open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Jose Eduardo dos Santos

Si **José Eduardo dos Santos** (namundag Agosto 28, 1942) sarong taga-Angolang pulitiko asin siya an presenteng Presidente kan Angola asin iyo man an Pamayo kan Pwersa Armada nin Angola. Nakasakat siya sa poder kan an banwang ini nakamit an katalingkasan kan taon 1975. Poon kaidto sagkod ngunyan siya pa man an nakatukaw na presidente. Siring man, siya an Pamayo kan MPLA (People's Movement for the Liberation of Angola). 
## Buhay asin Karera
Ipinangaki sa distrito nin Sambizanga sa Luanda,, an mga magurang niya iyo sinda Avelino Eduardo dos Santos asin Jacinta José Paulino, mga imigrante haleng São Tomé y Príncipe. Siya nag'adal kan primarya sa Luanda, nagkuang sekundarya sa Liceu Salvador Correia, 

Nagpoon siyang magin aktibo sa pulitika kan siya nagkaklase pa ta nag'ayon siya sa MPLA alagad huli sa pan'iipit kan gobyerno kolonyal, naghubo' siya sa kadolon na banwa  nin Kongo kan taon 1961. Duman makusog an pakikisaro niya sa anoman na sinisibotan kan partidong MPLA mala ta nagin na siyang sarong opisyal igdi. Sa pagpadagos kan saiyang edukasyon, nagbalyo siya sa Unyon Sobyet kan 1969 asin duman natapos niya an kurso sa  petroleum engineering asin sa radar communications sa Azerbaijan Oil and Chemistry Institute sa Baku, Azerbaijan.

Paglaog kan taon 1970, buminalik siya sa Angola na kan mga taon na idto, sarong teritoryo kan Portugal asin inaapod na Overseas Province of Angola. Nagbali siya sa pwersa gerilya kan  MPLA (*Exército Para a Libertação de Angola*) na ini pigngaranan nang FAPLA (*Forças Armadas Populares de Libertação de Angola*), sarong sanga kan MPLA. Igdi nagin siyang radio transmitter nadestino sa ika-2ng politico-militar na rehiyon. Kan 1974 nataas siya sa katongdan ta ginibo na siyang sub-kumander kan telecoms service kan ika-duwang rehiyon. Manta', siya nagserbing representante kan  MPLA sa Yugoslavia, sa Demokratikong Republika kan Kongo, sa Republikang Popular kan Tsina bago mapili na bilang myembro sa Central Committee asin Politburo kan MPLA duman sa probinsya nin Moxico kan Septyembre 1974.

## Toltolan
Lista kan mga Nasyon na an Pranses Opisyal na Tataramon

An mga minasunod iyo an mga nasyon asin teritoryo soberano na kun saen an Pranses de facto o opisyal na lenggwahe.

## Mga nasyon kun saen an Pranses opisyal na lenggwahe

An mga minasurunod na 29 nasyon iyo an mga lugar na an Pranses ginagamit bilang opisyal na lenggwahe. Totoo, sa kadakulan kan mga nasyon, an Pranses bako sana man an aktibong tataramon asin sa bilang kan populasyon dai maiisihan kun pira talaga an  mga parataram kan Pranses.
  
Sa Belgium, an mga opisyal na mga tataramon iyo an Pranses, Olandes, asin Aleman. An banwang ini nababanga sa apat na linggwistikang teritoryo: Brussels (bilingual),  Wallonia (Pranses), Flanders (Olandes) asin an komunidad sa Belgium na an pigtataram Aleman.

An Pranses sa Cameroon saralaksalak. Iba man sa Pranses na tinataram sa Pransya, Kanada, o sa Gabon. Dangan igwa pa man manlaenlaen kan Pranses sa Cameroon, iba an sa amnayan sa tinataram sa habagatan. Ini huli ta bakong sararama ini sa kultura o sa buhay sosyal. Kaya natural lamang na iba-iba an Pranses sa lambang probinsya.. 

Sa Kanada, an Pranses nakalaog kan ika-17ng siglo kan an Pranses na eksplorador Jacques Cartier nagtongtong duman kan taon 1534. An Quebec naman natogdas ni Samuel de Champlain, sarong Pranses, kan 1608. Sa presente an mga opisyal na lenggwahe sa Kanada iyo an Ingles asin Pranses, alagad, an Quebec sana man an may mayoriyang mga parataram Pranses. Darodakula man na mga ripondipon nin mga parataram Pranses an makukua sa New Brunswick, Ontario, asin Manitoba.

## Toltolan
Andrew Garfield

Si **Andrew Garfield** (namundag Agosto 20, 1983) sarong Amerikanong aktor sa entablado, sa sine asin sa telebisyon.
 
## Toltolan
Jibaro

An mga **Jibaro** (sinasayod /hiba.ro/) mga kaapil sa mga tribo na nageerok sa mga sapa na gamping iraya kan  Salog Marañon; ini namumugtak sa bandang amnayan kan Peru asin bandang subangan kan Ecuador,. Sinda napipisan sa mayor na minasurunod na grupo: Shuar, Achuar, Humabisa, asin Aguaruna. Kadakulan sinda yaon nakaestar sa bandang Ecuador totoo, asin tinataya na ngonyan na panahon may populasyon sinda sa pag'oltan 10,000 abot 30,000.

An mga grupo grupong ini mga parataram nin mga tataramon na sakop nin sarong lenggwaheng pamilya pero dakul sainda tataong magtaram sa Quecha, sarong tataramon lakop sa ronang kabukiran nin Andes. Mga antropologo sinasabing an mga ini mga barobanwang manlaenlaen may pagkaribong sa pagkakaiba ninda nin huli ta sinda napangaran kan saindang pagkamidbid minsan sa tinataram ninda pero minsan man sa salog na saindang pig'eerokan. Kaya sinda nabibisto sa pangaran kan salog na saindang naeestaran pero haros parehas man an hitsura, an tinataram na lenggwahe asin ta nababansagan nin kun anoano na logod asin an lambang grupo an mate iba man sa ibang grupo.

An mga ini, dawa pararehas an lenggwahe, an mate napapalaen sinda huli ta lambang ripondipon sainda independiente sa pagbuhay ekonomiko asin bilang sarong organisasyon sosyal asin mayong pakiaram sa iba mala ta sinda mismo nag'iiriwal asin naggagaradanan. Orog na ini kan an mga Europeo dai pa nalaog sa teritoryo ninda sa pagkolonya.

Kan mga inot na panahon na dai pa sinda nakokolonya, midbid sindang marhay sa pamumugot sa mga kaiwal asin an pagpakupos kan payong pinugot, na inaapod ninda sa saindang tataramon, ''tsantsa''. 

## Toltolan

## Mga Elemento nin kultura kan Shuar
## Galeriya


ladawan:Shuar baskets.JPG|Mga sildok na Shuar
ladawan:Amazonia maina headdress 1925 nmai19-7205.jpg|Putos sa payo
ladawan:Shrunken head amazon pitt rivers.JPG|Tzantza sa Museo Pitt Rivers, Oxford
ladawan:Shrunken Head - Lightner Museum.jpg|Tsantsa Shuar
ladawan:Tropähenkopf Nazca Slg Ebnöther.jpg|Múmia na payo Nazca


## Mga panluwas na takod

* An mga Jibaro
Tukô

An **tukô** sarong klaseng hayop sa pamilya Gekkonidae, nakakaagid sa hitsura kan tabili alagad mas daro-dakula igdi. Ini nagkakakan mga insekto asin mga hayophayop asin nag'eerok sa mga luhô o bungag nin kahoy. An gurang na kaini nasampolong pulgada an laba kaiba na an ikog. Ini burikbutikon o may korokambayang puting kuritkurit sa saiyang hawak, asin an saiyang payo mas dakula en relasyon sa saiyang hawak saka an saiyang mata botlog.

## Toltolan

## Toltolan
Datu Unsay

An **Datu Unsay** sarong banwaan sa probinsya nin , Filipinas. Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado. An designadong zip code kaini iyo  . 

Susog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. 

## Mga Barangay

An Datu Unsay nababanga sa 7 barangay.

*Bulayan
*Iganagampong
*Macalag (porsyon sana)
*Maitumaig
*Metata
*Panangeti
*Tuntungan (porsyon sana)

## Uusipon
An Datu Unsay  minukna sa ri'gon kan Akta Autonomiya kan Muslim Mindanao Nu. 150, kan Hulyo 1, 2003. Ini kino'lit sa munisipyo  kan Shariff Aguak 

Kan Hulyo 30, 2009, pakaratipikar kan Akta Autnomiya kan Muslim Mindanao Nu. 225 (pakaenmyenda kaini kan MMAA 252) asin kan MMAA 220, an mga munisipyo kan Shariff Saydona Mustapha asin Datu Hoffer Ampatuan, sunodsunod minukna sa duwang enterong barangay asin parte kan  duwang barangay nin Datu Unsay, asin laen pa kaiyan  nadagdagan pa kan hale sa Datu Piang, Datu Saudi-Ampatuan, Mamasapano asin Shariff Aguak.

## Demograpiko

## Toltolan

## Mga panluwas na takod
* PhilAtlas.com
* Philippine Standard Geographic Code
* Local Governance Performance Management System
*
Anarkiya

An **Anarkiya**, gikan sa suanoy na Griyegong tataramon na "an" (mayò) asin "archos" (pamayó), sarong porma nin sosyedad na dai nin nangunguróg na klase kun sain igwa ning katalingkasan asin parantay an lambang saro. An ideolohiya na nagmamàwot nin siring inaaapod na Anarkismo.

Igwang nagkapirang komunidad nin mga Anarkista sa kinàban siring kan Utopia, Ohio (1847), Whiteway Colony (1898), Life and Labor Commune (1921), Freetown Christiania (Setyembre 26, 1971), asin Trumbullplex (1993).

## Mga panluwas na takod
*Anarchy.no Anarchist International Information Service

## Mga toltolan
François Hollande

Si **François Gérard Georges Nicolas Hollande** (namundag Agosto 12, 1954) iyo an ika-24ng Presidente kan Pransya asin an ex-officio Co-Prinsipe nin Andorra. Dati siya man an Inot na Sekretaryo kan French Socialist Party (1997-2008) asin nagtukaw bilang Deputy kan Asamblea Nasyonal kan Pransya para sa Inot na Constituency ni Correze (1988-1993) na naotro sa peryodong 1997-2012. Nagserbe man siyang Alkalde kan Tulle (2001-2008), Presidente kan Konseho Heneral nin Correze (2008-2012).

Nabotohan siyang Presidente kan Pransya kan Mayo 6, 2012 huli ta nadaog niya sa eleksyon si Nicolas Sarkozy, dangan nagsumpâ kan Mayo 15. Siya an ikaduwang Presidenteng Sosyalista sa Ika-5ng Republikang Pranses sunod ki Francois Mitterrand na nagserbe poon 1981 abot 1995.

## Mga sinurat
* *L'Heure des choix. Pour une économie Joris dedicaces* (*An oras nin mga pagpili. Dapit sa ekonomiyang pampulitika*), katuwang si Pierre Moscovici, 1991. ISBN 2-7381-0146-1
* *L'Idée socialiste aujourd'hui* (*An Ideyang Sosyalista Ngonyan*), Omnibus, 2001. ISBN 978-2-259-19584-3
* *Devoirs de vérité* (*Mga Manongod sa katotohanan*), an intrebista kaiba si Edwy Plenel, éd. Stock, 2007. ISBN 978-2-234-05934-4
* *Droit d'inventaires* (*Mga katanosan sa imbentaryo*), an intrebista kaiba si Pierre Favier, Le Seuil, 2009. ISBN 978-2-02-097913-9
* *Le rêve français* (*An Pangiturugan na Pranses*), Privat, Agosto 2011. ISBN 978-2-7089-4441-1
* *Un destin pour la France* (*An Natatalaga para sa Pransya*), Fayard, Enero 2012. ISBN 978-2-213-66283-1
* *Changer de destin* (*An Pagriribay nin Palad*), Robert Laffont, Pebrero 2012. ISBN 978-2-221-13117-6

## Mga panluwas na takod
* {Sa Pranses) President of France
* {Sa Pranses} Official page at the French National Assembly
* {Sa Pranses} Official website 
* François Hollande, 11 années à la tête du Parti Socialiste, Politique.net
* Michael C. Behrent (Sister Republic),"Socialism of Adjustment: François Hollande"
* French Presidential election 2012 dossier on RFI English 
* French Parliamentary elections 2012 dossier on RFI English 

## Toltolan
Carlos Aureus

Si **Carlos Ojeda Aureus** saróng paratukdô sa literaturas sagkód tataramon sa Unibersidad kan Pilipinas sa Diliman asín kagsurat kan librong *Nagueño*.

**Mga Librong Sinurat**
# Nagueños (1997) 148 pahina.

## Toltolan

## Mga takod panluwas
*Critical Thinking blog ni Carlos Aureus kan saiyang mga tukdô
Venice

An **Venice** ({{ formerly  ) sarong siyudad sa norte-subangan nin Italya asin iyo an kabesera kan Veneto na rehiyon. Ini natugdok sa ibabaw kan mga grupo nin 126 na isla na napapagultanan nin katubigan asin mga kanal; mga ibang parte kan siyudad natatakod nin 472 mga tulay. An mga isla yaon sa kababawan kan Venetian Lagoon, sarong nalilikosan na danaw na nakabugtak sa tanga' kan mga nguso kan Po asin kan Piave na mga salog (mas eksakto sa tahaw kan Brenta asin kan Sile). Kan 2020, mga 258,685&nbsp;katawo an nag'erok sa kadakulaan na Venice o sa inapod na *[[Comune]] di Venezia*, na an 51,000 nakaestar sa historikong islang siyudad nin Venice (*centro storico*) asin an iba sa mainland (*terraferma*). Kairiba an mga siyudad nin Padua asin Treviso, an Venice nakabali sa Padua-Treviso-Venice Metropolitan Area (PATREVE), na konsideradong statistikal na metropolitan area, na may total na populasyon na 2.6&nbsp;million.

An pangaran kaini guminikan sa antigong Veneti kagbanwa sa rona'  10th&nbsp;century&nbsp;BC. An siyudad historikal na kabesera kan Republika nin Venice nin haros sarong millennium, poon 810 abot 1797. Ini mayor na pinansyal asin maritimong poder durante kan Tangang Anoy Middle Ages asin panahon nin Renasimyento, asin man base kan mga Krusada asin kan mga Batalya nin Lepanto, asin dangan pa importanteng sentro kan komersyo— urog na sa seda, bagas, asin rekado, asin siring man kan arte poon ika-13ng siglo hanggan ika-17. An siyudad-estado na Venice iyo an konsideradong pinakaenot na sentro pinansyal internasyonal, na nagbutwa kan ika-9 na siglo asin naabot an toktok nin saiyang  prominensya kan ika-14&nbsp;century. Ini an nagpasobrang yaman kan Venice sa kalawigan kan saiyangn historya. Pirang siglo, an Venice may nasakop na mga teritoryo hanggilid kan Dagat Adriatiko asin sa peninsula nin Italya, na mangyari ini nagtaong dakulang marka sa arkitektura asin kultura na sagkod ngonyan nahihiling pa. An Venetian Arsenal iyo an  konsiderado kan magkapirang mga historyador na pinakaenot na pabrika sa historya, asin ini an patugmaran kan pwersa naval kan Venice. An soberaniya kan  Venice natapos kan taon 1797, sa kamot ni Napoleon. Kaya kan 1866, an siyudad nagin parte kan Kahadean nin Italya.
## Toltolan

## Panluwas na takod
* https://www.facebook.com/watch/?v=1078894737157363&rdid=JkbOOPVTooGcgA3q Kun pano nahaman an Venice. Kinua 2024-12-07.
Sylvester Stallone

Si **Michael Sylvester Gardenzio Stallone** (/stəˈloʊn/; namundag Hulyo 6, 1946), na mas bisto sa apod na Sylvester Stallone, asin may gaha' na Sly Stallone,, sarong Amerikanong aktor, tagagibong pelikula, screenwriter, direktor asin  may apisyon sa pagpinta. Si Stallone may imaheng macho asin namidbid siyang maray sa mga pelikulang pang-aksyon. Siya nabantog na gayo kan siya nagpapel sa pelikulang *Rocky* bilang sarong paraboksing nagngangaran Rocky Balboa asin bilang sarong soldados nagngangaran John Rambo sa pelikulang *First Blood*. An duwang pelikulang ini, kairiba pa an nagsurunod, nagsemento kan popularidad niya bilang aktor asin bilang tagahakot pirak sa takilya. 

An pelikulang *Rocky*  natala' sa National Film Registry asin an mga ginamit na props igdi nasaray sa Smithsonian Museum. Saro pa, kan si Stallone ginamit an tangkaan kan Philadelphia Museum of Arts duman sa serye kan Rocky, nabunyagan an lugar na Rocky Steps asin an museo nagkaag na logod kan estatuwa kan si pigurang Rocky, an paraboksing harani sa museo. Nabalangibog kan Desyembre 7, 2010 na si Stallone nabotohan na makalista sa Bidang nin Kabantogan (Hall of Fame).

## Toltolan
Clemente Manaog

Si **Clemente Manaog** iyo an regional director kan National Statistics Authority kan rehiyon Bikol. 

Siya sarong kagubáy na Bikolanong parasurat kan Tinambac, Camarines Sur. Siya kagsurat nin nagkapirang mga rawitdawit siring kan *Sa Oras na Arog Kaini, sa Oras na Ini* asín *An Harong sa may Dagat* na nagluwás kan Desyembre 2011 sa *Mga Awit para sa Ina* kan An Tambobong Nin Literaturang Bikolnon. Nguhod niyang tugang si Niño Manaog.

Ginawadan man an mga rawitdawit niyang *Batoktok* asín *Tabagwang* sa Gawad Obrang Literaturang Bikolnon para sa bulan nin Hulyo 2012.  

## Toltolan
Siling labuyo

An **siling labuyo**, **sanggariya** o **rimo-rimo** (Ingles: Thai pepper, Bird's Eye Chili, chilli pepper, chili pepper, Cayenne pepper) sarong klaseng sili na maharangon. An mga bunga kaini saradit, matilaba asin patipanas an poro, tindog pataas sa saiyang takogong.

Kun hubin pa, an mga dahon kaini darakula, nagsusukol na 5 pulgada an laba por 3 pulgada an lakbang, alagad naggugurang nasaradit an mga dahon na naabot na sanang 2.5 an laba asin 1 pulgada an lakbang. An bunga kaini parati nalaba sanang 6 na sentimetro dai kaiba an takogong. Alagad, mas naggugurang, an lada na ini nagpaparasaradit an mga dahon asin bunga sagkod na naturulpos na sana. 

Sa pagkakan, mas natatawan siram asin kagat sa pannamit kun ini dinodogdogan kan tinimplang suka na sinalakan rimo-rimo asin paminta.



Ladawan:IMG 6120.JPG|Mga tinitindang labuyo sa Siyudad kan Naga
File:Siling labuyo hubin pa.jpg|Siling labuyo, hubin pa
File:Labuyong lada.jpg|Siling labuyo, gurang na
ladawan:Thai peppers.jpg|An tinanom na Thai pepper haros agid sa siling labuyo pero pakalay an mga bunga



## Toltolan
Alang na sira

An **la'bas na sira**' madaling mabotod, alagad dai mararaot kun igwang paagi na mapreserbar ini. An pagbalad kan sira sa saldang sarong paagi na mahale igdi an tubig ta kun naalang ini dai na natubo an mga mikroorganismo. An pagbalad sa init kan saldang asin pagpaduros kan kakanon iyo an soanoy nang praktis sa pagpreserbar kan kakanon.  Nawawara' an tubig sa sira huli ta naaatyanan sa aksyon kan pagbalad igdi, sa pagpaduros, o sa pagpa'agon. Pero sa kaso  nin *freeze-drying*, an kakanon sinasaray sa makuring lipot sagkod na tumagas ini asin hinahale an tubig igdi aasinani inpaagi nin *sublimation*. Anoman na bacteria, alamag kaipohan an tubig ngane tumubo asin sa anoman na alang, dai sinda natalubo. Kaya mas agil pakabalad, mas dai mararaot, pero mas segurado kun ini inasinan alagad totoo mas gusto kan parabakal na bako labi an pagkaaskad kaini.

An sira naprepreserbar sa mga metodong tradisyonal arog kan pagbalad, pagtapa asin sa pagpasaromsom kaini sa asin. An pagbalad asin sa pagpaduros iyo an soanoy na paagi sa pagpreserbar nin kakanon asin an inalang na sira natagal nin pirang taon dai nararaot. An metodo bakong magasto asin naasir sa tamang klima. An siring na trabaho madali para sa pamilya kan parasira asin an produkto madaling darahon sa saod. 

Sa Filipinas, an mga sirang saradit inaalang na dai na hinihinulakan saka dai naman binabadi. Kun daradarakul na, ini binabadi ngona, na iyo an paglaplap kaini napoon sa may talodtod pasiring sa tulak asin binubukang maglapnad hiling an saiyang dugi. Sa siring na paagi, madali siyang mabalad asin dusok kun empakehon kun dadarahon na sa saod. 

## Mga baladan sa pag'alang nin sira

File:COLLECTIE TROPENMUSEUM Vrouwen tijdens het drogen van vis TMnr 20018454.jpg|Babae nagbabalad sira, 1971
File:BD Mohanganj 6.jpg|Saodan nin mga alang na sira Mohanganj
File:Stockfisch in Iceland 2005.JPG|Pagbabalad sa stockfish sa Iceland
File:Carlb-nfld-codflakes.jpg|Mga kapin kun saen binabalad an sira bago haplasan asin
File:Malpe(24-1-08).JPG|Pagbalad sa inasinan na sira sa  Malpe Harbour
File:North carolina algonkin-essen02.jpg|Kagamitan sa pagpa'agon (pagtapa) sa sira kan Algonquin
File:Hjell-oversikt.arj.jpeg|Sa Norway, sarong kayaw na sa'bitan an ginigibong baladan nin sira
File:Fish drying in the sun poisson seche Madagascar.jpg|Karalay sana an mga sira sa pagbalad, sa Madagaskar


## Mga iba-ibang sira na inaalang asin binabadi


Abong binadi.jpg|thumb|Binading ábo
Dilis inalang.jpg|thumb|Inalang na dilis
Bolinaw inalang.jpg|thumb|Inalang/binadi na bolinaw
Balanak na badi.jpg|thumb|Binading balanak
Toray na inalang.jpg|thumb|Inalang na toray, dai na pigbadi
Tabangongong binadi.jpg|thumb|Binading tabangongo
Pagotpot na badi.jpg|An binading pagotpot
Tamban prinitos.jpg|thumb|Alang na tamban, prinitos]]
Badi_Nora.jpg|Binadi na sira' na nora, prinitos



## Toltolan
Pedro Panday

Si Dr. **Pedro R. Panday** sarong doktor (Marso 6, 1931 - 1985) Siya an kagtugdas kan St. John Hospital.

Siya namundag sa banwaan nin Goa, Camarines Sur, aki kan mag-agom na sinda Dr. Juan Belleza Panday asin Socorro Diaz Ramirez.

## Edukasyon

Nagkua siya kan saiyang elementarya sa Goa Elementary Schol (1945), kan saiyang sekundarya sa Partido High School (1948) asin kinua niya an kurso sa Pre-Med sa UST (1950) kun saen natapos niya man an bilog na kurso sa medisina(1955). Poon 1955, siya nagpraktis kan saiyang pagkadoktor, alagad nagin  siyang konsehal sa Goa, Camarines Sur sa duwang termino.

## Mga panluwas na takod
* http://naga.gov.ph/go/news/health/page/2/ 

## Toltolan
St. John Hospital

An **Saint John Hospital, Inc.** sarong tertiary hospital namomogtak sa siyudad nin Naga sa Kalye Panganiban. Ini tinogdas ni Dr. Pedro R. Panday asin nagbukas kan Enero 28, 1972.

## Mga panluwas na takod
* http://naga.gov.ph/go/news/health/page/2/ 

## Toltolan
Vicente Zaidin

Si **Vicente Zaidin** sarong Espanyol na nagin gobernador sa probinsya kan Ambos Camarines, Filipinas kan panahon na ini sarong kolonya pa kan Espanya. Siya an gobernador na ultimo kan an Nueva Caceres, banwaan na nangongorog sa Ambos Camarines, sinakop kan mga rebeldeng gwardya sibil na pinamayohan ni Elias Angeles asin ni Felix Plazo. Sa pangyayaring ini na nasupil kan mga rebelde an pwersa Espanyol, si Gob. Zaidin, representado kan tauhan niyang si Jose Anson asin Ramon Lopez nagpirma sa Kasuratan nin Pagsuko kan Septyembre 19, 1898 na nagresulta sa paglito kan probinsya sa mga rebelde.

## Toltolan
Aleppo

An **Aleppo** (Arabe: حلب‎ / ALA-LC: Ḥalab; [ˈħalæb], iba pang pangaran) iyo an pinakadakulang siyudad sa Sirya, asin kabesera kan Aleppo Governatore na iyo man na gayo an pinakamatawong governatore. An Aleppo iyo na an pinakadakulang siyudad kan Nakakadakulang Sirya asin ikatolo sa Imperyong Ottoman, sunod sa Constantinople saka Cairo.>

An Aleppo saro sa daing-patod na binabanwa sa kinaban, masabing pwedeng mas amay pa sa ika-6 na millenioum BC may nag'eerok na igdi.  Mga pagkotkot sa Tell as-Sawda asin sa Tell al-Ansari, sa bandang habagatan kan siyudad, nagpapahiling na okupado na ini poon pa kan ika-3ng millennium BC.. Mga arog man kaining panahon kan ini nasambitan sa mga tablet cuneiform na nahonggad sa Ebia asin Mesopotamia, kun saen natomoyan ini bilang mahusay an saiyang militar asin buhay an saiyang komersyo. An lawig kan saiyang historya ini huli ta yaon siya sa tangang punto pag'ultan kan Dagat Mediterraneo asin kan Mesopotamia.

An Aleppo ngonyan iyo an sentro kan grabeng bokbokan kan pwersa kan nakatukaw na gobyerno sa Sirya asin kan mga rebelde, mga kaapil sa Hokbong Talingkas nin Sirya (Free Syrian Army).

## Mga panluwas na takod

*Aleppo City  
*Aleppo Governorate 
*Aleppo news and services (eAleppo)
*3-D Old Aleppo map 
*Organization of World Heritage Cities
*Ernst Herzfeld Papers, Series 5: Drawings and Maps, Records of Aleppo  Collections Search Center, S.I.R.I.S., Smithsonian Institution, Washington, D.C.
*Lynn Teo Simarski, ''The Lure of Aleppo'', 1987, Saudi Aramco World 
*William Graves, ''Restoring Old Aleppo'', 1999, Saudi Aramco World 
## Toltolan
Lech Walesa

Si **'Lech Wałęsa** (Polako: [ˈlɛx vaˈwɛ̃sa], Ingles: /ˌlɛk vəˈwɛnsə/ or /wɔːˈlɛnsə/; namundag Septyembre 29, 1943) sarong Polakong pulitiko, tagaorganisar nin unyon, asin aktibista. Sarong karismatikong lider, siya katuwang na nagtogdas kan Solidarity (Solidarność, Pagkaburonyog), an pinakaenot na unyon sa laog kan blokeng Sobyet, asin  siya man nagkamit kan Premyo Nobel sa Katoninongan kan taon 1983, nagsirbeng Presidente kan Polonya poon 1990 abot 1995. 

Si Walesa bilang elektrisyan an hanapbuhay asin mayo nang mas halangkaw na adal. Kan siya makalaog sa astillero kan Gdańsk, nagin siyang aktibista sa trade-union. Huli kaini, siya iniipit na gayo kan gobyernong komunista nin Polonya, pirmeng binabantayan, nahaklas sa trabaho kan 1976, dangan naaresto na nin pirang beses. Kan Agosto 1980 siya instrumental na gayo sa negosasyon na an ibinunga iyo an inaapod na Gdansk Agreement sa pag'ultan kan mga nag'aaklas na trabahador asin kan gobyerno. Siya man nagin katuwang na kagtogdas kan hiron kan trade-union na iyo an Solidarity. Naaresto naman pakaimponer kan Ley Militar, an Solidarity pighalean legalidad. Kan siya mapaluwas sa preso pinadagos niya an pagka'aktibista asin saro siya sa prominenteng nagpanday kan inaapod na 1989 Round Table Agreement na iyo man an kawsa kan pagbutwa kan sinasabing libre-haros na eleksyon parlamentaryo na ginibo kan Hunyo 1989 asin masabi pa,  pagkamukna kan gobyernong pinamamayuhan kan Solidarity.

## Mga panluwas na takod

*Official blog
*Lech Wałęsa Institute
*Stephen Engelberg, Man in the News; The Grandmaster of Polish Politics: Lech Walesa, New York Times, 11 December 1990
*Stefan Chwin, God must have parachuted him to Earth  originally published in Tygodnik Powszechny, December 2008
*New Statesman interview with Lech Walesa by Mark Seddon
*Wałęsa speech  (mp3)
*Lech Walesa – Nobel Lecture
*BBC interview with Lech Walesa on the 25th anniversary of the founding of Solidarity
*Interview on WTTW
*The Shaming of Lech Walesa: Why the defeater of communism finds himself defeated by ex-communists—and why he and the American public haven't noticed  Agnieszka Tennant, Books & Culture magazine, 2002
*Lech Walesa, NNDB.com
## Toltolan
Kalamay

An **kalamay** luto sa bagas na pulotan o sa mga arina gibo hale sa mga tinanom arog kan hagol, buri, uraro, balinghoy asin iba pa. Ini ginigiling na pinong maray asin parati kinokoloran lila. Saro sa pagbuhay kan panhiling iyo an pagsalak igdi nin palagadan, idtong pulotan na bagas kaini ta ini sinasabing igwa man bagas na baranáy (bakong mapulot).

## Toltolan
Philip Jaisohn

Si **Philip Jaisohn** o **Seo Jae-pil** (Korea:서재필, January 7 1864 – January 5 1951) iyo sarong independenteng aktibista, parapahayag, doktor sa Sur na Korea.
Charlotte's Web (pelikula kan 1973)

An ***Charlotte's Web*** sarong pig-animar na pelikulang drama musikal kan Amerikano kan 1973 na pigprodyuser kan Hanna-Barbera Productions asin kan Sagittarius Productions asin pigbase ini sa sarong librong pang-aki kan 1952 na parehas man sanang pangaran ni E. B. White.

## Nagsipag-arte
* Henry Gibson bilang Wilbur
* Debbie Reynolds bilang Charlotte A. Cavatica
* Paul Lynde bilang Templeton
* Agnes Moorehead bilang the Goose
* Don Messick bilang Jeffrey
* Herb Vigran bilang Lurvy
* Pamelyn Ferdin bilang Fern Arable
* Martha Scott bilang Mrs. Arable
* Bob Holt bilang Homer Zuckerman
* John Stephenson bilang John Arable
* Danny Bonaduce bilang Avery Arable
* William B. White bilang Henry Fussy
* Dave Madden bilang the Ram and others
* Joan Gerber bilang Edith Zuckerman and Mrs. Fussy
* Rex Allen bilang the Narrator

## Toltolan

## Mga panluwas na takod
* ''Charlotte's Web'' sa Internet Movie Database
Charlotte's Web

An ***Charlotte's Web*** sarong pang-aking nobela kan Amerikanong awtor na si E. B. White asin pig-ilustrar ini ni Garth Williams. Pig-adaptar ini paduman sa pelikula na pig-animar kan Hanna-Barbera Productions asin kan Sagittarius Productions kadtong 1973, asin sarong live-action na pelikula kan 2006.
Mustafa Kemal Atatürk

Si **Mustafa Kemal Atatürk** (ika-19 nin Mayo 1881 (Konbensyunal)&nbsp;– Ika-10 nin Nobyembre 1938) sarong Turkong field marshal (*[[Mareşal (Turkey)|Mareşal]]*), *revolutionary statesman*, kagsurat, dangan kagtugdas kan Republika kan Turkiya, na nagsirbing enot na Presidente poon 1923 sagkod kan magadan ini kan 1938. pan-ideyolohiyang sarong sekularista dangan nasyunalista, nagin bisto an saiyang mga polisiya asin mga teoriya bilang Kemalismo.

## Mga toltolan

;Mga printa
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
;Mga dyornal
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Mga panluwas na takod

* Memorial room in Bitola (Monastir)
Emilio Jacinto

Si **Emilio Jacinto y Dizon** (Desyembre 15, 1875 — Abril 16, 1899), sarong Filipinong rebolusyonaryo na midbid sa bansag na "Hutok kan Katipunan".

## Buhay
Si Emilio Jacinto aki ninda Mariano Jacinto asin Josefa Dizon. An saiyang ama nagadan kan dai pa sana nahaloy na siya ipinangaki kaya an saiyang ina ginibo pinaampon siya sa saiyang tiyoon na si Don Jose Dizon ngane magkaigwang marhay na buhay asin pag'adal.

Namundag sa Trozo, Manila, siya matalasay magtaram magin sa Espanyol o Tagalog alagad mas ginugusto niyang magtaram sa Kastila. Nag'entra siya sa Colegio de San Juan de Letran, tapos nagbalyo sa Unibersidad kan Pilipinas ta nag'adal nin ley. Saiyang mga kaklase sinda Manuel Quezon, Sergio Osmeña, asin Juan Sumulong. Dai siya nakatapos asin sa edad na 20 pigmarhay niyang mag'apil sa grupong hilom na iyo an Katipunan. Igdi nagin siyang tagaholit sa pinansya asin alabes sekretaryo ni Andres Bonifacio. Ngapit kaini, nabansagan na siyang Hutok kan Katipunan.

Si Jacinto nagsurat man sa peryodiko kan Katipunan na Kalayaan. Sige an surat niya igdi alagad sa tagonghilom na Dimasilaw asin man ginagamit an bansag na Pingkian sa laog kan Katipunan. Si Jacinto an nagtokda' kan inapod na Kartilya kan Katipunan. 

Kan magadan na si Bonifacio, si Jacinto nagpasige sa paghihingowa para sa Katipunan. Arog man ki Mariano Alvarez, siya habo na magbali sa pwersa ni Emilio Aguinaldo, an lider kan Magdalo na sarong nagsangang grupo sa Katipunan. Naolaktan siya nin malaria asin nagadan sa Magdalena, Laguna sa edad na 23. An saiyang restos ilinubong sa Manila North Cemetery.

Napangagom niya si Catalina de Jesús, na bados kan siya magadan.

## Mga pag'omaw
Mga taon 1979, an saiyang restos pighubo asin pigsantuario sa Himlayang Filipino Memorial Park sa Quezon City. An santuario niya pinatindogan nin rebulto niya na nakasakay sa kabayo, matagas an panlalawog na nagpapaheling kan saiyang maigot na pakikibaka kan panahon nin rebolusyon.

Sarong imahe niya dati nakakaag sa mga lumang papel na kwartang beinte pesos poon 1949 abot 1969 asin man sa lumang takal na 20 sentimo. Mantang, sarong eskwelahan an pigngaran saiya, an Emilio Jacinto Elementary School, Ltd., na namomogtak sa Velasquez, Tondo, Manila, Filipinas.

## Mga obra
*Ang Ningning at Liwanag (An Tingraw asin Liwanag),
*Ang Kalayaan (Katalingkasan),
*Ang tawo'y magkakapantay (An mga Tawo Magkakapantay),
*Ang Pag-ibig (Pagkamoot),
*Ang Bayan at ang mga Gobiernong Pinuno (An Banwaan asin an Namamayo),
*Ang Maling Pagsasampalataya (An Salang Pagtubod) asin
* Ang Gumawa (An Kaggibo). 

## Mga panluwas na takod

* Pabisto ki Emilio Jacinto

## Toltolan
Duhat

An **duhat** o **lomboy** (***Syzygium cumini***, sa Ingles kumon na inaapod na **jambolan**, **Java plum**, **black plum** o **jamun**, sarong tropikal na tinanom sakop kan pamilyang Myrtaceae. An tinanom tubong natural sa Subkontinenteng Indya, sa mga kadolon kan Sur-subangan na Asya, Tsina asin sa Queensland. An huna kan iba ini iyo mansana an inaapod na blackberry (Ingles), alagad an huri iba man na prutas na mayo man relasyon igdi saka sakop kan ibang order. An *Syzygium cumini* napalakop na kan mga emigranteng mga Indyano asin ngonyan kumon sa mga dating kolonya kan mga Briton.

## Deskripsyon

Sarong maluyang magtalubong pecies, nalangkaw ining abot 30 metro asin pwedeng magtagal an  buhay nin 100 na taon. Ini may mahi'bog asin marambong na kadahonan na nataong limpoy. Mala ta inaataman ini huli kan lindong niya  bilang ornamental. Sa poon kaini an ubak magaspang asin mairom na abohon, na nagpupu'saw na abohon sa pagtaas kaini. An poon matagal sa tubig asin an kahoy ngani matibay sa tubig saka dai tolos nalapa' kaya ginagamit sa mga riles bilang pada'tolan. Nagagamit man ining materyales sa pagharong o sa muebles pero magisik asin madaling magsi'lak. 

An mga dahon kaini may amyong garo arog kan turpentine, rosa-rosa, dangan nagigin makunot asin makintab na berdeng mairom, na may gusok na nagdudulaw. An mga dahon pwedeng pambahog sa mga hayop na ataman.

## Taytay nin mga retrato

File:Kalo jaam.JPG|*S. cumini* prutas sa paghihinog
File:Jaam tree2.JPG|Mga tinanom na *S. cumini* 
File:Duhat plant.jpg|thumb|Duhat na tinanom
File:Kalo jam foliage1.JPG|Pagmamaan sa mga dahon
File:Ripe jamun fruits.jpg|Mga hinog na prutas pigtinda sa merkadong HAL sa Bangalore
File:Syzygium cumini plant.jpg|Tamboan na duhat
File:Syzygium cumini.jpg|tirom nang mga bunga


## Toltolan
Eskwelahan

An **eskwelahan** , iyo an sarong lugar kun saen nag-aadal an saróng estudyante. Halimbawa kaini an elementarya asin sekundarya.
Aga Muhlach

Si **Ariel Aquino Muhlach** (namundag Agosto 12, 1969), 
o mas bisto sa ngaran na **Aga Muhlach** iyo an sarong Filipinong aktor. Pighihiling bilang iyo an "King of Romance-Drama" asin iyo an Philippines' Original Heartthrob, naresibe niya an nagkapirang lokal asin internasyonal na accolades sa bilog na saiyang karera, kabali an Star Awards, Maria Clara Awards, asin FAMAS Award.

## Filmograpiya

### Mga pelikula

### Telebisyon
**Hapi House* (IBC, 1987)
**[[Oki Doki Doc]]* (ABS-CBN, 1993-2000)
**[[Star Drama Presents]]* (ABS-CBN, 1993–2001)
**[[ASAP (TV program)|ASAP]]* (1995) (ABS-CBN)
* *Da Body en da Guard* (ABS-CBN, 2001)
* *Da Pilya en da Pilot* (ABS-CBN, 2001)
* *[[Ok Fine Whatever]]* (ABS-CBN, 2002-2005)
* *[[Ok Fine 'To Ang Gusto Nyo]]* (ABS-CBN, 2005-2006)
* *OK Fine, Oh Yes* (ABS-CBN, 2006-2007)
* *[[That's My Doc]]* (ABS-CBN, 2007-2008)
* *[[M3 (Malay Mo Ma-develop)]]* (ABS-CBN, 2010)
* *[[Pinoy Explorer]]* (TV5, 2011–2013)
* *[[Let's Ask Pilipinas]]* (TV5, 2013–2014)
* *[[Pinoy Boyband Superstar]]* (ABS-CBN, 2016)

## Toltolan
Mansanas

An **mansanas** (Ingles: *apple*) iyo an nakakakan na prutas napinoprodusir kan kahoy nin mansanas (***Malus domestica***). An bunga kaini kinukultibar sa bilog na kinaban asin iyo an pinakamahiwas na pinapatambo na espesye sa henero na *[[Malus]]*. An kahoy kaini naggikan sa Central Asia, kun saen an saiyang layas na paryentes, *[[Malus sieversii]]*, manunuparan pa man sagkod sa ngunyan. An mga mansanas pinapatambo sa laog nin rinibong taon sa Asya asin sa Europa asin dinara sa Habagatan na Amerika kan European colonists. An mga mansanas igwa nin relihiyoso asin mitolohikal na kahalagahan sa ibang mga kultura, kaibahan an Norse, Greek, asin sa tradisyon kan European Christian.

An mga mansanas na pinapatambo gikan sa pisog sinasabing nagigin daing-siring sa saindang magurang, asin an resultang prutas mayo nin katangian na pinakamama'wot. Sa pangkagabsan, an mga cultivars kan mansanas na pinalakop kan clonal grafting sa rootstocks. An mga puon nin mansanas pinapatambo dawa daing rootstocks sinasabing urog na dakula asin urog na maluway na magbunga pagkatapos itanomtend. An mga rootstocks ginamit nganing makontrol an rikas kan pagtalubo asin an sukol kan resultang puon nin kahoy, kaya nagigin madali an pag-ani.

Igwa nin labi sa 7,500 bistadong cultivars of apples. Manlaenlaen na cultivars an pinapalahi para sa manlaenlaen na lasa asin gamit, kabali an pagluluto, pagkakan nin hilaw, asin produksyon nin cider. An mga puon nin kahoy asin prutas madaling dukutan nin fungal, bacterial, asin problemang peste, na mapupwedeng makontrol an bilang kan organiko asin non-organic na paagi. Kan 2010, an genome kan prutas iyo nagsairarom sa sequenced bilang kabtang kan pagsaligsig sa pagkontrol kan helang asin piling pagpapalahi.

An produksyon sa bilog na kinaban kan mansanas kan 2018 iyo an 86 milyon tonnes, sa Tsina nagbibilang nin haros kabanga kan total.

## Toltolan
Bicol Express

An **Bicol Express** an primerong kakanon kan mga Bikolano. Sinasahugan ini kan kadakol na sili para masiram sa pagnamit kan mga taong makakan kaini lalo na kan mga Bikolano. Saro man sa primerong kakanon kan mga Bikolano an inaapod na pinangat o tinuktok sa bikol, ini gibo sa dahon na inaapod na natong asin may palaman na ini man saro sa mga mahaharang na kakanon kan mga Bikolano.

Saro an Bicol express sa bantog na panira sa pangudtuhan kan mga Bikolano. Bantog man ini sa distrito kan Malate, Manila ,kaso ginibo man lang sana ini sa istilong Bikolano. Ipinangaran ini pakatapos kan serbisyo pasahero kan tren hali sa Manila pasiring sa Bicol, sarong rehiyon sa Pilipinas na bantog sa mga mahaharang na lutuon.https://foodphilippines.com/recipe/bicol-ex/ 

Ang Bicol Express pinagsasambit na gikan sa sarong bantog na bikolanong panira na pinag-aapod na Gulay na Lada. Simpleng kakanon ang panirang ini, nakakagutom pag ika nakahiling nin sarong kakanon na ini o kaya man pag nakaparong ka nin sarong Bicol express manlalaway ka. Suno ni kan mga kagurangan sagkod man mga kaakian, basta masiram an pakaluto o kaya man espesyal an pakaluto kan panirang ini. Sa mga kakanan asin restaurant sa Bicol dae niyo nawawara, barakalon ini asin masulong na maray. Dakol kang pwedeng gibuhon sa panirang arog kani. Pwede mo ni iluto sa may guta o kaya man sa mayong guta basta sana masiram an pakaluto mo.http://www.filipino-food-lovers.com/bicol-express/ 

Dakol nagsasabi na pag nasobrahan ka daa sa pagkakan kaniyo mataraas daa ang altapresyon mo, pero sabi-sabi sana yan ta ang tototo depende man iyan sa pakaluto mo kung nasobrahan mo nin lana, mga taba o kun ano-anu pang mga malanab o sobra sa taba na pangsangkap.https://lahatsarap.blogspot.com/2011/08/bicol-express-recipe.html?m=1

## Proseso sa pagluto kan Bicol Express

### Mga Salak
*4 na tasang sili na giniriris na palaba
*1 kutsarang asin
*2 tasang guta
*1 1/2-2 tasang labas na kasag
*1/4 kilo nin liempo,giniris sa manipis tapos pa kuwadrado
*3 tipasi nin giniris na bawang asin sibulyas 
*1 kutsarita nin asin pantimpla
*1 tasang kakang guta

### Pano Gibuhon
*Ibabad an sili sa tubig na may asin.
*Igilid nguna sa 30 minutos.
*Balnawan asin Patitian
*Sa kawali, pakuluan an guta, kasag, liempo, bawang, sibulyas asin asin.
*Luwayan an kalayo saka lutuon nin 10 na minutos.
*Idugang ang sili saka lutuon sagkod mawara an kabanga kan sabaw.
*Iula an kakang-guta asin pabayaan sagkod na maglana.

## Toltolan
Simbahan kan Canaman

An **Simbahan kan Canaman** na itinogdas kan 1583 na inaapod na "UNA DOCTRINA DESDE 1583" kun ibig sabihon na "FIRST TEACHING UNTIL 1583" ini pinapamayuhan kan padi kan simbahan na si Rev. fr. Julio Ciriaco Buena an parish priest sa canaman asin si Rev. fr.Paul Tirao an parish vicar kan simbahan .Ini man an parokya ni "OUR LADY OF THE ASSUMPTION" asin ni San Roque ini an simbahang katoliko igdi sa canaman.
Rio de la Cruz

Si **Rio de la Cruz** sarong bantog na Bikolanong entreprenur asin paradalagan gikan sa Bato, Camarines Sur. Minuknâ niya an kompanyang Runrio kan 2007 na ngunyan igwa nin abot sa 35 empleado. Ini an nagpapadalagan kan haros 80% kan mga padalagan sa Metro Manila. Siya man an tagapadalagan kan *Run for the Pasig River*. 

## Agi-agi kan buhay
An agi-agi kan saiyang buhay sarog klasikong istorya na hale sa pag-tios asin naging ma-trayumpo sa saiyang napiling propesyon. Saro siya sa mga ini-dolo asin tinitingala pag-abot sa PAG-DALAGAN.Ina-apod siyang "MAESTRO" kan mga aktibidades manungod sa padalagan.

Nguhod siya sa katorseng magturugang, an pito sa parehas na ina. Siyam na bulan pa lang siya kan ipinangaki, kan binayaan sinda kan ina ninda sa pangataman kan saindang ama. An pamilya ni Rio nagbaralyong mag-istar sa manila kaiba an saindang ama kan tolong taon pa lang siya. Nagpabarobalyo sindang istaran hale sa Taguig, Parañaque, sagkod Marikina. 

Bilang estudyante, tinios nya an aro-aldaw na paglakaw nin dua hanggang tolong kilometros pasiring sa ini-eskwelahan nya asin may kantidad na pisong balon sana. 

Kan dose años na si Rio, nagpaheling na siya nin kabatiran sa pagdalagan. Nadaog nya si mga ka-kontraryo nya sa eskwelahan ninda na nagbarali sa pa-"try-out". Nagdalagan lang siyang naka-bitis. Sa pina-heling niyang tibay sa pag-dalagan, Pig-bali siya kan "coach" ninda sa " 50-100m. sprint", "long jump" sagkod "high jump". Nakua ni Rio an primerong pwesto sa gabos na kategorya. Saro sa mga kagtaraid nindang harong an naherak saiya asin tinawan siyang "Mighty Kid" na sapatos. Alagad halipot ito saiya, kaya tinabas nya an enotan na parte, si sa may muro para lang nanggad magka-igo ito saiya. Gikan sa mga ginanahan nyang kwarta, nakabakal man giraray siya kan pinaka-enot na pades nyang pandalagan na sapatos. "Chuck Taylors" daa an brand, sa kantidad sanang P900.00. Ito an pinili nya ta ma-hibog an swelas, para haloy daang ma-inas ,para ki Rio.

Pagka-agi nin pirang taon, saro na si Rio de la Cruz ngonyan na hinahangaan asin ini-idolo sa larangan nin pagdalagan. Nag-puon lang siyang magdalagan sa edad na dies anyos, ngonyan may sadiri na siyang negosyo. Saro siya sa mga para-endorsar kan NIKe. Kun dati nagdadalagan siyang naka-bitis sana, ngonyan may sang-gatos na pades na siyang sapatos, an kinseng pades dae pa lamang nagagamit. An sukol palan kan bitis nya, 10.5 man lang sana. 

Sinabi kadto ni Rio sa sadiri nya na kaipuhan mag-hiro para maka-hawas sa pag-tios. 

Kinikunsiderar man giraray ni Rio na dakulang utang na boot an pag-ataman saiya ni Enrg.Juan Ramos, saro man na paradalagan. Kan nasa segundo año pa lang siya sa hayskul, pig-ataman na siya kaining engineer na ini, na ngonyan, iyo an binibisto nyang ama-amaan. Hanggang ngonyan, kaiba mnya pa man giraray an ama-amaan nya asin sabi ni Ro, dae nya ini babayaan. Ta kun bako ki Engr. Juan Ramos, mayo siya sa kinamumugtakan nya ngonyan.

## Toltolan

## Mga panluwas na takod
*Rio dela Cruz  sa Runrio.com
Bangus

An **bangus** (*Chanos chanos*; Ingles: *milkfish*) iyo na sana an natatadang espesye sa pamilyang **Chanidae**. Ini dakul na pangaran na komun. Sa Hawaii inaapod ining *awa*, asin sa Tahiti apod kaini *ava*. Digdi sa Filipinas, an apod kaini *bangus* manta sa lenggwaheng Nauruan, an ngaran kan sira, *ibiya*. Sa Indonesya, inapod man an sirang ini na "bandeng" o "bolu".                                                                                                                 

## Estaran asin distribusyon

An Chanos chanos makukua sa Dagat Indyano asin sa Dagat Pasipiko, poon Habagatan Aprika, abot Hawaii asin  sa Marquesas, poon California abot sa Galapagos, amihanan kan Hapon, habagatan kan  Australya. An mga bangus komun na naestar sa mga katubigan palibot mga isla asin sa mga continental shelves sa rarom na 1 abot 30 metro. Ini parati man nalangoy palaog sa mga sabang, sa mga salog asin sipi.

## Deskripsyon

An bangus pwede magdakula abot 1.80 metro (5 pye 11 pul.), pero parati mga 1 metro(39 pul.) sa laba. Sa gabat, pwede ini umabot 14.0 kg. asin naedad na 15 taon. Matilaba an kahawakan, na an kiskis nangin gintab na kolor pirak, may ikog na duwang pasuway na panas. An ungos kaini sadit asin daing ngipon. Sa kolor berdeng olive na sa hirog niya nanigngilyab na silver asin mairom na mga parikpik.

An sirang ini an mga kinakakan mga cyanobacteria, mga algae asin mga sira-sira. May tendensya ining maggipaw hararani sa kosa asin mga islang may mga bahura. An mga piyak kaini enot ngona pataw-pataw sa dagat sa duwa, tolong semana dangan nahubo kun daro-dakula sa mga katangyanan, sa mga sipi o danaw, asin nabalik sa dagat kun mamamaro' na asin mareprodusyir. An babaeng bangus nahimsa' kun banggi aboton 5 milyon na sugok sa hababaw aro-askadon na tubig.

## Mga lutong Bangus

Bading bangus.jpg|Bangus na binadi' saka prinitos, Filipinas
Bangus22jf.JPG|Inasal na bangus, Filipinas
Bandeng Asap, Indonesian Smoked Milkfish.JPG|Tinapang bangus, Indonesya
Plateau van zeevruchten.jpg|Pinustang bangus may kasalak na pasayan, suso', tahong


## Toltolan
Sherlock Holmes

Si **Sherlock Holmes** sarong karakter na mukna mansana kan parasurat asin doktor na si Sir Arhur Conan Doyle. Sa mga nobela siya sarong detektib nag'eerok sa London, sarong detektib na may pambihirang abilidad sa pagresolber nin mga dipisil na kaso gamit an mapanas na lohika, an pagbabalatkayo sa anoman na hitsura asin an paggamit kan kabatiran sa forensic science.

## Toltolan
Karne

An **karne** (Ingles: *meat*) iyo an laman nin mga hayop na nakakakan bilang kakanon. An mga tawo minadakop asin minagadan nin hayop poon pa sa prehistorikong panahon. An paglaog kan sibilisasyon an nagtugot sa domestikasyon nin mga hayop arug kan manok, tupa, kuneho, orig, asin baka. Dagos man ining nagpasiring sa kagamitan ninda sa pagmokna nin mga karne sa industriyal na sukol sa tabang nin mga harong-katayan.

An karne iyo pangenot na pigbibilog nin tubig, protina, asin taba. Nakakakan ini na hilaw, pero normal na pigkakakan pakatapos maluto asin pigrerekadohan o proseso sa nagkapirang mga paagi. An mga dae-prosesadong karne iyo magigin panos o lapa sa laog nin oras o aldaw bilang resulta kan impeksyon asin dekomposisyon sa paagi nin bakterya asin fungi.

## Mga panluwas na takod

* American Meat Science Association website
* Qualitionary – Legal Definitions – Meat
* IARC Monographs Q&A
* IARC Monographs Q&A on the carcinogenicity of the consumption of red meat and processed meat.

## Toltolan
Vulgata

An **Vulgata** iyo an palis sa Latin kan Bibliya na haros ginibo ni Jeronimo kan Estridon sa kasugoan ni Santo Papa Damaso I kan taon 382 sa pagpakarhay asin pagpaluwas nin mas bagong rebisyon kan su mga lumang pinalis sa Latin kan Bibliya palibhasa si mga naenot nakasurat sa klasikong latin. Paglaog kan ika-13 siglo, an pinalis ni Jeronimo inaapod nang *versio vulgata* na boot sabihon iyo na an "pinakakomun na gamiton na bibliya nasusurat sa Latin". Ini katapostaposi, iyo na an opisyal asin inaakong bersyon kan Simbahan Katoliko Romano. An lakopan na pag'ako asin paggamit kan bersyon na ini nagresulta sa pagkalangtob kan su mga naenot na bersyon sa Latin, na naapod naman na *vetus latina*.

## Toltolan

## Mga panluwas na takod

*Eight examples of the Vulgate, 13th – 15th centuries, Center for Digital Initiatives, University of Vermont Libraries
* The Latin Vulgate Bible with a line for line English translation – very useful for those that are interested in medieval literature, Stuttgart edition, but missing 3 and 4 Esdras, Manasses, Psalm 151, and Laodiceans.
* Latin Vulgate with Parallel English Douay-Rheims and King James Version , Stuttgart edition, but missing 3 and 4 Esdras, Manasses, Psalm 151, and Laodiceans.
* The Clementine Vulgate, searchable  – Version 4.1.6 (2009). Michael Tweedale, *et alii*. Other installable modules include Weber's Stuttgart Vulgate. Missing 3 and 4 Esdras, and Manasses.
* Nova Vulgata, from the Vatican
* Timeline of Jerome's translations
*Stuttgart Vulgate with Apocrypha, but missing *Psalm 151*, *Laodiceans*, and most of *Daniel*
*Scans of the Clementine Vulgate, including Apocrypha
*Vulgate text of Laodiceans including a parallel English translation
*Psalmus 151  Latin text
*Vulgate and Vetus Latina - The text of the Latin Vulgate and Old Latin Bible with a new English translation for each version in parallel.
Ignacio de Loyola

Si **Ignacio de Loyola** (Azpeitia, Oktubre 14,  1491 – Roma, Hulyo 31,1556) sarong relihiyosong Espanyol, teologo,  kagtogdas kan Compañía de Jesús. Siya saro man na nagin militar sa hukbong espanyol, para'rawitdawit asin iyo an pinakaenot na Pamayo kan orden na ini. Siya deklaradong Santo kan Simbahan Katoliko. An debosyon ni Loyola sa Simbahan Katoliko husto na sana huli ta lubos an saiyang pagkuyog asin pagtubod sa gabos na pagboot kan Simbahan.

## Toltolan

## Mga panluwas na takod

* Letters of St. Ignatius of Loyola 
:*''On Perfect Obedience''  is his most famous.
* St. Ignatius Loyola and Opus Dei
* "Contemplation to Attain Love", by Ignatius of Loyola 
* The Goa Jesuit Province of the Society of Jesus
* Founder Statue in St Peter's Basilica
* FamiliaIgnaciana.com – Comunidad de Ignacianos en los Estados Unidos 
* Saint Ignatius' College
Sira

An mga **sira** sarong klase kan mga vertebrata sa  Kahadean Animalia. An mga ini nabubuhay sa tubig, may mga hasang sa paghangos, asin mayong kalamias o mga muro'.           

## Toltolan
Biriba

An **Biriba** (Rollinia mucosa) sarong tinanom na kapamilya kan guyabano asin atis. An bunga kaini may tunoktunok man alagad mas dakul an laman, kulang an pisog asin bakong gayong maalsom arog kan guyabano asin bakong mapulot arog kan atis. Sa kagat bakong maragasnas kundi mahalnas siya pero medyo kulang sa tagok kun ibabaing sa guyabano. An namit kaini nakakarani sa namit kan kaymito o star apple. An mga bunga hanaphanap na gayo kan mga gamgam asin mga insekto e dapat gunoon na kun nagdudulaw na. Mas marhay kun ini ipahinog sa nakukulong na lugar ngane libre sa magdarapo. An mga hinog kaini madaling marogmok ta malomoy.

An tinanom na ini mas angay itanom sa bantaakan ta natubang siya nanggad sa pagtubo. Marikas na magtalubo, napoon magbunga sa laog nin tolo, apat na taon pakatanoma. Pinag'osip na an marhay sana man na klaseng biriba iyo idtong inaapod na Regnard na sinasabi ni P.J. Wester kan 1917 nadara igdi sa Filipinas.

Tinutubod na ini naggikan sa Amazon kan Brazil asin Peru. Alagad sa kahaloyan, nagwarak na sa Caribbean, asin sa Sentral asin Habagatan Amerika. Ngonyan natatanom na sa mga tropikal na lugar pero panghardin asin bihira tinatanom bilang pangkomersyal na paninda.

Inaapod sa Ingles: Wild sweet sop, wild cashina.

Iba pang arapodan kaini: Anón cimarrón, araticum pitaia, baba de moça, cachiman morveux, catarro de padre, fruta da condessa, rotzapfel.

## Gamit

An laman na 70% kan total na prutas kinakakan sa saiyang pagkahinog. Ini ginigibo man na juice o dessert. Sa Brazil ini pinapagurang sa paggibo nin arak. An tulang pwede man gibohon pampuhong insekto ta ini rinurunot asin pinapalbag sa tubig. An kahoy kan biriba malagiyaw an kolor, matagas, mabaskog asin ginigibong kaha nin baroto, polayagan, mga tablahon asin nasirbe sa paggibong kahon.

## Bulong

An bunga man nagagamit bilang refrigerant, analeptic, asin antiscorbutic. Pag rinunot an pisog, ini tambal sa enterocolitis.

## Mga panluwas na takod

* http://www.hort.purdue.edu/newcrop/morton/biriba.html
* http://www.treehugger.com/green-food/beyond-the-supermarket-a-global-tour-of-exotic-fruits-and-vegetables.html
## Toltolan