open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kalangkagan nin Uran asin Init

An rawitdawit na sinurat sa lengguwaheng Bikol asin nagin ambag sa antolohiya na may titulong Mga Yawit-yawit sa Tig-init sa An Tambobong nin Literaturang Bikolnon, Tomo 1 Blg. 2 Abril-Hulyo 2010, p. 38-39:

:Init na mangirhat, magiritikgitik an kimlat
:Sa dagang nagbubuswak, anggot nagwawarak!
:Saen na daw idtong mayumhok na hapros
:Sa hinuyop kan paros minasayaw an buhok?
:Haen daw idtong sulnupan, batad na sirangan,
:Nalingaw gayod sa pagsulnop an saldang diyan?

:Noarin baya minasalida nin kunop na kublit
:An makalyong likod kan hunyagong anit?
:Haditon nang gayo an tanoman nin kalangkagan,
:An init man nanggad mangirhat, lingaw an langit
:Turog gayod na nagtitipon an mga panginuron
:Kan uran sa busay na saiyang pagpapabuluson.

:Nanggad baya mansaya an mga bitoon sa langit
:Haditon sa pagkabangging maaringasa, mainit,
:Ta kun ano an pansun-ip sa pagsinghap uya,
:Pamaypay nin paros sa pagbuswang mahanap pa.
:O hilnga na baya an lawig kan mga paroyang oma:
:Kun aldaw maputiong lantad, pahaon nang nabantad!

:Habo na gayod maghulog an uran sa langit,
:Ta an daga baya hilnga, depisil nang makunit.
:An dating berdeng bado, mayo nang yamit,
:Maaringasa an hinuyop-huyop nin paros,
:Mayong sustansiya an kunop nin hadok,
:Gadan an lapnit, mayong dahom an kugos.

:O hilnga baya an mga kahoy sa kabukidan,
:luyos an langkag na dahon, halat an uran;
:Nagtitingag sa langit, husto an pangadyeon:
:O Diyos baya paturoa an uran o kaya ambon,
:Mga alaga kong gamgam mayo nang kakanon,
:Maluya na an pakpak sa paglupad maghapon!
Nonoy, si Ina mo

An rawitdawit na sinurat sa lengguwaheng Bikol asin nagin ambag sa antolohiya na may titulong *Mga Awit Para sa Ina* sa An Tambobong nin Literaturang Bikolnon, Tomo 1 Blg. 3 Taon 2011, p. 45-46:

:Ano daw ang gigibohon
:Sa sarong akeng masutilon;
:Sa ina daeng paggalang
:Garong hade baga sa harong.

:Giromdom ko kan ake ka pa, nonoy
:Si ina mo nagpupuyat kaaantabay,
:An hibi mo baga kantang mahayahay,
:Sa paggios mong paluhay-luhay.

:Sabay puknat, nagbubuhat
:Pano nin handal asin kahaditan
:Tibaad ka baya saiyang naipit
:Sa pagal niyang nanok na pananglitan.

:Uya, nonoy, hilnga sa litratong luma
:An paghiyom mo maogma
:Sa puso nakakapataba,
:Yaman ni ina mo sa paggurang niya.

:Ano daw kun idulot ki mama mo
:Pagkamoot na daeng sagkod;
:Uya hilnga, maski nonoy siya gurang na
:Kaya pa niyang magsakdo, maglaba.

:Nin huli ta pagkamoot niya bulanos
:Daeng katampad na kuwartang ginatos;
:Siya matindog sa madali mong pag-apod
:Maski an bitis maluya, kaya pang magpagan-ot.

:Sa lambang lakad niya pasiring saimo
:Bilog niyang pagkamoot, dulot niyang gayo;
:Alagad, ika baya nonoy, hilnga makusog pa
:Habo lamang ma-istorbo o masugo niya.

:Pira pa daw sa mundo an arog mong pabaya
:Si ina mo nagdudusa sa tagas kan payo mo, hilnga
:Ta amay minapahingalo, sa harong pinagdudulot an higos,
:Ta mala ngani ngunyan gurang ka na, siya nagsisirbe pa.
Duyan nin Promisa para ki Mama

An rawitdawit na sinurat sa lengguwaheng Bikol asin nagin ambag sa antolohiya na may titulong *Mga Awit Para sa Ina* sa An Tambobong nin Literaturang Bikolnon, Tomo 1 Blg. 3 Taon 2011, p. 47-48:

:Mama, sa pagdakula ko tatabangan ta ka,
:Gusto ko man maghiro, sige ika nguna,
:Sakripisyo mo pirme kong gigiromdomon,
:Sa paghigos ko ika an magin inspirasyon
:Dae malilingawan pagkamoot mong masaghom.

:Mama, uya baya ake mo dakula na,
:Pero dae nakakalingaw, nakakagiromdom pa
:Sa promisang higos, ta ngunyan ako nagtitios
:Pero nuodma o baya sa otro bulan o taon
:An kapagalan mo tutumbasan ko nin paglaom.

:Mama, baya hilnga, ako nagluluya kun mayo ka
:Giromdom ko kaito na makusog ka pa
:Higos mo daeng puknat, daeng untok baga,
:Sige ang paghiro, garo sadire mo an mundo,
:Maski ngani ngunyan ako tinatabangan mo pa.

:Uya an makoapo mo, iyo an matabang saimo,
:Mabantay sa aldaw kan saimong pagluya;
:Mapakusog sa tuhod mong mapaloy-paloy,
:Dara-dara mo an maogmang pagal sa paghalat
:Pero uya baya ako, kataid, kugos mo nang haloy.

:Kun mayo ka, O mama, mamondoon akong gayo
:Ta yaon saimo an kadunungan, pamana sa makoapo;
:Pero noarin baya magbago an dalagan kan mundo mo
:Ta maski noarin ika man giraray an piggigiromdom ko,
:Sa pagduyan, pagkanta asin pagrawitdawit mo.

:Habo ko daw mama na magluya o mawara ka
:Pero dae ko kapot an senyal kan buhay mansaya;
:Ta an kaarakian sa mundo, garo ribong na baga
:Dae aram kun arin ang sala, o baya kun ano an tama,
:Pero ako ina dae nakalingaw sa duyan kong promisa.
Pirikpisik

:An hilomlom na kaanggutan
:garo sipnoang kuyom-kuyom;
:nakahagkos sa puso, siring sa tubig
:na nagraraguso, daeng kanultulan;
:Siring sa sarong hisong gapo,
:Hinahagidhid an mapulot
:na ugsong nin kasalan
:tanganing sa sarong pirik-pisik
:nin tubig na malipoton,
:o malabnawon, maianod
:an ati nin kalapaan.

:Siring sa maitomon na tabnaw,
:Dae mo mansay an kairaroman
:na kun saimong imahinaron
:siring man sana
:sa pusong maitom;
:nawawara an tunay
:na kahulugan nin kulay:
:maitom, madiklom,
:mabataon, malapaon,
:gabos daeng porma
:nin tultulan.

:Tagdo sana.

*Kabali sa Ikaduwang Saringsing: Paghimukat nin mga Obrang Literatura, na ginibo sa Palestina, Pili, Camarines Sur*
Biktima

:Maamay kang napagmata sa tinoraok nin manok,
:senyal nin kaomagahon asin pagbuhat kaidto pa.
:Aram ko na pinirit mong magin obligasyon ini sa sadire,
:Ta sabi kan doctor kaipuhan mong mag-ehersisyo;
:Mala ngani, sa gabos na panahon pirme sana ikang nakasakay
:Sa motorsiklo o sa karag-karag na lumang awto mo.
:An mga gugurang nagsasabi na maglakaw o magdalagan,
:Magpagan-ot nin todo maski paminsan-minsan man lang.
:Pirmeng giromdomon na an ehersisyo magin regular na bisyo,
:Tanganing mawaraan ka nin takot na daogon 
:an estrok o hayblad, o delikadong atake sa puso.

:Alagad hilinga baya an iba, sa hugak na kaantabay,
:Habong mag-ehersisyo, an taba an mas gusto;
:Sa isip ninda pampagabat sa hawak o pampadakula
:Mas kursunada an bilbil, paghuna maskulado na.
:Sa pagkaudto, matapos magkakan hapihap an tulak ninda,
:Sa kabasugan naghihikab aba anang siram baga!
:Nakahiling sa duyan, yaon sa isip siyestang hapon na.
:Orog na kun maparos, malimpoy sa irarom nin kahoy
:Mahukgragong na turog, maribok sa pag-iriba, 
:An mga nanok na langaw napagmata, nagpipiyesta 
:sa wagak na laway na nagtotoro gikan sa ngiwi ninda.

:Uya man an amigo kong apod kan barkada si Taba,
:An ehersisyong kapon mala ngani imbento niya daa:
:Kadikit na lakaw-lakaw, pagan-ot, karigos, higda,
:turog, mata, iyo an regular na opisyo niya,
:tamang-tama na preparasyon sa irinoman, sabi niya.
:Dae siyang labot sa agom o ake niyang gurutom na,
:Basta, habang makusog pa daa, sige sana mag-orogma kita,
:Ta noudma malay mo, an gabos na ini magka-urubos na;
:Sa langit mayong inomong tuba, gin, wiski o brandi, aram ta
:Mas maray digde sa daga magbuburat kesa langit na ika gadan,
:An inomon siyertong init sa lalamunan, pampabuhay nin daghan!

:Alagad, sarong aldaw an mga barkada nagngangalas mayo siya,
:Sa dating iribahan, nagkukulang an maribok, mamondoon baga;
:Impit an estoryahan, maluluya, may nagluluha pa,
:Ta ini si Taba na padaba ninda, mala nakahigda na,
:Nakapirong an mata sa kahon na an salamin itso-diretsohan na.
:Sabi kan gurang: Mga Nonoy, uya, nahihiling nindo na,
:An bunga nin mga bisyo, pampaamay na pagturog sa buhay ta,
:Kun ika mas paorog an barkada, lingaw ngonyan sa pamilya,
:Isip-isipa baya, nonoy, hilinga si Taba na saindong barkada
:Sa kadunungan nin isip sa paghuna niya, nagin biktima!

*Kabali sa isinumite para sa Ikaduwang [[Saringsing National Writers Workshop|Saringsing]]: Paghimukat nin mga Obrang Literatura na ginibo sa [[Pili, Camarines Sur|Palestina, Pili, Camarines Sur]]*
The Prized Pendulum

:The prized pendulum swing like
:fair-cornered wings of the wind; 
:Penitent and perfidiously switching
:in the querulous graves-
:crowing a litany bit by bit.
:But, as time wrenches a ringing
:in the round portals of halts and swing, 
:while the swampy views the tide ebbing, 
:a new day stayed on bright and tight! 
:The hoarse shouting at a distance
:echoed and shuddered the cant; 
:But, the perfecity of it all remained
:within the limits of unlimited-
:the chanting voice's been chained! 
:They swing up and down bottomless, 
:swaying like mantle of a small sky; 
:and the beams had burrows to a try
:incredulously counting the catch cry-
:crooked as it were like abyss die! 

*This poem was declared as one of the semi-finalists in May 2002 International Open Poetry Contest and published in an anthology entitled "LETTERS FROM THE SOUL", Library of Congress, ISBN-0-7951-5160-8.*
Sipngang Pamukaw, Paimbong

:Malipoton an kabanggihon sa rukarok nin kapagalan,
:garo baga nalulula an sakong kahaisan,
:nin huli ta nagkakaramhol na sa kahuhurop,
:ta uya baga si init, dae nang gayo napapak-it.
:Matubod daw an madinudang pakrit,
:ta baya lulunhagan nin maigot na pagsingha?
:Aw dae man baya pagkilhaga an kupot na kamot,
:Minalinga kaiyan kun minsan sa hurulnakang kulapos.

:Makangisihon man daw hilingon an batad na kuyakot,
:sa lipot kan nagsusungaw na kahimsaan,
:bagang sugok na lapaon, minatiprak kun saen,
:ta sa paghuna sadire niya an tukawang lukot,
:na binanigan kan mga diyaryog luma,
:ta naghuhuna kamo, siya turog?
:Oy, dae man baya pagsinghalan an hugak!
:Ta tibaad sa kahigosan kaini minasipnga
:an makusog na pamukaw sa matang sagin turog.

:Paolia baya, ta huhusayon ta an kinutkutan,
:Hilnga an kubal sa palad nin mahugak:
:Kinurumulan na kan bagwis na alipayon,
:ta an paus-os prente, naglupad nin palik-ad,
:sa paghiling niya baya an daghan an pansalong rakdag.
:Nagtuturo na an likidong bunghay sa ginhawa,
:Sabay sa paglukot kan panyolito, an kulangot dukot.
:Makulog man an payo, mainit an mata,
:Kalinturadong parupagulong, nalingaw kan imbong!
Giyera sa Tuprik nin Laway

:Ngiwi mong rapido, panduridot nin puso
:Mga tataramong pakrit, bistado an mga demonyo.
:Sambit mo an tagkarit, senyal na daang bago,
:O pagturaok nin manok sa bubungan,
:May bados daang daraga sa kataid nindo.

:Dae pa daw nagsusubang an aldaw sa sirangan,
:Mga estoryang raot kadakol ka nang imbento.
:Hinais mong isip sa lamyerda, sambit kan iba, dara mo.
:Nagkariribok sa ilawod nin huli sa tsismis kan dila mo,
:Sa iraya nagpiyesta an mga ayam, nagribong an mga payo.

:Sabi daa an laway may darang rabis o baya tetano;
:Dae ako makatubod pero ngonyan na nahiling ko,
:Tama gayod an sabi kan mga gurang kaidto: 
:An pusong maitom na dara-dara nin maraot na tawo, 
:espiritung madiklom na impluwensiya kan mundo!

:Kaya dae baya magtubod tulos sa mga sabi-sabi,
:Magtugang man siya o haloy mo nang kabistado,
:na kun mangestorya garo bagang burabod na bagyo,
:Inoorihan ka nang gayo, dae ka pang pagkamangno.
:Tuprik niyang laway, minagiyera an bilog na mundo!
Ladislao Diwa

Si **Ladislao Diwa y Nocon** (Hunyo 27, 1863 − Marso 12, 1930) sarong patriotang Filipino asin saro sa kagmukna kan Katipunan na iyo an nagpabungkaras kan Rebolusyon Filipino tumang sa Espanya kan taon 1896.

## Toltolan
Hadeng Enrique VIII

Si **Hadeng Enrique VIII** (Hunyo 28, 1491 – Enero 28, 1547) nagin Hade kan Inglatiera poon Abril 21, 1509 sagkod na siya nagadan. Siya an ikaduwang monarka kan Casa Tudor, kagmana kan saiyang ama na si Enrque VII. Siya bantog sa pag'agom anom na beses, pagkapot nin poder na absoluto sa kabilogan kan saiyang sakop. Sa panahon niya, notado siya kan pagsuway niya sa Iglesia Romana Katolika asin pagtogdas kan Iglesia nin Inglatierra (Iglesia Anglicana), pagtunaw niya kan mga monasteryong Katoliko, pagsamsam kan mga rogaring kan Simbahan Katoliko. Sa panahon niya nangyari man an pagkaburunyog sa sarong kahadean kan Inglatierra asin Gales. Siya nagin man Senyor dangan Hade kan Irlandya asin pinadagos niya an paghihingako kan Kahadean nin Pransya bilang parte kan Kahadean nin Ingles.

Si Enrique sinasabing nakakawili, edukado asin mahusay na hade  asin may reputasyon bilang saro sa mga karismatikong namomoon kan tronong Ingles.. Maliban sa saiyang pagkapot nin poder na absoluto, siya saro man na parasurat asin kompositor. An saiyang makuring kama'wotan na mata'wan an Inglatierra nin tagamanang lalake naggikan sa personal na kapritso asin bako sana sa pagtubod niya na an babaeng mamomoon maluya asin daing kusogboot sa pagpugol kan Dinastiya Tudor, asin an pagpadanay kan matapong katoninongan resulta kan si Mga Gera nin mga Burak— na nagbunga kan duwang bagay na nagpapamidbid saiya: an pagkaigwa niya nin anom na agom asin an Repormasyon nin Inglatierra na nagresulta na an nasyon na ini nagin haros sarong Protestanteng nasyon. Kan siya naggugurang na, nagparataba siya asin an saiyang salud nagroro. Sa historya, hinihiling siya bilang sarong marigsok, ma'isip, maringis na hade na takot maagawan poder. .

## Mga naagom ni Hadeng Enrique VIII

File:Michel Sittow 002.jpg| Enot na agom, si Catalina de Aragon (1509)
File:Anneboleyn2.jpg|Ikaduwang agom, si Ana Bolena (1533)
file:Hans Holbein the Younger - Jane Seymour, Queen of England - Google Art Project.jpg|  Ikatolong agom, si Jane Seymour (1536)
file:Anne of Cleves, by Hans Holbein the Younger.jpg| Ikaapat na agom, Ana de Cleves (Enero, 1540)
File:HowardCatherine02.jpeg| Ikalimang agom, Catalina Howard (Hulyo, 1540)
File:Catherine Parr from NPG.jpg| Ikaanom na agom, Catalina Parr (1543)


## Mga panluwas na takod

* Tudor bio 
* Jokinen, A. (2004). Henry VIII (1491–1547). 
* Eakins, L. E. (2004). "The Six Wives of Henry VIII".
* Public Broadcasting Service. (2003). "The Six Wives of Henry VIII". 
*Vallieres, S. (1999). "Tudor Succession Problems" 
*Ask About Ireland: Waterford Museum of Treasures Collection: Cap of Maintenance
*''Luminarium: King Henry VIII''  Life, works, essays, study resources
* Henry VIII Podcast Show 
* Henry VIII and his wives
* Buehler, Edward. (2004). "Tudor Portraits: Henry VIII".
*Stevens, Garry. (2003). "Henry VIII: Intrigue in the Tudor Court" 
* Martin Luther to Henry VIII, 1 September 1525
*Henry VIII to Martin Luther. August, 1526

## Toltolan
Oetzi, an Yelong Tawo

Si **Oetzi**, an Yelong Tawo inapod man na **Tawong Similaun**, mga pangaran sa sarong mummy nin sarong lalaki na nabuhay 5,300 taon na nakaagi kadto pa.  An mummy nadukayan kan Septyembre 1991 sa Otztal Alps, harani sa bukid Similaun asin Hauslabjoch sa may pag'oltan kan Austria asin Italya. Siya na an pinakagurang na natural na mummy sa Europa asin nagtao ini nin pambihirang oportunidad na maadalan an Europeong Chalcolithic. An saiyang bangkay asin mga kagamitan nadidispley ngonyan sa Museo nin Arkeolohiya nin South Tyrol duman sa Bolzano, South Tyrol, Italya.

## Deskripsyon

Susog sa mabusisi na pag'uugid kan saiyang pagkatawo, si Oetzi 160 sentimetro an langkaw, 50 kilogramo an timbang, mga edad 45ng taon, asin nadukayan na nagrurugnas an ibang parte kan kahawakan. 

Siya nadiskubreng may "lime disease", "lactose intolerant"asin igwang sinasabing "arterial sclerosis". mga kamatean na nagpapahiling na an mga siring na helang dati naman palan daa inaagihan na mga kahelangan kan mga suanoy na tawo asin bako sana kan mga tawo sa modernong panahon.

## Toltolan

## Mga takod na video

* National Geographic: Padalan kan istorya ni Oestzi
* Ötzi's DNA Sequencing... https://www.youtube.com/watch?v=i98fKZ8xA2E. Kinua 2024-12-03
Eduardo VI kan Inglatera

Si **Eduardo VI kan Inglatera** (Oktobre 12, 1537 – Hulyo 6, 1553) nagin Hade kan Inglatera poon Enero 28, 1547 sagkod na siya nagadan.

## Mga panluwas na takod

* Hadeng Eduardo VI bio
Leandra Leal

Si **Leandra Rodrigues Leal Braz e Silva** (Rio de Janeiro, Septyembre 8, 1982) sarong Brasilianong aktres asin personalidad sa telebisyon.

## Mga panluwas na takod
* Leandra Leal on IMDb
Marie Tussaud

Si **Anna Maria Tussaud**  (née Grosholtz; Desyembre 1, 1761 - Abril 16, 1850, sarong artista na midbid kan saiyang mga iskultura sa taro asin kan Madame Tussauds, sarong museong taro na saiyang tinogdas sa London, Inglatera. 
## Biograpiya

Si Anna Maria Tussaud namundag sa Strasbourg kan Dsyembre 1, 1761; an saiyang ama na si Joseph Grosholtz, sarong soldados,  nagadan kan duwang bulan na sana siyang ipapangaki. An saiyang ina, ki Anne-Marie Walder  ginibo dinara siya sa Bern kun saen an ina niya nagin taga'asikaso kan harong  ni Dr. Philippe Curtius (1741–1794). Si Curtius sarong mediko alagad may talento sa pag'iskultor nin tarong pigurin na saiyang pag'ilustrar kan anatomiya. Dangan si Curtius naggigibo nang iskultura nin mga ladawan kan tawo. Kan si Curtius naghubo sa Paris kan 1765 asin duman nagpoon nang nagbugtak nin sarong *cabinet de cire* (eksibit sa taro)   Kan taon na idto, si Curtius naghimo nin tarong pigurin ni Madame du Barry, babaeng karelasyon ni Hadeng Luis XVI kan Pransya. An siring na obra iyo an pinakagurang na mahihiling sa museo  ngonyan. Kan taon 1767 nagsunod ki Curtius si Anne-Marie kaiba si Tussaud. Igdi nakanood si Tussaud mag'iskultor sa taro nin huli ta an doktor, na inaapod niyang tiyo, sunodsunod nang magkaag nin mga eksibit asin siya tinutukdoan ni Curtius pag'ukit man nin mga pigurin sa taro mala ta nagin siyang katuwang sa trabaho. An mga eksibit kan doktor enot pinasale sa Paris kan 1770, asin nagganyat nin dakulon na paradalan. Taon 1776, an eksibit naghubo sa Palais Royal dangan kan 1782, nagbukas si Curtius ikaduwang eksibit an Caverne des Grands Voleurs, na iyo an sinundan kan Chamber of Horrors sa Boulevard du Temple. Inistorya ni Tussaud na kan taon 1780 abot 1789 na taon nin Rebolusyon, siya nagtokdo paggibo nin mga tarong kandila ki Prinsesa Elizabeth, tugang ni Hadeng Luis XVI asin iyo man ini enot na oportunidad na nakagibong magsadiri nin mga tarong pigurin, an pinakaenot an pigurin ni Voltaire.. Ngapit naggibo man siyang mga pigurin nin mga bantogan na personalidad arog ki Benjamin Franklin, na an trabaho niyang ini nakaabot sa maogmang pagreparo kan pamilya kan hade asin padagos pinaestar na siya sa Versailles 
 
## Mga hihilingan

*Leonard Cottrell, *Madame Tussaud*, The Camelot Press, London, 1951.
**Madame Tussaud's memoirs and reminiscences of France*, by *Marie Tussaud*, ed. by F. Hervé, London, 1838.

## Hilingon man

* Madame Tussauds Hong Kong

## Toltolan
2012 Gawad Obrang Literaturang Bikolnon (Abril)

An inot na **[[Gawad Obrang Literaturang Bikolnon]]** para sa bulan nin **Abril** ginibo kan Abril 17, 2012 sa Sosimo Restobar sa Abenida nin Magsaysay, Syudad nin Naga, Bikol. Igwa ini nin duwang kategorya kabilang an *Rawitdawit* asin *Saysay*.

Ginawadan nin pagmidbid bilang **Pinakamatanos na Rawitdawit** an *Via Crucis* ni Jomark Baynado kan Baao, Camarines Sur asin *Biernes Santo* ni Niño Manaog kan Tinambac, Camarines Sur. Para sa kategoryang **Saysay**, ginawadan an *Ultimo na Tagdo san mga Luha* ni Rodel Añosa kan Aroroy, Masbate.

Kadungan an okasyon kan ikaduwang anibersaryo kan Parasurat Bikolnon asin bisita kan banggi an Kaboronyugan Cultural Group.

## Mga ginawadan na Obra

## Toltolan
Robert Ripley

Si **Robert LeRoy Ripley** (Desyembre 25, 1890 – Mayo 27, 1949) sarong Amerikanong kartonista, negosyante asin nobatong antropologo na iyo an nagmukna kan bantogan na maray  na pasale, an Ripley's Believe It or Not!, na pinapaluwas sa seryeng publikasyon sa mga peryodiko, sa radyo asin telebisyon asin ini nagtatampok kan mga haros dai makatubod, pambihira asin naiibang mga pangyayari, mga bagay asin insidente na nadudukayan sa manlaenlaen na parte kan kinaban.

Mga bagay na sinasakop sa atensyon kan pasaleng ini iyo an mga mahusay asin napapalaen na rekord sa isports, mga bagay na makakangalas pero dai aram kan dakul na tawo, o hale sa mga lugar na haros dai pa naabot kan tawo. Si Ripley inaako man na ipublikar an mga ambag hale sa mga parabasa na napadara man mga retrato sa pagsuporta sa mga iniistorya ninda, arog halimbawa kan naiibang porma nin kalabasa, may apat na bitis na manok, mga kambal na namundag sala an pagkatakod, o mga payong pinakupos asin pinasadit.  Ini gabos ikinakaag niya sa publikasyon na may mga drawing pa, ngane pagngalasan asin magdulot  nin dakulang pagkabigla sa mga paradalan.

## Mga panluwas na takod

*Robert Leroy Ripley's grave
*Ripley biography 
*www.ripleys.com/
*www.ripleyslondon.com/
*Ripley Entertainment

## Toltolan
Thiago Martins

Si **Thiago Martins** (Rio de Janeiro, Agosto 18, 1988) sarong Brasilianong aktor.

## Mga panluwas na takod
* Thiago Martins on IMDb
Tulay Golden Gate

An **Tulay Golden Gate** sarong kolganteng tulay na nabalagbag sa ngawngaw (inapod *Golden Gate*, bulawan na tata) kan Sola' nin San Francisco asin ini an natakod kan kalsada haleng siyudad nin San Francisco pasiring sa Marin County. Ini parte kan inaapod na U.S. Route 101 asin kan California State Route 1. An kolganteng tulay na ini saro sa pinakabantog na simbolo kan Estados Unidos asin kan Estado nin California asin deklarado bilang saro sa modernong Ngangalasan nin Kinaban  kan American Society of Civiul Engineers. Tinaram kan Frommeers travel guide na an Tulay Golden Gate "iyo an pinakamagayon na gayod na tulay, asin pinaka'naretratong tulay nanggad sa bilog na kinaban."  

Pino'nan gibohon an tulay kan Enero 5, 1933 asin natapos mahaman kan Mayo 1937 sa total na gastos na $35 milyon, sarong gasto na sobra kahalangkaw sa panahon na idto, asin may dugang pang gasto sa interes na nag'abot $39 milyon alagad ini naademohan na sana sa mga toll na ibinabayad kan mga awto naagi igdi sa tulay. An proyektong ini kinaptan asin dagos na tinapos kan McClintic-Marshall Construction Co., sarong kasangang kumpanya kan Bethlehem Steel Corporation, tinogdas na Howard H. McClintic asin  Charles D. Marshall, kapwa kan Unibersidad nin Lehigh.

Kan ini nahaman, an tulay Golden Gate iyo an may pinakahalabang pagkahunat sa bilog na kinaban, na nag'abot 4,200 pye (1,280.2m). Alagad, paglaog kan taon 1964, an kalabaan kaini nalampasan na sa rekord kan walong iba pang mga tulay. Pero, sa Estados Unidos, ini pa an ikaduwang pinakahalaba, nadaog sana kan Tulay Verrazano-Narrows sa Nweba York. An total na pagkahunat kaini, kaiba na an mga tinampong nasundo sa magkaibong na abutment kaini, naabot 8,981 pye (2,737 m). An duwang tokod kaini magkaibong kun saen nakahotay asin nababanting an mga kable na nagbabaton kan tulay mismo may langkaw na 692 na pye (211m), bagay na nagin pinakahalangkaw ini kan panahon na idto alagad poon 1998, nalampasan na sa langkaw kan mga tulay nahaman sa Denmark asin sa Hapon.

## Mga panluwas na takod

*Golden Gate Bridge  official site
* Images of the Golden Gate Bridge from San Francisco Public Library's Historical Photograph database
*A 1962 KPIX-TV documentary film about the construction of the Golden Gate Bridge
* Live Toll Prices for Golden Gate Bridge
* "San Francisco To Have World's Greatest Bridge", March 1931, Popular Science
* Bridge facts – educational poster 
* End of Land Sadness – The history of Suicide and the Golden Gate Bridge


## Toltolan
Ika Sanang Namomotan

IKA SANANG NAMOMO'TAN

*Minsan mo isikwal ining sakong buhay 
*ika sanang namomotan...

*Anong sakit palan sa mundong mabuhay 
*kung ang puso may kamatean
*sa aldaw sa banggi 
*perming napupungaw 
*sa pagturog pinupurisaw..

*Anong nagibo ko saimong kasal-an 
*ta ako mo pinadusahan
*minsan mo isikwal ining sakong buhay 
*ika sanang namomotan

## Komposisyon

An komposisyon na ini tinokda' ni Gerry Latumbo asin nangganang ika-tolong lugar sa  First Bicol Music Festival na ibinungsod kan Agosto 15, 1982 kan Bicol Heritage Foundation igdi sa Siyudad nin Naga.

## Panluwas na takod
* https://www.youtube.com/watch?v=mVsRpdMfnRo Kanta sa You Tube kan 'Ika Sanang Namomotan'
Gawad Obrang Literaturang Bikolnon

An **Gawad Obrang Literaturang Bikolnon (GOLB)** sarong patiribayán nin mga panurat Bikolnon nangurog na sa rawitdawit, saysay asín usipon na ginigibo bulan-bulan sa Facebook. Minuknâ an patiribayán ni Bernardo Miguel Aguay Jr. sa katuyohán na tàwan nin pagbisto an mga panurat nin parasurát na naaabot kan internet. Pinònan ini kan Marso 15 asin ginawadan an mga inot na obra kan Abril 17, 2012.

## Pinakamatanos na mga Obrang Berso

## Pinakamatanos na mga Obrang Prosa

## Toltolan

## Hilingon man
*Premio Tomas Arejola para sa Literaturang Bikolnon
Timothy Bradley

Si **Timothy Ray Bradley, Jr.** (namundag Agosto 29, 1983) sarong Amerikanong paraboksing na propesyonal. Dai pa lamang nadadaog, siya namundag sa Cathedral City, California, asin nagte-training sa Indio, California. Si Bradley iyo an sa-ngonyan Kampyon kan WBO sa Light Welterweight asin an dating duwa kabeses na kampyon kan WBC sa Light Welterweight.

Ngonyan na Hunyo 9, 2012 may laban siya ki Manny Pacquiao na an natataya iyo an titulo ni Pacquiao sa Welterweight sa lindong kan WBO.

Resulta kan laban niya ki Manny Pacquiao, siya an nanggana sa sarong barangang desisyon alagad dakul an tuyaw asin dakul dai kumbinsido na siya talaga an guminana. 

Sa ikatolong buntolan ninda ni Pacquiao kan Abril 10, 2016 (oras sa Filipinas) siya nadaog, mala ta an tolong hurado unanimong nagkurit nin iskor na parareho sa 116-100 a pabor ki Pacquiao. Malinaw na napatumba si Bradley sa hurnada 7 asin 9, mala ta sa 9, si Bradley luminukot pabaliktad, an duwang tabay nag'olanto paitaas.

## Toltolan
2012 Gawad Obrang Literaturang Bikolnon (Mayo)

An ikaduwang bulan kan **[[Gawad Obrang Literaturang Bikolnon]]** sa taon na ini ginibo kan Mayo 18, 2012 sa Sosimo Restobar sa Abenida nin Magsaysay, Syudad nin Naga, Bikol. Igwa ini nin apat na kategorya kabilang an Rawitdawit, Saysay, Kontemporanyong Usipon asin Usipon Pan-aki.

Ginawadan nin pagmidbid para sa kategoryang **Rawitdawit** an *Giya sa Pag-abaniko* ni Irvin Sto. Tomas kan Canaman, Camarines Sur asin *Frida* ni Estelito Jacob kan Camaligan, Camarines Sur. Sa kategoryang **Saysay** asin **Usipon Pan-aki**, parehong Primerong Lugar an mga obra ni Jaime Jesus Borlagdan kan Syudad nin Tabaco, an *Syudad kan mga Probinsyano: sarong Huron sa Laog kan Taksi sa Tahaw kan Trapik sa Makati* asin *Kinaon kan TV si Totoy*. Mantang an *Abaniko* ni Marissa Reorizo-Redburn an ginawadan nin Primerong Lugar sa **Kontemporanyong Usipon**.

Bisita kan banggi an bandang Chilicon.

## Mga ginawadan na Obra

## Toltolan
Machu Picchu

An **Machu Picchu** (Pakasayod sa Espanyol: [ˈmatʃu ˈpiktʃu], Quechua: **Machu Pikchu** [ˈmɑtʃu ˈpixtʃu], "Lumang Alitoktok") sarong antigong banwa kan mga Inca na nagdanay kan mga ika-15ng siglo,.  panahon na dai pa nakatongtong si Columbus sa Amerika. An banwang ini nalulugar sa Ronang Cusco sa Peru, partikular sa may gulod nin bukid na yaon nagtatanaw sa Wading Urubamba kan Peru asin 2,430 metro (7,970 pye)  an langkaw kun ibabatay sa lebel kan dagat. An rayo kaini 80 kilometro (50 mi) norte-solnopan kan Cusco asin kun saen nadalahay an Salog Urubamba. An mga arkeologo nagtutubod na an Machu Picchu tinogdok bilang sarong longsod kan Incang emperador na si Pachacuti (1438-1472). Parati ini natotomoyan bilang "Siyudad kan mga Inca," asin  iyo na gayod an simbolo kan Kinaban Inca.

Kan taon 2007, an Machu Picchu nabotohan bilang saro sa Bagong Pitong Ngangalasan nin Kinaban sa mahiwas na botohan ginibo sa paagi nin Internet.

## Mga panluwas na takod

* Websayt na opisyal kan tursimo nin Peru 
* Giya sa pagtukad sa Machu Picchu 

## Toltolan
2012 Gawad Obrang Literaturang Bikolnon (Hunyo)

An ikatulong bulan kan **[[Gawad Obrang Literaturang Bikolnon]]** sa taon ini ginibo kan Hunyo 18, 2012 sa Kambingan Restobar sa Syudad nin Naga, Bikol.

Bisita kan banggi iyo si Wilfredo Prilles kan Naga City Planning Office.

## Mga ginawadan na Obra

## Toltolan
2012 Gawad Obrang Literaturang Bikolnon (Hulyo)

An ikaapat na bulan kan **[[Gawad Obrang Literaturang Bikolnon]]** para sa bulan nin **[[Hulyo]]** minasentro sa tig-uran bilang tema. Igwa ini nin limang (5) kategorya kabali an *Rawitdawit*, *Saysay*, *Kontemporanyong Usipon*, *Usipon Pan-aki* asin an pinakabàgong kategorya para sa *Rawidawit Pan-aki*. 

## Mga gagawadan na Obra

## Mga takod panluwas
*Mga Entra sa Gawad OLB Hulyo 2012 sa Opisyal na pahina kan GOLB sa Facebook.com
Jeremy Renner

Si **Jeremy Renner** (namundag Enero 7, 1971) sarong Amerikanong aktor sa entablado, sa sine asin sa telebisyon.
 
## Toltolan
Jason Bateman

Si **Jason Bateman** (namundag Enero 14, 1969) sarong Amerikanong aktor sa entablado, sa sine asin sa telebisyon.
 
## Toltolan
Bosulachi

***Bosulachi***, o ipigsusurat man bilang ***boslachi***, sarong klase nin Sur-Koreano na parodiya o satiriko na gikan sa tataramon na *boji* ((보지) "vagina") and *byoseulachi* (벼슬아치 "bureaucrat"). An tataramon na *boseulachi* nagluwas kan 2006 sa South Korean internet na mga porum bilang terminong South Korean na gamit kan mga lalake tangani na mailadawan an mga banidoso asin makasadiring mga babayi. Ini derektang para sa mga babayi na igwang agresibong personalidad.

Sarong  parehong ekspresiyon iyo an Doenjang Girl. An Doenjang Girl naghahanap nin luksuridad, banidoso asin mapang abaw-abaw.
Nelly Villafuerte

Si **Nelly Favis Villafuerte** sarong Filipinong abogada, parasurat, kolumnista sa peryodikong Manila Bulletin, nagtutukaw direktor sa magkapirang korporasyon asin nagin editor nin magasin. Siya an agom kan kongresistang si Luis R. Villafuerte. 

Siya nagkandidato para sa terser distrito kan Camarines Sur bilang Kongresista sa eleksyon taon 2013 alagad nadaog siya ni Maria Leonor Robredo.

## Edukasyon
Siya nagtapos sa elementarya asin sekundarya na valedictorian. Dangan nagin iskolar kan nag'adal sa Unibersidad kan Pilipinas asin siya an nagin senior valedictorian kan nagtapos nin abogasya sa UP College of Law (1959). Kan magkuang Bar Exam, siya nagpwestong ika-7 sa mga may pinakahalangkaw na grado. Siya nagtapos nin Master's Degree man sa Business Management kan nag'adal sa Asian Institute of Management kan taon 1973.

## Pamilya
Agom kan si Kong. Luis R. Villafuerte, siya igwang anom na aki: Mariano "Bong" III, Mylene, Lalaine, Marita,L-Ray, asin si Lori-Lisa.

## Karera
Bilang sarong propesyonal, dakulon an katongdan na saiyang kinaptan asin dakul na trabaho an saiyang pinagkasibotan. Kan mga enot na panahon siya nagin Executive Producer kan  programang "Business Today" sa GMA 7 (1992-1995), Executive Producer kan sarong dokumentaryo tituladong "The Gallant Filipino" (1994) sa GMA 7; siring man kan dokumentaryo sa buhay ni Ninoy Aquino "Moments with Ninoy" (1993) sa parehong estasyon. Nagin siyang editor kan magasin na Panorama (1996-1998).

Siya nagin man Gobernador sa Board of Investments (1998-1996), Undersecretary sa Department of Trade and Industry sa sarong departamento duman, asin regular na myembro kan Monetary Board kan Bangko Sentral ng Pilipinas (2005-2011). 

Sa presente, siya direktor sa Skyphone Logistics, Inc., direktor sa Wi-Tribe Telecoms, Inc., asin direktor man sa Petron Corporation poon pa kan Desyembre 2011. May duwang kolum siya sa Manila Bulletin na sinusurat, an saro tituladong "Export Action Line" na tuyong pinapaluwas kun Sabado asin an kolum na "Gentle Breeze" na naluwas doro-Domingo.

## Mga libro asin publikasyon
* Laws on Banking & Financial Intermediaries Philippines (4 na tomo) 2012
* Handbook on Laws & Regulations on Micro & Small Enterprises with commentaries, 2011 
* Book on What Credit Cardholders Should Know About Interests and Penalties on Credit Card Transactions, 2011
* Handbook on Microfinance (Philippines 2007)
* Understanding Cyberspace, 2001
* Handbook on Exporting, 1989, 1991, 1994
* Special Report on Cyber Law & Cyber Crimes, 16 na parte, nagluwas sa Manila Bulletin (March 2000)

## Mga onra asin pagmidbid
* AIM  Honor and Prestige Awardee for Outstanding Government Service (March 5, 2004)
* Outstading Woman in Media and Journalism, sarong gawad presidensyal sa administrasyon ni Pres. Fidel Ramos (1996)
* Resipyente, Father Jose Burgos Achievement Award, para sa serbisyo publiko asin naginibohan (2009)

## Toltolan
Shariff Aguak

An **Shariff Aguak** (Dating pangaran: Maganoy) sarong ika-3 klaseng banwaan sa probinsya nin , Filipinas. An designadong zip code kaini iyo  .
Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. 

Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado.

An banwaan na ini haros inaabot nin uran regular sa bilog na taon alagad an pinakamalipot na mga bulan sa probinsya iyo an Desyembre asin Enero. An pinakamainit na panahon yaon sa bulan nin Marso asin Hunyo.

Mga Barangay

An banwaan nin Shariff Aguak nababanga 25 mga barangay.



* Bagong
* Bialong
* Kuloy
* Labu-labu
* Lapok (Lepok)
* Malangog
* Malingao

* Poblacion
* Poblacion I
* Poblacion II
* Satan
* Tapikan
* Timbangan
* Tina


## Demograpiko

## Toltolan

## Mga panluwas na takod
* PhilAtlas.com
* Philippine Standard Geographic Code
* Local Governance Performance Management System
* http://maguindanao.gov.ph/index.php?option=com_k2&view=item&id=36:shariff-aguak&Itemid=179
*
Ampatuan

An **Ampatuan** sarong ika-4 na klaseng banwaan nin , Filipinas. Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado. An designadong zip code kaini iyo . 

Susog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan.

## Mga Barangay

An Ampatuan nababanga sa 11 mga barangay.
* Dicalongan (Pob.)
* Kakal
* Kamasi
* Kapilpilaan 
* Kauran 
* Malatimon 
* Matagabong
* Saniag
* Tomicor
* Tubak 
* Salman

## Historya
An Ampatuan namukna hale sa 23 baryo kan Datu Piang kan Hunyo 21, 1959 sa ri'gon kan Akta Republika Nu. 2509 Kan Nobyembre 22, 1973, an munisipyo kan Esperanza hinaklas sa teritoryo kaini asin ginibong parte kan probinsya nin Sultan Kudarat, manta an Ampatuan ginibong kaparte na kan Maguindanao, kan an lumang Cotabato binaranga sa tolong probinsya kan parehong petsa mansana. Ini nainaan pang teritoryo, kan an elektorado kaini pinagratipikar kan Enero 3, 2004 an pagsuway kan sampolo kaining mga barangay sa pagbilog kan bagong munisipyo nin Datu Abdullah Sangki. 

## Demograpiko

## Toltolan

## Mga panluwas na takod
* PhilAtlas.com
* Philippine Standard Geographic Code
* Local Governance Performance Management System
*
Taylor Lautner

Si **Taylor Daniel Lautner** ( ; namundag Pebrero 11, 1992) iyo an sarong Amerikanong aktor. Midbidon siyang marhay huli sa saiyang pagganap bilang werewolf Jacob Black sa *[[The Twilight Saga (film series)|The Twilight Saga]]* film series (2008–2012). Kabali sa saiyang mga accolades an Scream Award, pitong Teen Choice Awards, duwang People's Choice Award, asin sarong MTV Movie Award.

## Toltolan
Buluan

An **Buluan** sarong banwaan kan , Filipinas. Ini an kabesera kan Maguindanao del Sur pakapangyari kaidtong inaapod na Maguindanao masaker. An dating kabesera, an Shariff Aguak kawasa higot na kapot kan pamilya Ampatuan na soboot iyo an kaggibo kan nasabing masaker. An  pamilyang ini karibal na gayo kan pamilyang Mangudadatu pag'abot sa pulitika. 

An designadong zip code kaini iyo  . 
Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. 

Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado.

## Mga Barangay
An Buluan nababanga sa 7 barangay.

* Digal
* Lower Siling
* Maslabeng
* Poblacion
* Popol
* Talitay
* Upper Siling
* Dilag
* Salendab
* Malangit
* Tumbao
* Kayaga
* Tenok
* Kalman

## Historya

An Buluan dati mahiwas na lugar nakapalibot sa Sola' nin Buluan kan ini tinogdas bilang saro sa mga munisipyo kan Cotabato kan Agosto 8, 1947 sa ri'gon kan Orden Ehekutibo Nu. 82 na pinaluwas ni Presidente Roxas  Kan Agosto 3, 1951, an munisipyo nin Tacurong minukna hale sa sur-subangan na parte kaini. Kan taon 1961, an sur-subangan na parte kan Buluan kinaltas ta ginibong munisipyo kan Columbio  asin anom na taon nakaagi, an parteng habagatan ginibong munisipyo nin Lutayan. Kan Nobyembre 22, 1973 ginibo nang parte kan probinsya nin Maguindanao an Buluan  alagad kasabay igdi an parteng kosa niya sa solnopan kan Sola nin Buluan nakaltas naman ta minukna ini bilang munisipyo nin President Quirino, na ginibong parte kan probinsya nin Sultan Kudarat. Dangan an parteng amnayan kaini ginibong munisipyo kan Gen. S. K. Pendatun kan Abril 7, 1991. An teritoryo kaining Buluan nagkabanga'banga' naman kan duwa pang munisipyo hinale igdi ta ginibong parte kan  bagong banwaan nin Mangudadatu asin Pandag, na nagresulta sa pagkawara nin walong barangay para sa duwang bagong banwaan. asin huli sa siring na pangyari nahalean nin halabang kosa sa may banda kan Sola nin Buluan a pabor sa duwang bagong banwaan.

## Demograpiko

## Toltolan

## Mga panluwas na takod
* PhilAtlas.com
* Philippine Standard Geographic Code
* Local Governance Performance Management System
*
Datu Abdullah Sangki

An **Datu Abdullah Sangki** sarong banwaan sa probinsya nin , Filipinas. An designadong zip code kaini iyo  . 
Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. 

Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado.

## Mga Barangay
An Datu Abdullah Sangki nababanga sa 10 barangay.
*Banaba
*Dimampao
*Guinibon
*Kaya-kaya
*Maganoy
*Mao
*Maranding
*Sugadol
*Talisawa
*Tukanolocong (Tukanologong)

## Historya
An munisipyong ini namukna huli sa ri'gon kan Akta Autonomiya kan Muslim Minadanao Nu. 153 petsado Agosto 20, 2003, ssin naratipikar sa sarong plebesito kan Enero 3, 2004. Kinu'lit ini sa banwaan kan Ampatuan.

## Demograpiko

## Toltolan

## Mga panluwas na takod
* PhilAtlas.com
* Philippine Standard Geographic Code
* Local Governance Performance Management System
*
Datu Paglas

An **Datu Paglas** sarong  ika-4 na klaseng banwaan sa probinsya nin , Filipinas. An designadong zip code kaini iyo  . 
Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. 

Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado.

## Mga Barangay
An Datu Paglas nababanga sa 23 barangay.


* Alip (Pob.)
* Bonawan
* Bulod
* Damalusay
* Damawato
* Datang
* Elbebe
* Kalumenga (Kalumanga)
* Katil
* Lipao
* Lomoyon
* Madidis
* Makat
* Malala
* Mangadeg
* Manindolo
* Mao
* Napok
* Palao sa Buto
* Poblacion
* Puya
* Salendab
* Sepaka



## Historya

An Datu Paglas namukna hale sa 7 barrio na yaon sa bandang amnayan kan munisipyo nin Columbio kan Nobyember 22, 1973 sa ri'gon kan Akta Repoublika Nu. 340.  Manta na an Columbio ginibo nang parte kan probinsya nin Sultan Kudarat, an Datu Paglas ginibong parte naman kan probinsya nin Maguindanao.

## Demograpiko

## Toltolan

## Mga panluwas na takod
* PhilAtlas.com
* Philippine Standard Geographic Code
* Local Governance Performance Management System
*
Datu Piang

Si **Datu Piang** (1846 - 1933) (apod man may beses,  Amai Mingka) iyo an minimidbid na Morong lider nanggad kan Mindanao Sentral kan  an Estados Unidos nagsakop asin  nag'administrar kan kahiwasan kan inaapod na "Morolandia". Siya binisto man bilang "Si Gurang na Dakula  nin Cotabato".

## Toltolan
*University of California Press. "Muslim Rulers and Rebels," (Accessed on February 25, 2010).http://www.escholarship.org/editions/view?docId=ft0199n64c&chunk.id=d0e1381&toc.depth=1&toc.id=d0e1343&brand=eschol  
*"Datu Piang Book Reference," (Accessed on February 25, 2010).https://web.archive.org/web/20100110225455/http://members.fortunecity.com/gvtrompeta1/datu_piang_002.htmhttps://web.archive.org/web/20100123224414/http://members.fortunecity.com/gvtrompeta1/datu_piang_004.htm

## Mga panluwas naa takod
*Website of the Piang clan
Datu Piang, Maguindanao del Sur

An **Datu Piang** (dati an pangaran, **Dulawan**) sarong ika-3 klaseng banwaan sa probinsya nin , Filipinas. 
An banwaan na ini ipigngaran ki Datu Piang, sarong datu kan Cotabato.

An designadong zip code kaini iyo  . 
Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. 

Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado.

## Mga Barangay

An Datu Piang nababanga sa 34 mga barangay.



* Alonganan
* Ambadao
* Andavit
* Bakat
* Balanakan
* Balong
* Buayan
* Butilen
* Dado
* Damabalas
* Dapiawan
* Dasawao

* Duaminanga
* Elian
* Ganta
* Gawang
* Inaladan
* Kabengi
* Kalipapa
* Kitango
* Kitapok
* Liong
* Madia

* Magaslong
* Masigay
* Montay
* Pagatin
* Pandi
* Penditen
* Poblacion (Dulawan)
* Reina Regente
* Salbu
* Sambulawan
* Tee


## Demograpiko

## Toltolan

## Mga panluwas na takod
* PhilAtlas.com
* Philippine Standard Geographic Code
* Local Governance Performance Management System
*
Datu Saudi Ampatuan

An **Datu Saudi-Ampatuan** sarong banwaan sa probinsya nin , Filipinas. An designadong zip code kaini iyo  . 
Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. 

Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado.

## Mga Barangay
An Datu Saudi-Ampatuan nababanga sa 9 na barangay.
*Dapiawan
*Elian
*Gawang
*Kabengi
*Kitango
*Kitapok
*Madia
*Pagatin (bakong malinaw sa ley kun igwang pang natada sa barangay na ini na sakop pa kan munisipyo)
*Salibu

## Historya
An Datu Saudi-Ampatuan namukna sa ri'gon kan Akta Autonomiya kan Muslim Mindanao Nu. 151 kan Hulyo  1, 2003. Ini kino'lit sa munisipoyo kan Datu Piang. 

Kan Hulyo 30, 2009, pakaratipikar kan Akta Autonomiya kan Muslim Mindanao Nu. 225 (na naenmyendahan kan MMAA Nu. 252) asin Nu. 222 (naenmyenda kan MMAA 253), an mga munisipyo nin Shariff Saydona Mustapha asin Datu Salibo, sunodsunod namukna hale sa total na 5 barangay asin parte kan sarong barangay haleng Datu Saudi-Ampatuan na nadugangan pa kan mga iba pang barangay harale sa Datu Piang, Datu Unsay, Mamasapano asin Shariff Aguak.

## Demograpiko

## Toltolan

## Mga panluwas na takod
* PhilAtlas.com
* Philippine Standard Geographic Code
* Local Governance Performance Management System
*
Kim Kyusik

Si **Kim Kyusik**(28 Pebrero 1881 – 10 Desyembre 1950) sarong Koreanong pulitiko, philosophers, tagapagturo.
Monumento ki Washington

An **Monumento ki Washington** (Ingles: *Washington Monument*) iyo an sarong puting obelisko na hinaman para sa pagromdom ki George  Washington, an pinakaenot na presidente kan Estados Unidos asin lider kan si rebolusyonaryong  Hokbong Kontinental na nakipagbokbokan sa mga Briton sa mawot makamit an  katalingkasan.  

An monumento tinogdok sa bandang subangan kan National Mall kan Washington D.C.  Ini gibo sa marmol, granito, asin bluestone gneiss,; iyo ini an pinakahalangkaw na gapong estruktura asin pinakahalangkaw na nakatindog na obelisko sa  enterong kinaban. Nagpoon pagtogdok kan monumento kan taon 1848, napondo ngona kan 1854 asta 1877 alagad natapos kan 1884. Na'ontok ngona su trabaho gibo kan pagkulangkulang pondo asin huli sa pagputok kan gera sibil sa Estados Unidos. Ini may langkaw na 555 pye, 51/8 pulgada (169.294 milya). 

An orihinal na desenyo kaini naisip ni Robert Mills, sarong arkitekto kan mga 1840, pero naibang maray an desenyo kan ini pinadagos na hamanon. Si tugmadan na gapo pigkana' kan Hulyo 4, 1848, si capstone nakaag kan Desyembre 6, 1884, asin natawan dedikasyon kan Pebrero 21, 1885, binuksan sa publiko kan  Oktobre 9, 1888. Kan natapos, ini na an nagin pinakahalangkaw na estruktura sa bilog na kinaban nagsalida sa Katedral kan Cologne. Alagad kan nahaman an Eiffel Tower kan 1889 sa Paris, Pransya nadaog na siya sa langkaw kaini. Kan Agosto 23, 2011, nagatak ini kan Linog sa Virginia asin pinasara ngona sagkod na mahiling an danyos na sinapo.

## Kataytayan nin mga ladawan

Ladawan:Monument_para_ki_G._Washington.jpg|Monumentong obelisko para ki G. Washington
Ladawan:WashMonument WhiteHouse.jpg|An Monumento ki Washington kun tanawon sa itaas


## Mga panluwas na takod

* Official NPS website: Washington Monument
* 
* ''Harper's Weekly'' cartoon, February 21, 1885, the day of formal dedication
* Today in History—December 6
## Toltolan
Busay Niagara

An **Busay Niagara** (sinasayod, *Busay Nayagra*) iyo an arapodan sa tolong busay na nasakrang sa pagdolonan internasyonal kan probinsya nin Ontario kan Canada asin kan estado kan Nweba York kan Estados Unidos. Ini man iyo an naporma kan Ranggas Niagara (Niagara Gorge). Poon sa dakula pasadit, an tolong mga busay iyo an Horseshoe Falls, an American Falls, asin an Bridal Veil Falls. An tolong ini gabos yaon sa Salog Niagara na nadalahay asin natitipon sa Danaw Erie asin nabulos pasiring sa Danaw Ontario. 
Sinasabing an pagsararo na pagdalihig kan tolong busay iyo na an pinakahalangkaw na rata nin pagbulos nin arinman na busay sa kinaban, na may bulasok na paghulog nag'aabot 165 pye (50 m). An Busay Horseshoe iyo na an pinakamakusog na busay sa tolo, kun pag'uurulayan an langkaw kan vertical na paghulog kan tubig asin rikas kaini, sa bilog na Norte Amerika.  An mga busay namomogtak 17 milya (27 km) an rayo' sa norte-norte'solnopan kan Buffalo, Nweba York asin 75 milya (121 km) an rayo man sa sur-sur'subangan nin Toronto, sa pag'oltan kan duwang magkambal na siyudad nin Niagara Falls, Ontario asin Niagara Falls, Nweba York. 

Kun dalanon an Busay Niagara sa tongod kan Kanada, mahihiling sa wala an American Falls, Bridal Veil Falls, asin an pinakadakula an Horseshoe Falls sa bandang too
## Mga panluwas na takod
*Panorama  Niagara Falls Panorama found at Queen's Park, Toronto.
*Historic Niagara Digital Collections
*U.S. Army Corps of Engineers  The U.S. Army Corps of Engineers completely blocked the flow of water over the American Falls in 1969.
* The History of Niagara Falls
* "Niagara Power Goes Under Ground" *Popular Mechanics*, April 1952, p. 115-117.

## Toltolan
Harayong Subangan

An **Harayong Subangan (''Sirangan'')**  kadaklan minapanungod sa Sirangan Asya (kabali kaini an Harayong Subangan (*Sirangan*) nin Russia) asin Habagatan-subangan na Asya, na kaiba man an Habagatan na Asya nin huli sa ekonomiko asin pan-kulturang mga rason.

An termino nagin gamiton kan Europeong geopolitikong diskurso kan ika-19 siglo, minapahayag kan Subangan na Asya bilang iyo an "pinakaharayo" sa tolong parte kan "sirangan", lampas sa Haraning Subangan (''Sirangan'') asin sa Katahawan na Asya. Sa kaparehong rason, an mga suanoy na Intsik na mga katawohan pinag-aapod na mga nasyon kan Solnopan. An termino nagin gamiton kan Europeong heopolitikong diskurso kan ika-19 siglo, minapahayag kan Subangan na Asya bilang iyo an "pinakaharayo" sa tolong parte kan "sirangan", lampas sa Haraning Subangan asin sa Tahaw na Asya. Sa kaparehong rason, an mga suanoy na mga Intsik na katawohan pinag-aapod na mga nasyon kan Solnopan---an arinman na medyo harayong sulnupan kesa sub-kontinente kan India. An termino bako nang gayo ginagamit habang ini minahanduyog sa "oryentalismo" kan ika-19 siglo na pinanungdan ni Edward Said. Magpoon kan 1960s paabante, an mga termino arog kan Subangan na Asya asin an Oryente iyo na lugod an pirmeng ginagamit. An Subangan na Asya dagos man giraray an pirmeng terminong ginagamit para sa rehiyon sagkod ngunyan.

## Popularisasyon

An terminong Harayong Subangan (*Sirangan*) nagin popularisado sa peryodo kan Emperyo nin Britaniya bilang sarong panlindong na termino para sa mga kadagaan pasiringon sa sirangan kan Britaniya-India. Bago pa man an Enot na Giyera Mundiyal sa Europeong geopolitika, an Haraning Subangan (''Sirangan'') minapanungod sa haros an mga haraning mga kadagaan kan Emperyo nin Ottoman, an Katahawang Sirangan minatukdo sa hiragang sulnupan kan Timog Asya asin Sentral Asya, asin an Harayong Subangan (Sirangan) minakahulugan sa mga nasyon na yaon sa sulnupang parte kan Pacific Ocean asin sirangang parte kan Indian Ocean. Kadakol na lengguwaheng Europeo igwa nin magkaparehong mga termino, arog baga kan French Extreme-Orient, Spanish Extremo Oriente, Portuguese Extremo Oriente, German Ferner Osten, Italian Estremo Oriente, Polish Daleki Wschod, asin Dutch Verre Oosten.
Binamban

An **binamban** sarong klase nin pagkakan. Ini gibo sa giniling na pulotan, garo mansana arog sa namit kan aroyo asin baliso'so'. An apod **binamban** pinapatos sa linubluban na dahon nin hagikhik, sarong klaseng pananom. May dagdag na sangkap ini nin kinudkod na lukadon, sangkaka bilang panghamis, asin kumboot may palagadan nagsisirbeng pangkolor.

Ini pirming mayor na sangkap an bagas na pulotan manta an baliso'so' nagamit minsan nin balinghoy.

## Hilnga man
*Pano pagluto nin binanban.. Kinua 05-13.22