Limokon

Sa mitolohiya kan Filipinas, an **Limokon** tinutubod kan mga tawong Mandaya, Bagobo, asin Manobo kan Mindanao na sarong sabong na gamgam. Sa Luzon, an sarong asul na gamgam na inaapod na Tigmamanukan iyo man an tinutubod kan mga Tagalog na sarong gamgam na sabong.

Sa Historia ni Delgado, Kap. X na nagtataram manongod sa 'mga salampati sa kahoy asin salampati' asin an saindang mga pangaran sa mga tataramon na Visayan: "An ikaapat na klase [nin salampati] inaapod na 'limocon' kan mga katutubo, sinda sarong klase [ie 'itsura'] nin darakulang pugo na may pulang bitis asin tuka; Nagpepresentar sinda nin magayon na marhay na kintab na nabuo kan saindang berdeng barahibo sa sarong puting background". An 1897 na reprinta ni Delgado pig-anotar na an gamgam pigbibisto bilang *calcophaps indica* o an Common emerald dove. Alagad, ngonyan igwa nin manlaen-laen na gamgam na inaapod na 'limokon' (gabos mga klase nin layas na pige na kabali sa manlaen-laen na pamilyang Columbie) kabali an White-eared brown dove. An duwang klaseng gamgam na ini igwa nin barahibo na 'puting guhit' sa ibabaw kan saindang mga mata (siring sa isinuherir ni Delgado). Posibleng an terminong 'limokon' pig-aaplikar sa manlaen-laen na klase nin mga layas na salampati sa manlaen-laen na tataramon sa Pilipinas, na an iba kaini pigkokonsiderar na 'mahika' asin o 'mga sabong na gamgam'.

## Mga saysayan sa kasaysayan
"An saindang tinutubod na lubos iyo an mga sabong (omen), na haros pankagabsan sa gabos na isla. Kadakol kaini: nin mga gamgam, arog kan *limocon*; nin mga insekto, arog kan tuko; nin mga aksidenteng pangyayari, arog kan pag-atras; nin mga pangyayari, arog kan mga kagadanan o linog; nin mga pag-obserbar sa panahon nin pagsabwag, asin nin pag-ani, asin kan gabos na ini, na igwa sinda nin mga pag-obserbar mag-otob tanganing magkaigwa nin swerte sa trabaho; nin huli ta sinda nagtutubod na kun mayo an mga ini ini magigin malas, asin mayong anuman na ganansya. Kaya, dai ninda ginigibo an mga bagay na iyan, nin huli ta sa kadaklan na distrito ibinibilang na sarong sabong kun an siisay man naghahagad nin parte kan pwedeng madakop (halimbawa, sa paraayam o parasira), kun sasabihon ta saiya kun siya maduman tanganing probaran an saiyang swerte: “Ihiras mo sako an saimong madadakop.” Ibinibilang ninda iyan na sarong maraot na sabong, asin minabalik sinda sa saindang harong, huli ta nagtutubod sinda na mayo sindang madadakop."

**Fr. Francisco Combes, History of Mindanao, Sulu and Adjacent Islands (1667)**

"An sarong komun na paagi na ginagamit kan mga espiritu tanganing makipag-ulay sa mga mortal iyo an paagi kan pag-apod kan *limokon*. An gabos na tawo nakakaaram kan kahulugan kan mga pag-apod kaini asin gabos nagrerespeto sa mga patanid kaini. Kun an sarong tawo nagpopoon nang magbakal o magnegosyo para sa sarong artikulo asin an gamgam na ini nagtatao kan saiyang patanid an pagpabakal napundo. Kun an limokon mag-apod kun an sarong tawo nasa agihan, siya nagdodoble sa direksyon kaini kun saen minagikan an patanid. Kun kaipuhan na magturo pabaliktad, ini sarong senyales na magbalik, o kun an takyag magturo nin direkta sa enotan ini sigurado na yaon an peligro, asin pinakamarahay na magbalik asin likayan ini Kun dai malinaw kun saen hale an nota, an parabiyahe minahiling pasiring sa too na lado Kun nahihiling niya duman an mga kahoy na makusog, matitibay, aram niyang marhay kun sinda nagluluya o nagluluya. dapat gumamit nin dakulang pag-iingat tanganing malikayan an nagdadangadang na peligro. Kan hinapot kun tano ta an saro dapat na maghiling sana sa too, an sarong gurang na lalaki marikas na nagsimbag: "An too na lado sadiri mo; an wala na lado maraot asin sadiri nin ibang tawo.""

**Fay Cooper Cole, The Wild Tribes of Davao District, Mindanao (1913)**

"Pan-áu-ag-táu-ag sa *li-mó-kon*. Dawa ngani sa kapinunan kan ordinaryong mga pagbaklay an konsultasyon sa gamgam na sabong iyo an pangenot na importansya, alagad bago an sarong ekspedisyon sa gera ini nagkakaigwa nin solemnidad na bakong nakaugalean sa ordinaryong mga okasyon. An seremonya na ini iyo an huri sa gabos na ginigibo sa pagmartsa na nag-aandam.

An parapakilaban na padi nagbirik pasiring sa agihan asin kinaolay an dai naheheling na salampati, na nakikimaherak dian na umawit nin makosog hale sa tamang direksion asin sa siring magdeklarar kun baga puede sindang magpadagos o dai. Sa saro sa mga pangyayari na nag-abot sa irarom kan sakuyang personal na obserbasyon, an sarong sadit na dai pa napapatos na bagas ibinugtak sa sarong troso para sa regalement kan gamgam na omen, asin an sarong ataman na gamgam na omen sa sarong kataid na harong pig-alog asin pinakakan asin hinagad na apodon an saiyang mga layas na agom sa nakapalibot na kagubatan tanganing magkanta kan awit nin kapangganahan. Dakul sa banda an nag-aarog sa kurahaw kan gamgam na pawikan bilang dugang pang pag-akit tanganing makakua nin simbag gikan sa mga gamgam na layas na omen na tibaad yaon sa pagtaraid.

Ginigibo ini sa paagi nin pagbugtak kan mga kamot na nakakrus, an palad sa ibabaw kan palad asin an thumb sa kataid kan thumb. An labot sa pag-oltanan kan mga palad dapat na mahigot na sarado, na nagwawalat nin bukas na labot sa pag-oltanan kan mga muro. An nguso pigbubugtak sa hiwa na ini asin sa paagi nin paghuyop nin mga huyop an Manóbo nakakaprodusir nin tanog na natural na gayo tanganing makapukaw sa kadaklan na kaso nin simbag gikan sa sarong salampati na pwedeng yaon sa distansya nin pagdangog. Sa katunayan, midbid ko an mga gamgam na minarani sa laog nin distansya kan mga artipisyal na tanog."

## Mga toltolan