Josefa Ortiz de Domínguez

Si **María Josefa Crescencia Ortiz Téllez–Girón**,  na popular na midbid bilang **Doña Josefa Ortiz de Domínguez** (8 Setyembre 1768 – 2 Marso 1829  ) sarong rebelde asin tagasuporta kan Gerang Katalingkasan kan Mehiko, na nakipaglaban para sa katalingkasan kan Espanya kan amay na ika-19 siglo. Inagom niya si Miguel Domínguez, *corregidor* kan siyudad nin Querétaro, kaya an saiyang bansag.

Si Ortiz de Domínguez piggigirumdom sa taonan na pag-reenact kan Cry of Dolores .

## Amay na buhay

Si Ortiz de Domínguez aki ni don Juan José Ortiz;  sarong kapitan kan rehimen *kan Los Verdes*, asin an saiyang agom na doña na si Manuela Girón  si Ortiz namundag sa Valladolid (ngonyan Morelia, Michoacán ).  An saiyang madrina iyo si doña Ana María de Anaya.  An ama ni Ortiz nagadan sa sarong ralaban kan siya omboy pa asin an saiyang ina nagadan dai nahaloy pagkatapos.  Si María Sotera Ortiz, tugang na babae ni Josefa, an nag-asikaso kan saiyang pagpadakula asin nakakua nin lugar para saiya sa prestihiyosong Colegio de las Vizcaínas kan 1789.  Inagom niya si Miguel Domínguez, sarong parating bisita sa kolehiyo, kan 24 Enero 1791 sa Siyudad nin Mehiko. 

Kan 1802, si Miguel Domínguez ninombrahan kan Bise-rey kan Bagong Espanya sa opisina kan "Corregidor" (sarong mahistrado ) sa syudad nin Querétaro . Sa panahon na idto, si Ortiz de Domínguez an nag-asikaso kan mga trabaho sa harong asin pag-adal kan saindang 14 na aki. Si Ortiz de Domínguez nagkaigwa nin amay na pakikidamay para sa mga Amerindian, mestiso asin sa komunidad nin mga criollo na inaapi kan gobyerno kolonyal kan Espanya. An mga tawong Amerindian inaapi; an mga mestiso asin kreol parateng nahihiling bilang mga ikaduwang klaseng namamanwaan asin ibinaba sa mga segundaryong papel sa administrasyon kan kolonya. Ini nagmukna nin pagkadiskontento sa tahaw kan kadakol na mga criollo na dai nahaloy nagpoon na mag-organisar nin mga sekreto asin literaryong mga sosyedad kun saen an mga obra kan Kaliwanagan na ipinagbabawal kan Simbahan Katoliko Romano pinag-oolayan. Si Ortiz de Domínguez mismo nag-atender sa nagkapira sa mga enot na pagtiripon asin sa kahurihurihi nakumbinsir an saiyang agom na mag-organisar nin nagkapirang pagtiripon sa politika sa saindang harong. An mga pagtiripon, na inatenderan kan mga edukadong pigura kabali si Miguel Hidalgo y Costilla asin Ignacio Allende, marikas na nagin mga isyung rebolusyonaryo.

## Giyera nin Katalingkasan
An pagpabagsak ki Hadeng Fernando VII nin España bilang resulta kan Guerra Peninsular sa España biglang nagdagdag sa posibilidad nin independensia para sa mga kolonya kan España sa Amerika. An mga pagtiripon sa harong ni Ortiz de Domínguez nagin tiriponan   para sa rebolusyonaryong kasabwatan sa irarom kan takop nin sarong grupong panliteratura, asin kadaklan kan mga pagplano kan mga rebelde ginibo duman, kabali an pagtipon nin mga armas asin suplay asin pagtipon kaini sa manlaen-laen na harong. An kapinunan kan pag'alsa para sa katalingkasan pigplano para sa ika-8 nin Disyembre 1810. Alagad, kan 13 Setyembre,  an mga parakonsabo pinagtraydoran kan sarong tagasuporta, na nagpaaram sa mga awtoridad kolonyal kan Espanya manungod sa mga aktibidad kan mga rebelde sa Querétaro. An mga awtoridad kolonyal, na dai nakakaaram kan pagigin maimbod kan agom ni Domínguez, naghagad sa Corregidor na maggibo nin pagrekisa sa banwaan tanganing madakop an mga lider kan mga rebelde.  Ipinakulong niya an saiyang agom na si Ortiz de Domínguez sa saiyang kwarto   tanganing dai ini makabalyo nin impormasyon sa mga kapwa niya kasabwat.                                                                                                             

An mga rebelde igwa nin dakulang mga parasunod, asin si Ortiz de Domínguez sa kahurihurihi nakakua nin patanid sa paagi kan alcaide (guardian kan royal jail kan Santiago de Querétaro)  Ignacio Pérez Álvarez .   An tradisyonal na istorya iyo na si Ortiz de Domínguez inalerto si Pérez, na nakaistar sa salog sa ibaba niya, sa paagi nin paorootrong paghampak sa salog kan saiyang sapatos. Minsan siring, an mga historyador nagbareta na an alerto talagang itinao paagi sa paghampak sa sarong lanob na nagseseparar sa saindang mga residensia.  An bareta nagtugot sa mga lider kan pagsasabwatan na bayaan an banwaan asin nagtulod ki Miguel Hidalgo y Costilla na magdeklarar nin gera laban sa mga awtoridad kolonyal kan Espanya nin mas amay kisa sa piglalaoman.  Nagtao siya nin diskurso sa saiyang mga parasunod na bisto bilang Grito de Dolores ("Kurahaw ni Dolores"), kan amay na aga kan 16 Setyembre 1810, sarong pangyayari na nagsenyas kan pagpoon kan Gera nin Katalingkasan kan Mehiko .

Sa kahurihurihi, nabuyagyag an papel ni Ortiz de Domínguez asin kan saiyang agom sa pagsasarabotan. Sinda magkasuhay na ibinilanggo.  Ipinadara sia sa monasteryo nin Santa Clara,  sa Querétaro, dangan sa Siudad nin Mejico tanganing bistahon. Sa ibong kan mga paghihingoa kan saiyang agom bilang saiyang abogado, siya nakuang nagkasala  asin ibinugtak sa reclusion sa monasteryo ni Santa Teresa. Huli kan saiyang rebeldeng karakter, dai nahaloy ibinalyo siya sa kumbento ni Santa Catalina de Sena. Si Ortiz de Domínguez pinaluwas kan 1817, sa irarom nin sarong sumpa na siya maglilikay sa pagsuporta sa rebelyon.

## Pagkatapos kan Katalingkasan

Pagkatapos kan gera nin katalingkasan kan 1822, an Emperador Mehikano na si Agustín de Iturbide nag-alok ki Ortiz de Domínguez kan papel bilang lady-in-waiting para sa saiyang agom, si Ana María de Huarte y Muñiz . Alagad, si Ortiz de Domínguez nagtutubod na an pagmukna nin sarong Imperyo Mehikano, imbes na sarong Republika, kontra sa mga ideyal na saiyang ipinaglaban sa panahon nin rebolusyonaryo, asin sinayumahan niya an onra. Kan 1823, siya pigdesignar na "babae nin onra" kan emperatris, sarong pag'onra na saiyang pigdenunsiar man.

Sa mga huring taon kan saiyang buhay, si Ortiz de Domínguez imbuelto sa nagkapirang radikal na grupong pulitikal. Pirmi niyang sinasayumahan an anuman na premyo gikan sa saiyang pakikilabot sa hiron nin katalingkasan na nakikipagdiskutiran na ginigibo sana niya an saiyang katungdan bilang sarong patriota.

Si Ortiz de Domínguez nagadan kan 1829, sa Siyudad nin Mehiko. Siya orihinal na ilinubong sa kumbento kan Santa Catalina de Sena, alagad kan huri an saiyang mga tada ibinalyo sa Querétaro. An gobyerno kan Querétaro nagdeklara saiya na "Benemérita del Estado".

Kan 1910, si Ortiz de Domínguez  asin Leona Vicario  iyo an pinakaenot na mga babae na pigladawan sa mga selyo kan Mehiko asin an ikaduwang mga babae na pigladawan sa mga selyo sa Latin Amerika. An saiyang profile nagluwas man sa limang sentimo na sinsilyo poon 1942 sagkod 1976,  asin sa sarong bersyon kan limang pesos na sinsilyo na pinaluwas kan 2010 bilang parte kan serye sa paggirumdom kan bisentenaryo kan katalingkasan kan nasyon. 

## La Corregidora
Kan 1791 si Josefa Ortiz naagom si Miguel Domínguez, na kan mga taon na idto nagtatrabaho para sa Sekretaryo kan Serbisyo sa Ingreso asin sa opisina ni Virreinato de la Nueva España. Huli kan saiyang mga koneksyon nginaranan siyang Corregidor kan Querétaro kan taon 1802.

## Toltolan


## Mga panluwas na sumpay

* Biograpiya ni Josefa Ortiz (sa Ingles).