Parasurog-daga

An **parasurog-daga**, **paraprotektar-daga**, o **parasurog pankapalibutan** sarong aktibista na naghihinguwang protektaran an daga kan kinaban asin an karapatan pantawo sa ligtas asin marhay kapalibutan. An mga parasurog-daga parati nang mga myembro nin mga katutubong komunidad na nagpoprotektar sa saindang mga karapatan sa daga asin mga tradisyon na nakatakod sa daga. Pigsasayumahan kan mga parasurog-daga an terminong "protester" nin huli ta nagtutubod sinda na igwa ini nin negatibong mga konotasyon asin koneksyon sa kolonyalismo; sinasabi nindang sinda naggigibo nin sagradong obligasyon sa paagi nin daing-dahas na pagtumang sa mga aktibidad na nagsasapeligro sa daga. An daga ibinibilang na sagrado kan mga katutubo asin an pag-ataman saka pagprotektar sa daga ibinibilang na obligasyon tanganing tawan onra an saindang mga apuon, an presenteng mga kahimanwa, asin an masurunod na henerasyon.

An mga parasurog sa daga napapaatubang sa grabeng persekusyon kan mga poderosong politikal asin komersyal na alyansa na nagdidilihensya sa paghigop nin yaman-kapalibutan asin debelopment. An United Nations Human Rights Council (UNHRC) nadeterminar na an mga parasurog sa daga 'kabali sa mga parasurog sa karapatan pantawo na pinakabuyagyag asin pinakang nasa peligro.' Nagreport an Global Witness nin 1,922 na panggagadan sa mga parasurog-daga sa 57 nasyon sa katahawan nin 2002 asin 2019, asin haros mga katutubo an 1/3 kan kagabsan. Siring man, dai pa kumpleto an dokumentasyon kan siring na kadahasan. An UN Special Rapporteur sa karapatan pantawo nagbareta na mananggatos na parasurog-daga an tinatakot, dinadakop, o hinaharas sa kada sarong ginagadan.

## Katungdan asin aktibismo
An mga parasurog-daga igwa nin aktibo asin nagdadakulang katungdan sa mga paghiro para protektaran, tawan onra, asin ipahiling an halaga nin daga. Igwa nin makusog na koneksyon an mga paghirong minaprotektar sa tubig, minasurog sa daga asin katutubong aktibismo sa kapalibutan. Linalabanan kan mga parasurog-daga an pagtugdok nin mga pipeline, mga industriya nin fossil fuel, pagkaraot kan teritoryo para sa kauswagan arog kan agrikultura o paharong, asin mga aktibidad na naghihigop yaman-kapalibutan arog kan fracking huli ta an mga aksyon na ini pwedeng magbunga nin pagkaraot nin daga, paglaglag nin kadlagan, asin pagkaraot nin irukan. An mga parasurog-daga piglalabanan an mga aktibidad na nakadadanyar sa daga, urog na sa mga katutubong teritoryo asin an saindang gibo konektado sa karapatan pantawo. Pigtutukdo ni Yazzie an mga panlaban na taktika kan mga parasurog-daga kan Diné asin an saindang anti-kapitalista asin an kontra-kauswagan na panindog sa paghigop sa yaman-kapalibutan bilang konektadong gayo sa halawig na tradisyon nin paglaban kan Diné.

An aktibismo pwedeng umabot sa porma kan paglaag nin mga barikada sa mga reserbang daga o tradisyunal na teritoryo tanganing bagaton an mga korporasyon na maghigop nin yaman-kapalibutan. An mga parasurog sa daga asin tubig nagtitindog man nin mga kampo para maokupar an mga teritoryong tradisyunal asin mapakusog an kultural na mga relasyon. An mga parasurog-daga naghihiro man sa paaging legal arog sa mga sistema nin husgado sa gobyerno sa paghihinguwang padagos na makontrol an tradisyunal na mga teritoryo. An mga aksyon nin civil disobedience na ginigibo kan mga parasurog-daga, parating kinikriminalisa asin an iba nagsasabing igwa nin mas magabat na pagpupulis asin pandadahas. An papel kan parasurog-daga parating hinahaman nin kababaihan, kun sain tampok sinda sa inutan kan mga barikada asin protesta.

## Mga peligro na napapaatubang sa mga parasurog-daga
An mga parasurog-daga parating napapaatubang sa mga peligrosong kamugtakan sa pagtumang sa mga poder nin estado, mga korporasyon sa rekurso arog baga nin mga korporasyon sa gas o mina, na naghihinguwang idebelop an daga o paraon an mga katutubong karapatan sa daga. Itinukdo ni Middeldorp asin Le Billon an mga peligrong inatubang kan mga parasurog-daga, partikular na sa mga awtoritaryong rehimen. Sa saindang artikulo kan 2018 manungod sa panggagadan sa magkapirang parasurog-daga sa Honduras. Itinakod ni May *et al.*  an pagpugol sa mga katutubong karapatan asin kasaysayan nin pananakot, madahas na mga taktika, asin panggagadan sa mga parasurog-daga sa ekonomikong debelopment asin mga 'land grab' sa mga kolonyal na nasyon. An nasyunal na hukbo nin pulisya sa Canada, an RCMP, inandam na gumamit nin nakagagadan na puwersa laban sa mga parasurog-daga sa sarong protesta kan 2019 sa British Columbia. Ikinokonektar ni Dunlop an mga akto nin kadahasan laban sa mga parasurog-daga sa mga nasyon na arog kan Mexico bilang pagbalos sa pagtumang ekonomikong debelopment asin paghigop nin yaman-kapalibutan.

Ipigreport kan Global Witness, sarong organisasyon sa karapatan pantawo, na 164 na parasurog-daga an ginadan kan 2018 sa mga nasyon na arog kan Pilipinas, Brazil, India, asin Guatemala. An parehong report nagsabi na dakulang kabilangan kan mga ginadan, nalugadan, asin hinuma mga katutubo. Nagreport si Le Billon asin Lujala na dai mababa sa 1,734 na parasurog pankapalibutan asin daga an ginadaan sa pag-ultanan nin 2002 asin 2018 asin an pinakang namemeligro iyo an mga katutubo, kun sain 1/3 sinda kan mga ginadan na mga parasurog-daga. Ipigreport kan UN na dakol na parasurog-daga an inaapod na terorista kan mga estado sa paghihinguwang pakarauton an saindang mga paghihingako. An siring na pag-apod pwedeng magbunga nin peligrosong mga kamugtakan para sa mga naghihinguwang protektaran an mga karapatan sa daga. Ipigreport kan *Yale Environment 360* na dai mababa sa 212 na mga parakampanya sa kapalibutan asin parasurog-daga an ginadan kan 2019. Dai mababa sa 40% kan mga indibidwal na ini an katutubo. Labing kabanga kan panggagadan na ipigreport kan 2019 nangyari sa Colombia asin Pilipinas.

Naghagad nin atensyon an Amnesty International sa mga peligro na napapaatubang sa mga naghihinguwang protektaran an daga, tubig, asin mga komunidad, asin inapod an Latin America bilang pinakapeligrosong lugar para sa mga parasurog-daga. An Environmental Defense Fund nagbarita na labing 1700 na parasurog an piggaradan asin mayo pang 10% sa mga ini an dai pa natatawan hustisya. An Extinction Rebellion (XR) naghinguwang darahon an atensyon sa sitwasyon kan mga parasurog-daga asin tinawan nin onra an mga ginadan asin itinakod an trabaho kan mga parasurog daga sa mga inisyatiba sa hustisyang panklima siring kan Climate Strike Canada.

## Mga parasurog sa daga na ginadan

* Berta Isabel Cáceres Flores (4 Marso 1971 - 2 Marso 2016) aktibista sa kapalibutan sa Hondura, lider-katutubo.
* Paulo Paulino Guajajara, Brazil, ginadan kan 2019 sa sarong ambus na ginibo nin mga ilegal na paratroso sa rehiyon nin Amazon.
* Chico Mendes, Brazil, Environmentalista asin aktibista.
* Hernán Bedoya, Afro-Colombian na aktibista sa karapatan sa daga.
* Julián Carrillo, lider-katutubo na Rarámuri, Mexico, ginadan kan 24 October 2018.
* Datu Kaylo Bontolan, Manobo, lider kan tribo, myembro kan National Council of Leaders of Karibu, Northern Mindanao, Pilipinas, ginadan kan 7 Abril 2019.
* Omar Guasiruma, lider-katutubo, Colombia, ginadan kan Marso 2020.
* Ernesto Guasiruma, lider-katutubo, Colombia, ginadan kan Marso 2020.
* Simón Pedro Pérez, lider-katutubo, ginadan kan 6 Hulyo 2021, Chiapas, Mexico.
* Javier Rojas, environmentalista asin aktibista sa Chile, nakuang gadan kan Nobyembre 2021.

## Susugan