Mga tataramon na Austronesyo

An mga **Tataramon na Austronesyo** o (Tataramon na Espanyol: *lenguas austronesias*; Ingles: *Austronesian languages*) saro sa pamilya nin tataramon na talingkas na nakawarak sa mga kaiislahan nin Sur-subangan na Asya asin sa Pasipiko, na igwang diit na kaayon na ginagamit sa mismong kontinente kan Asya. Ini pigtataram kan 386 milyon na katawo (4.9%), na naglaag saiya bilan pan-apat na pinakadakulang pamilya nin tataramon sa kada parataram, minasunod ini sa mga tataramon na Indo-Europeo (46.3%), mga tataramon na Sino-Tibetan (20.4%), asin sa mga tataramon na Niger-Congo (6.9%). Mayoriyad sa mga tataramon na Austronesyo, igwa nin pinakahalangkaw na numero nin mga parataram , iyo an minasunod: Malay (Indones asin Malayo), Habanes, asin Filipino (Tagalog). Igwa an pamilya nin Austronesyo nin 1,257 na mga tataramon, kun saen ini an panduwa sa dakol kan anumang pamilya nin tataramon.

Arog kan mga kag-aki nin tataramon na Indo-Europeo, Apro-Asyatiko, asin Uraliko bilang saro sa mga tanging establisadong mga sinaenot na pamilya nin tataramon. Gikan an pangaran na **Austronesyo** sa Latinong *auster* na boot sabihon (Duros na hale sa sur o habagatan), asin kan Griyegong *nêsos* na boot sabihon (isla). Pinangaranan an naturang pamilya bilang sa pangmadlang mga tataramon na Austronesyo na piggagamit sa mga kaiislahan: alagad igwang mga tataramon na arog kan Malay asin mga tataramon na Tsamiko, na katutubo sa mismong kontinente nin Asya. Kadaklan sa mga tataramon na Austronesyo, kadiit an katutubong parataram, alagad piggagamit an mga pangenot nin tataramon na Austronesyo kan milyun-milyong katawo. Si Otto Dempwolff, sarong Alemang iskolar, iyo an enot na parasaliksik na malayong nasasaliksik an Austronesyo ayon sa tradisyonal na paagi nin pagkukumparar.

Manlaenlaen an pinaghalian kan mga tataramon an naiiba, alagad an Austronesyo asin an Niger-Congo an duwang pinakadakulang pamilya nin tataramon sa enterong kinàban sa bilang nin mga tataramon na laog kan mga ini, lambang saro igwang haros saro't-ikalima (1/5) sa enterong tataramon na binibilang sa kinàban. Saro sa mga pinakahalawig an heograpikong pagkakawarak kan mga dagâ kan mga tataramon, na nagpupuon sa Madagaskar hangan sa Isla nin Pagkabuhay-liwat. An hangganan nin heograpiko kan pamilya nin Austronesyo iyo an mga tataramon na Hawayano, Rapanui asin Malgatse (piggagamit sa nacion na Madagaskar.

Segun ki Robert Blust (1999), Igwang kadakol na panginot na tangkay an pamilya nin Austronesyo , apwera sa saro na madudugangan lang sa Taywan. Ipinangkat an mga tataramon na Pormosano kan Taiwan bilang kasindakol kan siyam na nagka-erinot na subgrupo kan Austronesyo. Nabibilang an gabos kan tataramon na Austronesyo na piggagamit sa luwas kan Taiwan (kaiba an Tataramon na Yami) sa tangkay kan Malayo-Polinesyo, na minsan pig-apod man ining *Ekstrapormosano*.

Kadakol sa mga tataramon na Austronesyo an kulang sa halabang kasaysayan nin nakasurat na atestasyon (patotoo kan pag-iral). An pinakasuanoy na inskripsyon sa tataramon na Tsam, an Inskripsyong Đông Yên Châu, na pigtatayang nagibo kadtong ika-6 na siglo sa pinakapurit kaini, na iyo man an nagpatotoo kan sarong tataramon na Austronesyo.

## Historiya

### Pinaghalian asin Pagkarap
Pigsasabi na an pinaghalian kan tataramon na Austronesyo, nagpuon sa Taiwan dangan luminakop sa mga kaiislahan sa sur na parte kan taiwan dangan nakalakop ini sa mga kaiislahan sa katahawan kan Kadagatang Pacifico. Mahihiling sa baba kun páno kuminarap an tataramon na Austronesyo hasta na makaabot sa ngunyan na estado kaini.

## Estraktura
Masakiton talaga an pagtaò nin
pangkagabsan na panundon manongod sa tataramon na ganap na diberso arog kan Austronesyo. Sa pangabusan, nababanga an Austronesyo sa tolong grupo nin mga tataramon: **Filipino** (*Philippine type*), **Indones** asin **Post-Indones**. 
:*Kaibanan sa enot na grupo, apuwera sa mga tataramon kan Filipinas, an mga tataramon na Austronesyo kan Taiwan, Sabah, norteng Sulawesi asin Madagaskar. Igwa ining katangian na mamantinir an orihinal na sistema nin *[[Austronesyong pagkakalinyada|Philippine-type voice alternations]]* na kun saen ini pigtatawan-sigurdo kan mga tolo o apat na tanog kun aring semantiko an pigtatawan nin papel an "paksa" na pigtatawang-pahayag (pwede ining pigtatawang-pahayag an paragibo, an pigtatawang-gibo, an kinamumugtakan asin an benepisyaryo, o iba pang mga pangkalagayang ganap arog kan mga instrumento o kaugnay).
:* Sa kabaligtadan, an mas makaba'gong mga tipo nin lengguwahe kan Indonesyano, na partikular na nagkakapot sa Malaysia asin sa subangan na Indonesya, an sistema nin boses an binabawasan an pagkakaiba sa paagi lang kan duwang boses (boses nin aktor asin "undergoer" na boses), alagad an mga ini suplementado nin aplikatibo na mga morpolohiya na aparato (orihinal na duwa: mas direktang * * - i * asin mas pahilig * * - sarong / - [a] kən *), na nagsisilbi tanganing baguhon an semantiko na papel kan "undergoer". Ini man an nailaladawan sa pamamagitan kan pagkakaigwa nin mga nahahalinang clitic pronouns. Bakong arog kan uri nin Filipino, kadaklan sa mga tataramon na ini, igwang posibilidad na magin verb-second word-order. An pirang mga tataramon, arog kan mga tataramon na Batak, Lumang Habanes, Balines, Sasak asin pirang mga tataramon kan Sulawesi, mukhang nagkakatawan sa sarong intermediyante na yugto sa paagi kan duwang uri na ini. 
:* Panpurít, sa pirang mga tataramon kun saen pig'aapod ni Ross an **"post-Indones"**, an orihinal na sistema kan boses an iyong ganap na nararaot asin dae na minamantinir an mga function kan saindang affixes kan voice-mark.

Nagagamit man sa mga tataramon na Austronesyo an pig'aapod na "reduplikasyon" (pag'utro kan gabos o parte kan sarong taramon, arog kan *wiki-wiki*, *[[Agar|agar-agar]]*, o luway-luway), asin, arog man kan kadaklan sa mga tataramon kan Sirangan asin Sur-Subangan na Asya, kadaklan igwa ining mahigpit na mataas na ponotaktiko, na kalimitang igwa nin kadiit na bilang nin mga ponema asin nakakadakol nin mga pantig na katinig-patinig. Pusog o estable naman an pira sa mga kognado.

## Pagtitipo
Masikot asin mapagal intindihon an panlaog na kapormahan kan mga tataramon na Austronesyo. Pigbubuo an pamilyang ini nin para-parehas asin magkaharanihan na magkakaugnay na mga tataramon na igwang mga darakulang bilang nin inaapod sa ingles na *[[dialect continuum]]*, na nagpapasakit sa hangganan kan natatangâng mga tangkay nin pamilya. Ganon pa man, malinaw na an pinakadakulang dibersidad na pang-akan (henealohiko) an mahihiling sa mga tataramon na Pormosano kan Taiwan, asin an pinakasimpleng dibersidad naman sa mga kaiislahan sa Pasipiko, na nagtataong-batid nin pagkaka-warak kan pamilya na hale sa Tsina o Taiwan.

### Blust (1999)

:**Austronesyo**
(Ikot-relo hali sa sur-sulnupan)

* Tataramon na Tsou.
* Tataramon na Saaroa.
* Tataramon na Kanakanabu.

* Tataramon na Thao, AKA Sao. Brawbaw asin mga diyalektong Shtafari.
* Sentral Sulnupang Kapatagan
** Tataramon na Babuza: Taokas, Mga diyalektong Poavosa; suanoy na tataramon na Favorlang.
** Tataramon na Papora-Hoanya: Mga diyalektos nin Papora, Hoanya.

* Tataramon na Saisiyat: Mga diyalektong Taai asin Tungho.
* Tataramon na Pazeh AKA Kulun.

* Tataramon na Atayal.
* Tataramon na Seediq: AKA Truku/Taroko.

* Norteng (mga tataramon na Kavalaniko).
** Tataramon na Basay: Mga diyalektong Trobiawa asin Linaw–Qauqaut.
** Tataramon na Kavalan.
** Tataramon na Ketagalan, o Ketangalan.
* Sentral (Ami).
** Amis proper.
** Sakizaya.
* Tataramon na Siraya.

* *Divergent* an mga diyalektong Mantauran, Tona, asin Maga kan Rukai.

### Li (2008)

An klasipikasyon na ini, pinanatili an Subangan na Pormosano ni Blust, asin pinagsararô an iba pang mga tataramon na norte. Pighaín ni Li an ginikanan na Proto-Pormosano (F0) asin pigpantay ini sa Proto-Austronesyo (PAN), alinsunod sa modelo sa Starosta (1995). Nahihiling an Rukai asin Tsouiko bilang napakakakaiba, miski na napakakontrobersyal an posisyon kan Rukai.

* F0: **Pormosano** = **Austronesyo**
** 
*** Mantauran
*** Maga–Tona, Budai–Labuan–Taromak
** F1
*** 
**** Tsou
**** Habagatang Tsouiko
***** Saaroa
***** Kanakanabu
*** F2
**** 
***** Norte-Sulnupan (kapatagan)
****** Saisiyat–Kulon–Pazeh
****** Sulnupan
******* Thao
******* Sulnupang Gilid-baybayon  (Papora–Hoanya–Babuza–Taokas)
***** Atayaliko
****** Squliq Atayal
****** Ts'ole' Atayal (= C'uli')
****** Seediq
**** 
***** Kavalan–Basay
***** Siraya–Amis
**** ? **<big>Habagatan</big>** [uncertain]
***** 
****** Isbukun
****** Norte asin Sentral (Takitudu asin Takbanuaz)
***** 

### Austronesian Basic Vocabulary Database (2008)

Pigmamantinir kan imbestigasyon na ini an Norteng Pormosano ni Li, alagad salungat ini sa Subangan na Pormosano ni Blust, asin pigimungkahi na an Paiwan pwedeng harani sa Malayo-Polinesyo. Nagkakasararô man ini sa Tsouiko asin sa Rukai, na an duwa an pinakakakaibang mga tataramon kay Li.
:**Austronesyo**

Halatá man ining, low-level grouping
* Basay (Trobiawano, mga diyalektos na Linaw–Qauqaut)
* Kavalan
* Ketagalan

Nakatakod an mga grupong ini sa pigtatantyang 97% na probabilidad.
* Thao (a.k.a. Sao. Brawbaw, mga diyalektos na Shtafari)
* Sulnupang Kapatagan
** Babuza (a.k.a. Favorlang. Taokas, mga diyalektos na Poavosa)
** Papora-Hoanya (Papora, mga diyalektos na Hoanya)
* Saisiyat (Taai, mga diyalektos na Tungho)
* Pazeh (a.k.a. Kulun)
* Atayaliko
** Atayal (Squliq, C’uli’)
** Seediq (a.k.a. Truku, Taroko)

Iba pang paggugrupong nin low-level
* Sakizaya
* Amis

* Bunun

Konektado an Tsou asin Rukai sa moderatong confidence, pigtatantyang mga 85% na probabilidad.
* Tsouiko
** Tsou
** Saaroa
** Kanakanabu
* Rukai (Mantauran, Tona, and Maga dialects are divergent)

* Siraya (Taivoano, mga diyalektos nin Makatao)

* Puyuma

Nakatakod an Malayo-Polinesyo asin Paiwan sa low level of confidence (74%).
* Paiwan (purong habagatan kan Pormosan)
* Malayo-Polinesyo

### Ross (2009)

Kan 2009, Nag-haín si Malcolm Ross nin bâgong klasipikasyon kan pamilya nin tataramon na Austronesyo base sa ebidensiyang morpolohikal hale sa manlaen-laen na klase nin mga tataramon na Pormosano. hinaín niya na an ngunyang rekonstruksyon para sa Proto-Austronesyo na sa totoo lang minatukoy ini sa yugtong intermediyamente, kun saen pigtawan boot sabihon niya an "Proto-Nukleyar Austronesyo". Sa balyong kampo, an klasipikasyon ni Ross, dae nagsusuporta sa pagkakasararô kan mga tataramon na Tsouiko, imbis pigkonsiderar niya an mga tataramon na Habagatang Tsouiko kan Kanakanavu asin Saaroa na magkasuwayan na sangá. Pigsusuportahan kainin an *claims* ni Chang (2006) na dae balido an grupo nin Tsouiko.

:**Austronesyo**

* (Naiiba an mga diyalektos nin Mantauran asin Tona–Maga)

* An Subdibisyon dae addresibo, Suway sa Saaroa–Kanakanabu na magin suway sa Tsou.

## Leksiko
Naitugdas an pamilya nin tataramon na Austronesyo kan mga pa'aging pagkukumpara na lingguwistiko batay sa mga kognado, grupo nin mga taramon na magkakawangis sa tanog asin kahulugan na nagpapahiwatig na gikan an mga inibhale sa parehong taramon na ansestral sa Proto-Austronesyo ayon sa pangabusan na alituntunin. An taramon para sa *mata* sa mga tataramon na Austronesyo, **mata** man (kadaklan sa mga tataramon na Austronesyo sa parteng norte, mga tataramon na Pormosano arog kan Bunun asin Amis dangan paduman sa sur na Maori). Masakit man ining isagibo an rekonstruksyon (pag'aayos-utro) kan ibang mga sa taramon. Estable man an taramon para sa *duwa*, na siyang naglataw sa haros kabuuan kan pamilya nin Austronesyo, alagad nangangaipuhan an pira sa mga porma (hal. Bunun **rusya**, **lusha**; Amis **tusa**; Maori **tahi**, **rua**) nin kadalubhasaang pang-aghamwika tanganing matáwan nin kilanlan.
Nagtaô an  Austronesian Basic Vocabulary Database nin mga listahan nin mga taramom (coded for cognateness) para sa dae makulang na 1000 na mga tataramon na Austronesyo.

## Mayoridad na mga tataramon

## Pagkukumparar
Nasa parteng ibaba an tsart nin komparasyon kan mga tataramon na Austronesyo



### Tsart nin Komparasyon-Mga Numéro


### Tsart nin Komparasyon-Kagtolóng mga tataramon


## Sistema nin Panurát

Kadaklan sa mga tataramon na Austronesyo ngunyan, igwa nin sistema nin panurát base sa Latin. Nakalistá sa babâ an piráng bakong sistema nin panurát na base sa Latin.

* Iskriturang Brahmi
** Iskriturang Kawi
*** Alpabetong Balines - piggagamit para sa pagsurat nin Balines asin Sasak.
*** Alpabetong Batak - piggagamit para sa pagsurat nin pirang mga tataramon na Batak.
*** Baybayin - piggagamit tanganing makasurat nin Tagalog asin sa mga pirang mga tataramon sa Filipinas.
*** Alpabetong Bima - sarong beses na piggagamit tanganing makasurat nin tataramon na Bima.
*** Alpabetong Buhid - piggagamit tanganing makasurat nin tataramon na Buhid.
*** Alpabetong Hanunó'o -piggagamit tanganing makasurat nin tataramon na Hanuno'o.
*** Alpabetong Habanes - piggagamit tanganing makasurat nin tataramon na Habanes asin mga kataraid na mga tataramon arog kan Madures.
*** Alpabetong Kerinci (*Kaganga*) - piggagamit tanganing makasurat nin tataramon na Kerinci.
*** Alpabetong Kulitan - piggagamit tanganing makasurat nin tataramon na Kapampangan.
*** Alpabetong Lampung - Piggagamit tanganing makasurat nin Lampung asin Komering.
*** Alpabetong Lontara - piggagamit tanganing makasurat nin Bugines, Makassares asin mga kadaklan na mga tataramon kan Sulawesi.
*** Alpabetong Sundanes - piggagamit tanganing makasurat nin tataramon na Sundanes.
*** Alpabetong Rejang - piggagamit tanganing makasurat nin tataramon na Rejang. 
*** Alpabetong Rencong - minsan piggamit tanganing makasurat nin tataramon na Malay.
*** Alpabetong Tagbanwa - minsan piggamit tanganing makasurat nin iba-ibang klase nin mga tataramon na Palawan.
*** Alpabetong Lota - piggagamit tanganing makasurat nin tataramon na Ende-Li'o.
** Alpabetong Tsam - piggagamit tanganing makasurat nin tataramon na Tsam.
* Iskriturang Arabe
** Alpabetong Pegon - piggagamit tanganing makasurat nin Habanes, Sundanes asin Madures na iyo man sa mga kadaklan na sararadit na mga kataraid na tataramon.
** Alpabetong Jawi - piggagamit tanganing makasurat nin Malay, Acehnes, Banjar, Minangkabau, Tausug, Sulnupang Tsam asin iba pa.
** Alpabetong Sorabe - minsan piggamit sa mga kadaklan na mga diyalektos kan tataramon na Malgatse.
* Hangul - Minsan piggamit tanganing makasurat nin tataramon na Cia-Cia alagad an proyekto dae na masyadong aktibô.
* Dunging - piggagamit tanganing makasurat nin tataramon na Iban alagad dae na ini masyadóng piggagamit
* Avoiuli - piggagamit tanganing makasurat nin tataramon na Raga. 
* Eskayan - piggagamit tanganing makasurat nin tataramon na Eskayan, sarong sekretong tataramon na pigbasé sa Boholano.
* Iskriturang Woleai (Caroline Island script) - piggagamit tanganing makasurat nin tataramon na Carolinya (Refaluwasch).
* Rongorongo - possibleng piggagamit tanganing makasurat nin tataramon na Rapa Nui.
* Braille - piggagamit sa Filipino, Malayo, Indones, Tolai, Motu, Māori, Samoano, Malgatse, asin kadaklan sa mga iba pang mga tataramon na Austronesyo.

## Sagunson

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* .
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Wouk, Fay and Malcolm Ross, eds. (2002), *The history and typology of western Austronesian voice systems.* Pacific Linguistics. Canberra: Australian National University.

## Toltolan