Benzene

An **benzene** iyo sarong organikong kimikal na kompuwesto na may molekular na pormulang **C<sub>6</sub>H<sub>6</sub>**. An molekulang benzene iyo igwang anom na karbon na atomo na pigsaralak sa patag na bilog kaiba an tigsararong katakod na hidroheno. Huli ta ini igwa sana nin mga karbon sagkod hidrohenong atomo, pigkaklasipika ini bilang sarong hidrokarburo.

## Karakter
An benzene iyo sarong natural na konstituente nin krudo asin saro sa mga elementaryang petrokimikal. Huli sa padagos na paikot na "pi bonds" sa tahaw nin mga karbonong atomo, an benzene pigkaklaspika man bilang sarong aromatikong hidrokarburo. Pigpapalipot man ini minsan bilang "Ph-H". An benzene iyo sarong mayong kulay, marikas magliyab na likido na igwang mahamis na parong, sagkod partidang responsable para sa parong sa mga gasolihan. Piggagamit ini primero bilang sarong prekursor sa paghimo nin mga kimikal na may mas komplikadong istraktura, arug kan ethylbenzene sagkod cumene, kun sain bilyon na kilogramo an nagigibo kada taon.  Maski an sarong mayor na industriya nin kimikal, nakakahiling nin limitadong kagamitan kaini sa mga pankonsumong bagay huli sa toksidad kaini.

## Pagkadiskobre
An taramong "benzene" iyo gikan sa "gum benzoin" (benzoin resin), sarong aromatikong resin na bistado kan mga Europeanong parmasista sagkod naggigibo nin pahamot puon ika-16 na siglo bilang sarong produkto kan sur-subangang Asya. Sarong asidikong materyal na hale sa benzoin sa paagi nin sublimasyon, sagkod pigpangaran na "mga burak kan benzoin", o asidong benzoic. An hidrokarburo na gikan sa asidong benzoic iyo dagos pig-ako an ngarang benzin, benzol, o benzene. Si Michael Faraday an enot na nakasuway sagkod nakabisto sa benzen kaidtong 1825 hale sa malanang tada gikan sa produksyon kan minailaw na gas, sagkod pigpangaran nin *bicarburet of hydrogen*. Kaidtong 1833, si Eilhard Mitscherlich nahimo inin sa pagdistila kan asidong benzoic (gikan sa gum benzoin) sagkod lime. Pigtawan niya an kompuwesto nin ngarang *benzin*. Kaidtong 1836, an Pranses na kimikong si Auguste Laurent pigpangaran an substansya bilang "phène"; an taramong ini nagin ginikanan kan Ingles na taramong "phenol", na iyo "hydroxylated na benzene", sagkod "phenyl", an radikal na naporma sa abstraksyon nin sarong hidrohenong atomo (talingkas na radikal H•) gikan sa benzene.

## Kagamitan
An benzene iyo mas nagagamit bilang tahaw na kompuwesto sa paggibo nin iba pang mga kimikal, arug kan ethylbenzene, cumene, cyclohexane, nitrobenzene, asin alkylbenzene. Dae mababa sa kabanga nin entirong produksyon kan benzene iyo pigproproseso pasiring sa ethylbenzene, sarong prekursor sa styrene, na iyo piggagamit sa paggibo nin mga polimero sagkod plastik arug kan polystyrene asin EPS. Mga 20% kan produksyon nin benzene iyo piggagamit sa cumene, na kaipuhan sa paggibo nin phenol asin acetone para sa mga resin sagkod adhesive. An cyclohexane nagkokonsumo nin harus 10% kan  pankinabang produksyon nin benzene; primerong piggagamit ini sa paggibo nin mga nylon fiber, na iyo pigproproseso pasiring sa textiles sagkod pang-inhinyeriyang plastik. Kadikit na bilang nin mga benzene an piggagamit sa paggibo nin klase kan goma, lubrikante, dyobus, sabon, druga, paputok, asin pesticides. Kaidtong 2013, an pinakadakulang nasyun na nagkokonsumo nin benzene iyo an Tsina, na pigsusundan kan USA. An produksyon nin benzene iyo presenteng naglalakop sa Tahaw na Subangan sagkod Aprika, kun sain an kapasidad nin produksyon sa Solnopang Europa sagkod Norteng Amerika iyo mantinido.

An toluene iyo nagagamit naman bilang karibay para sa benzene, arug kan pagigin *fuel additive*. An karakter kan duwa bilang *solvent* iyo magkaparehas, pero an toluene iyo may mas hababang toksidad asin mas may mahiwas na likidong rango. An toluene iyo pigproproseso man pasiring sa benzene.
File:Benzene_uses.png|center|Mga mayor na kimikal sagkod polimero sa komersyo na gikan sa benzene|600px|thumb
rect 39 660 435 807 Benzene
rect 665 60 1062 207 Ethylbenzene
rect 665 426 1062 579 Cumene
rect 665 795 1062 942 Cyclohexane
rect 665 1161 1062 1317 Aniline
rect 665 1533 1062 1686 Chlorobenzene
rect 1215 345 1614 495 Acetone
rect 1215 636 1614 783 Phenol
rect 1764 57 2163 210 Styrene
rect 1764 432 2163 585 Bisphenol A
rect 1764 1083 2163 1233 Adipic acid
rect 1764 1332 2163 1482 Caprolactam
rect 2313 57 2712 207 Polystyrene
rect 2313 315 2712 462 Polycarbonate
rect 2313 570 2712 717 Epoxy resin
rect 2313 822 2712 975 Phenolic resin
rect 2313 1083 2712 1233 Nylon 6-6
rect 2313 1335 2712 1485 Nylon 6
desc bottom-left


### Kompuwesto kan gasolina
Bilang sarong pandugang sa gasolina, an benzene nagdudugang nin *octane rating* sagkod pigpapababa an *knocking*. Bilang sarong konsekwensya, an gasolina igwang nagkapirang prosyento nin benzene bago an 1950s, kun nuarin an tetraethyl lead pigribayan ini bilang pinakanagagamit na pandugang na *antiknock*. Sa global na pagkawara nin leaded na gasolina, an benzene buminalik bilang pandugang sa gasolina additive sa nagkapirang mga nasyun. Sa Estados Unidos, an pagrumdom manungod sa negatibong epekto kaini sa salud sagkod an posibilidad kan benzene na magsalak sa tubig sa ibaba nin kadagaan iyo nagbusol sa regulasyon na harus 1% na kontento nin gasolina sa gasolina. An Europeanong petrol na ispesipikasyon iyo igwa naman nin kaparehas na 1% na limitasyon sa kontento nin benzene. An United States Environmental Protection Agency iyo naghimo nin bagong regulasyon kan 2011 sa pagpapababa sa kontento nin benzene sa gasolina abot sa 0.62%. Sa nagkapirang mga Europeanong lenggwahe, an taramon ninda para sa petrolyo o gasolina iyo an eksaktong palis para sa "benzene".

## Hilingon man

* Aromatikong kompuwesto
* Petrolyo
* Asidong asetiko

## Toltolan