Kwartang papel kan Hapon panahon kan Ika-2ng Gerang Pangkinaban

Kan magsakyada an Hapon asin manakop sa kahiwasan kan Asya, enot naglaog sa Luzon, Filipinas kan Desyembre 10, 1941  asin kan Enero 2, 1942 sayod nang nasakop an kaManilaan. 
Kan Agosto 1940, an Ministrong Panluwas nin Hapon na si Yosuke Matsuoka ipig’anunsyo an pagtogdas  kan inapod na “Greater East-Asia Co-Prosperity Sphere” na bibilogon kan  mga nasyon asin kolonya sa Asya. Ini daa sarong aripompon kan mga nasyon sa Asya na libre sa kontrol kan mga  poder kan Solnopan, may sadiring gobyerno asin  independiente sa mga dating nagkolonya kaini.
Kaya poon  linaog kan Hapon an Filipinas,  nasamsam  kan Hapon  igdi an 20.5 milyon dolyar na kwartang Estados Unidos patin mga cash na yaon igdi sa Filipinas, patin dai mabilang na halaga nin bulyon na bulawan. Ini ginamit ninda sa pamamakal nin materyales asin makinaryang panggera, bagas , armas asin materyales kaipuhan sa saindang mga pabrika ngane masusteneran an pananakyada asin pananakop ninda sa Asya.
Sa pakasamsam kan kwartang Filipinas, rinibayan ninda, asin  pinalakop an kwartang opisyalmente inapod nindang mga  Southern Development Bank Notes (Japanese: 大東亜戦争軍票 Dai Tō-A Sensō gunpyō, "Greater East Asia War military scrip") pinataltag kan Hapon Militar sa mga nasakop nindang mga nasyon asin  kolonya. Sa Hapon, minukna an duwang banko, an  Wartime Finance Bank asin Southern Development Bank.  Pareho ini nagpapaluwas nin mga bonds sa pagtipon pundo. An enot nagtatao mga pasubli sa mga industriya militar,  arog kan sa mga nagtotogdok bapor, naggigibo mga hydroelectric generators, asin nagpoprodusir  petroleum. An ikaduwa,  nataong serbisyo pinansyal sa mga lugar  okupado na kan mga Hapon militar. 
Nangyari nanggad na an mga Southern Developpment Bank notes, na inapod igdi sa Filipinas na **kwartang kenkoy**  iyo na an nagserbing moneda kan  Hapon militar. Mala ta kan Desyembre 1942, an halagang lataw sa merkado kan mga kwartang kenkoy nag’abot 470 milyon dolyar asin kan  Marso 1945, uminabot nang 13 bilyon dolyar.
An siring na moneda ginibo kan Hapon may nakasurat sa atubangan  “An Gobyernong Hapon”  o nakabantolin an pahayag na an kwarta ginagantariyahan,  asin “pagsusulian  an  siisayman na  kagdara kan nota.”

Alagad, an gabos na kwartang kenkoy saindang pinaimprenta mayong darang halaga kan an Hapon  madaog sa gera. Toni-toneladang papel na kenkoy kwarta an sinulo pakatapos kan gera. An mga soldados na Hapon sinugo na gabos na rekord sa banko dapit kan kwartang ini suloon bago an Hapon pormalmente nagsuko.
Kan magsara an Ikaduwang Gerang Pankinaban,  an mga nasyon asin kolonya na kun saen nawarak an mga kwartang kenkoy kan Hapon iyo an mga minasunod:  Filipinas, Burma (ngonyan Myanmar, North Borneo, asin Sarawak (ngonyan parte na kan Malaysia, Singapur, Dutch East Indies (ngonyan Indonesya, ibang parte kan Oceania, saka kan Mga Isla Solomon asin Gilbert.

**Sa Filipinas** 

Igdi sa Filipinas, an enot na serye nin moneda Hapon pinaluwas kan 1942 na may denominasyon na 1, 5, 10 asin 50 pesos asin kan  1944, nagpaluwas nin nota monedang 100, dangan nota na 500. Harani na sa pagtapos kan gera, taon 1945, nagpaluwas  pa nin denominasyon na 1,000 asin  napaimprenta manta an mga soldados na Hapon nagdudurulag na pasiring Baguio ta luminaog na an mga soldados Amerikano sa Manila magpoon kan Pebrero 3, 1945. Huli ngane daa ta nagkukulang-kulang na sa materyales, pinalasaw na an tinta sinalakan kan duplicator fluid ngane dakul mapaluwas.

**Sa Singapur, North Borneo, Malaya, Sarawak asin Brunei**

An mga Hapon dungan pagbomba sa Pearl Harbor saka man  suminakyada sa British Malaya paagi pagbaktas  sa kadagaan sa bandang amnayan asin  dagos-dagos  natalikopan an Singapur kan Pebrero 15, 1942  asin an mga ini hanggan Agosto 1945.  Igdi an Hapon nagpaluwas nin  monedang papel sa denominasyon na 1, 5, 10 asin 50 sentimo saka 1, 5 asin 10 sa dolyar. Kan 1944, huli sa inflation, nagpaluwas na nin 100 dolyar. Pagpoon numerado ini sa serye alagad hinale na sa mga nasunod na paluwas.  Kan 1945, napaluwas pa otro nin 100-dolyar  na nota dangan nota na may 1,000 denominasyon.  Gabos ini may nakaguhit na paliwang na sadiri kan “Gobyernong Hapon” asin “pinapangakuan na susulian kun siisayman an may  kapot kaini”.
Sinasabing dai man nagpaluwas nin mga takal na moneda an Hapon gibo kan maipo an mga metal. Gabos na moneda pig’imprenta sa papel sana.  Alagad, an Museo sa Moneda kan  Bank Negara Malaysia sa Kuala Lumpur igwang saray na pattern coin  nagpapatotoo na an takal na kwarta pigplano kuta dai sana nakadaragos. An naka-eksibit sarong 20 sentimo, sa barayan kaini  may pangaran na MALAYSIA asin  petsa 2602 (sa kalendaryong Hapon napalis ini sa 1942) Sa talikod  kaini iyo an tipikal na desinyong Hapon kan  saldang  na may burak nin sakura, saka sa itaas kaini nakaguhit an tataramon na “20 cents”.  Pigngalas ta MALAYSIA na an ginamit na dai man uso pa kaidto alagad ini palan iyo an arapodan kan Hapon duman sa rona na idto kan  panahon. 

**Burma**

 
An Hapon linusob an Burma asin  linaog ini kan Enero 1942. Nasakop ninda an Mandalay  kan Mayo 21, 1942 na napiritan an pwersa armada kan Briton na mag’atras pasiring Indya. Kapot kan Hapon  ini hanggan sa ika-duwang kampanyang kan mga Alyado kan 1944. Kan 1942, an Hapon nagpaluwas igdi nin moneda papel sa denominasyon na 1, 5 asin 10 sentimo asin 1/4 , ½, 1, 5, saka 10 Rupees.

Kan 1943  an Hapon nagpaluwas igdi nin moneda papel sa 1, 5, 10  na Rupee  na may 100 na Rupee kan 1944. Ini may guhit sa laog, ibaba kan kinahon na hitsura na nagsasabing “Gobyerno kan Dakulang Imperyo nin Hapon”. An selyo sa ibabang too duman nangahulogan kan simbolo nin Ministro nin Pinansya kan Hapon.

**Dutch East Indies**  

Pagrampaog kan  Singapur sa pwersa kan Hapon kan Pebrero 1942, an Hapon inatake an Netherland Indies na nasakop mananggad ninda kan Marso 9, 1942 hanggan  Agosto 1945. Kan 1942, tolos nagpaluwas an Hapon nin kwartang papel  sa denominasyon na 1, 5, 10 sentimo asin 1, 5 asin  10 na Gulden note. An mga notang ini napapalaen ta gabos ini nakasurat sa Olandes. An mga halaga kaini iyo an Een (1), Vijf (5) asin Tien (10) asin  Gulden. Gabos na notang ini may nasusurat na “De Japansche Regeering Betaalt Aan Toonder”, o boot sabihon an “Gobyernong Hapon nangangako na masuli  sa pagbayad kaini siisayman an may kapot “. Denominasyon na 100 asin  1000 Roepiah pinaluwas man kan 1944, na may tataramon sa Indones na “Pemerintah Dai Nippon” (Gobyernong Hapon). Sunod nagpaluwas pa man nin serye na may mga denominasyon na ½, 1, 5, 100 Roepiah kan 1944,na may paliwanag nakasurat sa Hapon, “Dai Nippon Teikoku Seiku”  (Gobyernong Imperyo kan Hapon).

**Oceania**

Sa Oceania, an kenkoy na kwarta pinalakop para sa paggamit sa British New Guinea, sa  Solomon asin Gilbert na mga Isla  asin iba pang saradit na bantayan militar  kan Hapon. An mga islang ini sinikop ngane mabantayan asin makalasagan an mga darakulang nasyon yaon sakop kan Co-Prosperity Sphere.  Igdi nagpaluwas an Hapon nin 1 asin  ½ shilling na nota gamit para sa mga teritoryong ini. Pighuna na an pagpa’imprenta kaini pangandam sa paglusob sa Australya.  Alagad, mayo man nin humot an Hapon na siring.

**Propaganda**

Bilang pagpaluyang boot asin pagtuya-tuya sa gobyernong Hapon , an Estados Unidos nagpa’imprenta nin  mga kwartang Rupee sa denominasyon na 5 na may mga mensahe sa lenggwaheng Kachin (sarong Burmes na tataramon) : “ an Gobyernong  militar  kan  Hapon pigordenan an mga soldados kaini na gastoson nang todo an monedang papel na ini sa pagbakal mga kakanon  o anopaman.  Alagad, kamo mga Kachin madali sanang magdisponer kan kwartang papel na ini alagad ini mayong tunay na halaga asin masakitan kamong ibakal ini nin mga kakanon asin  mga ibang pangangaipo. Dai nindo ini gamiton ta madadaya sana kamo!”

**Mga pekeng nota**

An Amerika man nagpaimprenta man nin mga pekeng Hapon moneda na papel sa tuyong pagraot kan mga ekonomiya local sa mga nasakop kan Hapon asin  man sa pagtabang sa mga gerilya. Si Heneral McArthur, inordenan an Office of Strategic Services magpaimprenta kaini asin  ipalakop sa Filipinas. Sa swerte, nakadukay nin papel sa Amerika na hale sa tinanom na tubong Hapon asin kan  maubos na an papel, ibinalyo sa Australya an operasyon.  Kaya, kan 1943, nakadamot si MacArthur nin  mga minasunod na pekeng mga nota: limang milyon na 10-peso nota, tolong milyon na 5-pesong nota, asin saro may kabangang milyon na 1-pesong nota, asin  limang gatos na ribong 50  sentimo.
An mga pekeng nota pigprodusir man kan Commonwealth Bank of Australia , mala ta may nadukayan na mga pasinurat-suratan kan Netherlands Indies Commission sa Gobernador, Commonwealth Bank of Australia kan Oktobre 5, 1942 kun saen naghahagad nin haros 70,000 pekeng kwarta sa iba-ibang mga denominasyon. An hagad nasundan pa pakalihis tolong bulan, asin nasabi kaini na epektibong panlaban sa gera asin  naubos na su enot na pinadara.

## Pagtapos kan Gera

Kan matapos an gera, igwang kasararoan  nagbutwa inapod na "The Japanese War Notes Claimants Association of the Philippines, Inc." (JAPWANCAP). Ini natogdas kan Enero 8, 1953 sa mawot na mabalukat kan gobyerno Estados Unidos o kan Filipinas maski ibang parte lamang kan halaga kan kwartang kenkoy. Alagad, an paghingoa kan organisasyon nagtapos sa mayo ta dai man inonra kan Korte maski ini nagsangat kaso laban sa E.U. kan 1967. Siring man gabos na kaso laban sa Hapon dapit sa pagbalukat kan kwartang kenkoy mayo man kinaabtan huli ta an Tratado sa San Francisco pinirmahan kan Septyembre 1951 kan Hapon, nagtaong restitusyon bako sa indibidwal kundi sa lebel nasyunal.  

## Mga panluwas na takod
* https://archive.ph/20120802182444/http://www.imes.boj.or.jp/cm/english_htmls/feature_gra3-6.htm Historya kan moneda nin Hapon sa panahon nin gera. Kinua 10-06-15.
* http://www.latimes.com/travel/la-tr-philippines7aug07-story.html#page=1 Istorya manongod sa panahon kan gera. Kinua 10=06=15. 
* http://www.guerrilla-money.com/Websityo manongod sa kwartang papel sa Filipinas kan Ika-2nd Gera. Kinua 10-06-15.
* http://www.guerrilla-money.com/JIM/  Mga kwartang kenkoy. Kinua 10-06-15.
* http://www.guerrilla-money.com/g-m/ Kwartang papel kan mga gerilya. Kinua 10-06-15.
* http://www.bsp.gov.ph/bspnotes/evolution/page6.asp Money Museum kan  Filipinas. Kinua 10-06-15.

## Toltolan