open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Banguingui, Sulu

An **Banguingui (''Tongkil'')** sarong ikalimang klaseng banwaan kan probinsya nin Sulu, Filipinas. An banwaan na ini pighira an pangaran kan Enero 29, 2006 asin "Banguingui" na inapod sa pagbisto kan dominanteng tribu igdi na iyo an *[[Banguingui]]*

An designadong zip code kaini iyo  . 
Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. 

Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado.

## Mga Barangay

An Banguingui nababanga sa 14 barangay.

* Bakkaan 
* Bangalaw 
* Danao 
* Dungon 
* Kahikukuk 
* Luuk (Pob.) 
* North Paarol 
* Sigumbal 
* South Paarol 
* Tabialan 
* Tainga-Bakkao or (Talinga-bakau) 
* Tambun-bubu 
* Tattalan 
* Tinutungan

## Demograpiko

## Toltolan

## Mga panluwas na takod
* PhilAtlas.com
* Philippine Standard Geographic Code
* Local Governance Performance Management System
Tupi

An **Tupi** sarong ikaduwang klaseng banwaan kan probinsya nin South Cotabatro, Filipinas. Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado. An designadong zip code kaini . 

Susog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan.

## Mga Barangay

An Tupi nababanga sa 15 barangay.

* Acmonan
* Bololmala
* Bunao
* Cebuano
* Crossing Rubber
* Kablon
* Kalkam
* Linan
* Lunen
* Miasong
* Palian
* Poblacion
* Polonuling
* Simbo
* Tubeng

## Demograpiko

## Toltolan

## Mga panluwas na takod
* PhilAtlas.com
* Philippine Standard Geographic Code
* Local Governance Performance Management System
*Official Website of the Local Government of Tupi
Antipas

An **Antipas** sarong ikaduhang klaseng banwaan kan probinsya nin North Cotabato, Filipinas. An designadong zip code kaini iyo  . 
Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. 

Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado.

## Mga Barangay

An Antipas nababanga sa 13 barangay.

* Camutan
* Canaan
* Dolores
* Kiy'aab
* Luhong
* Magsaysay
* Malangag
* Malatab
* Malire
* New Pontevedra
* Poblacion
* B. Cadungon
* Datu Agod

## Demograpiko

## Toltolan

## Mga panluwas na takod
* PhilAtlas.com
* Philippine Standard Geographic Code
* Local Governance Performance Management System
*Cotabato.com.ph 
*Cotabato.ph
An Hamis Kan Saimong Tingog, Dolor

Mga Tinokdang Rawitdawit ni Mariano Goyena del Prado:

1. **An Hamis Kan Saimong Tingog, Dolor**

:Kan an tingog mo madangog,
:Nagimata sa pagturog,
:Nahihimbong nyakong boot
:Mayunggong na pagkananok,
:Na sakuyang sinaboot:
:Kalangitan na balaog
:Sa sakuya ominabot?

:Dinaging saimong awit
:Nangalatikat sa bukid,
:Sa tanayad, sa bakilid,
:sa kaawagan sa gilid,
:PAn awit mo namimidbid
:Huli ta daing kaagid
:Sa lumbay, hamis, sa ti'nis
:Hinuni gamgam na Fenix.:

:Pabayae, Dolor, lamang
:Malipungaw na kinabray,
:Kudyapi kong nasasaray
:Sa ubod kan sakong daghan,
:Dinodolot simong tunay
:Sakuyang nagagalinaw
:Saimong narurumduman
:Makumbabang tagulaylay.

:Pabayae na an doros,
:Saiyang pinagospos,
:Darodara sakong tingog
:Inagaghang daing sagkod,
:Na dalisay, na maimbot,
:Masaringgaya, malolot,
:Lubos an sakong pagmawot,
:Sa dangog mo makaabot.

:Pabayae na an aldaw
:Maglinawag sa Subangan,
:Pakapalis sa luntukan,
:Magrumarom sa subsuban;
:Pagkabanggi na an bulan
:An puso mo matingrawan
:Na ngani mong mamatean
:Kinutad kan sakong daghan.

:Sarosaroon mong bilangon
:Ta masasayod mo, Dolor,
:An sakuyang binuybuy
:gikan sa isip, giromdom,
:Ladawan mo ririmposon,
:Kapayabaan bukudalon,
:Nin luha sasaribohon,
:Na sagkod sa kagadanon.:

:Makamomundo, malumbay,
:Binagting kayan batingaw,
:Kan simbahan sa banwaan,
:Simong maalomatingan,
:Di'mo syasaton kun sisay,
:Kun sisay baga an gadan,
:Ako, Dolor, ako iyan
:Na saimong isinikwal.::

*Sinapi sa magasin na: Bicolandia (VI, Nu. 12, p. 38 ) Luwas kan Disyembre 1960.
Kabacan

An **Kabacan** sarong primera klaseng banwaan kan probinsya nin North Cotabato, Filipinas. Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado. An designadong zip code kaini iyo . 

Susog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan.

## Mga Barangay

An Kabacan nababanga sa 24 barangay.

## Demograpiko
An mga residente sa Kabacan kadakulan mga Ilokano asin an kahiwasan kan daga kaini haros mga omahan. Yaon man igdi an sarong dakulang unibersidad nakakaag- an Unibersidad kan Habagatan Mindanao (University of Northern Mindanao). Nakalugar an unibersidad sa pagtangaan kan syudad nin Cotabato asin Davao sa direksyon solnopan pasiring subangan, asin man sa pagtangaan kan syudad nin Cagayan de Oro sa norte saka kan General Santos sa bandang habagatan.

## Toltolan

## Mga panluwas na takod
* PhilAtlas.com
* Philippine Standard Geographic Code
* Local Governance Performance Management System
*Cotabato.com.ph 
*Cotabato.ph
Makilala

An **Makilala** sarong primera klaseng banwaan kan probinsya nin North Cotabato, Filipinas. Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado. An designadong zip code kaini iyo . 

Susog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan.

## Mga Barangay

An Makilala nababanga sa 38 barangay.



* Batasan
* Bato
* Biangan
* Buena Vida
* Buhay
* Bulakanon
* Cabilao
* Concepcion
* Dagupan
* Garsika
* Guangan
* Indangan
* Jose Rizal

* Katipunan II
* Kawayanon
* Kisante
* Leboce
* Libertad
* Luayon
* Luna Norte
* Luna Sur
* Malabuan
* Malasila
* Malungon
* New Baguio
* New Bulatukan

* New Cebu
* Old Bulatukan
* Poblacion
* Rodero
* Saguing
* San Vicente
* Santa Felomina
* Santo Niño
* Sinkatulan
* Taluntalunan
* Villaflores
* New Israel

## Demograpiko

## Toltolan

## Mga panluwas na takod
* PhilAtlas.com
* Philippine Standard Geographic Code
* Local Governance Performance Management System
*Makilala 
*Cotabato.com.ph 
*Cotabato.ph
Pigcawayan

An **Pigcawayan** sarong primera klaseng banwaan kan probinsya nin North Cotabato, Filipinas. An designadong zip code kaini iyo  . 
Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. 

Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado.

## Mga Barangay

An Pigkawayan nababanga sa 40 barangay.



* Anick (Upper Balogo)
* Upper Baguer (Baguer)
* Balacayon
* Balogo
* Banucagon
* Bulucaon
* Buluan
* Buricain
* Capayuran
* Central Panatan
* Datu Binasing
* Datu Mantil
* Kadingilan
* Kimarayag

* Libungan Torreta
* Lower Baguer
* Lower Pangangkalan
* Malagakit
* Maluao
* North Manuangan
* Matilac
* Midpapan I
* Mulok
* New Culasi
* New Igbaras
* New Panay
* Upper Pangangkalan

* Patot
* Payong-payong
* Poblacion I
* Poblacion II
* Poblacion III
* Presbitero
* Renibon
* Simsiman
* South Manuangan
* Tigbawan
* Tubon
* Midpapan II
* Cabpangi


## Demograpiko

## Toltolan

## Mga panluwas na takod
* PhilAtlas.com
* Philippine Standard Geographic Code
* Local Governance Performance Management System
*Pigcawayan 
*Cotabato.com.ph 
*Cotabato.ph
*theMindanao.com
Libungan

An **Libungan** sarong ikaapat na klaseng banwaan kan probinsya, nin North Cotabato, Filipinas. An designadong zip code kaini iyo  . 
Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. 

Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado.

## Mga Barangay

An Libungan nababanga sa 20 barangay.



* Abaga
* Baguer
* Barongis
* Batiocan
* Cabaruyan
* Cabpangi
* Demapaco
* Grebona
* Gumaga
* Kapayawi

* Kiloyao
* Kitubod
* Malengen
* Montay
* Nica-an
* Palao
* Poblacion
* Sinapangan
* Sinawingan
* Ulamian


## Demograpiko

## Toltolan

## Mga panluwas na takod
* PhilAtlas.com
* Philippine Standard Geographic Code
* Local Governance Performance Management System
*Libungan.net 
*Cotabato.com.ph 
*Cotabato.ph
An Bicolnon

An **An Bicolnon** sarong magasin (1960-1961) na enot nagluwas kan Septyembre 1960 sa ciudad nin Naga. Bulanan kun magluwas, an gabos na artikulo napapalaman igdi anas nakasurat sa tataramon na Bikol. Si Alfredo Tria, sarong abogado, peryodista asin komentarista sa radyo, an taga-pamahala asin mayrogaring kaini. Kan mga taon na idto, pinapabakal sana an sarong kopya nin 20 sentimos o dos pesos kun an suskripsyon taonan. Mga lokal asin nasyonal na bareta, mga kultural na artikulo asin literaryong tokdâ sa Bikol an mga nakalagdâ igdi. Parati, dai nababa sa tolong polong pahina (30) an hibog kan magasin asin may sukol siyang 8.5 por 11 pulgada na an ginagamit na papel mahibog saka mahalnas.
Daroanak

An **Daroanak** sarong isla sa Golpo kan Ragay na harani sa kosa kan Pasacao, Camarines Sur. Ini tanaw na gayo maski saen magtindog, magin man sa may baybayon kan mga resort sa barangay kan Balogo o sa pantalan kan banwaan. An Isla nin Daroanak solidong gapo na an nagtutubo igdi anas mansana doot. 

Alagad, an terminong *daroanak* lumang tataramon sa Bikol na gikan sa saiyang mitolohiya. Susog sa paliwanag ni Malcolm Mintz an taramon na ini natomoy sa "sarong gurangan nang hayop, parati sarong opon o irago, na tuminandayag nang husto, asin sa kapòngotan niya kan saiyang pagkadakula o pagkagurang nang labis, natabsong sa dagat na ngapit nabutwa bilang sarong makangirhat na mampak o sarong sadit na isla." 

## Ginunuan
* Bikol Dictionary. Vol. II. Malcolm Mintz. Indonesia/Malay Text Resources. Peth, Australia. 2004.
* Retrato Pinitk sa May Golpo kan Ragay Haleng San Pascual, Masbate Pasiring Pantalan kan Pasacao, Camarines Sur.

## Toltolan
Santa Ines kan Roma

Si **Ines kan Roma** (c.291 - c3.304) sarong birheng-martir, midbid komo sarong santo kan Simbahang Romano Katoliko, mga Katikong Simbahan sa Subangan, Simbahang Anglikan asin an Subangang Orthodox. Siya ay saro sa pitong babahi, dai kabinan si Birheng Maria, na pig-papamidbi an pangaran sa Kanon kan Misa. Siya an patron kan mga tawong dai nagpapadara sa kasiyahang karnal, mga hardinero, mga daraga, mga magkatipan na ikakasal na, mga biktima kan pang-gagahasa asin nin mga birhen.

Midbid sya sa pangaran na *Santa Agnes* asin *Santa Ines*. An petsa kan pagrumdom nan sa iyang pagkagadan ika-21 kan Enero sa parehong Kalendaryo kan Mga Santo sa Romano Katoliko asin sa Panggabos na Kalendayo kan Romano taong 1962. An kalendaryo kan 1962 igwang pangduwang kapistahan na ika-28 kan Enero, ini an aldaw kan sa iyang pagkabuhay. Si Agnes ay pirming pigpapailing sa ladawan na igwang tupa.

## Mga Toltolan

## Mga Panluwas na Takod

* Catholic Encyclopedia: ''St Agnes of Rome''
* St. Agnes of Rome
* St Agnes in Literature
Tapayas

An **tapayas** (Mehikano: paw'paw) sarong tinanom (*Carica papaya*) na gikan sa Genus Carica. Ini tal na tubo sa tropikong Amerika asin pinatatalubo na dati kan mga Mehikano pirang siglo nang nakaagi. Nakaabot igdi sa Filipinas paagi kan pagdatong igdi kan mga Kastila.

Saro ining tinanom na garo nangangahoy, landos an pagtubo, na nalangkaw poon 5 abot 10ng metro. Igwa ining mga dahon na natuhaw sa kahawakan niya palibot, halaba an mga takogong pero sa itaas sana an pagdahon. An hawak niya risang may mga gurit kan linuwasan kan mga dahon-takogong asin kan saiyang mga bunga. An mga dahon 50-70 sm an diametro, may hararom na mga liat sa kagilidan niya na igwang 7 pa-oldot.

## Kataytayan nin mga ladawan

File:Tapayas tinanom 20090321.jpg|Tapayas na tinanom asin kahoy kaini
Ladawan:Papaya Seeds.jpg|Mga pisog kan tapayas na hinog


## Toltolan
Pili Festival

An **Pili Festival** iyo an kapiyestahan na rinorokyaw sa syudad kan Sorsogon poon Hunyo 20 abot 29 sa pagpahayag nin  kaogmahan asin pagtaong doon sa hanapbuhay kan mga Sorsogueño orog na idtong nasesentro sa industriya nin pilihan igdi sa probinsya kaini. Natapos ini Hunyo 29 tongod sa piyesta kan saindang patrona na iyo sa San Pedro asin San Pablo.

An tampok sa kapiyestahan iyo an sinasabing ***Tiriladan sa Dalan*** kun saen rinibong tawo an natilad nin kalalagtingan sa tahaw kan tinampo sa pagrokyaw nin kaogmahan asin kasanggayahan, na pinapaheling na sararo an mga taga-Sorsogon sa boot asin sa puso sa saindang kultura asin hanapbuhay.

Igdi sa Bicol, asin sa enterong hiwas kan Filipinas mananggad, Sorsogon (1996) an may pinakang mahiwas na tanoman nin pili (669 ektarya), sunod an Albay (145 ektarya), sunod an Camarines Sur (100 ektarya), sunod Camarines Norte (50 ektarya) asin kaporet an Catanduanes (4 na ektarya). Matanos lang na an probinsyang ini maglaki-laki kan saiyang rekord sa pagpalakop, pag'ataman kan magayon asin mapakinabang na tinanom na ini.

## Hilnga Man

*Paliwanag manongod sa kahoy na Pili

## Toltolan

## Mga Panluwas na Takod

*Pili Festival 
*Assessment of the Pili Industry in the Bicol Region
SM Prime Holdings

{{Infobox company
| name = SM Prime Holdings, Inc.
| logo = SM Prime logotype (2022).svg
| logo_size = 260px
| type = Public Subsidiary
| traded_as = 
| foundation =  in Manila, Philippines
| founder = Henry Sy Sr.
| location = Pasay, Philippines
| locations = 83 malls2,303 stores nationwide

| key_people = Henry Sy Jr.   Amando Tetangco Jr.   Jeffrey C. Lim 
| revenue =  
| revenue_year = 2022
| operating_income =  
| income_year = 2022
| net_income =  
| net_income_year = 2022
| parent = SM Investments (49.70)
| area_served = Philippines  China  Guam
| industry = Property, shopping malls and retailing
| website = 
| footnotes = 
}}

An **SM Prime Holdings, Inc** an magurang na kompaniya kan mga shopping mall kan SM Group. Ini an pinakadakulang syapingmol asin retail operator sa Filipinas.

## Toltolan
Syapingmol

An sarong **syapingmol** o **syapingan** sarong edificio o set nin mga bilding na igwang laog na mga tiendahan. Sa U.K., an siring na complexes kinokonsiderar bilang shopping centres (Commonwealth English: shopping centre), minsan siring an mga "shopping center" igwa nin manlainlain na sukol asin klase nin center kisa sa North American "mall". An ibang nasyon mapupwedeng arogon an paggamit kan U.S. (Filipinas, Indya, asin U.A.E.,)  mantang iyo man giraray an iba (Australia, etc.) inaarog an paggamit kan U.K.. Sa Canadian English, kun minsan sa Australia asin New Zealand, an terminong 'mall' mapupwedeng gamiton bilang impormal alagad an 'shopping centre' o kaya 'centre' matatampok sa ngaran kan complex (siring kan Toronto Eaton Centre). An terminong 'mall' bakong komun na parte kan ngaran kan complex.

## Toltolan
Museo kan Unibersidad kan Nueva Caceres

An **Museo kan Unibersidad kan Nueva Caceres** napatindog kan Oktubre 1, 1952 sa University of Nueva Caceres komo sarong proyekto kan kagmukna kan unibersidad, si Don Jaime Hernandez. An Unibersidad na ini an ikaduwa pa sanang eskwelahan sa bilog na Filipinas na nakapakaag nin museo. An pinakaenot na curator asin an nagpoon sa pagbilog kan museo iyo si Ignacio Meliton. 

Binibilog ini nin duwang dibisyon: an Galleria asin an Archival Library. An mayor na toon nin paghingoa kaini iyo an pagdamot asin pagkolekta nin mga bagay na may halaga sa Arte asin Syensia. Sakop kaini an paghimoyaot na matipon, matimos, mapreserbar, maadalan  asin mai-kaag sa esksibit an anoman na mga obheto na may kamanongdanan sa historya o kultura, asin siring man mga bagay na may aestitiko o syantipikong halaga.

Binanga sa apat na pitak an Museo- an Sentral na Galleria, an Archival Library, an Seksyon Filipiniana, asin an Hernandez Memorabilia.

An Sentral na Galleria pinaheheling sa mga retrato an ebolusyon kaini hale sa sadit na eskwelahan na inapod Nueva Caceres Colleges kan 1948 hanggan na ini magdakula asin magin sarong tunay na unibersidad kan 1954 sagkod sa  panahon na presente. 

An pitak Filipiniana linalaman nin mga artifak asin mga relikya dapit sa agi-agi kan Filipinas. Ini man nababanga sa apat na seksyon: Soanoy na Filipinas, Panahon nin Kastila, Panahon nin Amerikano asin Panahon kan Talingkas na Filipinas.

An Archival Library sarong archivo na sinasaray igdi an mga materiales asin mga dokumento bunga nin pag'aadal, orog na idtong dapit sa istorya kan Kabikolan, kan saiyang kultura asin kan mga sinurat kan mga Bikolano. Sa kabtang na ini masambit na an pinaka-enot na curator kaini, si Ignacio Meliton iyo an naglapigot na gayo na matipon asin mati'mos an mga artifak asin mga kasuratan na bikolnon. 

An Hernandez Memorabilia katiponan kan mga personal na rugaring, mga sinurat asin mga libro kan kagmukna kan Unibersidad, si Don Jaime Hernandez, na nataong ilaw kan saiyang pambihirang kahamanan sa buhay, sarong tawo na an saiyang buhay asin paghihingoa sarong panalmingan nin napapalaen na klaseng liderato asin serbisyo.

An Museo makukua sa ika-3ng eskalon kan AMS Building, bukas alas 9 abot alas dose nin aga (Lunes sagkod Sabado) asin ala una abot ala singko y media kun hapon ( Lunes hanggan Biyernes). Libre man an pagbisita asin pagbasa. 

## Mga Panluwas na Takod

* Istorya kan Museo kan Unibersidad- http://www.unc.edu.ph/newsite02/museum/index.html

## Toltolan

* Istorya Kan Kabikolan. Jaime T. Malanyaon. AMS Press. 1991. 568 p.
Lubungan nin La Loma

An **La Loma Cemetery** (Campo Santo de La Loma) binuksan kan taon 1884 asin  makukua sa mga syudad kan Manila asin Caloocan.

An La Loma Cemetery iyo an pinakagurang nang kamposanto sa Manila na may hiwas na kulang-kulang 54 ektarya. Binuksan kan 1884, ini orihinalmente may pangaran na  *Cementerio de Binondo* (Binondo Cemetery) ta an lugar dati sakop kan Santa Cruz durante kan  kolonya an Filipinas kan Espanya.

## Mga Prominenteng Tawo Ilinubong Igdi
*Carmelino G. Alvendia (1906-1982), dating hokom kan Court of Appeals
*Cayetano Arellano (1848-1920), Pinaka-enot na Hokom na Poon sa Korte Suprema kan Filipinas Chi
*Librada Avelino (), kagmukna kan Centro Escolar University
*Brother H. Gabriel Connon FSC, Amerikano na nagin presidente kan De La Salle University
*Felisa P. Dayrit (), sarong nars na rebolusyonaryo
*Josefa Llanes Escoda, tagatolod kan mga derecho kan mga babaeGirl Scouts of the Philippines; na sa daing tanda an lubongan http://www.mb.com.ph/issues/2006/09/20/OPED2006092074940.html
*Victorino Mapa (1855-1927), ika-2ng Poon na Hokom kan Korte Suprema kan Filipinas 
*Pablo Ocampo (1853-1925), resident commissioner sa US Congress
*Teodora Salgado-Ulmann (), taga ambag sa Reb olusyon
*Leo Echegaray (1960-1999), pinakaenot na pinagadan paagi kan  lethal injection poon kan ibinalik an death penalty sa Filipinas

=Hilnga Man=
*Manila North Cemetery
*Manila Chinese Cemetery
*Libingan ng mga Bayani
*Manila American Cemetery and Memorial

=Mga Panluwas na Takod=
*Cemeteries are a time capsule of RP history, culture
Museo kan Unibersidad nin Nueva Caceres

An **Museo nin Unibersidad kan Nueva Caceres** iyo an ikaduwa pa sanang eskwelahan sa bilog na Filipinas na nakapakaag nin museo. Binuksan ini kan Oktobre 1, 1952 sa Unibersidad kan Nueva Caceres komo sarong proyekto kan kagmukna kan unibersidad na si Don Jaime Hernandez. Si Ignacio Meliton an pinakainot na curator asin kagpoon sa pagbilog kan museo.

An Museo dating makukua sa ika-3ng eskalon kan Antonio M. Sison Hall, bukas alas 9 abot alas dose nin aga (Lunes sagkod Sabado) asin ala-una abot ala singko y media kun hapon (Lunes hanggan Biyernes). Libre man an pagbisita asin pagbasa. Panahon kan pandemya, ini inilipat sa presenteng kinamumugtakan sa pag-ultanan kan Engineering Building asin UNC Sports Palace. 

## Mga tampok na koleksyon
An pagdamot asin pagtipon nin mga bagay na igwa nin halaga asin may kamanungdan sa Arte asin Syensia iyo an mayor na toon nin paghingoa kan museo. Katuyohan kaini an paghimuyaot na matimos, mapreserbar, maadalan asin maikaag sa esksibit an mga bagay na may aestitiko o syantipikong halaga.

Nababanga sa apat na pitak an museo: an *Sentral na Galleria*, an *Archival Library*, an *Filipiniana*, asin an *Hernandez Memorabilia*.

#### Sentral na Galleria
Ipinapahiling sa digdi an mga retrato na isinasaysay an ebolusyon kan eskwelahan gikan sa sadit na paadalan na inapod *Nueva Caceres Colleges* kan 1948 hanggan na ini magdakula asin magin sarong unibersidad kan 1954 sagkod sa panahon na presente. 

#### Filipiniana
An pitak Filipiniana linalaman nin mga artifaks asin mga relikya dapit sa agi-agi kan Filipinas. Ini man nababanga sa apat na seksyon: *Suanoy na Filipinas*, *Panahon nin Kastila*, *Panahon nin Amerikano* asin *Panahon kan Talingkas na Filipinas*.

#### Archival Library
Nasasaray digdi an mga materyales asin mga dokumento bunga nin pag'aadal, urog na idtong dapit sa istorya kan Kabikolan, kan saiyang kultura asin panurat kan mga Bikolano. Sa kabtang na ini masambit na an pinakainot na curator kaini, si Ignacio Meliton, iyo an naglapigot na gayo na matipon asin mati'mos an mga artifaks asin mga kasuratan na Bikolnon. 

#### Hernandez Memorabilia
An Hernandez Memorabilia sarong katiponan kan mga personal na rugaring, mga sinurat asin mga libro kan kagmukna kan unibersidad, si Don Jaime Hernandez, na nataong ilaw kan saiyang pambihirang kahamanan sa buhay, sarong tawo na an saiyang buhay asin paghihingoa sarong panalmingan nin napapalain na klaseng liderato asin serbisyo.

## Kataytayan nin mga ladawan


Logo kan Museo.jpg|thumb|Logo kan Museo
Pintoan kan UNC Museo.jpg|thumb|Pintoan kan Museo
Bikoliana, UNC Museum.jpg|thumb|Seksyon Bikolaniana


## Mga panluwas na Takod

* Istorya kan Museo kan Unibersidad

## Toltolan

## Panluwas na takod
*Websityo kan Museo
Palang

An **palang** (Ingles, *cane knife*) sarong klase nin sundang na ginagamit pagtapas nin tubo kan mga *sakada*.

An sundang na ini may kahoy na polo asin nakaagid sa inaapod na *machete*. An pantapas na ini bantog sa mga tubohan sa mga nasyon na nagpapatubò nin tubo sa pagproducir nin asukar arog kan Peru, Brasil, Colombia, Australia, Ecuador, Cuba, asin sa Estados Unidos orog na sa estado kan Louisiana, Florida saka Hawaii. Sa Filipinas iyo man ini an kagamitan sa pagputol kan tubo kun ini ginugusi na.

Ini an uso lalo na sa mga lugar na dai pang pangtapas na mekanikal. Sa Filipinas, orog na sa Negros, kun saen may mahiwas na mga tubohan, an mga naglilibot na mga paratapas na nakiki-ani, na apod sainda mga *sakada*, iyo ini an klaseng sundang o tabak na darodara. Apod man kaini sa Negros, *espading*, kataga na malinaw naggikan sa Kastilang *espada* (Bik. espada).

## Hitsura kan palang

An **palang** halakbang an kahawakan niya, asin an poro bakong papanas kundi ponggol, alagad pinong maray an tarom ta iyo ini an angay sa pagtapas na patarikmas. Sa poro, sa  sarong gilid kan kaponggolan niya parati may kawit na panpurot kan tinapas; totoo an iba mayo kaini sa poro. Parati an kahibogan kan palang sa may tarom mga 1 milimetro (0.039 pul.), bagay na mas manipis sa machete, asin lampas 12 pulgada an laba (30 sentimetro).

## Mga panluwas na takod
* Hitsura kan Palang- http://www.amazon.com/Seymour-2P-CN13-Sugar-Cane-Knife/dp/B00002N5V6

## Toltolan
Eva Braum

Si **Eva Anna Paula Braum,** nagadan *Eva Anna Paula Hitler* (6 Peb. 1912 - 30 Abril 1945), iyo an haloyan nang kaiba-iba ni Adolf Hitler asin, sa halipot na panahon, nagin niyang tunay na agom.

Si Braum natagboan si Hitler sa Munich kan siya 17 anyos pa sana asin nagtratrabaho bilang sarong assistant asin modelo kan pararetratong personal na Hitler na iyo man an retratista kan Partido Nazi. Nagkatrato sinda asin naghihilingan na parati pakalihis nin duwang taon kaini. Nag-ngata' siyang maghugot magkaduwang beses sa kaamayan kan saindang relasyon. Kan taon 1936, parte na siya kan ki Hitler na paghaharong duman sa Berghof, harani sa Berchtesgaden asin sa oro-osipon, maray an buhay asin husto sa sustento, kan bilog na panahon kan ika-2 gerang pangkinaban.

Inagom siya asin pinakasalan ni Hitler kan Abril 29, 1945, panahon na gayo na magtataposon an gera, Alagad, dai pang 40 oras kan sinda kinasal, pareho naghugot. 

## Kaamayan kan saiyang buhay

An mga magurang ni Braum iyo sinda Friedrich "Fritz" Braum, sarong maestro, asin si Franziska "Fanny" Kronburger na pareho guminikan sa maray na pamilyang Bavario. May duwa siyang tugang na babae, si Ilse, namundasg taon 1909 asin si Margarethe "Gretl" namundag taon 1915.

Nagadal siya sa sarong liceo, dangan sarong taon siya nag-entra sa sarong *business school* kun saen tama sana an mga grado asin nagpahiling nin apisyon sa isports. Pirang bulan siya nagin receptionist sa sarong eskwelahan medikal tapos nagin siyang lab assistant asin modelo nin retratista na si Heinrich Hoffmann, na natongod man iyo an retratista kan Partido Nazi. Kaya nasompongan niya si Hitler huli sa pangyaring ini asin si Hitler 23 na taon mas gurang saiya na nagpabisto saiya sa pangaran na "Herr Wolff". Saiyang ino-osipon sa mga kabiristo na si Hitler " sarong magalang na tawo na may diit na kagurangan, may naiibang hitsura kan bigote, naka-amerikanang mapu'saw an kolor asin may daro-darang kopyang gamosa." Nasabi man daa na si Hitler nabihag sa kolor kan mata ni Baraun na nakakaagid sa mata kan saiyang ina. An mga magurang ni Braun kontrang gayo kan relasyon niya ki Hitler asin ta sa laog nin duwang taon kan relasyon nagin sanang ini hilom sa kadaklan.

## Dugang na babasahon
* Lambert, Angela *The Lost Life Of Eva Braun*: 2007--St. Martin's Press
* *In de ban van Hitler: Maria Reiter, Geli Raubal, Unity Mitford, Eva Braun* ni Alex Alexander - 2005
* *Eva Braun: Hitler's Mistress* ni Nerin E. Gun, 1969
Adolf Hitler

Si **Adolf Hitler** (pagsayod sa Aleman: [ˈadɔlf ˈhɪtlɐ]; Abril 20 1889 – Abril 30 1945) sarong Aleman na pulitiko asin lider kan inaapod na National Socialist German Workers Party (Aleman: Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei, hinayokong, NSDAP). na mas bisto sa arapodan na Partido Nazi. Siya nagin diktador sa Alemanya poon 1941 sungdo' 1945, na pakapoon nagserbi siyang Chancellor (1933 sa periodong 1935 abot 1943 asin bilang Pamayo kan Estado (Führer und Reichskanzler), asin sa katongdan na ini, nagpoon taon 1933 abot 1945. Dangan siya nagin siring sa laog nin periodong 1934 sungdo 1945.

Sa gera na siya an haros kagpoon, an Ikaduwang Gerang Pankinaban, an saiyang rehimen nagkawsa sa pagpuho (genocide) kan dai mababa sa 5.5 milyon na Hudyo asin ibang grupo na siya asin saiyang mga alipores kinokonsiderar na mga Untermenschen (subhumano) o mga bakong kawili-wiling mga tawo. Dagdag pa igdi, 28.7 milyon katawo, mga soldados asin sibilyan kairiba na, an nagkagaradan resulta kan kampanya  militar sa Europa. An bilang nin mga sibilyan na nagkagaradan durante kan gerang pankinaban na ini daing kaarog sa mga nakaaging gera asin an nautsan-buhay  iyo an makuring pangyayari sa makagiram-giram na diringkilan na ini sa lawig nin historya.
Alaminos

An **Alaminos** sarong ikalimang klaseng ciudad kan probinsya nin Pangasinan, Filipinas. An designadong zip code kaini iyo  . 
Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. 

Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado. Ini yaon sa pagdolonan kan banwaan nin Sual asin Bani.
An Hundred Islands National Park, na kumponido nin 123 na saradit na isla, sarong destinasyon na panturista asin ini namumugtak sa Barangay Lucap, ciudad kan Alaminos.

An Partido Komunista kan Filipinas tinogdas ni Jose Maria Sison sa taway na barangay nin Dulacxac kan Des. 26, 1968.

## Mga Barangay
An ciudad Alaminos nababanga sa 39 barangay.

## Demograpiko

## Toltolan

## Mga panluwas na takod
* PhilAtlas.com
* Philippine Standard Geographic Code
* Local Governance Performance Management System

## Mga Panluwas na Takod
* Official Website of City Government of Alaminos
* Official Website of the Rotary Club of the Hundred Islands, Alaminos City 
* Born to be Wild: Alaminos - 03/20/2008
Bagong Taon na Maaliwalas

An rawitdawit na **Bagong Taon na Maaliwalas** saro sa mga tinokda ni Clemente Alejandria.

**Bagong Taon na Maaliwalas**

:Anan kita gabos nagpapakasabot
:Deciembre, Enero may fiestang surunod
:Kun Deciembre, Christmas fiestang pamasko
:Kan taon na saro
:Na nagpapaaram asin natalikod.

:Magpoon sa Christmas, pitong aldaw sana
:An palilihison, pagkaaga... fiesta
:Fiesta nin satuyang pag pataratara
:Maogmang pag-ako
:Kan taon na bago magayagaya.

:Abang aliwalas na paghinanyogon
:Kun itinataram ining "Bagong Taon";
:Kun itadong niato an satong giromdom
:Pasasabngan kitang
:Garo baga gabos, anas na magayon.

:Nalilingawan ta si karibarawan
:Si gabat nin hawak sa taon na daan,
:Si kulog nin boot asin kapitiwan,
:Ngonyan Bagong Taon
:Mananapolan ta bagong kapaladan.

:Ining Bagong Taon panwili sa isip
:Nalilingawan ta si ikinasakit
:Madangog nyato saen man na gilid
:Happy New year Mr!
:Happy New year Mrs! 

:Masaboot kitang
:Magbagong buhay
:Magbagong bagas
:Magbagong sapnaan
:Mabagong inomon
:Mabagong somsoman
:Bagong palakaya
:Bagong ugale
:Magbagong tiam.

:Kaya garong gayo
:Magian sa hawak
:Garo minahiwas an pangako
:Kun Bagong Taon
:Huli kan giromdom na maaliwalas.
Duman Sa Samuya

**DUMAN SA SAMUYA**

:Duman sa samuya
:Sa gilid nin parel
:Nagmasetas ako
:Rosas de patikwil
:Kadang minaagi
:Tkwil sanang tikwil
:Hadok sanang hadok
:Hamot daing siring

:Duman sa samuya
:May daulang harong
:Apat na harigi
:Anas ilolobong
:May dakulang sira
:Na nagsirongsirong
:May ipot sa dongo
:Dai napaparong.

:Duman sa samuya
:Igwa nin mataba
:Kung nagdadalagan
:Biyong nagbabaha
:Kaya palan nagbabaha
:Duman sa samuya
:Nagtuturo an mantika.

:Duwa ko at maya
:Susuguon taka
:Maghiling nin dagat
:Kung baga honas na
:Dai ka mag-agi
:Sa puon nin pili
:Ta yaon diyan si unggoy
:Nangaon nin bukoy.

:Duman sa samuya
:Igwa nin baraka
:Dai nababanwit
:Ta sige an uka
:Kan sakong ladopon
:Nagluwas si pusit
:An tinta binuga, pinakupsit.
Kamatis

An **kamatis** (Solanum lycopersicum) sarong klaseng tinanom na hababa sana an langkaw ( 1-3m o 3-9 na pie) pero medyo nasaranga asin an kahawakan niya malomhok asin gamay, saka medyo pakanap na kun nagtutubo nang husto. Sakop ini kan pamilyang Solanaceae arog kan saiyang mga "pinsan", an tabako, patatas, talong, asin sili. Sarong tinanom na perennial ini (naabot 2 taon an buhay) pero parati pipatalubo sa saro sanang taranoman sagkod na magtao siyang bunga.

An bunga niya berde kun hilaw, giyaw sagkod na napula kun naghihinog na.

## Mga panluwas na takod
* Kamatis Lycopersicum esculentum
## Toltolan

# . Useful Plants of the Philippines. Brown, William H. Volume 1. Dept. of Agriculture and Commerce Technical bulletin 10. Manila. 1950.
# . Medicinal Plants of the Philippines. Quisumbing, Eduardo. Dept. of Agriculture & Natural Resources Technical Bulletin 16. Manila. 1951.
Lemonsito

An **lemonsito** (*Citrofortunella microcarpa*; Ingles: *calamondin*) o **suwa** sarong klaseng poon nin sitrus (Ing. *citrus*) na an bunga saradit sana asin maalsom. Sakop ini kan pamilyang Rutaceae sa lindong kan grupong citrofortunella. Popular ini sa Sur-subangan na Asya orog na sa Filipinas kun saen gamit na maray sa pagluluto. Sa Solnopan arapodan ini sa iba-ibang pangaran, *acid orange*, *calamondin orange* o *Panama orange*. 

Sa Amerika nin Norte, an suwa pigpapatalubo komo saro sanang ornamental na tinanom. Makagoro-ganyat ini orog na kun may mga bunga na. Palibhasa matalaw sa lipot, mas matubang an tubo kaini sa mas mainit na klima arog kan sa Florida, Habagatan Texas, asin Hawaii kan Estados Unidos. Kun ini minamasetera, pwede ilaog kun panahon nin nyebe sa lugar na pigdadapoan talaga nin makuring lipot. 

## Tinanom na lemonsito
Saro ining sadit na kahoy (kagobgoban, Ing. *shrub*)) na nalangkaw 3-6m, asin nabunga nin saradit na bungang sitrus inuusar sa pagpanamit sa kakanon asin sa mga inomon. An prutas kaini berde kun hilaw pa, nadulaw kun hinog na. Dawa ngane sinasabi na ini tal na tubo sa Filipinas, o sa ibang parte kan Sur-subangan nin Asya, sa totoo lang ini resulta sa hybrid kan mga specie sa genera na Citrofortunella asin dai bisto sa layas na kamugtakan. An lemonsito daa pinag-agom kan Citrus reticulata (Tangerine o Mandarin orange) asin kan Fortunella margarita (Kumquat). 

An prutas kan lemonsito nakaagid sa sadit, matabilog na lima, parati 25-35mm an diametro, dawa totoo naabot sa 45mm. May parong siya kan inaapod na *tangerine* na may mahimpis na kublit na kolor berde o narangha. An namit kan prutas medyo maalsom na matoro-tigsom dawa totoo an ubak niya mahamot an parong. An prutas na ini pwede ipalipot bilog asin magamit na garo yelong galapod sa mga inom-inomon. Sa enot na makanamit kaini, napapangalas ta garo inagom an namit nin hamis asin alsom.

## Inomon
An pinaghiris na tagok sa prutas paagi nin pagrunot o pagpilsi' kaini nakakagibo nin managom na inomon na apod lemonada. o pwede man sarong panamit sa pagsaro  kan vodka asin asukar. Igdi sa Asya ginagamit na gayo ini sa pagpanamit sa sira, mga manok asin sa karneng orig o baka. Ginagamit man ining pantimpla sa mga luto arog kan pansit bihon o miswa gisado. Arog kan ibang mga sitrus, ini mayaman sa bitaminang C. Siring man, an hiniris sa lemonsito pigsasalak man sa mga dogdogan o pikpikan kan mga inasal, mga litson o anoman na luto na gustong ta'wan namit alsom.  

## Kataytayan nin mga ladawan

File:Calamansi (Philippines).jpg|Kumpulan nin mga lemonsito
Ladawan:Calamansi aka "lime juice".jpg|Lemonsito na ginibong juice


## Mga panluwas na takod
*Kalamansi
*Source with a picture of Kalamansi 
*Philippines Department of Agriculture - Kalamansi Farming tips 
*Recipe and photo of calamondin pie
*The Miniature Orange

## Toltolan

#. Useful Plants of the Philippines. Brown, William H. Volume 1. Dept. of Agriculture and Commerce Technical bulletin 10. Manila. 1950.
#. Medicinal Plants of the Philippines. Quisumbing, Eduardo. Dept. of Agriculture & Natural Resources Technical Bulletin 16. Manila. 1951.
Buri

An **buri** (Corypha utan)  (Ing. *Gebang Palm*, *Buri Palm*, o *Talipot Palm*) sarong klaseng tinanom sa pamilyang Arecaceae, na anas inaapod na mga palmera. Ini tal na tubo sa India, Malaysia, Indonesia, Filipinas, New Guinea, asin sa Norte-Subangan na Australya. Inaapod sindang mga "abanikong palmera" (Arecaceae tribu Corypheae), ta ini may mga pala'pa' (petioles, 2-5m an laba) na sa poro kaini diyan minatubo an mala-abanikong taraid na dahon, na ini naman matitilaba garo mga espada. Sa kalabaan kan duwang gilid kan palapa may mga tunok alagad ini pusog asin mabaskog. Nalangkaw an buri nin 20-40 metro, an "habayan" kan saiyang hawak naabot sa 1-1.5 metro an diametro. Pag ini nagburak na, tanda na pagadan na siya. An mahibog na kaburakan niya pwedeng lumangkaw nin 5m asin an kabuburakan na ini pwedeng magbilang sarong milyon.

## Kagamitan

An dahon kaini binabalad asin sinisirikmat sa paggibo nin mga bayong, kayab, basket o banig (hamak). Hale sa tinanom na ini, sa pala'pa', nakakapaluwas nin tolong klaseng awat, an *buri*, an raffia asin an buntal.

An ubod kaini natao nin arina na ginigibong kalamay sa Filipinas. An bunga kaini iyo an inaapod na sago, dawa totoo igwang palmerang sago na an ubod kaini nakukuan man gawgaw na ginigibong pansalak sa pagkakan. An sago sinasalak sa mga kakanon arog kan taho, halo-halo asin iba pa. An tinanom na buri nasirbi man na ornamental sa natad.

An buhay kan buri halawig, mala ta naabot tolong polong (30) taon. Bago ini magadan, nagpaparaburak sana ngona asin nagbubunga kun yaon na sa panahon.

## Mga panluwas na takod

*Kew palm checklist: ''Corypha''
*PACSOA: ''Corypha'' index 
*PACSOA: ''Corypha utan'' in Australia 
## Toltolan

:1. Useful Plants of the Philippines. Brown, William H. Volume 1. Dept. of Agriculture and Commerce Technical bulletin 10. Manila. 1950.
:2. Medicinal Plants of the Philippines. Quisumbing, Eduardo. Dept. of Agriculture & Natural Resources Technical Bulletin 16. Manila. 1951.
Montevista

An **Montevista** sarong ikaapat na klaseng banwaan kan probinsya  nin Davao de Oro, Filipinas. An designadong zip code kaini iyo  . 
Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. 

Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado.

An MOntevista nagin regular na munisipyo kan Hunyo 18, 1966 huli sa pwersa kan Ley Republika Nu. 4804 na binibilog kan anom na barangay nin San Jose, New Visayas, Camansi, Bankerohan Norte, Bankerohan Sur asin Linoan. An mga barangay na ini dati parte kan banwaan nin Nabunturan, Monkayo, Compostela asin Asuncion.

## Mga Barangay

An Montevista nababanga sa 20 barangay.



* Banagbanag
* Banglasan
* Bankerohan Norte
* Bankerohan Sur
* Camansi
* Camantangan
* Concepcion
* Dauman
* Canidkid
* Lebanon

* Linoan
* Mayaon
* New Calape
* New Dalaguete
* New Cebulan (Sambayon)
* New Visayas
* Prosperidad
* San Jose (Pob.)
* San Vicente
* Tapia


## Demograpiko

## Toltolan

## Mga panluwas na takod
* PhilAtlas.com
* Philippine Standard Geographic Code
* Local Governance Performance Management System
Monkayo

An **Monkayo** sarong primera klaseng banwaan kan probinsya nin Davao de Oro, Filipinas. An designadong zip code kaini iyo  . 
Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. 

Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado.

Igwa ining 21 barangay asin an Mt. diwata (Diwalwal) iyo an poinakadakulang barangay na may populasyon na 16,.965 katawo. An Monkayo sarong banwaan na agrikultural, may mahiwason na pawa natatanom sa paroy asin batag. An banwaan na ini iyo man an natutukawan kan mayaman-sa-bulawan na Bukid nin Diwata na popular sa pangaran na Bukid nin Diwalwal (diwalwal, sa Bikol "walwal na dila"). an Bukid na ini may langkaw na 1,000m  asin bantog nanggad sa deposito niya kan bita (ore) nin bulawan. An sentro kan MOnkayo yaon sa barangay Poblacion,, 120 kilometro an rayo sa sentrong rehiyonal kan Mindanao, an Davao City.

## Halipot na Agi-agi

An Monkayo namukna huli sa Orden Ehekutibo ni Pres. Ramon Magsaysay kan Sep. 14, 1954.
Bago an Ika-2 Gerang Pangkinaban, an mga namanwa igdi mga lumad na iyo an Mandaya, Bihabawon, Mansaka, asin an Manobo. Sinda haros an nakakalakop sa bilog na Monkayo. An banwang ini nasa irarom dati kan gobyerno nin Compostela-Nabunturan.

Pakagera, an paguswag kan munisipiyo nagrikas ta guminantad an negosyo kan abaka sa palibot kan Salog Agusan na nabaktas sa banwaan. Mga Kristiyanong kag-banwa harale pang Bisaya asin Luzon nagbulos pasiring igdi kaiba na an mga Instik na nagburugtak nin mga negosyo sa ngangaan kan Salog Agusan sa tongod kan lugar na ngonyan barangay San Jose na. 

Si pagpagibo kan Daan Maharlika na nagsumpay na kan Agusan asin Davao orog na nagpatibay asin nagpauswag kan ekonomiya kan banwaan. Dakul na negosyo nagralaog. An biyahe haleng syudad nin Butuan pasiring Davao napalipot na maray huli sa mga tinampong nakaag asin madali na an byahe pasiring sa mga mayor na sentro kan Mindanao.

## Mga Barangay

An Monkayo nababanga sa 30 barangay.
* Awao
* Babag
* Banlag
* Baylo
* Casoon
* Inambatan
* Haguimitan
* Macopa
* Mamunga
* Naboc
* Olaycon
* Pasian (Santa Filomena)
* Poblacion
* Rizal
* Salvacion
* San Isidro
* San Jose
* Tubo-tubo (New Del Monte)
* Upper Ulip
* Union
* Mount Diwata
* Golden Plains
* Bliss
* New Kapatagan
* Cambilawa
* Cervantes
* Buay
* Maeti
* Octagon
* New Pilipinas

## Demograpiko

## Toltolan

## Mga panluwas na takod
* PhilAtlas.com
* Philippine Standard Geographic Code
* Local Governance Performance Management System
Ferdinand Magellan

Si **Ferdinand Magellan** (Espanyol: *Fernando de Magallanes*; Portuges: *Fernão de Magalhães*), (1480 - 27 Abril 1521) sarong maritimong eksplorador na Portuges, na kan yaon sa serbisyo kan Koronang Espanyol, naghingoa na makahanap nin pasolnopan na ruta pasiring sa Malacca, Indonesia. Huli kaini, siya an enot na persona na namoon nin ekspidsyon baktas sa Kadagatan Pacifico. An ekspidsyon iyo man an enot na pagngata' na nakaantos sa paglikos kan Kinaban na natala sa Salaysay. Dawa ngane dai niya nakumpleto an enterong byahe (nagadan siya sa Sagupaan sa Mactan, Filipinas), enot pa kaidto nakadangtol na siya sa Malacca paagi nin pasubangan na ruta kaya kumbaga nasumpay niya an saiyang paglikos sa duwang magkaibang panahon nin paglayag. 

Si Antonio Pigafetta may makolor na salaysay kan biyahe ninda na Magellan pasiring sa Kadagatan Pacifico kun saen, pagdangtol sa Filipinas si Magellan natigbas asin nagadan kan siya pigsururogan kan mga kabwan ni Lapulapu. 

## Toltolan


## Mga panluwas na takod
*Ferdinand Magellan
Mactan

An **Mactan** sarong isla na namomogtak pirangkilometro sa sur-subangan kan Cebu sa Filipinas. Parte an isla kan provincia nin Cebu asin nababanga kan ciudad nin Lapu-Lapu asin banwaan nin Cordova. Natatakod an isla sa Cebu sa paagi kan duwang tulay na iyo an Tulay Marcelo Fernan, dagos an Tulay Mactan.

An *Pankinaban na Palayogan kan Mactan-Cebu* na ikaduwang pinakamahigos na palayogan sa nacion, namomogtak digdi.
Anatomiya nin tawo

An **anatomiya nin tawo** iyo an siyentipikong pag-aadal sa morpolohiya kan may-gurang na hawak nin tawo.  Pigbabanga ini sa mga kabtang na maragkot na anatomiya (*gross anatomy*) asin mikroskopikong anatomiya (*microscopic anatomy*). An maragkot na anatomiya (na pig-aapod man na topograpikong anatomiya,  anatomiyang rehiyonal, o antropotomiya) iyo an pag-aadal nin mga istrukturang pang-anatomiya na mahihiling kan mga mata na dai pigtatabangan nin mga kagamitan siring kan salamin o mikroskopyo.  An mikroskopikong anatomiya iyo an pag-aadal dapit sa mga saradit na istrukturang anatomikal sa tabang kan mga mikroskopyo, na kaapil kan histolohiya (an pag-aadal dapit sa organisasyon kan mga tisyu), a kan sitolohiya (an pag-aadal dapit sa mga selula).

Sa nagkapirang mga aspeto kan anatomiya kan tawo, may kinaaraman ini sa embriyolohiya, pagkokompara na anatomiya asin pilohenetika (o pagkokompara na embriyolohiya), huli sa magkakaagid na gamot sa ebolusyon; halimbawa, nagdadanay pa sa hawak nin tawo an mga suanoy na segmento nin mga parisan na nakatanghal sa gabos na mga bertebrado na may uru-utro na mga simpleng grupo, na daing-siring na magigimatam sa odog asin sa kulungan-gusok, asin mapupwedeng bakasin gikan sa mga suanoy na mga embriyo.

Pigbibilog kan mga sistema an hawak nin tawo, na pigbibilog kan mga organo na pigbibilog man nin tisyu, na siya man an pigbibilog nin selula asin tisyung pansugpom.

Pigsasabing an kasaysayan kan anatomiya, sa laog kan halawig na panahon, sa padagos na pagsabot sa mga trabaho kan mga organo asin istruktura sa laog kan hawak. Dakula an ikinarahay kan mga pamamaagi, na maglukso gikan sa mga eksaminasyon kan mga hayop na lumalagos sa paghiwa (diseksiyon) nin mga inimbak o preserbadong gadan na mga hawak nin tawo sagkod sa komplikado na mga pamamaaging pangteknolohiya na sumulong asin naparahay sa laog nin ika-20 siglo.

Mga komun na kabtang kan hawak (lawas) nin tawo, poon sa itaas pa-ibaba:

* Payo - angog - salang - pisngi - ko'ko' - mata 
* Liog - Abaga - bali'wag
* Takyag - Siko - Braso - Kamot - Moro' - Tindarakul
* Odog - Daghan - Hirog (tagiliran)
* Tulak - Ka'ka'
* Piad - Lubot - Kalamias - Paa - Tuhod - Tabay - Bool - Bokoboko - Bitis - Moro'
* An mata, talinga, dungo, nguso, ngipon, dila, halonan - kagolkol - suso - putoy - bayag - itil - ngabil kan pepe - pusod, na anas nahihiling.



   1. Payo
   2. Lalawgon (lawog,pandok)
   3. Liog
   4. Abaga
   5. Daghan
   6. Posod
   7. Tulak
   8. Po'son
   9. Potoy
  10. Paa

  11. Tohod，
  12. Tabay
  13. Bokoboko
  14. Bitis
  15. Takyag (Bilibili)
  16. Siko
  17. Takyag
  18. Braso
  19. Kamot


## Toltolan
Barack Obama

Si **<nowiki/>'<nowiki/>''Barack Hussein Obama II*** namundag kan Agosto 4, 1961, siya an ika-44 na Presidente kan Estados Unidos. Siya man an kaenot-enoteng Aprikano-Amerikano na nagtukaw sa pwesto. Si Obama sarong Senador kan Illinois kan Estados Unidos, poon Enero 2005 abot Nobyembre 2008, kan siya nagretiro sa pwestong ini ta siya naelihir na sarong presidente kan Estados Unidos. An sinundan niyang presidente iyo si George W. Bush.

Siya naggradwar sa Columbia University, asin Harvard Law School kun saen siya an pinak-enot na Aprikano-Amerikanong naging presidente kan Harvard Law Review. Nagi man siyang sarong organisador sa komunidad sa Chicago bago siya naging abogado, dangan nagpraktis siya sa pagka-abogado niya sa Chicago natolod an isyu nin *civil rights*. Pakatapos kaini nagsirbi siya sa Senado nin Illinois sa tolong termino, poon 1997 abot 2004. Nagtokdo man siya nin *constitutional law'' sa University of Chicagoi Law School poon 1994 abot 2004. 

Nagkandidato kuta siya sa pagka-Representante kan taon 2000 sa Kongreso alagad dai nanggana, pero pagkandidato kan Nobyembre 2004 para sa pwesto sa Senado kan Estados Unidos, siya nakaluwas. Sa pagtukaw niya bago sa pagkapresidente siya yaon sa magkapirang komite, sa Foreign Relations, Environment asin Public Works, Veteran's Affairs, Health, Education, Labor, Pensions, Homeland Security asin Governmental Affairs.

Mainit asin gitgitan si laban sa nominasyon sa primarya presidensyal kan Partido Demokrata kan Estados Unidos kung saen kalaban niya si Hillary Rodham Clinton. Siya an nakatakma kan nominasyon para sa pagkandidato para presidente. Kan mag-eleksyon heneral na kan 2008, na si John McCain an kalaban asin kandidato kan Partido Republikano kan Estados Unidos Partido Republikano, siya an guminana. Nagsumpa siya bilang sarong presidente kan Estados Unidos kan Enero 20, 2009.

## Mga panluwas na takod
* Opisyal na websityo kan White House
* Saiyang rekord sa Senado 

* http://usatopnews2015.blogspot.com/2011/06/obama.html
Presidente kan Estados Unidos

An **Presidente kan Estados Unidos** iyo an pamayo kan estado asin gobyerno kan Estados Unidos. Si Joe Biden an presenteng presidente kan nasyon. An Presidente iyo an pamayo kan ehekutibong sanga kan gobyernong federal asin saro sanang opisyal na ipigboboto kan nasyon asin sa sistemang an kapartidong kandidato sa bise-presidente automatikong nakapot kan kargo niya kun an saiyang kapadis na kandidato para presidente iyo an guminana.

Sa Estados Unidos, impormal na inaapod an Presidente na **POTUS**, abrebasyon kan *President of the United States*.
SM City Naga

An **SM City Naga** sarong shopping mall na pagsasadiri kan SM Prime Holdings na mabukas sa CBD II, Brgy. Triangulo, syudad nin Naga, Camarines Sur, Filipinas. Ini an magiging enot na SM Supermall sa rehiyon Bikol. Bubukasan ini sa enot na quarto kan 2009.

## Kataytayan nin mga ladawan

Image:SMNAGA1.JPG|An SM City Naga harani nang mabilog. Mabukas sa Mayo 2009.

Image:SMNaga Wide1.jpg|Panoramikong tànawon kan haros-bilog nang SM City Naga.



## Toltolan
Mga Tausug

An mga **Tausug** o **Suluk** sarong etnikong grupo sa Filipinas, Malaysia asin Indonesya. An arapodan na *Tausug* naggikan sa tataramon na *Tau Sug* na boot sabihon "mga tawo nin sulog" (Ingles: "people of the current"), na nagtotomoy kan saindang dagang tinubuan sa Kapuroan nin Sulu. An mga Tausug inaapod na Suluk sa Sabah, Malaysia. An mga Tausug kabtang kan mas dakulang etnikong grupo na Moro, an ika-6 na pinakadakulang etnikong grupo sa Filipinas. Igwa sinda kaidto nin nagsasadiring estado na inapod na Sultanato kan Sulu, na dati sinasakop sa kapangyarihan kaini an rona' na sa ngonyan binibilog na kan mga probinsya nin Basilan, Palawan, Sulu, Tawi-Tawi asin kan estado nin  Sabah, Malaysia