open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tataramon na Karolanos

An **Karolanos** (pig'aapod man na **Norteng Binukidnon**), saróng tataramon na Sentral Filipino na tinataram sa munisipalidad nin Kabankalan, Provincia nin Negros Occidental, Isla nin Negros, Filipinas. Kaparehas kaini an Magahat, alagad sa ibang dae pig'aasahang apilyasyon.

## Mga Toltolan
Mga tataramon na Mas Dakulang Katahawan na Filipino

An **mga tataramon na Mas Dakulang Sentral Filipino** (Ingles: *Greater Central Philippine languages*) sarong pigpanukalang subgroup kan pamilya nin tataramon na Austronesian . An mga ini pigtataram sa katahawan dangan kasurang parte kan Filipinas, asin sa Norteng Sulawesi. An subgrupong ini pigpanukala ni Robert Blust (1991) na pigbase sa leksikal asin ponologikal na ebidensya, asin pigtanggap kan kadaklan sa mga espesyalista sa larangan.

Kadaklan sa mga mayoridad na mga tataramon kan Filipinas kabali sa sub-grupong Mas Dakulang Sentral Filipino: Tagalog, an mga tataramon na Bisaya Cebuano, Hiligaynon, Waray; Bikol Sentral, Maranao asin Maguindanao. Sa isla kan Sulawesi, Indonesya, an Gorontalo an pantolong-pinakadakula sa numero nin pigtataram.

## Uusipon
Segun ki Blust, an distribusyon ngunyan kan mga tataramon na Mas Dakulang Sentral Filipino iyo an resulta kan paglawak na nangyari mga 500 B.C. dangan na kun saen nagtulod sa paglebel kan lingguwistiko dibersidad sa lugar sa sentral asin kasuran na Filipinas, na winalat an Ati, an mga tataramon na Norteng Mangyan, an mga tataramon na Kalamian asin an mga tataramon na Sur na Mindanao bilan mga nawalat kan amay na dibersidad na ini.

## Klasipikasyon
Igwa an sub-grupong Mas Dakulang Sentral Filipino nin mga minasunod na mga mikrogrupo:
*Mga tataramon na Sentral Filipino (kaiba an Tagalog, Mga tataramon na Bikol, asin an mga tataramon na Bisaya)
*Mga tataramon na Sur na Mangyan
*Mga tataramon na Palawan
*mga tataramon na Subanen
*Mga tataramon na Danao (kaiba an  Maranao asin Magindanao)
*Mga tataramon na Manobo
*Mga tataramon na Gorontalo–Mongondow (kaiba an Gorontalo)

## Toltolan
Tataramon na Matigsalug

An **Matigsalug** (Matig-Salug Manobo) saróng tataramon na Manobo kan Mindanao sa Filipinas. Saró ini tataramon na Sentral Filipino na kabalí sa sub-grupo nin mga tataramon na Malayo-Polinesyo kan pamilya nin tataramon na Austronesyo. Igwa ining apát na mayoridad na mga diyalektos: an Kulamanen, Tigwa,  Tala Ingod, asin an Sentrong Matigsalug. Dialects are divergent, arog kan Tigwa na may *marginal intelligibility* kan Matigsalug, asin an Tala Ingod lang an igwang *adequate intelligibility* kan Matigsalug. May pigtatatyang 5,000 na mga monolinguwal, alagad igwa ining mga parataram na dae mababa sa 50,000; kadaklan kan mga ini nakapukos sa Mindanao, notable sa mga provincia nin sur sentral Bukidnon, Norteng Cotabato (Norte-Subangan), asin sa Norte-Sulnupan na Davao del Sur.

## Alpabeto
An Alpabetong Matigsalug igwang kagwalong mga grapheme: a, b, d, e, g, h, i, k, l, m, n, p, r, s, t, u, w, y. Piggagamit an mga grapheme na c, f, j, o, q, v, x, z sa nakaaging pigsubling mga taramon asin sa mga pangaran nin mga tawo dangan mga lugar. 

## Pankagabsang Toltolan
Kadaklan sa mga inpormasyones digdi hale sa Wang, P., Hunt, R., McGriff, J., & Elkins, R.E. (2006). *The Grammar of Matigsalug Manobo.* Summer Institute of Linguistics. Retrieved from www.sil.org/asia/philippines/plb_download.html

## Mga Toltolan
Daan na Tagalog

An **Suanoy na Tagalog** o **Daan na Tatalo ** (Tagalog: **Lumang Tagalog** Baybayin: , Pre-Kudlit: ) saróng siste kan tataramon na tiggagamit bago an paggamit kan Filipino kan 1973. Kinakabalihan kaini an mga sinaenot na porma kan tagalog na iyo man sa mga taramon o katagâ na tig'imbento kan mga purista na kun baga dae na tiggagamit sa ngunyan na panahon.

## Ginikanang-ngaran

An katagang *Tagalog* gikan sa endonym na ***' (''taga-ilog'', "taga-salog"), nilalaugan kan ***' (*tagá-*, "katutubo o natibo kan" o "gikan") asin **** (*ílog*, "salog"). Diit lang an kaaraman an manungod sa suanoy na historiya kan tataramon; pig-iiisip kan mga linguwistang arog ni David Zorc asin Robert Blust na gikan sa Norte-subangang Mindanao o sa Subangan nin Visayas an mga Tagalog asin an iba pang mga etnikong grupo kan Sentral Filipino.

## Sistema nin pagsusurat

Nakasurat kadto sa Baybayin an suanoy na Tagalog, na kun sain kabali ini sa mga iskritura kan pamilya nin Bramiko. Nakasurat man an mga subli-taramon gikan sa Malay asin Sanskrit sa iskriturang Kawi nin huli ta dai ini pigrerepresentar sa Baybayin.

{|
|- style="vertical-align:top;"
|

|

|

|

|

|

|

|

|

|

|

|

|

|

|

### Mga halimbawa kan mga kataga
* An mga kataga asin mga pangungulay kan Suanoy na Tagalog iyo an gamot sa Modernong tataramon na Tagalog. Pira sa mga kataga nagbabago sa paglihis kan panahon (arog kan katagang *Babuy* o Orig, na naging *Baboy* sa modernong Tagalog), alagad an pira sa mga Suanoy na  Tagalog (arog kan *Hari* o Hadi), nakaligtas asin piggagamit pa man nanggad sa Modernong Tagalog.

## Hilingon man
* Tataramon na Proto-Filipino
* Tataramon na Tagalog
* Tataramon na Filipino
* Dambana
* Baybayin
* Alpabetong Filipino alphabet
* Mga tataramon kan Filipinas
* Ancient Philippine scripts
* Laguna Copperplate Inscription (LCI)

## Mga toltolan

## Mga panluwas na takod

* A Handbook and Grammar
* of the Tagalog Language by W.E.W. MacKinlay, 1905.
* Online E-book of ''Doctrina Christiana'' in Old Tagalog and 
* Old Spanish, the first book published in the Philippines. Manila. 1593
* Online E-book of Arte de la Lengua Tagala y Manual Tagalog by Sebastián de Totanes published in Binondo, Manila in 1865
* https://symbl.cc/en/unicode/blocks/tagalog/
Mga Pilipino

An **mga Pilipino** sarong etnikong grupo sa Filipinas, sarong nacion sa Sur-subangan na Asya. An ngaran na *Pilipino* gikan sa Las Islas Filipinas, an Espanyol na ngaran na itinao sa Filipinas kan ika-16 gatos na taon kan Kastilang eksplorador na si Ruy López de Villalobos. Igwang haros 98 milyon na mga Pilipino, asin haros 11 milyon kaini nag-iistar sa luwas kan nacion. Meanrecords

An *mga namamanwaan na Pilipino* (Ingles:Filipino Citizens; Tagalog: Mga mamamayang Pilipino) an apod sa mga tawong namamanwa sa nacion na Filipinas.
Tataramon na Filipino

An **tataramon na Filipino** (; *Wikang Filipino*, ,siring man **Wikang Pambansa**) iyo an nasyunal asin sarong opisyal na tataramon kan Filipinas arog kan pigsasabi sa 1987 Konstitusyon kan Filipinas. Saro ining tataramon na Austronesyo na *de facto* estandarteng barayti kan tataramonn na Tagalog, . Ini an enot na tataramon kan mga nag-eerok sa Metro Manila asin kan 24 laksa na katawo o haros saro-kapat kan populasyonn kan Pilipinas poon pa kan 2019 asin ikaduwang tataramong kan 45 laksa na katawo na Filipino. Saro an Tagalog sa 185 na tataramon kan Filipinas na midbid sa *[[Etnologo]]*. Opisyalmente, tinawan nin boot sabihon an Filipino kan Komisyon sa Tataramo na Filipino (*Komisyon sa Wikang Filipino* sa Tagalog o pinalipot na KWF) bilang "sarong natibong diyalekto, pigtataram asin pigsusurat, sa Metro Manila, an Nasyunal na Rehiyon ninn Kapital, asin sa iba pang urban centers kan kaiislahan". Sagkod 2000, haros 90% kan populasyon an nakakataram nin Tagalog, pigtatanyang 80% an nnakakataram ninn Filipino asin 60% a nakakataram nin Ingles.

An Filipino, arog kan iba pang mga tataramon na Austronesyo, parating nagagamit nin berbo–subheto–obheto na pagkasunod-sunod alagad naggagamit man ini nin subheto-berbo-obheto na pagkakasunod-sunod. igwa ining ireksyon na inisyal na pamayo. Saro ining tataramon na aglutinatibo alaga nagpapahiling man ini nin inpleksyon. Bako ining tatataramon na tonal asin pigkokonsidirar na tataramon na tarik-doon asin sarong tataramon na igwang oras nin silaba.

## Mga toltolan

## Mga panluwas na takod
*Commission on the Filipino Language 
*Language planning in multilingual countries: The case of the Philippines, diskusyon kan lingwista asin edukador na si Andrew Gonzalez
*The Language Planning Situation in the Philippines , ni Andrew Gonzalez, FSC
*The Metamorphosis of Filipino as a National Language
*Tagalog: A Brief Look at the National Language
*Tagalog dominance must be balanced by support for all languages
Tataramon na Virac

An **Habagatang Catanduanes Bikol**, o **Virac**, an sarô sa mga tataramon na Bikol kan Catanduanes kan Filipinas. An tataramon na ini kabali sa pamilya nin tataramon na Austronesyo.

## Mga Toltolan
Anthony Bourdain

Si **Anthony Michael Bourdain** (Hunyo 25, 1956 – Hunyo 8, 2018) sarong Amerikanong celebrity chef, autor, paradokumento kan mga biyahe, asin personalidad nin telebisyon sa mga programa na an sinisibotan iyo an  pagreparo kan mga kultura sa iba-ibang parte sa kinaban, mga iba-ibang klaseng luto asin pagkakan, asin mga kamugtakan asin pagbuhay-buhay kan mga namamanwaan sa manlaen-laen na lugar. Siya an tinutubod na maimpluensyang gayo na chef sa kinaban, segun sa mga komentarista..
 
Si Bourdain gradwado kan 1978 sa Culinary Institute of America asin saiyang kinarera an magin beteranong tagasibot sa mga kusinang propesyonal na igdi kabali an dakul na taon komo executive chef sa Brasserie Les Halles sa Manhattan. Siya enot na nabantog sa saiyang librong Kitchen Confidential: Adventures in the Culinary Underbelly, na saro sa pinakamabentang basahon kan taon 2000. An enot niyang pasali sa telebisyon manongod sa pagkakan asin pagbyahe, iyo an A Cook's Tour, na naglawig nin 35ng episodyo sa Food Network poon 2000 sundo 2003. Kan 2005 siya nagkapot kan programa manongod sa culinary asin adbentura kultura sa Travel Channel, titulado Anthony Bourdain: No Reservations (2005–2012) asin an The Layover (2011–2013).Kan 2013, siya naglipat sa CNN sa pagtampok kan Anthony Bourdain: Parts Unknown.

## Mga librong sinurat
**Nonfiction**:

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
**Fiction**
* 
* 
* 
*  with Joe Rose and Langdon Foss
*  with Joe Rose and Ale Garza

## Pagkagadan
Si Bourdain nakuang gadan kan Hunyo 8, 2018 sa laog kan kwarto sa hotel na saiyang dinadagosan, sa  Le Chambard hotel sa Kaysersberg, Pransya, kan saiyang amigo si Éric Ripert. Sinasabing siya naghugot paagi nin pagbitay. Nagsasarabi an ibang nagkokomento na siya gayod naghugot huli ta an saiyang kasaroan si Asia Argento, naiisihan niyang nakikipaghilingan sa sarong reporter, si Hugo Clement.

## Toltolan
Filipino

An Filipino pwedeng manonongod sa mga minasunod:
* Tataramon na Filipino, an nasyunal na tataramon kan Filipinas
* An ngaran sa Ingles sa Pilipino, an mga namamanwaan kan Filipinas
Tataramon na Butuanon

An **Butuanon** saróng panrehiyon na tataramon na Austronesyo na pigtataram sa Agusan del Norte asin Agusan del Sur, na may pirang natibong mga parataram sa Misamis Oriental asin Surigao del Norte. Parte ini kan pamilya nin tataramon na Bisaya asin kaano-ano kaini an mga tataramon na Filipino. Ngunyan na 2007, pigtutubudan na an Butuanon pigtataram kan mababa sa 500 na mga huben sa Butuan mismo. 

Mas kaano-ano kan Butuanon an Tataramon na Tausug kan Sulu asin an tataramon na Surigaonon kan kataid na Provincia nin Surigao del Sur asin Surigao del Norte.

## Mga Toltolan
Tataramon na Ratagnon

An **Ratagnon** (pigpapalis-taramon man minsan sa **Latagnon** o **Datagnon,** asin **Aradigi**) sarong panrehiyon na tataramon na tinataram kan mga ratagnon, sarong katutubo na grupo na gikan sa Occidental Mindoro. Parte ini kan family nin mga tataramon na Bisaya asin kaano-ano kaini an iba pan mga tataramon na Filipino. An '''mga parataram kaini nagshishifting sa Tagalog, asin harani na ining mapuho'.

## Mga Toltolan
Mga tataramon na Sur na Mindanao

An mga tataramon na **Sur na Mindanao** o **Biliko** an mga grupo nin mgakaano-ano nin mga tataramon na pigtataram kan mga tawo nin Bagobo, B'laan, T'boli, asin Tiruray sa sur na baybayon kan isla nin Mindanao sa Filipinas. Dae sinda parte kan pamilya nin mga tataramon na Mindanao na sumasaklaw sa mga tataramon kan isla, arog kan:
*Bagobo (Giangan)
*Blaan
*Tboli
*Tiruray

## Pagsasa'ayos utro
Pigrekonstruk ni Savage (1986) an Proto-Sur-Mindanao gikan sa Tboli, Koronadal Blaan, asin Sarangani Blaan. Dae piggamit an Tiruray asin Bagobo sa rekonstruksyon ni Savage's (1986).

## Mga numero

## Toltolan

*Savage, Dale T. 1986. A Reconstruction of Proto-Southern Mindanaon. *Studies in Philippine Linguistics* 6. 181-223.
Mga tataramon na Lambak nin Cagayan

An **Mga tataramon na Lambak nin Cagayan** an saro sa mga grupo na tinataram sa Filipinas. Ini an:
*Isnag
***Bayag*
***Calanasan*
***Dibagat-Kabugao*
***Karagawan*
***Talifugu-Ripang*
*Ibanagiko
**Adasen
****Subangang Addasen*
****Sulnupang Addasen*
**Atta
***Faire Atta
***Pamplona Atta
***Pudtol Atta
**Ibanag
****Amihanan na Ibanag*
****Sur na Ibanag*
**Malaweg
**Gaddangiko
***Agta nin Katahawan na Cagayan
***Itawit
***Yogad
***Cagayan-Baliwon Gaddang
****Ga'dang
****Gaddang

## Mga Toltolan

*Robinson, Laura C. and Jason William Lobel (2013). "The Northeastern Luzon Subgroup of Philippine Languages." *Oceanic Linguistics* 52.1 (2013): 125-168.
Mga tataramon na Habagatan na Mindoro

An mga tataramon na **Habagatan na Mindoro** (**Habagatan na Mangyan**) an saro sa duwang sadit na kumpol kan mga tataramon na pigtataram kan mga tawo nin Mangyan kan Isla nin Mindoro sa Filipinas.
An mga tataramon iyo an Buhid, Tawbuid, asin Hanuno'o.

Igwa pa man nin mga pirang tataramon sa Filipinas na nagsusurat nin mga subong na iskritura, kadaklan sa mga rawit-dawit piggagamit.

## Hilingon man
*Mga tataramon na Amihanan na Mindoro

## Mga Toltolan

*Barbian, Karl-Josef. 1977. *The Mangyan languages of Mindoro*. Cebu City: University of San Carlos.
Chris Hansen

Si **Christopher Edward** "**Chris**" **Hansen** (Chicago, Setyembre 13, 1959) dating sarong Amerikanong entertainer.
Roilo Golez

Si **Roilo Solis **(Enero 9, 1947 – Hunyo 11, 2018)[1] sarong Filipinong pulitiko. Siya nagserbing anom na termino sa Kongreso kan Filipinas sa ika-9, ika-10, ika-11, ika-13, ika-14 asin ika-15ng Kongreso kan Filipinas, na pigrepresentar niya an Ikaduwang Distrito kan Siyudad nin Parañaque. Sarong beteranong lehislador, anas dakulang mayoriya an nasikwit niyang boto sa eleksyon kan 1992, 1995, 1998, 2004, 2007, asin 2010.

## Pagkatawo/Karera

Si Golez namundag Enero 9, 1947 sa banwaan nin Looc, Romblon sa Filipinas. An saiyang ama sarong kapitan sa Philippine Navy. Siya produkto kan eskwela publika. Hale sa sadit na banwaan, siya nag'asenso asin nagin lataw asin nangengenot sa mga paghingowa sa lantad nin akademiko, isports, gobyerno, negosyo, organisasyon sibiko asin pulitika.

Nag'adal siya sa Philippine Military Academy asin US Naval Academy sa Annapolis, Maryland kun saen siya naggraduar bitbit an Bachelor of Science degree, major sa matematika asin operations analysis.

Siya nagtukaw bilang kongresista nin 18 taon. An saiyang rekord bilang Diputado sa Kongreso napapalaen na gayo. Siya nagresibi pirmi nin onra bilang One of the Most Outstanding Congressman of the Philippines ta 100% nanggad an saiyang pag'atendir sa mga kasibotan asin tiripon sa Kongreso, mayong palta poon kan siya nagin kongresista kan taon 1992. Komo pirmi siyang gana sa eleksyon sa anom na termino niya, siya nabansagan na "Landslide King of Parañaque.". Nagsirbe siyang Pamayo kan Committee on Public Order and Security, Pamayo kan Committee on National Defense asin bilang Deputy Minority Leader. Siya daa igwang masilyab na rekord bilang iyo an may pinakadakul na napagibong tinampo asin pinakadakul na napatogdok na mga edipisyo nin eskwelahan sa bilog na historya kan Syudad nin Parañaque.

Nagsirbe man siyang National Security Adviser sa gabinite kan administrasyon Arroyo na responsable sa programa sa seguridad nasyonal asin sa kontra-terorismo.

## Kagadanan

Si Golez nagadan kan Hunyo 11, 2018 huli sa atake sa puso. Siya may edad nang 71 kan binawian-buhay. 

## Toltolan
Tataramon na Bontok

An tataramon na **Bontok** (Bontok)  sarong katutubong tataramon na tinataram kan mga Bontok sa Mountain Province, sa amihanan na parte kan Filipinas.

## Espesipikong mga tataramon
Pigbareta kan *[[Ethnologue]]* an mga minasunod na kinamumugtakan para sa lambang saro sa limang tataramon na Bontok. Mga populasyon kan mga parataram gikan sa sensus kadtong 2007, gaya ng sinipi sa *Ethnologue*.

## Halimbawa kan Teksto

## Mga Toltolan

## Mga panluwas na takod
*Talking Dictionary of Khinina-ang Bontok - online Bontoc Dictionary based on the speech community of Guina-ang, compiled by Lawrence A. Reid

L
Tataramon na Abaknon

An **tataramon na Inabaknon**, bisto man bilang **Abaknon**, **Abaknon Sama**, **Capuleño**, **Kapul**, o **Capul Sinama**, saróng tataramon na Austronesyo na tinataram pangenot sa Islang Munisipalidad nin Capul kan Norteng Samar, sa Rehiyon Subangan na Bisaya kan Filipinas.

Bakong arog kan mga katutubóng tataramon kan Subangan na Bisaya, pinangaranan na Waray-Waray, Cebuano asin Boholano, dae pigklasipikar an Inabaknon na parte kan pamilya nin tataramon na Bisaya, alagad pig'bali Siya sa grupo kan mga tataramon na Sama–Bajaw.

## Mga toltolan
Tataramon na Manide

An **Manide**, bistado man sa **Camarines Norte Agta** o mga Agta kan Camarines Norte, saróng naiibang tataramon na Filipino na tinataram kan mga tawo nin Negrito Filipino kan Provincia nin Camarines Norte sa Islang sur na Luzon, Filipinas. An pinakadakol nin mga parataram kaini iyo an Munisipalidad nin Labo, Paracale, asin Jose Panganiban.

Kaano-ano kan Manide an Agta (Inagta) kan Alabat asin Lopez, Provincia nin Quezon (Lobel 2013:66-67). An Agta kan isla Alabat kun saen orihinal na gikan an mga imigrante hale ki Lopez (Lobel 2010). Naghihingandan an tataramon nindang Inagta Alabat. An mga tataramon na ini dae nagbutwa na kaano-ano ninda an iba pan mga tataramon na Filipino, asin dae ini sub-grupo kan Sentral Filipino o miski na sa mga sangâ kan Mas Dakulang Sentral Filipino (Lobel 2013:275).

## Distribusyon
Pigbareta ni Lobel (2010) an Manide na tinataram kan total na maabot sa 4,000 katawo sa mga minasunod na lugar.
*Camarines Norte
**Basud - 2 mga Komunidad, 175 na mga parataram
**Labo - 9 na mga Komunidad, 1,542 na mga parataram
**Jose Panganiban - 3 mga Komunidad, 568 na mga parataram
**Paracale - 4 na mga Komunidad, 581 na mga parataram
**Santa Elena - 1 community, 110 na mga parataram
**Capalonga - 2 mga Komunidad, 245 na mga parataram
**San Lorenzo Ruiz - 1 Komunidad, 45 na mga parataram
*Quezon
**Calauag - 1 Komunidad
**Lopez - 1 Komunidad
*Camarines Sur
**Ragay - 1 Komunidad, 200 na mga parataram
**Lupi - 1 Komunidad, 197 na mga parataram

## Mga Toltolan

*Lobel, Jason William. 2010. "Manide: An Undescribed Philippine Language". *Oceanic Linguistics*, Vol. 49, no. 2.
*Lobel, Jason William. 2013. ''Philippine and North Bornean languages: issues in description, subgrouping, and reconstruction'' . Ph.D. dissertation. Manoa: University of Hawai'i at Manoa.
Tataramon na Palawan Batak

An **Batak** saróng tataramon na Negrito na tinataram sa isla nin Palawan kan Filipinas. Minsan ini pigkaklaripikasyon sa mga tataramon na Batak bilan **Palawan Batak**.

Pigtataram an Batak sa mga Komunidad nin Babuyan, Maoyon, Tanabag, Langogan, Tagnipa, Caramay, asin Buayan (Lobel 2013:87). An mga nakapalibot na mga tataramon kaiba an Sur na Tagbanwa, Sentral na Tagbanwa, Kuyonon, asin Agutaynen.

## Mga Toltolan
Tataramon na Palawano

An mga tataramon na **Palawano** pigtataram sa Palawan sa Filipinas.

Igwa ining tolóng magkaano-ano, alagad bakong *magkasinabotan* na mga tataramon, lambang saró igwang numero kan mga diyalektos na kun saen pig'aapod an sadiri ninda  na  "Palawano" (Espanyol, gikan sa endonym na *Palawan*).

Kaheras kan tolóng tataramon sa isla an iba pang tataramon na bako man karelasyon kaini, dawa totoo sa bokabularyo may diit na pagkaagid. An mga tataramon na ini iyo an mga tataramon na Kalamian asin an tataramon na Banggi sagkod Molbog.

## Mga Toltolan

Mga halimbawá kan tataramon:
* Palawano.com Mission Site
* Word List
Tataramon na Tagbanwa Sentral

An **Sentral Tagbanwa** saróng tataramon na tinataram sa Isla nin Palawan sa Filipinas. Dae ini *mutually intelligible* sa mga tataramon kan mga tawo nin Tagbanwa.

## Toltolan
Flores de Mayo

An** Flores de Mayo** (Bikol: "Mga burak kan Mayo") sarong pagseselebrar na piggaganap sa Filipinas sa bulan ng Mayo. Saro ini sa mga seremonyang pigtutubudan sa Mahal na Birheng Maria asin naghahaloy sa bilog na bulan.

## Etimolohiya
An pangaran kan piyestang ini guminikan sa tataramon na Espanyol na *flores* boot sabihon na "mga burak." An ibang pangaran iyo an "*Flores de María*" ("Mga burak ni Maria") asin "*Álay*" (Filipino para sa "offering").

## Sa Bicolandia
Sa Rehiyon Bikol, an ritwal nagpupuon sa pagsayod kan rosaryo, asin an mga huring aldaw pig-aapod na "* katapusan *".

An tradisyunal na "María" na may kani-kanilang mga boot sabihon pigsasabing pagkatapos kan pagsayod nin* [[Salve Regina]] * sa Espanyol asin kan Litanya kan Loreto. Pagkatapos kan seremonya, an mga simpleng meryenda pigtatao sa mga batang nag-iba sa debosyon. * Alabasyón * (mula sa Espanyol para sa "pagpupuri") an termino para sa mga panalangin na sinasalamatan sa Banal na Krus.
Tataramon na Baybay

An **Tataramon na Baybay**, Bisto man bilan *Baybayanon*, *Utudnon* o *Leyte*, saróng naiibang panrehiyon na tataramon na tinataram sa isla kan Leyte sa Filipinas bagó nag'arabutan an Waray-Waray sagkod nag'abot an oras, nag'arabutan naman an Boholano asin Cebuano. Pigtataram palangad ini sa palibot kan Syudad nin Baybay. Ini parte kan pamilya nin tataramon na Bisaya asin magkaano-ano ini sa ibang mga tataramon na Filipino.

## Klasipikasyon
Orihinal na saróng tataramon na Warayano an Baybayanon na pigrelekis asin napapatungan kan saróng salíg na Cebuano (Leyteño) (Rubino 2005). An Salíg na Warayano paglaladawan kan Baybayanon na mas arog na Waray na mga deikitiko, asin iba pang pinapahiling.

## Mga Lokasyon
An Utudnon pigtataram kan mga maabot sa 10,000 katawo sa 5 mga barangay kan munisipalidad nin Baybay, katahawang Leyte, pinangaranan na Utúd (pig'aapod man na Utod o Guadalupe), Gábas, Kilím, Pátag, asin Pangasúgan.

## Mga Toltolan

## Mga panluwas na Takod
*http://www-01.sil.org/asia/philippines/books/CurrentIssues_4.3.pdf
Tataramon na Cotabato Manobo

An **Cotabato Manobo** (Dulangan Manobo) saróng tataramon na Manobo na tinataram sa Mindanao, Filipinas. Kaiba an Tasaday asin Blit sa mga diyalektos kaini.

## Distribusyon
Pigtataram an Cotabato Manobo sa (*Ethnologue*):

*Provincia nin Sultan Kudarat: Mga Munisipalidad nin Kalamansig, Palimbang, asin Ninoy Aquino
*Provincia nin South Cotabato: Munisipalidad nin T’Boli

## Hilingon man

*Lumad

## Mga Toltolan

*
Tataramon na Ilianen

An **Ilianen** saróng tataramon na Manobo kan Mindanao sa Filipinas. An mga diyalektos kaini iyo an Arakan, Livunganen, asin Pulangiyan.

## Distribusyon
Tinataram an Ilianen sa mga minasunod na lugar (*Ethnologue*).

*Provincia nin North Cotabato: norte asin sentral na watershed kan salog Mindanao
*Provincia nin Bukidnon: mga Munisipalidad nin Kandingilan, Kibawe, asin Darnulong
*Provincia nin Maguindanao: sa Norteng puro kan parehas na Munisipalidad nin Norteng Kambutalan asin Datu Montawal

## Mga Toltolan
Tataramon na Sulnupang Bukidnon

An **Sulnupang Bukidnon** saróng tataramon na Manobo kan Mindanao sa Filipinas. An mga diyalektos kaini iyo an Ilentungen, Kiriyenteken, asin Pulangiyen.

## Distribusyon
Pigtataram an Sulnupang Bukidnon sa (*Ethnologue*):

*sur na Provincia nin Bukidnon: mga Munisipalidad nin Dangcagan, Don Carlos, Kitaotao, asin espesyal sa Maramag.
*Provincia nin Cotabato: Munisipalidad nin Banisilan.

## Mga Toltolan
Tataramon na Kabalian

An tataramon na **Kabalian** (Cabalian), ***Kinabalian***, saróng tataramon na tinataram sa munisipalidad nin San Juan sa provincia nin Southern Leyte in the Filipinas. Kaano-ano kaini an Waray-Waray.

## Bokabularyo

## Komparasyon sa tataramon na Cabalianon, Surigaonon, Cebuano, asin Waray

## Mga Toltolan
Tataramon na Iraya

An **tataramon na Iraya** saróng tataramon na tinataram kan mga Mangyan probinsya kan Mindoro sa Filipinas.

## Kinamumugtakan
Pigbaretá kan *[[Ethnologue]]* na an Iraya tinataram sa mga minasunod na banwaan kan Amihanan na isla kan Mindoro.

***Provincia nin [[Mindoro Occidental]]**: mga banwaan kan Paluan, Abra de Ilog, Amihanan na Mamburao, asin Santa Cruz
***Provincia nin [[Mindoro Oriental]]**: mga banwaan kan Puerto Galera asin sa San Teodoro

Piglista man ni Barbian (1977) an lokasyon kan Calamintao, na nasa Amihanan-subangan kan banwaan nin Santa Cruz (7 km sa itaas kan Salog Pagbahan poon sa provincial highway).

## Mga Toltolan

*Colin E. Tweddell. 1958. *The Iraya (Mangyan) Language of Mindoro, Philippines: Phonology and Morphology*. University of Washington. Ann Arbor: UMI. (Doctoral dissertation).
*Colin E. Tweddell and Thomas E. Tweddell and Hazel A. Page. 1974. "Iraya Mangyan Phonology and Philippine Orthography." *Anthropological Linguistics* 16. 368-392.
Iskriturang Ol Chiki

An iskriturang **Ol Chiki** (), bistado man bilan **Ol Cemetʼ** (Santali: *ol* 'pagsusurat', *cemet* 'pagkanuod'), **Ol Ciki**, **Ol**, asin minsan bilan **alpabetong Santali**, an opisyalmente sistema nin panurat para sa Santali, pigrekongnisa an tataramon na Austroasyatiko-Munda bilan opisyalmenteng panrehiyon na tataramon kan Indya. Igwa ining 30 mga letra. An iskriturang pigsusurat poon wala patoo.

## Mga Digit
Igwa man an Ol Chiki nin sadiring set nin mga digit:
Mga tataramon na Amihanan-Subangan na Luzon

An **mga tataramon na Amihanan-Subangan na Luzon** sarong pangenot na pang-irarom na pugro kan mga tataramon na Amihanan na Luzon, na nailathala ni Robinson & Lobel (2013) pigbase sa historikal na ponolohiya, nga function, asin leksikon

## Klasipikasyon
Piglatag ni Robinson & Lobel (2013:148) an minasunod na pang-irarom na pugro para sa mga tataramon na Amihanan-Subangan na Luzon.

*Amihanan-Subangan na Luzon
**Dupaningan Agta
**(core)
***Dinapigue Agta
***Casiguran Agta, Nagtipunan Agta
***Pahanan Agta, Paranan

## Mga Toltolan
Tataramon na Paranan Agta

An **Paranan Agta** sarong tataramon na Aeta kan Palanan, Isabela Norte-Subangan na Filipinas. Leksikal ining pinakaano-ano kaini an Paranan. Alagad, tibaad ini sa pagkakabungguan kan mga tataramon na ini; naiibá an pinagkukuahan kan duwang tataramon na inj, asin minasalming ini sa saindang balanghayan.

An **Pahanan Agta** (Palanan Dumagat) sarong naiibang tataramon na suway sa Paranan Agta.

## Toltolan
Tataramon na Agusan

An **Agusan** saróng tataramon na Manobo kan Norte-Subangan na Mindanao sa Filipinas. An Omayamnon, Dibabawon, asin Rajah Kabunsuwan an mga naiiba kaining mga diyalekto.
## Distribusyon
An Agusan Manobo (igwang mga diyalektong Umayam, Adgawan, Surigao, asin Omayamnon) tinataram sa mga minasunod na lugar (*[[Ethnologue]]*).
*Probinsya nin Agusan del Sur: Sulnupan na lugar, Sur-Subangan kan Danaw Buluan
*interior kan probinsyang Surigao del Sur
*sur-solnopan kan Lanuza Peninsula abot Lianga Bay sa probinsya nin Surigao del Sur 
* Probinsya nin Agusan del Norte 
*Compostela Valley asin Davao del Norte na mga probinsya: halawig naghahanggilid sa mga pagdolonan sa amnayan
*Probinsya nin Surigao del Norte: purong habagatan, pa-iraya
*warak-warak na mga lugar sa pagdolonan kan probinsya nin Bukidnon asin Davao Oriental 

An Dibabawon Manobo tinataram sa mga minasunod na lugar (*[[Ethnologue]]*).
*Norteng Provincia nin Compostela Valley: sa itaas nin lugar kan Salog Agusan
*Probinsya nin Davao Oriental: Boston asin mga munisipalidad nin Cateel
*Probinsya nin Davao del Norte: Asuncion munisipalidad (sa Manguagan)

An Rajah Kabunsuwan Manobo tinataram sa mga minasunod na lugar (*[[Ethnologue]]*).
*sa amnayan na pagdolonan kan probinsya nin Davao Oriental 
*sa bandang habagatan na sugod kan probinsya nin Agusan del Sur 
*sa bandang habagatan nin probinsyang Surigao del Sur: Lingig (sa Rajah Cabungsuan)

## Mga Toltolan
Sanaecheon

An **Sanaecheon** sarong salog namomogtak sa Sur nin Korea. Saro ini sa pagsaranga kan Salog Han.

## Toltolan
Tataramon na Alangan

An **tataramon na Alangan** saróng tataramon na tinataram kan mga Mangyan sa provincia kan Mindoro sa Filipinas. 

Tinataram an Alangan kan 2,150 katawo sa mga minasunod na banwaan kan Amihanan-katahawan na Mindoro (*Ethnologue*).
*banwaan nin Sablayan, Mindoro Occidental
*banwaan nin Naujan, Mindoro Oriental
*banwaan nin Victoria, Mindoro Oriental

An diyalektos na Ayan Bekeg tinataram sa Amihanan-Subangan na barisbisan kan Bukid Halcon na nasasabutan kan mga parataram na Alangan sa bilog na lugar (Tweddell 1970:193).

Piglista ni Barbian (1977) an mga minasunod na kinamumugtakan.
*Casague, Santa Cruz, Occidental Mindoro
*Kulasisi (tributaryo kan Salog Mompong), haraní sa Barrio Arellano, Sablayan, Occidental Mindoro

## Mga Toltolan
Tataramon na Ata Manobo

An **Ata** (Ata kan Davao, Atao Manobo, Langilan) saróng tataramon na Manobo kan norte-subangan na Mindanao kan Filipinas. Pigtataram ini sa Norte-Sulnupan kan provincia nin Davao del Norte, sur-subangang provincia nin Bukidnon, provincia nin Compostela Valley  (Norte-Sulnupan hangganan), asin provincia nin Davao del Sur (Norte-Sulnupan na enklubo) (*Ethnologue*).

## Mga Toltolan
Tataramon na Agta nin Katahawan na Cagayan

An **Agta nin Katahawan na Cagayan**, bistado man bilan **Labin Agta**, saróng tataramon na Aeta kan amihanan na probinsya nin Cagayan, Filipinas. Pigtataram ini kan mga  Aeta Negritos sa kadagáang na lugar sa subangan asin kaamihanan-subangan kan Baggao (*Ethnologue*).

## Mga Toltolan
Floyd J. McCree

Si **Floyd J. McCree** (1923–1988), sarong pulitiko sa Michigan, Estados Unidos. Siya an pinakaenot na Aprikano-Amerikano na nagin alkalde kan Flint, Michigan. 

## Toltolan
Metro Naga

An **Metro Naga** sarong metropolitan area sa Rehiyon Bikol sa Filipinas na nakasentro sa syudad nin Naga asin kaiba an 14 na mga kataraid na mga munisipalidad kan provincia nin Camarines Sur.  An metropolitan area na kun saen pinamamahalaan kan Metro Naga Development Council, kaiba man an Pili, an kapitolyo kan Camarines Sur, asin sakop kaini an kadaklan kan 2nd distrito kan provincia asin parte kan 1st, 3rd asin 4th na mga distrito. An Metro Naga pigbubuo nin 40% kan total na populasyon kan provincia na kun saen sinasakop kaini an 22.9% kan provincia sa hiwas.

## Mga Siyudad asin munisipalidad

## Mga Toltolan
Panchakanya

An ***Panchakanya***(, ), midbid man bilang Limang Birhen, sarong grupo nin limang ikonikong mga bida sa epiko Hindu, na pinagpapaorog sa awit asin an saindang mga pangaran pigtutubod na nakakapara nin mga kasalan basta an mga ini ikinakanta asin itinataram. Sinda iyo sa Ahalya, Draupadi, Sita o Kunti, Tara asin Mandodari. Si Ahalya, Tara, Mandodari yaon sa epikong Ramayana; manta si Draupadi asin si Kunti hale sa Mahabharata.

An panchakanya pinag'oonra bilang mga aarogan na babae asin mga mabini na mga agom, susog sa ibang paghuhuna. An saindang pagkakarapot sa mga ibang mga lalaki asin pagbare kan tradisyon bagay na hinuhurot na dai pag'arogan.

## Toltolan
Tataramon na Maribelenyo

An **Mariveleño** (bisto man sa **Magbikin**, **Bataan Ayta**, o **Magbukun Ayta**) saróng tataramon na Sambaliko. Igwa ini nin mga 500 parataram (Wurm 2000) asin tinataram man sa saróng komunidad na Aeta sa Mariveles sa Filipinas.

Pigbareta ni Reid (1994) an mga kinamumugtakan kan Magbikin sa mga minasunod.
*Kanáwon, Morong, Bataan
*Bayanbayanan, Magbikin, Mariveles, Bataan

Pigkolektar man ni Himes (2012) an data nin Magbukun gikan sa Biaan, Mariveles, Bataan.

## Hilingon man
*Mga tataramon na Filipino

## Mga Toltolan
Mga tataramon na Sambaliko

An **mga tataramon na Sambaliko** sarong parte kan pamilya nin mga tataramon na Sentral Luzon lna tinataram kan mga Sambal, sarong etnolinguwistikong grupo sa sulnupan na bayabayon kan Sentral Luzon asin sa mga kabukidan kan Zambales.

## Panluwas na relasyon
Mas kaano-ano kan mga tataramon na sambaliko an mga Kapampangan asin sa sarong lipas na porma kan Tagalog na pigtataram palanggad sa Tanay sa provincia nin Rizal. Tinawan-boot sabihon kaini na an mga parataram na Sambal minsan nang nag-istar sa lugar, kalaunan niribayan ini kan mga migranteng mga parataram na Tagalog, 
na pigtulak an mga orihinal na nag-iistar sa norte na sa ngunyan iyo an provincia nin Zambales, in turn, displacing the Aetas. Igwa man na posibleng relasyon sa katangaan kan mga parataram nin tataramon na Sambal asin sa populasyon kan mga provincia nin Marinduque asin Romblon segun sa mga pagkakapareho sa pirang mga tradisyon asin kasanayan.
## Mga parataram
An **Sambal** (Espanyol: *Zambal*) iyo an pangkaraniwang kolektibong pangaran para sa gabos nin parataram kan tataramon na Sambal. An terminong ini minatukoy sa subgrupong sambaliko sa norteng munisipalidad kan Zambales, na kinabibilangan kan kadaklan sa mga Sambal o abot sa 50 porsiyento (200,000) kan gabos na parataram kan tataramon na Sambal (390,000). pwedeng minatukoy man an Sambal sa mga nag-iiristar sa Zambales bilan bilog asin an mga residente kan Bolinao asin Anda sa Pangasinan.

## halimbawa nin teksto
Sa ibaba mahihiling an mga palis-tataramon sa Sambal, Bolinao, asin Botolan kan nasunal na salawikain kan Filipinas “An dai nalingoy sa hinalean, dai makaabot sa padudumanan”, minasunod kan orihinal sa Tagalog.

## Hilingon man
*Mga tataramon na Filipino
*mga tawo nin Sambal

### mga Citation

### Bibliograpiya

* 

## Mga panluwas na takod
Tataramon na Caluyanon

An **Caluyanon** saróng rehiyunal na tataramon na Sulnopan na Bisaya na tinataram sa mga isla nin Caluya sa Antique sa Filipinas. Kadaklan sa mga parataram kaini naggagamit nin anuman sa Kinaray-a o Hiligaynon bilan saindang panduwang tataramon o L2.

## Mga Toltolan
Tataramon na Tuwali

An **Tataramon na Tuwali** saróng natibong tataramon na katutubó sa Ifugao. Pangenot ining pigtataram sa bilog na provincia. Ini igwang kakaibang klase na nagkaklaripika kan munisipalidad.

An Kiangan an pinakasuanoy na banwaan sa provincia. Gikan an pangaran ka ini sa Kiyyangan, an sinaenot na nayon na haraní sa saluhang-tubig kan Salog Ibulao na nasa Lambak nin Lagawe.

## Mga Toltolan

## Panluwas na Takod
*Online Dictionary and Grammar Sketch
Tataramon na Ilongot

An **Ilongot** saróng tataramon kan katutubóng mga tawo nin Ilongot kan Amihanan na Luzon, Filipinas.

## Distribusyon
Piglista kan *Ethnologue* an mga minasunod na provincia na kun saen tinataram an Ilongot.
*Kadaklan kan provincia nin Quirino sa amihanan kan Salog Cagayan
*Subangan na provincia nin Nueva Vizcaya
*Amihanan na Provincia nin Isabela (sa itaas na katapusan ka Salog Cagayan)

## Mga diyalektos
Piglista kan *Ethnologue* an mga minasunod na lugar
*Abaka (Abaca)
*Egongot
*Ibalao (Ibilao)
*Italon
*Iyongut

Alternatibong mga pangaran kaiba an Bugkalut, Bukalot, asin Lingotes.

## Mga Toltolan
Tataramon na Cuyonon

An **Cuyonon** saróng rehiyunal na tataramon na Bisaya na tinataram sa baybayon kan Palawan, asin sa mga isla nin Cuyo sa Filipinas. An Cuyonon an lingua franca (tataramon na piggagamit sa pakikikomunika) kan provincia nin Palawan hanggan mabilis na uminabot an mga migrante na gikan sa Rehiyon Sur na Tagalog. 43% kan total na population kan Palawan kan kasagsagan kan 1980s piggagamit an Cuyonon bilan saindang tataramon. Kalaunan sa pan'adal na pigsagibo, buminabá an numero kan mga parataram ta tibaad sa paglangkaw kan mga parataram nin tataramon na Tagalog  na imigrante gikan sa Luzon. 

Pigklasipikar an tataramon na Cuyonon kan Summer Institute of Linguistics bilan parte o maibahan sa Katahawan na Filipino, Sulnopan na Bisaya, sub-grupong Kuyan. An pinakadakol nin parataram nakaistar sa mga grupo nin mga isla nin Cuyo, na kun saen natatangâ ining mahihiling sa Norteng Palawan asin isla nin Panay.

## Simpleng mga pambati
*Marhay na Hapon - Mayad nga apon
*Marhay na banggi - Mayad nga gabi
*Kumusta ká? - Kumusta kaw?
*Marhay man/Maray man, ika? - Mayad da, ay ikaw?
*Marhay man, sa grasya kan kagurangnan - Kaloy' Dios mayad da.
*Dios Mabalos - Salamat
*Sain ka maduman? - Adin kaw mapakon?
*Anong piggigibo mo? - Anono imong ingbuwoat?
*Mayo man. - Ara ra.
*Dagos kamo. - Dayon kamo.
*Haloy takang dae nahiling. - Mabway kita reng ara agkita.

## Komun na ekspresiyon

## Mga parte kan lawas

## Mga Toltolan

## Mga panluwas na Takod
*Cuyonon Language and Culture Project , cuyonon.org
*Linguistic map of the Philippines
*Linguistic map of the Philippines
*Linguistic map of the Philippines
Tataramon na Kankanaey

An kankanaey sarong tataramon na Habagatan-Katahawan na Kordilyera sa irarom kan pamilyang Austronesyo na pigtataram sa isla nin Luzon sa Filipinas, panginot an mga tawo nin Kankanaey.  Halawig na piggagamit ini kan mga kordilyera, kaiba an Ilokano, partikular sa mga tawo gikan sa Mountain Province asin sa mga tawo gikan sa Amihanan na parte kan probinsya nin Benguet. An Kankanaey igwang diit na kapwa katalian sa tataramon na Ilokano.

## Galerya

Image:Kankanaey Hymal Cover.jpg|Takop kan Kankanay Hymnal .
Image:Kankanaey Hymnal.jpg|Sarong bukas na pahina kan Kankanay Hymnal.
Image:Pile of Kankana-ey Hymnal.jpg|Sarong tumpok kan Kankanay Hymnal sa Simbahan kan Saint Mary, na sarong Episcopal Church sa Sagada, Mountain Province, Filipinas.
Image:Psalm 23 in Kankana-ey.jpg|An ika-23 Awit sa Kankanay Psalter.


## Mga toltolan
Angkla

An **angkla** sarong gamit, kadaklan normal ining gibo sa bakal, inuusar tanganing magsa'bit o magtakod an sasakyan-tubig sa irarom kan tubig (sa dagat o salog) ngani dai i-anod an sasakyan parayo o pasiring lawod gibo kan sulog o pwersa kan duros.

## Toltolan
Nagtipunan Agta

An **Nagtipunan Agta** sarong Northeastern Luzon language. Sarô ining tataramon kan mga tataramon na Aeta. Nadiskubre an tataramon ninda Jason Lobel asin Laura Robinson sa Nagtipunan, Quirino (Lobel 2013:88). Mas kaano-ano kan Nagtipunan Agta an Casiguran Dumagat Agta.

## Mga Toltolan
Tataramon na Molbog

An **Molbog** saróng tataramon na Austronesyo na tinataram sa Filipinas asin sa Sabah, Malaysia. Mayoridad sa mga parataram kaini nakapukos sa pinakasur na puro kan provincia nin Filipinas na Palawan, espesipiko sa munisipalidad nin Bataraza asin Balabac. Pigkonsiderar an parehas na munisipalidad bilan mga *bastion* para sa konserbasyong pankapalibutan sa provincia. Mayoridad sa mga parataram nin Molbog nakatakod sa Islam.

## Mga Toltolan
Mga tataramon na Banggi

An **mga tataramon na Banggi** (*Bangay* man) saróng pades nin mga tataramon, Bonggi asin Molbog, tinataram sa Sabah sa Borneo, sa Palawan sa Filipinas, asin sa mga natatangâ kaining mga isla.

## Toltolan
*K. Alexander's Adelaar and Nikolaus Himmelmann, *The Austronesian languages of Asia and Madagascar.* Routledge, 2005.
Tataramon na Sarangani

An * 'Sarangani' * sarong tataramon na Manobo kan Rehiyon Davao sa Mindanao, Pilipinas.

## Distribusyon
An Sarangani Manobo pigtataram sa mga minasunod na lugar (* Ethnologue *).

* munisipalidad nin Jose Abad Santos, Davao del Sur
* munisipalidad nin Gobernador Generoso, Davao Oriental
* munisipalidad nin Glan, Sarangani

## Mga toltolan
Tataramon na Proto-Filipino

An **Tataramon na Proto-Filipino** saróng reconstructed ancestral na tataramong proto kan mga tataramon na Filipino, saróng pighain na subgrupo kan mga tataramon na Austronesyo na kun saen kaiba gabos an mga tataramon sa Filipinas (apwera lang sa mga tataramon na Sama–Bajaw) na iyo man na mga tataramon sa norteng parte kan Sulawesi, Indonesya.

## Halimbawá kan mga taramon
Igwang mga pirang katagâ o taramon gikan sa Proto-Filipino:

## Hilingon man
*Mga tataramon na Austronesyo
*Mga tataramon na Filipino
*Tataramon na Austronesyo

## Mga Toltolan

## Mababasa pa lalo
*Paz, Consuelo J. The Application of the Comparative Method to Philippine Languages
*Liao, Hsiu-chuan. On the Development of Comitative Verbs in Philippine Languages , Language and Linguistics, 2011.
Tataramon na Kagayanen

An **tataramon na Kagayanen** sarong tataramon na Austronesyo na tinataram sa probinsya nin Palawan sa Filipinas.

## Distribusyon
Tinataram an Kagayanen sa mga minasunod na lugar (*Ethnologue*).

*Probinsya nin Palawan: Isla nin Cagayancillo na natatangâ sa Negros asin Palawan
*mga Komunidad sa baybayon kan Palawan
*sur na Palawan: Balabac Island
*norteng Palawan: Busuanga asin Coron
*Iba pan parte sa bilog na Filipinas: mga lugar sa Probinsya nin Iloilo; Silay, Negros; Manila; Quezon asin Rizal

## Mga tala

## Mga Toltolan
*
*
*
Tataramon na Pangutaran Sama

An **Pangutaran Sama**, bisto man bilan *Siyama*, saróng tataramon kan mga tawo nin Sama sa Arkipelagong Sulu. Dae ining gayong kaano-ano kaiba kan iba pan mga klase nin Sinama.

## Mga Toltolan
Tataramon na Sama

An **Tataramon na Sama**, *Sinama* (*Sama* + Panlaog na infix *-in-*; bisto man sa Bahasa Bajau), saróng tataramon kan mga tawo nin Sama Bajau sa Arkipelagong Sulu, Filipinas; Sabah, Malaysia asin mga parte kan Indonesya. Saró an Sama sa mga pinakamalawak na dispersed na mga tawo sa Sur-Subangan na Asya.

## Mga Toltolan
Tataramon na Kamigin

An tataramon na **Kamigin**, ***Kinamigin*** (Cinamiguin, Quinamiguin) saróng tataramon na Manobo na tinataram sa isla nin Camiguin sa Filipinas. Nagbababá an mga parataram kaini ta an mga nag-iistar nagbabalyo sa tataramon na Sinugbuanon.

## Mga toltolan
Tataramon na Itneg

An tataramon na **Itneg** sarong diyalektong tataramon kan Habagatan-Katahawan na Kordilyera na tinataram sa isla nin Luzon, Filipinas. Tinataram parehas an tataramon na ini asin an tataramon na Ilokano kan mga Itneg sa probinsya nin Abra.

An mga pirang diyalekto na etniko-Itneg iyo an taksonomimong parte kan kataid na tataramon na Kalinga.

## Mga kinamumugtakan asin mga diyalektos
Pigbareta kan *[[Ethnologue]]* an minasunod na kinamumugtakan kan lambang 5 mga tataramon na Itneg.

***Binongan na Itneg**: Licuan-Baay, provincia nin Abra. 7,500 mga parataram.
***Inlaod na Itneg**: mga pirang nayon sa mga munisipalidad kan Peñarrubia, Lagangilang, Danglas, asin Langiden, Probinsya nin Abra. 9,000 na mga parataram.
***Maeng na Itneg**: mga banwaan kan Luba, Tubo, asin Villaviciosa, Provincia nin Abra. 18,000 mga parataram
***Masadiit na Itneg**: mga munisipalidad kanSallapadan, Bucloc, asin Boliney, provincia nin Abra; iyo man sa sulnupang border strip kan Probinsya nin Kalinga. 7,500 na mga parataram. An Masadiit na Boliney asin Masadiit na Sallapadan an mga diyalektos kaini.
***Moyadan na Itneg**: probinsya nin Abra. 12,000 na mga parataram.

Alagad, pigrekognisa ni Ronald Himes (1997) an 2 diyalektos sa Itneg, pinangaranan na **Binongan** (subangan) asin **Inlaod** (sulnupan).

## Mga Toltolan
Tataramon na Paranan

An **Paranan**, pig'aapod man na **Palanan**, saróng tataramon na Filipino na kaiba sa mga tataramon na Norte-Subangan na Luzon. Pigtataram ini sa norte-subangan na Baybayon na mga lugar kan provincia nin Isabela na madudugangan sa isla nin Luzon sa Filipinas. Panleksiko, Kaano-anong maray kaini an Pahanan Agta. Tibaad, dahil ini sa *convergence* kan tataramon na ini; magkaiba an Pinagkua'han kan duwáng mga tataramon na ini, asin minasalming ini sa saindang balanghayan.

## Mga Toltolan
Tataramon na Habagatan na Alta

An **Habagatan na Alta**&nbsp;(bistado man bilan **Kabuluen**,&nbsp;**Kabulowan**&nbsp;o&nbsp;**Kabuluwan, Kabuluwen, Ita, Beluga, Pugot**), saróng distinctive&nbsp;na tataramon na Aeta&nbsp;kan mga bukid sa Amihanan kan&nbsp;Filipinas. Saró an Habagatan na Alta sa mga tataramon na nanganganib na delikado nang mawará kun dae ini mapasasairarom dyan sa ngunyan na mga parataram. Kadaklan sa mga parataram kaining Habagatan na Alta nagtataram man nin Filipino. 

## Mga Toltolan

## Mababasa pa lalo
# Southern Alta&nbsp;at&nbsp;*[[Ethnologue]]*&nbsp;(18th ed., 2015)
# Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin; Bank, Sebastian, eds. (2016)
# Reid, Lawrence A. 1994. "Possible Non-Austronesian Lexical Elements in Philippine Negrito Languages." In&nbsp;*Oceanic Linguistics*, Vol. 33, No. 1 (Jun. 1994), pp.&nbsp;37–72.
# Reid, Lawrence.&nbsp;''The Alta Languages of the Philippines''&nbsp;(1991)
# Reid, Lawrence. Who Are the Philippine Negritos? Evidence from Language (2013)
# Dutton, Tom. Tyron, Darrell. Language Contact and Change in the Austronesian World (1994)
# Alta, Southern https://www.ethnologue.com/language/agy&nbsp;(2017)
# Southern Alta Language&nbsp;http://glottolog.org/resource/languoid/id/sout2905&nbsp;(2017)
Tataramon na Amihanan na Alta

An **Amihanan na Alta** (pig'aapod man na **Edimala**) saróng katangi-tanging tataramon na Aeta sa kabukidan kan Amihanan na Filipinas. Dae kaano-ano kaini an Habagatan na Alta o sa ano mang tataramon sa Luzon.

Sinda Jason Lobel asin Laura Robinson naghimo nin  fieldwork sa Kaamihanan na Alta kadtong 2006 (Lobel 2013:87).

## Heograpikal na pagheheras
Igwang mga nagtataram nin Amihanan na Alta na midbid sa Edimala na nakaistar sa Sierra Madre sa gilid kan mga lambak nin salog na nagsusulod pasiring sa kapatagan nin Baler sa Probinsya nin Aurora. Ipigbareta man an Kaamihanan na Alta na nakaistar sa Dibut, sa baybayon sa habagatan kan munisipyo kan Baler, asin amihanan na Dicapanisan. Nakolekta ni Reid (1991) an datos kan Amihanan ma Alta gikan sa sarong tagapagtaram sa Malabiya, na nagbisita sa Bayanihan na sarong barangay na nagtataram nin Ilongot sa amihanan kan Maria Aurora, Aurora sa gilid kan Sierra Madre. Ipigbareta man kam *[[Ethnologue]]* na pigtataram man an Amihanan na Alta sa San Luis, Aurora.

Piglista ni Reid (1994) an mga minasunod na kinamumugtakan kan Kaamihanan na Alta.
*Baler, Aurora
*Ditailin, Maria Aurora, Aurora
*Malevida, Dianawan, Maria Aurora, Aurora
*Diteki, San Luis, Aurora (nakalista sa *Ethnologue* bilang Diteki River sa lugar kan Bayanihan)

Nakolekta ni García Laguía (2018) an datos sa Amihanan na Alta sa mga barangay kan Diteki, Dianed, asin Decoliat. Ipigbareta man ni García Laguía (2018) na igwang mga Alta na nakaistar sa mga komunidad kan Malalabida, Dimani (Barangay Villa), Dupinga, asin Labi.

## Mga Toltolan

*Reid, Lawrence (1991). ''The Alta Languages of the Philippines''.

## Mababasa pa lalo

* 

## Mga panluwas na takod
* ELAR Archive deposit of Northern Alta, a Philippine Negrito language by Alexandro Garcia-Laguia
Tataramon na Katabangan

An **tataramon na Katabangan** (**[[Catanauan, Quezon|Catanauan]] “Ayta”**) sarong puho na tataramon na Aeta asin  huwad na tataramon na ipigtataram sa Rawis nin Bondoc kan Probinsya nin Quezon, habagatan na Luzon sa Filipinas. Nasala ining baybay na "Katabaga" sa Etnologo.
Tataramon na Balangao

An **Balangao** o **Balangaw** (pig'aapod man na **Balangao Bontok**) sarong tataramon nin bukid kan amihanan na Filipinas. Tinataram ini sa katahawan na lugar kan Mountain Province, asin pasiring sa banwaan kan Tanudan, Kalinga.

## Toltolan
Tataramon na Capiznon

An **Capiznon** (Espanyol: *capiceño*) saróng Austronesyo panrehiyon na tataramon na tinataram sa Sulnopan na Bisaya sa Filipinas. 

## Mga Munisipalidad nin mga parataram nin Capiznon

### Capiz
*Syudad nin Roxas
*Ivisan
*Panay
*Panitan
*Maayon
*Dao
*Pilar
*Mambusao
*Pontevedra
*President Roxas
*Sapi-an
*Sigma
*Cuartero
*Dumarao
*Dumalag
*Jamindan
*Tapaz

### Iloilo
*Batad
*Calinog
*Bingawan
*Lemery
*Syudad nin Passi
*Lambunao
*Carles
*Estancia
*Sara
*San Rafael
*Concepcion
*San Dionisio
*Balasan
*San Enrique
*Ajuy
*Dueñas

### Aklan
*Altavas
*Batan
*Balete
*Libacao
*Banga
*Kalibo
*New Washington

### Masbate
*Balud
*Mandaon

## Karaniwang mga pagkakaiba sa Leksiko na natatangâ sa tataramon na Capiznon asin Hiligaynon

## Hilingon man
*Tataramon na Hiligaynon
*Capiz
*Mga tawo nin Capiznon

## Panluwas na Takod

## Mga Toltolan
Tataramon na Isinai

An **Isinai** (pigbabaybay man na **Isinay**) saróng tataramon na Amihanan na Luzon na pangenot na tinataram sa probinsya kan Nueva Vizcaya sa Amihanan na Filipinas. Sa lingguwistikong klasipikasyon,  kakaiba ini sa ibang mga tataramon sa mga tataramon na Habagatan-Katahawan na Kordilyera, arog kan mga tataramon na Kalinga, Itneg o sa Ifugao asin Kankanaey.

Susog sa Ethnologue, tinataram an Isinai sa mga banwaan nin Bambang, Dupax del Sur, asin Aritao, kaiba kan Ilokano.

## Mga Toltolan

*Perlawan, Sarah Eve. 2015. ''Grammatical Sketch of Isinay Dupax''. m.s. University of the Philippines, Diliman.
*Reid, Lawrence A., and Analyn Salvador-Amores (2016). *[https://www.academia.edu/23880868/Guide_to_Isinay_Orthography._Compiled_by_Lawrence_A._Reid_and_Analyn_Salvador-Amores_2016_._Published_by_the_Cordillera_Studies_Center_University_of_the_Philippines_Baguio Guide to Isinay Orthography]*. Baguio: Cordillera Studies Center, University of the Philippines, Baguio.