open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tsiko

An **tsiko** (Manilkara zapota) sarong tinanom na halawig an buhay asin pirming madahon bilog na taon. Ini natural na naturubo sa habagatan kan Mehiko, Sentral Amerika, asin sa Caribbean. Nadara igdi sa Filipinas kan makolonya ini kan mga Espanyol. Sa ngonyan ini pigpapatubo nin lakopan sa Indya, Taylandia, Malaysia, Kambodia, Bangladesi asin sa Mehiko. An bunga kaini bilogon saka kayumanggihon. An laman kan prutas siring man kayumanggihon asin may mapulot na tagok. 

An tsiko nalangkaw sobra sa 30 metros (98 pye) na pwede aboton 1.5 m (4.5 pye) diametro an habayan niya pero kadaklan kan inaataman kaini naabot sanang 9 abot 15 m (30 asin 49 pye) na may habayan na sobrang 50m sentimetro. An tsiko pusog asin dai basta mapukan kan  duros. An ubak may maputing salong na nagdadamilot. An dahon berdeng berde, makintab. An mga burak kaini maputi pero saradit sana garo pormang kampanilya. An hilaw na bunga matagas saka kun tinutudok nakuprit nin puting salong pero an hinog pag pinildit hanak-hanak saka mayo na nin pulot na naluwas. 

An prutas nasukol 4-8 na sentimetro o pwede man umabot 15 sm, an pagkadakula na may duwa abot limang pisog. An laman  nagkokolor mapu'saw na giyaw o mairom na kayumanggi asin maragasnas sa kagat. An mga pisog maitom nanggad na may kawit sa sarong poro, na pwedeng magsabitr sa halanohan kun mahamil.

An tsiko nabubuhay sana sa maimbong asin tropikal na kamugtakan. Kun nasobrahan na lipot ini madaling matunaw saka magadan. Parati poon lima abot walong taon naedad bago ini nabunga. Ini sa laog sarong taon duwang beses namumunga.

## Mga arapodan sa ibang lenggwahe

*Virgin Islands           mispel
*Honduras, Cuba           zapote
*Dominican Republic, El Salvador, Costa Rica, Guyana, Puerto Rico, Nicaragua, Colombia nispero
*Venezuela               nispero
*Bahamas                  dilly
*Jamaica                  naseberry
*Brasil                   sapoti
*Philippines              chico
*Mexico,Hawaii, southern California, southern Florida   chicozapote
*Northern India (chiku, "चीकू,")   chikoo       
*Sri Lanka               sapatthilla, ra-ta-mi
*Indonesia               sawo
*West Sumatra            saos

## Panluwas na takod

* http://stuartxchange.com/Chico.html Kinua 13-03-14

## Toltolan
Kalunggay

An **kalunggay** (*Moringa oleifera*) sarong tinanom na an dahon nanggad pinapakinabangan bilang kakanon sa dakul na parte kan kinaban. Sinasabing igwa ining 13 species  na natural magtubo sa mga tropikal asin subtropikal na klima asin an tamanyo niya pwedeng saraditon bilang herb o talagang nadarakulang kahoy. Sa mga species, an lakop na atamanon iyo an M. oleifera, natural nagtatalubo sa pamitisan kan Himalaya sa norte-subangan kan Indya. An kalunggay nakukua man sa dakul na parte kan Aprika asin Asya. An species na M. stenopetala, sarong aprikanong species, mahiwas man pigkukultibar pero bakong arog kahiwas kan M. olifera.

## Mga luto
An kalunggay usong lutoon na pansalak sa kinunot, lutong Bikolnon. Ini may guta asin parati an mayor na sangkap iyo an kinunot na laman kan pating o pagi. An dahon pwedeng gibohon ensalada, pwedeng pangberdura sa mga sinabawan na luto. Pwede man lutoon an mga pisog kaini asin siring man isalak sa luto an mga burak kaini.

Sinasabing ini an saro sa pinakasangkap sa nutrisyon mala ta igwa nin dakul na protina, calcium, iron asin bitamina A, B, C . Ini nanggad daa an panlaban sa malnutrisyon; maray sa mga aki asin sa mga nagpapasusong mga magurang.

Kan mga 1940, nadiskubre na an dahon kalunggay igwang "pterygospermin" na sa syensia medikal igwang kakayahan lumaban sa mikrobyo, bacteria asin mga fungus. Naadalan man na may kabantigan ini sa paglaban sa helang na kanser.
## Kataytayan nin mga ladawan


Kinunot2.jpg|left|thumb|200px|Kinunot na may kalunggay
Kalunggay bunga2.jpg|right|thumb|200px|An bunga
20140312 101551.jpg|right|thumb|200px|Pighihimoro dahon nin kalunggay
Kalunggay bunga.jpg|right|thumb|200px|Bunga, pinarani
Moringa flower 5.jpg|Burak nin kalunggay
Ladawan:3182Corn and malunggay soup with shrimps Suam na Mais 07.jpg|Kalunggay na sopas na may kasalak na mais


## Mga panluwas na takod

* http://wwwherbsmed.blogspot.com/2010/08/malunngaymoringa-olifera.html Kinua 14-03-02
* http://malunggayplant.blogspot.com/p/uses-of-malunngay.html Kinua 14-03-14
* http://www.medicalhealthguide.com/articles/malunggay.htm  Kinua 14-03-14
* Página web sobre la familia de las moringáceas: fotos e información acerca de las 13 especies Kinua 14-03-14
* Cómo sembrar moringasKinua 14-03-14
* Moringas: panacea universalKinua 14-03-14
* Trees for Life Moringa Site Kinua 14-03-14
* Purdue University: Moringa oleiferaKinua 14-03-14
* Plantaciones de Moringa en ÁfricaKinua 14-03-14

## Toltolan
Iba

An **ibà** (*Averrhoa bilimbi*; Ingles: *cucumber tree*) sarong klaseng tinanom na nagkakahoy asin nagbubunga nin prutas na maalsom inuusar sa pagluto. An tinanom na ini nalangkaw 5-10 metro, matapo saka gurung-gutongon an ubak kan kahoy; an bunga niya matilaba, mga 3 sentimetro an laba, berde na medyo nadulaw kun hinog na, saka maragotnot sa kagat asin matagok pero maalsom.  An mga bunga pati namomorangot sa lugar na linuluwasan kaini sa mga sanga-sanga asin sa kahawakan. An dahon 3-6 sm an laba, naturubong ropondopon sa poro kan mga sanga. Haros bilog na taon may burak ini na mahamyo nagkokolor berdeng nagdudulaw, lila o namumula-mula.

Pwede daa ining nagpoon magtubo sa Moluccas, Indonesya asin ngonyan lakop na asin makukua sa Filipinas, Bangladesi, Maldives, Myanmar asin Malaysia. Sa Indya dakul man ini pig'aataman sa mga hardin asin sa ibang parte ngane nagtuturubo na layas.

## Pakinabang sa pagluto

An bunga pig'aalsom nanggad sa mga luto arog kan inon-on, pang-alsom arog kan sampalok sa sinigang, piggigibong atsara, dinudulse, panhaleng langsì, asin  anglo sa mga lutong sinabawan asin pwede man gibohon pampreskong inomon an tagok kun ini pirison. Sa rona nin Kabikoan, Filipinas uso ining isalak sa mga lutong ginutaan komo pagtaong kagat sa namit arog kan adobo sa guta, karne man ini o darakulang sira. Sa Aceh, Indonesia binabalad ini ta komo nasirbing chutney asin sa Malaysia rinurunot ini ginigibong mahamis na santan.

## Sa pagbulong

Sa Filipinas, an dahon ginigibong pandapog sa mga magatol, sa mga gatok o nalanog, sa rayuma, sa bayoko, o sa mga hiras, o libaka asin sa mga lugad-lugad. Sa ibang parte kan kinaban ginagamit ining pandapog sa mga kagat nin insekto o medyo may kamandag na hayop. An gina'gang dahon kaini naserbing pamaghat sa bagong mangaki, orawang an burak na gina'ga pwede sa paghale nin  sipon o abo. Sa Malaysia an hinoom na dahon na nagtutunaw na pambulong sa mga helang sa babae. Sa French Guiana, an dulse kan  bunga bulong sa mga gatok-gatok. An mga siring totoo, mga tradisyonal na remedyo dai pa masabing may base sa syensia. Sa parte kan distrito nin Thiruvananthapuram sa Indya, an bunga nin iba inuusar sa pagkontrol sa pagtaba nin tawo.

An bunga nin iba halangkaw na lebel an nakukua kan inaapod na oxalate

## Mga iba pang pakinabang

Sa Malaysia, an maalsom na gayong iba panlinig sa tarom kan  *[[kris]]*. Sa Filipinas, an tagok kaini inuusar na panhale sa mga mantsa o digta. Sa Indonesya, an pulang burak kaini ginagamit na pantugma sa tela.

## Mga panluwas na takod
* http://cococutelife.com/2014/02/sinigang-na-baboy-sa-kamias.html  Kinua 19-03-14
* http://www.livestrong.com/article/335054-nutritional-values-of-kamias-fruit/ Kinua 19-03-14

## Mga arapodan sa iba-ibang tataramon

An tinanom na ini asin an bunga kaini inaapod sa iba-ibang pangaran sa mga iba-ibang tataramon.
 Dai dapat ini ikaribong sa prutas na carambola, na nakua man nin parehong pangaran apesar iba-iba ining prutas. *Balimbing*  sa Filipinas iyo an inaapod na carambola asin bako an inaapod na bilimbi.

## Toltolan
Banaba

An **Banaba** (Lagerstroemia speciosa; Ingles, (Giant Crape-myrtle, Queen's Crape-myrtle, Banabá Plant sa Filipinas, o Pride of India[2]) sarong tinanom na nagkakahoy asin lakop sa tropikal na mga lugar arog kan parteng habagatan kan Asya.

An tinanom na ini kasyahan sana dumakula na naabot sa langkaw na 20 metro (66 pye). An mga dahon kaini berde, talipni papanas sa poro, 8-15 sm (3.1-5.9 pul.) an laba asin may kalakbangan na 3-7 sm 
(1.2-2.8 pul.).An burak kaini nakolor lila, 20-40 sm (7.9-15.7 pye) an laba. 

Paglaog Nobyembre abot Pebrero, napoon nang magtatâ asin nadarahon naman na husto paglaog na kan tig-init (Pebrero-Mayo) kun noarin  iyo man an pamurak kaini.

Tinutubod na gayo kan kadakulan sa Asya na ini may kabantigan sa pagbulong kan helang na diabetes asin mga iba pang helang sa kidney. Ini lakop man na tinatanom bilang ornamental sa mga natad asin sa mga parke.

An bunga kan banaba ginagamit man sa paghandikraft. Ini pinipinturahan bulawan o anon-anong kolor asin ginagamit sa pagsamno orog na kun Pasko.

## Mga panluwas na takod
* http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=5&taxon_id=117489 Flora of Pakistan: *Lagerstroemia speciosa*]Kinua 21-03-14
* http://www.medicalhealthguide.com/articles/banaba.htm  Kinua 21-03-14
* http://health.yahoo.net/natstandardcontent/banaba Kinua 21-03-14
* http://theorganicmom.blogspot.com/2012/01/banaba-tea-cure-for-diabetes-and-kidney.html Kinua 21-03-14

=Galeriya=

Image:Fruit, leaves & Drongo I IMG 5962.jpg|Bunga, mga dahon & Black Drongo isaKolkata, West Bengal, Indya.
Image:Flowers & leaves I IMG 1864.jpg|Mga burak asin dahon sa Kolkata, West Bengal, Indya.
Image:Dried Fruits I IMG 1380.jpg|Pinaalang na prutas sa Kolkata, West Bengal, India.
Image:Lagerstroemia speciosa (Banaba Flower).jpg|An burak kan Banaba sa Calabanga, Camarines Sur, Philippines
File:Pinintahan bungang banaba.jpg|thumb|Bungang banaba pinintahan


## Toltolan
Jose Maria Peñaranda

Si **Jose Maria Peñaranda** saro sa Espanyol na nagtukaw bilang gobernador kan probinsya nin Albay, Filipinas asin siyam na taon nagtukaw sa katongdan na ini poon 1834 sundo 1843. Siya sarong inhinyero militar asin sinasabi na sa mga naginibohan niya, "pinakusog niya an mga kota asin mga panagang na konstruksyon sa mga pampang dagat panlaban sa mga pagsasakyada kan mga pirata, nagpatogdok nin mga tinampo asin  mga tulay, nagtabang sa paghaman kan kapitolyo nin Albay, asin kan Katedral ni San Gregorio Magno dangan orog na pinakusog an sektor kan agrikultura asin  industriya." 

Sa pag'onra saiya, an probinsya nin Albay ipinangaran saiya an parke na yaon sa atubangan kan kapitolyo asin sarong monumento niya an pinatindog kan gobyerno nin probinsya sa mismong parke.

## Toltolan
Uring

An **Uring** iyo an natatadang materyal resulta nin pagkasulo kan anoman na bagay, tinanom o hayop asin ini karbon na parati may salak na abo. Madaling makua o mapaluwas ini kun sinusulo an bagay na loom asin daing presenteng oksiheno asin luwayluway napapaalintoto an anoman na tubig o mga madadaling maalang na mga elemento. Ini paagi sa inaapod na pirolisis. An resulta kan proseso sinasabing uring na magian, matapô,, nagrurupô, buhayhay asin bakong dusok alagad kun kapotan nin laad nagbabaga ini sa halangkaw na temperatura. An uring binibilog nin 85%-95% kan kemikal na karbon asin kan mga tada-tadang abo saka mga madaling mag'alintotong mga elemento. 

An uring ginagamit haros bilang panggatong sa pagluto nin anoman na kakanon. Sa tradisyonal na kinaugalean sa Filipinas, an parating inu-uring iyo an soro (bagol) kan niyog o an kahoy na bakawan na nagtuturubo asin lakop sa mga katangyanan. An mga materyal na ini natao nanggad nin mainit na laad pero bakong madaling mapâpâ arog halimbawa kan ibang klaseng mga kahoy.

## Mga panluwas na takod
Coconut charcoal exporter 
*Coconut charcoal Supply 
*Simple technologies for charcoal making
*An illustrated description of how to make charcoal 
*紀州備長炭 —Making of *Kishū Binchōtan* by Wakayama Pref.
*Japan Charcoal and Fuel Association
*炭琴 —*Tankin* ("Binchōtan charcoal-xylophone")
* Is charcoal key to sustainable energy consumption in Malawi? . UNEARTH News. July 2013.

## Toltolan
Kanda

An **Kanda** (Adenium obesum)(Ingles, desert rose, Bangkok kalachuchi, frangifani, Frangipiani, temple flowers o graveyard flowers) sarong tinanom na nagkakahoy. Kasyahan sana an pagkakahoy, ini nalangkaw abot limang metro alagad medyo malomhok asin bakong gadot an saiyang pagkahoy. An kanda, depende sa species, nagbuburak na nadarang kolor na puti, pula, giyaw, mairom na rosa o lila. Tinatanom ining ornamental asin usong atamanon man na bilang *bonsai*. Igwang limang species an kanda asin inaapod pa man ining 'kalachuchi' sa Filipinas.

## Mga pakinabang
Pwede man ining padakulon paagi nin pinutol sanang sanga o magpatambo paagi nin pisog. An kanda may maputing tagok na mapulot na sinasabing igwang toxic cardiac glycosides asin ini uso sa Aprika na ilahid  sa pana bilang kamandag na marara sa pagdakop nin hayop sa kadlagan. An gina'gang tubig na binuntogan kan ubak kaini sinasabing pampa'awas kun habong ipadagos an pagbados alagad ini sobrang pait, pero ini iniinom man sa pagbulong nin pag'oobra, sa kulog ngipon o ngaros; an tagok na sinalak sa lana nin niyog remedyo man sa mga gatol-gatol, asin an dinukdok na dahon pantapal sa mga gatok. An burak man kaini ginigibong olor ta mahamot.

### Mga sub-espesye
* *Adenium obesum* subsp. *oleifolium* (South Africa, Botswana)
* *Adenium obesum* subsp. *socotranum* (Socotra)
* *Adenium obesum* subsp. *somalense* (Eastern Africa)
* *Adenium obesum* subsp. *swazicum* (Eswatini, South Africa)

## Mga ladawan

Adenium obesum2.jpg
Kanda burak2.jpg
RCN Mother.jpg


## Mga panluwas na takod

* http://stuartxchange.com/Kalachuchi.html Kinua 21-03-14
* http://flowersinphilippines.blogspot.com/2009/07/kalachuchi-flower.html Kinua 21-03-14
* http://manilaoldtimer.net/trees%20of%20alabang%20hills/kalachuchi.html  Kinua 21-03-14
* http://allthingsplants.com/ideas/view/gone2seed/53/Grafting-Adenium-101/ Kinua 21-03-14

## Toltolan
Filipinas Ante Europa (peryodiko)

An **Filipinas Ante Europa** sarong peryodiko na minukna ni Isabelo de los Reyes asin pinapalagda sa Madrid, Espanya. Ini enot nagluwas kan Oktobre 25, 1899 asin nagsara kan Hunyo 10, 1901 na nakaabot man sa 36 na isyu. Tinogdas ini ni de los Reyes sa katuyohan na kontrahon an paglaog asin pagsakop kan mga Amerikano sa Filipinas. Duwang beses nalalagda sa semana, an pinakaenot na luwas kaini may bersyon sa Ingles sa tuyong iderekta niya an saiyang mensahe sa nasyon kan Amerika dawa totoo an mga masurunod na isyu nasusurat na sa Espanyol.

Kan enot an logong dinara "Defender of that People" (Parasurog kan Banwaan) asin kan huri na, "Contra Norte-America, no; contra el imperialismo, sí, hasta la muerte! (Laban sa mga Amerikano, bako; laban sa imperyalismo, iyo, sagkod sa kagadanan!). Sinasabing nagsara an peryodiko huli sa nagkaproblema siya sa mga autoridad duman sa Madrid. Ini nagluwas pa man nin  madalian kan Hulyo 1 hanggan Oktobre 1, 1901 alagad iba na an darang pangaran, "El Defensor de Filipinas" (An Parasurog kan Filipinas).

## Mga panluwas na takod
* http://www.buscoenlaces.es/kaibigankastila/isabelo.html Kinua 23-03-14
* https://sites.google.com/a/upou.edu.ph/mms-100-final-project-topic-2-old-news-new-news/home-page-1/Newspaper-in-the-Philippines/History-of-newspaper-in-the-Philippines  Kinua 23-03-14

## Toltolan
Kayo

An **kayo** (*Ceiba pentandra*, L.; Ingles, *cotton tree, Java cotton, Java kapok, Silk cotton o ceiba*) sarong tinanom na nagkakahoy. Nalangkaw na pwedeng sobra sa 60 metros asin an poon dinadaligan, an tinanom na ini inaataman sa rason na an bunga kaini nagtataong gapas ginagamit na malomhok na palaman sa mga olonan, sangdayan asin kutson. Ini tropikal na kahoy sa pamilya kan Malvaceae asin tubong natural sa Mehiko, Sentral Amerika, amnayan kan Habagatan Amerika, sa Caribbean asin sa tropikal na parte kan solnopan Aprika.

Siring sa ibang mga tinanom, arog halimbawa kan  abukado, an kahoy na ini nagtatatâ kun namumurak asin nagbubunga na nin husto. An bunga may tibulakang matagas na berde an  kolor kun hilaw pa asin kayumanggihon na kun yaon na sa tamang pagkahinog. Ini nabaraak-baak kun sobra nang layà asin nabuswak an gapas kaini. An mga pisog mga sarong milimetro an diametro asin maitom nanggad saka nakasoroksok sa gapas kaini na dusok pakarinsay sa laog kan tibulaka. Hinihomorohan an gapas na mahale gabos an mga tu'lang ngarig malomhok sa doon kun ginagamit na.

## Kataytayan nin mga ladawan

Image:Kapok leaves I IMG 5949.jpg|Mga dahon kan kayo sa Kolkata, West Bengal, India
Image:Kapok Fruit I IMG 3839.jpg|Takogong asin bunga kan  kayo Kolkata, West Bengal, India
Image:Ceiba_pentandra_MS4104.JPG|Dalig sa poon
Image:Ceiba_pentandra_fruit_out_hg.jpg|Bunga
Image:Bombax LalBagh.JPG|Tinutubod na pinakatandayag nang kayo,Bangalore, India
Image:Kapok tree-pod.jpg|Bunga nin kayo, naggi'sak na


## Mga ibang ngaran
*Gujarati – કપાસ (Kapas)
*English – Kapok, ceiba, white silk-cotton tree
*Pakistan – Kapok
*Haitian Creole – Mapou
*Spanish – Ceiba, lupuna (Peru), Mapajo (Bolivia)
*Portuguese – Sumaúma (Portugal), samaúma (Brazil), mafumeira (Brazil), ocá (São Tomé and Príncipe), poilão (Guinea-Bissau and Portugal).
*French – Fromager
*Hausa – Rimi
*Mampruli - Guŋŋa
*Surinamese – Kankantrie
*Hindi – Safed semal - सफ़ेद सेमल 
*Manipuri – মোৰেহ তেৰা - Moreh tera 
*Malayalam – Panji maram പഞ്ഞി മരം
*Malay - Kekabu
*Tamil – Ilavam இலவம்
*Telugu – Tellaburaga 
*Tagalog/Filipino/Bicol – Bulak or bulac or Kayo
*Marathi – Samali 
*Kannada – ಮರಾಠಿ ಮೊಗ್ಗು - Marathi moggu
*Sanskrit – Kutashalmali 
*Bengali – শ্ৱেত সিমল - Shwet simul
*Assamese – শিমলু - Simolu
*Samoan – Vavae 
*Khmer - ផ្លែគរ
*Sinhala – Kotta
*Ashante, Twi and Fanteen – Onyãã, or onyina
*Mandingo – Banã, bãnda (Dioula), bantã (Malinké), banti
*Indonesian – Randu/kapuk randu
*Odia – Semili tula
*Yoruba – Araba
*Malay – Kekabu
*Thai — นุ่น
*Vietnamese – Cây bông gòn (miền Nam), cậy gạo (miền Bắc)
*Yucatec Maya – Ya'axche (modern); yaxche (colonial/archaic)
*Chinese - Mumian - 木棉

## Mga panluwas na takod
* Kapok Fibers 
* Seed Fibers 
*Germplasm Resources Information Network: ''Ceiba pentandra''
*Ceiba pentandra in Brunken, U., Schmidt, M., Dressler, S., Janssen, T., Thombiano, A. & Zizka, G. 2008. West African plants - A Photo Guide. Forschungsinstitut Senckenberg, Frankfurt/Main.

## Toltolan
Padma ( Takay )

Ang Padma o **lotus** (inaapod pa man *takay*)  iyo an arapodan sa magkapirang klaseng tinanom na sakop kan genus na Nelumbo (arog kan Nelumbo nucifera (Sacred/Indian lotus), asin Nelumbo lutea (American/Yellow lotus) asin kan ibang mga species kan Nymphaea (mga Egyptian lotus): Nymphaea caerulea (blue lotus), Nymphaea lotus (white o sacred lotus) asin Nymphaea nouchali (star lotus).

## Mga panluwas na takod
* http://theponddigger.com/water-lotus.php  Kinua 01-04-14
* http://www.wikihow.com/Grow-Lotus-Flower Kinua 01-04-14
* http://www.hugheswatergardens.com/howto/lotus.pdf  Kinua 01-04-14
* http://www.walliscreekwatergarden.com.au/growing-lotus/ Kinua 01-04-14
* http://www.abc.net.au/gardening/stories/s1599802.htm Kinua 01-04-14

## Toltolan
The Doors

Si **The Doors** sarong Amerikanong parakanta.

## Album

**The Doors* (1967)
**Strange Days* (1967)
**Waiting for the Sun* (1968)
**The Soft Parade* (1969)
**Morrison Hotel* (1970)
**L.A. Woman* (1971)
**Other Voices* (1971)
**Full Circle* (1972)
**An American Prayer* (1978)
Muting

An **Muting**(inaapod man na *katarata*, ulap iyo an paglilibog kan lente kan mata na naresulta sa pagluya kan paghiling na malinaw. Ini an  pinakakomun na ikinakabuta asin an siring na kamugtakan nabubulong paagi nin operasyon. An pagkawara nin pagmaan nangyayari ta an lente nararaot an dati kaining kalinawan na garo may alopoop kumbaga asin an siring na kamugtakan binabagat an toltol na paglaog kan liwanag paisirng sa retina sa likod kan  bola nin mata.

Masasabi na an muting resulta parati kan paggugurang nin tawo dawa totoo igwa pa man ibang dahelan kun ano ta nabubuta an tawo. An muting naresulta sa pagdeposito nin dulaw-kayumangging pigmento sa lente, asin ini, kasabay an paghira kan arkitektura kan mga awat-awat sa lente, napadikit kan pagbulos kan liwanag o ilaw palaog sa mata na inaabtan sa problema nin pagmaan.

Pwede man bako huli sa kagurangan kaya nagkakaigwa nin katarata. Pwedeng huli sa helang na diabetes, pagsisigarilyo, sobrang alkohol sa pag'inom, balad na marhay an mata sa saldang o huli daa ta an protina sa lente kan mata naghihira dara kan natural na pagrarandan kaini.

An may muting nakakaeksperensya nin kapawotan sa pagapresyar kan iba-ibang kolor, an dai pagrisa kan paghihira kan hibog o himpis kan mga pigurang nahihiling, sa pagmaneho nin  mga behikulo, sa pagbasa asin pagmidbid nin  mga pandok asin  man an pagmate nin sobrang sola o silyab kan mga kasabat na ilaw.

## Operasyon sa muting

Sa modernong paagi nin operasyon sa paghale kan muting, an apod kaini *Phacoemulsification*. Enot, binabagol ngona an palibot kan mata ngane bakong makulog sa paggurot. An prosesong ini nasisi sa gilid kan mata asin huli sa ultrasonic wave na isinusumpit, tinutunaw an lenteng naglibog huli sa muting asin ini pakatunaw hinihigop paluwas manta na pinapakupsitan nin salt solution ngane dai maglakma an estruktura kan butog na atubangan kan mata. Dangan tinatakodan nin bagong artipisyal na lentemg malogyat na plastik asin ugaleng ini pakupsitan an interior nin antibiotic ngane dai mangyari an pagkasorip o impeksyon.


Ladawan:IMG 7365.JPG|Mga maninigong pag'eksamen bago an operasyon
Ladawan:IMG 7376.JPG|Pag'andam kan pasyente para sa operayon
Ladawan:IMG 7382.JPG|An matang ooperaran
Ladawan:IMG 7397.JPG|Operasyon 
Ladawan:IMG 7384.JPG|An kamugtakan sa lugar nin operasyon


## Toltolan
Asif Alif Zardari

Si Asif Alif Zardari (Urdu: آصف علی زرداری‎, Sindhi: آصف علي زرداري; namundag Hulyo 26, 26, 1955) sarong pulitikong Pakistani asin ngonyan kapwa-segunda pamayo kan Partido Popular nin Pakistan. Siya nagserbing ika-11 Presidente kan Pakistan poon 2008 sundo 2013. Siya an pinakaenot na napili sa eleksyon na demokratiko na nakatapos kan bilog niyang terminong limang taon. Sarong Sindhi gikan sa sarong tribung Baloch an ginikanan, si Zardari nagsakat sa prominenteng kamugtakan kan naagom niya si Benazir Bhutto kan 1987 kan an huri iyo an presidente. Mala ta magkapirang katongdan an saiyang tinukawan sa pag'oltan kan mga taon na 1993 abot 1996; sa ikaduwang administrasyon ni bhutto, siya nagin Federal Investment Minister, dangan Chairperson kan Pakistan Environmental Protection Council (PAEC).

Inaresto siya kan 1996 sa kargong korupsyon kan magrampaog na an administrasyon Bhutto. Dawa nakukulong, siya nabotohan sa katongdan na bilang myembro kan Asamblea Nasyunal kan taon 1990 asin  sa Senado kan 1997. Pinaluwas siya sa preso kan 2004. Dangan siya nagluwas Pakistan, nag'estar sa Dubai alagad nagbalik kan Desyembre 2007 kan naasisinar an agom niyang si Bhutto. Kan mag'eleksyon heneral kan taon 2008, siya an namayo sa saiyan g Partido bilang kapwa-segunda pamayo kan PPP asin n agbilog nin koalisyon na napwersa si Musharraf na magdemitir sa pwesto asin  ta siya napiling magtukaw Presidente kan Septyembre 6, 2008.

## Mga panluwas na takod
* http://www.presidentofpakistan.gov.pk/index.php?lang=en&opc=2&sel=4  Kinua 31-03-14]]

## Toltolan
Gamgam

An mga **gamgam** (Aves) iyo idtong mga balukagon, duwang-bitisan asin naghihilomlom-sugok na mga hayop; sinda napipisan sa inaapod na mga vertebrates. An mga ini iyo an may dakol na sarì na nabubuhay, mala ta tinatayang sinda nagbibilang sampulong ribo. An mga gamgam nasasakop kan subklaseng Neornithes, nabubuhay warak nanggad sa kinaban asin may tamanyong napoon sa sadit-sadit na nasukol 5 sentimetro (2 pulgada) sana arog kan inaapod na Bee Hummingbird abot sa dakulang gamgam na inaapod Ostrich nagsusukol na 2.75 metro (9 na pye). Tinutubod na an mga gamgam nagbutwa sa panahon kan theropod dinosaurs kan periodong Jurassic, mga 150 milyon na taon nakaagi. 

## Mga panluwas na takod
* http://avibase.bsc-eoc.org/avibase.jsp?lang=EN&pg=home Kinua 07-04-14
* http://www.birdlife.org/ Kinua 07-04-14
* http://people.eku.edu/ritchisong/birdbiogeography1.htm  Kinua 07-04-14
* http://birds.audubon.org/ Kinua 07-04-14

## Hilingon man
*Goura victoria

## Toltolan
Ambon

An **ambon** iyo resulta kan pirinong tubig yaon suspendido sa ayre. Pwede ining huli sa natural na kundisyon kan panahon arog kan agang amay na nag'aalagaag, asin  an saldang nagsusubang pa sana; an tingraw kaini natama sa suspendidong tubig dara kan lipot nin banggi. Naporma man ini pag may malipot na ayre sa ibabaw kan tubig (halimbawa, sa dagat) na maimbong. An hangaw na maimbong sa malipot na panahon, o an alintoto sa sauna bath iyo man an pwedeng magluwas an garo ambon.

An pinong marhay na uran na inaapod na 'parahipo' minsan garo nahitsurang ambon sa harayo.

Sinasabi na an kaibahan sa ambon asin sa alopoop . iyo an pagmamaan igdi. Alopoop na kun mahibog asin masakit nang maglagbas an paghiling igdi.
## Toltolan
Pakwan

An **Pakwan** (Citrullus lanatus (Thunb.), sakop kan pamilyang Cucurbitaceae) sarong tinanom na nagbabalagon, nagkakamang asin nagsasapot. Ini gikan sa habagatan Aprika dati, alagad lakop nang enterong kinàban. An bunga kaini inaapod asin  pinipisan  kan mga botaniko bilang sarong berry na may mahibog na kiri (exocarp) asin  malaman na katahawan (mesocarp asin endocarp). An kiri kaini parating berdeng mairom o pwede man na mapùsaw na giyaw/berde na may koro-kambayang berdeng mairom. An katahawan kaini bunhak, masabaw, mahamis na parati nagkokolor pulang mairom o nagrorosa-rosa pero igwa man na narangha, giyaw o puti man ngane. 

## Mga panluwas na takod

* http://www.whfoods.com/genpage.php?tname=foodspice&dbid=31  Kinua 10-04-14
* http://www.webmd.com/erectile-dysfunction/news/20080701/watermelon-a-natural-viagra Kinua 10-04-14

## gallery


Pakwan2.jpg|Tindang pakwan sa Siyudad nin Naga, Filipinas
Watermelon Juice.jpg|Watermelon Juice

## Toltolan
Lansones

An **lansones** (Lansium parasiticum, pamilya Mahogany) sarong tinanom na nagkakahoy asin inaataman, pinapatubo nin  huli kan prutas kaini. Sinasabing an tinanom na ini naggikan sa bandang solnopan kan Sur-subangan na Asya, partikularmente, sa bandang Malaysia Peninsular.

Igwang duwang variety an L. domesticum. An saro inaapod na *duku*, an saro pa inaapod na *langsat*. Igwa man na salak an duwa, inaapod na duku-langsat variety. An kahoy na ini nabunga sa bulan na Marso-Abril asin sa bulan na Oktobre.

An lansones namimidbid sa manlaenlaen pang apod:

*Balinese: *ceruring*
*Bengali: *lotka*, *bhubi*
*Burmese: *langsak*, *duku*
*Cebuano: *buahan*, *lansones*
*English: langsat, lanzones
*Javanese: *langsep*, *dhuku*
*Khmer: *long kong*
*Indonesian: *duku*, *langsat*, *kokosan*
*Malay: *langsat*, *lansa*, *langseh*, *langsep*, *duku*, *dokong*
*Sinhalese: *gadu guda*
*Philippine Spanish: *lanzón* (plural: *lanzones*)
*Tagalog: *lansones*, *buwa-buwa*
*Thai: *langsat (ลางสาด)* (for the thin-skinned variety), *longkong (ลองกอง)* (for the thick-skinned variety)
*Vietnamese: *dâu da đất*, *lòn bon*, *bòn bon*
*Mizo language : *pangkai*

## Mga panluwas na takod

* http://www.bar.gov.ph/agfishtech-home/crops/205-fruit-crops/1259-lanzones  Kinua 13-04-14
* http://www.interaksyon.com/article/48857/feature--philippine-lanzones-sweet-and-nutritious  Kinua 13-04-14
* http://www.dizonexoticfruittrees.com/lanzones/ Kinua 13-04-14
* http://stuartxchange.com/Lansones.html Kinua 13-04-14
* http://www.livestrong.com/article/510922-health-benefits-of-lanzones/ Kinua 13-04-14

## Mga ladawan

Lans_dom_061203_1735_mura.jpg|Gubat nin L. parasiticum agroforest sa Mandi Angin, Rawas Ilir, Musi Rawas.
Lans_dom_070206_0041_kubr.jpg|L. parasiticum na pigtitinda sa West Kutai
Lans_dom_061203_1720_mura.jpg|Pagtatanom kan L. parasiticum sa Mandi Angin, Rawas Ilir, Musi Rawas.


## Toltolan
White Pebbles Beach Resort

An **White Pebbles Beach Resort** sarong resort makukua sa Bagolatao, Minalabac, Camarines Sur. Ini sangkap nin tolong payag sa baybayon, mga lungalong na bulos an atop, sarong dakulang beach house nag'aatubang mismo sa dagat, tubig na bulnawan, mga kasilyasan, kantahan sa videoke, mga lamesang bilyaran, lugar na basketbolan, kawatan volleyball asin badminton. Igwa man ining darakulang payong para sa mga naglalamutaw sa tubig dagat.

An resort pagsasadiri kan pamilya Basmayor na mga taga-Minalabac, Camarines Sur.

Kan Abril 12, 2014, binuksan mismo sa resort an sarong museo kun saen nadamot an sobra sa tolong ribong (3,000) manlaen-laen na klaseng buskay. An kuleksyon paghingoa kan kamagurangan na Basmayor, si Leovigildo Basmayor, sarong propesor asin biologong marino dati sa Unibersidad nin Nueva Caceres asin kan Bicol University College of Fisheries kan Tabaco, Albay. An pagtitipon nin mga buskay hale bako sana igdi sa ronang Bicol kundi sa enterong Filipinas. Sinasabing ini an pinakenot na museo nin buskay igdi sa ronang Bicol. 

## Mga panluwas na takod
* Facebook websayt kan White Pebbles Beach Resort https://www.facebook.com/WhitePebblesBeachResort Kinua 17-04-14
* http://www.balance31.com/2013/04/minalabac-discover-pebble-beach-of-bicol.html  Kinua 17-04-14
## Toltolan
Sappho

Si **Sappho** sarong Griyegong poeta na namundag sa Lesbos, sarong isla makukua sa bandang norte-subangan kan Dagat Egeo. Sinasabing siya nagadan kan 570 BC asin natatala na namundag sa pag'oltan kan 630 asin 612 BC pero didikit sana an pagkaaram manongod sa buhay niya. An saiyang mga rawitdawit bantog asin admiradong gayo kan antigong panahon pero an mga ini nagkawarara na sa lawig nin panahon; alagad, an saiyang kabantogan huli sa mga natatada pang mga tokda niyang nawalat.

An saiyang mga sinurat midbid na gayo sa mga istorya manongod sa relasyon romantiko asin sekswal nin babae sa babae.
## Toltolan

.
Jet Li

Si **Jet Li** (namundag Li Lian Jie 李連杰; (Abril 26, 1963) sarong Intsik na aktor, produsyer asin martial artist.
York University

An **York University** (o YU) sarong unibersidad sa Toronto, Ontario, Kanada. 

Tinogdas ini kan 1959.

## Toltolan

## Mga panluwas na takod
* Opisyal na websayt
Lesbos

An **Lesbos** sarong islang Griyego namomogtak sa bandang norte-subangan kan Dagat Egeo. Minsan inaapod man na Mytilini huli ta ini an kabesera kan nasabing isla. Ini may hiwas na 1,632 kilometro kwadrado (630 mi kw) na may 320 kilometro (199 milya) laba kan kosa, bagay na huli kaini iyo na ini an ika-tolong pinakadakulang islang Griyego. Nasusuway ini sa Turkeya kan hayapit na Itiot nin Mytilini.

An Lesbos iyo-iyong munisipyo kan Rehiyon Norte Egeo asin ini may populasyon na 86,000, an saro katolohan kaini nag'eerok sa kabesera nin Mytilini. An iba suru-suruway nag'eestar sa mga saradit na mga baro-banwaan asin mga baryo. An mga darakulang banwaan kaini iyo an Plomari, Kalloni, Gera Villages, Agiassos, Eresos asin Molyvos.

An Lesbos nabantog huli ta igdi guminikan an katagang Ingles na "lesbian" (lesbiana, Espanyol) palibhasa si Sappho igdi namundag asin si Sappho, na sarong homosekswal,  dakul na mga sinurat na rawitdawit dapit sa relasyon romantiko asin sekswal kan babae sa babae. Alagad, an sentido na dapit sa "relasyon sekswal sa pag'oltan kan duwang babae" kan katagang ini nagbutwa sana kan taon 1890. 

## Sa kulturang bikolnon

Kun pag'abot kan Kastila sa Filipinas, inapod an siring na 'pagkatawo' na *lesbiana*, sa lumang bikolnon namidbid man an siring na *papanay* na ngonyan sa popular na termino inaapod na 'tomboy'

## Toltolan
Abukado

An **Abukado** (Persea americana) sarong tinanom na nagkakahoy, nagbubunga na saro sana an pisog asin inaataman ini huli sa prutas kaini. Ini natural na tubo sa Mehiko asin Sentral Amerika asin napipisan sa tinanom na Lauraceae kairiba kaini an cinnamon, camphor asin an inapod na bay laurel. An abukado, na inaapod man sa Ingles na alligator pear malomhok an laman kaini kun hinog na asin  iyo an kinakaros asin kinakakan. May abukado na kun hinog nakolor mairom na maroon o maski hinog nagkokolor maladulaw na berde an ubak. An abukado dakulon klase asin porma: may matabilog, may matilaba, may mairom na kayumanggihon kun hinog na, may berde sana an kolor maski hinog na, may abukadong natural sanang saradit na naabot lang 3 pul an diametro pero hubal na siya, may mapanas an poro pero igwa man liponggok, asin igwa man may kawit-kawit an poro.

An bunga pwede man na napormang matabilog na napasadit sa poro, pwede bilogon nanggad asin makilyab an ubak saka medyo mahalnas. Igwa man bakong mahalnas asin makilyab an ibabaw kan ubak. Giyaw na berdehon, an laman kaini na parati malomhok saka matagok;  sinasabing "masapog" asin "mahirab" o namumulot-pulot, o pwede man na "garo alang" saka kulang nanggad sa "hirab". Arog kan  batag, pwedeng "gusodon", na boot sabihon may mga turo-tu'lang.

Sa komersyal na paggugusi, an bunga ginuguno kun hubal na saka pinapahinog. Sinasabi man na an pagpadakul kan tinanom mas marayrahay sa paagi nin "grafting" ta mas nagagarantiya an kalidad asin  kantidad kan tinanom kun produksyon komersyal an tuyo.

Sa Filipinas, usong gayo na an kinaros na abukado tinitimpla sa gatas asin asukar, rinurunot asin rinaramas. Sa presente, ginagamit naman an prutas na ini sa pagtaong namit sa sorbetes, sa malipot na inomon asin sa mga dulse, asin sa mga pampalinig kutis.

## Mga panluwas na takod
* http://jhered.oxfordjournals.org/content/100/1/56 Kinua 06-04-14
* http://www.whfoods.com/genpage.php?tname=foodspice&dbid=5 Kinua 06-04-14
* http://www.avocadocentral.com/ Kinua 06-04-14
* http://www.tribune.com.ng/features/item/2628-benefits-of-eating-avocado  Kinua 06-04-14


File:Avocado Seedling.jpg|Abukadong tamboan
File:Persea americana fruit 2.JPG|Abukadong pula
File:Seedless Avocado in Mexico.jpg|Abukadong mayong pisog, Mehiko
File:Persea americana.jpg|Burak kan abukado
Ladawan:Abukadong timlahon.jpg|Abukadong timplahon sa gatas asukar
File:Abukadong bigik.jpg|thumb|Abukadong saradit, 3 pul dm


## Toltolan
Andy Dick

Si **Andrew Roane** "**Andy**" **Dick** (Charleston, Desyembre 21, 1965) dating sarong Amerikanong entertainer.

## Mga panluwas na takod
* Oficial na websayt ni Andy Dick
Wilford Brimley

Si **Anthony Wilford Brimley** (Salt Lake City, Setyembre 27, 1934) dating sarong Amerikanong entertainer.

## Mga panluwas na takod
* Oficial na websayt ni Wilford Brimley
Michael Jeter

Si **Michael Jeter** (Lawrenceburg, Agosto 26, 1952 – Los Angeles, Marso 30, 2003) dating sarong Amerikanong entertainer asin negosyante.
Bill Irwin

Si **Willard Mills** "**Bill**" **Irwin** (Santa Monica, Abril 11, 1950) dating sarong Amerikanong entertainer asin negosyante.
Mickey Rooney

Si **Mickey Rooney** (Brooklyn, Setyembre 23, 1920 – Abril 6, 2014) dating sarong Amerikanong entertainer asin negosyante.

## Toltolan
Rod Roddy

Si **Robert Ray** "**Rod**" **Roddy** (Fort Worth, Setyembre 28, 1937 – Oktobre 27, 2003) dating sarong Amerikanong entertainer asin negosyante.
Larry King

Si **Lawrence Leibel Harvey Zeiger** (Lawrenceburg, Nobyembre 19, 1933) dating sarong Amerikanong entertainer asin negosyante.
## Toltolan
Ano Daw Idtong Sa Gogon

:Ano daw idtong sa gogon
:Garong bulawan paghilngon
:kasu sakuyang dulokon
:Ay, ay burak palan nin balagon.

:Kasu sakuya nang kiku-a
:Sarong tingog an nagsayuma
:Hari man ako pagkuaha
:Ay, ay burak ako ni Maria.

:Si Maria garo bulan
:Si Kristo garo bulawan
:Isamno ko pa sa altar
:Lolay, Bitoon sa kalangitan.

Sinasabi na an kantang ini may relihiyosong tema asin ipinapahiling an pagpadangat kan mga Bikolano ki Inang Santa Maria siring sa nababasa sa ultimong parapo na bihira nang ikanta.

## Toltolan
Brad Dourif

Si **Bradford Claude** "**Brad**" **Dourif** (Huntington, Marso 18, 1950) dating sarong Amerikanong entertainer asin negosyante.
Manuel del Rosario

Si Manuel Platon Del Rosario (Hulyo 1, 1915 – Marso 23, 2009) sarong pading Filipino kan Simbahan Katoliko Romano. Kan siya magadan, si Del Rosario an pinakagurang na obispong Filipino asin pinakamaedad sa obispong katolikong Filipino.  

Si Del Rosario namundag sa barangay Salvacion, Baao, Camarines Sur, Filipinas asin an saiyang ama iyo si Jose del Rosario asin ina, si Modesta Platon. Siya an pinakangohod sa limang magturugang. Nag'adal kan saiyang elementarya sa Baao elementary School kun saen natapos niya nin limang taon lang huli ta madunong dangan pinaadal siya kan saiyang ama sa Provincial Normal School sa banwaan kan Naga (ngonyan, siyudad nin Naga) alagad dai nakaya an magabat na mga gibong pisikal kaya nagpondo. Imbes, nagin siyang sakristan ki Padre Florencio Gonzales, kura paroko kaidto kan Baao na iyo an nag'agda kan 1928 sa saiyang ama na i'entra na sana logod siya sa seminaryo sa Naga, an Seminario Conciliar de Nueva Caceres. Kan 1932, siya nakatapos sa seminaryo asin si Obispo kan Nueva Caceres, si Msgr. Francisco Reyes pinadara siya sa Unibersidad kan Santo Tomas kun saen pinatapos siya sa kolehiyo igdi kan taon 1936 asin nakamit niya an Licentiate sa Pilosopiya. Dangan nag'entra siya sa UST Central Seminary kun saen may onrang nakamit niya an Licentiate sa Teologia Sagrado taon 1939. Sa Naga naordenan siyang padi kan 1939 sa kamot ni Obispo Pedro Santos.

Sa diocese kan Nueva Caceres, siya nagkapot iba-ibang toka. Nagin assistant Diocesan Economo, coadjutor sa Katedral kan Naga, dangan Diocesan Economo asin coadjutor kan Paroko nin Iriga. Kan panahon nin gera, nagsirbe siya naman sa Diocese nin Nueva Caceres bilang Economo, Censor, Rector kan Santuario Penafrancia asin nagin man siyang Sekretaryo Diocesan. Kan 1949 nagin siyang Diocesan Consultor, Vicar forane sa Catanduanes asin Kura Paroko sa Virac. Sunod na taon nanombrahan siyang Vicar forane asin Kura Paroko sa Gubat, Sorsogon abot taon 1955.

Nanombrahan siyang Coadjutor na Obispo kan Calbayog, Samar, dangan Obispong titular kan Zerta kan Mayo 24, 1955 asin naordenan na obispo kan Hulyo 25, 1955, an pinakahubin na pading Filipino kan panahon na idto na makonsagrar na obispo. Bilang obispo, nagtukaw siya sa kargo sa Calbayog kan  Hulyo 25, 1958 asin  ngapit nanombrahan pinaka-enot na obispo kan Malolos, Bulacan. Filipinas kan Desyembre 11, 1961 asin nainstalar kan Marso 11, 1962. Kan siya nagpartisipar sa Ika-2ng Vatican Council sa Roma kan 1963 nagsapo siyang stroke asin napadad mala ta naggamit na nin wheelchair.. Si Del rosario nagdemitir kan Desyembre 15, 1977 komo obispo kan Malolos huli sa pagroro kan saiyang salud. Nagadan siya sa helang na pneumonia.

## Mga panluwas na takod
*Catholic-Hierarchy
*Diocese Site
*Baao Historical and Cultural Society Blog

## Toltolan
Bicol News Star

An **Bicol News Star** sarong peryodikong semanal  na  pigpubpublikar sa siyudad nin Naga, Filipinas. An kagpublikar kaini iyo si Joseph C. Samaniego asin an Pamayong Editor iyo si Noriel G. Oya, sarong batikanong brodkaster asin man parasurat.  

An saiyang mga kolumnista iyo sinda Jojo Villafuerte (Pa Text-text Sana),  Aries Pitapit ("Tampisaw"), an mga kolum nasusurat sa Bikol.

An peryodiko pigpahayag na ini an opisyal na publikasyon kan Starprint Publishing House. Nagdadarang pabisto na ini igwang "Timely News, Balanced Opinion," asin mababakal sa Php 5.00 an sarong kopya.

Makukua an opisina kan Bicol News Star sa  Nu. 5 Santiago Street, Penafrrancia Avenue, Siyudad nin Naga., asin pinapalakop sa enterong rona kan Bikol asin ibang parte kan Metro Manila.

## Toltolan
Hublas Nga Kamatuoran

An **Hublas Nga Kamatuoran** sarong peryodikong aldawan na anas an mga artikulo nasusurat sa tataramon na Hiligaynon asin pinapalakop sa Isla nin Panay, sa Negros Occidental, Isla nin Boracay, Guimaras, sa Cebu asin sa ibang parte kan Manila. An tagapagpublikar kan Hublas iyo an Panay News, Inc.

Dinadarang pabisto na siya an "Tingog sang mga Ilonggo" (Tingog kan mga Ilonggo), an editor kaini iyo si Darlene Delgado asin an ibang mga tauhan kan diaryo iyo sinda Imo Dornito (Senior Reporter), Joselito Villasis (Retratista), Leah Fajardo (Marketing Manager), Corazon Aldas (Account Executive) asin si Jezreel Fajardo (Circulation Manager). 

Sa presente, ika-188, Tomo II na an luwas kan Hublas ngonyan na Biyernes, Mayo 16, 2014 asin parati pinalalagda sa kagduwang (12) pahina.
Godofredo Ramos

Si **Godofredo P. Ramos** sarong Filipinong pulitiko. Siya an binibistong "Ama kan Aklan" huli ta sa saiyang paghingowa napasuhay niya an Aklan sa Capiz asin nagin sarong probinsya kan taon 1956, sa rigon kan Akta Republika Nu. 1414. Siya an nag-ama' kan House Bill Nu. 334 na nagtutuyong isuway an Aklan sa probinsya nin Capiz na na'oyonan kan Kongreso kan Mayo 9, 1955 asin naaprobaran man sa Senado kan Abril 16, 1956.

Namundag sa Malay, Aklan, si Ramos nagin Gobernador kan Aklan (1959-61), Kongresista (1950-57; 1962-65), Hokom sa Court of Appeals (1973-76), asin Delegado kan  Filipinas sa United Nations (1962 asin 1964).

## Sa Kongreso

Kan siya yaon sa Kongreso,  pinag-amaan niya an pinaka'enot na "Tariff and Customs Code of the Philippines" na nagin ley sa Akta Republika Nu. 1937. Dayaday siyang nabobotohan na saro sa "Ten Outstanding Congressmen  of the Year," kan Congressional Press Club.

## Pagromdom asin pag'onra

An palayogan na namomogtak sa Caticlan, Aklan, na iyo an ika-pitong pinakasibot na aeropuerto sa bilog na Filipinas, inapod nang "Godofredo P. Ramos Airport" sa pag'onra ki Godofredo Ramos, sa ri'gon kan Proklamasyon Nu. 500 na pinaluwas ni Presidente Benigno Aquino III asin  pirmado ni Executive Secretary Paquito N. Ochoa kan Nobyembre 7, 2012.

## Toltolan
Museo It Akean

An **Museo It Akean** sarong museo nagtatampok kan mga pamanang lahi kan mga Aklanon. Igdi naka-eksibit an mga memorabilia ni Arsobispo Gabriel Reyes asin ni Godofredo Ramos, mga relikya kan simbahan katoliko, mga mangko asin dulay na gugurang, mga platong haleng kadagaan Asya, mga lumang muebles, mga kasangkapan asin gamit kan enot na mga panahon, gamit sa habolan asin telang pinya asin mga artifak panahon pa nin Kastila. Mga obrang pintura kan mga bantogan na aklanon nasasaray man igdi.

An museo namomogtak sa kalye San Marcelino Kalibo, Aklan, mga pirang metro sana an rayo sa simbahan kan mga Katoliko Romano. An orihinal na edipisyo pinatogdok kan taon 1882 kan mga Espanyol komo eskwelahan kan banwaan nin Kalibo asin bantog ini sa pangaran na Escuelahan It Hari (Paadalan kan Hade). Sa mga nag'araging panahon ini ginamit na sala kan korte, awditoryum, kwartel, asin tambobong pa.

## Mga panluwas na takod

* An Museo It Akean Kinua 26-05-14

## Toltolan
Gabriel M. Reyes

Si **Gabriel Martelino Reyes** (Marso 24, 1892 - Oktobre 10, 1952) iyo an pinakaenot na Arsobispong Filipino kan Arkidiosesis kan Manila (1949 - 1952) asin siya man an kaenot-enoting Filipino na arsobispo sa Simbahan Katoliko Romano sa Filipinas. Siya man nanombrahan enot bilang Obispo (1932-1934), dangan Arsobispo kan Cebu (1934 - 1949).

## Toltolan
Narendra Modi

Si **Narendra Damodardas Modi** ([nəreːnd̪rə d̪ɑːmoːd̪ərəd̪ɑːsə moːd̪iː]) namundag Septyembre 17, 1950) iyo an ika-15 asin presenteng Primer Ministro kan Indya., Si Modi, lider kan Partido Bharatiya Janata (BJP) nagin man Pamayong Ministro kan Gujarat poon 2011 abot 2014.

Siya an mayor na nag-estratehiya sa BJP ngane ini iyo an gumana sa mga kampanya sa eleksyon sa Gujarat kan mga taon 1995 asin 1999. Bunga kaini siya nagin Pamayong Ministro kan Gujarat kan Oktobre 2001 asin siya an pinakahalawig nagsirbe sa siring na katongdan asin dai pa naarog kan iba.
Saro siya sa dakulang pigura na hustong nangawat sa kampanya kan eleksyon heneral kan taon 2009, mala ta sa Abril-Mayo 2014 eleksyon heneral dara niya an BJP na makamit an mayoriyang pwesto sa Lok Sabha, primerong pangyari an siring poon kan 1984.

## Edukasyon

Si Modi namundag kan Septyembre 17, 1950 sa komunidad nin mga Ghanchi, na kaayon sa Other Backward Castes (OBC). Nagtapos nin adal sa Vadnagar asin  Masterado sa Political Science sa Gujarat University kan 1980 manta na siya RSS pracharak.

Si Modi sarong Hindu'ng posikit asin kaapil sa Rashtriya Swayamsevak Sangh (RSS). Patos nin ribok asin kontrobersiya an saiyang administrasyon gibo kan mga riot sa Gujarat kan taon 2002 kun saen dakul an nagkagaradan, kadaklan mga Muslim asin huli kan mga pahayag niyang kampi siya nanggad sa mga kapwa Hindu asin linalaadan an pagpamansag kan mga kapwa Hindu bilang garo mate nin patriotismo.  Totoo, naomaw siya kan mga polisya niya sa ekonomiya, orog na sa agrikultura, ta nagsikad na husto asin nagtalubo an progreso sa Gujarat dawa dai daa naka'ambag sa pagrahay kan estado nin pagkatawo.

## Pagkatawo

Si Modi maademohan bako maluho mala ta tolo sana an personal na tauhan niya. Siya naglilikay sa pagkakan karne asin mas ginugusto gulay. Mahigos asin maigot sa pagtrabaho, siya nagsusurat mga rawitdawit sa tataramon na Gujarati. Siya orador na matingog asin dinadangog na gayo. Si Modi sinasabi sa media asin  sa ibang mga pahayagan na makontrobersyang personalidad, nakakapukaw nin sirintikan asin imbes magka'oroyon, namumukaw nin siriplingan. Alagad, an ekonomistang Briton na si Jim O'Neill, kagsurat kan BRIC report, sinurat sa blog niya na si Modi "maray sa ekonomiks", sarong bagay na kaipuhan daang gayo kan Indya sa sarong lider.

## Mga pasib asin pagmidbid

* Gujarat Ratna ki Shri Poona Gujarati Bandhu Samaj sa Ganesh Kala Krida Manch kan selebrasyon kan sentenaryong taon  
*e-Ratna gawad kan Computer Society of India[181]
*Pinakamahusay na Pamayong Ministro - sa lakopan na survey kan 2007 kan  magasin India Today. 
*Nanggana sa Asya, an FDi Personality of the Year Award for 2009 kan FDi magazine.[183]
*Kan Marso 2012, si Modi nagluwas sa patos kan edisyon Asya kan Time.
*Si Modi itinampok sa 2014 Time 100 list of the most influential people in  the world.

## Toltolan
Vicente P. Reyes

Si Obispo **Vicente P. Reyes** D.D. (Mayo 24, 1907 - Abril 30, 1983) sarong obispo kan Simbahan  Katoliko Romano sa Filipinas asin nagsirbe sa siring na katongdan sa Borongan, Samar (1961-67), kun saen siya an pinakaenot na obispo kan dioceses na ini,  asin sa Cabanatuan, Nueva Ecija (1967-83). Siya naordenan padi kan Marso 19, 1932.

Siya nagin man Obispo auxiliar kan Manila, Filipinas asin Obispo titular kan Aspona sa parehong aldaw nin Hunyo 12, 1950.

Bilang pagromdom saiya, ipigngaran saiya an sarong institusyon kan Simbahan, an Bishop Vicente P. Reyes Memorial Catholic Center na namomogtak sa Siyudad nin Cabantuan, Filipinas.

## Toltolan
Trojany

An **Trojany** sarong village sa sur-subangan kan Polonya na namomogtak sa tahaw kan Wołomin asin Warszawa. Banwaan sa laog kan Mazovian Voivodship asin igwang 490 na namamanwaan (2014).
Petro Poroshenko

Si **Petro Oleksiyovych Poroshenko** (Ukrainian: Петро Олексійович Порошенко; namundag Septyembre 26, 1965) sarong Ukranyong bilyonaryong negosyante asin iyo an nabotohan na presidente kan Ukranya. Si Poroshenko nagin Ministro sa Relasyon Pangluwas kan 2009 abot 2010, asin Ministro sa Komersyo asin Ekonomikong Pangkauswagan kan 2012. Siya nagin man Pamayo kan Konseho kan Banko Nasyonal kan Ukranya nin tolong taon, 2007-12. Nabansagan siyang "Hade nin Tsukolate" huli ta igwa siyang negosyo nin dulsehan asin iba pang mga negosyo. Sa eleksyon kaining Mayo 25, 2014, nasikwit niya an sobra sa 54% boto sa enot na hurnada, bagay na dai na kaipohan magkaigwa nin pangaduwang eleksyon asin siya na an pigdeklarang guminana.

## Mga enot na taon

Namundag sa siyudad nin Bolhrad, Odessa Oblast, si Poroshenko nagdakula sa siyudad nin Vinnytsia sa sentral kan Ukranya. An saiyang ama, si Alexey Poroshenko, sarong inhenyero mekanikal, tapos sa Lviv Agrticultural Institute kan 1959 asin  nagtrabaho bilang pamayong inhenyero sa asosasyon distrito nin mga makinaryang agrikultural kan Bolhrad poon 1959 abot 1974. An saiyang ina, si Yevgenya Poroshenko (1940-2004), nagtrabaho man sa Bolhrad. Siya nagtapos kursong Ekonomiks sa Kiev State University kan 1989.

## Mga negosyo

Si Poroshenko nagpatindog nin negosyo sa pagtindang kakaw. Kan mga 1990, nabakal niya an kontrol kan magkapirang  mga negosyong dulsihan rogaring kan estado na ngapit binilog niya sa sarong palakaya inapod na Grupong Roshen asin ini pinagbunga kan pinakadakulang pabrika sa Ukranya. Huli kaini, nabansagan siyang "Hade nin Tsukolate". Alagad an negosyo ni Poroshenko bako sana sa dulsihan kundi sarong imperyo na kabali diyan an mga planta paggibong awto asin  bus, an astillera sa Leninska Kuznya, an 5 Kanal na telebisyon channel asin iba pang mga palakaya. Kan Marso 2012, an magasin na Forbes ibinugtak siyang ika-1,153 na lugar sa lista nin mga bilyonaryong may asset na $1.6 bilyon. An Forbes man sinasabi siyang ika-7 sa pinakamayaman sa Ukranya.

## Toltolan