open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Linyang Kamaishi

}

||}}

----
|}
|}

An  saróng  rural na linyang agihang-riles sa Prepekturang Iwate, Hapon, na pig-ooperar kan East Japan Railway Company (JR East). Kinokonekta kaini an Estasyong Hanamaki sa syudad kan Hanamaki kaiba an Estasyong Kamaishi sa syudad kan Kamaishi.

## Mga estasyon
Gabos na mga estasyon na yaon sa Prepekturang Iwate.

### Mga pigsarang estasyon
* , sa tanga kan Nitanai asin Oyamada, 2.5&nbsp;km subangan kan Nitanai, pigbukas kan ika-25 nin Oktober 1913, pigsara kan ika-14 kan Marso 1985 kan nagbukas an haraning Estasyon nin Shin-Hanamaki.

## Rolling stock

An mga serbisyo nin linyang Kamaishi minaoperar gamit an de-krudong mga tren nin KiHa 110 series.

Poon ika-12 kan Abril 2014, an bágong kadtong *[[SL Ginga]]* "Joyful Train" (pan'eskursyon na tren) nagpoon na mag'operar sa linya kada mga semana gamit an pigsaayos na lokomotibong sangaw na C58 239 na JNR Class C58 kaiba an mga tren kan apát na pigmodipar na kaidtong de krudo na mga kotseng KiHa 141 series  na pigbakal sa JR Hokkaido (pigtindog otro sa saindang sadiri gikan sa amay na 50 seryo nin mga pampasaherong karo dangan naggibo nin surplus para sa rekisitos na masunod an elektripikasyon kan Linyang Sasshō). Nagtao nin kadagdagan na power an mga de-krudong mga kotse tanganing makaya an mga gradyante kan linya. An pigdesinyong gibo nin karo na nahiling kan paradesinyong pan-industriya na si Ken Okuyama.

### Kaidtong rolling stock
Minasunod na pagbubukas kan linya kadtong 1950, pighatak an mga pasahero dangan mga serbisyo nin kargahan sa linya kan na lokomotibong sangaw na 2-8-2 nin JNR Class D50 na kinakaipuhan tanganing makipag-ayos an palubog na gradyante sa linya na halangkaw sa 25 ‰. Piggamit man an saróng pades kan mga lokomotibong singaw nin JNR Class 8620 para sa paglilipat sa Estasyong Kamaishi. Piggamit man an mga lokomotibong sangaw na 2-6-2 nin JNR Class C58 sa parehas na pasahero dangan mga serbisyo nin kargahan na nagdadalagan paduman dangan gikan sa Linyang Yamada. Anóm sa mga lokomotibong sangaw na 2-8-2 nin JNR Class D51, kasunod na pigbalyo sa linya na paghahalí sa pira kan mga amay na D50s, alagad an hakutan nin sangaw sa linya enterong pigribayan kan hakutan nin krudo poon Marso 1967.


File:JNR 8620 SteamLoco Triple header.jpg|Mga lokomotibong sangaw nin Class 8620
File:Japanese-national-railways-C58-342-20121030.jpg|Saróng pigpreserbar na lokotibong sangaw nin Class C58
File:JGR-D50SteamLocomotive.jpg|Saróng lokomotibong sangaw nin Class D50
File:JNR-D51 745 in Jomo-kogen station.jpg|Saróng pigpreserbar na lokotibong sangaw nin Class D51


## Mga Toltolan
Salog Pula (Asya)

An **Salog Pula** (; ), bisto man sa ****** dangan ****** (lit.&nbsp;"Salog&nbsp;Ina") sa Bietnames asin an **** (, **) sa Intsik, saróng salog na minasulog poon Yunnan sa Sur-sulnupan na Tsina na minabagtas sa norteng Bietnam paduman sa Golpo kan Tonkin. Segun ki C. Michael Hogan, instrumental an pig-aasosyar na Red River Fault sa pagkakaporma kan enterong Dagat Sur na Tsina na dae mababa sa amay na 37 milyon taon bago sa ngunyan.
Torre nin Banderá kan Hanoi

An **Torre nin Banderá kan Hanoi** () saróng torre sa Hanoi, Bietnam, na kun saen saró ini sa mga simbolo kan syudad dangan minsan nagin saróng parte kan Muog nin Hanoi, saróng Pamanang Lugar kan Kinában. 33.4 m an langkaw kaini (41 m kaiba an Banderá).

## Historiya
Pigtindog an torre kadtong 1812 sa kasagsagan kan dinastiyang Nguyen bilang saróng poste nin pan-mangno o pan-obserbar sa Muog nin Hanoi. Bakong arog kan dakol na ibang mga estruktura sa Hanoi, dae ini naragba sa kasagsagan kan pagsakyada nin Pranses (1896-1897) dangan pigpadagos na piggamit bilang saróng poste nin militar. Madudugangan ini ngunyan sa Museo nin Historiyang Militar kan Bietnam.

## Arkitektura
Igwa an Cột cờ nin tolóng mga *tier* dangan korteng-piramid na torre na igwang *spiral staircase* paduman sa itaas sa laog kaini. Nasa 42.5 m kadakula dangan 3.1 m kalangkaw an enot na *tier*; an panduwa, nasa - 25 m kadakula dangan 3.7 m an langkaw asin an panhuri, nasa - 12.8 m kadakula dangan 5.1 m an langkaw. Igwang apát na mga pinto an ika-duwang *tier*. Naka-inskriba an mga taramon o katagang "Nghênh Húc" (English: "To welcome dawn's sunlight") sa subangan na pinto; an katagâ na "Hồi Quang" ("To reflect light") naman - nasa sulnupan na pinto dangan an "Hướng Minh" ("Pigderekta sa liwanag nin saldang") - sa sur na pinto. Pigpapaliwanag an torre kan 36 na korteng-burak dangan 6 na korteng-pamaypay na mga bintana. An Nasyunal na Banderá kan Bietnam yaon sa itaas kan torre.

## Hilingon man
*Torre kan Hanoi

## Mga panluwas na takod
*
*A description of the tower 
*A photo of the tower 
*Satellite photo at Google Maps
Pulang Panganoron

Si **Pulang Panganoron** (Ingles: *Red Cloud*; Lakota: **Maȟpíya Lúta**) (1822&nbsp;– Desyembre 10, 1909) iyo an saro sa lataw asin importanteng pamayo kan tribu Oglala Lakota na saro sa grupong etniko nin mga tinubong Amerikano. 

Poon 1868 sundo 1909, siya namoon sa matryumpong kampanya laban sa mga Puting Amerikano sa kasisipan kan huri na sakyadahon, sakopon asin masadiri an mga Teritoryong Solnopan. Tinotonggo kan mga Puting Amerikano na makontrol ninda an Powder River Country sa norte-subangan kan Wyoming asin an habagatan kan Montana.An gerang ini naapod na Gera ni Pulang Panganoron. An pinaka-kurokuso' sa gera iyo an inapod na Fetterman Fight kun saen 81 tauhan kan Hokbong Amerikano an natigpo', na iyo na ini an pinakagrabeng kadaogan ninda.
## Toltolan
Hanoi

An **Hà Nội** (Han tu: 河内), na igwang pigtatantyang populasyon 3,083,800 (2004), saróng Kapitolyo kan Bietnam dangan dating kapitolyo kan Norteng Bietnam poon 1954 hasta 1976. Bago pa kan panahong ito, nagsirbi ini bilang saróng kapital kan saróng entidad na pig'aapod ngunyan na Bietnam poon kadtong mga ika-11 siglo hasta 1802 (kaiba an pirang halipot na pagkapundo). Madudugangan an syudad sa too na pampang kan Salog Pula. Madudugangan an Hanoi sa 21°2' Norte, 105°51' Subangan (21.0333, 105.85), 1,760&nbsp;km norte kan Syudad nin Ho Chi Minh (Saigon kadto). 

## Dibisyong administratibo
Nababanga an Hà Nội sa 12 mga distrito nin syudad, 1 distrito na nakabatay sa distrito asin 17 na mga distrito nin kabaryuhan. Pag an Hà Tây pig-iba sa Hanoi kan 2008, nagin sarong urban na distrito an Hà Đông mantang nagpawarang-saysay sa sarong banwaan an Sơn Tây na nakabatay sa distrito. An mga ini higit pan naheheras sa 22 na mga banwaan nin komune (o townlet), 399 na komune, asin 145 na mga ward.

### Listahan kan mga lokal na pamahalaan

HT – kadtong saróng yunit nin administratibong subdibisyon kan *defunct* Probinsiya nin Hà Tây

## Mga toltolan

## Mga panluwas na takod
*Official Site of Hanoi Government 
*An article in ''New York Times'' about Hanoi
*
*
Singkamas

An **singkamas** (Ingles, jicama, Mexican turnip, Mexican yam bean; Pachyrhizus erosus) sarong tinanom na nagkakamang asin tubong tal nin Mehiko. An arapodan kaining singkamas dapit sa tinanom mismo, alagad, orog na sa duma kaini na nasirbeng pagkakan. Ini sarong species sa genus na Pachyrhizus sa pamilyang Fabaceae.

An pangaran kaini na *singkamas* hale mansana sa Espanyol na **jicama** na sinubli' man sa katagang  Nahuatl xīcamatl, ([ʃiːˈkamatɬ]). Ibang arapodan pa kaini sa Ingles: Mexican potato, ahipa, saa got, Chinese potato, asin sweet turnip. 

## Botaniya

An pagkamang kan singkamas pwedeng mag'abot 4–5 m basta may pakamangan na toltol. An mga gamot kaini nalaba abot 2 metro na may timbang na 20 kg. An pinakamagabat na gamot kaini na natala' nagtitimbang 23 kg. Ini nadukayan sa Filipinas kan 2010. An singkamas sinasabing dapat harayo sa lipot nin 9 na bulan ngane marayrahay an gusi o kun ini sa komersyal an produksyon. Sa mga lugar na 5 bulan sana an mayong lipot, ini nahahamanan pa man laman alagad an tendensya saradit an natubong laman. Kaya an mga parapatubo kaini sa mga tropikal na lugar maski anong panahon sa taon pwede magtanom kaini. Sa mga subtropikal na lugar, mahalat ngona na mag'imbong an daga paglaog kan tigtaramboan pakaagi kan imbyerno.

## Pakinabang

An singkamas hababa sa calorie, dusok sa dietary fiber asin pano' nin tubig. Ini pano man sa anti-oxidant, mineral asin  mga bitamina. Mayaman sa bitamina C, natabang na gayo ini sa pagbangga' sa mga gerrm, mga virus asin bacteria. An singkamas napakusog sa immune system kan hawak. Iba pang bitamina yaon sa dumang ini iyo an  bitamina A, bitamina B-complex arog kan folates, rikboflavin pantothenic acid asin thiamin.

An dumang ini natabang na gayo sa pagparikas sa pagka-umay kan dakul na helang huli sa halangkaw na nutrient kaini. Sa mga mineral asin nutrient yaon makukua igdi an calcium, phosphorous, folic acid, magnesium, niacin, Iron, potassium, asin sodium na kaipohan nanggad sa buhay-bagsik kan hawak.

## Toltolan
Jair Bolsonaro

Si **Jair Messias Bolsonaro** (namundag Marso 21, 1955) sarong Brasilianong militar asin pulitiko. Siya an ngonyan ika-38 na Presidente kan Brasil.

## Mga panluwas na takod
* Official website 

## Toltolan
Osaka

An  (; ) saróng pigdesignar na syudad sa Rehiyon Kansai kan Hapon. Kapitolyo syudad ini kan Prepekturang Osaka sin an pinakadakulang nilalaog kan Keihanshin Metropolitan Area na panduwa sa pinakadakulang metropolitan area sa Hapon dangan sa gabos na pinakadakula sa kinában na dae mababa sa 19 milyon na nag-eerok. Nakaposisyon ini sa bunganga kan Salog Yodo sa Suba' nin Osaka, an Osaka an panduwa sa pinakadakulang syudad sa Hapon sa pan'aldaw nin oras na populasyon pagkatapos kan 23 ward kan Tokyo asin pantulo sa pinakadakulang syudad sa pan'banggi nin oras na populasyon pagkatapos kan 23 wards kan Tokyo asin Yokohama, serving as a major economic hub for the country.

Panhistorikal na saróng syudad nin kalakal, bisto man an Osaka bilang  dangan pigseserbi bilang saróng sentro para sa rice trade sa kasagsagan kan Panahon nin Edo.

## Mga Toltolan

## Mababasa pa lalo

* Gerstle, C. Andrew. *Kabuki Heroes on the Osaka Stage 1780–1830* (2005).
* Hanes, Jeffrey. *The City as Subject: Seki Hajime and the Reinvention of Modern Osaka* (2002) online edition 
* Hauser, William B. "Osaka: a Commercial City in Tokugawa Japan." *Urbanism past and Present* 1977–1978 (5): 23–36.
* Hein, Carola, et al. *Rebuilding Urban Japan after 1945.* (2003). 274 pp.
* Hotta, Chisato.  "The Construction of the Korean Community in Osaka between 1920 and 1945: A Cross-Cultural Perspective."  PhD dissertation U. of Chicago 2005. 498 pp.  DAI 2005 65(12): 4680-A. DA3158708  Fulltext: ProQuest Dissertations & Theses
* Lockyer, Angus. "The Logic of Spectacle C. 1970," *Art History,* Sept 2007, Vol. 30 Issue 4, p571-589, on the international exposition held in 1970
* McClain, James L. and Wakita, Osamu, eds.  *Osaka: The Merchants' Capital of Early Modern Japan.* (1999). 295 pp.  online edition 
* *Michelin Red Guide Kyoto Osaka Kobe 2011* (2011)
* Najita, Tetsuo.  *Visions of Virtue in Tokugawa Japan: The Kaitokudo Merchant Academy of Osaka.* (1987). 334 pp.  online edition
* Rimmer, Peter J. "Japan's World Cities: Tokyo, Osaka, Nagoya or Tokaido Megalopolis?" *Development and Change* 1986 17(1): 121–157. 
* Ropke, Ian Martin. *Historical Dictionary of Osaka and Kyoto.* (1999) 273pp
*  Ruble, Blair A.  *Second Metropolis: Pragmatic Pluralism in Gilded Age Chicago, Silver Age Moscow, and Meiji Osaka.* (2001). 464 pp.
* Torrance, Richard. "Literacy and Literature in Osaka, 1890–1940," *The Journal of Japanese Studies* 31#1 (Winter 2005), pp.&nbsp;27–60 in Project Muse

## Mga Panluwas na Takod

* Osaka City official website 
* Official Osaka Tourist Guide
* 
*
Tataramon na Ainu

An tataramon na **Ainu** (; Ainu:  *Aynu=itak*; Hapones:  *Ainu-go*) saróng tataramon na pigtataram kan mga miembro kan etnikong grupo na Ainu sa norteng isla nin Hapones kan Hokkaido.

Hasta kan ika-20 siglo, pigtataram man an mga tataramon na Ainu sa enterong kabangâ na Sur kan isla kan Sakhalin dangan mga sararadit na numero nin mga tawo sa mga isla nin Kuril. Igwa ining tolóng mayoriyang mga diyalektos kaiba an 19 iba pang mga diyalektos kan mga tataramon na Ainu. Sa Hokkaido lang na mga barayti an nakaligtas, an huring parataram kan Ainu na Sakhalin, nagadan kan 1994. Naghihingagdan na an Ainu na Hokkaido, dawa magkapirang mga pigsagibo na gibuhon tanganing mabuhay ini. Naggibo nin desisyon an gobierno kan Hapon na tanggapon an Ainu bilang katutubó kadtong Hunyo 2008. Sa ngunyan, nagpapatindog an gobierno kan Hapon nin pasilidad na pigdedekar tanganing mapreserbar an kulturang Ainu, kabali an tataramon.

Mayong pankagabsang pagtanggap an Ainu sa panhenealokikal na relasyon sa arinman na iba pang pamilya nin tataramon.

## Hilingon man
* Musikang Ainu
* Kannari Matsu
* Kyōsuke Kindaichi
* Bronisław Piłsudski
* Mga tataramon na Austronesyo
* Mga tataramon na Austro-Tai
* Mga tataramon na Haponiko

## Mga Talá


## Mga Toltolan
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Mababasa pa lalo
*  (Digitized by the University of Michigan December 8, 2006)
*  (Digitized by Harvard University November 30, 2007) 
*  (Harvard University) (Digitized October 8, 2008)
*  (Harvard University) (Digitized October 8, 2008 )
*  (Harvard University) (Digitized June 9, 2008)
*  (Compiled by Mashiho Chiri) (University of Michigan) (Digitized August 15, 2006)
*Miyake, Marc. 2010. Is the ''itak'' an isolate?

## Mga Panluwas na Takod

* Literature and materials for learning Ainu 
* The Book of Common Prayer in Ainu, translated by John Batchelor, digitized by Richard Mammana and Charles Wohlers
* Institute for the Study of Languages and Cultures of Ainu in Samani, Hokkaido
* ''A Grammar of the Ainu Language'' by John Batchelor
* ''An Ainu-English-Japanese Dictionary'', including ''A Grammar of the Ainu Language'' by John Batchelor
* "The 'Greater Austric' hypothesis"  by John Bengtson (undated)
* ''Ainu for Beginners'' by Kane Kumagai, translated by Yongdeok Cho
*  Radio lessons on Ainu language presented by Sapporo TV 
*  Ainu word list(  2009-10-24)
* *[https://elar.soas.ac.uk/Collection/MPI585111 A talking dictionary of Ainu: a new version of Kanazawa's Ainu conversational dictionary]*, with recordings of Mrs. Setsu Kurokawa
Hiroshima

An  iyo an kapitolyo kan Prepekturang Hiroshima dangan an pinakadakulang syudad sa Rehiyon Chūgoku kan sulnupang Honshu – an pinakadakulang isla kan Hapon. Nakua kan Hiroshima an estado nin syudad kan Abril 1, 1889. Kan Abril 1, 1980, naging pigdesignar na syudad an Hiroshima. Hasta Agosto 2016, pigtatantya an populasyon kan syudad, mga 1,196,274. An gross domestic product (GDP) sa Pinakadakulang Hiroshima, Hiroshima Urban Employment Area, nasa US$61.3 bilyon hasta kan 2010. Si Kazumi Matsui an naging Alkalde Syudad poon pa kan Abril 2011.

An Hiroshima an enot na syudad na pigtarget kan saróng armas nukleyar, kan an United States Army Air Forces (USAAF) pighulog an bomba nin atomiko sa syudad sa oras na 8:15&nbsp;a.m. kan Agosto 6, 1945, haraní sa katapusan kan Ikaduwang Gerang Pankinaban.

## Hilingon man
*Little Boy
*Hiroshima Peace Memorial

## Mga Talá

## Mga Toltolan

* 
* 

## Mababasa pa lalo
* Pacific War Research Society, *Japan's Longest Day* (Kodansha, 2002, ), the internal Japanese account of the surrender and how it was almost thwarted by fanatic soldiers who attempted a coup against the Emperor.
* Richard B. Frank, *Downfall: The End of the Imperial Japanese Empire* Penguin, 2001  )
* Robert Jungk, *Children of the Ashes*, 1st Eng. ed. 1961
* Gar Alperovitz, *The Decision to Use the Atomic Bomb*, 
* John Hersey, ''Hiroshima'', 
* Michihiko Hachiya, *Hiroshima Diary: The Journal of a Japanese Physician*, August 6 – September 30, 1945 (Chapel Hill: University of North Carolina Press, 1955), since reprinted.
* Masuji Ibuse, *Black Rain*, 
* Tamiki Hara, *Summer Flowers* 
* Robert Jay Lifton *Death in life: The survivors of Hiroshima*, Weidenfeld & Nicolson 1st edition (1968) 

## Mga Panluwas na Takod

*  
* Hiroshima City official website  
* Official tourist information website (in 5 languages)
* Hiroshima before and after atomic bombing – interactive aerial maps
* Hiroshima atomic bomb damage – interactive aerial map
* Is Hiroshima still radioactive?  – No. Includes explanation.
* 
* City Mayors article
* CBC Digital Archives – Shadows of Hiroshima
* Hiroshima Map  – interactive with points of interest
* BBC World Service BBC Witness programme interviews a schoolgirl who survived the bomb
* Hope Elizabeth May, "Creating Peace through Law: the City of Hiroshima" 
* hiroshima-navi
* "Hiroshima" By John Hersey, A Reporter at Large August 31, 1946 Issue of The New Yorker
Imekanu

Si ,bisto sa pangaran na Hapon na , sarong misyonaryong Ainu dangan makatang epiko. Kaiba kan saiyang pamangkin na babaye na si Yukie Chiri, Ipigsurat niya dangan pigmantinir an dakol na Ainu yukar na nanu'dan niya sa saiyang ina.

## Buhay dangan trabaho

Kabale si Imekanu sa pamilya nin Ainu kan Horobetsu sa subprepekturang Iburi, Hokkaidō (Hapon). Nagpoon siyang makanuod kan saiyang repertoire na rawit-dawit nin Ainu gikan sa saiyang ina, an Monashinouku na sarong napapanahong paraistoryan nin mga rawit-dawit na Ainu na nagtataram nin  napakadiit na Hapon. Pagkatapos kan pag-balyo sa Kristiyanismo, dakol na taon na nagtrabaho si Imekanu para sa simbahan nin Epistokal bilang sarong lay missionary sa irarom ni missionaryong John Batchelor, na bisto sa saiyang mga publikasyon sa tataramon dangan kultura nin Ainu. Ipinabisto ni Batchelor si Imekanu ki Kindaichi Kyōsuke, an pinakatanyag na iskolar nin Hapon sa larangan na ini, kadtong 1918.

Matapos magretiro gikan sa gibuhong misyonero kadtong 1926, pinu'nan ni Imekanu na isurat an yukar na bisto sa saiya gikan sa tradisyon nin Ainu danga padagos na ginibo ini hasta sa saiyang kagadanan. An mga tekstong ini sa diyalektong Horobetsu kan Ainu, uminabot sa 20,000 na pahina sa 134 na bolyum. 72 kan mga bolyum na ini an nakalaan para ki Kindaichi dangan 52 bolyum para sa pamangkin ni Imekanu na si Chiri Mashiho na sarong parasaligsig na nag-specialize sa linguwistikong Ainu.

Si Chiri Yukie, An tugang na babaye ni Imekanu dangan an tugang na babaye ni Chiri Mashiho na nagdakula kaiba si Monashinouku asin Imekanu, dangan nanu'dan niya an dakol nin Ainu yukar kaiba sinda. PIgsurat niya an kag-tolong yukar gikan sa tradisyong ini, pigpalis-taramon ini sa tataramon na Hapon, dangan naghanda nin sarong edisyong bilingual na nag'ulwat kan 1923. Ini an enot na publikasyon kan mga tradisyon nin Ainu sa sarong awtor na Ainu. Taolo sa mga yukar na ini nag'ulwat sa pagpapalis-taramon sa Ingles, kasabay kan mga gibo kan iba, sa Donald L. Philippi * Mga Awit ng mga Diyos, Mga Awit ng Mga Tao (*Songs of Gods, Songs of Humans* )* (1979)

Ipigpublikar ni Kindaichi an bersyon kan epikong * [[Kutune Shirka]]* ni Imekanu, kaiba an sarong bersyon ni Nabesawa Wakarpa, na igwang komentaryo, sa saiyang duwang pag-aadal kan Ainu yukar kadtong 1931. Nagpublikar siya nin sarong pitong dakol na koleksyon nin mga epikong Imekanu, kaiba an saiyang sadiring mga palis-taramon sa Hapon, kadtong 1959-1966.

## Bibliograpiya
*Kindaichi Kyōsuke, *Ainu jojishi yūkara no kenkyū*. 2 vols. 1931.
*Kindaichi Kyōsuke, *Ainu jojishi yūkara shū*. 7 vols. 1959-1966.
*Donald L. Philippi, *Songs of Gods, Songs of Humans: The Epic Tradition of the Ainu*. University of Tokyo Press, 1979; North Point, 1982. . (Biography of Imekanu, p.&nbsp;19; translations from Chiri Yukie's materials, pp.&nbsp;89, 108, 137.)
*Chiri Yukie, *Ainu shin'yō shu*. 1923.
Tawa-tawa

An **tawa-tawa** (*Euphorbia hirta*; inaapod man sa Ingles na **asthma-plant**) sarong tropikal na doot na posible gikan sa Indya. Mahibô na doot, makukua ini sa mga gilid-gilid kan mga dalan o sa mga kaumahan sa mga lugar na mainit na parte kan Indya, Australia asin ibang parte kan Asya. Ginagamit ini sa tradisyonal na pagbulong, orog na sa  paglaban sa dengue. 

An doot na ini kun lugadon igwang malagatas na tagok na saro sa sangkap paghimo  nin kamandag linalahid sa mga panas kan pana. An E. hirta igwang  birtud sa pagsumpo nin bacteria, pagtaong ginhawa sa hinahapo', pangpakalma, panlaban sa mga fungus asin sa malaria.

An gina'gang inalang na dahon panlahid laban sa mga helang sa kublit. An gina'gang la'bas na dahon ginagamit panlimogmog pangkontrang ugam sa nguso. An gina'gang gamot man kaini maray sa nagpapasusong ina na nagkukulang sa gatas.

## Morpolohiya

An E. hirta napipisan sa pamilyang Euphorbiaceae asin  genus na Euphorbia. Nagkakamang o nagbuburu-balagon, ini medyo mahibo asin hale sa saiyang poon, nagwawarak an pagsoro-saranga kaini. Ini naabot 40 sm an langkaw, medyo lila sa kolor, asin an mga dahon nasaringsing pabalagbagan matipanas an porma na medyo giringgitingon. An dahon nagtatamanyong 1 - 2.5 sm sa laba, butikbutikon na lila sa tahaw kaini. An mga bunga giyawon, mahibo man, kurumpol asin 1 -2 mm an diametro. Ini may tolong pisog kolor kayumanggihon, apat-na-gulodan, de kanto asin kurubot.

Arapodan sa ibang lugar:

* Bengali: boro-keruie, barokhervi
* English: pill-bearing spurge, asthma plant, hairy spurge, garden spurge, pillpod sandman  
* Gujarati: dudeli
* Hawaiian: koko kahiki 
* Hindi: baridhudi, dudh ghas, dudhi 
* Indonesia: patikan kebo
* Kinaray-a: tawa-tawa
* Luganda: kasandanda 
* Malay: ara tanah, gelang, susu, ambin jantan, keremak susu
* Nepali: dudhe jhar
* Nigeria, Yoruba: emi-ile
* Sanskrit: chara, amampatchairasi, barokheruie 
* Seychelles Creole: zan rober
* Spanish, Puerto Rico: tripa de pollo
* Swahili: mwache
* Tagalog: tawa-tawa, gatas-gatas  
* Tamil: ammaan pachcharisi 
* Telugu: reddivari nanabalu, reddinananbrolu, bidarie  
* Twi: kaka wie adwie
* Urdu: lal dodhak

## Toltolan
Dengue

An **dengue** (pagsayod: déng•ge) sarong nakakaulakit na helang dara kan dengue virus. Sa mga sintomas kaini, ini an namasdan: kalentura, kulog-payo, myalgia (mga kulog-kulog sa kalamnan) asin kulog-kulog sa mga ngalo-ngaloan asin an pagludog-ludog na  nakakaagid sa tipdas. Sa sarong kabtang kan ngangaloan, an helang na ini pwedeng magdarang peligro sa buhay ta an dugo nabirilog-bilog kasarabay pagkalentura, na resulta sa pagigin dugoan, pagbaba' kan platelet kan dugo ( thrombocytopenia), sa pagwara' kan plasma nin dugo, o magmate kan inapod na ***dengue shock syndrome*** (pagluwas na hayag kan sintomas kan dengue) kun saen bigla' nahuros pababa' an presyon kan dugo.

## Toltolan
Roger Blench

Si **Roger Marsh Blench** (iminundag 1953) sarong lingguwistang Ingles, etnomusikolohista dangan antropologo sa pag-uswag. Igwa siyang sarong M.A. asin sarong Ph.D. gikan sa Unibersidad kan Cambridge dangan namantinir na nakabase sa Cambridge, England. Aktibo siyang nagtutugdas asin nagpupublikar, dawa na siya  nagtatrabaho bilang sarong pribadong *consultant* kaysa sa akademiya.

Sarong bistadong eksperto sa Aprikanong lingguwistika,an pangenot na lugar kan lingguwistang interes ni Blench iyo an pamilya nin tataramon na Niger-Congo, dawa nasaligsig niya man an mga pamilya na Nilo-Saharano asin Aproasyatiko. Pigsurat niya man an manongod sa iba pa mga pamilya nin tataramon dangan mga tataramon na mawawara na. Sa kadagdagan, Malinaw na naipublikar ni Blench an ugnayan sa tanga kan lingguwistika dangan arkeolohiya, lalo na sa Aprika alagad mas kamakailan man sa Subangan na Asya. Sa ngunyan, nakikipagtabangan sa sarong pang-haluyan na proyekto si Blench tanganing maidukomento an mga tataramon sa katahawan na Nigeria.

Igwang halawig na pakikipagtabangan si Blench sa saiyang dating *Professor* na si Kay Williamson, na nagadan kan Enero 2005, dangan ngunyan nagin sarong parapangasiwa kan Kay Williamson Educational Fund, na nag-iiral na parehas na magpublikar kan dae napublikar na materyal na nawalat ni Kay Williamson asin tanganing itaguyod an pag-aadal kan mga tataramon na Nigeriano. Serye nin mga publikasyon an pigtotostosan kan Fundo para sa Rüdiger Köppe Verlag sa Cologne.

Nag gibo man si Blench nin pagsasaligsig dangan  pagsusuri kan mga internasyunal na aktibidad sa pag-uswag sa bilog na kinaban, bilang sarong *consultant* dangan bilang dating  sarong *research fellow* kan Overseas Development Institute sa London.

## Mga libro
* 

*
*
*
*
* 2000. Blench, R. M. & MacDonald, K. C., eds. *The Origin and Development of African Livestock.* London: University College Press.
* 
* 
* Sanchez-Mazas, Alicia; Blench, R. M. et al., eds. 2008. *Human Migrations in Continental East Asia and Taiwan: matching archaeology, linguistics and genetics.* London: Routledge.

## Hilingon man
* Mga tataramon na Indo-Pasipiko

## Toltolan

## Mga panluwas na takod
*
Mga tataramon na Kenyah

An **Mga tataramon na Kenyah** iyo an sarong grupo kan sarong kabangang dosena o magkaarano-ano na mga tataramon na pigtataram kan mga tawo nin Kenyah kan Borneo. An mga tataramon iyo an :
: sentrong Kenyah (sarong kumpol nin diyalektos, kaiba an. Madang), Sebob, Bakung, Tutoh (Long Wat), Wahau Kenyah, Uma’ Lung / Uma’ Lasan.

Pigsasabi kan *[[Ethnologue]]*na an mga tataramon na Punan–Nibong igwang kaugnayan sa Uma 'Lasan, *[[Glottolog]]* sinda nasa luwas kan mga tataramon na Kenyah.

## Klasipikasyon
Nagpanukala si Soriente (2008) nin sarong paggugrupo nin Kayan-Kenyah.
***Proto–Kayan-Kenyah**
**Kenyah
***Itaas na Pujungan
***Usun Apau
**Penan
***Sulnupan na Penan
***Subangan na Penan
**Kayaniko
***Lebu’ Kulit
***Mboh
***Ngorek
***Kayan

Alagad, pighabuan o dae pigtanggap ni Smith (2015) an paggugrupo na pigsagibo ni Soriente's, dangan pinag-iiwalan na suway na grupo an Kenyah dangan Kayan. Nagpanukala si Smith (2015) nin minasunod na klasipikasyon.
***Proto-Kenyah**
**Tagataas
***Mga diyalektos nin Tagataas A: Lepo’ Gah, Lepo’ Sawa, Lepo’ Laang, Lepo’, Ma’ut, Lepo’ Ké, Bakung, Lepo’ Ndang
***Mga diyalektos nin Tagataas B: Lepo’ Tau, Badeng, Uma’ Lasan, Uma’ Alim, Òma Lóngh
**Tagababa
***Mga diyalektos nin Sulnupang Tagababa: Lebo’ Vo’
***Mga diyalektos nin Subangan na Tagababa: Uma’ Pawe, Uma’ Kulit, Uma’ Ujok, Lepo’ Timai
**Penan-Sebop
***Penan
***Sebop

Nag-*update* an klasipikasyon kan mga tataramon na Kenyah sa panduwang publikasyon,  "Penan, Sebop, and Kenyah internal classification" ("An klasipikasyon nin panlaog na Penan, Sebop, asin Kenyah"). Duman, ipinahiling na an subgrupong Penan asin Sebop partikularmente na sa Sanga nin Sulnupang-Tagababa kan Tagababa na Kenyah. An subgrupong ini pauro-utro sa disertasyon, "The languages of Borneo: a comprehensive classification" ("An mga tataramon kan Borneo: sarong kumpletong klasipikasyon").
***Proto-Kenyah**
**Tagataas
***Mga diyalektos nin Tagataas A: Lepo’ Gah, Lepo’ Sawa, Lepo’ Laang, Lepo’, Ma’ut, Lepo’ Ké, Bakung, Lepo’ Ndang
***Mga diyalektos nin Tagataas B: Lepo’ Tau, Badeng, Uma’ Lasan, Uma’ Alim, Òma Lóngh
** Tagababa
***Mga diyalektos nin Sulnupan na Tagababa : Lebo’ Vo’, Eastern Penan, Western Penan, Sebop
***Mga diyalektos nin Subangan na Tagababa : Uma’ Pawe, Uma’ Kulit, Uma’ Ujok, Lepo’ Timai

## Mga Toltolan
Kuhol

An **kuhol** sarong (Ingles: *snail*) pangkagabsan na apod sa myembro sa klase nin mollusca kan Gastropoda na haros igwa nin matagas asin paitok na mga tibulaka. Mahihiling an mga kuhol sa haros gabos na parte kan kinaban, sa kadagaan, tubig-tabang, asin sa kadagatan.

## Hilnga

* Atol
Pako

An **pako** (Athyrium esculentum; Ingles, Fiddleneck, Fiddlehead Ferns) sarung tanom na nababale sa grupo kan vascular plants (tanom na igwa nin xylem asin phloem) na kayang magprodusir sa paagi nin spores asin pisog o sa burak. Base sa mga pag'aadal kan mga fossil ini nadiskubre na nagbutwa kan nakaaging 360 milyong taon sa peryodo kan panahon nin Devonian. alagad ang ibang pamilya kan pako mahihiling na nagbutwa sa panahon na 140 milyong taon na nakaagi sa inot na peryodo kan Cretaceous sa panahon na  iyo pa lang ang nagbuburak na pananom sa kinaban.

Sinasabing ini an komun na gugulayon o dahon na kinakakan pwede sa guta o ginigibong salad. Bisto man ini sa man iba-ibang ngaran: pucuk paku asin paku tanjung sa Malaysia, pako sa Filipinas, dhekia (ঢেকীয়া) sa Assam "Dhenkir Shaak (ঢেঁকির শাক) sa Bengali, paloi saag (পালই শাগ ) sa amnayan kan Indya asin inapod sylheti asin linguda idtong kirikot na ogbos kaini. Sa Tailandya inaapod phak khut (Thai: ผักกูด). An pakó pwedeng igwang diit na toxin pero bako man idtong masabing marara nanggad.

An pako marayrahay na gayo sa hawak ta ini dusok sa mga bitamina asin mineral. Ini igwang fiber, calcium, phosphorus, iron asin thiamine (bitamina B). An fiber laban sa pagtotobol, calcium maray sa pagpapusog kan mga ngipon asin tulang, iron nadarang oxygeno sa hawak paagi sa bulos kan dugo, asin an phosphorus natabang sa pagsulo kan carbohydrates asin taba' na magin enerhiya.

## Kataytayan nin mga ladawan



File:Vegetable fern.jpg|Salad na may pako
Ladawan:Pakong_ginutaan.jpg|Ginutaan na ugbos nin Pako
Ladawan:Fern. Captured at Mt. Isarog.jpg|Pako na mahihiling sa Bukid Isarog
Ladawan:Fern at Mount Isarog.jpg|Pako na mahihiling sa Bukid Isarog
Ladawan:Fern at Mt. Isarog.jpg|Pako na mahihiling sa Bukid Isarog


## Toltolan
Sinibaldo de Mas

Si **Sinibaldo de Mas i Sans** (1809, Barcelona – 1868, Madrid) sarong bantogan na diplomatang Espanyol natokahan kan gobyerno sa Asya kan ika-19ng siglo. Sarong adbenturero asin poeta, siya an nagdarang enot kan potograpiya sa Filipinas kan taon 1841. Siya nagin man embahador kan Espanya sa Macau. Saro man siya sa taga-ampoyon kan Federalismo kan Iberio. 

## Toltolan
Tomas Claudio

Si Kabo **Tomas Mateo Claudio** (1892–1918) sarong Filipinong soldados na nag'entra sa Hokbong Estados Unidos. Siya an konsideradong pinakaenot na Filipinong nagadan sa sarong enkwentro nangyari kan Enot na Gerang Pankinaban. Si Claudio natamaan kan bala nin enemigo kan Hunyo 29, 1918 sa Château-Thierry, Pransya.

## Toltolan
Kimigayo

An  saróng nasyunal na kanta kan nasyon na Hapon. An liriko kaini an pinakagurang sa nasyunal na kanta sa enterong kinában na an laba sa sukol na 11 dangan 32 na mga karakter. Saró man an "Kimigayo" sa pinakahalipot na nasyunal na kanta sa kinában.  An liriko kaini gikan sa saróng rawit-dawit na ** na pigsurat kadtong Panahon nin Heian (794–1185), dangan pigpili an sa ngunyan na melodiya kan 1880,k karibay kan dae man na popular na melodiya na pigkompose, mga amay na kagsarong taon. Mantang an titulong "Kimigayo" minapalis-taramon sa "His Imperial Majesty's Reign", mayóng opisyalmenteng palis-taramon kan the titulo o nga liriko an natugdas sa ley.

Poon 1888 sagkod 1945, nagserbi an "Kimigayo" bilang nasyunal na kanta kan Imperyo kan Hapon. Kan malutas an Imperyong matapos an pagsuko kaini sa pagtatapos kan Ikaduwang Gerang Pankinaban, nagtagumpay an Estado kan Hapon kadtong 1945. An karibay kan estado na ini, sarong parlamentaryong demokrasya dangan samakatuwid nagbago an polity poon sa sarong sistema segun sa imperyalong soberanya sa saro segun sa popular na soberanya . Dae napalayas si Emperor Hirohito, dangan pigmantinir an "Kimigayo" bilang nasyunal na kanta nin de facto. Pigbibisto an pagpasa kan Ley sa Nasyunal na bandera dangan kanta kadtong 1999 bilang opisyalmenteng nasyunal na kanta.

## Liriko

## Mga Toltolan

;Usip-Usip

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

* Marshall, Alex. *[https://books.google.com/books/about/Republic_or_Death.html?id=GeasCAAAQBAJ Republic or Death! Travels in Search of National Anthems]*, Windmill Books, 2016,   – contains chapter on the song, and its meaning today focusing on controversies
;Legislation

*
Dili

An **Dili** (Portugues/Tetum: *Díli*, Indones: *Kota Dili*), bisto man sa “Syudad kan Katuninungan”, saróng kapitolyo, dakulang syudad, *chief port*, asin sentro nin pankomersyo sa Subangan na Timor (Timor-Leste). Parte an Dili kan sona nin libreng kalakalan, an *Timor Leste–Indonesia–Australia Growth Triangle (TIA-GT)*.

## Uusipon

Pig-iistaran na an Dili kadtong mga 1520 kan Portugues dangan na piggibong kapitolyo kan Portugues na Timor kan 1769.  Pigproklama ining syudad kan Enero 1864. Sa kasagsagi kan Ikaduwang Gerang Pankinaban, namantinir na mayong pigkikilingan an Portugal dangan an mga kolonya kaini, alagad an mga kaalyado nahiling an Subangan na Timor bilang potensyal na target para sa pagsakyada kan Hapon, asin an mga pwersang Australyano dangan Olandes pirmi na pig-ookupa an isla kadtong 1941. Kadtong banggi kan ika-19 nin Pebrero 1942, pigsakyada kan Hapon an sarong puwersa nin dae maabot sa 20,000 kalalakihan, dangan sinakop an Dili bago magwarak sa kabuuan kan kolonya. Kadtong Setyembre 26, 1945, opisyalmenteng pigbalik sa Portugal kan Hapon an kontrol sa isla.

Nagsadiring nagdeklara nin katalingkasan an Subangan na Timor gikan sa Portugal kan ika-28 nin Nobyembre 1975. Alagad, kan ika-7 nin Disyembre, iyam na aldaw an naklihis poon kan pagdeklara nin katalingkasan, pigsakop kan Puwersa nin Indones an Dili. Kan ika-17 nin Hulyo 1976, Pigdugtong kan Indonesya an Subangan na Timor, na kun saen pigdesignar na ika-27 na probinsiya kan Indonesya, an *Timor Timur* (Indones para sa *Subangan na Timor*)
kaiba an Dili bilang kabisera kaini. Sarong gerang gerilya an sumunod poon 1975 hasta 1999 sa tanga kan mga pwersang Indones asin pro-independensya, sa laog kan ribu-ribong mga taga-Timor dangan pirang mga dayuhang sibilyan an nagadan. An Media coverage kan 1991 Dili Massacre an nagtabang sa pagsulong kan pankinaban na suporta para sa kilusang independensya kan Subangan na Timor.

Kan 1999, Ipiglaag an Subangan na Timor sa irarom kan pangangasiwa kan UN dangan kan Mayo 20, 2002, an naging kapitolyo ini kan bagong independiyenteng Demokratikong Republika nin Timor-Leste. Kadtong Mayo 2006, an pagraralabanan dangan pagrerebolusyon na pinu'nan kan kontrahan sa tanga kan mga elemento nin militar an naging sanhi kan dakulang pinsala sa syudad dangan uminabot sa interbensyong militar na ibalik an kaayusan.

## Mga Toltolan

## Mga Panluwas na Takod

*
Gawad Ramon Magsaysay

An **Gawad Ramon Magsaysay** sarong taonan na gawad na iminukna tanganing ipadagos an pagigin marahay na halimbawa sa pamamahala ni dating Presidente Ramon Magsaysay siring man an saiyang dakulang serbisyo sa mga tao, asin pragmatikong idealismo sa laog nin sarong demokratikong sosyedad. An premyo itinugdas Abril kan 1957 kan mga katiwala kan Rockefeller Brothers Fund na nakabase sa Syudad nin New York sagkod kan gobyerno kan Filipinas. Minimidbid an gawad sa luwas kan nasyon bilang Premyo Nobel kan Asya asin iyo an pinakahalangkaw na gawad na itinatao sa mga Asyanong indibidwal asin mga organisasyon.

## Toltolan
Karakter na rubi

An  iyo an sararadit, anosyatibong mga glosa na parating pigkakaag sa itaas o sa too kan mga karakter na Intsik na kun saen nagsusurat nin mga tataramon na igwang logograpikong mga karakter arog sana kan Intsik, Hapon o Koreano tanganing maipahiling an pagsasayod. Pantipikal na pig'aapod lang na **ruby** o **rubi**, an mga arog kayan na anotasyon parating piggagamit sa giyá nin pagsayod para sa mga karakter na daeng gayo pamilyar sa mga parabasa.

## Halimbawa
Ini an halimbawá kan Tekstong Rubi nin Hapon (pig'aapod na *[[furigana]]*) para sa Tokyo (""):

Kadaklan sa mga *furigana* (mga karakter na rubi nin Hapon) pigsusurat kaiba an silabaryo na *[[hiragana]]*, alagad pan-okasyunal na piggagamit an *[[katakana]]* dangan *[[romaji]]*. Pan-alternatibo, pig-iimprinta minsan an mga banyaga na mga katagâ (parating Ingles) na may furigana na maaraman an boot sabihon, dangan balik-balikan. Parati an mga *Textbook*, nasusurat nin mga basahon nin on- na may katakana dangan an mga basahon nin kun- na may hiragana.

Ini an halimbawá kan mga karakter na rubi nin Bopomofo para sa Beijing (""):

Sa Taiwan, an piggagamit na mga karakter na rubi nin Intsik iyo an *[[Bopomofo|Zhuyin fuhao]]* (bistado man sa *Bopomofo*); sa Kadagáang Intsik, piggagamit an *[[pinyin]]*. Pantipikal, bakong arog kan halimbawá sa itaas, piggagamit an zhuyin na nasa bertikal na Tradisyonal na pagsusurat dangan pigsusurat an zhuyin sa toong gilid kan mga karakter. Sa Kadagáang Tsina, iskriturang horizontal an piggagamit asin pigsusurat an mga karakter na rubi (pinyin) sa itaas kan mga karakter na Intsik. 

Popular an mga libro na igwang giyang ponetiko (espesyalmente pinyin) sa mga kaakian dangan mga banyaga na nag-aadal nin Intsik.

Uni an halimbawá kan mga karakter na rubi nin Koreano para sa Korea (""):

Piggagamit an Romaja sa mga banyagang mga textbook sagkod kan pinabisto an Hangul. Mahihiling pa man an mga karakter na rubi parati sa mga sinyal sa mga parte kan Sur na Korea.

## Toltolan
Duma

An **duma** arin man na tinanom na igwang naglalaman sa irarom na pwedeng magsirbing kakanon kan tawo o hayop. Sarong dumang-berdura, ining tinanom na ini pwedeng buru-balagon asin nagkakamang o namomoropot sa pagtalubo kaini. Halimbawa kaini iyo an kamote, balinghoy, patatas, namo', singkamas, asin ube. An *duma* pwede man apod na mismo kan laman na natubo sa irarom kan poon kan tinanom.

## Toltolan
Bopomofo

An ***Zhuyin Fuhao***, na parating dinadaglat bilan ***zhuyin*** dangan kolokyal na pig'aapod bilan ***bopomofo***, saróng sistemang ponetiko sa Tataramon na Intsik. An "bo", "po", "mo" dangan "fo", pighango magpoon sa kumbensiyunal na pagkakasunud-sunod kan makukuang mga pantig, na nagresulta sa pagpapahiwatig nin sari-saring mga sistemang ponetiko. Para sa mga nagtataram kan tataramon na Intsik na enot na pinagpapabistuhan kan sistemang Zhuyin, an boot sabihon kan "bopomofo" iyo an *zhuyin fuhao*.

## Mga Toltolan
Ube

An **ube** (Dioscorea alata; Ingles: purple yam) sarong klaseng duma na nalaman sa irarom kan daga. Ini dumang panberdura, na an kolor niya mairom na lila, alagad, igwang ube na puti man an kolor. Inuusar man ini sa paggigibong halaya. Gikan sa tropikal na Asya, ini bisto nang gayo poon pa kan antigong panahon. Igdi sa Filipinas, may ubeng tinanom na naglalaman sana sa irarom asin igwa man na bako sanang nalaman kundi nagbubunga pa sa mga sanga kaini mantang sige an kamang paitaas.

## Mga arapodan kan ube

Lakop-lakop na nanggad ini sa Sud Amerika, Aprika, Australya asin sa sur-subangan kan Estados Unidos, an D. alata dakulon mga pangaran sa iba-ibang rona'. Sa Ingles, apod pa kaini, palaen kan purple yam, greater yam, Guyana arrowroot, ten-months yam, white yam, winged yam, o simpling yam. Sa ibang lenggwahe sa ibang parte kan kinaban, ini inapod na ratalu (violet yam) sa Indya, rasa valli kilangu (இராசவள்ளிக்கிழங்கு)  sa Tamil, dandila (දන්දිල) sa Sinhala, ube sa Filipinas, thuppa genasu (ತುಪ್ಪ ಗೆಣಸು) sa Kannada, thoona o soona kerungu (ತೂ/ಸೂಣ ಕೆರುಂಗು) sa Tulu, kondfal (कोंदफळ) sa Marathi, kachil (കാച്ചില്) sa Malayalam, asin khoai mỡ sa Bietnam. Para sa mga Igbo kan Nigerya inapod ining ji o ji abana; para sa mga Yoruba kan sur-solnopan nin Nigerya, inaapod ining isu ewura.

## Malayo-Polynesianong tataramon

Sinususog sa *qube / *ʔube bilang iyo an po'ngol na katagang Proto-Malayo-Polynesiano para sa D. alata, asin diyan guminikan na an mga iba-ibang katagang nakukua sa hiwas kan geograpikong paglakop kan lenggwaheng pamilyang ini dawa totoo an ibang nagsarangang lenggwahe igdi ginagamit an kataga na ini para sa iba nang mga duma. Alagad, sa mga tataramon igdi sa Asya risa an kapo'ngalan kaini. Halimbawa sa Tagalog, Bikol, Bisaya inuusar ube o ubi, Malaysiano asin Indones, ubi**, Malagasy ovy**, Fijian uvi, Tongan ʻufi, Samoan ufi**, asin siring man sa Māori saka Hawaiian uhi. An D. alata saro sa sakay-sakay sa barotong baranggay dara kan mga Polynesiano kan sinda nagdangtol asin nagbanwa sa mga islang inarabot ninda.

## Mga luto

An ube innuusar sa dakul na mga hamis o dessert, asin sa mga pandagdang namit sa sorbetes, gatas, tart, cookies, mamon, cake asin mga buding. Sa Filipinas ini kinakakan lina'bonan, pigbake, o buding na halaya. An halaya gamit man sa halo-halo. Sa Maharashtra an mga giniris na pritos kaini kakanon kun nag'aayuno. Popular man na dessert ini sa Jaffna, Sri La nka. Pati naman sa mga restawran na Amerikano nakakaiba naman sa mga preparasyon ini bilang parte kan leche flan, sa truffles, sa donut, asin sa mga mamon.


File:Ubecupcakes.jpg|Ubeng mamon sinapawan plan
File:Ube Cake.jpg|Sarong tabas nin ubeng cake
File:Ubejf1680.JPG|Mga kinalot na dumang ube 
File:Ube (purple yam) pie from the Philippines.jpg|Ubeng jelly


## Toltolan
Jimmy Jimmy Aaja

An "'Jimmy Jimmy Aaja'" sarong kanta nin Indiyano na minukna ni Parvati Khan kadtong 1982 para sa pelikulang Disco Dancer

## Liriko

:Jimmy Jimmy Jimmy
:Aaja aaja aaja
:Aaja re mere saath
:Yeh jaage jaage raat
:Pukare tujhe sun
:Suna de wohi dhun
:Aise gumsum tu hai kyun
:Khamoshi tod de
:Jeena kya dil haar ke
:Pagaalpan chhod de
Stephen Hillenburg

Si **Stephen McDannell Hillenburg** (Lawton, Agosto 21, 1961 – San Marino, Nobyembre 26, 2018) dating sarong Amerikanong entertainer.
Mga tataramon na Moniko

An **mga tataramon na Moniko**, saróng sangâ kan pamilya nin tataramon na Austroasyatiko gikan sa tataramon na Suanoy na Moniko kan kahadean kan Dvaravati an sa ano ngunyan na sentral Tailandya. An mga tawo nin Nyahkur nagpadagos na nagdiretso sa kahadean na ito, na kun saen an mga Mon an ginikanan kan mga siisay na nagmigrante sa Pegu pagkatapos kan sinakop an Dvaravati kan Khmer kan ika-11 na siglo.

## Klasipikasyon
Pigpanukala ni Sidwell (2009:114) an minasunod na punô ("stammbaum") para sa Moniko, pigsisintesismo an nakalihis na mga klasipikasyon gikan ki Therapan L-Thongkum (1984) asin ni Diffloth (1984).

*Suanoy na Mon / Proto-Moniko
**Nyah Kur
***Norte
***Sentral
***Sur
**Katahawang Mon
***Literaryong Mon
***Mon Ro: Pinakanorteng diyalektos, pigtataram sa lugar nin Pegu-Paung-Zingyaik
****Barayting Sulnupan na Mon Ro: Pigtataram poon Norte kan Martaban sagkod Thaton
****Barayting Subangan na Mon Ro: Pigtataram sa saróng sadit na lugar sa sur na bukana kan Salog Gyaing
***Mon Rao: Pigtataram sa palibot kan Moumein, minasaklaw sa pirang sanggatos na kilometro sa sur sagkod Tavoy
****Norteng Mon Rao
****Lugar nin Kamawet na Mon
****Sur na Mon Rao
****Ye Mon Rao: Ini an pinakasur na barayti nin Mon.
***Thai Mon (halo kan Mon Ro dangan Mon Rao)

## Hilingon man
*Tataramon na Mon
*Tataramon na Nyah Kur

## Pambitis-tala

## Mga Toltolan
* Sidwell, Paul (2009). *[https://www.academia.edu/1540105/Classifying_the_Austroasiatic_languages_history_and_state_of_the_art Classifying the Austroasiatic languages: history and state of the art] *. LINCOM studies in Asian linguistics, 76. Munich: Lincom Europa.

## Mababasa pa lalo
* *Monic language studies*. (1984). Bangkok, Thailand: Chulalongkorn University Print. House.
*Eppele, John William, Carey Statezni, and Nathan Statezni. 2008. Monic bibliography . Chiang Mai: Payap University.
*Eppele, John William, Carey Statezni, and Nathan Statezni. 2008. Monic bibliography with selected annotations . Chiang Mai: Payap University.
*Ferlus, Michel. 1983. Essai de phonétique historique de môn. Mon-Khmer Studies 12: 1–90.
*Huffman, Franklin E. 1990. Burmese Mon, Thai Mon, and Nyah Kur: a synchronic comparison. Mon-Khmer Studies 16–17: 31–84.

## Mga Panluwas na Takod
*SEAlang Project: Mon–Khmer languages: The Monic Branch
*
*Old Mon inscriptions
Enero 0

An **Enero 0** iyo an alternatibo na karibay para sa Desyembre 31. 

## Mga Toltolan

## Mga panluwas na takod
* BBC: On This Day
Probinsiya nin Hà Nam

An **Hà Nam** () saróng probinsiya kan norteng Bietnam, sa Delta nin Salog Pula. Gikan an pangaran kan probinsiya sa Sino-Bietnames ****, na boot sabihon "sa sur kan salog".

## Administrasyong mga dibisyon
Pigsubbanga an Hà Nam paduman sa anóm na distrito-lebel na mga sub-dibisyon:

* 5 mga distrito:

** Bình Lục
** Duy Tiên
** Kim Bảng
** Lý Nhân
** Thanh Liêm

* 1 panprobisiya nin syudad:
** Phủ Lý

Igwang malayong subbanga paduman sa pitong komune-lebel na mga banwaan (o townlets), 98 na mga komune, asin 11  mga ward.

## Mga Toltolan

## Mga Panluwas na Takod
* Gobyerno kan Hà Nam
Kathmandu

An **Kathmandu** () an kapitolyo kan Nepal. Ini an pinakadakula na ciudad sa Nepal na igwa nin populasyon na 1.5 milyon asin 3 milyon sa urban nin Kathmandu Valley, kaiba an Lalitpur, Kirtipur, Madhyapur Thimi asin Bhaktapur. An Kathmandu iyo man an pinakadakula na ciudad sa Himalaya. Nepali an lengguwahe na tinataram nin kadaklan, mientras an Ingles naiintindihan man kan mga may inadalan.

An syudad igwa nin tigtatantiyang 1400 metro (4600 feet) taas an dagat. An lambak inaapod na "Nepal Mandala" asin pinaghalean kan kultura nin Newar, sarong sibilisasyon sa [Himalaya. An ciudad nagin kapitolyo nin Kahadean kan Nepal na nagin palasyo, mansyon asin harden kan mga alta sa ciudad. Ini man an nagin istaran kan  South Asian Association for Regional Cooperation (SAARC) puon kan 1985. Ngunyan, iyo na ini an lugar kan Nepalese Republic na iminukna kan 2008; asin parte kan Province No. 3 sa Nepalese administrative geography.

Kathmandu an nagin sentro kan kasaysayan, sining, kultura asin ekonomiya. Hinduismo asin Buddhismo an relihiyon. An mga relihiyoso dangan mga akitibidades sa kultura nagin parte kan buhay sa mga nakaistar sa Kathmandu.

An Turismo an nakatabang sa ekonomiya. Kan 2013, Kathmandu an ikatolo sa sampulong sikat na destinasyon sa mundo base sa TripAdvisor, asin nangenot sa sa Asya. Yaon man digdi an pitong sikat na mga pamanang lugar: Durbar *Squares* kan Hanuman Dhoka, Patan asin Bhaktapur; an Stupas kan Swayambhunath asin Baudhanath; dangan an mga templo kan Pashupati asin Changu Narayan. Igwa man nin pitong kasino.

Naraot an mga Panhistorikal na lugar sa Kathmandu kan nagkaigwa nin 7.8 magnitud na linog kan Abril 25, 2015.

## Uusipon

An kasaysayan nin Kathmandu nagpuon sa mga alamat. Ayon kay  Swayambhu Purana, an Kathmandu nagin dakulang danaw na inaapod na "Nagdaha", pano nin halas. Hinalean nin tubig ni Bodhisatwa Manjusri an danaw gamit ang espada. Dangan nagtukdok siya nin ciudad na inaapod na Manjupattan, asin ginibo niyang namamayo si Dharmakar. Makalihis an panahon, tigsara kan demonyong si Banasur ang ciudad asin nagin danaw liwat. Nag-abot an diyos na si Krishna dangan ginadan si Banasur, nawaran giraray nin tubig an danaw. Kaiba niya an mga Gopal asin ginibo na hade kan Nepal si Bhuktaman.

Kotirudra Samhita kan Shiva Purana, kapitulo 11, shloka 18 tinutukoy an ciudad na Nayapala, na sikat sa Pashupati Shivalinga. An ngaran na Nepal sinasabing naghale sa ciudad na Nayapala.

Base kay Gopalraj Vansawali, an pinunan nin monarkiya kan Nepali iyo an minasunod, mga namamayo kan Kathmandu Valley bago an Licchavis iyo an Gopalas, Mahispalas, Aabhirs, Kirants asin Somavanshi. An dinastiya nin Kirata minukna ni Yalamber. Kan panahon nin Kirata, nagkaigwa nin kasunduan na inaapod na Yambu sa parteng norte nin dating Kathmandu. Sa Sino-Tibetan na lengguwahe, inaapod man giraray na Yambu an Kathmandu. Nagkaigwa pa nin sarong kasunduan na inaapod na Yengal parteng sur nin dating Kathmandu, harani sa Manjupattan. Sa pamamayo kan ikapitong lider kan Kirata, naglaog si Jitedasti, sarong monghe sa Kathmandu asin ngmukna nin monasteryo sa Sankhu.
## Toltolan
Mga tataramon na Sulnupang Malayo-Polinesyo

An **mga tataramon na Sulnupan na Malayo-Polinesyo (WMP)**, na bisto man sa **mga tataramon na Hesperonesyano**, iyo an grupo nin parapiletiko kan mga tataramon na Austronesyo, na kaiba an mga tataramon na Malayo-Polinesyo na dae kabali sa sanga nin Sentral–Subangan na Malayo-Polinesyo (CEMP). Kaiba digdi an mga tataramon na Austronesyo na pigtataram sa Madagaskar, Kadagaang Sur-Subangan na Asya, Filipinas, an Mas dakulang mga isla nin Sunda (kaiba an mga mas sararadit na kagtaraid na mga isla), Bali, Lombok, an sulnupan kabanga kan Sumbawa, Palau asin an Kaiislahang Mariana.

Orihinalmenteng pinanukala ni Robert Blust an Sulnupang Malayo-Polinesyo bilan sarong tugang na sanga sa Malayo-Polinesyo na nakatagbo sa sanga nin CEMP. Tibaad, mayong pigtatampok na magtatao nin boot sabihon na positibo sa mga tataramon na WMP bilan sarong subgrupo, pig'abandona ini kan nakaaging mga klasipikasyon.

## Mga Toltolan
Ken Berry

Si **Kenneth Ronald** "**Ken**" **Berry** (Moline, Nobyembre 3, 1933 – Burbank, Desyembre 1, 2018) dating sarong Amerikanong entertainer.