Mga tataramon na Zapotec

An mga tataramon na **Zapotec**   sarong grupo nin mga 50 na haraning magkapareho mga subong tataramon na Mesoamerikano na minabilog nin sarong mayor na sanga kan pamilya nin tataramon na Oto-Mangeyano asin pigtataram kan mga tawong Zapotec gikan sa habagatan-sulnopan-katahawan na kabukidan kan Mehiko. An sensus kan 2020 nagbabarita nin haros kabangang milyon na parataram, na an mayoriya nag-eerok sa estado nin Oaxaca. An mga komunidad na nagtataram nin Zapotec manunumpungan man sa mga kataraid na estado nin Puebla, Veracruz, asin Guerrero. An migrasyon nin mga trabahador nagdara man nin nagkapirang mga subo na parataram nin Zapotec sa Estados Unidos, partikularmente sa California asin New Jersey. Kadaklan sa mga komunidad na nagtataram nin Zapotec halangkaw an duwang tataramon sa Espanyol.

## Ngaran
An pangaran kan tataramon sa Zapotec mismo nagbabago susog sa heograpikong baryant. Sa Juchitán (Isthmus), *Diidxazá*  ini, sa Mitla, *Didxsaj*  ini, sa Zoogocho, *Diža'xon*  ini, sa Coatec Zapotec, *Di'zhke*'  ini, sa Miahuatec Zapotec ini inaapod na *Dí'zdéh*  asin sa Santa Catarina Quioquitani, *Tiits Së*  ini, halimbawa. An enot na kabtang kan mga pananaram na ini igwa nin kahulogan na ‘tataramon’ (tibaad nainaan nin kadikit kun angay para sa kabtang nin sarong tambalan).

## Karayarayan
### Panluwas
An Zapotec asin an mga kataid na mga tataramon na Chatino magkasararo na minabilog kan pang-irarom na pugro na Zapotekano kan pamilya nin tataramon na Oto-Mangeyano. An mga tataramon na Zapotec (kaiba an gabos na tataramon na Oto-Mangeyano) parte kan Linggwistikong Lugar kan Mesoamerika, sarong lugar nin linggwistikong pag-iribahan na nagtalubo sa laog nin mga milenyo nin interaksiyon sa pag-ultanan kan mga tawo sa Mesoamerika. Bilang resulta, an mga tataramon nagkaigwa nin mga karakteristiko gikan sa mga tataramon na dai magkapareho sa henetiko kan lugar.

### Panlaog

#### Heograpikong sakop asin pagkakaiba kan diyalekto
Dawa ngani komun na ilinaladawan bilang sarong tataramon, an Zapotec sarong medyo mahiwas, kun dayupot, na pamilya nin tataramon. An rarom kan panahon maikukumpara sa mga tataramon na Romansa. An pagkakaiba-iba kan mga diyalekto sa pagtanga kan mga komunidad na nagtataram nin Zapotec mahiwas asin komplikado. Dakul na klase nin Zapotec an parehong dai pagkakaintindihan sa lambang saro. Igwa nin nagkapirang radikal na paglukso sa pagkasabot sa pag-ultanan kan mga komunidad na harani sa heograpiya, kaya an mga klase dai nagpoporma nin sarong kontinuum nin diyalekto sa estriktong kahulugan, dawa ngani mayo man nin malinaw na mga dibisyon sa pag-ultanan kan mga pugro nin mga klase. Bilang resulta, an gobyerno kan Mehiko opisyal na minimidbid an anom na pulong tataramon na Zapotec.

An mga tataramon na Zapotec nababanga sa apat na mahiwas na heograpikong pagkakabaranga: Zapotec de la Sierra Norte (Amihanan na Zapotec), Kababan na Zapotec, Zapotec de la Sierra Sur (Habagatan na Zapotec), asin Isthmus Zapotec. An mga tataramon na Zapotec sa Amihanan pigtataram sa mabukid na rehiyon kan Oaxaca, sa mga kabukidan sa Amihanan na Sierra Madre; mga tataramon na Zapotec sa Habagatan asin pigtataram sa mabukid na rehiyon nin Oaxaca, sa mga kabukidan sa Habagatan na Sierra Madre; An mga tataramon na Zapotec sa Kababan pigtataram sa Kababan nin Oaxaca, asin an mga tataramon na Isthmus Zapotec pigtataram sa Isthmus of Tehuantepec. Alagad, an Kababan na Zapotec asin Isthmus na Zapotec nagkakasararo (bilang Katahawan na Zapotec), asin ini dai nag-iintindi sa mga klase nin Papabuco asin Sulnopan na Zapotec.

#### Konserbatibo asin makabagong mga karakteristiko
An nagkapirang karakteristiko nagseserbing pagklasipikar kan mga klase nin Zapotec sa mga paagi na nag-iiba sa mga heograpikong dibisyon. Saro digdi iyo an pagkakaiba kan disilabikong mga gamot (disyllabic roots) asin monosilabikong mga gamot (monosyllabic roots). An Proto-Zapotec igwa nin mga gamot na disilabiko; an mga patanog kan ikaduwang silaba pwedeng arin man sa imbentaryo kan mga patanog. An sarong inobasyon na ipinapakipag-ulay kan kadakol na klase nin Zapotec iyo an pagkawara (o parsial na pagkawara) kan bokales kan ikaduwang silaba. An tataramon para sa ‘water (tubig) kan Ingles’ nag-iilustrar kan bagay na ini. Sa mga konserbatibong klase, an patanog kan ikaduwang silaba pinapagdanay:  sa Isthmus na Zapotec asin  sa Sierra de Juárez Zapotec, halimbawa sana.

Sa mga makabagong klase, an patanog kan ikaduwang silaba nawara:  sa Amatlánon na Zapotec asin Mitlanon na Zapotec, halimbawa sana. An pagkawara kan patanog na  parating nagreresulta sa palatalized consonants, asin an pagkawara kan  parating nagreresulta sa labialized consonants. Ikumpara an mga taga para sa 'ayam' sa mga konserbatibong klase (Isthmus , Sierra de Juárez ) asin mga makabagong klase (Amatlán  asin Mitla ). Sa partikular na tataramon na ini an Amatlánon mayo nin labialized consonant sa katapusan, asin an iba pang makabagong klase na Yatzachi iyo an nagtitipig kan huring patanog: .

An saro pang karakteristiko na nagklasipikar kan mga klase nin Zapotec iyo an pag-eksister o dai nin pagkakaiba sa pag-oltanan kan alveopalatal fricatives asin retroflex fricatives. An mga makabagong klase nag-introdusir kan pagkakaiba mantang an mga konserbatibong klase dai.

#### Pilohenetikong Karayarayan
An pinaka-maimpluwensyang karayarayan kan mga tataramon na Zapotec huli ki Thomas Smith Stark, na nagproponer kan minasunod na kabilogan na karayarayan kan mga tataramon na Zapotec.

##### Kabilogan na kahoy nin pamilya asin sanga kan Katahawan na Zapotec
An sanga kan pamilya na igwa nin pinakadakol na tataramon iyo an Katahawan na Zapotec, na kabali an kadaklan kan mga tataramon na Zapotec kan Kababan nin Oaxaca asin Isthmus kan Tehuantepec. An minasunod na pigura nagpapahiling kan klasipikasyon na isinuherir ni Smith Stark (2007).

##### Sanga kan Amihanan na Zapotec
An sanga sa Amihanan ipinapahiling sa mas detalyado sa ibaba, giraray kasunod ni Smith Stark (2007)

#### Pagkakasinabu'tan asin karayarayan sa rehiyon

Susog sa mga pag-aadal sa pagkasabot, mga nakaaging klasipikasyon o karayarayan, asin an mga pangangaipo para sa pagpapauswag kan literasiya, pigrayaray ni Merrill (2008) an mga klase sa minasunod; nagkapirang klase (sa mga bracket) na parati saradit asin madali nang magadan, dai kabali sa listahan nin mga prinsipal:

;Katahawan na Zapotec
*;Isthmus: Guevea, Isthmus na Zapotec (Juchitán), Lachiguiri, Petapa, Quiavicuzas
*;Kababan: Quiatoni–Mitla, Albarradas, Guelavia–Güila–?Chichicapan, San Antonio Ocotlan?–Tilquiapan–Yatzeche (Zagache)–, ? Ayoquezco
;Mazaltepecnon na Zapotec:? 
;Sierra Norte
*;Villa Alta: Choapan, Rincon, Tabaa, Yatee, Cajonos–Yalalag–Zoogocho–Yatzachi
*;Ixtlánon : Yareni–Atepec–Ixtlan–Sierra Juarez, Yavesia, 
;Sierra Sur
*;Miahuatlanon: Amatlan, Coatecas Altas, Coatlan, Loxicha, San Baltázar Loxicha–, Miahuatlan (Cuixtla), Ozolotepec, 
*;Yautepec: San Agustin Mixtepec, San Juan Mixtepec–San Jose Lachiguiri, Quiegolani, Quioquitani, San Pedro Leapi, Xanaguia, Xanica, 
;Sulnopan na Zapotec
*;Papabuco: Texmelucan, Zaniza, 
*;Solteco: Solteco†, Lachixio–San Miguel Mixtepec–, 
Duwa sa mga naghihingagdan na klase,Asunción Mixtepec asin San Bartolo Yautepec (ISO "Yautepec"), garo baga magkakalain.

An Santa Catarina Albarradasnon na Zapotec dai nakalista, asin posibleng nakalaog sa irarom kan Albarradasnon na Zapotec, alagad an pagkasabot sarong-paagi sana.

#### Pagkakasinabu'tan asin karayarayan sa rehiyon

Susog sa mga pag-aadal sa pagkasabot, mga nakaaging klasipikasyon o karayarayan, asin an mga pangangaipo para sa pagpapauswag kan literasiya, pigrayaray ni Merrill (2008) an mga klase sa minasunod; nagkapirang klase (sa mga bracket) na parati saradit asin madali nang magadan, dai kabali sa listahan nin mga prinsipal:

;Katahawan na Zapotec
*;Isthmus: Guevea, Isthmus na Zapotec (Juchitán), Lachiguiri, Petapa, Quiavicuzas
*;Kababan: Quiatoni–Mitla, Albarradas, Guelavia–Güila–?Chichicapan, San Antonio Ocotlan?–Tilquiapan–Yatzeche (Zagache)–, ? Ayoquezco
;Mazaltepecnon na Zapotec:? 
;Sierra Norte
*;Villa Alta: Choapan, Rincon, Tabaa, Yatee, Cajonos–Yalalag–Zoogocho–Yatzachi
*;Ixtlánon : Yareni–Atepec–Ixtlan–Sierra Juarez, Yavesia, 
;Sierra Sur
*;Miahuatlanon: Amatlan, Coatecas Altas, Coatlan, Loxicha, San Baltázar Loxicha–, Miahuatlan (Cuixtla), Ozolotepec, 
*;Yautepec: San Agustin Mixtepec, San Juan Mixtepec–San Jose Lachiguiri, Quiegolani, Quioquitani, San Pedro Leapi, Xanaguia, Xanica, 
;Sulnopan na Zapotec
*;Papabuco: Texmelucan, Zaniza, 
*;Solteco: Solteco†, Lachixio–San Miguel Mixtepec–, 
Duwa sa mga naghihingagdan na klase,Asunción Mixtepec asin San Bartolo Yautepec (ISO "Yautepec"), garo baga magkakalain.

An Santa Catarina Albarradas Zapotec dai nakalista, asin posibleng nakalaog sa irarom kan Albarradas Zapotec, alagad an pagkasabot sarong-paagi sana.

#### Iba pang mga karayarayan
Base sa mga porma kan mga personal na panangli, piggrupo ni Operstein (2003) an mga tataramon sa minasunod:

*Proto-Zapotec
**Habagatan na Zapotec
**Papabuco
**(dai pa nangangaranan)
***Solteco
***Amihanan na Zapotec
***Katahawan na Zapotec
****Kababan na Zapotec
****Isthmus na Zapotec

Base sa pag'uswag kan Proto-Zapotec *tty/*ty asin *ttz/*tz, piggrupo ni Operstein (2012) an mga tataramon na Zapotec sa minasunod.

*Proto-Zapotec
**Sulnopan
**Papabuco
**Coatec
**Pinaka Zapotec
***Habagatan
***Katahawan
***Amihanan

## Ponetika asin palatanugan

### Fortis asin lenis
Sa mga tataramon na Zapotec, an fortis tipikal na katumbas kan voicelessness asin dugang na laba sa mga obstruent asin dugang na laba sa sonorants. An Lenis katumbas kan pagboses asin mas dikit na laba sa mga obstruents asin mas dikit na laba sa mga sonorants. Dugang pa, an mga patanog na may stress bago an mga katanog na lenis pwedeng mas halawig kisa sa mga bago an mga katanog na fortis.

### Mga katanog na retroflex
An ibang klase nin Zapotec igwa nin pagkakaiba sa pag-ultanan kan alveopalatal fricatives asin retroflex fricatives. Sa ibang mga klase an pagkakaiba na ini nawara na pabor sa saro sana o sa saro pa.

### Tono
An mga tataramon na Zapotec iyo an tonal, siring man an mga tataramon na Otomangeyano sa pankagabsan. Sa kamondoan, an mga materyales sa mga tataramon na Zapotec magkakalaen na marhay sa kalidad kan saindang paglaladawan asin pag-analisar sa tono.

An pagsiwit ginagamit kan mga tawong Zapotec tanganing makipag-ulay sa paagi na dai nahihiling kan saindang mga parasakop.

Dakul na mga tataramon sa Amihanan na Zapotec, arog kan Sierra Juárez (Nellis asin Nellis 1983, Bickmore asin Broadwell 1998, Tejada 2010) an nagpapahiling nin sistema nin tolong lebel nin tono (L, M, H) asin duwang kontur. An potensyal na aspeto asin 1st person singular parehong may kalabot na naglalataw na halangkaw na tono. An sarong halimbawa iyo an Texmelucanon na Zapotec, na igwa nin apat na magkakontrahan na tono: tolong tono nin kontur asin sarong tono nin lebel, siring sa ipinapahiling sa pigura. An mga tonong ini ginagamit para sa "pag-aling-aling nin tataramon" parati.

An sarong tipikal na sistema para sa sarong tataramon na Katahawan na Zapotec igwa nin duwang lebel nin tono asin mga kontur, alagad igwa nin mga komplikadong interaksiyon sa pag-ultanan kan tono, stress asin klase nin ponasyon, halimbawa. San Lucas Quiaviní (Chávez Peón 2010).

### Ponasyon
An mga tataramon na Zapotec gabos nagpapahiling nin mga pagkakaiba sa klase nin ponasyon sa mga patanog. Sa pinakahababa, igwa sinda nin simpleng mga patanog kumpara sa sarong klase nin laryngealization o creakiness; hilingon an Quioquitaninon na Zapotec, halimbawa. An iba igwa nin pagkakaiba sa pag-ultanan kan simple, laryngealized asin "checked" na mga patanog (na garo baga sinda nagtatapos sa sarong glottal stop); hilingon an Isthmus na Zapotec, halimbawa. An iba igwa nin pagkakaiba sa pag-ultanan kan mga klaseng iyan asin man kan mga bokales na may paghangos. An mga huring klase kabali an Mitlanon na Zapotec and San Lucas Quiaviní Zapotec.

### Stress
Mga klase na ilinaladawan na igwa nin stress, kabali an Isthmus na Zapotec, igwa ini sa penultimong silaba kan gamot. An mga prefix asin clitics dai nakakaapektar kaini. Dakul na mga klase an igwa nin monosilabiko na mga gamot asin an stress nahuhulog sa silabang iyan.

## Tugmadila
An mga tataramon na Zapotec magkakalain na gayo. An nagkapirang karakteristiko kan gramatika kan Zapotec na komun sa pamilya nin tataramon (dawa dai man kaipuhan na yaon sa gabos na miyembro) iyo an: sarong mahiwas na sistema nin panangli sa ika-3 persona na nakasusog sa mga klase nin pangngaran arog kan pagka-Dios, mga omboy, mga hayop, mga bagay (daing buhay), asin iba pa; sarong pagkakaiba sa inot na persona na plural ("kami") kun ano an inklusibo (kaiba an [mga] paradangog) asin eksklusibo (dai kabali an mga paradangog); sarong parating dai pagkaespesipiko kan mga pagkakaiba kan singular/plural.

### Pagsunod-sunod kan mga taga

#### Pagsunod-sunod kan mga taga sa sugnay (clausal)
An mga tataramon na Zapotec iyo an VSO, arog kan minasunod na halimbawa gikan sa San Dionisio Ocotepecnon na Zapotec (Broadwell 2001):

Dawa ngani an pinakapundamental na pagkasunod-sunod igwa nin berbo sa kapinunan kan pangulayan, an gabos na tataramon na Zapotec igwa nin nagkapirang preberbal na posisyon para sa mga topikal, focal, negatibo, asin/o interogatibong mga elemento. An minasunod na halimbawa gikan ki Quiegolani Zapotec (Black 2001) nagpapahiling nin sarong nakatutok na elemento asin sarong adberbyo bago an berbo:

An preberbal na posisyon para sa mga interogatibo ipinapahiling sa minasunod na halimbawa, gikan sa San Dionisio Ocotepec Zapotec (Broadwell 2001). Ini sarong halimbawa kan wh-movement:

#### Pagkasunod-sunod kan mga taga sa ibang mga parirala

An *possessed noun* naeenot sa *possessor* sa mga tataramon na Zapotec, siring sa angay para sa mga tataramon na head-initial:

An pangaran naenot man sa sarong fraseng nagbabago na saro pang paagi tanganing iparisa an kagsadiri sa mga pangaran na bakong natural na pagsasadiri.

An naenot na halimbawa nagpapahiling man na an mga tataramon na Zapotec igwa nin mga fraseng preposisyonal siring sa piglalaoman para sa mga tataramon na may enot na payo (head-initial).

An mga quantifier, kabali an mga numero asin an tataramon para sa 'saro' na ginagamit bilang sarong artikulong indefinido, naeenot sa pangngaran.

An mga demonstratibo, kabali an saro na nangangahulugan na Nasambitan na (sa nagkapirang klase) asin kun minsan tinatradusir bilang sarong artikulong depinido, nangyayari sa huring frase (dawa ngani kun minsan isinurat na garo baga sinda mga hulapi).

An mga deskriptibong adhetibo minasunod sa pangaran. Kun sinda nangyayari, sinda man tipikal na nag-aako kan primerong stress kan frase, na nagigin dahelan na an nombre mawaran nin nagkapirang tampok nin ponasyon. Mangnoha an pagkawara kan tampok na paghangos sa tataramon na /beʰnː/ sa minasunod na halimbawa.

#### Pagkakaiba-iba kan pagkasunod-sunod kan mga taga

An mga tataramon na Zapotec nagpapahiling man kan pangyayari na midbid bilang pied-piping with inversion, na pwedeng magbago kan head-initial order kan mga frase arog kan NP, PP, asin QP.

### Morpolohiya nin berbal

#### Pasibong morpolohiya
An nagkapirang klase nin Zapotec igwa nin pasibo na morpolohiya, na ipinapahiling kan sarong prefix sa berbo. Ikumparar an Texmelucanon na Zapotec na gamot na /o/ 'kakan' asin an pasibo na lindog (passive stem) kaini /dug-o/ 'kakanon', sa prefix na /dug-/. Sa kadakol na iba pang kaso, an mga pares nin berbong transitibo-intransitibo angay na ilinaladawan bilang mga pares nin berbong kawsatibo vs. bakong kawsatibo asin bako bilang mga pares na transitibo-pasibo.

#### Morpolohiya nin kawsa
Kadaklan kun bako man gabos na klase nin mga tataramon na Zapotec igwa nin mga pares nin berbo na intransitibo-transitibo na pwedeng analisaron bilang bakong kawsatibo kumpara sa kawsatibo. An paggikan pwedeng malinaw o bako depende sa mga klase nin tanog na imbuelto. Sa pinakasimpleng mga kaso, an causative transparent na nahihiling na sarong prefix, cognate sa /s-/ o sa /k-/, alagad pwede man na kaipuhan an paggamit nin tematikong patanog na /u/, arog kan minasunod na mga halimbawa gikan sa Mitla Zapotec:

Kun itatagama an mga posibleng abstraktong pag-analisar kan mga bagay na ini (na nagpoposisyon nin sarong nakatagong prefix /k-/ na nagigin dahilan kan mga pagbabago na nahihiling sa hababaw na paagi), pwede nyatong iilustrar an mga klase nin mga pares na bakong kawsatibo vs. kawsatibo sa minasunod na mga halimbawa. (An mga pundamental na intransitibong berbo mas lakop kisa mga pundamental na transitibong berbo, arog kan sa dakol na tataramon.) An presensya kan temang patanog na /u-/ dapat na mangnohon sa mga berbong kawsatibo, asin sa nagkapirang kaso iyo sana an pagkakaiba kan duwang berbo. Sarong halimbawa nin dobleng kawsatibo an kabali man digdi; dai ini pwede sa gabos na klase.

#### Aspektwal na pagbabago nin tono
An mga berbo sa mga tataramon na Zapotec nagbabalyo na may mga prefix tanganing ipahiling an aspetong gramatika. An tolong aspeto na makukua sa gabos na klase iyo an ugali (habitual), potensyal asin kumpleto (completive). An San Lucas Quiavinínon na Zapotec igwa nin pitong aspeto: habitwal, perpektibo, irrealis (viz., potensyal), progresibo, depinido (viz., completive), subhuntibo, asin neutral .

An porma kan gamot nakakaapektar sa paagi kan pag-iriba kan mga berbo. An mga gamot na may inot na katanog (Consonant-initial roots) nagkokonjugar nin lain kisa sa mga gamot na may enot na patanog (vowel-initial roots), halimbawa, asin an mga berbong causatibo nagkokonjugar nin lain kisa sa mga simpleng berbo. An mga patanog na prefix pwedeng mawara o magkasararo sa gamot na patanog, an mga enpentetikong mga patanog asin mga katanog (epenthetic vowels and consonants) pwedeng makua, asin an mga gamot nin patanog pwedeng maapektaran. An minasunod na halimbawa nagpapahiling kan Aspektwal na pagbabago nin tono (aspectual inflection) kan tolong berbo sa Mitlanon na  Zapotec.

### Morpolohiya kan pangngaran

Haros mayo nin tunay na morpolohiya sa pangngaran na Zapotec. Mayo nin marka nin kaso. An pluralidad ipinapahiling (kun igwa man) sa fraseng pangngaran, magsalang sa paagi nin sarong numero o sarong pankagabsan na kuwantipikador na pwedeng itradusir sana bilang "plural". An mga kagsadiri ipinapahiling man sa fraseng pangngaran sa paagi nin sarong elementong nominal o pronominal. (Sa duwang kaso na ini, nin huli ta an plural na morpema asin an mga panangli pwedeng mga enklitiko, sinda parati na isinurat na garo baga sinda mga prefix asin suffix, sunod-sunod, dawa ngani sinda arguably bakong tunay na mga affix.)

An solamenteng malinaw na morpolohiya sa kadaklan na klase nin Zapotec iyo an derivational prefix /ʂ-/ (o an cognate kaini) na nagkukua nin sarong inheritibong sinadiri na pangngaran (inherently possessed noun)  gikan sa sarong pangngaran na dai nagkukua nin possessor. Ihingulay an Mitlanon na Zapotec /koʰb/ 'masa', /ʃ-koʰb/ 'minasa nin'. An pinaghalian na pangngaran na ginagamit kun an kagsadiri ipinapahiling, arog kan sa /ʃkoʰb ni/ 'saiyang minasa'.

### Mga panagaan na nagbabago sa paglaladawan kan mga tataramon na Zapotec

Dakul na mga linggwista na nagtatrabaho sa mga tataramon na Zapotec an naggagamit nin manlain-lain na panagaan para sa paglaladawan kan garo baga magkapareho o magkaparehong mga pangyayari, arog kan mga marker nin gramatikal na aspeto. Ini huli sa parte kan manlain-lain na mga paradalan na para sa sainda an mga deskripsyon inandam (mga propesyonal na linggwista kumpara sa mga parataram nin Zapotec kan mga komunidad nin tataramon, halimbawa). An pagkakaiba kan panagaan partikularmenteng totoo sa mga paglaladawan kan mga sistemang aspektuwal kan mga tataramon na Kababan na Zapotec. An minasunod na talaan nagpapahiling nin nagkapirang pagkakapareho:

## Dokumentasyon asin iskolar

An mga prayleng Franciscano o Dominikano, o pareho, nagpublikar nin bokabularyo asin gramatika kan Zapotec (Antequera Zapotec) kan ika-16 na siglo. Kan nakaaging siglo, igwa nin nagpapadagos na mga paghihingoa na makagibo nin mga ortograpiyang Zapotec asin magsurat sa Zapotec. An alpabetong Isthmus na Zapotec na ginagamit ngonyan pigtogdas kan mga taon 1950, na nagkukua sa mga obra na nagpoon pa kan mga taon 1920. Sagkod dai pa sana nahahaloy an mga tataramon na Zapotec dikit sana an pinag-aadalan asin nadokumento alagad sa mga nakaaging taon an tataramon na Zapotec nagpoon nang mag-ako nin seryosong atensyon kan mga deskriptibong linggwista (hilingon an bibliograpiya).

## Paggamit
An pagigin mabuhay kan mga tataramon na Zapotec nagkakaiba man nin dakula. An Loxichanon na Zapotec, halimbawa, igwa nin labing 70,000 na parataram. An San Felipe Tejalapanon na Zapotec tibaad igwa nin sampulong, gabos gurang. An San Agustín Mixtepecnon na Zapotec ibinareta na saro na sana an natatadang parataram. Sa kasaysayan, an mga paratukdo kan gobyerno nagdisganar sa paggamit kan tataramon, na nagkontribwir sa pagdiit kaini sa kadakol na lugar. Sa La Ventosa, Oaxaca, sarong Zapotec na ina nin tolong aki an nagsasabi na an saiyang mga aki pinapadusahan sa klase kun sinda nagtataram nin Zapotec. Alagad, an ibang lugar, arog kan Isthmus, may pag-orgulyo na pinapagdadanay an saindang inang tataramon. An kontemporanyong literatura sa Zapotec ginibo ni Irma Pineda, Natalia Toledo asin Felipe Lopez, kaiba an iba pa.

An mga programa sa tataramon na Zapotec makukua sa nagkapirang istasyon nin radyo: An mga istasyon nin radyo kan CDI XEGLO, na nakabase sa Guelatao de Juárez, Oaxaca, asin XEQIN-AM, na nakabase sa San Quintín, Baja California, nagdadara nin programa sa tataramon na Zapotec kaiba an ibang mga subo na tataramon. (An mga parataram nin Coatecas Altasnon na Zapotec nag-eerok sa palibot kan San Quintín, Baja California.) sa Isthmus igwa nin sarong pribadong pagsasadiri na istasyon komersyal, an Radio TEKA (1030 AM), asin nagkapirang istasyon nin radyo na nakabase sa komunidad, orog na an nakabase sa komunidad na Radio Totopo (102.5 FM) sa Juchitán, Oaxaca, asin Radio Atempa sa San Blas Atempa.

Sa California, an Los Angeles istaran kan mga komunidad nin mga parataram nin tataramon na Yalálagnon na Zapotec asin Zoogochonon na Zapotec. Kan 2010, sarong klase sa tataramon na Zapotec an itinao sa Unibersidad kan California sa San Diego. Kan 2012, an Natividad Medical Center kan Salinas, California, nagkaigwa nin sinanay na mga interprete medikal na duwang tataramon sa mga tataramon na Zapotec siring man sa Espanyol; kan Marso 2014, an Natividad Medical Foundation naglansar kan Indigenous Interpreting+, "sarong negosyo sa komunidad asin medikal na pag-interpretar na nag-espesyalisar sa mga katutubong tataramon gikan sa Mehiko asin Katahawan asin Habagatan na Amerika," kabali an mga tataramon na Zapotec, Mixtec, Trique, asin Chatino.

## Hilingon man
* Palba nin Albarradas

## Mga tala

## Mga toltolan

* 
* 
* 
* 
* 
* 
** 
**   
* 
* 
* 

## Pinili na bibliograpiya

### Mga diksyunaryo asin gramatika/tugmadila

* Alleman, Vera Mae, compiler. 1952. Vocabulario zapoteco del Rincón. Mexico City: Instituto Lingüístico de Verano.
* Bartholomew, Doris A. 1983. Grammatica Zapoteca, in Neil Nellis and Jane Goodner Nellis Diccionario Zapoteco de Juarez Instituto Lingüístico de Verano. Mexico.
* Black, Cheryl A. 2000. Quiegolani Zapotec Syntax: A Principles and Parameters Account. SIL International and University of Texas at Arlington.
* Briggs, Elinor. 1961. Mitla Zapotec grammar. Mexico City: Instituto Lingüístico de Verano and Centro de Investigaciones Antropológicas de México.
* Britton, A. Scott, 2003. *Zapotec-English/English-Zapotec (Isthmus) Concise Dictionary*. New York: Hippocrene Books, 2003. 
* Butler, Inez M. 1980. Gramática zapoteca: Zapoteco de Yatzachi el Bajo. Gramáticas de Lenguas Indígenas de México, 4. Mexico: Instituto Lingüístico de Verano.
* Broadwell, George Aaron and Luisa Martinez. 2014. Online dictionary of San Dionisio Ocotepec Zapotec 
* Butler, Inez M., compiler. 1997. Diccionario Zapoteco de Yatzachi: Yatzachi el bajo, Yatzachi el alto, Oaxaca. Serie de vocabularios y diccionarios indígenas "Mariano Silva y Aceves", 37. Tucson, AZ: Instituto Lingüístico de Verano.
* Córdova, Fr. Juan de. 1886 [1578a]. Arte del idioma zapoteco. Morelia: Imprenta del Gobierno.
* Córdova, Fr. Juan de. 1987 [1578b]. Vocabulario en lengua çapoteca. México: Ediciones Toledo (INAH).
* Junta Colombina de México. 1893. Vocabulario castellano – zapotec. Mexico City : Oficina Tipográfica de la Secretaría de Fomento.
* Long C., Rebecca & Sofronio Cruz M., compilers. 1999. Diccionario Zapoteco de San Bartolomé Zoogocho Oaxaca. Coyoacán D.F.: Instituto Lingüístico de Verano.
* López, Filemón & Ronaldo Newberg Y. 2005. La conjugación del verbo zapoteco: zapoteco de Yalálag.  2nd ed. Instituto Lingüístico de Verano.
* Méndez S., Pedro, compiler, & others. 2004. Diccionario zapoteco; Zapoteco de San Pablo Yaganiza, Oaxaca. Mexico City: Instituto Lingüístico de Verano.
* Munro, Pamela, and Felipe H. Lopez, with Olivia V. Méndez [Martínez], Rodrigo Garcia, and Michael R. Galant. 1999. Di'csyonaary X:tèe'n Dìi'zh Sah Sann Lu'uc (San Lucas Quiaviní Zapotec Dictionary / Diccionario Zapoteco de San Lucas Quiaviní). Los Angeles: (UCLA) Chicano Studies Research Center Publications.
* Nellis, Neil and Jane Goodner Nellis. 1983. Diccionario Zapoteco de Juarez. Instituto Lingüístico de Verano. Mexico.
* Pickett, Velma B. and others. 1959. Vocabulario zapoteco del Istmo : Castellano zapoteco, zapoteco-castellano. Serie de vocabularios indígenas "Mariano Silva y Aceves", 3. Mexico: Instituto Lingüístico de Verano. [2nd ed., revised and enlarged (1965); republished (1968, 1971)]. Fifth edition (2007) available on-line.
* Pickett, Velma B., Cheryl A. Black and Vicente Marcial C. 2001. Gramática Popular del Zapoteco del Istmo. 2nd edition. Instituto Lingüístico de Verano; Tucson, Arizona.
* Ruegsegger, Manis & Jane Ruegsegger. 1955. Vocabulario zapoteco del dialecto de Miahuatlán del Estado de Oaxaca. Mexico City: Instituto Lingüístico de Verano.
* Sonnenschein, Aaron Huey. 2005. A descriptive grammar of San Bartolomé Zoogocho Zapotec. Munich: Lincom Europa.
* Stubblefield, Morris and Carol Stubblefield. 1991. Diccionario Zapoteco de Mitla. Instituto Lingüístico de Verano, Mexico.

### Mga tesis asin disertasyon

* Arellanes, Francisco. 2009. El sistema fonológico y las propriedades fonéticas del zapoteco de San Pablo Güilá. Descripción y análisis formal. Tesis doctoral. Colegio de México.
* Avelino, Heriberto. 2004. *Topics in Yalálag Zapotec, with particular reference to its phonetic structures*. UCLA Ph.D. dissertation.
* Chávez-Peón, Mario. 2010. Ph.D. thesis. University of British Columbia.
* Esposito, Christina M. 2002. *Santa Ana del Valle Zapotec Phonation.* M.A. thesis, UCLA.
* Foreman, John. 2006. *The Morphosyntax of Subjects in Macuiltianguis Zapotec.* Ph.D. Dissertation, UCLA.
* Galant, Michael R. 1998. *Comparative Constructions in Spanish and San Lucas Quiaviní Zapotec.* Ph.D. Dissertation, UCLA.
* Gibbs, William P. 1977. Discourse elements in Sierra de Juarez Zapotec. M.A. thesis. University of Texas at Arlington.
* Heise, Jennifer Lynn. 2003. Participant reference and tracking in San Francisco Ozolotepec Zapotec. M.A. thesis. Graduate Institute of Applied Linguistics.
* Jensen de López, Kristine M. 2002. *Baskets and Body-Parts*. Ph.D. dissertation, Aarhus University.
* Lee, Felicia A. 1999. Antisymmetry and the Syntax of San Lucas Quiaviní Zapotec. Ph.D. dissertation, UCLA.
* Lillehaugen, Brook Danielle. 2003. *[http://www.linguistics.ucla.edu/people/grads/lillehaugen/Lillehaugen%202003.pdf The Categorial Status of Body Part Prepositions in Valley Zapotec]*. M.A. thesis, UCLA.
* Lillehaugen, Brook Danielle. 2006. *Expressing Location in Tlacolula Valley Zapotec*. Ph.D. dissertation, UCLA.
* López Cruz, Ausencia. 1997. Morfología verbal del zapoteco de San Pablo Güilá. Tesis de licenciatura, ENAH.
* MacLaury, Robert E. 1970. Ayoquesco Zapotec: Ethnography, phonology, and lexicon. MA thesis, University of the Americas.
* Méndez [Martínez], Olivia V. 2000. Code-Switching and the Matrix Language Model in San Lucas Quiaviní Zapotec. M.A. thesis, UCLA.
* Pickett, Velma B. 1959. The grammatical hierarchy of Isthmus Zapotec. Ph.D. dissertation, University of Michigan.
* Reeck, Roger. 1991. A trilingual dictionary in Zapotec, English and Spanish. MA thesis, Universidad de las Américas-Puebla.
* Riggs, David B. 1991. A comparative grammar of English for Zapotec speakers (Gramática comparativa inglés-zapoteco). M.A. thesis. Universidad de las Américas.
* Sicoli, Mark A. 1999. A comparison of Spanish loanwords in two Zapotec languages: Contact-induced language change in Lachixío and Juchitán Zapotec. University of Pittsburgh, M.A. Thesis.
* Sicoli, Mark A. 2007. *Tono: A linguistic ethnography of tone and voice in a Zapotec region.* University of Michigan, Ph.D. Dissertation.
* Sonnenschein, Aaron Huey. 2004. A Descriptive Grammar of Zoogocho Zapotec on a Typological Basis. University of Southern California Ph.D. dissertation.

### Mga aklat

* de Feria, Pedro. 1567. Doctrina Christiana en lengua castellana y zapoteca.
* Galant, Michael René. 2006. *Comparative Constructions in Spanish and San Lucas Quiavini Zapotec* (LINCOM Studies in Language Typology 15). Lincom Europa: München.
* Jiménez Girón, Eustaquio. 1980. Guía gráfico-fonémica para la escritura y lectura del zapoteco. Juchitán, Oaxaca: Vitoria Yan.
* Jiménez Jiménez, Enedino & Vicente Marcial Cerqueda. 1997. Neza diidxa': ni gacané binnihuaniisi gu'nda', gucaa ne güi' diidxazá (Vocabulario zapoteco: auxiliar del modelo pedagógico de diálogo cultural y alfabetización). Juchitán, Oaxaca: Centro de Investigación y Desarrollo Binnizá.
* Liga Bíblica, La [Jones, Ted, et al.]. 1995. *Xtiidx Dios Cun Ditsa (El Nuevo Testamento en el zapoteco de San Juan Guelavía y en español).*
* Munro, Pamela, Brook Danielle Lillehaugen and Felipe H. Lopez. In preparation. *Cali Chiu? A Course in Valley Zapotec.* ms.: UCLA / UNAM.

### Mga teksto

* Butler, Inez M. 1982. Un relato de la hechicería en los pueblos zapotecos de la sierra en el distrito de Villa Alta. Tlalocan 9: 249–55.
* Nellis, Donald G. 1979. The old woman and the town authorities: Cajonos Zapotec. In: Linda K. Jones (ed.) Discourse studies in Mesoamerican languages 2: Texts, 181–208. Dallas: Summer Institute of Linguistics and the University of Texas at Arlington.
* Olson, Donald. 1970. The earthquake in Ocotlán: Three texts in Zapotec. Tlalocan 6: 229–39.
* Persons, David. 1979. Rabbit, coyote, and skunk; When people die: Lachixio Zapotec. In: Linda K. Jones (ed.) Discourse studies in Mesoamerican languages 2: Texts, 211-23. Dallas: Summer Institute of Linguistics and the University of Texas at Arlington.
* Rendón, Juan José. 1995. El tlacuache y el coyote en zapoteco. In: Juan José Rendón (ed.) Diversificación de las lenguas zapotecas. Mexico City: Instituto Oaxaqueño de las Culturas, Centro de Investigaciones y Estudios Superiores de Antropología Social.
* Speck, Charles H., compiler. 1998. Zapotec oral literature; El folklore de San Lorenzo Texmelucan. Dallas: Summer Institute of Linguistics.
* Stubblefield, Morris & Carol Stubblefield. 1969. The story of Läy and Gisaj: a Zapotec sun and moon myth. Tlalocan 6: 46–62.
* Stubblefield, Morris & Carol Stubblefield, compilers. 1994. Mitla Zapotec texts. Dallas: Summer Institute of Linguistics.

### Mga pagrekord
* Beam de Azcona, Rosemary. "Southern Zapotec Languages Collection of Rosemary Beam de Azcona" The Archive of the Indigenous Languages of Latin America: https://web.archive.org/web/20160507075223/http://www.ailla.utexas.org/search/collection.html?c_id=5. Media: audio, text. Access: 14% restricted.
* Lillehaugen, Brook Danielle. "Zapotec Collection of Brook Lillehaugen" The Archive of the Indigenous Languages of Latin America: https://web.archive.org/web/20160507135046/http://www.ailla.utexas.org/search/collection.html?c_id=41 Media: audio, text. Access: 100% restricted.
* Pérez Báez, Gabriela. "Isthmus Zapotec Collection of Gabriela Pérez Báez " The Archive of the Indigenous Languages of Latin America: https://web.archive.org/web/20160507133747/http://www.ailla.utexas.org/search/collection.html?c_id=126 Media: video. Access: 100% restricted.

### Mga dugang na materyales

#### May relasyon sa ponetika asin palatanugan

* Bickmore, Lee S. and George A. Broadwell. 1998. High tone docking in Sierra Juárez Zapotec.   International Journal of American Linguistics, 64:37–67.
* Jones, Ted E., and Lyle M. Knudson. 1977. "Guelavía Zapotec Phonemes". Studies in Otomanguean Phonology, ed., William R. Merrifield, pp.&nbsp;163–80. [Dallas/Arlington]: SIL / University of Texas, Arlington.
* Marlett, Stephen A. 1987. The syllable structure and aspect morphology of Isthmus Zapotec. International Journal of American Linguistics 53: 398–422.
* Merrill, Elizabeth D. 2008. Tilquiapan Zapotec. Journal of the International Phonetic Association 38(1): 107–114.
*Pickett, Velma B., María Villalobos Villalobos, and Stephen A. Marlett. 2008. Zapoteco del Istmo (Juchitán). Ilustraciones fonéticas de lenguas amerindias, ed. Stephen A. Marlett. Lima: SIL International y Universidad Ricardo Palma.
* 
* Rendón, Juan José. 1970. Notas fonológicas del Zapotec de Tlacochahuaya. Anales de Antropología, vol. 7. Mexico City: UNAM.
* Sicoli, Mark A. 2000. "Loanwords and contact-induced phonological change in Lachixío Zapotec." *Proceedings of the 25th annual meeting of the Berkeley Linguistics Society.* Berkeley: Berkeley Linguistic Society.
* Tejada, Laura (2012). Tone gestures and constraint interaction in Sierra Juarez Zapotec. University of Southern California.
* Ward, Michael, Emiliano Zurita Sánchez, and Stephen A. Marlett. 2008. Zapoteco de Santa Catarina Quioquitani. Ilustraciones fonéticas de lenguas amerindias, ed. Stephen A. Marlett. Lima: SIL International y Universidad Ricardo Palma.

#### May relasyon sa morpolohiya asin sintaks

* Black, Cheryl A.; H. Andrew Black; and Stephen A. Marlett (eds.) The Zapotec Grammar Files. 
* Broadwell, George A. 2001. "Optimal order and pied-piping in San Dionicio Zapotec." In Peter Sells, ed. Formal and Empirical Issues in Optimality Theoretic Syntax, pp.&nbsp;197–123. Stanford: CSLI Publications.
* Broadwell, George A. 2005. The morphology of Zapotec pronominal clitics.in Rosemary Beam de Azcona and Mary Paster, eds. Survey of California and Other Indian Languages, Report 13: Conference on Otomanguean and Oaxacan Languages, pp.&nbsp;15–35. University of California at Berkeley.
*Broadwell, George A. 2015. The historical development of the progressive aspect in Central Zapotec. International Journal of American Linguistics 81:151–185.
* Butler, Inez M. 1976. "Reflexive constructions of Yatzachi Zapotec." International Journal of American Linguistics 42: 331–37.
* Butler, Inez M. 1976. "Verb classification of Yatzachi Zapotec." SIL Mexico Workpapers 2: 74–84.
* Earl, Robert. 1968. "Rincon Zapotec clauses." International Journal of American Linguistics 34: 269–74.
* Jones, Ted E., and Ann D. Church. 1985. "Personal pronouns in Guelavía Zapotec". S.I.L.-Mexico Workpapers 7: 1–15.
* Lee, Felicia A. In press. "On the Absence of Quantificational Determiners in San Lucas Quiaviní Zapotec." To appear in L. Matthewson, (ed.) Quantification: Universals and Variation. Elsevier.
* Lee, Felicia A. n.d. "Modality and the Structure of Tense in Zapotec." In B. Bruening, (ed.), Proceedings of SCIL 8. Cambridge: MITWPL.
* Lee, Felicia A. n.d. "Pseudo-quantification in Possessives." In C. Pye, (ed.),  Proceedings of the Mid-America Linguistics Conference. Lawrence: The University of Kansas.
* Lee, Felicia A. n.d. "Focus and Judgment Type in San Lucas Quiaviní Zapotec." In M. Juge and J. Moxley, (eds.), Proceedings of BLS 23. Berkeley: Berkeley Linguistic Society.
* Lee, Felicia A. n.d. "The Predicational Nature of Clefts: Evidence from Zapotec." In  K. Singer, R. Eggert, and G. Anderson, (eds.), Proceedings of CLS 33. Chicago: The Chicago Linguistic Society.
* Lee, Felicia A. n.d. "Three Question Markers in San Lucas Quiaviní Zapotec." To appear in Anthropological Linguistics.
* Lee, Felicia A. 1995. "Aspect, Negation, and Temporal Polarity in Zapotec." In B. Agbayani and S.-W. Tang, (eds.), Proceedings of WCCFL  15. Stanford: CSLI.
* Lee, Felicia A. 1996. "Focus in the Future and the Thetic/Categorical Distinction." In  V. Samiian, (ed.), Proceedings of WECOL 96. Fresno: California State University, Fresno.
* Lee, Felicia A. 1997. "Evidence for Tense in a 'Tenseless' Language." In P. Tamagi, M. Hirotani, and N. Hall, (eds.),  Proceedings of NELS 29. Amherst: GLSA.
* Lee, Felicia A. 2000. "VP Remnant Movement and VSO in Quiaviní Zapotec." In A. Carnie and E. Guilfoyle (editors), The Syntax of Verb Initial Languages, Oxford: Oxford University Press.
* Lee, Felicia A. 2000. "Relative Clauses Without Wh-Movement." In M. Kim and U. Strauss, (eds.), Proceedings of NELS 31. Amherst: GLSA.
* Lee, Felicia A. 2001. "WH and Focus Are Not the Same Projection." In K. Megerdoomian and L. Bar-El, (eds.), Proceedings of WCCFL  20. Somerville: Cascadilla Press.
* Lee, Felicia A. 2001. "Anaphoric R-Expressions: Bound Names as Bound Variables." In M. Hirotani, (ed.),  Proceedings of NELS 32. Amherst: GLSA.
* Lee, Felicia A. 2002 "Anaphoric R-Expressions as Bound Variables." Proceedings of BLS 28.
* Lee, Felicia A. 2003. "Anaphoric R-Expressions as Bound Variables." Syntax. 6, 1: 84–114. Blackwell Publishing.
* Lee, Felicia A. 2005. "Clause-Fronting and Clause-Typing in San Lucas Quiaviní Zapotec."   In  Andrew Carnie, Heidi Harley, Sheila Dooley Collberg (eds) Verb First, John Benjamins Publishers, Philadelphia/Amsterdam.
* Lee, Felicia A. 2006. Remnant Raising and VSO Clausal Architecture: A Case Study from San Lucas Quiaviní Zapotec. Springer.
* Lillehaugen, Brook Danielle. 2003. "The Acquisition of Body Part Prepositions in Valley Zapotec Languages." Proceedings from the First Conference on Indigenous Languages of Latin America, University of Texas, Austin.
* Lillehaugen, Brook Danielle. 2004. "The Syntactic and Semantic Development of Body Part Prepositions in Valley Zapotec Languages," pp.&nbsp;69 – 92, Proceedings from the sixth Workshop on American Indigenous Languages, Santa Barbara Papers in Linguistics, vol. 14, Jeanie Castillo (ed.).
* Munro, Pamela. 2002. "Hierarchical Pronouns in Discourse: Third Person Pronouns in San Lucas Quiaviní Zapotec Narratives". Southwest Journal of Linguistics 21: 37–66.
* Lyman, Larry. 1964. The verb syntagmemes of Choapan Zapotec. Linguistics 7: 16–41.
* Marlett, Stephen A. 1993. Zapotec pronoun classification. International Journal of American Linguistics 59: 82–101.
* Marlett, Stephen A. 1987. The syllable structure and aspect morphology of Isthmus Zapotec. International Journal of American Linguistics 53: 398–422.
* Marlett, Stephen A. & Velma B. Pickett. 1996. El pronombre inaudible en el zapoteco del Istmo. In Zarina Estrada Fernández, Max Figueroa Esteva & Gerardo López Cruz (eds.) III Encuentro de Lingüística en el Noroeste, 119–150. Hermosillo, Sonora: Editorial Unison.
* Operstein, Natalie. 2002. "Positional Verbs and Relational Nouns in Zaniza Zapotec," pp.&nbsp;60–70. Proceedings from the fourth Workshop on American Indigenous Languages, Santa Barbara Papers in Linguistics, vol 11.
* Operstein, Natalie. 2016. Valence Changes in Zapotec: Synchrony, diachrony, typology" Amsterdam: John Benjamins.
* Rojas, Rosa Maria. to appear. "La predicación secundaria en el zapoteco de Santa Ana del Valle, Oax." por aparecer en Memorias del Primer Coloquio "Leonardo Manrique", México: INAH.
* Rojas, Rosa Maria. 2001. "La formación de palabras desde el punto de vista del contenido en lenguas zapotecas: la modificación y el desarrollo" en Dimensión Antropológica, vol. 21, 2001.
* Speck, Charles H. 1994. Texmelucan Zapotec verbs. Work Papers of the Summer Institute of Linguistics, University of North Dakota Session 38: 125–29
* Speck, Charles H. 1994. The existential use of positional verbs in Texmelucan Zapotec. Work Papers of the Summer Institute of Linguistics, University of North Dakota Session 38: 75–86.
* Speck, Charles H. & Velma B. Pickett. 1976. Some properties of the Texmelucan Zapotec verbs go, come, and arrive. International Journal of American Linguistics 42: 58–64.

#### May relasyon sa pag-analisar kan diskurso

* Benton, Joseph P. 1987. Clause and sentence-level word order and discourse strategy in Chichicapan Zapotec oral narrative discourse. SIL Mexico Workpapers 9: 72–84.
* Benton, Joseph P. 1997. Aspect shift in Chichicapan Zapotec narrative discourse. SIL Mexico Workpapers 12: 34–46.
* Hopkins, Mary L. 1995. "Narrative peak in Xanaguía Zapotec." SIL Mexico Workpapers 11: 17–36.
* Kreikebaum, Wolfram. 1987. Fronting and related features in Santo Domingo Albarradas Zapotec. SIL Mexico Workpapers 9: 33–71.
* Long, Rebecca. 1985. Topicalization in Zoogocho Zapotec expository discourse. SIL Mexico Workpapers 7: 61–100.
* Lyman, Rosemary. 1977. Participant identification in Choapan Zapotec. Work Papers of the Summer Institute of Linguistics, University of North Dakota 21: 115–31.
* (de) Martinez, Valerie. 1995. Who’s who in Quiatoni Zapotec narratives. SIL Mexico Workpapers 11: 37–46.
* Newberg, Ronald. 1987. Participant accessibility in Yalálag Zapotec. SIL Mexico Workpapers 9: 12–25.
* Olive, Julie Nan. 1995. Speech verbs in Xanaguía Zapotec narrative. SIL Mexico Workpapers 11: 47–52.
* Piper, Michael J. 1995. The functions of ‘lëë’ in Xanica Zapotec narrative discourse with some implications for comparative Zapotec. SIL Mexico Workpapers 11: 67–78.
* Riggs, David B. 1987. Paragraph analysis for Amatlán Zapotec. SIL Mexico Workpapers 9: 1–11.
* Sicoli, Mark A. 2010. Shifting voices with participant roles: Voice qualities and speech registers in Mesoamerica. Language in Society 39(4).
* Thiessen, Grace. 1987. The functions of the clitic -ha in Western Ixtlán Zapotec. SIL Mexico Workpapers 9: 85–100.
* Ward, Michael. 1987. A focus particle in Quioquitani Zapotec. SIL Mexico Workpapers 9: 26–32.

#### Pangkagabsan asin manlain-lain

* Broadwell, George A. 2005. Zapotecan languages.  Encyclopedia of Language and Linguistics, 2nd edition. Elsevier.
* Butler, Inez M. 1985. "Event prominence in Zoogocho Zapotec narrative discourse." SIL Mexico Workpapers 7: 16–60.
* Lopez, Felipe H., and Pamela Munro. 1998. The United Nations' Universal Declaration of Human Rights translated into San Lucas Quiaviní Zapotec. 
* Lopez, Felipe H., and Pamela Munro. 1999. "Zapotec Immigration: The San Lucas Quiaviní Experience". Aztlan. 24, 1: 129–149.
* Munro, Pamela. 1996. "Making a Zapotec Dictionary". Dictionaries 17: 131–55.
* Munro, Pamela. 2003. Preserving the Language of the Valley Zapotecs: The Orthography Question. Presented at Language and Immigration in France and the United States: Sociolinguistic Perspectives. University of Texas.
* Nellis, Jane G. 1947. Sierra Zapotec forms of address, International Journal of American Linguistics 13: 231–32.
* Persons, Jan A. 1997. High pitch as a mark of respect in Lachixío Zapotec. Work Papers of the Summer Institute of Linguistics, University of North Dakota 41: 59–60.
* Robinson, Dow F. 1963. Field notes on Coatlán Zapotec. Hartford, CN: Hartford Seminary Foundation.

## Mga panluwas na takod

* SIL sa pamilya nin tataramon na Zapotecano