open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Felipe de Salcedo

Si **Felipe de Salcedo** sarong Espanyol na paralayag na saro sa myembro kan ekspedisyon ni López de Legazpi sa Filipinas kan ika-16 na siglo. Pig-ibahan nya an saiyang tugang na lalaki na si Juan de Salcedo asin an saiyang lolo na si Miguel López de Legazpi kan 1564 para sa saindang kolonisasyon digdi sa Subangang Indies asin sa Pasipiko. Pinanginutan nya an 1 barko na igwang 5 mga plota na naglayag gikan Mehiko pa-Pilipinas sa edad na 18 anyos.
Bunga (tinanom)

An ** bunga** (Ingles, Areca catechu) sarong tinanom o palma na klasipikado sa species na Arecaceae na mahiwas na nagtutubo sa tropikal na lugar kan Pasipiko, Asya, asin ibang lugar kan Aprika. An palmang ini tinutubod na gikan sa Habagatan Asya, Sur-subangan na Asya, asin sa Filipinas, alagad dai pang gayo determinado. alagad lakop na asin tinatanom na sa habagatan kan Tsina (Guangxi, Hainan, Yunnan), Taiwan, Indya, Bangladesh, an Maldives, Ceylon, Cambodia, Laos, Thailand, Vietnam, Malaysia, Indonesya, New Guinea, sa mga oro-isla kan Dagat Pasipiko asin man sa West Indies.

## Mga karakterisko

An bunga, *Areca catechu* pigtatanom nin huli ta sa importanteng prutas kaini na inapod mansanang 'bunga', satrrong sangkap sa pag'andam nin mamaon.

An mga siyudad nin Tanjung Pinang, Pangkal Pinang sa Indonesya, an probinsya nin Jambi (jambi o jambe boot dsabihon 'bunga' o areca sa Habanes, Sundanes, Balines, asin Suanoy na Malay), an isla nin Penang, harani sa kosang solnopan kan Peninsular Malaysia, Fua Mulaku sa Maldives, Guwahati sa Assam, an mga lugar na kosa kan Kerala asin Karnataka kan Indya, iyo an magkapirang lugar na ipina ngaran sa areca nut o sa bunga kan 'bunga'. Sinasabi na dakul pang mga lugar nakapangaran sa  Indonesya asin Malaysia naggagamit kan katagang pinang o jambe. Igdi nagpapahiling kun gurano kaimportante kan prutas na 'bunga' sa sibilisasyon Austronesyano maski ngunyan na modernong panahon.

### Komposisyon kemikal

An pisog may mga sinasabing alkaloid arog kan arecaidine asin arecoline, na kun  ini sinasapa' medyo nakakaburat asin nakakapakot. An mga palmang Areca pinapatalubo sa Bangladesh, Indya, Indonesya, Malaysia, Taywan, Filipinas asin iba pang mga nasyon sa Asya sa tuyong pagkua igdi nin pisog.

An pisog igwa man nin tannins (procyanidins) na inaapod na arecatannins na nakawsa nin helang na kanser.

## Mga kamanongdanan

An pisog-bunga popular na inuusar sa pagmama' sa mga nasyon nin Asya arog kan Tsina, Taiwan, Byetnam, Filipinas, Malaysia, Myanmar, asin India asin sa mga isla sa Pasipiko arog kan Papua New Guinea. Pagsapa' nin pisog bunga popular na gayo sa mga trabahador  kan  Taiwan sain masy kuneksyon sa kanser sa nguso. Sa Taiwan asin man ngane sa Filipinas uso ining rinunot na pisog na may kasalak na apog, an pulbos kan bingkay. An kemikal sa *Areca catechu* nakakapakot.

## Taytay nin mga retrato

Image:Areca_catechu_Forest.JPG|An *Areca catechu* na pawa' sa Taiwan
Image:Palm I IMG 2108.jpg|Areca'ng palma sa Kolkata, West Bengal, Indya
Image:Areca catechu nuts at Kadavoor.jpg|Bunga kan Areca'ng palma sa Kerala, India
Image:Betel_nuts3.jpg|Mga pisog nin 'bunga' sa India
Image:Areca catechu Blanco2.350.png|*Flora de Filipinas*
Image:Areca farm.jpg|*Areca catechu* na pawa' sa Kerala, India
File:BuahPinangMuda.jpg|Mga hilaw pang bunga kan tinanom na 'bunga' sa Malaysia
File:Flag of Penang (Malaysia).svg|Pisog nin 'bunga' ikinaag sa wagayway kan Penang
File:সুপারি.jpg|Pisog nin 'bunga' sa Bangladesh
File:Bunga tamboan na.jpg|Tamboan nang mga bunga sa (Syudad nin Naga, Filipinas)


## Toltolan
Kalakalang Galyon

Ang **Galyon nin Manila**, **Kalakalang Galeon** o **Kalakalang Galyon** (Ingles: *galleon trade*, Espanyol: *Galeón de Manila*) sarong tipo nin kalakalan na nagpupuon sa Mehiko paduman sagkod pabalik sa Filipinas. Pigsagibo ini kadtong Panahon nin Espanyol sa Filipinas. Naghaloy ini nin duwa dangan kabangang ribong taon na nakapag-ugnay sa duwang lugar. Pigsasakay an mga produkto sa mga galyon kan Manila o kaya sa galyon kan Acapulco. Pigriribay sa Mehiko an mga nakalakal sa Filipinas dangan an  pigriribay man sa Pilipinas an nakalakal sa Mehiko. 

Pig-aapod man na "La Nao de la China" (An barkong Tsino) sa Bagong Espanya (Mexico) an mga galyon kan Maynila, nin huli ta sa dakol na mga kargada o kagamitan dangan produktong Tsino na gikan sa Manila. 

Pinunan an Kalakalang Galyon sa Maynila kan 1565 pagkatapos madiskubre ni Andrés de Urdaneta, fraileng Agustino, an *tornaviaje* o agihang pabalik gikan sa Filipinas paduman sa Mehiko. Piggibo an enot na mga matagumpay na lakbay ni Urdaneta asin ni Alonso de Arellano sa taong iyon. Naghaloy an agihan sagkod 1815 kan nagpuon an Pangkatalingkasang Gera kan Mehiko. Nakadara an mga galyong Maynila sa laog kan 250 taon nin mga mamahalong bagay arog kan mga kasangkapan dangan porselana para sa pilak. Nagtaong-dalan man an agihan  sa pagbabago asin pagheheras kan kultura na nakahubog sa pagkakakilanlan kan duwang nasyon.

Kan 2015, nagmawot an Filipinas dangan Mehiko na iiba an Kalakalang Galyong Maynila-Acapulco sa Pankinabang Pamanang Lugar kan UNESCO. Nag-uuyon man an Espanya sa plano kan duwang nasyon.

## Toltolan
Premyo Valledor

An **Premyo Valledor** sarong proyekto na pinagtutuwangan kan Ateneo de Naga University Press asin kan National Book Development Board kun saen ibinungsod an patiribayan na naghahanap kan pinakamahusay na mga nobelang nasusurat sa arin man na tataramon na Bikol. Ini may darang premyo na Php 50,000 iwawaras sa mapipiling pinakamahusay na nobela. An kagsuporta sa pinansyal kan nasabing patiribayan iyo si Victorio Cabangon Valledor, sarong Bikolanong tubong Catanduanes.

## Nanggarana sa Premyo taon 2019

Sa taon 2019, kun saen iyo an paggawad kan papremyo, duwa an napiling nobela nagkamit kan dakulang premyong Php 50,000: an nobelang *Kalatraban sa Alkawaran* tinokda' ni Niles Jordan Breis, sarong Bikolanong namundag sa Tabaco, Albay, asin an nobelang *Dyurnal Intris* na sinurat ni Jerome Hipolito, sarong parasurat na tubong banwaan nin Calabanga, Camarines Sur. An  duwa ginawadan pa lambang saro nin tropeo na ukit kan taga-Daet na iskultor na si Paolo Gerero. Kabali sa papremyo iyo an pagimprenta asin pagpublikar kan saindang nobela kan Ateneo de Naga University Press. Nagin pinalista man sinda Marvin D. Aquino, sa saiyang nobelang *Alunsina kan Dagat*, asin man sinda Roxanne E. Berido dangan Arthur Justin Alemania, sa saindang nobelang *An Huring Panuga*.

An mga nagin hurado kan ginibong Premyo Valledor 2019 iyo sinda Marne L. Kilates, H. Francisco V. Peñones,Jr., asin man si Tito G. Valiente.

An papremyo, ibinungsod kan Agosto, 2018 tungod sa selebrasyon kan Buwan ng Wika sa nasabing unibersidad. Ini taon-taon nang igagawad sa pinakamahusay na orihinal na nobelang entri.

## Premyo Valledor 2019
Inoktaba an pagtao nin onra na kuta kan Agosto 2020 kasabay kan selebrasyon kan Buwan ng Wika. Sa presente, dai pa nin ipigpapaluwas na bareta kun si isay an nakakua kan primerong onra. Alagad nagpaluwas na an Ateneo de Naga University Press nin opisyal na anunsyo kan mga nagin pinalista. 

## Toltolan
Richard von Coudenhove-Kalergi

Si **Richard von Coudenhove-Kalergi** (Nobyembre 16, 1894 – Hulyo 27, 1972) sarong Austriano na pilósopo, pulitiko.

## Toltolan
Andres Soriano

Si **Andrés Soriano** (Pebrero 8, 1898 – Disyembre 30, 1964), bisto man na **Col. Andres Soriano**, sarong negosyanteng Espanyol–Pilipino. Mas bisto pa siyang marhay sa pagpapalawig ng orihinal na San Miguel Brewery na naging San Miguel Corporation. Nagtugdas man siya nin mga pilantropiya buda nagsulong nin magayon na ugnayan sa mga empleyado sa pagheheras nin kita sa higit 16,000 kaining empleyado sa pagbuo kan planong pampensiyon na nagbabayad sa mga nagretiro mga empleyado nin 25% kan saindang sahod, na igwang garantisadong benepisyong medikal buda pagpapaliban kun igwang helang. Siya man an nagtugdas kan Philippine Airlines, an kaenot-enotang pampasaherong eroplano sa Asya. Kan 1935, kan panahon nin Komonwelt, Pigtindog ni Soriano an Commonwealth Insurance Company, sarong kompanyang pansegurong non-life.

## Mga toltolan
Jaime Augusto Zobel de Ayala

Si **Jaime Augusto Zóbel de Ayala II**, PLH (iminundag kan Marso 6, 1959), bistado man sa ngaran na **Jaime Augusto Zóbel**, sarong Pilipinong negosyante, gikan sa prominenteng pamilya nin Zóbel de Ayala. Sa ngunyan, nagseserbi siya bilang chairman dangan chief executive officer (CEO) kan Korporasyong Ayala. Suminunod siya ki ama niya na si Jaime Zóbel de Ayala, bilang presidente kan kompanya dangan CEO kan 1994 asin bilang chairman dangan CEO kan 2006.

Sa kadagdagan kan saiyang posisyon sa Korporasyong Ayala, si Zobel iyo an chairman kan Globe Telecom, Bank of the Philippine Islands, dangan an Integrated Microelectronics Inc. (IMI); bise chairman kan board of directors asin miyembro kan Executive Committee kan Ayala Land, Inc. (ALI); bise chairman kan Manila Water Co.; asin co-chairman dangan trustee kan Ayala Foundation, Inc.

Nagtukaw man siya sa mga board kan manlaen-laen internasyunal dangan lokal na negosyo asin mga organisasyong sosyo-sibiko.
*Miyembro, Mitsubishi Corporation International Advisory Committee
*Chairman, Harvard Business School Asia-Pacific Advisory Board
*Chairman, Singapore Management University Advisory Council in the Philippines
*Miyembro, Singapore Management University Board of Trustees
*Miyembro, Harvard Global Advisory Council
*Miyembro, J.P. Morgan International Council
*Miyembro, University of Tokyo Global Advisory Board 
*Miyembro, Board of Trustees of Endeavor Philippines
*Trustee, Eisenhower Fellowships
*Miyembro, Harvard University Asia Center Advisory Committee

Kan mga nakalihis, kinaputan niya an mga minasuno na mga posisyon:
*Chairman, Asia Business Council
*Chairman, Ramon Magsaysay Foundation
*Chairman, World Wildlife Fund Philippine Advisory Council
*Philippine Representative, APEC Business Advisory Council

An mga pamidbid kaiba an World Economic Forum Global Leader for Tomorrow kan 1995; Emerging Markets CEO kan taon kan 1998 (sponsored by ING); Onrang Philippine TOYM (Ten Outstanding Young Men) kan 1999 asin Management Association of the Philippines Management Man of the Year Award kan 2006.                                                                                                                                                                                                                                                    

## Toltolan

## Mga panluwas na takod
* Ayala Corporation
*  Ayala at 175 Magazine
*  Ayala 2009 Annual Report
Tataramon na Mang

An **Mang** (Intsik: 莽语; autonym: ) sarong tataramon na Austroasyatiko kan Bietnam, Tsina, dangan Laos. Pangenot ining pigtataram sa Probinsiya nin Lai Châu, Bietnam dangan sa bilog na hangganan sa Jinping County, Tsina. Nadiskubre lang ini kan 1974.

Sa Tsina, pig-aapod man an mga tawo nin Mang na Chaman 岔满, Abi 阿比, Mengga 孟嘎, Bageran 巴格然, asin Mo 莫 (Gao 2003:1).

## Pagbariwas
Sa Probinsiya nin Lai Châu, Bietnam, pigtataram an Mang kan 2,200 katawo sa mga distrito kan Sìn Hồ, Mường Tè, Phong Thổ, dangan sa mga hararaning lugar (Gao 2003:1), kaiba an sa Nậm Ban Township, Distritong Sìn Hồ, Probinsiya nin Lai Châu. Sa Tsina, nabibilang sa Mang 606 katawo an mga parataram nin Mang kan 1999. Pig-aako an Mang kan TSina na nagmigrante gikan sa Bietnam kan mga nakaaging mga panahon. An datus nin Mang ni Gao's (2003), gikan sa Xinzhai 新寨, Nanke Village 南科村, Jinshuihe Township 金水河镇.

Sa Jinping County Almanac kan panahon nin Republika kan Tsina, piglista an 12 Mang villages: Gongdaniu 公打牛, Luowuzhai 落邬寨, Pinghe 坪河 (in Xiazhai 下寨, Zhongzhai 中寨, Shangzhai 上寨), Hetouzhai 河头寨, Guanmuzhai 管木寨, Naxizhai 纳西寨, Bianjiezhai 边界寨, Longshuzhai 龙树寨, Caoguoping 草果坪, Nanke 南科.

## Mga toltolan

*Nguyễn Văn Lợi; Nguyễn Hữu Hoành; Tạ Văn Thông. 2009. *Tiếng Mảng*. Hanoi: Nhà xuất bản khoa học xã hội.
*Nguyễn Hùng Mạnh. 2011. *Thơ ca dân gian dân tộc Mảng*. Hanoi: Nhà xuất bản văn hóa dân tộc. 

## MGa panluwas na takod
*Gao Yongqi [高永奇]. 2003. *A study of Mang* [莽语硏究]. Beijing: Ethnic Publishing House [民族出版社].
*http://projekt.ht.lu.se/rwaai RWAAI (Repository and Workspace for Austroasiatic Intangible Heritage)
* Mang in RWAAI Digital Archive
Bishop Domingo de Salazar

Si **Domingo de Salazar** (1512 – 4 Disyembre 1594), sarong obispo nin Romano Katoliko na nagsirbing enot na Obispo kan Manila (1579–84) na kun sain siya napadugtong-bago sa Imperyong Espanyol.

## Biograpiya
Iminundag siya sa La Rioja, Espanya. Kan ika-6 nin Pebrero 1579, pigpili soya kan Hade kan Espanya dangan kinumpirma ni Papa Gregory XIII bilang kaenot-enoting Obispo kan Manila. Pigbugtak siya kadtong 1581. Nagsirbi siya bilang Obispo kan Manila sagkod sa saiyang kagadanan kadtong Disyembre 4, 1594, sa edad na 82.

## Mga toltolan

## Mga panluwas na takod dangan mga kadagdagan na ginunuan
* (for Chronology of Bishops) 
* (for Chronology of Bishops) 
*Domingo de Salazar profile, newadvent.org; accessed 12 October 2016.
Sergey Belikov

Si **Sergey Grigorievich Belikov** (namundag Oktobre 25, 1954  sa Krasnogorsk) sarong Rusong parakanta, musiko, kompositor asin saro sa Mga Pinag-onrang Artista kan Rusya (1999).

## Mga Panluwas na takod
* Official Website

## Toltolan
Kaktus

An **kaktus** sarong pananom na kaibahan sa pamilya kan Cactaceae. Kadaklan sa mga ini ugwang tunok.

## Toltolan
Tulsi Gabbard

Si **Tulsi Gabbard** (namundag Abril 12, 1981) sarong politikong Amerikano nagsisirbe para sa ikaduwang distrito kongresyonal kan estado nin Hawaii poon pa kan 2013. Sunod kan siya maelihir sa eleksyion 2012 sa Kamara de Representante nin Estados Unidos siya an nagin pinakaenot na Amerikanong Samoano asin pinakaenot na Hindu na kaapil sa Kongreso kan E.U. Siya kaapil sa Democratic Party. Si Gabbard sinasabing sarong Demokratang moderato.

Si Gabbard nagserbi sa yunit medikal kan Hawaii Army National Guard sa sona nin labanan sa Iraq poon 2004 abot 2005 asin natoka man sa Kuwait poon 2008 sundo 2009. Siya nagserbi sa Kamara de Representante nin Hawaii poon 2002 abot 2004. Kan siya naelehir sa Kamara kan Representante nin Hawaii, sa edad na 21, si Gabbard iyo na an pinakahubin na naelehir sa lehislaturang estado kan E.U. Si Gabbard nagin vice chair kan Democratic National Committee sundo Pebrero 28, 2016, kun kasuarin siya nagdemitir sa pag'endorso ki Senador Bernie Sanders para sa nominasyon presidensyal Demokratiko taon 2016. 

## Toltolan
Biriran

An **biriran** o **balimbing** (Averrhoa carambola; Ingles, carambola, star fruit, five-corner) sarong species nin nagkakahoy na tinanom na pinapadakul huli sa saiyang mga bunga gamit sa medisina asin sa pagluto.

An tinanom na ini na pirming dinadahon bilog na taon, tal na tubo sa Sur-subangan na Asya asin sa subkontinenteng Indya. An *A. carambola* sadit sanang tinanom na nalangkaw abot 5-12 na metro na may burak kolor lila o pulang-lila. Mga burak kaini saradit, garo kampanilya hitsura asin may limang namumuting gulod-gulod. Sa tama nang panahon, pirmi ining nagbuburak bilog na taon.
## Gallery

Averrhoa carambola flowers.jpg
Averrhoa carambola seedling.jpg
Fruits, leaves & Trunk I IMG 8445.jpg


## Toltolan
Tsinong Pilipino

An **Tsinong Pilipino** (Ingles: *Chinese Filipino*; ; Hokkien: *Huâ-hui*; Kantones: *Wàhfèi*) iyo an sarong tawo na may apoon na Intsik alagad nagdakula sa Filipinas. Pig-aapod man sinda na  **Tsinoy** () na pigsugpon sa duwang kataga' o taramon : "Tsino" ( na an boot sabihon, "Intsik") asin "Pinoy" (sarong gaha' o bansag na an boot sabihon, "Pilipino").
Aldaw nin Filipino-Espanyol na Pag-aramigo

An **Philippine–Spanish Friendship Day** o **Aldaw nin Filipino-Espanyol na Pag-aramigo** ()  ipigrorokyaw an maimbong na relasyon sa pag'ultan kan Republika nin Filipinas asin kan Kahadean nin Espanya tuyong Hunyo 30 taon-taon. Ini sarong pagromdom kan aldaw na si Heneral Emilio Aguinaldo, presidente kan Enot na Republika nin Filipinas nagpaluwas nin dekreto na ipinagboot na an mga ultimong mga soldados na Espanyol na nagpaili nin haros sarong taon sa simbahan nin Baler, Aurora tratohon bako bilang enemigo asin preso ni gera kundi komo mga katood. Ipigboot man sa dekreto na an mga ini ta'wan nin permisong kaipohan sa pagbalik ninda sa Espanya.

Si Senador Edgardo Angara, an kag'ama kan Kaaldawan , pigladawan an okasyon komo "sarong mamuraway na aldaw sa magkasing nasyon huli ta idtong Pagtalikop sa Baler nagbunga nin mga heroe asin trayumpo para sa duwang partido."

Ngonyan an Kaaldawan simbolo kan lipotok na pagka'aramigo kan duwang nasyon.

## Katalikdan

An Philippine–Spanish Friendship Day Bill naipasar kan Hulyo 22, 2002, na nagbunga kan Akta Republika Nu. 9187 aprobado kan Pebrero 5, 2003, mga lakdang na tuyo ipakusog an relasyon kan duwang nasyon na totoo igwang inagihan na komun na historya, tradisyon asin pagpapahalaga.

## Toltolan
Amihanan na Irlanda

An **Amihanan na Irlanda** (sa Ingles: *Northern Ireland*; Irlandes: *Tuaisceart Éireann*) sarong nacion sa Reyno Unido.
Susunghan

An **susunghan** iyo an labot na agihan nin primeramente paghangos kan mga gamgam o mga mamalia. Ini sa pagpaluwas ayre nasanga sa duwang labot.  Sa paghigop hinangos, an dungo' pinapaimbong an ayre, sa pagbuga kan ayre, hinahale an anoman na pagkaalumahad kaini. Sa paghangos, an hinihigop oxygen asin an ibinubuga carbon dioxide. Alagad, an susunghan iyo man an inaagihan kan mga parong asin luwasan man kan mga sipon. Sinasabing an dungo' kan tawo kayang magsa'ngab nin sarong trillion na iba-ibang klaseng parong.  An sira dai nahangos paagi sa dungo kundi sa duwang sadit na labot na alabes ginagamit sa pagpamarong.

## Toltolan
Katmon

An **katmon** (Dillenia philippinensis), sarong nagkakahoy na tinanom, asin natural na tubo sa 
Filipinas. Ginagamit an pasagi kaini sa mga muebles asin an prutas pang-alsom sa mga sinabawan. Maray man an tinanom na ini na panglimpoy sa mga sentro asin siyudad. Mas toltol an talubo kaini sa hababa asin medium na altitud alagad sa kalangkawan na malipot, matalaw ini.

## Deskripsyon
An Katmon na kahoy natalubo 10 abot 15 metro. Pirming may dahon bilog na taon, ini pwede sa malimpoy na lugar. Parati ini tinutuboan nin dalig sa poon. Tanos an troso kaini asin napoon pagsaranga sa katangaan. An ubak mahalnas may loro-li'gi'. An mga dahon makilyab, makunot, mga 12 abot 25 sentimetro an laba saka giring-gitingon. An mga burak mapuputi, darakula, mga 15 sentimetro asin malamulang pistil asin stamen. An mga prutas nakakakan, maalsom, bilogon, mga anom abot walong sentimetro an diametro.

## Gamit
An prutas, inapod na "elephant apple" sa Ingles, may diametro na lima asin anom na sentimetro. May laman na malumoy, berde asin malumhok na baludbod, an namit nakaagid sa maalsom na berdeng mansanas. Nagagamit ini sa paggibong sarsa, santan asin pang-alsom sa sira. An tagok kan prutas pwedeng pang-ha'nos sa buhok. 

An pasagi' kaini gamit sa paggibong muebles o gamit sa mga konstruksyon, asin an supat kan kahoy makintab. May tugma' man nakukua sa ubak. 

## Toltolan
Tucao Mastura

Si **Datu Tucao Ong Mastura**, CPA (Buo: Datu Ahmad Tucao Ong Mastura bin Sultan Kudarat; namundag Setyembre 3, 1946, Sultan Kudarat, Maguindanao) sarong mapang-ulakit na politikong Pilipino. Siya an mas huben na tugang na lalaki kan sarong bistadong abogado, historyador, propesor dangan kadtong Kongresman kan Enot na distrito nin Maguindanao dangan kan Syudad nin Cotabato na si Datu Michael Mastura,dangan kan mas gurang na tugang na lalaki ni Alkalde Datu Armando Mastura kan Sultan Mastura, Maguindanao. 

Pigsasabi na si Datu Mastura, sarong "kingmaker" kan angkan nin Mastura, saro sa pinakadakulang mga pamilya nin politikal sa Maguindanao.
Rekado

An **rekado** anoman na pisog, prutas, gamot, ubak, o mga parte kan tinanom na primeramente ginagamit sa pagtaong namit, kolor sa pagkakan o pagpreserbar kaini. Iba man ini sa mga herb, ta an mga ini mga dahon, mga burak, o takogong kan mga tinanom inuusar sa pagtaong "kagat" sa pannamit o pambangot igdi. Sinasabi sa mga mainit na klima mas gamit an mga rekado orog na sa mga karne' ngani haloy magraot o mag'aya. An mga rekado kumboot ginagamit sa medisina, ritual relihiyoso, cosmetics o sa produksyon nin olor arog kan nakukua sa salong kan piling tinanom.

## Toltolan
Tataramon na Malimpung

An **Malimpung** sarong tataramon na pigtataram kan haros 5,000 katawo sa Sur na Sulawesi, Indonesya. Dae ining parisa na parehas sa Maiwa.

## Mga toltolan
Lakad-bulan

An **lakad-bulan** (*Blumea balsamifera*) sarong tinanom nagbuburak. Ini kaiba sa genus Blumea, sa pamilyang Asteraceae. Ini herbal na tinanom, sa tuyong magbulong sa pagsisipon asin magpakusog sa pag'iihi.

## Deskripsyon

An genus na Blumea  nakukua sa tropikal asin sub-tropikal na mga rona' nin Asya, orog na sa Subkontinente nin Indya asin Sur-subangan na Asya kun saen mas popular na species an Blumea balsamifera na patuboon. Sarong doot, mas nalakop ini sa mga kauumahan. 

Hitsura. An dahon pinong giring-gitingon, mabarahibo matilaba asin mapanas na nalabang 7 abot 20 sm, an tinanom  maparong asin ini nalangkaw abot 4 na metro. Sa Filipinas, an B. balsamifera inaapod pa man na sambong sa Tagalog, sa Visaya bisto ini sa pangaran na bukadkad, asin sa Ilocos inaapod subusob, subsub, o sobsob.

## Gamit asin pakinabang

Mayor na gamit kaini pampaihi asin pagpawarang sipon paagi pag'inom kan gina'gang dahon. Ini sinasabi man na bulong sa urolithiasis (urinary tract o kidney stones) asin sa urinary tract infections asin nakakapababa sa presyon sa dugo. An lakad-bulan pampaluwag sa plema, pangontra sa pagbugris. Sa mga lugad, panhaplas asin panhugas man ini. Nadiskubre man na nakakataong ginhawa sa rayuma asin napababa sa presyon sa dugo. Siring man nakakabulong man daa ini sa bronchitis, arthritis, insomnia asin sa dysmenorrhoea.      . An tinanom na ini binibisto kan Philippine Department of Health, Institute of Traditional and Alternative Health Care asin kan Bureau of Plant Industries of the Department of Agriculture pero dai man hayag na nadeklarang bulong nanggad.

## Mga arapodan sa iba-ibang tataramon

* Ngai camphor plant (En)
* Camphrier (Fr)
* Indonesya: sembung, capa (general), sembung utan (Sundanese), sembung gantung (Javanese)
* Malaysia: chapa, chapor, sembong
* Filipinas: sambong (Tagalog), lakadbulan (Bikol), subsub (Ilocano)
* Burma (Myanmar): poung-ma-theing
* Kambodia: bai mat
* Laos: 'nat, phi ma 'sen
* Thailand: kam phung (northern), naat yai (central), naat (south-eastern)
* Bietnam: dại bi, cây dại bi, từ bi, cây từ bi, băng phiến, cây mai phiến.

## Kataytayan nin mga ladawan

File:7927Sambong Blumea balsamifera 05.jpg
File:Lakad Bulan.jpg


## Toltolan
James Ross (politiko)

Si **James Ross**  sarong Amerikanong abogado na nagsangle' ki George Curry bilang  ikaduwang gobernador kan Ambos Camarines. Siya nagtukaw poon 1901 abot 1903 asin sinundan ni Juan Pimentel. Siya kaapil sa Partido Federal.

Halawig siyang nagpraktis kan saiyang abogasya sa Filipinas asin ta kan pigbista an kaso laban ki Simeon Ola, mga 1903, saro siya sa abogado (chief prosecuting attorney)  kan gobyerno asin mga 1916 siya may bupete sa Escolta, kan 1920 siya nahihiling sa rekord na sarong myembro kan American Chamber of Commerce of the Philippine Islands ,kan 1927 nagin siyang bise-presidente kan Manila Hotel asin saro sa direktor kan Manila Railroad Company, asin man kan 1935, saro siyang bise-presidente kan Gumaus Gold Mining Company nagmimina sa Paracale, Camarines Norte. 

## Toltolan
Monte Águila, Tsile

An **Monte Águila** (sa Espanyol: *Monte Águila*) sarong ciudad sa Sentral-sur nin Tsile  nin Bío-Bío region. Segun sa sensus kan 2017, igwang 6.574 katawo.
Ladawan:Inauguracion Nueva Plaza de Monte Aguila 2017 (12).jpg
Ladawan:Inauguracion Nueva Plaza de Monte Aguila 2017 (29).jpg
Ladawan:Inauguracion Nueva Plaza de Monte Aguila 2017 (33).jpg
Ladawan:Inauguracion Nueva Plaza de Monte Aguila 2017 (14).jpg


## Mga takod panluwas

* Monte Águila - Website  (Espanyol)
Tataramon na Baham

An **Baham** sarong tataramon na Papuano na pigtataram sa Rawis nin Bomberai. Haraning relatibo kaini an Tataramon na Iha.

## Mga pananglî

An mga pananglî nin Baham (Flassy et al. 1987)

## Toltolan
Tataramon na Selaru

An **Selaru** sarong tataramon na Austronesyo kan Selaru asin Yamdena, sa mga isla nin Maluku kan Indonesya. Panlinguwistikal na dae kaano-ano kaini an Seluwasano, an pinakaharaning relatibo kaini.

## Mga toltolan
Jose Honorato Lozano

Si **José Honorato Lozano** (1815 o 1821-1885) sarong Filipinong pintor namundag sa Sampaloc, Manila. Bantog siya komo nangengenot na tagatulod kan pormang arte na inapod na Letras y figuras, kun saen an mga letra kan mga pangaran kan patron pinoporma sa mga pigurin nin mga tawo. Si Santiago Pilar, sarong autoridad sa mga ika-19 siglong pintura, ipigladawan an mga obra ni Lozano na ""mga napapalaen, nakakaganyat asin pambihirang relikya kan kulturang Filipino sa panahon nin Espanyol" sa Filipinas.Saiyang ginagamit watercolour sa pagpintura sa Manila paper.

Siya an pintor sa Filipinas na inapod na "Ama kan pormang-arte na Letras y  Figuras."

## Galeriya

Filipino Painting Letras y Figuras 0.jpg|Pagsisira gamit an sarambaw(1847)
Claveria visit to NC Feb 16 1845.jpg|Pagsungko ni Gob. N. Claveria sa Nueva Caceres (1845)
Vista Del Rio De Patero by Jose Honorato Lozano (1821).jpg|Salog nin Pateros(1821)
Lozano Antipolo.jpg|thumb|Pinta ni Lozano, Piyesta sa Antipolo



## Hilingon man
*Justiniano Asuncion
*Fabián de la Rosa
*Damián Domingo
*Juan Luna
*Fernando Amorsolo
*Félix Resurrección Hidalgo
*Isabelo Tampinco
*Bonifacio Arévalo

*Boxer Codex
*Letras y figuras
*Tipos del Pais

## Bidyo
* https://www.positivelyfilipino.com/magazine/discovering-a-long-lost-19th-century-filipino-master-painter} www.positivelyfilipino.com. Kinua 10-22-23.

## Toltolan
Malajoe Batawi

An ***Malajoe Batawi: Kitab deri hal Perkataan-Perkataan Malajoe, Hal Memetjah Oedjar-Oedjar Malajoe dan Hal Pernahkan Tanda-Tanda Batja dan Hoeroef-Hoeroef Besar*** (mas bisto sa halipot na titulo na ***Malajoe Batawi***; Pigperpektong pagbaybay: ***Melayu Betawi***; panliteral na *[[Betawi Malay]]*) sarong balanghayan kan tataramon na Malay na pigtataram sa Batavia (Jakarta ngunyan) na pigsurat ni Lie Kim Hok. Enot na pigpublikar an 116-pahina na libro kan 1884, nahiling an duwang pag-imprinta dangan iniladawan bilang "pinaka kapansin-pansin na tagumpay kan pagsurat kan Malay na Intsik".

## Mga toltolan
Gregorio del Pilar

**Gregorio Hilario del Pilar y Sempio** (Nobyembre 14, 1875 – Disyembre 2, 1899) sarong Pilipinong heneral kan Philippine Revolutionary Army sa panahon kan Giyera kan Pilipino-Amerikano.

Bilang pinakajoven na heneral kan Revolutionary Army, nabisto siya sa pagkagana sa pag-atake sa mga Spanish barracks sa munisipyo kan Paombong, enot niyang pagkagana iniyo, an Labanan sa Quinga asin ang huri niyang laban iyo an Labanan sa Pasong Tirad sa panahon kan Giyera kan Pilipino-Amerikano. Huli sa saiyang pagiging joven, mas nabisto siya sa apod na "Aking heneral". Bantog man siya sa pagiging maki-babayi, inapod ini kan sarong }
I

An **I** [dakulang porma] o **i** [sadit na porma] (sa ngunyan na pagsayod: /ay/, kadtong pagsayod: /i/) an pansiyam na letra kan alpabetong Romano. Ini man an pang-siyam na letra sa makabagong alpabetong Tagalog.  Ini an pang-pitong letra sa suanoy na abakadang Tagalog.  Sa tataramon na Romano, minasimbolo man ini  para sa bilang na saro.

## Toltolan

## Panluwas na takod

* 
*
Diyalektong Hida

An  sarong diyalektong Hapon na pigtataram sa rehiyong Hida kan Prepekturang Gifu, Hapon. Kaiba kan diyalektong Mino sa sur o habagatan, saro ini sa duwang pangenot na diyalekto kan Prepekturang Gifu.

## Mga toltolan

*http://www.ctk.ne.jp/~yamamoto/english/index.html 

## Hilingon man
*Mga diyalekto kan Hapon
*Your Name
Diyalektong Shikoku

An  iyo an sarong grupo nin mga diyalektong Hapones na pigtataram sa Shikoku.

## Mga diyalekto
An mga diyalektong Shikoku, iyo an:
* Diyalektong Awa (Prepekturang Tokushima, bisto kadto sa Probinsiya nin Awa)
* Diyalektong Sanuki (Prepekturang Kagawa bisto kadto sa Probinsiya nin Sanuki)
* Diyalektong Iyo (Prepekturang Ehime, bisto kadto sa Probinsiya nin Iyo)
* Diyalektong Tosa  (Prepekturang Kōchi, bisto kadto sa Probinsiya nin Tosa)
** Diyalektong Hata (distritong Hata, pinakasulnupan kan Kochi)

Dakol na pinagkapararehas sa lado nin balanghayan an diyalektong Shikoku sa diyalektong Chūgoku. Minagamit nin *ken* an diyalektong Shikoku para sa "nin huli ta", dangan -*yoru* sa aspetong progresibo asin -*toru* o -*choru* sa perpekto. Piggagamit kan pirang mga tawo sa Prepekturang Kōchi an *kin*, *kini*, o *ki* imbes na *ken*, -*yō* (Hata) o -*yū* (Tosa) imbes na -*yoru*, asin -*chō* (Hata) o -*chū* (Tosa) imbes na -*choru*.

An pinakadakulang pagkakaiba sa tanga kan diyalektong Shikoku asin diyalektong Chūgoku iyo an pitch accent. Apwera sa habagatang-sulnupan na Ehime dangan sulnupang Kochi, dakol sa mga diyalekto sa Shikoku, minagamit nin Kyoto-Osaka-type accent o mga baryasyon kaini asin pararehas sa diyalektong Kansai, alagad piggagamit kan diyalektong Chūgoku an Tokyo-type accent.

## Toltolan
Zheng He

Si **Zheng He** o Cheng Ho  (Tsino, 鄭和}; 1371 – 1433 o 1435) sarong Tsinong marinero, eksplorador, dipomata, almirante, asin tibosan (eunuch) sa korte durante kan panahon na Dinastiya Ming nin Tsina. Dati dara an pangaran na Ma He na gikan sa pamilyang Muslim, siya tina'wan bagong apelyido na Zheng ni Emperador Yongle. Si Zheng namayo sa mga biyaheng pangdagat komersyo sa Sur-subangan na Asya, Habagatan Asya, Solnopan Asya, asin sa Subangan Aprika poon 1405 sundo 1433 sa laog nin pitong paglalayag sa pagboboot ni Emperador Yongle sa katuyohan na mapahiwas asin mapapusog an paikipagnegosyo sa mga ibang nasyon. An siring na paglalayag inapod na "Treasure Fleet". Sinasabing an enot na paglayag kan 1405 inandam sa kosa kan Salog Yangtze sa Nanking kun saen nagtipon nin 27,800 na tripulante na an ibang sasakyan naglalaba na limang polong gatos na pye, apat an suson, pirang gatos na tripulante an sakay. alagad, an iba nagsasabi na palabaw man an mga usipon na siring.

## Kaamayi kan buhay asin pamilya
Si Zheng namundag sa pangaran na Ma He () sa Muslim na pamilya gikan sa Kunyang, Kunming, Yunnan, Tsina. Igwa siyang matuang tugang na lalalki asin apat na babaeng tugang.

## Gallery

File:Zheng He's tomb, Nanjing.jpg|Lulubngan ni Zheng He sa Nanjing
File:Museum in honour of Zheng He in Nanjing.jpeg|Museo sa pag'onra ki Zheng He, Nanjing
File:Zheng He Gallery in Malacca.JPG|Galeriya ni Admiral Cheng Ho sa Malacca
File:Admiral Zhenghe.jpg| An tarong iskultor ni Zheng He sa Quanzhou Maritime Museum


## Mga panluwas na takod

* https://www-labs.iro.umontreal.ca/~vaucher/History/Ships_Discovery/  Mga biyahe ni Cheng Ho.

## Toltolan
Laurence Bergreen

Si **Laurence Bergreen** (namundag, Pebrero 4, 1950) sarong Amerikanong historyador asin autor. 

## Karera

Pakatapos pag'adal sa Harvard University kan 1972, si Bergreen nagtrabaho sa lantad nin journalism, academia asin sa brodkasting nin radyo bago niya ipapublikar an pinakaenot niyang biograpiya, *James Agee: A Life*.

Si Bergreen pira nang sinurat na mga libro dapit sa kasaysayan, arog kan *Voyage to Mars: NASA's Search for Life Beyond Earth*, sarong usipon manongod sa eksplorasyon kan NASA manongod sa planetang Mars, asin kan libro dapit sa pagbiyahe ni Magellan  *[[Over the Edge of the World|Over the Edge of the World: Magellan's Terrifying Circumnavigation of the Globe]]*. An biograpiya ni Bergreen, *Marco Polo: From Venice to Xanadu*, ginigibong tampok na pelikula na binibidahan ni Matt Damon.

Si Bergreen nagsurat na para sa *The New York Times*, *[[Los Angeles Times]]*, *[[The Wall Street Journal]]*, *[[Chicago Tribune]]*, *[[Newsweek]]* asin sa *[[Esquire (magazine)|Esquire]]*. Siya man nagtukdo sa New School for Social Research asin nagsirbe komo Assistant sa Presidente kan Museum of Television and Radio sa Nweba York. Kan 1995, siya nagtukaw bilang huwes sa National Book Awards asin kan 1991 komo huwes sa PEN/Albrand Nonfiction Award. Parating taga-lektura sa mga mayor na mga unibersidad asin symposia, asin minsan ngane sakay sa mga cruise ship, siya nagin Tampok na Historyador para sa History Channel.

Kan 2007, si Bergreen inulayan kan NASA na magtaong pangaran sa mga heolohikong mga tandaan sa palibot kan inapod na Victoria crater sa Mars, basado daa sa mga lugar na nadukayan ni Ferdinand Magellan. Kan 2008, si Bergreen nagin keynote speaker sa ika-50ng anibersaryo kan NASA na ginibo sa Washington, D.C.. An saiyang pinakahuring obra iyo an *Casanova: The World of a Seductive Genius*.

Si Bergreen kaapil kan PEN American Center, The Explorers Club,  Authors Guild, asin myembro man sa Board of Trustees kan New York Society Library. Siya nag'eerok sa New York City.

## Bibliograpiya
* *Look Now, Pay Later: The Rise of Network Broadcasting* (1980) 
* *James Agee: A Life* (1984) 
* *As Thousands Cheer: The Life of Irving Berlin* (1990) 
* *Capone: The Man and the Era* (1994) 
* *Louis Armstrong: An Extravagant Life* (1997) 
* *Voyage to Mars: NASA's Search for Life Beyond Earth* (2000) 
* *The Quest for Mars: NASA Scientists and Their Search for Life Beyond Earth* (2000)  (hdc) (2001)  (pbk)
* *Over the Edge of the World: Magellan's Terrifying Circumnavigation of the Globe* (2003) 
* *Marco Polo: From Venice to Xanadu* (2007) 
* *Columbus: The Four Voyages* (2011) 
* *Casanova: The World of a Seductive Genius* (2016) 
* *Magellan: Over the Edge of the World*, Young Adult Edition (2017) 

## Toltolan
Kimi no Na wa

An , sarong pelikulang Hapon na ipinadalan kadtong 2016 na idinerekta dangan ipigsurat ni Makoto Shinkai. Pigsagibo an animasyon kan CoMix Wave Films asin ipigheras man ini kan Toho. Pigbase ini gikan sa kapangaran na nobela na pigsurat ni Shinaki, na enot na ipigheras kadtong ika-18 kan Hunyo 2016.

## Mga toltolan
Tataramon na Hachijo

An mga sararadit na grupo kan mga diyalektong **Hachijō** o *Hachijōjima* iyo an pinakakakaibang porma kan Hapones o porma nin independenteng pan-apat na sanga kan Haponiko. Pigtataram ini sa kasurang mga isla nin Izu sa sur kan Tokyo, Isla nin Hachijō asin sa mas sadit na Aogashima, na iyo man sa mga isla nin Daitō kan Prepekturang Okinawa, na kuj saen minaerok gikan Hachijō kan Panahon nin Meiji. Base sa mga kriteryon kan mutual intelligibility, pwedeng ikonsederar an Hachijō nin sarong naiiba na tataramong Haponiko.

Pigmantinir kan mga diyalektong Hachijō dialects an sinaenot o suanoy na mga panampok na Subangang Hapon, na naitala sa ika - 8 siglo na *[[Man'yōshū]]*. Igwa pa man langgad na leksikal na pagkakaparehas sa mga diyaletko kan Kyushu dangan iyo man sa Mga tataramon na Ryukyuano; dae lang malinaw kun ini pinapahiling na pig-erokan na an sur na mga isla nin Izu sa rehiyon na idto, kun sinda nakuang sinuñlian na dara kan mga paradagat 
na naglilibot-libot sa sur nin mga isa o kun sinda independenteng mga retensyon kan Suanoy na Hapon.

## Mga Diyalekto
Medyo naiiba an mga diyalekto kan Aogashima. Dakol mang mga diyalekto sa Isla nin Hachijō, na igwang pataram kan haros lambang baryo na naiiba. Pwedeng igwang pirang mga nagtataram na nawalat sa diyalekto kan Munting Isla nin Hachijō, na kun saen pig-abanduna kan 1969.

## Balanghayan
Piggamit kan Hachijō an be-panhiro na * aru * kaiba an gabos nin mga tema, nin maying pagkakaiba sa animate-inanimate (* iru-aru *) sa kadagaan. Nabibisto man ini sa paagi kan pormang atributibo ( *  *) asin pormang terminal ( *  *) kan mga panhiro at panladawan, sarong pagkakaiba na yaon sa Amay na Katahawang Hapon alagad an gabos alagad nawara gikan sa modernong tataramon.

## Bokabularyo
Preniserba kan Hachijō an mga bilang kan mga parirala na kun saen nawara sa iba pang parte kan Hapon, arog kan ま ぐ れ る * magureru * para sa Estandarteng 絶 絶 す る * kizetsu suru * 'mahimatay'. Igwa mang mga kataga o taramon na nangyayari sa estandarteng hapon, alagad igwang manlaen-laen na boot sabihon:

## Mga Toltolan

## Mababasa pa lalo
* Klip nin Tanog asin transkripsyon kan Hachijo
Lista kan mga katagang Ingles na gikan sa mga tataramon kan Filipinas

Ini an listahan kan mga kataga o taramong Ingles na kun saen naggikan sa anuman na mga tataramon kan Filipinas:

* **[[Abaka|abacá]]** - sarong espesye kan katutubong batag sa Filipinas. Panginot an tinanom sa importansyang ekonomikal, na pig-aani sa saiyang fibre, na pig-aapod na manila hemp, gikan sa  *abaka*
* **[[adobo]]** - sarong luto o pagkakan sa Filipinas
* **[[boondocks]]** - sarong *remote*, kadaklan na lugar nin maduuton na rural, gikan sa Tagalog *bundok*, na an boot sabihon "bukid" o katagang bunduk (Bisaya Bukid) na boot sabihon "hinterland", i.e., land area inland, harayo sa pampang o baybayon.
* **[[calamondin]]** - sarong sadit na evergreen citrus fruit tree, katutubo sa Filipinas, asin piggamit para sa pagluluto dangan bilang sarong tinanom na pangharong sain man, gikan sa *kalamunding*
* **[[Bingkay nin Kapis|capiz]]** - materyal nin pandekorasyon, gibo sa mother-of-pearl shells na parehas man sa saiyang pangaran
* **[[cedula]]** - sarong buwis kan Filipinas
* **[[cooties]]** - gikan sa katagang Tagalog asin Austronesyo na *[[kuto]]* o panliteral na boot sabihon "kuto sa payo"
* **[[datu|datto]]** - sarong tribong Pilipino
* **[[ditta]]** - sarong puon sa Filipinas
* **[[halo-halo]]** - sarong panhimagas.
* **[[Shorea|lauan]]** - sarong maliwanag na dilaw sagkod namumulang-kayumanggi o kayumangging kahoy kan anuman na manlaen-laen na puon nin tropikal sa sur-subangang Asya, gikan sa *lawaan*

* **[http://www.merriam-webster.com/dictionary/machin machin]** - sarong nag-aabong kayumangging halabang-buntot na ukay (long-tailed macaque) (Macaca philippinensis), gikan sa *matsing* na boot sabihon ukay o unggoy
* **[[panguingue]]** - sarong ika-19 siglo nin kawat nin kard na panunugal, gikan sa *pangginggi*
* **[[Alstonia scholaris|dita]] - sarong puon sa Filipinas
* **salacot** - sarong broad-brimmed na kopya na pigtahi gikan sa strips of cane o sa palm leaves, gikan sa ''salakot''
* **ube** - sarong ube kan Filipinas
* **yo-yo*' - sarong kawatan, gikan sa [[Tataramon na Ilokano|Iloko]]ng kataga na *yoyo''

## Mga toltolan
Pejay Padrigon

Si **Pejay Amandy Padrigon** kan Syudad nin Iriga sarong paratukdô, parasurat asin an kagsurat kan rawitdawit na *Pagtilad sa Pili* pinalista sa inot na Kabulig Wrtiers Prize 2018 asin usipon pan-aki na *Anino ni Nino* ikaduwang premyo sa Kabulig Wrtiers Prize 2019. Sarô siya sa mga nagin partisipante o katood na parasurat kan Saringsing Writers Workshop (2017) na pinapadalagan kan Parasurat Bikolnon. Nag-atendir man siya sa pinakainot na *Saling-Panitik Bienvenido Lumbera Translation Seminar-Workshop* poon Pebrero 8-10, 2018 asin *Gemino H. Abad Seminar-Workshop on Teaching Literature* poon Setyembre 20-22, 2019 na parehong ginibo sa Unibersidad kan Filipinas, Diliman, Syudad nin Quezon. Kan 2019, nakabali an saiyang panurat sa *Ani 40* na ipinublikar kan Cultural Center of the Philippines (CCP) kaiba an labi sa sanggatos pa mga parasurat sa bilog na nasyon.

Si Padrigon sarong paratukdô sa Nabua National High School sa banwaan nin Nabua, Camarines Sur asin myembro kan Parasurat Bikolnon, sarong kasararoan nin mga parasurat sa rehiyon Bikol.

## Toltolan
Jintara Poonlarp

Si **Jintara Poonlatp** ( (Marso 6, 1969 – ) sarong aktres sa nasyon na Tailandya.

## Diskograpiya
### Album

1 Kun dai bisto an petsa nin pagluwas, mababago ini sa petsa kan pagkumpleto (C) o sa petsa kan copyright (©).

² Pamagat kan album.
## Mga sanggunian
Luhnau

An **Luhnau** sarong salog sa Schleswig-Holstein, Alemanya. Nagaagos ini sa  Kanal Kiel na harani sa Hörsten.

## Hilingon man

*
Wikipedya

An **Wikipedya** o **Wikipedia**, sarong ensiklopedya na igwang basehan na wiki asin may talingkas na nilalaog. An Wikipedya iyo an pinakadakula asin pinakapigbabasa na reference work sa kasaysayan, asin konsistent na nagin saro sa 10 pinakabantog na websityo. Inaapod ini na talingkas nin huli ta talingkas na magagamit ini asin mariribayan kan kun siisay man. Nakasurat an Wikipedya sa kadakol na tataramon asin pinamamahalaan kan Pundasyon na Wikimedya.

Pinunan an Wikipedya bilang sarong proyekto na nasa tataramon na Ingles kan Enero 15, 2001 asin nagsunod na lang an mga proyektong Wikipedya sa manlaen-laen na tataramon.

## Toltolan
Linyang Agatsuma

An  sarong lokal na linyang riles sa Gunma, Hapon, dangan parte kan East Japan Railway Company (JR East) network. Pigtatantyang minasunod sa Salog Agatsuma, 55.6&nbsp;km ini sa tanga kan mga estasyong  asin .

## Mga operasyon
Dawa sa Shibukawa an opisyal na pagpoon kan linya, babagtason na madalagan an gabos na mga tren sa linyang Jōetsu sagkod .

## Mga estasyon

## Rolling stock
* 115 series 4-car EMUs
* 211 series 4-car EMUs (poon pang Agosto 2016)

Serbisyong naglaog sa linya an Apatang-awto na 211 series EMUs poon ika-22 nin Agosto 2016.


File:JNR 211-3000 02.JPG|Sarong 211-3000 series EMU


## Mga lugar nin interes

Bistado an Linyang Agatsuma sa kadakulon na *[[onsen]]* mantang pigbabaybay an ruta. May karanihan sa norte kan linya an bistong mainit na batis sa Kusatsu, alagad mas pigdudurumanan an pirang rural na *onsen* arog na lang kan mahihiling sa Shima, Sawatari, Kawarayu, asin Shiriyaki.

Mahihiling man sa Linyang Agatsuma an Bukid Asama, Bukid Kusatsu-Shirane, asin an Kanyon kan Agatsuma.

Mahihiling man sa linyang ini an pinakahalipot na lagusang pang-agihang-riles sa Hapon, an Lagusang Tarusawa.

## Mga toltolan
Estasyon kan Takasaki

An  sarong estasyon nin agihang-riles na nakamugtak sa Yashimachō, Takasaki, Gunma, Hapon, na pig-ooperar kan Kompanya nin Agihang-riles kan Subangan na Hapon (JR East) asin kan saiyang paraoperar na pribadong agihang-riles na Jōshin Dentetsu.

## Mga linya
*Kompanya nin Agihang-riles kan Subangang Hapon (JR East)
**Joetsu Shinkansen
**Hokuriku Shinkansen
**Linyang Takasaki
**Linyang Hachikō
**Linyang Joetsu
**Linyang Ryōmō
**Linyang Agatsuma
**Panginot na Linyang Shinetsu
*Jōshin Dentetsu
**Linyang Jōshin

## Balangkas kan estasyon
### JR East

### Jōshin Dentetsu

## Mga kataid na estasyon

### Mga tala

## Mga panluwas na takod

* Takasaki Station information (JR East)
Estasyon kan Takasakitonyamachi

An  sarong estasyon nin agihan-riles sa  Takasaki, Gunma, Hapon na pig-ooperar kan Kompanya nin Agihang-riles kan Subangan na Hapon (JR East).

## Mga linya
Pigseserbihan kan Linyang Jōetsu an Estasyon kan Takasakitonyamachi, asin 2.8 km poon sa poon na punto kan linya sa , na may pirang mga pang-ooperar na serbisyo sa Linyang Agatsuma sagkod  asin Linyang Ryōmō sagkod .

## Mga kataid na estasyon

## Nakapalibot na lugar
* Takasaki Wholesale Retailer Industrial Estate
* Kolehiyo nin Gumma Paz
* Gunma Prefectural Takasaki Girls' High School
* Gunma Prefectural Takasaki Technical High School
* Gunma Prefectural Takasaki Commercial High School

## Toltolan

## Mga panluwas na takod

* JR East Station information
Marvin Aquino

Si **Marvin Davila Aquino** na tubong Tinambac, Camarines Sur sarong paratukdô, parasurat asin an kagsurat kan *Alunsina Kan Dagat* sarong nobela na napili bilang pinalista sa Premyo Valledor taon 2019. Kan 2016, an saiyang usipon na *Abo sa Pag-gabas* nagin pinalista man sa Premio Tomas Arejola para sa Literaturang Bikolnon. Siya myembro kan Parasurat Bikolnon asin nagin saro sa mga board member kaini (2019-2020).

Sarô siya sa mga nagin partisipante o katood na parasurat kan *Global GRACE - University of the Philippines National LGBTQ Writers Workshop* kan 2018. Bago kaini, nagpartisipar siya sa Saringsing Writers Workshop 2016 asin sa CBSUA Writers Workshop kan 2015 na ginigibo sa Sentral na Bikolanong Unibersidad nin Estado kan Agrikultura (CBSUA) sa banwaan nin Calabanga, Camarines Sur kun sain siya nagtapos nin kolehiyo. Nag-atendir man siya sa pinakainot na *Saling-Panitik Bienvenido Lumbera Translation Seminar-Workshop* poon Pebrero 8-10, 2018 na ginibo sa Unibersidad kan Filipinas, Diliman, Syudad nin Quezon.  

Ipinublikar nin surusadiri an saiyang pinakainot na libro na igwang titulong *Rigsok asin iba pang kinabanon na ramiram*, sarong katiriponan nin mga rawitdawit sa Bikol Sentral sa Better Living Through Xeroxography Naga kan 2017. An saiyang mga rawitdawit nagluwas man sa *Girok: erotika* (2017), an pinakainot na antolohiya nin mga erotikang Bikol na pinublikar kan Kabulig-Bikol, *Ani 40: Katutubo* (2018) na pinagpupublikar kan Sentro Pangkultura kan Filipinas (CCP), asin sa *Bikol BKL/Bakla* (2019), sarong antolohiya nin mga panurat nin mga baklang Bikolnon. Nagin paraambag man siya bilang parapalis sa tataramon na Bikol sa *Pagkamuot: mga Binirikol na Usipon gikan sa Europa*, sarong antolohiya nin mga Europyanong halipot na usipon na ipinalis sa tataramon na Bikol.

## Toltolan
Ian Kenneth Orasa

Si **Ian Kenneth De Lima Orasa** na tubong Bato, Camarines Sur sarong paratukdô, parasurat asin sarô sa mga kagsurat kan *Ginisang Poesia* (2016) sagkod *Ginisang Poesia 2* (2017) kaiba si Irvin Sto. Tomas asin Anthony Diaz. Kaapil siya kan Parasurat Bikolnon, Linangan sa Imahen, Retorika at Anyo (LIRA), Sumaro Bikolnon, Nueva Caceres Heritage Movement asin Philippine Wikimedia Community (PhilWiki Community). 

Sarô siya sa mga nagin partisipante o katood na parasurat sa Saringsing Writers Workshop na ginibo kan Desyembre 21-23, 2014 sa Sentral na Bikolnon na Unibersidad nin Estado kan Agrikultura (CBSUA) sa Pili, Camarines Sur. An saiyang mga panurat nagluwas man sa *Ani 39: Kahayupan/The Animal Kingdom* (2016) na pinagpupublikar kan Sentro Pangkultura kan Filipinas (CCP) asin *Girok: erotika* (2017), an pinakainot na antolohiya nin mga erotikang Bikol na pinublikar kan Kabulig-Bikol. Nagin katood na parasurat man siya sa Palihang LIRA kan 2017.

Si Orasa nagtapos nin Bachelor of Science in Architecture asin sarong rehistradong arkitekto. Siya myembro kan United Architects of the Philippines (UAP) kabtang kan Camarines Sur. Nagtutukdô siya sa Bicol State College of Applied Science and Technology (BiSCAST) sa Syudad nin Naga.

## Toltolan

## Panluwas na takod
*Facebook
Panasonic

An , bisto kaidto sa ,   sarong multinasyonal na kompanya sa nasyon na Hapon na nakahimpilan sa Kadoma, Osaka, Hapon. Tinugdas ini kan 1918.

## Pangaran
Poon 1935 sagkod Oktubre 1, 2008, "Matsushita Electric Industrial Co., Ltd." an pangaran kan kompanya. Kan Enero 10, 2008, pig-anunsyo kan kompanya na riribayan an pangaran kaini sa "Kompanya nin Panasonic (Panasonic Corporation)", na napautob kan Oktubre 1, 2008,  tanganing mag-uyon sa pangkinaban na pangaran kan tatak na "Panasonic". Naaprobaran an pagbabago kan pangaran sa pulong kan shareholders kadtong Hunyo 26, 2008 pagkatapos kan konsulta sa pamilyang Matsushita.

## Mga toltolan

## Panluwas na takod
* Philippine site