open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Inon-on

An **inon-on** sarong lutong Bikolnon. Igwang duwang klase kaini, an sa sukà sagkod an sa kamatis. Bawang, làya, paminta, asin, sagkod sibulyas an mga sangkap sa inon-on sa sukà. Sa lutong ini sa kamatis, inaapod man na *inalsoman sa kamatis*, pareho an mga sangkap apwera sa sukà.
## Pag-andam
Ikakaag an mga sangkap susog sa timplada asin pagkadakul kan sira. Enot, pighahapinan an kaldero nin dahon batag (maski dai lobloban) nganing dai dumukot asin maronot an sira sa pagluto. Sunod, pigkakaag an mga sira sa kaldero dangan ikakaag an mga sangkap na bawang, sibulyas, laya, paminta sagkod asin. Ulaan sarong solyaw o cup nin suka an kaldero dangan tutubigan na tama sa timplada. Dapat an sinalak na suka, kun inon-on sa sukà, asin tubig pantay sana sa langkaw kan mga sira. Pigluluto an sira hanggan maglumoy. Pwede man an mga sira patoson sa dahon solis imbes na linobloban na dahon batag an gamiton. Kinakaagan man nin ibà tangarig pasiramon an namit.

## Kataytayan nin mga ladawan

File:Inon-on sibobog.jpg|On-on na sibobog
Ladawan:1635Pinangat na Kitang 15.jpg|Inon-on sa sampalok


## Toltolan
Baduya

An **baduyà** iyo ini an hinilap, o pigbaak na saro katonod na bunga kan batag saka an mga ini   pinapatos sa harina dangan prinitos. Parati hinog o pahinog nang sàba an inuusar sa pagbaduya. Tinuturusok ini sa gihoy niyog ngani dai magsuruwayan. An sa'ba sarong klaseng batag. Inaapod man an baduya na **sinapót**.

## Toltolan
Apganistan

An **Apganistán**, oficialmente, **Islamikong Emirato kan Afganistan**, (Persiano Dari: جمهوری اسلامی افغانستان, Pastú: د افغانستان اسلامي جمهوریت ) sarong banwá' na mayong baybayon na namomogtak sa katahawan kan Asya. Pigkokonsiderar ini na parte kan Asya Sentral pero minsan nganì pigkakaag ining banwa sa sarong bloke sa tahaw Sur na Asya asin Medio Oriente bilang sarong entidad na relihiyosa, lahi-kataraman, asin heograpika arog kang mayoría na saiyang mga kata'id. Katakod kan Apganistán an Pakistán sa sur asin subangan, an Irán sa sulnopan, Turkmenistan, Usbekistan, asin Tayikistan sa norte, asin Tsina sa norteng subangan.

An nasyon iyo pinamamayohan kan Taliban bilang **Islamikong Emirato kan Afghanistan** puon kan Agosto 15, 2021 kan nasakop ninda an kabisera kan Kabul. Binibisto man giraray kan pankinàban na sosyudad an gobyerno kan napatalsik na **Islamikong Republika kan Afganistan**.

## Heograpiya
An sukol kan Apganistán naabot sa 647.9478 kilometrong kwadrado, 75 % kaini mga territoriong kabukiran. Iguang mga 26.508.694 milión na katawo an banwá'.

### Mga dibisyon pang-administratibo

An mga minasunod iyo an kataytayan nin gabos na 34 na probinsya"
# Badakhshan
# Badghis
# Baghlan
# Balkh
# Bamyan
# Daykundi
# Farah
# Faryab
# Ghazni
# Ghōr
# Helmand
# Herat
# Jowzjan
# Kabul
# Kandahar
# Kapisa
# Khost
# Kunar
# Kunduz
# Laghman
# Logar
# Nangarhar
# Nimruz
# Nurestan
# Oruzgan
# Paktia
# Paktika
# Panjshir
# Parvan
# Samangan
# Sare Pol
# Takhar
# Wardak
# Zabul

## Toltolan
Brasil

An** Brasil** (igwang pangaran na opisyal sa tataramon na Portuges: *República Federativa do Brasil*) sarong republikang pederatiba na nagibo sa pagkasarô nin 26 na mga estadong pederatibo asin an Distritong Pederal. Igwa an nasyon nin 5.564 asin 207.660.929 na katawo (2017). An sukol kan sakop minaabot sa mga 8.514.876,599 km², boot sabihon, sakop kan nasyon an 47% kan kontinenteng Amerika nin Sur. 

An Brasilia an kapital kan banwâ, asin rinibayan kaini kan 1960 an dating kapitolyo na Rio de Janeiro. An pinakanainot na kapital kan nasyon iyo an Salvador de Bahía, muya sabihon na ikatulong kapital na an Brasilia.

Dating kolonya ini kan Portugal budâ ini an unikong banwâ na Portuges an tataramon sa duwang kontinenteng Amerika. An sosyedad brasilenya sarô sa pinakamayaman sa kalahian sa enterong kinàban.
Canada

An **Kanadá** (Ingles asin Pranses: Canada) sarong nasyon sa Amerika nin Norte. Ini an ikaduwang pinakadakulà sa bilog na kinàban huli ta an Rusya sana an mas dakulà pa saiya. Ottawa an kapitál kan nacion. 

Sakop kan Kanadá an haros na kabangaang norte kan kontinenteng Amérika del Norte. Nakatakod sa sur kaini an Estados Unidos. An pangaran kan Kanadá hali' sa taram na Irokesa na canada-ton na boot sabihon "mga barrio" o "mga sadit na harong". An presenteng Prime Minister iyo si Mark Carney pagpoon kan 2025.
Uetersen

An **Uetersen** *(IPA /ˈyːtɐzən)* sarong ciudad sa distrito kan Pinneberg, sa Schleswig-Holstein, Alemanya. Namumugtak ini mga pitong (7) kilometro (4 na milya) habagatan kan Elmshorn, asin 30 km (18 milya) norte-solnopan kan Hamburg sa may sadit na salog nin Pinnau, na harani man sa salog nin Elbe.

## Mga takod paluwas

* Uetersen
{| border=1 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=300 style="margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;"
|+*****Rosenstadt Uetersen*
|-
| style="background:#efefef;" align="center" colspan=2 |

|-
| align=center colspan=2 |
Kenya

An **Kenya** sarong nacion na yaon sa subangan nin Aprika asin kadolon nin mga banwá' nin Etiopia sa norte, Somalia sa subangan, Tansania sa sur, Uganda sa sulnopan asin Sudán sa norte-subangan buda an Kadagatang Indiko sa baybayong sur-subangan. 

## Pangaran
An pangaran nin Kenya halí sa Bukid nin Kenya na iyo an pinakahalankaw sa enterong banwá'. An ka'isi'an kan taram na *kenia* sa sarong tataramón na lokál iyo an "bukid na maliwanag". 

## Heograpiya
An sukol kan Kenia naabot sa 582.650 km² asin an kahalabaan kan enterong baybayon kaini mga 536 km sa Kadagatang Indiko. An klima kan banwá' tropikal sa parteng baybayon buda aláng sa laog.

## Mga probinsya

Susog sa mapa (hilnga sa too) an mga probinsya niya iyo an mga minasunod:
# Central
# Costera
# Oriental
# Nairobi
# Nororiental
# Nyanza
# Rift Valley
# Occidental
Etyopya

An **Etiopia**, na may opisiál na pangaran na *Repúblika Demokrátikan Pederal* nin Etiopia (sa Amáriko, *Ityop'iya*) sarong banwá' na yaon sa Sungay nin Aprika. Ini an ikatolóng pinakamatawong nasión sa kontinente nin Aprika, kasunód kan Niheria asin Ehipto. 

An Etiopia saro' sa mga pinakagurang na nasión sa enterong kina'ban. Ini man an ikaduwang nasión na naggibo kan Kristianismo bilang saiyang relihiyón na opisiál, hulí ta' an Armenia an pinakanaenot. Saká ini an saro sa mga 51 miembrong pinakagurang kan Nasiones Unidas. 

An dating pangarang istóriko kan Etiopia iyo an *Abisinia* o sa Latín, *Alta Ætiopia*. 

## Heograpiya

An sukol kan banwa' naabot sa 1.127.127km2, muya sabihón, ini an ika-27 na pinakadakulang banwa' sa kina'ban, kasunod kan Kolombia.
Albanya

An **Albanya**, (opisyal na pangaran sa tataramon na Albanes, *Republika e Shqipërisë* pagtaram [ɾɛˈpublika ɛ ʃcipəˈɾiːs] o *Shqipëria* sana) sarong nasyon sa sur-subangan nin Europa. Katakod kan Albanya an Gresya sa sur-subangan, Montenegro sa norte, Serbya sa norte-subangan asin an Norteng Masedonya sa subangan. Igwa ining baybayon sa Dagat Adriatiko sa sulnopan, asin sa Dagat Ionia sa sur-sulnopan. Halè sa Patasán nin Otranto, menos na 100km sana an rayo Albanya sa Italya. 

Sarong demokrasyang parlamentarya an Albanya na pigkakambyo an saiyang ekonomiya sa sarong sistemang merkado-kapitalista. Kandidatong potensyal ining banwá na magin miembro kan Union Europea sagkod OTAN.

### Mga Administratibong Dibisyon
An Albanta nababanga sa 12ng provincia (sa Albanés *qark/qarku*), 36 na distrito asin 351 na banwaan.

### Tataramon

An opisyal na tataramon kan nasyon iyo an Albanyanang tataramon na tinataram kan mayoriya kan populasyon. An estandarteng pataram asin pasurat na porma kaini pinagpahira asin pinagsalak kan duwang panginot na diyalektong Gheg asin Tosk Albanian, alagad haros basado ini sa Tosk.

## Toltolan
Dziecinow (Powiat Otwocki)

An **Dziecinow** (*Dziecinów*) iyo sarong village sa Poland. Igwa ining 704 katawo na nageerok digdi (kaidtong 2007).
Ginatan

An **ginàtan** sarong lutong pan-merindalan na an mga sangkap mga giniris na batag na sa'ba, an mga duma na bongkokan asin kamote. Ngani mas masiram, kinakaagan pa man mais, kunab kan langka, tapioca asin sago.  

## Pagluto
An gutâ kan niyog iyo an enot na ikinakaag sa kawali. Pag kalâkagâ kani saka isusunod an gabos na sangkap. An panhamis magsalang asukar o sangkakà. Tangarig pumolot kinakaagan dikit na gawgaw. Kaagan kadiit na asin, pantimbang sa hamis.
## Toltolan
Kosido

An **kosido** (< Esp. 'cocer' magluto, magga'ga') luto sana man sa tubig na sinasalakan nin mga rekado, mga gulay-gulay, mga duma o prutas. Pwedeng magkosidong sira' o karneng orig.

## Pagluto
Magkaag tubig sa kawali, ikaag mga bawang, sibulyas, la'ya. Pagkala'kaga', ikaag na an sira kadungan an  "sinigang mix" (ini na an uso) na pwede pilion an pannamit arog kan sampalok, meso, eba, bayawas, abp. Kun medyo luto na an sira saka na ikaag an dikit na balatong, dikit na talong, dikit na okra asin mga dahon kangkong o dahon talinom.

Kun karneng orig an ikukusido, medyo iba an mga sangkap. An parati nang isalak igdi iyo an bongkokan, kamote, hubal na batag asin dahon kangkong o talinom. Pwede man na patatas saka repolyo. An iba ogob sana an kasalak. Kan dai pa uso an mga "sinigang mix", ngani magtaong namit kinakaagan nin kamatis saka pinipirisan lemonsito an kosido.
Pinakro

An **pinakrô** sarong lutong Bikolnon. Linsa, bongkokan, batag na parati hilaw, o arin pa man na bunga o duma na angay lâbonan sa gutâ an pinápakrô. Pinápakrô man an rimas asin pulotan na bagas

Ini garo mansana naglàbon pero imbes na tubig, gutâ kan niyog an ginagamit. Pina-pakalâkagà sa gutâ sagkod na maglomoy. Kinakaagan dikit na asin ngani magtaong dagdag na namit. Darakulà sana an giris kan linsa o rimas.Kun luto na, magboot an makakan kun gusto nyang pahamisan nin asukar o tsokolate.
Minalabac

An **Minalabac** sarong ikaapat na klaseng banwaan sa provincia kan Camarines Sur, Filipinas. An designadong zip code kaini iyo . 

Susog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado.

Duwa an sinasabing ginikanan kan ngaran kan banwaan: *mina agua* hale sa mga tataramon na "mina" asin "agua" (tubig), sagkod *minalubog* hale sa tataramon na "lubog" o paglubog kan lugar.

## Mga barangay
Nababanga an Minalabac 25 barangay.



* Antipolo
* Bagolatao
* Bagongbong
* Baliuag Nuevo
* Baliuag Viejo
* Catanusan
* Del Carmen-Del Rosario (Pob.
* Del Socorro
* Hamoraon
* Hobo
* Irayang Solong
* Magadap
* Malitbog

* Manapao
* Mataoroc
* Sagrada (Sagrada Familia)
* Salingogon
* San Antonio
* San Felipe-Santiago (Pob.)
* San Francisco (Pob.)
* San Jose
* San Juan-San Lorenzo (Pob.)
* Taban
* Tariric
* Timbang


## Demograpiko

## Kataytayan nin mga ladawan

Ladawan:Minalabac Church, Camarines Sur.jpg|Saro pang anggulo kan Simbahan
Ladawan:MinalabacRiver 001.jpg|Salog Bikol
Ladawan:2017 Philippine Independence Day Celebration in Minalabac.jpg|Si Mayor Lizardo mantang nagtataram sa sarong okasyon kan 2017
Ladawan:White Pebbel at Minalabac.jpg|Baybayon sa Minalabac
Ladawan:Tumatarok Festival presentation during Philippine Independence Day celebration, 2017.jpg|Tumatarok Festival
Ladawan:Fog was captured at Minalabac, Camarines Sur.jpg|Ambon sa Minalabac
Ladawan:Antipolo Elementary School in Minalabac.jpg|Antipolo Elementary School, nagsanggatos na taon kan 2021
Ladawan:Antipolo Elementary School 112789.jpg|Magdagos asin mag Rabuz sa Antipolo ES
File:Bagolatao, Minalabac, Camarines Sur.JPG|Baybayon nin mga puting grabitas sa Minalabac


## Toltolan

## Mga panluwas na takod
* PhilAtlas.com
* Philippine Standard Geographic Code
* Local Governance Performance Management System
*Prelatura kan Libmanan
Lituanya

An **Lituanya** (sa Ingles: Lithuania), o **Republika nin Lituania** (sa Lituano: *Lietuvos Respublika, Lietuva*) sarong sadit na nasyon na yaon sa norte nin Europa asin myembro kan Unyon Europa. 

Namomogtak ini sa gilid kan Dagat Baltiko, asin katakod kaini an Letonia sa norte, an Bielorrusia sa subangan budá an Polonia sagkod an probinsiang rusa (*oblast*) nin Kaliningrado sa sur-subangan.

## Polítika
An sistema polítika kan Lituania iyó an demokrasyang parlamentaria na igwang mga manlain-lain na partidong polítiko. An presidente an representante kan estado budà pigeelehir siya kada limang taon. An presidente an responsable sa pagpipilî kan primer ministro asín kan gabineteng kaiba kaini kada apát na taon.
Pinagrok

An **pinagrok** sarong lutong Bikolnon haros siring sa inon-on. An dakulang kaibahan lang iyo ta an sirâ (puyo an masiram pagrokon) dai hinihinulakan.

## Pag-andam asin pagluto
An mga sira kinakaag sa kaserola asin ginogògò sa asin. Kun sarong kilo an puyo halimbawa, mga saro kaapatan (1/4) man na kilong asin an ikaag. Gògoon na marhay sagkod na sa huna mo nagtukal na an halnas saka langsî kan sirâ (rurog). Sa paggògò, nagagadan na padagos an mga sirâ.

Dangan hugasan na marhay sagkod na maglinaw an tubig. Bàgo ikaag sa kaserola, hapinan nin mga dahon adgaw saka ikaag na an mga lulutoon na sirâ. Tapos kaagan dikit na tubig. Ikaraag na an mga sangkap na rekado: bawang, sibulyas, làya, paminta asin laurel. Tapos asinan na dikit na magnamit. Kaagan nin sukà na medyo lantop sa langkaw kan mga sira. Lutoon na sagkod na maglomoy.

## Popular na kultura
Ginamit ni Estelito Jacob bilang metapora sa saiyang rawitdawit na *Pinagrok* an proseso kan pag-andam kaini sa sarong inaabusong agom na babai na minaagi nin makuring sakit.

## Mga panluwas na takod
*Pinagrok  rawitdawit ni Estelito Baylon Jacob
Adgaw

An **adgaw** (*Premna odorata* Blanco) saróng espesyes nin nagbuburak na tinanom sa pamilyang Lamiaceae. Orog na midbid sa Ingles na **fragrant premna** (mahamot na Premna), asin mananagboan sa Subkontinenteng Indio, Yunnan sa Tsina, Habagatan-sirangan na Asya, New Guinea, asin Amihanan na Australya, asin naturalisado sa Habagatan na Florida.

Sarong kahoy na ginagamit na bilang tradisyonal na pambulong sa Filipinas, asin pinapantanom bilang ornamental dyan asin kun sain pa.

## Deskripsyon
Saróng nagkakáhoy na tinanóm na minalangkáw nin dai mataas sa 10 metro asín an mga dahon matipanás an poró, asín an bunga birilogbílog na mairóm na lila. An burak kainí berde asin malamutî.  

## Pambulong na Gamit
Sa Filipinas, sarô na iní sa pinapamugták na bulóng sa nasyon. An ginàgâ nin mga dahon asín burak kainí marháy sa hapò, sa pagpatukál kan dukót na plema, pampaluwas gànot, pampatìgab sa duros na nasáray sa tulák. Marháy man iní sa mga nag-aábo. An ginàgâ kainí marháy pa man sa tuberkolusis, asín an ogbós na ginàgâ marháy na pampahalì nin halod. Marháy man an ginàgâ na pampòpô sa ikinabuhay asín siring man pamparígos sa mga ombóy.

## Isla nin Siargao
An isla nin Siargao sa Filipinas pinagngaran hale sa  *P. odorata* (midbid man duman na *siargaw* o *saliargaw* sa tataramon lokal).

## Toltolan
Aksyon Demokratiko

An **Aksyon Demokratiko** sarong partido politikal na tinugdas kan dainang Raul S. Roco kan taon 1997. Rehistrado asin binibisto an pagkalehitimo kan *Commission on Elections*. Ini nag-ayon na sa tulong pirilian nasyonal (1998, 2001, 2004) asin masasabing maray man an kinaluwasan ta magkapira man an isinangat sa pwesto kan mga botante. 

An saiyang dinadara na plataporma iyo an Agenda Nin Paglaom. An ikinukurahaw kan Partido iyo an Magbakle! Makilabot! Abante sa Bagong Pilipinas!

An mga opisyales kan AD iyo sinda: **Chairperson**: Sulpicio "Cho" Roco, **Presidente**: Herminio "Hermie" Aquino, **Secretary-General**: Mr. Jose "Jay" Sonza, **Treasurer & VP Intl. Affairs**:
Atty. Perfecto "Jun" Yasay, **VP National Capital Region**: Cong. Antonio Aquino, **VP N. Luzon & Spokesperson**: Atty. Melanio "Batas" Mauricio, **VP S. Luzon**: Mayor Tomas "Tom" Bongalonta, **VP Visayas** : Mr. Vicente "Vic" Dumon, **VP Mindanao**: Ms. Irene "Inday" Santiago, **Exec. Director**: Mr. Ernest Ramel

Sinasabi na an partidong ini tangang makawala. An tinatawan na maray nin doon kan partidong ini iyo an pagpagantad kan mga kakayahan asin abilidad kan mga namamanwaan orog na an kababaihan asin bagong tubo, ta iyo daa ini an ginigikanan kan makuring kusog asin tubong yaman kan kaenterohan kan banwaan. An tuyaw lang sa partidong ini ta kulang sa tradisyonal na makinarya asin nagsasarig sana sa mga nagboboluntaryo hale sa mga hubenes asin *middle class,* sa pagtolod kan saiyang kampanya.

http://i-site.ph/Databases/ElectionFiles/FastFacts/Parties/aksyon.html
http://en.wikipedia.org/wiki/Democratic_Action_(Philippines)
http://203.115.161.138/library/raulroco/aksyond/aksyond.htm 

## Toltolan
Madagaskar

An **Madagaskar** o Republika nin Madagaskar, sarong nasyón na isla na yaon sa Kadagatan Indio, katungód kan baybayan na sur-subangan nin kontinenteng Aprika sa parte nin Mosambik. Ini an pinakadakulang isla sa Aprika asin ikaapat sa kinâban. 

An mga taga Madagaskar pigaapod na mga Malagase budâ ini man an pangaran kan tataramon kaining banwà.
Magarao

An **Magarao** sarong ikalimang  banwaan sa provincia kan Camarines Sur, Filipinas. An designadong zip code kaini iyo . 

Susog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharungan. Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado. Igwa ining 15 na barangay.

## Mga barangay
Nababanga an Magarao sa 15 barangay.

* Barobaybay
* Bell (Pob.)
* Carangcang
* Carigsa
* Casuray
* Montserrat (Pob.)
* Ponong
* San Francisco (Pob.)
* San Isidro (Pob.)
* San Juan (Pob.)
* San Miguel
* San Pantaleon (Pob.)
* Santa Lucia (Pob.)
* Santa Rosa
* Santo Tomas (Pob.)

## Demograpiko

## Kataytayan nin mga ladawan

Ladawan:800px-Magarao Church008.jpg|Simbahang katoliko kan Magarao
Ladawan:Heritage House in the road.jpg|Sarong suanoy na harong

## Toltolan

## Mga panluwas na takod
* PhilAtlas.com
* Philippine Standard Geographic Code
* Local Governance Performance Management System
Tataramon na Masbatenyo

An **Masbatenyo** o **Minasbate** an mayor na tataramon sa isla kan Masbate. Tulo an diyalekto kaini: Pwedeng apodon tá nin Masbatenyong Sulnopan na lakop sa palibot kan banwaan nin Basud, an Masbatenyong Habagatan na nakasentro sa banwaan kan Cataingin sa habagatang-subangan kan isla asin Masbatenyong Amihanan na nakabase sa haros kabangâ kan amihan na parte kan isla asin sa palibot kan siyudad mismo kan Masbate. Kinakalkulo na nag-aabot sa 530,000 an naggagamit kan tataramon na ini sa kabiyuan. 

Sa habagatang-sulnopan kan isla, an mayor na tataramon Ilonggo na mediyo nalahidan nin Bikol asin sa harayong parte kan habagatang-subangan kan isla an mayor na tataramong Sugbuanon.

Igwa pa man nin menor na mga diyalektong Minasbate sa isla kan Ticao na mediyo nakakaiba sa tinataram sa ibang lugar kan isla.

Sa Burias, parte pa kan probinsyang Masbate,  an kadaklan Sugbuanon an tinataram puwera sa San Pascual asin sentro kan Claveria na Bikol - Naga an ginagamit.

An ibang otoridad sa lengguwahe linalakop an Masbatenyong tataramon sa terminong Bisakol na iyo an tataramon man sa Katahawang Sorsogon asin sa Habagatang Sorsogon huli sa saindang pagkaaragidan.

## Mga halimbawa
Pagkokompara kan Bikol - Naga/Bikol - Legazpi/Masbatenyo:

:Iba pang mga Halimbawa

::* An aluhipan, amo an nagmasid kun adlaw. (Masbatenyo)
::* An aluhipan/ulaypan, iyo an nagbantay kun aldaw. (Bikol Sentral)

::* Ini si Ramon, amo an mahigos sa tanan na lalaki sa baryo.(Masbatenyo)
::* Ini si Ramon, iyo an mahigos(maurop) sa gabos na lalaki sa baryo. (Bikol Sentral)

::* Dili na sya nagpapasaway. (Masbatenyo)
::* Dai na siya nagpapasaway. (Bikol Sentral)

::* Kaunon san miya an isda na prinito. (Masbatenyo)
::* Kakanon/Kaunon kan ikos an sirang prinitos/pigpritos.(Bikol Sentral)

Si Elmer P. Wolfenden, sa saiyang adal, nagtaong opinyon na an Bisakol kan Sorsogon asin an Masbatenyo magkaagidan na marhay alagad mas harani an Masbatenyo sa mga sistema gramatikal kan  bisayang Hiligaynon ki sa kan sa lengguwaheng Bikol kan Habagatang Luzon o sa Sugbuanon kan probinsyang Cebu sa habagatan kan Pilipinas.

## Tanog asin pagsayod
Igwang kag-anom na katanog: b, k, d, g, h, l, m, n, ng, p, r, s, t, w,  asin y dangan tulong tiyaw: a, i, asin o/u an tataramon na Masbatenyo. Mga alopono an mga patanog na **o** dangan **u**, alagad ginagamit pirme an **u**.

## Mga numero
Uni an mga numero kan masbatenyo puon saro (1) sagkod sampulo (10)

1 — isad/usad

2 — duwa/duha

3 — tulo

4 — upat

5 — lima

6 — unom

7 — pito

8 — walo

9 — siyam

10 — napulo

## Mga hihilngan
* An Satuyang Tataramon - A Study of the Bikol Language), Jason William Lobel asin Fr. William Joseph S. Tria
* A Masbatenyo-English Dictionary, Elmer P. Wolfenden

## Toltolan

## Mga panluwas na takod
* Diksyunaryo na Masbateño-Ingles
Mosambik

An **Mosambík** may opisyal na ngaran na **Repúblika kan Mosambík** sarong nacion sa sur-subangan nin Aprika sa gilid kan Kadagatan Indio. Katakód kaini sa norte an Tansanya, sa norte-sulnopan an Malawi asin Sambya, sa sulnopan an Simbabwe, dangan Swasilandya asin Sudaprika sa sur. 

An tataramon na opisial digdi iyó an Portuges. An paglaom-buhay naabot sa 40 na taon saná. An 47.8% nin katawo tatao magbasa.
Tinomtoman

An **tinomtoman** sarong lutò sa gutâ na an mayor na sangkap iyo an lambò asin bebe, takal, o punaw, dangan tinatàwan makusog na namit ta kinakaagan kan giniris na unod kan langkawas na iyo an napahamot kaini asin napaharang. Totoo, kun mayong makuang langkawas, pwede naman an lâya.

## Pag-andam
Sa paglutò kaini igwa man giraray nin bawang, sibulyas, làya saka kadikit na asin ngani madaog an tâbang. Masabaw-sabaw ini ta tuyong hihigopon sa pagkakan, asin masiram kakanon kun mainit pa. An tinomtoman sarò man sanang sopa asin abrigana.
Sinanglay

An **sinanglay** (inaapod man na **pikadilyo**) sarong lutò nin sirâ sa ginutaan na popular sa Rehiyon Bikol. An pwedeng sanglayon iyo an tilapia, talusog o karpa alagad ini ugaring madugi. An kaibahan kaini sa ibang mga ginutaan iyo ta sinosoksokan an tulak kan sirâ nin dakul na giniris na kamatis dangan pinapasiram pa ta may salak na mga bawang, sibulyas asin làya. Pinapatos ini kan dahon nin natong o petsay.

## Pangaran
Gikan sa tataramon na "sanglay" an pangaran kan lutong Bikolnon na ini. Mantang an "pikadilyo" gikan man sa tataramon na Espanyol na *picadillo*.

## Pag-andam
Sa pagluto kaini: badion ngùna an mga sirâ. An paghilap bako sa tulak kundi sa may talodtod nya magpoon. Maggutâ kan niyog. Sa pinakalipotok iramas an mga giniris na kamatis, làya, sibulyas asin bawang na inasinan sagkod na magnamit. Sa lambang binadì, isoksok an mga giniris tapos tiklopon saka patoson sa dahon natong. Bugkoson kan kinunit na dahon batag na linobloban ngani syempre dai magburuka. 

An kaserola o kaldero talapitapan nin dahon natong o kan mga paklang sa irarom kaini ngarig dai matotong an linuluto. Ikaag na an mga binurugkos na mga sira sa kaserola. Ikaag naman an ikaduwang ginuta' abot o sayaw sa langkaw kan sinuruknong na sira. Kaagan giraray nin diit na asin sagkod na magnamit. 

Kun gustong dakul an mga gulaygulay, ibabaw an abot sa sampolong dahon nin natong asin  seguruhon na maguta' ngani manamit na maray an mga natong. Lutoon na sagkod na maglomoy.

## Kataytayan nin mga ladawan

File:Puyo 2.JPG|An itsura kan kiniskisan na puyo na ginagamit sa pagluto kan pikadilyo o sinanglay
File:Talusog in Baao.JPG|An itsura kan talusog na gamit sa pagluto nin sinanglay


## Toltolan

## Hilnga man
*Pinagrok

## Mga panluwas na takod
*RECIPE: Sinanglay ng Bicol ABS-CBN News
*Sinanglay, Bicol dish na ginamitan ng dahon ng gabi GMA News (bidyo)
*Sinanglay with Crab Stuffing Asia Food Channel
Mga tataramon na Bisakol

An **Bisakol** (pinagsugpon na tataramon na "Bikol" sagkod "Bisaya") apod sa sarong grupo nin mga tataramon sa habagatan nin Rehiyon Bikol na binibilog kan Masbatenyo, asin mga Tataramon na Sorsoganon: Norteng Sorsogoanon, asin Sur na Sorsoganon. 

***Amihanan na Sorsoganon** igwang ISO 639-3 [bks] - pigtataram sa syudad kan Sorsogon, mga banwaan nin Castilla, Casiguran asin Juban. 

***Habagatan na Sorsoganon** igwang ISO 639-3 [srv] - pigtataram sa mga banwaan nin Barcelona, Bulan, Bulan, Irosin, Matnog asin Sta. Elena.

***[[Masbatenyo]]** - pigtataram sa provincia nin Masbate. Nababanga ini sa duwang diyalekto: an **Estandarteng Masbatenyo** na lakop sa syudad nin Masbate, mga banwaan nin Aroroy, Baleno, Dimasalang, Milagros, Masbate, Mobo, Palanas asin Uson; sagkod **Ticao Masbatenyo** na pigtataram sa mga banwaan sa isla kan Ticao.

Alagad,  susog sa pagpisan ni Wolfenden kan Masbatenyo, mismo ini nababanga sa tulong diyalekto na iyo an Masbatenyong Sulnopan, Masbatenyong Habagatan asin Masbatenyong Amihanan. Sabi ni Wolfenden, mga menor asin saradit na diyalektong Masbatenyo an yaon sa Islang Ticao.

An terminong Bisakol, lokal na termino na pinapanungdan an tataramon sa mga nasambit sa itaas, dai na-onabihan ni Wolfenden asin dai niya sinabi na an Masbatenyo sakop na diyalekto man sana kan Bisakol na iyo an pagtubod na Lobel asin Tria.

Asin ini pagkararamas, sabi ni Lobel & Tria, kan Bikol asin Bisaya na an kadaklan hali sana sa Waray asin Hiligaynon.

## Toltolan

## Basahon
***An Satuyang Tataramon** (A Study of the Bikol Language) Jason William Lobel & Fr. Wilmer Joseph s. Tria, 2000.
Peru

An **Peru**, opisyal na **Republika nin Peru**, sarong nasyon sa sulnopan nin Habagatan Amerika, napapalibotan kan Ecuador asin Colombia sa habagatan, Brasil sa subangan, Bolivia sa subangan, sud-subangan asin bandang habagatan, Tsile sa habagatan, asin kan Dagat Pasipiko sa sulnopan. Mayaman an Peru sa antropolohiya kultural, asin bisto bilang duyan nin Imperyong Inca.

## Toltolan
Palopsi

An **palopsî** sinapnang bagas na pulotan. 

## Pagluto
Sa pagsapnâ kaini, bakong gutâ kundi tubig sana an ginagamit. Dai ini hinahamisan sa pagluto mismo arog kan ginigibo sa sinusuman. Dai man ini pigpapara-ukag arog kan pigsusuman. Diit sanang asin an ikakaag na magnamit. Kun ilinuwag na, saka hahamisan kun gusto, na pwedeng asukar, tsukulate, asbp.
Elmer P. Wolfenden

Si **Elmer Paul Wolfenden** bistong marhay sa mga toklos nyang linggwistika asin siya an nangengenot na kaggibo kan **Masbatenyo-English Dictionary** (Linguistic Society of the Philippines, 2001) na binilog nya sa mahigos na tabang na Miriam V. Barlet asin Felixberto V. Granado, Jr., sarong diskyunaryo na may mga limang ribong (5,000) entri, mga apat na ribong (4,000) sub-entri asin may deskripsyon syang *phonological* kan sistemang tanog kan lenggwahe asin siring man may deskripsyon kan estruktura gramatikal kaini.

Sya an saro man sa enot na naghimo kan 1954 nin dakitaramon kan Bagong Tipan hale sa Ingles palis sa tataramon na Isnag, sarong lenggwahe na makukua sa Amihanan Luzon. Siring man, igwa syang adal na ginibo sa lenggwaheng Hiligaynon. Sa totoo lang, siya labis nang limang polong taon (50) nagaadal kan mga tataramon igdi sa Pilipinas

## Mga publikasyon niya

* Wolfenden, Elmer P., compiler. 2001. A Masbatenyo-English dictionary.
* Wolfenden, Elmer. 1989. Review of: Bikol-English dictionary, by Malcolm Warren Mintz, compiler.
* Wolfenden, Elmer. 1984. "Verb aspect in Masbateno discourse."
* Wolfenden, Elmer. 1975. A description of Hiligaynon syntax.
* Wolfenden, Elmer. 1974. Review of: Tagalog reference grammar, by Paul Schachter and Fe T. Otanes.
* Wolfenden, Elmer. 1973-74. "Tagmemic deep structure and Philippine languages."
* Wolfenden, Elmer. 1973. "Developing literate skills among the cultural minorities."
* Wolfenden, Elmer. 1972. A description of Hiligaynon phrase and clause constructions.
* Wolfenden, Elmer. 1972. Review of: a tagmemic grammar of Ivatan, by Cesar A. Hidalgo and Araceli C. Hidalgo.
* Wolfenden, Elmer. 1971. Hiligaynon reference grammar.
* Wolfenden, Elmer. 1968. "Tagalog root classes."
* Headland, Thomas N. and Elmer Wolfenden. 1967. "The vowels of Casiguran Dumagat."
* Wolfenden, Elmer. 1963. "Report on the work of the Summer Institute of Linguistics in the Philippines."
* Wolfenden, Elmer. 1961. A re-statement of Tagalog grammar.
* Wolfenden, Elmer. 1961. A re-statement of Tagalog grammar: Appended with José Rizal’s Nueva ortografía del lenguaje Tagalog.
* Wolfenden, Elmer and Rufino Alejandro, editors. 1957. Intensive Tagalog conversation course.

## Mga panluwas na takod

* Mga publikasyon na tinokda niya
* Manongod sa pagpaluwas kan diksyunaryong Masbatenyo
Hambura

An **hamburâ** sarong lutò nin gulay arog kan balatong, ugbos kamote, talong (biringhinas), ugbos kangkong, okra, asbp. 

Ini binababaw sa pigsasapna'. Kaya, masasabi ining mga padalian na pagkakan. Ngonyan na moderno na, pwede syempre maghambura' sa *steamer*. Basta an pagpalomoy asin pagpaluto kaini paagi sa pagkulong sa laog nin lutoan na nagaalomoom sa laog asin an alintoto mismo na naloloom iyo an naluto saiya.

Pirmi, pag nakaluwag na idinodogdog ini sa tawyo na pinirisan lemonsito (suwa') o sa balaw o bagoong.

An katagang "hambura'" natala' sa lumaon na diksyonaryong sinurat ni Marcos de Lisboa, Vocabulario de la Lengua Bicol (1865) alagad iba an kahulogan kaini:

p. 165   HAMBORA'  HACER UN CALDILLO CON AGUA SAL, Y LIMON Y CHILE CUANDO NO TIENEN PESCADO PARA COMER LA MORISQUETA.

Igdi boot sabihon sabaw sana na pantimpla sa maluto' kun  mayong gayong sira na panira', asin an sabaw na ini pigtawan namit ta inasinan, pinirisan suwa' saka pigrunutan sili. An sinasabing "sabaw" posible iyo mansana an binsa' kan sinasapna'.
Balisoso

An **balisòsô** sarong mahamis na pagkakan gibo sa giniling na kamoteng kahoy o pulotan na bagas na pinatos sa dahon nin batag.

## Pag-andam asin pagluto

An pulotan ginigiling na magin arina. Tapos makodkod nin niyog na lukadon. Rinaramas an duwa saka hinahamisan nin asukar o sangkaka na tinunaw. An ramas na ini ikinakaag sa linobloban na dahonbatag. Parati an patos na dahon pinupurmang baliso'so' (trianggulo). Pag nagkaparatos na ini, ikaag sa kaldero, kaagan tubig na kabanga' sana (bakong lantop) saka la'bonan. Importanteng aloyooy sana an kalayo. Kun makusog an kalayo (agabaab), naaati tolos an tubig pero malagtok pa an baliso'so'. Halaton na maglomoy.

Ini an proporsyon: Sa sarong kilong arinang pulotan, gamitan tolong kilong kinodkod na lukadon saka sarong kilong asukar. Kun arinang balinghoy an sangkap, sarong kilo man an gamiton.

## Mga panluwas na takod
*The Culturefront of Filipino Food Guide ni Diana A. Galang
Rimas

An **Rimas** o **kulo**' (*[[Artocarpus]] altilis* (Parkinson) Fosberg; Ingles, breadfruit) nagkakahoy na tinanom. Nalangkaw ini sagkod sa 26 metros, nadakula an kahawakan asin an poon napusog huli sa mga dalig (oldot na darakulang gamot) niya. An dahon niya makintab na berde, may mga "oro-espada" an palibot asin an irarom may hibo'. Darakula an dahon niya, na an laba poon 9 abot 36 na pulgada asin an lakbang kaini 8 abot 20 pulgada. 

An bunga niya nakakaagid sa bunga nin ogob, matabilog pero may kalabaan asin may mga mata-mata pero mayong mga "tunok" na arog kan ogob. Kadaklan kan rimas mayong pisog an bunga, pero igwa man ibang klaseng rimas na may pisog. Igdi sa bikol, an klase kan rimas na lakop madaling mabisto sa ogob kun ini may bunga pero kun mayong bunga, madaling midbiron sa bilang kan oro-espadang mga panas sa palibot kan darakula niyang dahon. An rimas tolo sana parati an mapapanas na "espada" sa ibong-ibong kan dahon, orawang an ogob dai nababa sa limang 'oro-espada' an mga panas niya ibong-ibong kan dahon.

An mga burak kaini iba-iba an pinupo'nan. An "lalaking" burak pirino asin natitipon sa garo batuta na an apod kan panahon "aboyabos" o palukpok na nalaba poon lima (5) abot kagduwang (12) pulgada. An aboyabos enot kolor giyaw hasta paggurang nakolor nang kayumanggihon. An "babaeng" burak natipon sa malaberdeng matunoktunok na payopayo na nalaba abot duwa may kabangang pulgada, may saro' kabanga an diametro, na iyo ini an nabibilog na bunga kan rimas. An aboyabos kaini ginagamit kan mga Agta na garo kwenta katol. Pakabalada ini na nagin agil na nanggad, ini sinusubsoban. Luway-luway na pinapa-pa an aboyabos asin an aso kaini garo mansana arog kan sa katol na padulag sa namok.

An bunga kan rimas parati prinipritos asin may namit arog kan kamote. Pero pwede man luto na pinakro. Sa ibang lugar kakanon ining pan-oroaldaw na ginugulay man o kwenta maluto.

## Mga Panluwas Na Takod

:1. Species Profiles for Pacific Island Agroforestryhttp://www.agroforestry.net/tti/A.altilis-breadfruit.pdf 

## Toltolan

:1. Useful Plants of the Philippines. Brown, William H. Volume 1. Dept. of Agriculture and Commerce Technical bulletin 10. Manila. 1950.
:2. Medicinal Plants of the Philippines. Quisumbing, Eduardo. Dept. of Agriculture & Natural Resources Technical Bulletin 16. Manila. 1951.



File:Rimas pinakro(1).jpg|thumb|Pinakrong rimas
Ladawan:ARS breadfruit49.jpg|Binaak na bunga
Rimas2(1).jpg|thumb|Bungang rimas, Filipinas
Ladawan:Artocarpus incisus Blanco2.267.png|Dahon, bunga asin aboyabos/palukpok
Hinduismo

An **Hinduismo** (Ingles: *Hinduism*) sarong relihiyon na nagtalubo asin naglakop sa India na dinadara bako lang sarong sistema teolohika, sarong sistema nin moralidad asin man mayo ning sarong sentral organisasyon na nagmamato kaini. Mayo man nin sarong tawo na binibisto na kagtogdas kaini. Masabi pa na nagtuhaw ini asin nagsanga-sanga dara kan rinibo asin manlaen-laen na grupong relihiyoso poon pa kan 1500 (B.K.), Bago ki Kristo.                                                                                                                                                                                                                                             

Kun sa pagkadakul nin paratubod, ini an relihiyon na ika-tolo sa kinaban(900 milyon), sunod sa Islam na iyo an ika-duwa(1.5 bilyon), asin sa Kristianismo, na iyo an nangengenot (2.1 bilyon). http://www.adherents.com/Religions_By_Adherents.html  Ini daa na an pinakagurang nang relihiyon sa kinaban.

An Hinduismo dominante sa India, Nepal, asin sa mga Tamil sa Sri Lanka. An ibang mga nasyon na may darakulang populasyon nin mga Hindu iyo an Bangladesh, Pakistan, Indonesya Malaysia, Singapur, Mauritius, Fiji, Suriname, Guyana, Trinidad, Tobago, Reyno Unido, Estados Unidos asin Kanada.

An Hinduismo nagdadara nin dakulaon na kaban nin mga eskritura. Binabanga' ini sa Sruti (pinasabong), asin sa Smriti (pinaromdom). An mga ini nagdebelop sa lawig nin ribo-ribong taon na natokar sa teolohiya, pilosopiya, asin sa mitolohiya, na nataong giya asin dunong sa tamang banal na pagbuhay. Sinasabi na an Vedas asin an Upanishads an pinakamatagom kun sa pagka-otoridad, importansya asin pagka-soanoy an pag-uurulayan.

Igwa pa man nin ibang darakulang mga sinurat arog kan Tantras, an Agamas, an Puranas, asin an mga epikong Mahabharata asin Ramayana. An mga kasuratan na Bhagavad Gita, na ginuno sa **Mahabharata** kagutosan kan espiritwal na katukdoan hale sa **Vedas**.

## Etimolohiya
Sinasabi na an Persyang taramon na **Hindu** gikan sa **Sindhu**, Sanskrito daa kan Salog na Indus.

## Mga panluwas na takod

* 
* 
* Many articles about Hinduism ni *Dotdash* (nagligad na *About.com*)
* 
*
Budismo

An **Budismo** (Ingles: *Buddhism*) iyo sarong relihiyon gikan sa Indya na ipigtogdas kan sarong espirituwal na paratukdo na inaapod na "Buddha". Ini an ika-apat na pinakadakulang mayor na relihiyon na igwang 520 milyong parasunod na 7% kan populasyon nin kinaban. Nadadaog lang ini sa pagkadakul kan Kristianismo, Islam asin Hinduismo. Mga **budista** (*buddhists*) an apud sa mga parasunod kan relihiyon na ini.

An iba nagsasabi an budhismo bako man relihiyon. An iba naninindogan na relihiyon an budhismo. Ikonsidera ini: an budhismo may may paliwanag kan pinakapoon kan buhay, may moralidad na pigsusunod asin may mga rito na tino'dan asin mga gawe na giya sa pagbuhay. Igwa ini nin katuyohan na an tawo mag-uswag sa saiyang espirituwal asin pisikal na buhay manta may pinagpapaorog na kodigo moral.

## Uusipon
Tinogdas daa ini kan pinakaenot na Buddha na iyo si Siddhartha Gautama duman sa Amihanan kan India. Kan ika-6 na siglo (B.K.) napasabngan sya nin linaw-isip asin inasumir nya an pangaran na Lord Buddha (siya na iyo an napukawan).

An Budismo nagpawara sa India alagad nabuhay asin naglakop sa Sri Lanka dangan luminayap n a sa iba-ibang lugar kan kinaban, orog na sa kahiwasan kan Asya. Ini nani-porma sa tolong klaseng budhismo:

* Budismong Therevada
* Budismong Mahayana
* Budismong Vajrayana

## Mga panluwas na takod
* Worldwide Buddhist Information and Education Network, BuddhaNet
* Early Buddhist texts, translations, and parallels, SuttaCentral
* East Asian Buddhist Studies: A Reference Guide, Robert Buswell and William Bodiford, UCLA
* Buddhist Bibliography (China and Tibet), East West Center
* Ten Philosophical Questions: Buddhism, Richard Hayes, Leiden University
* Readings in Theravada Buddhism, Access to Insight
* Readings in Zen Buddhism, Hakuin Ekaku (Ed: Monika Bincsik)
* Readings in Sanskrit Buddhist Canon, Nagarjuna Institute – UWest
* Readings in Buddhism , Vipassana Research Institute (English, Southeast Asian and Indian Languages)
* Religion and Spirituality: Buddhism at Open Directory Project
* The Future of Buddhism series, from *Patheos*
* Buddhist Art , Smithsonian
* Buddhism&nbsp;– objects, art and history, V&A Museum
*Buddhism for Beginners, Tricycle
Binotong

An **binòtong** saróng lutò kan pulotán na bagás sa gutâ.

## Pag-andam
An pulotán binibinsâ saká pinapatitì. Tapos an gutâ sa niyóg bàgo iramas sa bagás na pulotán inaasinán na magnámit dikít saká linulutò sagkód na magbuladbukád. Irarámas na an pulotán igdí sa gutâ. An ipapatós kainí iyó idtóng lombód na dahon kan sàba (o dahon kan abaka) na pinagloblobán ngarig magkúnot iní saká daí magpàkit. Higót na pupuyóson na iní sa dahon asín burugkosán man na marháy na daí magtarós an tubig.

Làbonán na iní sa tubig na lantóp sa mga kinaág na binòtong na lulutóon. Sa pagtangáan kan paglulutò, bukasón an sarô asín hilingón kun naggigiyaw-giyáw na an gutâ, tandâ na lutò na an mga binòtong. 

Duwáng kutsaron na gutâ an irarámas sa duwá man na takad nin pulotán. An takaran kan pulotán iyó idtóng takóp kan boteng nescafe na dakula. Syempre, imamantener an proporsyon na iní kun dakól nang marháy an lulutóon. An pamatós ikakaág sa sadít na mangkô nganì madalî an pagsoksók kan tinimpla bàgo puyóson.

## Toltolan
Aroyo

An **Aroyo** kakanon gibo sa giniling na pulotan, pero pigkoloran sana man.  

An pulotan ginigiling na pino asin rinaramas sa guta' nin niyog, asukar asin pangkolor na lila. Alagad, bago iramas an guta, ini linuluto ngona sagkod na magbuladbukad asin maglanalana. Tapos iramas na sa giniling na pulotan kasarabay na an pulang asukar asin  pangkolor. Dangan pinapatos sa lombod na dahon nin batag na linobloban. Pakaparatos na matilaba pero bilogon an hitsura, dinudupil an duwang pinatos asin  binubugkos sa tig aporo. An mga pinatos linala'bonan sa laog kan kaldero. Lantop an tubig pero kun nagaati pwede dugangan an tubig sagkod na malutò. 

## Toltolan
Sinuman

An **sinuman** o **suman** kakanon na pulotan na pinaghamisan. Parati sangkaka' an ginagamit ngani magkolor siya nin mairom na bulawan.

## An Pag'andam asin Pagluto
An pulotan pinapalbag sa tubig sagkod na maglubag. Kun pirang takad an napalbag na pulotan, iyo man an bilang kan takad na guta' na isasalak. An sarong kilong pulotan (dai pa napalbag) sarong takob kan sangkaka' an gamiton. Kun pigluluto na, diit-diit pag-ukagon ngani ramas na maray siya asin madali maisihan kun nagpupulot na siyang gayo.Luto na ini kun nagluwas na an kapulotan niya asin nag'ati na.
Ibos

An **ibos** kakanon gibo sa bagas na pulotan. Pinapalbag an bagas na pulotan. Kun pirang takad ini, iyo man an guta' na isasalak igdi. Pero an guta' pinapabuladbukad ngona sagkod na maglanalana. Dangan raramason  na an pinalbag na pulotan sa guta' na  linuto. Kinakaagan dikit na asin an guta' na magnamit. Tapos isoksok na ini sa pinaitok na langkoy kan niyog na piglobloban.

Ikaag sa kaldero asin tubigan na lantop. Pagdugangan na lang nin tubig kun naaati na asin dai pa luto.

Ngane maghamot asin mata'wan kolor an ibos, sinasalakan nin bagas na palagadan. An kolor kaini kun luto na mairom na lila asin mahamyo, maogma sa pamarong na gayo.

## Toltolan
Latik

An **latik** pareho mananggad an paglutò asin an pagtimpla sa **[[ibos]]**. An kaibahan lang iyo an pagpatos. Imbes na langkoy nin niyog, an ginagamit iyo an linobloban na dahon nin batag na sa'ba, asin pinupurmang rektanggulo. Pakaburugkosi ini, kinakaag sa kaldero asin pinapakala'kaga' sa tubig na lantop. An tubig kaini pinuga' sa mga dahon nin sili ngani magtaong arok na berde asin may gasiprot na asin man sa pagtaong dikit na namit askad.

An liputok na guta' linuluto na may diit na hamis nin asukar asin ini an pinaglalahid sa ibabaw kan naunog nang latik.
Sinukmani

An **sinukmanì** mayong pinag-iba sa **[[palopsi]]**'. An sangkap kaini asin pagluto saka pagtimpla parehas sana.
Palusag

An **palùsag** lutò nin gulayon sa gutâ. An sangkap kaini iyo an ogbos nin natong, mga giniris na hilaw na langkà o giniris na ogob.

Sa kaldero, hapinan nin natong ngani dai dumukot an linuluto. Dangan ikaag na an mga rekado sa irarom  arog kan bawang, asin, la'ya, sibulyas, saka tanglad ngani mag-amyong mahamot. Ikaag na an mga giniris saka dahon natong. Ikaag naman an guta'. Dai ini pig-uukag. Halaton sanang mag-ati.
Si Nanay, Si Tatay

An awit nin banwaan na **Si Nanay, Si Tatay** sarong kantang Bikolnon.

:Si Nanay, si Tatay di ko babayaan,
:Balakid na boot an sakuyang utang,
:Si pagdara sako nin siyam na bulan,
:Gatas na sinoso, di ko mabayadan.

:Ay Nanay, ay Tatay, kon ako maghale,
:Hihidawon nindo sa gabos na aki;
:Maski makakua nin makakasangle,
:Dai makaarog kan sakong ugale.

:Ay Nanay, ay Tatay, kon ako maraot,
:Pugotan nin payo, ibontog sa lawod,
:Kon maheling nindo na nag'anodanod,
:Ay Nanay, ay Tatay, sapoda man tolos.

:Si Nanay, si Tatay daing pagkaherak,
:Gustong agomon ko an sarong may kuyap.
:Ay Nanay ay Tatay, kon kami mamogtak
:Hilohon ko siya tanganing matigbak.

An ultimong parapo kan sa itaas na kanta makangalas ta kapinonan man nin saro pang kanta. Sa lawig nin panahon gayod minsan an paburu-balyong ngimot kan mga awit-banwaan, medyo dai na naroromdoman an pagkatarakod-takod kan mga kanta. Adali ini:

**Si Nanay, si Tatay Daing Pagkaherak**
:Si nanay, si tatay daing pagkaherak
:pinaagom ako babaeng may kuyap
:tandaan mo tatay kun kami mamogtak
:hihilohon ko siya tanganing matigbak
:hapoton man ako kun ngata natigbak
:nagkakan nin batag pigsakitan  nin tulak.

:Si nanay, si tatay pinirit ako
:na ako pakasal sa dai ko gusto
:ta atyan kaiyan kun makasal ako
:pagsabisabihon an kapobrehan ko.

:An kapobrehan ko di sukat masabi
:ta kun nagsasapna minsan  koron dai
:maglakawlakaw man kadtong mga kalye
:di makaka-onra makakadiskubre.
Si Manang Pulana

**Si Manang Pulana**

:Si Manang Pulana nagsakat sa tuba,
:Naloslos si saya, naheling si letra; 
:Kaso basahon ko c, o ko; c, a, ka; 
:Na kun bibilogon sadiri ta ka na. 

:Si Manang Pulana nagbanwit sa bobon, 
:Sinubadan pantat, kasiling binaton; 
:Kaso hapoton ko na kun anong pinaon; 
:Alolonting ogis na may golonggolong.
Salampating Guminaro

**Salampating Guminaro**'

:Kaso sarong aldaw
:Nag'ataman akong punay
:Nakasangle, nakaribay
:Nin si ogma ko kasakitan.

:Salampating guminaro',
:Guminaro huli sako',
:Ano daw ikinamundo'
:Ta naglayog nin harayo'.

:Tuminaas, buminaba',
:Nagturo' si sakong luha',
:Nagin salog, nagin sapa',
:Nagin danaw na dakula'.

:Halat ka sakong punay ko,
:Ta madakop ka nin iba,
:Ilaog ka sa hawla
:Sa hawlang may seradora.

:Diyan ka na magdadanay
:Ni pag'inom, ni pagkakan,
:Tangani' ka nang magadan
:Mapara' ka sa kina'ban.
Ranga Nin Sakong Puso

**Ranga Nin Pusong Nagtitios**

:Ranga nin pusong nagtitios,
:Burak na sangkap nin hamot,
:Uya an buhay ko saimo dolot
:Lilingya nin pagkaherak
:Puso kong namomoot.

:Bitoon kang maliwanag,
:Sa diklom nin kabanggihan,
:Puso kong nariribongan
:Nagbareta nin kapungawan.

:Kun dai kang pagkaherak
:Na ako mo pabayaan,
:Puso kong simong binihag
:Magpapatimasang.
Igwang Akong Singsing

**Igwa Akong Singsing**

:Igwa akong singsing
:singsing na brilyante
:itinao sako kan taga-Legazpi
:kaso iuli ko habo nang umagi
:ay palan  poon ko ta mamalaye.

:Igwa akong singsing
:singsing na perongko
:itinao sako kan taga-Tabaco
:kaso iuli ko habo nang umako
:ay palan poon ko ta mag'aagom sako!
Kaogma Festival

An **Kaogma Festival** sarong semanang selebrasyon kan aldaw nin pagkatogdas kan provinciang Camarines (Camarines Sur asin Camarines Norte) kan Mayo 27, 1569. Enot na pigselebrar an okasyon na ini kan taon 1999, an ika-420 anibersaryo kan provincia. 

## Toltolan

## Mga panluwas na takod
* Opisyal na Websayt kan Provincia nin Camarines Sur
Ako An Lalaki

An **Ako An Lalaki** sarong kantang Bikolnon.

:Ako an lalaki
:labi ka pusoan
:minsan an talapang
:dai natatakotan
:igwang magkiniskinis
:sa gilid nin dalan
:minalukso ako
:golpe an dalagan.

:Ako an lalaki
:sa kawayan tubo'
:dating namamari'
:sa kamoteng luto'
:aki pa man ako
:na makisumaro
:kumakan nin bahaw
:dai napapaso'.
Igua Acong Singsing

**Igwa Akong Singsing**

:Igwa akong singsing
:may tampok na pula
:itinao sako
:kadtong taga-Naga
:isinusu'lot ko
:nagpapara nganga
:kaya palan, tatay
:ta gustong umiba.

:Igwa akong singing
:may tampok na itom
:itinao sako
:kadtong taga-Bombon
:isinusu'lot ko
:nagpapara modong
:kaya palan, tatay
:ta gustong mag'agom.

:Igwa akong singsing
:may tampok na puti
:itinao sako
:kadtong taga-Buhi
:isinusu'lot ko
:nagpapara hibi'
:kaya palan, tatay
:ta gustong magpapadi'!
Saro, Duwa, Tolo

**Saro, Duwa, Tolo**

:Saro, duwa, tolo
:uya naman ako
:apat, lima, anom
:pirmeng sa giromdom
:pito, walo, siyam
:uya ka sa daghan
:sampolo, maysaro
:uya ka sa puso.
Awit Nin Parasapna

**Awit Nin Parasapna**'

:May gitara akong langka'
:dara ko sa pagsapna'
:kun aboton akong tungka'
:togtogon kong punga'punga'

:May gitara akong og'og
:dara ko sa paglabog
:kun aboton akong linog
:togtogon kong kilogkilog.
Gitara Kong Tabog

**Gitara Kong Tabog**

:May gitara akong tabog
:daradara ko sa paglabog
:pakahiling ko nin talosog
:togtogon kong pasibogsibog
Pasirosimbagan Nin Babae, Lalake

**Pasirosimbagan Nin Babae, Lalake**

Lalake:

:Señora kun habo kang gayo
:ulian si sakong gasto
:pagbabayo, pagsakdo
:pagkua pa nin songo.

Babae:

:Magsakdo ka man malibog
:magsapna ka man malagtok
:magkua man songo domog
:magbabayo ka man binlod.
May Gitara Akong Pula

**May Gitara akong Pula**

:May gitara akong pula
:dara-dara pag'eskwela
:masabatan ko si maestra
:tinogtogan kong pantomina!
Abaa Na Si Tyong Juan

An **Abaa Na Si Tyong Juan** sarong kantang Bikolnon.

## Letra
ABAA NA SI TYONG JUAN

:Abaa na si tiong Juan
:nagtanom nin niyog
:nagsanga nin apnik
:nagdahon nin ogob

:Namurak biriran
:namunga nin lukban
:kaso koonon ni tiong Juan
:hinog na latondan.
Virac

An **Virac** sarong primera klaseng banwaan asin iyo an kabisera kan probinsya nin Catanduanes, Filipinas. Ini an ikatulong pinakadakulang banwaan sa sukol kaining 188 kilometro kwadrado. An designadong zip code kaini iyo an . 

Susog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado.

An banwaan napapalibotan kan Kadagatan Pacifico sa subangan hasta habagatan, kan halangaw asin berdeng tarakod na kabukidan kan San Miguel sa amihanan, asin kan San Andres sa sulnopan.

## Mga barangay
Nababanga sa 63 mga barangay an Catanduanes.

## Demograpiko

## Uusipon
Kan nag-abot an mga Kastila sa baybayon kan Catanduanes, an Virac sarong sadit na komunidad na pinamamayohan ni Datu Lumibao asin an saiyang agom na si Milbigan. An saidang matuang aking lalaki iyo si Macacao na nakaistar sa gilid kan sapa.

## Mga Estasyon nin Radyo
*DZVC-AM 621 kHz (Progressive Broadcasting Corporation)
*DZNI 729 kHz (Raven Broadcasting Corporation)
*DWHH-AM 837 kHz (Crusaders Broadcasting System)
*D___ 1053 kHz (Delta Broadcasting System) 
*DWDI 1224 kHz (Mareco Broadcasting Network)
*DZRA-AM 1368 kHz (Catanduanes State College/Audiovisual Communicators, Inc.)
*DZHL 1431 kHz (Audiovisual Communicators, Inc.)

*DWIO 97.5 (DWIO; Audiovisual Communicators, Inc.)

## Kataytayan nin mga Ladawan

File:Simbahan katoliko Virac.jpg|An Simbahan katoliko sa Virac
File:Munisipyo kan Virac.jpg|An Munisipyo kan Virac
Ladawan:Saodan sa Virac137.jpg|Merkado publiko
Ladawan:Merkado publiko sa Virac135.jpg|An sa ibong kan merkado
Ladawan:Catanduanes Colleges.jpg|Catanduanes Colleges 
Ladawan:Tinampo sa may munisipyo.jpg|Tinampong kahampang munisipyo
Ladawan:Virac Sports Center118.jpg|Lugar sa isports 
Ladawan:An parke097.jpg|An parke 
Ladawan:Marem Pension House130.jpg|Marem Pension House 
File:Low tide in Virac, Catanduanes 01.jpg|thumb|Virac, Catanduanes


## Toltolan

## Mga panluwas na takod
* PhilAtlas.com
* Philippine Standard Geographic Code
* Local Governance Performance Management System
*Official website of Virac