open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Wolpramyo

An **wolpramyo** o **tungsten**  na bistado man bilang **wolfram**  iyo sarong elementong kimikal na may simbolo na **W** asin atomikong bilang na 74. An taramong "tungsten" iyo gikan sa tataramong Swedish na *tung sten* na direktang mapapalis na *magabat na gapo*.

An tungsten iyo sarong matagas asin bihirang metal sa irarom nin istandard na kondisyon kun dae nakasalak (uncombined). Ini iyo natural na mahihiling sana sa kinaban sa mga kimikal na kompuwesto. Ini iyo nadiskobre bilang bagong elemento kaidtong 1781 asin enot na naisuway bilang metal kaidtong 1783. An importanteng ore kaini iyo binabalehan kan wolframite sagkod scheelite. An talingkas na elemento iyo bistado sa pagigin pusog kaini urog na an katotoohang ini an may pinakahalangkaw na natutunaw na punto sa gabos nin mga dae-alloy na metal asin ikaduwang pinakahalangkaw sa gabos nin mga elementong kimikal pagkatapos nin karbon. Ini man an may pinakahalangkaw na densidad na iyo 19.3 beses nin sa tubig asin maikukumpara sa uranium asin bulawan sagkod mas halangkaw (mga 1.7 beses) kaysa sa tingga (lead). Kun ini may kaibang kadikit na impuridad ini iyo madaling mabari. Alagad, an napakapurong tungsten maski ngani matagas man giraray iyo mas duktilo (ductile) asin pupuwedeng bangaon nin sarong matagas na bakal na hacksaw.

An dae-alloyed na elemental na porma kaini iyo pangenot na ginagamit sa mga elektrikal na aplikasyon. An kadaklan kan mga alloy nin tungsten iyo kadakul nin mga aplikasyon na an pinakabistado digdi an inkandesenteng bombilyang filamento nin tubo kan X-ray (bilang parehong filamento asin inaasinta) sagkod mga superalloy. An katagasan nin tungsten asin halangkaw na densidad iyo nagtatao digdi nin mga aplikasyong pangmilitar arug kan sa mga prohektilo (projectile). An mga kompuwesto nin tungsten iyo harus ginagamit nin pang-industriyal bilang mga katalista.

An tungsten an kasaro-sarong metal gikan sa ikatolong transisyong serye na aram na yayaon sa mga biyomolekula kun sain ini iyo ginagamit sa pirang mga ispesye nin bacteria. Ini an pinakamagabat na elementong aram na ginagamit nin anumang buhay na organismo. Asin man, an tungsten iyo minalaog sa metabolismo nin molybdenum sagkod tanso, asin medyo nakalalason sa buhay nin mga hayop.

## Hilingon man

* Kromyo (*Chromium*)
* Bulawan (*Gold*)
* Asoge (*Mercury*)

## Toltolan
Antimonyo

An **antimonyo** o **antimonya** (Ingles: *antimony*, ) iyo sarong elementong kimikal na may simbolo na **Sb** (may boot-sabihon na "marka") asin atomikong bilang na 51. Bilang sarong metalloid, igwa ining apat na alotropikong mga porma. Sarong pusog na porma kaini an metalloid na kulay asul-puti. Mientras, dae pusog na mga dae-metal an giyaw asin itom na mga antimonya. Piggagamit an antimonya sa dae pag-epekto kan sulo sa sarong bagay, sa mga pintura, sa mga seramika, sa mga enamel, sa mahiwas na mga klase nin mga alloy, sa elektroniks, sagkod sa goma.

## Hilingon man

* Arseniko (*Arsenic*)
* Teluryo (*Tellurium*)
* Nitroheno (*Nitrogen*)

## Toltolan
Klima sa Filipinas

An Filipinas igwa nin limang klase nin klima: An mga tropikong rainforest, moonsoon, savanna, humid subtropical asin oceanic (kapwa yaon sa mas halangkaw na mga lugar) na midbid sa medyo halangkaw an temperatura, grabeng harasahas asin abundang uran. Duwa an panahon sa nasyon, an tig-uran na panahon asin an tig - init, Segun sa kadakolan nin uran. Depende man ini sa lugar kan nasyon mantang an nagkapirang lugar nakaeeksperyensia nin uran sa bilog na taon (helingon an mga tipo nin Klima). Segun sa temperatura, an pinakamainit na mga bulan kan taon iyo an Marso sagkod Oktubre; an bulan nin tiglipot nagdadara nin mas malipot na paros poon Nobyembre sagkod Pebrero. An pinakamainit na bulan, asin an Enero, an pinakamalipot. Philippineses.C.lips.clips, an pinakamainit na uran.

An klima sa Filipinas pighihiling asin pigbabantayan kan Philippine Atmospheric, Geophysical and Astronomical Services Administration (PAGASA).

An Monsoon darakulang duros pandagat na nangyayari kun an temperatura sa daga mas mainit o mas malipot kisa temperatura kan kadagatan. An kadaklan na moonsoon sa tag-init o habagatan - solnopan na duros (Filipino: Habagat) igwa nin nangingibabaw na kabtang sa solnopan asin makusog na tendensia na lumataw asin magpaluwas nin kadakol na oran (huli sa alisngaw nin tubig sa naglalangkaw na doros). Minsan siring, an kusog asin lawig bakong uniporme kada taon. Ang moonsoon nin tiglipot o norteng sirangan na duros (Filipino: Amihanan) igwa nin nangingibabaw na elemento sa sirangan asin makosog na tendensya na magrayo asin maging dahilan nin pagmará.

An sur sulnupang duros nagdadara nin makusog na uran sa kadaklan na arkipelago poon Mayo sagkud Oktubre. An taonan na promedyong uran minapoon sa sagkud sa 5,000 millimeter (197 pulgada) sa mabukid na baybayon sa sirangan na baybayon kan nasyon, sagkod sa dai mababang 1,000 millimeter (39) sa nagkapirang hababang lugar. An uran sa panahon na ini, minsan ngani matagas asin nakaturuhok, dai konektado sa haralangkaw na duros asin alon.

Nasa 30 porsyento kan taunang pag - uran sa norte kan Pilipinas masususog sa mga sa tropikal na buwahi, mantang an mga isla sa timog nag - aako nin mayo pang 10 porsyento kan saindang taunang pag - uran hali sa mga tropikal na buhawi. An pinakamaurang na tropikal na buhawi na may epekto sa arkipelago iyo an Hulyo 1911na buhawi, kan an totalidad na pag-uran sa Baguio nagdistribwir sa laog nin apat na aldaw bilang: Ika - 14- 879.8 milimetro (34.6 pulgada), ika- 15 - 73.6 milimetro (28.9 pulgada), ika - 16- 424.9 milya (16.7 pulgada), ika - 17- 200. 4 milimetro (7.9 pulgada); [3] sinundan nin ekstraordinaryong tag-mara poon Oktubre 1911 sagkod Mayo 1912, kaya nagin masakit madeterinar an taunang bilang kan duwang taon na ini. .00.00. .879.8.8.8.0. (34.6.00.00.).

## Mga panahon
Nababanga sa duwang mayor na panahon an klima sa Pilipinas:
#an tig-uran, magpuon Hunyo hasta sa amay na parte kan Oktubre; 
#an tig-init, magpuon sa huring parte kan Oktubre hasta Mayo.


## Toltolan
Bismuto

An **bismuto** o **bismut** (Ingles: *bismuth*) iyo sarong elementong kimikal na may simbolo na **Bi** asin atomikong bilang na 83.  An masang atomiko kaini iyo 209. Partida sana an pagigin radyoaktibo kaini. Nin huli ta dikiton an radyoaktibidad kaini, normal na pigtatanaw ini bilang dae-radyoaktibo. Nahihiling sana an bismuto bilang natural na sarong isotopo, na siya an saro sa pinaka-dae-radyoaktibo. Na-estima kan mga siyentipiko an radyoaktibidad kaini asin napatunayan sa paagi nin pag-aadal sa metal na ini. Ini man iyo nasa Grupo 15 sa ibabaw kan talaang peryodiko.

## Hilingon man

* Antimonyo (*Antimony*)
* Polonyo (*Polonium*)
* Teluryo (*Tellurium*)
DWFD-AM (Legazpi)

An DWFD-AM (1485 kHz) Radyo Albay ay nangenot na estasyon ng Ditse Lala Broadcasting Company asin Audiovisual Communicaters Inc.
Bagyong Thelma

An Tropical Storm Thelma, na midbid sa kasaysayan nin Pilipinas bilang Tropical Storm Uring, saro sa pinakanakagagadan na bagyo sa Pilipinas, na haros nagkua kan buhay nin nasa 5,081 katawo. Nagpuon ining mabuo bilang sarong tropical disturbance kan Nobyembre 1,1991, nagkapirang gatos na kilometro sa amihanan - sirangan nin Palau, an tropikal depresyon na magigin si Thelma sa pasulnopan. Pakalihis na magpasiring sa timog - sulnopan bilang reaksyon sa sarong cold front, an sistema nagin orog na tropikal na bagyo kan Nobyembre 4 mantang nagdadangadang iyan sa Pilipinas. Mga pirang oras bago magbalyo sa Visaya, naabot ni Thelma an alitoktok kaiyan na may kinakarkulong sampulong minutong sustinidong duros na 75 km/o (45mpo) asin man barometric pressure na 992 992 mbar (HPa; Kan 29.29, sa HHg.00.00. Sa ibong kan pagbalyo sa bilog na daga, an sistema luminuya sana nin kadikit, na luminataw sa Dagat nin Timog Tsina kan Nobyembre 6 mantang pinapagpadanay an duros nin. Sa katapustapusi si Thelma nagi na sanang duros asin nagbaba sa estadong tropikal na depresyon. Kan Nobyembre 8, nagkaigwa nin depresyon sa Southern Vietnam bago puminondo pakalihis nin pirang oras.

Mantang nag - aagi sa Pilipinas, an interaksion ni Thelma sa halangkaw na lugar kan nagkapira sa mga isla nagbunga nin makusogon na oran. Paagi sa proseso nin orographic lift, an kadaklan sa mga parte kan Visayasas nag-sapo nin 150 milya (6 sa) nin uran; minsan siring, sa Leyte Island igwa nin lokal na uran na nagdara nin nasa total sa 580.5 m.50.50. Huling an mayoriya kaini buminagsak sa tulong distansyang ora, nagkaigwa nin dai pang kaagid na pagbaha sa isla. Nadaog kan tubig na ini an tubig sa Anilao-Malbasag asin marikas na buminagsak. Sa Ormoc City, lihis sana sa mga salog nin Anilao asin Malbasag, nagsapo man nin labing baha. Sa laog sana nin tulong oras, an syudad nadistroso nin grabe huli sa rinibong harong na naraot. An total na 4,922 katawo nagadan sa syudad sana, asin 2,300 an nagadan sa pangpang kan salog.

## Mga Danyos
Sa luwas kan Syudad nin Ormoc, 159 katawo an nagadan sa ibong kan Leyte asin Negros Occidental. Sa bilog na nasyon, nasa 5,081 katawo an nagadan mantang an 1,941-3,084 nawawara asin ipinamumugtak na gadan. Ini an pigsasabing bagyo na igwa nin pinakadakol na gadan lampas pa sa bagyo kan 1867 na guminadan nin 1,800, sagkod kan huri nalabihan kan Typhoon Haiyan (Yolanda) kan 2013 na nagkua kan buhay nin nasa 6,300 katawo. An total na 4,446 na harong nagkararaot mantang an iba pang 22,229 naraot. An gabos na distroso uminabot sa $27.67 milyones. Sa inot pa sana, labing 24 oras an kinaipuhan tanganing makaabot sa mga opisyal an bareta huli sa kritikal na sistema nin komunikasyon sa bilog na Ormoc City. Sa laog nin pira sanang aldaw, inestablisar an emerhensyang mga sentro nin suplay asin tinabangan hali sa manlain - lain na ahensya sa irarom kan United Nations asin nagkapirang nasyon na pinadara pasiring sa Pilipinas. An total na $5.8 milyones na kantidad nin mga suplay asin materyales itinatao bilang ayuda sa internasyonal na pag - tabang.

## Referensiya
Polusyon sa salog kan Pasig

An Sálog nin Pasig sa Pilipinas igwa nin halangkaw na grado nin polusyon alagad igwa man nin mga paghihingowa sa rehabilitasyon kan tubig na ginigibo tanganing ikabalik aan dating estado kani.

Pagkatapos kan Ikaduwang Gerang Pankinaban, naglangkaw an porsyento kan populasyon, nagdakul an pagtindog kan mga imprastraktura, asin naglakop an ekonomikong aktibidad sa mga banwaan kan Manila na nagkawsa na mapabayaan an salog. An gilid kan sálog an ginibong harong kan mga dayong mayong istaran asin an mga natatadang pabrika inapon an saindang mga ati pasiring sa salog. An industrialisasyon nagkwasa nin polusyon sa salog.

Kan 1930, narisa kan mga nagmamasid an nag-uurog na polusyon kan sálog, mantang nainaan an pagbalyo nin sira hali sa Laguna de Bay. An mga tawo nagpundo sa paggamit kan tubig kan sálog para sa paglabá kan 1960, asin buminaba an pagdayo kan mga barko. Pag-abot kan 1970, an salog nagpuon na magpaluwas nin malain na parong hali sa mga establisyementong urigan asin manukan sa lugar kun sain an Marikina Watershed nakatindog (Pinugay, Basaras, Rizal). Asin kan 1980, prohibido na an paninira sa sálog. Kan 1990, an Salog nin Pasig ipigkonsiderar nang gadan sa biolohikong paagi.

Kan 2017 an pag-adal sa pagpaluwas kan mga plastik sa salog sa kadagatan kan kinaban nagsabi na an Salog nin Pasig iyo an ikawalong pinakamaating salog sa kinaban.

## Paghihingowang Rehabilitasyon

An mga paghihingoa na buhayon liwat an salog nagpoon kan Disyembre 1989 sa tabang kan mga awtoridad na Danes. Inestablisar an Pasig River Rehabilitation Program (PRP), na an Department of Environment and Natural na mga Resolusyon bilang an mayor na ahensya sa pagkoordinar kan Danish International Development Assistance (DIDDA).

Kan 1999, si Presidente Joseph Estrada nagpirma sa Executive Order No. 54  na nagpupublikar kan Pasig River Rehabilitation Commission (PRRC) para ribayan an lumang PRRP asin nagdugang nin kapangyarihan arog kan pagmanehar kan mga basura asin pagpaistar sa mga iskwater.

Kan 2019, pig-abolisar ni Presidente Rodrigo Duterte an PRRC, na nagsasabing an Salog nin Pasig dati nang "malinig".

## Hilingon man

* Suplay kan tubig asin sanidad sa Pilipinas
* Mga isyung pankapalibutan sa Pilipinas

## Mga reperensya
1860 mga bagyo sa Pasipiko

Kaiba sa artikulong ini an 1860 kapanahonan nin mga bagyo sa Pasipiko. An listahan bako nanggad kompleto; An impormasyon sa enot na mga kapanahonan nin mga bagyo magkapareho asin nagsasarig na marhay sa indibiduwal na mga obserbasyon nin mga biahero asin barko.  Mayo nin kompletong mga rekord na ginibo nin sarong sentral na organisasyon sa amay na mga panahon na ini.

## 1862 na kapanahonan
Sarong bagyo an tuminama harani sa Hong Kong, na guminadan nin mga 80,000 katawo.

## 1863 na kapanahonan
Igwa nin apat na bagyo sa solnopan na Pasipiko kan 1863. An sarong bagyo kan Disyembre guminadan nin 49 katawo sa Pilipinas.

## 1864 na kapanahonan
Sarong bagyo kan 1864 an tuminama sa Hong Kong.

## 1865 na kapanahonan
Igwa nin 8 tropikal na buwawi sa solnopan na Pasipiko kan 1865, na an 7 kaiyan sarong bagyo.

## 1866 na kapanahonan
Igwa nin 5 tropikal na buwawi sa solnopan na Pasipiko kan 1866, na 3 kaiyan an sarong bagyo. An sarong bagyo kan Hunyo guminadan nin limang tawo, asin an saro pang bagyo kan Setyembre guminadan nin apat katawo.

## 1867 na kapanahonan
Igwa nin limang bagyo sa solnopan na Pasipiko kan 1867. An sarong bagyo kan Setyembre guminadan nin 1,800 katawo kan iyan tumindog sa katubigan kan Salog nin Abra.

## 1868 na kapanahonan
Igwa nin duwang bagyo sa solnopan na Pasipiko kan 1868.

## 1869 na kapanahonan
Igwa nin 3 tropikal na buwawi sa solnopan na Pasipiko kan 1869, na an 1 kaiyan sarong bagyo.

## Referensiya
Suplay kan tubig asin sanidad sa Pilipinas

An Sistemang Pansuplay-Tubig kan Pilipinas dagos na naibalik taong 1946,matapos na makalibre an bansa.

An mga ahensya,lokal na institusyon,mga pang indibidwal na organisasyon asin iba pang korporasyon ang nagin pangenot na sa pagsibot sa pagbabalik operasyon kaini.

## Pinagkukuanan

An mga salog,lawa asin mga kalot na bobon an mga pangenot na pinagkukuanan nin tubig kan Pilipinas,an pinakahalaba asin pinakadakolang salog nin Cagayan nagpapalowas nin aaboton sa 53,943 milyong metro cubiko nin tubig permi asin igwa man ini nin pan irarom na tubig na minareserba o minasaray nin 47,895 milyong metro cubiko dara kan pag uuran na minadalihig man sa mga salog asin lawa,Asin an mga ini pinagngangatamanan man para sa pansirang katuyuhan.

An apat na pangenot na mga panrarom na tubig iyo an minasunod;Cagayan,Central Luzon,Agusan asin Cotabato,asin igwa nin 438 mayor na dam asin 423 na saradit pa asin ini iyong pinaggagamet para sa pagsaray nin tubig,pagsusuplay,irigasyon,sa baha asin pang enerhiya.

An tubig sa Metropolitang lugar kan manila iyo nangggad hali asin iyong pinagsusuplay kan Angat Dam,Ipo asin La Mesa Dam na iyo sa mga pinakabisto asin pinakadakulang Dam sa alta sosyudad kabale an Ambuklao Dam na pinaorog sa pagkontrol baha,irigasyon asin pang enerhiyang gamit kan Baguio asin iba pang rehiyon sa luzon asin Magat Dam pang irigasyon asin pang enerhiya para sa isabela.

## Gamit
28.52 bilyong metrong cubico nin tubig an pinagkukua hali sa mga pangenot na kuanan kaini sa Pilipinas.
Kan taong 2000 74%(21.10 bilyong metrong tubig)na pinaggagamet para sa pang agrikultural na katuyuhan,9% (2.57 Bilyong metrong cubikong tubig ) asin 17% (4.85)
Para sa pandayong pagkonsumo.

## Talangga kan sistema kan tubig
Basado sa pag-adal kan 2005 kan World Bank, nasa 5,000 na mga nagdidistribwer nin tubig igwa an Pilipinas. Kadakli sainda tubig sana an naitatau huli ta an pag-asigurar sa kalinigan kaini, pansadiri naman na responsibilidad. Nakaklasipikar sa tulong talangga an imprastrakturang ini:
Bagyong Brendan (1991)

Ang **Bagyong Brendan**, na midbid man sa Pilipinas bilang **Tropikal na Bagyong Helming**, saro sa ikatolong magkasunod na tropikong bagyo na nagpakol sa Tsina kan Hulyo 1991. Sarong maluyang sirkulasyon sa ibabaw an nangyari harani sa Carolina Islands kan Hulyo 15. Mantang pasulnopan, an sirkulasyon inorganisar sa sarong tropikal na depresyon kan Hulyo 19. Nadagdagan an tropikal na depresyon sa Tropikal na Storm Brendan kan Hulyo 21 kan mag-abot sa Pilipinas an depresyon. Si Brendan tolos- olos na nagkusog na makaabot sa enot na pinakahalangkaw na kusog kan maghugpa sakadagaan kan Luzon. Pagkatapos magluwas sa Luzon trait bilang makusog na bagyo sa tropiko asin nagpadagos sa pagbiyahe sa sulnopan, si Brendan nakaabot sa ikaduwa niyang pagkusog nin 105 kilometros (65) kan Hulyo 23, na nagluluwas sa alituktok nin Guangdong, China, 30 kilometros (19mi) sa sur-sulnopan kan Macau kan Hulyo 24. Pagkatapos na maghugpa sa daga, luminuya si Brendan asin nawaran na nin dagos kan aldaw na idto.

## Mga Danyos
Sa ibong kan Pilipinas, an makosog na oran na konektado sa Brendan kaiba an bulkan na mga debrina hale sa Bukid nin Patubo nagpadakula nin laboy sagkod sa 5 metro (16 show) na nasa palibot nin bulkan. Labing 10,000 katawo an napiritan na mag - ebakwit asin mga 1400 na harong an linaglag kan nag - iitaas na laboy. Apat na kagadanan an irinekord sa nasyon. Sa Hong Kong, an Brendan nagcausa nin 17 pagkaerido, na an kadaklan huli sa napupukan na mga bagay o nabaring salming. Sa kabilogan kinakarkulo na an mga danyos sa bilog na Hong Kong iyo an HK $0.94 milyones, na an kadaklan hale sa pampublikong mga awto. Sa Macau, ibinabareta an grabeng pagbaha sa harababang lugar. Duwang parasirang Intsik an irineport na nawawara sa timog - solnopan nin Macau pakatapos na madakop an saindang baroto. Sa Guangdong, duwang tawo an nagadan asin apat pa an naerido. 64 harong an linaglag asin 1,019 iba pa an naraot. Labing 78,000 na hectares (190,000 ektarya) nin oma an naapektaran.78,000 hectares (190,000 ektarya) Kinakarkulo na an total na kapierdihan iyo an $1.32 bilyones (US247 milyones). Sa Guangxi, 28 katawo an nagadan asin 189 iba pa an naerido. Mga 2,100 na harong an linaglag asin 16,000 pa an naraot. Labing 16,000 na hectares (40,000 na ektarya) nin oma an binaha. Kinakarkulo na an gabos na kapierdihan $25 milyones ($4.68 milyones).{
Kanlaon

An **Kanlaon** (Hiligaynon: *Bolkang Kanglaon*; Sinugbuanon: *Bolkang Kanglaon*; Tagalog: *Bulkang Kanlaon*; Kastila: *Volcán Canlaón*), o **Bulkan Kanlaon**, sarong estratobulkan sa isla ng Negros, Filipinas. Iyo ini an pinakahalangkaw na punto sa Negros, sagkod sa bilog na Kabisayaan, na igwa nin langkaw na 2,465 m (8,087 pye) labaw sa pantay-dagat.

An bulkan nasa tanga kan mga probinsya nin Negros Occidental asin Negros Oriental, namumugtak haros 30 kilometros sa sur-subangan kan Bacolod, an kabisera asin pinakamatawong syudad kan Negros Occidental asin kan bilog na isla. Saro ini sa aktibong mga bulkan sa Filipinas asin kabtang kan Singsing nin Kalayo kan Pasipiko.

## Pisikal na kamugtakan

An Kanlaon igwa nin langkaw na  sa pinakaitoktok kaini, alagad sa ibang toltolan igwa ini nin , na igwang diametro sakop an pamitisan nin  asin igwa nin mga konong pyroclastic asin mga gadan na bunganga sa norte-norteng sulnopan. Sa ibaba asin norte kan itoktok iyo an aktibong bunganga nin Lugud. An norte kan Lugud iyo an kawa na midbid bilang Margaja Vally igwa nin sukol na  na igwa nin sadit asin panahonan na danaw na crater lake.

Igwa nin tulong mainit na bukal sa abaga kaini: Mambukal Hot Springs sa nortesulnopan, Bucalan Hot Spring asin Bungol Hot Spring. An mga katampad na bulkan kaini iyo an Bulkan Silay asin Bulkan Mandalagan, norte kan Kanlaon.

An Canlaon, sarong syudad na igwa nin sakop kan gamping Negros Oriental kan bulkan, namumugtak sa hababang parte kaini haros yaon sa subangan-sur-subangan kan toktok.

## Mga lugar nin tukadan asin bagtasan

An bulkan sarong paboritong lugar kan mga paratukad asin iyo an pinakatampok kan Mount Kanlaon Natural Park, sarong pambawang parke na inot na iminukna kan Agosto 8, 1934.

An mga bagtasan kan himga paratukad minapoon sa tahaw kan barangay Guintubdan. Nagin nang aktibo an mga namamanwaan sa pangkinaban na kooperasyon na nakikipagtabangan sa nagkapirang Europeong institusyon tanganing ipamidbid an pinakabagong Unified Hiking Marker System bilang pinakainot na pankadagaan na lokasyon nin turismo sa Filipinas. Aragid an sistema sa gabos na mga nasyon na igwa kaini. 

## Pinakahuring aktibidad kan bulkan
Kan Marso 11, 2020, itinaas kan PHIVOLCS an lebel nin alerto poon 0 sagkod 1 huli sa abnormal na aktibidad poon Marso 9, 2020. Walampulong pambulkan na mga linog an naitala poon kan aldaw na ini.

## Hilingon pa

* Listahan nin aktibong mga bulkan sa Pilipinas
* Listahan nin protektadong mga lugar sa Pilipinas

## Toltolan
Lata

An **lata**, **estanyo**, **tinggaputi**, o **tin** (, Ingles: *tin*, Cebuano: *tansan*) iyo sarong elementong kemikal na may simbolo na **Sn** (Latin: *Stannum*) asin may atomikong bilang na 50. Kabale ini sa pangenot na grupo nin metal sa Grupo 14 kan talaang peryodiko. Ini iyo nagpapahiling nin pagkakaparehas sa mga kataid kaining mga metal sa Grupo 14 na hermaniyo asin tingga, arug kan estado kaini sa pag-ooksihena na +2 asin +4. Ini iyo an ika-49 sa kadakulan sa kalibutan, asin sa sampolong bilog/ matibay na isotopyo, ini an may pinakadakulang numero nin bilog /matibay na isotopyo sa gabos nin bistadong elemento. Gikan an lata sa mineral na *cassiterite*, kun sain ini iyo tansang dae-oksinada, SnO.

An lata iyo may kulay na garu pirak, na madaling tunawon, asin madaling mabare na metal. Dae man ini madaling makamati nin pag-ooksinada sa duros, asin ini iyo piggagamit na pampatos sa ibang mga metal para makalikay sa pagkatunaw o pagkaraot. An enot na alloy na piggamit sa dakulaang komersyo iyo gikan kaidtong 3000 BC asin inaapod na bronse, na iyo pigsalak na lata asin tanso. Matapos an 600 BC purong metal na tanso na an nagigibo. An peltre, sarong salak na 85% hasta 90% na tansan kaiba an tanso, antimonya, asin tingga, iyo piggagamit na plato gikan sa Panahon nin Tanso hasta sa ika-20 na siglo. Sa presenteng panahon, piggagamit an tansan sa dakulong salak na metal, arug kan malumoy na solderong lata/ tingga, na harus igwang 60% o mas dakol na lata. Saro pang piggagamitan nin tansan iyo an paglalaag nin tansan sa asero o yero. Huli sa hababa an pagkakataon kaining makalason, an mga metal na pigpatosan nin lata iyo piggagamit sa pagpapatapos nin mga pagkakan, arug kan mga lata, na harus gibo man sa aluminyo sagkod asero o yero.

## Hilingon man

* Antimonyo (*Antimony*)
* Hermaniyo (*Germanium*)
* Silikon (*Silicon*)
Bagyong Trix (1952)

An **Bagyong Trix** sarong dakulaon asin nakakagadan na buhawi na tuminama sa rehiyon nin Bicol sa Pilipinas.

## Mga danyos
An mga pagruso kan daga asin pagbaha hali sa bagyo guminadan nin 995 katawo, na naggibo sa bagyong ini na saro sa pinakanakagagadan na tropikal na mga buhawi sa kasaysayan nin Pilipinas.

## Reperensiya
Tingga

An **tingga** (Ingles: *lead*) iyo sarong elementong kimikal na may simbolo na **Pb** sagkod atomikong bilang na 82. Saro ining malumoy, malumoy na klase, asin natutuping metal pero kabale ini sa grupo nin mga magagabat na metal. Kulay asul na may puti an tingga pero nagigin abo an kulay kaini kapag nadurusan. Nagigin garu pirak ini kapag natunaw.

Piggagamit an tingga sa paggibo nin mga edipisyo, mga baterya, mga bala, mga pagabat, parte nin mga pigsalak mga metal, asin pananggalang nin radyasyon. Ini an may pinakahalangkaw na atomikong bilang sa gabos nin mga pusog na elemento, pero an ikaduwang may pinakahalangkaw na bilang, an bismuto, iyo may *half-life* o kabangang-buhay na halabaon (mas halaba pa sa edad nin kalawakan) na pupuwede man ining sabihon na pusog. An apat kaining pusog na isotopyo iyo igwang 82 na proton, sarong "mahiwagang numero" sa modelong nukleyar na palnit (nuclear shell model) nin mga nukleong atomiko (atomic nuclei).

Nakalalason an tingga sa mga hayop sa mga paaging pagraot kaini sa sistema pang-ugat asin sa pagtao kaini nin helang sa utak. Nakakagibo man ini nin mga helang sa dugo nin mga hayop. Arug kan asoge, saro man ining magabat na metal, epektibong lason sa ugat o *neurotoxin* an tingga na naiipon sa mga malulumoy na masel sagkod sa mga tulang. An pagkalason sa tingga iyo naiheras na sa historya kan Roma, Gresya, asin Tsina.

## Hilingon man

* Lata (*Tin*)
* Bismuto (*Bismuth*)
* Asoge (*Mercury*)

## Toltolan
Bagyong Winnie (1997)

Bagyoong Winnie, na midbid sa Pilipinas bilang si Bagyong Ibiang, an pinakamaraot na tropikal na buhawi  sa pag - interpretar sa mga probinsiyang Intsik sa Zhejian, Fujian, Jiansu, asin Shandong kan 200 na taon.[1]

Sa paghale sa sarong lugar nin hababang pangigipit sa Dagat Pasipiko kan Agosto 5, 1997, an sistema inorganisar sa sarong tropikong depresyon. Iyan paamihanan - solnopan, na luway - luway na nagpakosog sa sarong tropikong bagyo kan Agosto 9. Nagin mas marikas an pag - orog mantang nagin mas paborable an mga kamugtakan, asin si Winnie napakosog kan Agosto 10. Kan Agosto 12, 1997, nakaabot si Winnie sa pimakamakusog na bagyo prestihio, na may pinakahalangkaw na 1-luto an doros na 160 milya. Dangan si Winnie luminuya asin uminagi sa amihanan nin Taiwan, bago bumagsak an daga sa Sirangan na Tsina sa Categiritory 1-equalthoon an kosog kan Agosto 18. Si Winnie nagpadagos sa amihanan - sirangan sa bilog na daga mantang nagrururo, na nagdadara nin makosog na oran bago humale kan Agosto 23.

Si Winnie ikinokonektar man sa  Bagyong Carmen kan 1960 huli sa pagrekord kan pinakadakulang mata, sa 230 m (370 kilometros) sa diametro.ה. Bagyong Carmen.

## Kasaysayan nin Meteorolohiya
Kan Agosto 5, sarong lugar na hababa an panggigipit an inorganisar harani sa Marshall Islands. An hababa an payo paamihanan mantang luway - luway na nag - oorganisar, na nagpapakosog sa tropikal na depresyon kan sunod na aldaw, na an JTWC nag - aasignar kan bagyo iyo man sanang identipikador na 14W. An Tropikal na Depresyon 14 Winnie kan Agosto 9.

Nagin mas marikas an pag - orog mantang nagin mas paborable an mga kamugtakan, asin si Winnie napakosog kan Agosto 10. Pakalihis nin duwang aldaw, si Winnie nagin an ika - 4 na Super Typhoon kan panahon na idto, na may pinakahalangkaw na 1-19 minotibar na doros nin 160 myph. Dai nahaloy pagkatapos kaiyan, an mata nagkarulugad asin nagdakula, na an mas nasa luwas na tanawon uminabot nin 320 kilometros sa diametro. Kan Agosto 18, si Typhoon Winnie nag - agi sa amihanan nin Taiwan asin guminibo nin daga sa sirangan na Tsina, kun saen iyan nagdoros sagkod na iyan magin natadang hababa kan Agosto 20. An natatada ki Winnie nagpadagos paamihanan - sirangan, na nagdara nin makosog na oran asin danyos sa Tsina, bago naghale kan Agosto 23.

## Epektibo

Bilang kombinasyon kan bulan, an oran hale sa Typhoon Winnie guminadan nin kisuerra 17 katawo sa amihanan na Pilipinas kan Agosto 18. An total na 810,105 katawo naapektaran kan bagyo sa nasyon, na 53,654 an ebakwit. An total na 204 harong linaglag asin 5,885 iba pa an naraot. Kinakarkulo na 60.18 milyones na pesos (ES $2.2 milyones).

## Mga Rekord
Si Bagyong Winnie ikinonektar sa Bagyong Carmen kan 1960 huli sa pagkaigwa kan pinakadakulang mata na nakarekord, sa alas 2370 kilometros (370 kilometros) sa diametro.[1], si Bagyong Carmen.1960.000. An dakulaon na matang ini nakakontribwir sa pambihirang pag - oran nin bagyo ni Winnie sa Shanghai, minsan ngani an bagyo nakaabot na marhay sa daga sa timog kan siudad.

## Mga toltolan
Bulan (astronomiya)

An **bulan** (simbolo: ; Ingles: *moon*) iyo an sarosaroeng natural na satelayt kan Kinaban. Ini man an panglima sa lista kan pinakadarakulang mga satelayt sa Sistemang Solar. An *Crescent* (Unicode: ) an nagsisirbing simbolo sa bulan. 

A bulan, kaiba an kinaban, sa ngunyan iyo an solamenteng bagay sa uniberso kun sain an tawo iyo nakalakaw na, gikan sa bistadong mga misyon nin Apollo, na an pinakabistado sa gabos iyo an Apollo 11.

## Pangaran
An bulan iyo inaapod sa manlainlain na pangaran sa kadakulon na lenggwahe sa kinaban, bakong arug kan sa iba pang mga satelayt sa bilog na uniberso. An bulan iyo paminsan-minsan man na inaapod na "Luna", gikan sa tataramon na Latin.

## Relasyon sa kinaban
Gikan sa tahaw kan kinaban pasiring sa tahaw kan bulan, iyo igwang estimadong distansya na 384,403 na kilometro. Tag-anom kan grabidad nin kinaban an kabilogan kan sa bulan. Nakakalibot an bulan sa kinaban sa laog nin 27.3 na aldaw, pero huli sa pana-panahong paglain sa karahayan sa tahaw nin aldaw-kinaban-bulan, an nahihiling na rikas kan paglibot nin bulan gikan sa kinaban iyo 29.5 na aldaw. Kun minsan, nagtatampad an *orbit* kan bulan sagkod kan aldaw, huli kaini, sarong kulop an nabibilog.

## Eksplorasyon
Sa tahaw kan 1969 sagkod 1972, nagpadara an programang Apollo kan Estados Unidos nin kagduwang (12) na tawo para makatungtong sa Bulan, sinda si Neil Armstrong asin si Buzz Aldrin kan Apollo 11 na iyo an naenot sa sainda. Kaiba sinda Frank Borman, James Lovell, asin William Anders kan Apollo 8 sa enot na ipinadara sa Bulan. Bago kan panahon ito, target an Bulan nin dakulong mga misyon sagkod paglibot sa orbit kan mga space probe, na pigpunan kan Soviet Luna 1 kaidtong 1959.

## Kataytayan nin mga ladawan

Ladawan:Moon diagram.svg|Diyagramo kan Bulan
Ladawan:Lunar libration with phase2.gif|Hitsura kan Bulan
Ladawan:Moon over cumulus.jpg|An Bulan sa ibabaw kan cumulus na urap


## Hilingon man

* Kinaban
* Saldang
* Neil Armstrong
* Bulan (panahon)
Dai pa napapangaran na bulkan (Ibugos)

An **dai pa napapangaranan na bulkan (Ibugos)**, sarong submarinong bulkan na harani sa isla nin Ibugos sa Filipinas.

## Kinamumugtakan
Nakamugtak an volcano  sa Isla kan Ibugos, sa habagatan na marhay na puro kan mga isla kan Batanes, sa probinsya kan Batanes, sa Rehiyon kan Cagayan Valley, sa Filipinas, na yaon sa Itiot nin Luzon sa tanga kan Luzon asin Taywan.

## Pisikal na mga panampok
Sarong submarinong bulkan an bulkan na nagsasanga sa  kan ibabaw nin dagat,  sa gawing sulnupan kan Isla nin Dequey.

Saro ini sa mga aktibong mga bulkan sa Filipinas.

## Mga pagtuga
Naibareta an mga pang-irarom na marinong pagtuga kan 1773, 1850, asin 1854 na pigsasabing gikan ini sa bulkan. Mayo ni saro pa an nabareta poon kan 1854.

## Mga paglilista
Piglista ini kan pankinaban na programa nin bulkanismo bilang saro sa mga dai pa napapangaranan na makauusipon na aktibong bulkan. piglista kan Philippine Institute of Volcanology and Seismology (PHIVOLCS)  23 na mga aktibong bulkan sa Filipinas]], alagad dai pigbali an dai pa napapangaranan na bulkan, o anupaman na aktibidad kan bulkan sa heograpikal na kinamumugtakan kaini.

Gabos na bulkan kan Filipinas, napapalaog sa Singsing nin kalayo kan Pasipiko.

## Mga toltolan
Tulay nin San Juanico

An **Tulay nin San Juanico** (Waray: *Tulay han San Juanico* asin Kastila: *Puente de San Juanico*) kabtang kan Pan-Philippine Highway asin minabagtas poon sa Samar sagkod sa Itiot kan San Juanico sa Filipinas. An pinakahalawig kaining lakbang iyo an viaduct na sarong hagkos nin asero na nakadupil sa mga kongkretong pyer, asin an mayor na lawig kaiyan gibo sa sarong disenyong arko. Nahaman ini sa laog kan administrasyon ni presidente Ferdinand E. Marcos. Igwa ining total na 2.16 kilometro (1.34 mi) asin ini an pinakahalawig na tulay na minabagtas sa sarong hawak nin tubig digdi sa Filipinas.
An tulay naraot nin kadiit kan Bagyong Haiyan, na inaapod sa lokal na bilang Super Typhoon Yolanda, kan Nobyembre 2013, alagad tulos-tulos na hinirahay asin binukasan liwat sa laog kan parehong bulan.

An mga isla nin Leyte asin Samar isinusumpay kan Tulay nin San Juanico Bridge an syudad nin Tacloban asin banwaan nin Santa Rita, Samar. Ini minabagtas sa Itiot kan San Juanico. An imprastratura kan kan tinampo iyo an pinakahalawig na tulay sa Filipinas na nag-aagi sa ibong nin sarong hawak nin tubig na may sukol na 2,164 metros (7,100 metros) sa biyong laba. Igwa iyan nin 43 na asero na an pangenot na lakbang minasukol nin 192 metros (630 ft.192.00 (630.).

An tulay kabtang kan Pan-Philippine Loway (na midbid sa parati bilang Maharlika Raway), sarong grupo nin mga tinampo, tulay, asin ruta sa dagat na nagkokonektar sa mga isla nin Luzon, Samar, Leyte, asin Mindano sa nasyon. Iprinoponer an tinampo kan 1965, asin itinugdok sa irarom kan administrasyon kan dating Presidente Ferdinand Marcos tanganing maglingkod bilang sentro nin transportasyon kan nasyon.

## Toltolan
Biringan

An **Biringan** iyo sarong mitikong syudad na pinagtutubudang yaon sa tahaw nin Gandara, Tarangnan, asin Pagsanghan sa probinsya nin Samar sa Filipinas.

## Etimolohiya

An kahulugan kan *Biringan* iyo "An Itom na Syudad" o an dae mahihiling na syudad sa Waray, an lokal na lenggwahe para sa “*Hanapan kan mga nawawara*” sagkod “*Birilngan han mga nawawara”* sa Waray – kun sain an saro nahihiling an nawarawara.

## Paranormal na mga engkwentro

Dikiton na bilang nin tawo an nagsasabi na nahiling na ninda an syudad. Pirang mga nagbabiyahe sa dagat an nagsasabing may nahihiling sindang "biyong nagliliwanag na syudad" sa bangging mayo nin bulan nin pirang minuto. Ini iyo may deskripsyon bilang sarong magayon na syudad na may haralangkawon na edipisyo sagkod ibang magnipikong mga istraktura na may halangkaw na teknolohiya. Segun sa mga suanoy na istorya, kadaklan sa mga tawo na nagsasabing nakahiling sa nasambit na syudad iyo mga biktima nin posesyon kan demonyo.

May mga bareta na igwang mga imahe gikan sa satelayt kan sarong Hapon na kompanya na nakakahiling nin maliwanag na trakto sa kadagaan nin rehiyon. Huli ngani kaini, an mga Hapon iyo nagtubod na may mayaman na deposito nin bulawan sagkod uranyo sa pinagsususpektahang lugar. Nagtrabaho sinda tulos asin naghaman nin dakulang pantrabahong sityo sa banwaan nin San Jorge, pero an mga misteryosong aksidente asin kamalasan an nagsabat sa proyekto puon pa kan enot. An Hapon na kompanya iyo napwersahan na magpundo nin operasyon sagkod i-abandona an bilog na proyekto bilang sarong paagi para malikayan an pagkalugi.

## Toltolan
Nobelyo

An **nobelyo** (Ingles: *nobelium*) iyo sarong sintetikong elemento na kemikal na an simbolo iyo an **No** asin an numero nin atomiko iyo an 102. Pinangaran ini tanganing tawan nin pagmidbid si Alfred Nobel, an imbentor kan dinamita asin an tagatao kan siyensya. Saro ining metal na radyoaktibo, pansampulo ini sa  elemento nin transuraniko asin penultimableng kaapil kan serye nin aktinido. 

Arog kan gabos na mga elemento na igwa ning numero nin atomiko na lagpas sa 100, pwedeng mahimo man sana an nobelyo sa mga pagpaparikas nin partikulo sa paagi kan pagbomba kan mas magian na mga elemento na igwang singil na mga sararadit na butil. Sarong kabilugan kan kagduwang nobelium isotopes an minimidbid na igwa; an pusugon na marhay iyo an259
No sa sarong kabangang buhay na 58&nbsp; minuto, alagad an mas halipot na buhay na  255  No (kabangang-buhay 3.1 & nbsp; minuto) an parati na piggagamit sa kimika nin huli ta pwede ining mamukna sa sarong urog na dakulang sukol.

## Hilingon man

* Uranyo (*Uranium*)
* Radyo (*Radium*)
* Pransyo (*Francium*)

## Toltolan
Temperatura

An **temperatura** o **kainitan** (Ingles: *temperature*) iyo an kasukulan kan kainitan o kalipotan nin sarong bagay, arug kan mga gikan sa lawas nin sarong tawo asin sa istado nin panahon.  Sa kahulugang makasiyensya, an temperatura iyo an pisikal na dakul o kantidad na naglaladawan kun gurano karikas minahiro an mga molekula sa laog kan sarong materyal o bagay.

## Pagsukol
Pupuwedeng gamiton an sarong termometro ngarig maaraman an temperatura, an libel kan init o lipot. Harus pigsusukol an temperatura sa paagi nin mga degri kan Celsius (°C).  Sa Estados Unidos, harus piggagamit an mga degri o gradong Fahrenheit (°F). Minsan man na piggagamit kan mga siyentipiko an mga degring Kelvin (K) para magsukol nin temperatura.

Huni an pirang mga kaaraman kasugpon kan kainitan:

:* Nananagas o nagyeyelo an tubig sa temperaturang 0&nbsp;°C, 32&nbsp;°F, o 273.15 K.

:* An panglaog na temperaturang kan lawas nin tawo iyo harani sa 37&nbsp;°C o 98&nbsp;°F.

:* Nagkakalakaga an tubig kapag uminabot na sa 100&nbsp;°C, 212&nbsp;°F, o 373.15 K.

:* Ang pinakamalipot na temperatura iyo an absolutong sero na yaon sa 0 K, 459&nbsp;°F, o 273.15&nbsp;°C.

## Relasyon sa enerhiya

Kakaiba an temperatura hale sa init, huli ta sarong enerhiya an init na naghihiro o nagbabalyo hale sa sarong bagay pasiring sa iba pang bagay. Sarong sukol an temperatura nin mga hiro o bibrasyon nin mga molekulang nasa laog nin sarong bagay.  Kapag may halangkaw na temperatura an sarong bagay, may boot-sabihon na marikas an ordinaryong rikas kan mga molekula kaini.

## Kagamitan
Kapag mas dakula an diprensya o pagkakaiba kan temperatura sa tahaw nin sarong bagay asin kan kapalibotan kaini, mas dakul na init an kaipohan ngarig makagibo nin arug o kaparehong temperatura. Alagad pupuwede o posibleng magkaigwa nin malipot na bagay (mas hababang temperatura) na nangangaipohan nin mas hababang init kaysa sarong mas mainit na bagay (mas halangkaw na temperatura) ngarig magin mainit ini. Huli ta ini igwang mas dakul na kapasidad nin init para sa sarong malipot na bagay, kaya mas dakul na init an kaipohan ngarig magin mainit ini. Halimbawa, mas dakul na kapasidad nin init an sarong kilogramo nin tubig kaysa sa sarong kilogramo nin bakal. An boot ipahatod kaini na mas dakul na enerhiya an kaipohan ngairg magin mas mainit nin 1&nbsp;°C kaysa sa kinakaipohan ngarig magin mas mainit nin 1&nbsp;°C an bakal.

Saro man na importanteng elementong pangklima an temperatura. Kasugpon ini sa dakul nin enerhiya kan init na yaon sa duros. Piggagamit an mga "mapang isotermo" ngarig maipahiling an hiro kan paglakop o distribusyon nin temperatura sa sarong lugar. Magkairiba an temperatura sa laog nin manlainlian na mga kapanahunan asin mga lugar.   

Naaapektuhan ini nin mga: 

:* insulasyon
:* mga latitud
:* distribusyon kan kadagaan asin dagat
:* bulos nin karagatan
:* yayaon na mga duros
:* takop nin urap
:* altitud
:* aspekto

## Hilingon man

* Enerhiya
* Presyon (*Pressure*)

## Toltolan
Bagyong Ike (Nitang)

An bagyong Ike iyo an ikaduwang pinakanakagagadan na buhawi sa tropiko kan ika - 20 siglo sa Pilipinas, kun saen iyan inapod na bagyong  Nitang. Nagpoon an Ike sa sarong lugar na napurisaw an panahon sa timog - sirangan nin Guam kan Agosto 21, 1984, asin pakalihis nin limang aldaw, nagin tropikal na depresyon. Kasunod nin pag - oswag sa organisasyon, an depresyon nakaabot sa tropikal na kosog nin bagyo kan Agosto 27.

Kan primero, huli sa pagsusog sa solnopan, an bagyo luway - luway na nagkosog mantang an doros nagrelaks asin si Ike nagin bagyo kan Agosto 30. Sa pagpadagos sa marikason na pagkosog, si Ike suminalida sa solnopan asin nakaabot sa pinakahalangkaw na kosog kan Setyembre 1, na an Japan Meteorological Agency. Naiiba an mga doros nin 170 kilometros sa/h. Sa palibot 14: 14: 00 matapos kan aldaw na iyan, nagkaigwa nin oma si Ike sa amihanan - sirangan na poro kan Mindao. An buwawi luminuwas sa Dagat nin Timog Tsina kan Setyembre 3 bilang sarong bagyo sa tropiko bago iyan magmaneho pasiring sa sarong bagyo asin magbalyo sa Hain. Dangan pinakol ni Ike an kontinente nin Intsik bilang sarong tropikong bagyo sa probinsia nin Guangxi asin naghale kan Setyembre 6.
Materya

An **materya** (Ingles: *matter*) iyo an kalaogan na minabilog sa mga pisikal na bagay. Sa pisikal na siyensya, ini an maski anong substansya na igwang gabat asin minasakop nin ispasyo. Ini iyo man maski anong bagay na pigbibilog nin mga elementaryang fermion. 

Sa lado nin pilosopiya, pigbibilog nin mayong porma na *substratum* nin gabos na bagay an materya, na mantinido sana gikan sa realidad na nagbunga. Gika sa kaisipan nin saiyang laog, piggagamit an materya na kabaliktadan sa porma.

## Pisikal na aspeto

Minasakop nin ispasyo asin may gabat an materya. Kadaklan na pigbibilog nin mga atomo, na igwang mga proton, neutron, sagkod elektron. Dae kinukunsidera na materya an gabos nin mga *gauge boson* (saro na digdi an poton o *photon*), na minatahaw an apat na mga pundamental na puwersa, maski na igwa sinda nin enerhiya sagkod may gabat an iba.

Pigbibilog nin mga *[[quark]]* asin lepton an materya. Igwang anom na klase nin mga *quark* (kakaiba, pang-atrakto, ibabaw, irarom, sa ibabaw, sa ibaba), na pinagsaralak ngarig magbilog nin mga hadron, pangenot an mga baryon asin meson, sa paagi nin pusog na interaksiyon asin pighohonang pirming may katapusan. Sa mga baryon iyo an proton sagkod neutron, na urog nang pinagsaralak ngarig bilugon an mga nukleus nin gabos na mga elemento sa peryodikong tableta. Harus na nakapalibot an mga urap sa mga elektron sagkod sa nukleus. Inaapod na atomo an magkaparehas nin dakul na mga elektron sagkod proton sa sarong nukleus. Kun dae magkaparehas, sarong ion ini. An kimika iyo an siyensya na minaadal kun pano pinagsalak an mga nukleus sagkod elektron ngarig makabilog nin mga kompuwesto.

## Mga klasipikasyon
May manlainlain na porma an mga materya, segun sa densidad kan partikulo sagkod densidad kan enerhiya o sa ibang karakter depende sa presyon asin temperatura. Kabale an mga gas, plasma, likido, pluido, super-pluido, solido asin kondensadang Bose-Einstein sa mga porma kaini. Hasta minabago an pangyayari, pupuwedeng magbagong-porma an materya. Inaapod na mga transisyon kan porma an penomena na ini asin pinag-aadalan sa termodinamiko an pagriribay kan saindang enerhiya. Sa kadikit na bilang, pupuwedeng magpahiling an materya nin mga karakter na ibang-iba sa mahibog na materyal.

Pigbibilog nin materya an nahihiling na uniberso. Pupuwede ining maribayan kan enerhiya asin mapasairarom nin ibang pagbibilog sagkod pagbabago.

## Hilingon man

* Atomo
* Molekula
* Karbon

## Toltolan
Bagyong Chebi (2001)

An bagyong Chebi, na midbid sa Pilipinas bilang bagyong Emong sarong bagyo na nabilog kan Hunyo 2001.

## Kasaysayan nin meteorolohiya
An tropikong Depresyon 04W nabilog kan Hunyo 19 harani sa Palau kun saen iyan nagbalyo pasolnopan asin nagpakosog sa Tropikal na bagyong Chebi pakalihis nin anom na oras. Dangan, si Chebi nagbalyo sa norteng asin naglaog sa norteng- kanluran ng Pilipinas kan Hunyo 21 asin naglaog sa Luzon Strait kan Hunyo 23 bilang sarong tipiko. Kan huri sa 23rd na Chebi nakaabot sa pinakahalangkaw na bilang na 85 kilos (160 kilometros/h, 100 mph) kan an sentro kan bagyo 71 kilometros sa timog nin Taiwan. Huli sa puersahan na pagsulnop kan Chebi sa timog asin norteng kun saen nakaabot iyan sa daga harani sa Siudad nin Fuzhou, Tsina. Dangan luminuya asin nagrikas si Chebi  patungo sa norteng asin pasiring sa norting-silangan, nag agi sa timog- sirangan  sa Shanghai bago nagbuwelta sa dagat. An  JMA asin iba pang mga nababalita nin panahon puminondo iyo an paggibo nin mga abiso kan an mga natatada kan Chebi nawaran nin paglaom sa sirangan ning Pasipiko kan Hunyo 30. 

## Mga Danyos
Si Chebi guminadan nin 82 katawo, na an kadaklan sa Tsina, asin nagwalat nin $422 milyones (2001 USD), $457 milyones (2005 ESD). An makosog na oran asin makosog na doros ni Chebi guminadan nin siyam katawo, 28 nawawara asin $13 milyones (2001 USD) an naraot sa Pilipinas. Apat sa siyam an hale sa sarong Belizean freighter na nalunod durante kan bagyo. An Islas Penguhu, na iyo an nag - agi kan linugad kan bagyo, nag - agi nin dakulang danyos mantang 102 na barotong paninira an nalunod asin sampulong ribo katawo an nawalat na mayo nin kuryente. An bagyo nagkikibigkibig sa daga asin sa trapik sa aire. Sarong tipono, an Chebi nagprodusir nin 100 na milemetro nin oran sa ibong kan Guangdong. Mga 73 katawo an nagadan sa Tsina, na an kadaklan sa sainda sa probinsia nin Fujian sa timog - sirangan. Rinaot man kan bagyo an nagkapirang ribong pananom, na nagbunga nin mga pagkalugi sa ekonomiya. Sa Ningde, mga 321,400 na harong an linaglag kan bagyo. Mga 22 katawo an nagadan sa Hangzhou kan may bumagsak na daga sa lanob nin konstruksion.

## Hilingon man

* 2001 Pacific typhoon season

## Mga Referensiya
Cyclone Fergus

An Cyclone Fergus sarong tropikal na buhawi, na kan huri nagin ekstratropikong buwawi, na nakaapektar sa mga isla sa timog - solnopan na Dagat Pasipiko. Iyan nagpadagos poon Disyembre 23, 1996, sagkod Enero 1, 1997, asin nakaabot sa rikas na sagkod sa 165 kilometro kada oras, o 90 milyas kada oras. Apuera sa doros kaiyan, an bagyo nagin dahelan nin makosog na oran asin grabeng pagbaha, na nagbunga nin dakulang danyos sa daga sa nagkapirang lugar.

## Kasaysayan kan meteorolohiya
An pinunan na raot kan panahon kan malalang tropical na buhawi na Fergus enot na naitala kan Joint Typhoon Warning Center (JTWC) kan Estados Unidos kan Disyembre 19, 1996, mantang ini nasa 750 kilometro )465 mi) sa sur sirangan kan Bairiki sa Kiribati. Kan sumunod na aldaw an sistema naghiro sur sulnopan asin nagin mas organisado, asin nin huli kaini, an JTWC nag-isyu nin tropical cyclone formation alert manungod sa sistemang ini kan Disyembre 20. Alagad, an alertong ini pig-kanselar kan sunod na aldaw kan an atmospheric convection, na may kinaaraman sa mga sistemang maluway an sirkulasyon buminaba. An sistemang ini uminagi sa sur na parte kan Solomon Islands kan sumunod na aldaw, bago an convection na may kinaaraman sa maluway na sirkulasyon sa tahaw mas nagin organisado. An resulta kan sistemang ini pigklasipikar na tropical low kan Australian Bureau of Meteorology (BoM) kan Disyembre 23, mantang an JTWC nag isyu nin saro pang hababang alerto manungod sa pagporma nin tropikal na buhawi. Sa aldaw man sanang idto, an depresyon luway luway na napasairarom sa tropikal na buhawi bago ini ipigreport kan BoM na ini nahaman ng sarong tropikal na buhawi asin pinangaranan Fergus. An JTWC nagtao nin mga advisories manungod ki Fergus sa sumunod na amay na pagkaaga asin ini ipigdesignar na Tropikal na Buhawi 13P, mantang ini harani sa Renell Island.    

Pakatapos na nginaranan, naggibo si Fergus nin mapagtuyang troso sa sarong lugar na maluya an sulog, bago iyan nagpoon na bumalyo sa timog - sirangan, sa irarom kan impluwensia nin padangadang na kapatagan. Bilang resulta, uminabot iyan sa 160 video nin Pasipiko sa Timog Pasipiko kan Disyembre 26, dai nahaloy bago nagin kategoriya 3 grabeng buwawi sa tropiko sa sokol kan buwawi sa Australia. Dangan an palakaw nagpadagos na bumalyo patimog - sirangan pasiring sa sarong kaluyahan sa tusong pangangabayo nin grabeng pangigipit, bago iyan luminihis sa pag - oltanan kan Vanuatu asin kan Kaimbodan nin Caleonia sa pag - oltanan nin Disyembre 2728. Kan panahon na ini kinakarkulo kan Fiji Meteorological Service na an sistema nagin kategoriya nin 3 grabeng buwawi sa tropiko, na may 10-uto na sinusteniran an mga doros nin 90 milya. Kinakarkulo man kan JTWC na kan Disyembre 27, an sistemang iyan may pinakahalangkaw na rikas na 165 kilometros an rikas.
Tilaw

An **tilaw** o **tila'-tila**' iyo an uru-oldot na malumoy na tisyu na nakatakod sa itaas kan ngaragngag. Ini naghihiro-hiro asin sa paghamil nin kakanon, ini natapal sa labot na pasiring sa dungo ngani an anoman na kakanon dai makalaog sa kali-kali kan dungo. Ini may mga gland man na nagtataong lutab na iyo an nagpapahalnas kan halonan.

## Pakinabang kan tila-tila
Sa paghamil, an malumhok na ngaragngag asin an tila-tila sinasara an nasopharynx o an kanal pasiring sa dungo asin ta ini binabagat an pagsoksok kan kakanon paitaas sa kanal kan dungo. An abundanteng pagprodyusir man nin lutab nasirbe man na pampahalnas sa agihan kan halanuhan.

An tila-tila igwa man pungsyon sa pagtaram padagos. Sa dakul daang lenggwahe, an tilaw saro sa kasangkapan sa pagprodyusir nin magkakapirang mga katanog o konsonante. An pigboses na inapod na *uvular trill*, naguguhit hitsurang [ʀ],  klasipikado sa International Phonetic alphabet, iyo an sarong ehemplo; ini nauusar sa Pranses, Arabo, asin Hudyo na mga tataramon asin iba pa. 

An pagkitik kan tila-tila saro man na paagi ngani magsukalkag an sarong tawo may gusto idigwa' an anoman na nahalon.

## Toltolan