Juana Manuela Gorriti

Si **Juana Manuela Gorriti Zuviria** (15 Hunyo 1818 – 6 Nobyembre 1892)  sarong parasurat na taga-Argentina na may mahiwas na koneksyon sa politika asin literatura sa Bolivia asin Peru . Siya nagkapot kan posisyon bilang Enot na Babae kan Bolibya poon 1848 abot 1855.

Sa pagpublikar kan *La quena* (1851), si Gorriti namidbid bilang pinakaenot na nobelista sa kun ano an nagin Argentina.  Sa *La quena,* inangat ni Gorriti an nosyon nin kadukhaan, ignoransiya, tiraniya, asin pan-aapi sa mga kababaihan, na nagsurat, "Maabot an aldaw na an siyensya nin tawo makakadiskobre kan mga kayamanan na iyan; alagad sa panahon na iyan an mga tawo magigin talingkas asin pantay-pantay, asin gagamiton ninda an kayamanan tanganing maglingkod sa katawohan! An paghade nin mga kahaditan asin despotismo matatapos na asin an henyo sana an mamamahala kaini sa kinaban an payo nin sarong Europeo, o sa ibabaw kan sarong Indian."  An pagkomiter ni Gorriti sa mga isyung pangbabai nagpukaw kan interes kan mga babae asin lalaki, kaiba si Abel Delgado . An saiyang essay, " *La educación social de la mujer* ", ("An Sosyal na Edukasyon kan Babae," 1892) pinag-ulayan an mga lalaki asin babae na mga rona asin pigtatawan nin katanosan an partisipasyon kan mga babae sa ley asin politika. 

## Biograpiya
Si Juana Manuela Gorriti namundag kan 15 Hunyo 1818, sa Rosario de la Frontera, sa probinsya nin Salta sa amihanan kan Argentina.  Hale siya sa sarong mayaman na pamilyang may halangkaw na klase asin nag-adal sa sarong kumbento kan siya otso anyos. Namundag siya ki José Ignacio de Gorriti asin Feleciana Zuviria. An saiyang ama sarong pulitiko asin suldados, asin nagpirma kan Deklarasyon nin Katalingkasan kan Argentina kan 9 Hulyo 1816.  Pamangkin man siya kan bantog na gerilya na Jose Francisco "Pachi" Gorriti [ es ] . An saiyang pamilya nagsuporta sa mga Unitarian durante kan panahon na masakit an pulitika ni Juan Manuel de Rosas, sarong konserbatibong gobernador kan Probinsya nin Buenos Aires. Kan 1831, kan si Gorriti trese anyos, an pederal na caudillo na si Facundo Quiroga pinirit si Gorriti asin an kadaklan kan saiyang pamilya na magdistiero. 

An pamilya ni Goritti nag-erok sa Tarija, Bolivia, kun saen namidbid niya an saiyang magigin agom, si Manuel Isidro Belzú, na sarong kapitan sa Hokbo kan Bolivia kan panahon na idto. Nagpakasal sinda kan siya kinse anyos, asin nagkaigwa sinda nin duwang aking babae. Mantang nag-asenso an saiyang karera, nagsakit an saindang pag-agom, asin binayaan niya ini kan 1842 pagkatapos nin siyam na taon na magkaibanan. Si Gorriti dai nakaresibe kan mga papeles nin diborsyo sagkod na makalihis an katorseng taon, pagkatapos kan saiyang pag-asasinar.  Pagbalik niya sa Argentina, nagadan siya kan 6 Nobyembre 1892, sa Buenos Aires sa edad na 74. 

## Mga Salon
Sa Lima, an syudad sa baybayon kun saen siya nakaistar, nagkaigwa siya nin pangaran bilang sarong maimpluwensyang peryodista asin nagpoon na mag-host *nin mga tertulia* sa regular na basehan. An mga salon na ini aatenderan kan mga uso asin kadaklan mga edukadong lalaki asin babae, arog ni Ricardo Palma asin Manuel González Prada, Mercedes Cabello de Carbonera, Clorinda Matto de Turner asin Teresa González de Fanning . Magtitiripon sinda tanganing pag-olayan an literatura asin sosyal na pag-uswag, mga tema na namatean ni Gorriti na may pagkamoot asin ilalaog sa kadaklan kan saiyang literatura. An saiyang mga tertulia, na parateng ilinaladawan bilang mga salon para sa mga intelektuwal na elite, nagpatalubo nin mga diskusyon manongod sa literatura, politika, asin mga deretso nin mga kababaihan. An mga pagtiripon na ini nag-inspirar nin mga obra arog kan mga essay ni Teresa González de Fanning na nag-aadbokasiya para sa edukasyon asin emansipasyon kan mga babae, na pigtatampok an saindang mahalagang papel sa pagbilog kan diskurso kan mga babae sa rehiyon. 

Sa pag-organisar asin pag-host kan saiyang *mga tertulia*, si Gorriti nagtao nin dakulang oportunidad para sa mga babaeng parasurat na magtiripon asin pag-olayan an literatura, pag-uswag, asin an pag-uswag kan mga kababaihan.  Dakul sa mga nag-atender an sa huri nagsurat nin orog pa manungod sa mga temang ini, kaiba si Teresa González de Fanning, na nagmukna nin sarong naliliwanagan na hiro nin mga kababaihan. 

## Mga deretso kan mga kababaihan
Si Gorriti sarong maigot na peminista bago pa man naimbento an termino mismo, asin an saiyang dedikasyon sa mga deretso kan mga kababaihan ipinahiling sa kadaklan kan saiyang mga journal. Sa paagi kan saiyang mga sinurat, siya nagtukdo asin nag-inspirar sa mga babae na mag-ako kan mga papel sa kasarian na mas komun na makukua sa Europa asin Amerika del Norte. Sa paagi kan 'The Argentina Dawn', tinawan nin atensyon ni Gorriti an mga isyu arog kan access kan mga kababaihan sa edukasyon asin an importansya kan pagtao nin bagong kahulugan sa mga papel sa laog kan harong. Sa saiyang artikulong 'The Future of Women,' nagrason siya para sa pag-integrar kan mga kababaihan sa intelektwal asin pampublikong buhay, na nag-aadbokasiya para sa pagkakapantay-pantay sa paagi nin edukasyon asin reporma sosyal.  Gusto niyang madangog an mga babae, ma-edukar an saindang mga sadiri, asin dai matakot na magkontra sa mga pamantayan kan sosyedad.  Si Gorriti tinatawan nin bagong kahulugan an mga espasyo sa laog kan harong bilang mga lugar nin pagtumang, na pig-aadalan kun pano an mga babae makakapag-navigate sa mga inaasahan kan sosyedad. An saiyang mga naratibo naghahagad nin mga tradisyonal na paglaladawan kan mga papel kan kasarian, na nagtatao nin progresibong pananaw sa awtonomiya asin identidad kan mga kababaihan.  An mga naratibo ni Gorriti parateng nag-eeksplorar kan mga interseksyon kan rasa asin kasarian, na nagtatao nin liwanag sa mga patong-patong na pan-aapi na inaatubang kan mga kababaihan sa ika-19 siglong Latin Amerika Sa mga obra arog kan 'El Lucero de Maná', pigladawan niya an mga karakter na naglalayag sa mga limitasyon kan sosyedad na konektado sa kasarian asin etnisidad, na pigduduon an pangangaipo para sa inklusyon sa hiro nin kababaihan.  An mga obra ni Gorriti nagkritika man sa mga norma kan sosyedad asin mga inaasahan sa kultura na nakapalibot sa mga babae. Halimbawa, sa saiyang mga sinurat manungod sa uso asin mga pangigipit kan sosyedad, pigkwestyon ni Gorriti an pagduon sa hababaw na itsura bilang sukol kan halaga kan babae. An saiyang mga essay parateng nagtutukar kan mga intelektwal na naginibohan bilang an tunay na mga indikasyon kan pag-uswag asin pagpatalingkas kan mga kababaihan. 

## Enot na Babae kan Bolivia
Si Manuel Isidoro Belzú, agom ni Gorriti, nagin presidente kan Bolivia kan 1848. Nakaligtas siya sa sarong pagprobar na gadanon pakalihis nin duwang taon asin namahala nin limang taon sagkod na magretiro kan 1855, na nag-isponsor kan saiyang manugang na lalaki, si Jorge Córdova, tanganing salidahan siya. An Córdova pinabagsak sa sarong kudeta pakalihis nin duwang taon asin sinalidahan ni José María Linares, na iyo man an pinatalsik kan saiyang Ministro nin Gera, si José María de Achá kan 1861. Si Achá nabuhay sa laog nin tolong taon sagkod na sinalidahan, sa paagi nin saro pang kudeta, ni Heneral Mariano Melgarejo . Si Belzú nagtindog nin sarong hukbo laban ki Melgarejo na, susog sa dai pa nakukumpirma na mga osipon, inimbitaran siya sa palasyo kan presidente asin binadil siya sa sarong pekeng kugos. Nagadan siya kan ika-23 nin Marso 1865. 

## Nars sa larangan nin ralaban
Kan 1866, an Armada Espanyol nagbomba sa mga pantalan sa mga baybayon kan Peru asin Chile, kaiba an pantalan nin Lima, kun saen si Gorriti nagserbi bilang sarong nars sa ralaban.  Si Gorriti nag-ako nin onra militar gikan sa Peru huli sa saiyang mga bayanihan na gibo nin pagligtas sa mga nalugadan na mga soldados na Peru. Isinapeligro man niya an saiyang buhay sa pag-ebakwar kan mga nalugadan kan magsuko an mga Kastila sa Callao . Huli sa saiyang kabayanihan, asin mga aksyon na garo si Florence Nightingale, si Gorriti nahihiling bilang sarong parapakilaban para sa katalingkasan kan Peru asin tinawan nin Ikaduwang Bitoon kan Mayo kan gobyerno kan Peru. Nagsurat siya manungod sa mga pangyayaring ini sa kadakol na mga artikulo asin halipot na mga istorya, na kan huri tinipon asin ipinublikar sa *Album of Lima* na pigtogdas niya asin kan saiyang amigo asin kapwa parasurat na si Carolina Freyre de Jaimes .

## Magbalik sa Argentina
Kan 1878, si Gorriti nagbalik sa Argentina. Sa ibong kan pag-atubang sa mga angat arog kan diborsyo asin pagkadistiero, si Gorriti nagdanay na sarong iginagalang asin maimpluwensyang pigura, na pigseselebrar huli sa saiyang mga kontribusyon sa literatura asin sosyal. Si Gorriti nagin ina nin duwang aking babae, si Edelmira Belzu asin Mercedes Belzu de Dorado. An saiyang aking babae na si Mercedes nagkahelang sa Peru kan 1879, alagad si Gorriti dai nakaduman saiya huli sa gera kan Chile asin Peru huli sa mga probinsya nin Tacna asin Arica. Si Mercedes nagadan kan huri kan taon na idto. Si Gorriti man an nagtogdas kan peryodikong *The Argentina Dawn*, kun saen siya nagpublikar nin kadakol na mga artikulo manungod sa mga deretso asin edukasyon kan mga kababaihan. Kan siya nagadan, an mga taga-Argentina pig-omaw siya bilang sarong bantog, nakakatukdo, maimpluwensyang peryodista kan saiyang panahon. 

## Mga kontribusyon sa literatura
Si Gorriti naghale sa Bolivia pasiring sa Peru, kun saen magpoon an saiyang buhay sa literatura. Kan siya enot na mag-abot sa Peru mayo siyang pinansiyal na suporta o rekursos. Si Gorriti nagmukna nin sarong eskwelahan para sa mga babae sa Bolivia, kun saen idinusay niya an saiyang buhay sa pagtukdo asin pagsurat.  Siya sarong maigot na peminista, asin ini ipinahiling sa kadaklan kan saiyang mga journal. Si Gorriti nagsurat nin nagkapirang halipot na nobela asin kadakol na halipot na istorya. Kabali sa saiyang mga nobela an *El Pozo de Yocci* ( *The Yocci Well* ), sarong istorya nin pagkamoot, istorya nin multo asin katakutan na Gothic na pinagsararo, na nakabugtak sa saro sa pinakakritikal na panahon sa kasaysayan kan Republika nin Argentina, na pigkokomparar an idealistikong patriotismo sa likod kan Gera nin Katalingkasan sa kabangisan kan mga gera sibil na nagsunod.  Sinundan ini kan *La oasis de la vida* ( *An Oasis kan Buhay* ), sarong melodramatikong nobelang isinurat kan mga taon 1880. *An La tierra natal* ( *An Katutubong Daga* ), an saiyang huring mayor na obra, na ipinublikar kan 1889, nag-iistorya nin sarong pisikal na pagbaklay sa norteng Argentina, pabalik sa mga lugar na saiyang istaran sa bilog niyang buhay, siring man nin sarong paglayag pabalik sa saiyang mga memorya kan mga tawo asin mga pangyayari na saiyang namidbid asin naeksperyensiyahan sa dalan.

Duwa sa saiyang pinakabantog na mga osipon iyo an *La hija del mazorquero* asin *El lucero de manantial* ; parehong mga melodramatikong osipon na may makusog na mensaheng politikal na kontra sa Rosista . Ini an mga mapuersang halimbawa kun pano an literatura nakikisumaro sa kritisismo sa politika. An duwang obra nakabugtak sa melodrama, sarong tanda kan estilo ni Gorriti, asin nagseserbing mga alegorya para sa nasyonal na identidad kan Argentina durante kan kontrobersyal na rehimen ni Juan Manuel de Rosas (1829-1852). 

Sa *La hija del mazorquero*, pigtutuyaw ni Gorriti an mga brutal na paagi asin awtoritaryan na pamamahala na may koneksyon ki Rosas, partikularmente sa paagi kan paglaladawan kan mga karakter na nakabugkos sa "mazorca" (sekretong pulis ni Rosas). Siring man, ginagamit *ni El lucero de manantial* an simbolikong imahe asin dramatikong naratibo tanganing ipahiling an korapsyon sa irarom kan pamamahala ni Rosas. Si Gorriti bako sanang sarong pigura sa literatura kundi sarong boses man nin pagtumang. 

Si Gorriti nagmukna man kan peryodikong *The Dawn of Argentina* ( *La Alborada del Plata* ) kaiba an kapwa pararawitdawit na si Numa Pompilio Llona . 

An saiyang pauruutrong tolong taon na pag-istar sa Lima nagresulta sa pagpublikar kan *La Quena*, sarong halipot alagad maimpluwensyang nobela, sa prestihiyosong peryodikong *El Comercio* . Kan huri, kan an pulitika kan Peru nagpoon nang mag-establisar, nagkontribwir siya sa *Revista de Lima* sa mga istorya arog kan *El Angel Caido* asin *Si haces mal no esperes bien* .

An mga istorya ni Gorriti pinong marhay an pagkagibo asin nagpapatotoo sa mga uso sa literatura kan Amerika del Sur kan ika-19 siglo.

## Mga pangenot na trabaho

### Mga Nobela

* *El pozo de Yocci* (1869)
* *Oasis en la Vida* (1888)
* *La tierra natal* (1889)

### Mga nobela, halipot na osipon, asin manlaen-laen na mga sinurat

* *Sueños y realidades* (1865)
* *Mga Panorama kan buhay* (1876)
* *Misceláneas* (1878)
* *El mundo de los recuerdos* (1886)

### Mga traduksiyon sa Ingles kan saiyang obra

* *Mga Pangarap asin Realidad* na itrinadusir ni Sergio Waisman, OUP USA, 2003.
* *An Yocci Well* na itrinadusir ni Kathryn Phillips-Miles, The Clapton Press, London, 2020.
* *An Satong Katutubong Daga* itrinadusir ni Kathryn Phillips-Miles, The Clapton Press, London, 2021.

## Mga Toltolan