Tigmamanukan

Sa mitolohiya kan Pilipinas, an **Tigmamanukan** tinutubod kan mga Tagalog na sarong omen o gamgam na augural . Dawa kadakol na ibang gamgam asin tuko an nahilingan nin tanda asin posibilidad, partikular na atensyon an itinao sa tigmamanukan. Bago an Kristiyanisasyon, an mga Tagalog nagtutubod na an tigmamanukan ipinadara kan supremong-Dios asin Kaglalang na Dios na si Bathala bilang sarong orakulo sa katawohan manungod sa kun baga sinda dapat na magpadagos sa sarong pagbaklay. Sa nagkapirang mito nin paglalang sa Pilipinas, an gamgam na tigmamanukan ipinadara ni Bathala tanganing bukahan an enot na kawayan kun saen nagluwas an enot na lalaki asin babae. 

## Pinaghalean
An ugat kan tataramon na **tigmamanukan** iyo an *manók* (hale sa Proro-Austronesyo *manuk ), na sa modernong Filipino eksklusibong ginagamit para sa manok (*Gallus gallus domesticus*). Bago an Kristiyanisasyon siring sa nadokumento kan mga istoryang Espanyol sa amay na panahon kan kolonyal, an tataramon na *tigmamanukan,* lakop na ginagamit para sa "ano man na gamgam, tuko o halas na nagbabalyo sa agihan nin saro bilang sarong tanda". An siring na mga engkwentro inaapod na *salúbong* (“paghirilingan” o “pag-atubang”). An termino posibleng marhay na naghali sa mga gawi nin paghula, pagbasa nin mga tanda kasunod kan ritwal na pag-atang nin mga manok asin minsan iba pang mga hayop arog kan mga orig. An mga suanoy na padi o shaman na Pilipino nagbubuno nin manok, pigbubutas ini, asinbinabasa an mga bituka para sa mga tanda, na pigkokonektar an *augury* sa tataramon para sa manok. An tataramon na *manók* (sa enot na isinurat bilang *manuc*, asin iba pa) pigtradusir man sa nagkapirang enot na diksyunaryong Espanyol-Tagalog (halimbawa de los Santos, 1703) bilang sarong termino para sa mga shaman bilang mga augur mismo (Kastila: *aguero*)

## Omen

Susog sa 1613 *Dictionary of the Tagalog Language* ni San Buenaventura (saro sa nagkapirang pangenot na nakasurat na pinagkukuanan para sa prekolonyal na kultura kan Pilipinas), an mga Tagalog nagtutubod na an direksyon kan sarong tigmamanukan na naglalayog sa agihan nin saro sa pagpoon nin sarong pagbaklay nagpapahiling kan resulta kan gibohon. Kun ini malayog pasiring sa too, an ekspedisyon magigin mapanggana. An karatula na ini inapod na " *labay* ", sarong termino na yaon pa sa nagkapirang tataramon na Filipino na buot sabihon "dagos". Kun an gamgam maglayog pasiring sa wala, an mga nagbibiahe seguradong dai na noarin man mabalik pa. 

Sinasabi man na kun an sarong mangayam pag nakadakop nin sarong tigmamanukan sa sarong siod, puputolon ninda an tuka kaini asin bubutasan ini, na nagsasabing " *Kita ay iwawala, kung ako'y mey kakaunan, lalabay ka.* " (" Ika malaya na, kaya kun ako maglakaw na, kumanta ka sa too") 

## Sa Mitolohiya
Sa dai mababa sa sarong pagsaysay kan mito nin paglalang kan mga Pilipino, an tigmamanukan iyo an responsable sa pagbukas kan kawayan na kun saen nagluwas an enot na lalaki, si Malakas, asin enot na babae, si Maganda.  Sinasabi na an partikular na tigmamanukan na nagtuktok sa kawayan nginaranan ni Bathala bilang Manaul, alagad, sa ibang mga pinagkukuanan, an pormang gamgam ni Amihan, an diyos nin katoninongan asin doros, an nagtuktok kan kawayan. May mga pinagkukuanan man na nagsasabi na an pormang gamgam ni Amihan iyo si Manaul. 

## Mga Posibleng Klase
Mantang an pangaran na "tigmamanukan" dai na ginagamit ngonyan, an nagkapirang enot na mga eksplorador sa sulnupan nagsasabi na an partikular na gamgam na pigtutukoy kan pangaran sarong engkanto na bluebird (genus *Irena* asin pamilya *Irenidae* ). An sarong eksplorador partikularmenteng namidbid an Asian fairy bluebird (*Irena puella turcosa*) mantang an saro pa partikularmenteng namidbid an Philippine fairy bluebird ( *Irena cyanogastra* ).  Sa anuman na kaso, kadaklan sa mga pinagkukuanan na naglaladawan kan tigmamanukan minaoyon na ini naiiba sa sarong kolor na "asul".  Sa sarong pag-aadal na kinumpirmar kan IUCN kan taon-2017, narisa kaini na an Pilipinas igwa nin duwang klase nin Irena: an *Philippine fairy-bluebird* ( *Irena cyanogastra* ), na manunumpungan sa mga rehiyon kan Luzon asin Mindanao ;  asin an Palawan fairy-bluebird ( *Irena tweeddalii* ) *,* na nakaistar sa Palawan faunal region  asin nakumpirma na sarong separadong klase gikan sa *Asian fairy-bluebird* ( *Irena puella* ) kan taon-2017.  An rehiyon nin hayop kan Visayas asin rehiyon kan Mindoro dai aram na igwa nin populasyon nin arin man na klase nin Irena.

## Mga Istorya sa Kasaysayan
"Sinda, orog pa, madaling makakua nin mga augurio sa mga bagay na saindang nasaksihan. Halimbawa, kun sinda maghale sa saindang harong asin makasabat sa dalan nin sarong halas o kino, o sarong gamgam na inaapod *Tigmamanuguin* na nagkakanta sa kahoy, o kun sinda nakasabat nin siisay man na nagbaha, sinda minabalik tolos sa saindang harong, na ibinibilang an insidente bilang sarong augurio na tibaad may mangyari sainda kun sinda magpadagos sa saindang pagbaklay—lalo na kun an gamgam na nasambit sa itaas kuminanta. An kanta na ini igwa nin duwang magkaibang porma: sa sarong kaso ini tighihiling na sarong maraot na tanda, asin sa sarong kaso man, ini marhay, dangan sinda magpadagos kan saindang pagbaklay. Ginigibo man ninda an hira nin pamibi, tanganing mahiling kun an mga armas, pareho kan pangil o kutsilyo, makakatabang asin magiging malas sa tag-iya kaini kun an pagkakataon magabot."

**Si Fr.** **Juan de Plasencia, Customs of the Tagalogs (1589)** 

"An mga Tagalo nagsasamba sa sarong asul na gamgam, na arog kadakula kan sarong tutuk, asin inaapod ining *Bathala*, na saro sa saindang termino nin pagka-Dios."

**Si Fr.** **Pedro Chirino, Relacion de las Islas Filipinas (1604)** 

"An mga Tagálog nagsasamba sa sarong asul na gamgam na arog kadakula kan sarong pawikan, na inaapod nindang *tigmamanuquin*, na iyo an saindang inaatribwir sa pangaran na Bathala, na, siring sa sinabi sa itaas, saro sa sainda an pangaran sa pagka-Dios."

**Si Fr.** **Francisco Colin, Labour Evangelica (1663)** 

"An mga Tagálog inaadorno ngonyan *sa Tigmamanoquìn*, na sarong asul na gamgam na arog kadakula kan sarong salampati..."

## Iba pang mga Omen na Gamgam sa Kapuluan kan Pilipinas
Sa suanoy na Pilipinas, igwa nin kadakol na klase nin hayop na pigkokonsiderar na "mga gamgam na tanda." Kadaklan sainda igwa nin sarong tanda: asul na barahibo. Sa Mindanao, an sarong salampati na inaapod na **Limokon** parehong tinutubod kan mga Mandaya, Bagobo, asin Manobo na sarong gamgam na tanda. An sarong gamgam sa Luzon inaapod na **balatiti** o **balaantikis** na an mga awit dinadangog para sa mga senyales asin tanda. An saro pa, omen na gamgam na midbid sa mga kaburakan kan rehiyon nin Tagalog iyo an salaksak . An saro pang klase nin *kingfisher* inaapod man na tigmamanukan. An mga gamgam na ini pigkonsiderar na bawal na gadanon.

## Hilingon man

* Sarimanok

## Mga Panultulan

# Blair, Emma (1906). The Philippine Islands, 1493-1898 Vol. 40. Arthur H. Clark Company. p. 70 
# "The Tigmamanukan" Archived from the original on 2019-10-19.
# San Buenaventura, Pedro de (1613). "Vocabulario de lengua Tagala". Pila.
# Zamora, Adelaida (24 February 2005). "Nagbuhat Sa Bughaw" Archived from the original on 5 October 2007. Retrieved 2007-09-30.
# "The Role of Birds and Serpents in Philippine Mythology • THE ASWANG PROJECT" 2017-06-09.
# Forbes, Henry (Oct 1885). "A Naturalist's Wanderings in the Eastern Archipelago. A Narrative of Travel and Exploration from 1878 to 1883". *The American Naturalist*. **19** (10): 975–977.
# Meyer, A.B. "The Tagals Tigmamanukan". In Blumentritt, Ferdinand (ed.). *Dictionario Mitologica de Pilipinas*. pp. 34, 118.
# Garcia, Mauro (Ed.) (1979). "Readings in Philippine Prehistory". Manila: Filipiniana Book Guild, Inc.
# BirdLife International (2016).  "Irena cyanogastra" IUCN Red List of Threatened Species 2016: e.T22704936A93991677.  Retrieved 9 January 2020.
# BirdLife International (2018)."Irena tweeddalii" IUCN Red List of Threatened Species 2018: e.T103775167A132193456.  Retrieved 9 January 2020.
# BirdLife International (2016). "Irena puella" IUCN Red List of Threatened Species 2016: e.T103775156A93991401.  Retrieved 9 January 2020

## Toltolan