Karakoa

***An Karakoa*** mga darakulang outrigger na barkong panggera hale sa Pilipinas . An mga ini ginamit kan mga katutubong Pilipino, orog na an mga Kapampangan asin mga Visayan, sa panahon nin mga pana-panahon na pag sasalakay sa mga dagat. *An Karakoa* manlaen-laen sa ibang tradisyonal na mga barko sa Pilipinas huli ta igwa sinda nin mga plataporma para sa pagdara nin mga parapakilaban sa kadagatan. Durante kan panahon nin katoninongan, ginagamit man iyan bilang mga barko nin pang negosyo. An mga darakulang *karakoa*, na pwedeng magsakay nin ginatos na parasagwan asin parapakilaban, inaapo bilang ***joangas*** (na pigbabaybay man ***[[:en:Juanga_(ship)|na juangas]]*** ) kan mga Kastila.

Si Panday Piray kan Pampanga, Philippines, nabisto man sa paggibo nin magabat na bronseng lantaka tanganing ibugtak sa mga barko nin mga Lakan (Naval Chief/Commander) na inaapod na 'caracoas' na nanlalaban sa mga mananakop na Kastila asin may mga kanyon na pigkomisyon man ni Rajah Sulayman para sa pagpakusog kan Maynila.

Sa katapusan kan ika-16 na siglo, pigkondenar kan mga Kastila an paggibo nin barkong *karakoa* asin an paggamit kaini. Kan huri nagin dahelan ini nin lubos na pagbabawal sa barko asin sa mga tradisyon na itinao dian. Sa mga nakaaging taon, an pagbuhay liwat kan paggibo nin barkong *karakoa* asin an paggamit kaini pigtutulod kan nagkapirang iskolar gikan sa Pampanga . 

## Etimolohiya

*An Karakoa* parati na pigbabaybay bilang "  " " kan panahon nin mga Kastila. An pangaran asin mga baryentes kaini (kaiba an , , , , , asin  ) ginamit na magkakapareho sa manlaen-laen na iba pang kaparehong mga barkong panggera gikan sa maritime Southeast Asia, arog kan *kora kora* kan  Maluku Islands .  

Dai midbid an ginikanan kan mga ngaran kang barko. An ibang mga awtor nagproponer na ini pwedeng hale sa Arabe na  (pl.  ) na an boot sabihon "dakulang barko nin komersyo" sa paagi kan Portuges na  ( carrack ). Alagad, ini bakong posible nin huli ta an pinakagurang na mga pinagkukuanan na Portuges asin Espanyol dai nanggad inaapod ining "  ", kundi "  ", "  " o "  ". An Espanyol na historyador na si Antonio de Morga malinaw na nagsasabi na an pangaran na  iyo an suanoy asin katutubo sa mga Tagalog sa  (1609). Igwa man nin dakul na mga cognate sa mga pangaran kan ibang mga sakayan kan mga sakayan na Austronesyo (an iba mayong pakikipag-ulay sa mga negosyanteng Arabo) arog kan Ivatan *karakuhan*, Malay *[[Kolek (boat)|kolek]]*, Acehnese , Maluku *kora kora*, Banda , Motu , asin an Marshallese *korkor* . Kaya mas posible na ini sarong tunay na tataramon na Malayo-Polinesyo asin bakong loanword . 

## Deskripsiyon
*An Karakoa* sarong klase nin *balangay* (mga bangka na gibo sa tabla kan Pilipinas).  Ini pwedeng maiiba sa ibang mga balangay huli ta igwa sinda nin mga halangkaw na kubyerta (  ) sa tahaw kan mga barko asin sa mga outrigger, siring man an mga S-shaped outrigger spars. Igwa man sinda nin matarom na kurbadong mga proa asin ulin, na nagtatao sa mga barko nin karakteristikong korteng kresente . An saindang disenyo mas makintab asin marikas man kumpara sa ibang , dawa ngani *an mga karakoa* parateng mas darakula. Arog kan *balangay*, pwedeng gamiton pareho sa komersyo asin giyera. An saindang mayor na gamit, alagad, iyo an bilang mga barko nin pang gyera asin transportasyon nin mga soldados sa panahon kan tradisyonal na mga pagsalakay sa dagat na pana-panahon (  ) o pagpipirata (lalo na laban sa mga barkong pangnegosyo sa Europa). Pigkakarkulong igwa sinda nin rikas na sagkod sa 12 sagkod 15 knots.     

Ilinadawan kan padi na Espanyol na si Francisco Combés  sa detalyadong marhay kan 1667. Naghanga man siya sa karikas asin pagkagibo kan mga sakayan, na nagsabi: 
 
Arog kan ibang mga outrigger vessel, an  igwa nin hababaw na mga draft, na nakakapagpa-layag sainda sagkod sa baybayon. An kasko halaba asin mahiwas na gibo sa magaan na materyales. An bilog na sakayan puedeng guyodon pasiring sa baybayon kun dai ginagamit o tanganing protehiran iyan sa mga bagyo.   

An kilya sarong dugout na gibo sa solong poon nin mga matagas na kahoy arog kan  ( *[[:en:Vitex_parviflora|Vitex parviflora]]* ) o  ( *[[:en:Afzelia_rhomboidea|Afzelia rhomboidea]]* ). An mga strake itinogdok sa mga gilid kan kilya, na nagpoporma kan kasko. An mga ini pirming gibo sa kahoy *na lawaan* ( *[[:en:Shorea|Shorea]]* spp.) asin mahigot na nakabugkos sa kilya asin sa lambang saro sa paagi nin mga dowel na pinakusog pa nin mga fiber lashings (parati hale sa sugar palm ) sa mga inukit na lugs. An mga gusok para sa suporta asin tukawan na nagkokonektar sa mga strakes sa ibong, na pinagbugkos man gamit an hibla. An paggamit nin mga dowel asin lashings imbes na mga pako an nagin dahelan na an kasko magin nababaluktot, na kayang absorba nin mga kolisyon sa mga bagay sa irarom kan tubig na makakaraot nin mas matagas na mga kasko. An mga tabla na may makusog na kurbada pigbugtak sa mag-ibong na poro kan kilya, na nagtatao sa barko nin pormang kresente. An mga ini parati na inukit nin magarbo sa mga disenyo nin halas o dragon ( *[[bakunawa]]* ). An halangkaw na mga poste na may makolor na mga barahibo o mga bandera nakadukot man digdi, na inaapod na  (prow) asin an  (estrikto).  An anterioposterior na simetriya nagtugot sa baroto na magbaliktad nin marikas sa direksyon sa paagi sana nin pagpabirik kan mga parasagwan sa saindang mga tukawan.   

An Karakoa igwa ning tripod bamboo masts (duwa o tulo sa darakulang barko), nilagan ning maski arin sa crab-claw sails o rectangular tanja sails (lutaw). An mga layag kaini tradisyonal na gibo hali sa woven plant fibers (arog kan nipa), pero ini pinalitan nin materyales arog kan linen. sa karagdagan nin mga layag, An karakoa igwang grupo nin parasagwan (kadalasan mga *uluhan* warriors hali sa *alipin* caste) na igwang mga sagwan (bugsay), or mga oars (gaod o gaor) sa mag-ibong na gilid kan kasko. Sa pag-ultanan kan mga parasagwan igwang bukas na espasyo na ginamit para agi sa paghiro kan enotan asin likod kan barko. Manlaen-laen na awit asin kanta nagdanay sa rikas asin ritmo kan mga parasagwan. Sa itaas kan mga parasagwan an napapalaen na mga minataas na plataporma (burulan) gibo sa bamboo kun saen an mga parapakilaban (timawa) asin ibang pasahero nagtindog, tanganing maibitarang makiaram sa mga parasagwan. An plataporma pwedeng matakupan kan awning of woven palm leaves (*kayang,* Spanish: *cayanes*) sa mainit na mga aldaw o mauran, na nagpoprotehir sa mga tawo asin mga kargamento. An Karakoa kulang nin cetral rudder asin imbes pinapadalagan nin darakulang oars na kinokontrol kan nakhoda (helmsman) na nakatukaw sa natatahoban na istraktura harani sa likodan kan barko. An mga oars pwedeng maitaas sa sarong momentong paisi tanganing makaiwas sa ulang-ulang arog kan hababaw na mga bahura.

An kasko konektado sa estruktura kan outrigger, na kompuesto nin mga S-shaped crosswise outrigger spars ( *tadik* ) na nakabugkos sa mga float kan outrigger (  o  ) sa lebel kan tubig. An  nagtao nin karigonan asin dagdag na paglutaw, na nagpupugol sa pagkatumba kan baroto dawa kun an kasko biyong binabaha nin tubig. An , arog kan kasko mismo, nagkukurba paitaas sa mag-ibong na poro, na nagpapababa sa pagguyod asin nag-oolang sa pagligid. An  pirmi na gibo sa darakulang poste nin kawayan na tradisyonal na pinatagas asin pigtitiko sa kalayo. Sa tahaw kan  asin an kasko saro pang laba na biga na inaapod na  . Ini an nagserbing suportang estruktura para sa duwang dagdag na  sa mag-ibong na gilid kan baroto na inaapod na , siring man nin dagdag na tukawan para sa mga parasagwan na inaapod na  .  

An  kayang mag abot hanggang  nin laba. An gayong dakula na  pwedeng maka okupar nin maabot sa sanggatos na parasagwan sa mag-ibong na gilid asin dinosena nin mga parapakilaban sa . Mga sakayan na arog kaini kadakula parateng mga royal flagships asin minaapod kan mga Espanyol na   or  (sing. , Spanish for "junk", native  or ). 

## Pagsalakay sa dagat
An  nagin integral na parte kan tradisyonal na pagsalakay sa dagat (mangayaw) kan Filipino  thalassocracies. Sinda nagin maritime expeditions (kadalasan panapanahon) kontra sa mga kalaban na mga baryo para sa katuyuhan na magkaigwang prestihiyo sa paagi nin pakikipaglaban, pagsamsam, asin pagdakop nin mga uripon o bihag (minsan mga nobya).

Bago an sarong pagsalakay, an mga taga-Visaya naggigibo nin sarong seremonya na inaapod na , kun saen an proa asin an kilya kan mga barkong panggera *na karakoa* pinahidan nin dugo na kinua sa sarong nadakop na miyembro kan target na erokan kan kalaban. *An Karakoa* asin an mga nag-aatender na saradit na barko parati nagraraid sa mga armada na inaapod na  . Sarong marikas na barkong scout, inaapod na  (lit. "bisita") o , parateng ipinapadara bago an  . Kun ma-intercept kan mga nagdedepensang barko kan kalaban, *an karakoa* pwedeng makipaglaban sa barko-sa-barko na inaapod na  . An paghabol sa mga kaiwal na barko inaapod na  . 

An mga parapakilaban na nakalunad sa mga karakoa pigprotektaran sa mga bala sa paagi nin mga nahahale na panel na gibo sa kawayan o hinabol na nipa, dugang pa sa mga personal na kalasag *kan kalasag* . Sinda komun na armado nin manlaen-laen na espada arog kan *mga kalis* asin mga garod na may poro na metal na inaapod na *bangkaw* . Dugang pa, *an karakoa* igwa man nin mga garod na pan-apon na inaapod , na itinapok sa dakulang bilang sa mga barko kan kaiwal. Bakong arog kan *bangkaw*, mayo sindang metal na tip asin dapat na iapon. An mga ini gibo sa pinatarom  ( *[[Schizostachyum lumampao]]* ) kawayan na an mga kompartimento pinano nin baybay tanganing makadagdag nin gabat sa pag-apon. Minsan igwa sinda nin mga poro na kahoy na may hilo nin halas . Mga pana na halipot an distansya (  o  ) minsan ginagamit man sa mga volley na harani sa mga barko kan kaiwal. 

Arog kan ibang mga barko para sa komersyo asin gera sa maritimong Sur-subangan na Asya, *an mga karakoa* parati man na armado nin saro o labi pang mga badil na bronse o tanso na inaapod na *lantaka*,  asin minsan man mas darakulang badil. 

Igwa nin dakulang onra na kalabot sa pakikikabtang sa sarong pagsalakay. An mga kapangganahan sa panahon nin mga pagsalakay permanenteng naitala sa mga tattoo kan mga parapakilaban asin nobleng Visayan ( *timawa* asin *tumao* ), na nagtao sainda kan pangaran na *[[Mga Bisaya|pintados]]* ("an mga pininturahan") gikan sa mga Kastila. 

## Hilingon man

* Balangay
* Lashed-lug na baroto
* Lanong
* Garay
* Kora kora, kaparehong mga bapor panggera hale sa Isla nin Maluku
* Outrigger boat
* Paraw
* Barko kan Borobudur
* Jong, dakulang kargamento asin pampasaherong barko hale sa Java .

## Mga Tala


## Mga Reperensya