Lourdes J. Cruz

Si **Lourdes J. Cruz** (namondag kan Mayo 19, 1942) iyo sarong Filipinong biyokimiko na an saiyang pag-aadal iyo nag-ambag sa pagkakaintindi kan biyokimika nin mga tosksinong peptido gikan sa venom nin paradakop-sira asin marinong suso na *Conus*. Sa bilog na Filipinas, siya bistadong maray bilang an *Sea Snail Venom Specialist.* An karakterisasyon nin labing 50 na mga biyolohikal na aktibong peptido hale sa venom kan suso iyo nagin posible, sa parte, sa saiyang pag-aadal. An mga siyentipikong naguno manungod sa mga peptido na nahiling sa mga suso may aplikasyon sa diyagnostikong kagamitan para sa mga kanser asin paghaman nin mga druga para sa pagbulong nin neyorolohikal na kadinan. Nag-ambag man siya sa paghaman nin mga "konotoksino" (conotoxin) bilang kagamitan sa pag-eksaminar kan aktibidad nin utak kan tawo. An saiyang kontribusyon sa siyensya iyo nagtao saiya nin nagkapirang mga gawad asin pagbisto kabali an pagigin saro sa Nasyunal na Siyentista kan Filipinas kaidtong 2006.

## Buhay asin edukasyon
Si Cruz iyo namondag kaidtong Mayo 19, 1942 sa Tanza, Cavite. Naresibe niya an saiyang batsilyer na degri sa kimika hale sa Unibersidad kan Pilipinas, Diliman kan taon 1962 kun sain pig-adalan niya an mga *trypsin inhibitors*. Dagos man siyang nagluwas pasiring Estados Unidos sagkod naguno an masteral asin doktoral na degri niya sa biyokimika hale sa Unibersidad kan Iowa kaidtong 1966 asin 1968. Nagtrabaho man siya sa *International Rice Research Institute* pagkatapos niyang makompleto parehas an *undergraduate* asin *graduate* na degri. Nakakompleto man siya nin limang-bulan na postdoktoral na posisyon sa Kansas State University.

## Pag-aadal
Si Cruz nakapublikar nin labing 130 na mga akademikong papel asin igwa nin prolipikong karera sa research. Kan taon 1970, siya nagtukdo bilang sarong Asistanteng Propesor sa Kolehiyo nin Medisina, Unibersidad kan Pilipinas. Nakipagtabangan siya sa nagkapirang mga biyokimiko asin nagpoon kan saiyang pag-aadal sa *Conus geographus,* na iyo sarong nakakalason na paradakop-sira na suso na mahihiling sa katubigan nin Marinduque asin Mindoro sa Filipinas, na an kagat iyo nakakagadan nin sarong tawo. An saiyang kagibohan iyo minapokus sa pagsuway nin mga peptido hale sa konotoksino sa venom nin suso mientras an saindang epekto dae pa nanggad aram. An saiyang pag-aadal nagbukas nin liwanag sa mga epekto nin konotoksino sa sentral na sistemang nerbo asin an saindang koneksyon sa muskular na paralisis, pagkaturog, o pagkahilo, dae pigtutuyo na paghiro, asin iba pa. Sa ngunyan, an mga konotoksinong peptido iyo importanteng maray asin ekstensibong ginagamit bilang biyokmikal na probe arug kan sa pag-eksaminar nin kalsyong kanal sa *neurons* asin sa pagpondo nin muskular na paghiro kapag an imbestigasyon nag-aksyon sa mga sinapso. Halimbawa, duwang klase nin konotoksino an ginagamit bilang analitikal na ahente: an "ω-conotoxin" iyo mahiwas na ginagamit sa pag-aadal nin *neuronal calcium channels* asin an "μ-conotoxin" iyo ginagamit sa pag-kontrol nin muskular na aktibidad ngarig maobserbahan an mga kasibotan sa sipnaso.

Si Cruz nagpursigi man nin pag-aadal na minasugpon sa siyensya asin teknolohiya pasiring sa mga tios asin katutubong rural na komunidad. Kan 2001, ipiglunsar niya an inisyatibong inaapod na "Rural LINC Program" na nagtugot sa mga katutubong kababayihan sa Filipinas na magtrabaho sa sarong planta nin pagproseso nin prutas ngarig malabanan an katiosan. Dugang pa kaiyan, siya an presenteng nagsisirbe bilang pamayo kan proyektong *Future Earth Philippines Program*, na iyo sarong kasibotan sa pagbawas nin mga kagibohan na minaresulta sa pagkakalbo nin kagubatan, pagkaraot nin mga coral reef, polusyon, sagkod iresponsableng pagmimina asin pag-uuma sa Filipinas.

## Mga gawad
An saiyang mga gawad iyo kabali an:

* NAST Outstanding Young Scientist Award, (1981)
* NRCP Achievement Award in Chemistry (1982)
* L'Oréal-UNESCO Awards for Women in Science|L'Oréal-UNESCO Award for Women in Science (2010)
* Outstanding Women in the Nation's Services Award - TOWNS Foundation and Lions Club (1986)
* Academician - National Academy of Science and Technology (1987)
* Professional Achievement Award in Biochemistry - University of the Philippines Alumni Association (1991)
* Sven Brohult Award - International Foundation Science (1993)
* Medal of Distinction (research) - Philippine Society for Biochemistry and Molecular Biology (1994)
* Outstanding Alumnus - University of the Philippines Chemistry Alumni Foundation (1996)
* Gregorio Y. Zara Award in Basic Science - Philippine Association for Advancement of Science (2000)
* Service Award - Philippine Society for Biochemistry and Molecular Biology (2001)
* Outstanding ASEAN Scientist and Technologist Award (2001)
* Gawad Chancellor Award for Research (2002)
* Pigproklamar bilang Nasyunal na Siyentista - Presidente kan Republika kan Filipinas (2006)

## Toltolan

## Iba pang babasahon

* Gorgoni, Luis (1998). *The Filipino Scientists*. Gagalangin Tondo, Manila: Loacan Pub. House. 
* Republic of the Philippines Department of Science and Technology http://www.dost.gov.ph/knowledge-resources/news/35-2012-news/228-national-scientist-lourdes-cruz-heads-dost-research-council.html 
* Tecson-Mendoza, E. (2017) Biosketches: Filipino Trailblazers in Science and Technology. Taguig, Philippines. National Academy of Science and Technology Philippines.
* Vilvestre Jess (2019) *Flip Science.* Dr. Lourdes J. Cruz: The Pinay Biochemist Who Studied a Deadly Snail. https://www.flipscience.ph/news/features-news/features/national-scientist-lourdes-j-cruz/

## Panluwas na takod

* Mga publikasyon ni Lourdes J. Cruz na yaon sa Google Scholar