open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ramon Olaño, Jr.

Si **Ramon "Mon" O. Olaño, Jr.** (namundag sa Syudad nin Naga; Hunyo 5, 1946) sarong Bikolanong negosyante, komentarista sa radyo, kolumnista sa Bicol Mail, tagahiro pangkultura asin kagmuknâ sagkod presidente kan Sumaro Bikolnon. Siya nagtapos nin AB History sa Ateneo de Naga na Unibersidad sa Syudad nin Naga.  

Siya sarô sa kaapil kan Kabikolan Cultural Association, sarong kaburonyogan nin mga parasurat asin mga paraadal kan kulturang Bikolnon na itinugdas kan 1969. Ngunyan, siya aktibong myembro kan Centro Naga Business Club asin kan Nueva Caceres Heritage Movement, sarong organisasyon sa Syudad nin Naga para sa pagbantog kan pagpangataman kan pamanang yaman kan Kabikolan. asin saro man na kaayon sa Philippine Chamber of Commerce and Industry, Camarines Sur Chapter.

Siya an tagapadalagan kan programang *Boses ni Lolo* sa DWRN na minatukar nin manlainlain na isyu sa ekonomiya, politika asin kultura. Kan 2006, nagin siyang kritiko kaiba an iba pang mga Bikolanong parasurat sa Juliana Arejola-Fajardo Workshop sa Pagsurat-Bikol. Sarô man siya sa pinakamahigos na paraambag asin tagatulod kan Bikol Wikipedia poon kan 2007. Sa Premio Tomas Arejola para sa Literaturang Bikolnon kan 2009, sarô man siya sa mga nagin hurado digdi. 

Nagluwas an saiyang halìpot na biograpiya ki Clemente Alejandria asin *Tirigsikan nin mga Burat* sa publikasyon na An Tambobong nin Literaturang Bikolnon sa *Ani nin mga Rawitdawit* (Marso 2010) asin *Mga Yawityawit sa Tig-init* (Hulyo 2010). 

## Toltolan


## Mga panluwas na takod
*Panindog sa Bikol Wikipedia
*Panindog sa Facebook
Tataramon na Griego

An **tataramon na Griego** o **Griyego** (ελληνική γλώσσα) sarong miembro kan grupong tataramon na Gresya.
Lourdes Nieva

Si **Lourdes Lobis Nieva** sarong kagubay na Bikolanong parasurat nin mga rawitdawit sagkod usipon sa diyalektong Partido kan tataramon Bikol Sentral asin kagsurat kan libron *Osipon sa TolongTaramon: the Oral Folk Narratives of Partido* (NCCA, 2013). Sarô siyang paratukdô sa Sentral na Bikolanong Unibersidad nin Estado kan Agrikultura (CBSUA).

Siya nagin partisipante sa Juliana Arejola-Fajardo Workshop sa Pagsurat-Bikol sa Syudad nin Naga. Siya sarô sa mga kagmuknâ kan Hagkos Bikolana, sarong grupo nin mga babaing parasurat sa Camarines Sur kaiba sinda Irmina Torres, Marissa Reorizo-Redburn, Eilyn Nidea asin iba pa.

Sa ginibong *Rimpos: art-literature Exhibition* kan Salingoy Art Group, katampad kan mga obrang kurit ni Micah Hilotin an saiyang mga rawitdawit. An aktibidad ginibo sa Naga City Art Gallery sa Jesse M. Robredo Coliseum poon Mayo 4 sagkod 18, kan 2013. Nagpaluwas nin sarong libro na pinakarhay ni Eilyn Nidea laman an haralìpot na saysay dapit sa mga parakurit asin parasurat na kaayon sa aktibidad siring man an mga ladawan asin mga panurat na ipinahiling sa eksibit.  

## Toltolan
Nicholas Winton

Si Sir **Nicholas Winton** (namundag Nicholas George Wertheim; Mayo 19, 1909 - Hulyo 1, 2015) sarong Briton na humanitaryo na naghimo kan lagdoan asin sunod-sunod na pagpadulag kan mga kaakian, kadaklan kaini mga Hudyo, hale sa Tsekoslobakya ngane dai mahulog sa kamot kan mga Nazi kan an Ikaduwang Gerang Pankinaban nagdadangadang na. An hiron na ini naapod na **kindertransport** sa aleman na boot sabihon an pagtransportar kan mga kaakian. Si Winton naghanap mga harong na maeerokan ninda asin  naghingoa siya na magin ligtas an saindang byahe pasiring Britanya.

Pakatapos kan gera, siya dai nagpabareta kan saiyang pusoan na gibong-herak alagad an saiyang agom nadukayan kan 1988 an sarong scrapbook sa attic kan harong ninda kun saen nakadetalye an mga pangaran kan mga aki, kun sairisay an mga magurang kaini, asin kun arin na mga pamilya an dinarhan niya kan mga ini. Sa prensa Briton, saiya nabansagan na "Schindler Briton". Kan Oktobre 28, 2014, siya ginawadan nin onra kan Republika Tsekoslobakya, an Order of the White Lion kan Presidenteng Tsekong si Miloš Zeman. Siya  kan mga panahon na idto nag'eedad pa sanang 29 asin saiyang naligtas sa mga kampo nin kagadanan kan Nazi an 669 mga babae asin lalaking kaakian kan taon na 1939. 

Katuwang ni Winton iyo si Trevor Chadwick ta iyo ini an nagparahanap kan mga aking Hudyo na dapat irayo sa kamot kan mga Nazi asin gusto maglunad sa tren pasiring Britanya asin ta igdi an mga magurang nag'oyon masuway sainda an mga aki ninda maligtas sana sa katibaadan.

## Kagadanan

Si Winton nagadan kan umagahon nin Hulyo 1, 2015 sa edad na 106 sa Wexham Hospital sa Slough huli sa respiratoryong pag'aberiya.

## Mga panluwas na takod

* https://books.google.ca/books?id=P71tAAAAMAAJ&q=%22Barbara+Wertheimer,+who+came+from+Niirnberg,+in+1907%22&dq=%22Barbara+Wertheimer,+who+came+from+Niirnberg,+in+1907%22&hl=en&sa=X&ei=XE2UVYSVA4jYoASMqbbACw&ved=0CBUQ6AEwAA Naginibo ni Winton. Kinua 7-07-15.
* http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/8227798.stm Pagreport kan BBC News kan pagligtas ni Winton sa mga aki.

## Toltolan
Stephen Prestado

Si **Stephen "Pen" Villafuerte Prestado** sarong kagubay na Bikolanong parakurit asin parasurat nin mga rawitdawit sa mga tataramon na Bikol Sentral, Filipino asin Ingles. Siya an ilustrador kan poster kan pelikulang *Angustia* (2013) ni Kristian Cordero siring man kan mga librong *An Propeta* nin Kahlil Gibran (2013) na Binikol ni Wilmer Joseph Tria asin *Obras Maestras* na isinurat ninda Paz Verdades Santos sagkod Marifa Borja Fajardo. Sarô man siya sa mga parakurit sa librong *101 Kagila-gilalas na Nilalang* (2015) ni Edgar Calabia Samar asin ipinublikar kan Adarna House.  

Sarô siyang estudyante nin Edukasyon sa Ingles sa Ateneo de Naga na Unibersidad sa Syudad nin Naga asin kaapil kan Ateneo Literary Association (ALA). Siya nagin ilustrador asin kagdibuho sa mga pangkolehiyong publikasyon na *Sural*, *[[Tilad]]*, *Rimpos* asin *The Pillars Publication*. Kan 2007, nadakop siya asin si Antonio Casitas sa sarong protesta kontra sa pagmina kan Lafayette sa Rapu-Rapu, Albay.    

Si Prestado nagin partisipante sa Juliana Arejola-Fajardo Workshop sa Pagsurat-Bikol kan taon 2007 asin Saringsing Writers Workshop kan 2012. Siya kaapil man kan Parasurat Bikolnon. Siya iyo an nag-ikaduwang lugar sa pinakainot na *Bikol Slam* na ginibo sa Syudad nin Naga kan 2012.

Sa ginibong *Rimpos: art-literature Exhibition* kan Salingoy Art Group, katampad kan mga obrang kurit ni Roxanne Diaz Daliva an saiyang mga rawitdawit. An aktibidad ginibo sa Naga City Art Gallery sa Jesse M. Robredo Coliseum poon Mayo 4 sagkod 18, kan 2013. Nagpaluwas nin sarong libro na pinakarhay ni Eilyn Nidea laman an haralìpot na saysay dapit sa mga parakurit asin parasurat na kaayon sa aktibidad siring man an mga ladawan asin mga panurat na ipinahiling sa eksibit.  

## Toltolan


## Mga panluwas na takod
* Panindog sa Facebook 
* PENTADOS - an saiyang blog
* An saiyang portfolio
Irwin Keyes

Si **Irwin Keyes** (New York City, Marso 16, 1952 – Los Angeles, Hulyo 8, 2015) dating sarong Amerikanong entertainer.

## Mga panluwas na takod
* Oficial na websayt ni Irwin Keyes
Alghero

An **Alghero** asin sa syudad siring man sa probinsya kan Sassari, na makukua sa isla nin Sardinia. Asin kan katawo sa populasyon nin 40 803.
Tetanus

An **tetanus**, na inaapod man pagtutuyob (lockjaw), sarong impeksyon nahihiling na gayo sa paghihigot-higot kan masel. Sa mga tipong komun kaini, an paghihigot napoon sa salang dangan nalakop na sa ibang kabtang kan hawak. Parati, an  paghigot-higot na'ayaw mga pirang minuto asin nangyayari ini sa laog nin tolo asin apat na semana. An paghihigot pwedeng grabe na pati tulang kan hawak magragaak nanggad.
an ibang sintomas kaini iyo an mga minasunod: kalentura, paggaga'not, kulog-payo, sinasakitan maghamil, halangkaw na presyon kan dugo, asin marikas na kutad nin puso. An pagtangka' kan mga sintomas napoon tolo abot beinte unong aldaw paka'impeksyon.Pwedeng bulanan bago nauumayan an sarong natetetanus. Mga 10% daa kan natetanus nagagadan.

An tetanus kawsa kan impeksyon nin sarong bakterya, na inapod  bacterium Clostridium tetani.. An bakterya nakakalaog huli sa gatak kan kublit resulta kan ini natudok o nalugad kan sarong bagay na kontaminado. An bakterya komun nakukua sa daga', sa alpog, o sa udo nin hayop.
 An bakteryang ini naprodyusir nin mga toxin na nakiki'aram sa paghigot-higot kan mga masel na namamasdan na gayo sa mga tipikal na sintomas. An impeksyhon na ini dai nakaka'ulakit o nalakop sa ibang tawo.
 
An pagtaong pansagang sa impeksyon na ini iyo an pagbakuna kan inapod na bakunang pantetanus. Sa may kalugadan na hararom, rekomendado daa an pagtao kan bakuna sa immunisasyon asin tetanus immune globulin ngani maratom. Pwede man i'ineksyon an intravenous immunoglobulin (IVIG). An lugad dapat mahugasan nanggad na marahay asin anoman na mga kurukublit sa palibot haraleon. Ta'wan nin muscle relaxant an tawong may impeksyon ngani makontrol an paghihigot na grabe kan masel.   

An tetanus daa yaon sa gabos na parte kan kinaban alagad mas parati ini sa mga mainit asin basang klima kun saen an daga dakul na organikong bagay. Kan 2013, nagkawsa ini nin 59,000 kagadanan, totoo buminaba hale sa 356,000 kan 1990.. An tetanus toltol naadalan asin nabisto kan taon 1884 na Antonio Carle asin Giorgio Rattone sa Unibersidad nin Turin. Dangan kan 1924, nadiskubre an bakuna para igdi. 

## Mga panluwas na takod
* http://www.bt.cdc.gov/disasters/disease/tetanus.asp  Mga pag'iingat sa disaster. Kinua 19-07-15.
* https://en.wikipedia.org/wiki/Encyclop%C3%A6dia_Britannica Encyclopedia Britannica: Ano an tetanus. Kinua 19-07-15.
* https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1073859/?page=1 Mga paliwanag dapit sa tetanus. Kinua 19-07-15.

## Toltolan
Union Europea

An **Union Europea** sarong sistema komuntario na politiko na miembro kan grupong ekonomiko. Ini an sarô sa mga pinakáimportanteng organisasyon sa enterong kinàban asin an internasional na pinaká dakol na estado na populasyon sa Europa.

## Hilingon man
* Europa

## Mga panluwas na takod
* European Union delegation to the Philippines (English)
Martin Luther

Si **Martin Luther** (Nobyembre  10, 1483 – Pebrero 18, 1546) nagin kan Aleman praile sagkod propesor na teyolohiya ha siya nagadan. Siya an ikaduwang relihiyon kan Reporma Protestante, kagmana kan saiyang ama na orihinal si Bibliya bantog sa pag'agom anom na beses, pagkapot nin Contrareporma sa kabilogan kan saiyang sakop. Sa panahon niya, notado siya kan pagsuway niya sa Luteranismo asin pagtogdas kan Reporma Protestante, pagtunaw niya kan mga Simbahan Katoliko.
Chiang Kai-shek

Si **Chiang Kai-shek** (Oktobre 31, 1887 – Abril 5, 1975) sarong lider militar asin pulitiko na nagsirbeng pamayo kan Republika nin Tsina sa pag'oltan kan taon 1928 asin 1975. Bisto man siya sa pangaran na Chiang Chung-cheng (蔣中正, Jiang Zhong Zheng) o Chiang Chieh-shih (蔣介石, Jiang Jie Shi) sa Tsinong Estandarte. Siya saro man na myembrong maimpluensya sa partido Koumintang (KMT), an Partido Nasyonalista kan Tsina asin ugos na kakampi ni Sun Yat-sen. Nagin siyang Komandante kan Whampoa Military Academy, sarong akademya kan Koumintang. Siya man an nagsangle sa pwesto ni Sun Yat-sen kan an huri nagadan kan 1925. Kan 1926, si Chiang namoon sa Ekspidisyon Norte sa tuyong pagbunyog kan nasyon Tsina asin huli kaini nagin siyang lider nominal kaini. Nagsirbe siyang Chairman sa National Military Council kan gobyerno Nasyonalista kan Republika nin Tsina poon 1928 abot 1948. Si Chiang iyo man an namayo sa pakigera sa Hapon sa inapod na Ikaduwang Gerang Sino-Hapon, na iyo an teatro kan mga Insik sa Ikaduwang Gerang Pankinaban asin huli kaini nahimo niyang masaray sa kamot niya an poder kapot kan mga warlord sa suruway-suway na mga rona. Bakong arog daa ki Sun Yat-sen, si Chiang conservativo, pigbubusol mga tradisyunal na kulturang Intsik, asin pigsikwal an demokrasyang solnopan asin an nasyonalistang sosyalismong demokratiko na si Sun pigpapaorog imbes an sarong awtokratikong gobyerno.

Pakatapos kan Ikaduwang Gerang Pankinaban, an pwersang komunista asin an pwersa ni Chiang nagpulpogan. An pwersa ni Chiang nadaog kan mga Komunista na pinamayohan ni Mao Zedong kan taon 1949 asin napiritan an saiyang hokbo asin an mga kakampi niyang mga Nasyunalista na maghubo sa Taiwan asin  duman itogdas an sadiring gobyerno. 

## Mga panluwas na takod

* https://books.google.com.ph/books?id=YkREps9oGR4C&pg=PA205&dq=It+is+not+worth+it+to+sacrifice+the+interests+of+the+country+for+the+sake+of+my+son&hl=en&ei=MgW9TNvcKsP78Abztqi1Dw&sa=X&oi=book_result&ct=result#v=onepage&q=It%20is%20not%20worth%20it%20to%20sacrifice%20the%20interests%20of%20the%20country%20for%20the%20sake%20of%20my%20son&f=false Chiang Kai Shek: China's Generalissimo and the Nation He Lost. 2005. 562ng pahina.
* http://www.hoover.org/library-archives/collections/chiang-kai-shek-diaries  Chiang Kai-shek and the Struggle for Modern China. Kinua 24-07-15.

## Toltolan
Atlanta

An **Atlanta** sarong kapitolyo nin ciudad kan Estados Unidos sa Georgia. An katawo nin populasyon sa 447,841 nin 2013.
Kalye Heneral Luna

An **Kalye Heneral Luna** sarong tinampo sa Siyudad nin Naga na minapoon sa kanto kan **Kalye Zamora**  asin sumpay sa tulay nin Tabuk asta nasagkod sa kanto kan **Kalye Arana** sa tongod kan
nalulugaran kan Naga City Police Office. Ini ipinangaran ki Heneral **Juan Luna**, sarong minimidbid na heroe nasyonal kan Filipinas.

Ini saro sa importante asin mayor na kalye kan Naga ta nasesentro igdi an dakul na negosyo asin  ini sakop kan inapod na CBD I. Ini an pinakaenot na sentro nin negosyo poon pa kan panahon nin Kastila na kun saen igdi namugtak an kapitolyo, mga enot na negosyo arog kan Hindustan Store, Bombay Silk Store, Cine Bchara, Bicol United Pharmacal, Bicol Auto Supply, Wellington Store, Co To Co Grocery, Farmacia Uy asin iba pang mga hardware na tindahan arog kan United Hardware na ngonyan marayo na maliban ki Bichara asin Farmacia Uy. Ini inagihan kawasa nin lakopan na kasulo kan mga taon 1960.

Ngonyan saro pa man giraray na masibot na kalye ini apesar nagdakula nang marhay an sentro kan syudad.
Bradley Cooper

Si **Bradley Cooper** (namundag Enero 5, 1975) sarong Amerikanong aktor sa entablado, sa sine asin sa telebisyon.
 
## Toltolan
Warsaw

An **Warsaw** sarong kapitolyo sa ciudad sa subangan kan Polonya. An Warsaw asin igwang populasyon 1,790,658 na namamanwaan (2019).

## Populasyon

ImageSize = width:420 height:320
PlotArea = left:50 right:20 top:25 bottom:30
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.2,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:2000000
ScaleMajor = unit:year increment:500000 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:500000 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:20 align:center
  bar:1500 from:0 till:6500  
  bar:1624 from:0 till:48000 
  bar:1800 from:0 till:63400  
  bar:1939 from:0 till:1289000 
  bar:1945 from:0 till:422000 
  bar:1960 from:0 till:1139189
  bar:2000 from:0 till:1610471 
  bar:2014 from:0 till:1732707 
PlotData=
  textcolor:black fontsize:S
  bar:1500 at: 6500 text: 6500 shift:(0)
  bar:1624 at: 48000 text: 48000 shift:(0)
  bar:1800 at: 63400 text: 63400 shift:(0)
  bar:1939 at: 1289000 text: 1289000  shift:(0)
  bar:1945 at: 422000 text: 422000 shift:(0)
  bar:1960 at: 1139189 text: 1139189 shift:(0)
  bar:2000 at: 1610471 text: 1610471 shift:(0)
  bar:2014 at: 1732707 text: 1732707 shift:(0)
  
## Internet
* ''www.um.warszawa.pl/''
Tawo

An **tawo** (*Homo sapiens*) sarong na espesye sa *primates* na sarong pamilya sa Hominidae may pagkakaiba sa estruktura depende sa pagkasunod-sunod (order) asin espesye (species) . An tawo kabtang kan idioma, lohika, matematika, siyensiya asin teknolohiya.

## Toltolan
Elizabeth II

Si **Isabel II** o **Elizabeth II** (Elizabeth Alexandra Mary; Abril 21, 1926 - Setyembre 8, 2022) iyo an Reyna kan Reino Unido asin ibang mga miyembro na estado kan 16 na independienteng mga soberanong estado na inapod na mga Kumonwelt na mga nasyon poon 6 Pebrero 1952 hasta sa saiyang pagkagadan kan 2022.

## Kaamayi kan buhay

Si Prinsesa Isabel namundag alas 02:40 (GMT) kan 21 Abril 1926, durante kan pagreynar kan saiyang lolohon sa ama na si Hading Jorge &nbsp;V. An saiyang amang si Prinsipe Alberto, Duke kan York (nagin Hading George&nbsp;VI), iyo an ikaduwang aking lalaki kan Hadi. An saiyang ina na si Isabel, Dukesa kan York (nagin Reyna Isabel An Inang Reyna), iyo an pinakanguhod na aking babai kan aristokratong Scot na si Claude Bowes-Lyon, ika-14ng Earl kan Strathmore asin Kinghorne. 

Siya binunyagan kan Anglikanong Arsobispo kan York na si Cosmo Gordon Lang sa sarong pribadong kapilya kan Palasyo Buckingham. Nagin ninong asin ninang niya sinda Hading Jorge&nbsp;V asin Reyna Maria; Lord Strathmore; Prinsipe Arturo, Duke kan Connaught asin Strathearn (an ama kan saiyang lolohoan sa ama); Prinsesa Maria, Viscountess Lascelles (an saiyang tiyaon sa ama); asin Mary Elphinstone, Lady Elphinstone (an saiyan tiyaon sa ina).

An kasaro-sarong tugang niya si Prinsesa Margaret namundag kan 1930. An duwang prinsesa nag-adal sa saindang erokan sa irarom kan pamamahala kan saindang ina asin ni Marion Crawford. an mga leksyon nakasentro sa kasaysayan, lengwahe, literatura asin musika. Pinagpublikar ni Crawford an biograpiya ni Isabel asin Margaret kan saindang kaakian sa titulong *The Little Princesses* kan 1950, alagad dai ini ikinaugma kan pamilya ng royal. An libro iniladawa an pagkamoot ni Isabel sa mga kabayo asin ayam, an pagigi ninyang mabini asin responsable.

## Kagadanan
Kan 8 September 2022, sa Buckingham Palace inanunsyo na an Reyna nasa irarom kan superbisyon medikal sa Balmoral Castle pagkatapos kan mga doktor ipahayag an saindang pagmakulog. An pahayag nagsasabi na "Following further evaluation this morning, the Queen's doctors are concerned for Her Majesty's health and have recommended she remain under medical supervision. The Queen remains comfortable and at Balmoral." An apat na aki kan Reyna pag-iriba an saiyang mga manugang, asin si Prinsipe William asin si Prinsipe Harry, nagbyahe pa tanganing makaibahan siya. An saiyang pagkagadan kinumpirma sa bangging iyan na nagtataong epektibo sa Operation Unicorn.
Padurunongan 2015

An **Ikaanom na [[Padurunongan (Canaman, Camarines Sur)|Padurunongan]]** sa **[[Canaman, Camarines Sur|Canaman]], [[Camarines Sur]]** ginibo kan Agosto 20, 2015 bilang parte kan selebrasyon kan anibersaryo kan pagkamuknâ kan banwaan asin kan Bulan nin Tataramon sagkod Bulan nin Kasaysayan. Pinadalagan ini kan lokal na gobyerno sa pakikipagtabangan kan Departamento kan Edukasyon sa banwaan nin Canaman asin kan Sumaro Bikolnon. 

Pinadrinohan ini kan Parasurat Bikolnon, Apolonio B. Sto. Tomas Foundation, Emma Saavedra Manaog Foundation, Quikblox Builders asin nin mga indibidwal na nagtutulod kan kulturang Bikolnon.

## Resulta
Sa inot na pagkakataon, nagbali an Palo Elementary School na iyong nakagunò kan kampeonato sa Tigsik huli sa eskwelang si Reyna B. Yocampo siring man an Kurtland Grade School na iyo man an kampeon sa Dama nin Tataramon sa ngaran ni Kane Randy P. Beringuela. Nagunò kan Kurtland Grade School an *Tropeo nin Kampeonato* huli ta nakua man kaini an ikaapat na lugar sa Tigsik asin igwa man ining parakawat sa Bikol Quiz, bagay na nakalamang sa gabos na nagpartisipar na eskwelahan.

An mga paratukdô na sinda Joel Clarianes (Tariric Elem. School) asin Gilbert Sto. Tomas (Manapao Elem. School) kan Minalabac District asin Edwin Dela Torre kan Sirangan Art Commune, iyo an nagin mga hurado sa patiribayan sa Tigsik.

## Gawad nin Pagmidbid ki Clemente Alejandria
Ginawadan sa okasyon si Clemente Alejandria nin pagmidbid kan Sumaro Bikolnon na inirepresentar ni Kagawad Nathan Sergio kan Syudad nin Naga nin *Plake nin Pagpapadios Mabalos* na inakò kan akì ni Alejandria na si Lucia. Nagin bisitang tagapagtaram sa okasyon si Kristian Sendon Cordero, sarong paratukdô sa Ateneo de Naga na Unibersidad asin sarong premyadong parasurat sagkod direktor nin pelikula. 

## Kataytayan nin ladawan

File:Damanintataramon padurunongan2015.jpg|Kawat na Dama nin Tataramon 


## Toltolan
Melokoton

An **melokoton** (Prunus persica; Ingles, peach) sarong tinanom na nagtatata', nagkakahoy asin an prutas kaini iyo pinapakinabangan na gayo, kolor giyaw kun naubakan na. Ini tal na tubo sa norte-solnopan kan Tsina, sa rona kan Tarim Basin asin kabukiran nin Kunlun Shan kun saen daa enot na pigtanom asin  pinalakop.

Nabansagan ining persica huli sa lakopan na pagtatanom kaini sa Persya asin kun saen hale igdi dinara sa Europa. Sakop ini kan genus na Prunus na diyan kairiba man an mga prutas na inaapod na cherry, apricot, almond asin plum. Nabibistong gayo an melokoton huli sa pisog kaini na garo mansana lagting, matagas, gurudol-gudol o kurumbot. An bunga kaini sa luwas patos nin mahimpis na hibo pero bako man magatol sa pagkapot. Sinasabing an Tsina an pinakadakulang nagproprodyusir kan melokoton.

An Tsina an igwang pinaka mahiwas na tanoman kaini. Ini, alagad, mahiwas man na pinag'aataman asin pinagkukultibar, sunod-sunod sa saindang pagkadakul, sa Italya, Espanya, Estados Unidos asin Gresya.

Ginatos man an mga "cultivar" kaini mala ta grabe an pagkakairiba kaini sa langkaw nin pagtalubo, an hitsura mismo asin kolor kan bunga, an pagburak niya, an ugali nin pagtubo, an sukol kan prutas, an lumoy asin tagas kan laman, kolor kaining laman, an pagkadukot kan lagting sa laman dawa totoo ini bakong haloy na sarayon na dai mararaot. Alagad, sa iba-iba niyang patamboon, an melokoton nakukuang matubang magtalubo sa manlaen-laen na rona na iba-iba an klima asin geograpikong kamugtakan siring sa habagatan kan Kanada asin sa mga lantad nin Tailandya.

An melokoton lakop na tinitinda sa bilog na kinaban na de-lata ngane madali asin pasil an pagbyahe. 

## Mga panluwas na takod

* http://www.ent.uga.edu/peach/peachhbk/pdf/physiology.pdf  Pagpatalubo nin  melokoton. Kinua 29-08-15.
* https://web.archive.org/web/20080530124208/http://www.ag.fvsu.edu/publicat/commoditysheets/fvsu001.htm Pagpabisto kan prutas. Kinua 29-08-15.
* http://www.plants-culture.unimo.it/book/05%20Sadori%20et%20alii.pdf  The Introduction and Diffusion of Peach in Ancient Italy. Kinua 29-08-15.

## Galeriya



File:Floare de piersic.JPG|hitsura kan burak
File:Fleurpecher.jpg|pamumurak
File:Nectarine.jpg|bunga binaak
File:Pisog melokoton.jpg|thumb|Mga tu'lang kan melokoton
File:Momohatozu Huizong.JPG|Gamgam nakatogdon sa namumurak na melokoton, ika-11ng siglo
File:Plum plant.jpg|thumb|Melokoton, 3 taon edad
File:Peachblossoms3800ppx.JPG|tinanom na melokoton, namumurak na gayo



## Toltolan
Tatâ

An **pagtatatâ** iyo an paghuhulog o pagraratâ kan mga dahon kan mga tinanom huli ta sa panahon naman nanggad na ini dapat maghurulog siring sa kinaugalean kaini. An mga kahoy na nagtatatâ (sa Ingles, deciduous) igdi sa Filipinas iyo an naga (Ingles,Pterocarpus o narra), banaba, mambog, melokoton asin dakul pang iba. Sa ibang nasyon siring kan sa Amerika, Europa asin ibang lugar na may nyebe, an tigtarataan (autumn) nangyayari bago maglaog an pagniyebe.

## Toltolan
Padurunongan 2013

An **Ikaapat na [[Padurunongan (Canaman, Camarines Sur)|Padurunongan]]** sa **[[Canaman, Camarines Sur|Canaman]], [[Camarines Sur]]** ginibo kan Agosto 10, 2015 bilang parte kan selebrasyon kan anibersaryo kan pagkamuknâ kan banwaan asin kan Bulan nin Tataramon. Pinadalagan ini kan lokal na gobyerno asin kan Apolonio B. Sto. Tomas Foundation sa pakikipagtabangan kan Departamento kan Edukasyon sa banwaan nin Canaman, Canaman Central School Alumni Association (CCSAA), Antabay kan Kaakian Inc. (AKKI), Parasurat Bikolnon, Sumaro Bikolnon asin Bikol Wikipedia Community.

Kadungan kan okasyan iyo an paglunsar kan Apolonio B. Sto. Tomas Foundation. Nagin bisitang tagapagtaram iyo si Representante Maria Leonor Robredo kan Ika-3ng Distrito kan Camarines Sur.

## Resulta

Nagin kampeon sa *Bikol Quiz* iyo si Mark Vincent M. Vargas kan Canaman Central School (tagatukdô: Naya C. de Castro), sa *Tigsik* si John Carlo R. Cuadrante kan Mangayawan Elem. School (tagatukdô: Erma P. Medina) asin sa *Dama nin Tataramon* si Mars DL. San Carlos kan Haring-San Agustin Elem. School (tagatukdô: Julieth P. Tud).

## Kataytayan nin ladawan

File:Mangayawan_Elementary_School_at_Padurunongan_2013.jpg|An Mangayawan Elementary School kan Padurunongan 2013: Kampeon sa Tigsik asin Ika-4 sa Bikol Quiz


## Toltolan
Tukawan na Pilay

A **tukawan na pilay** sarong hitsurang tukawan gibo sa kahoy na dinesenyo ni Daniel Berset asin pinanday ni Louis Geneve. Hinaman hale sa 5.5 toneladang pasagi asin 12 metro (39 pye) an langkaw kaini.

An tukawan dakula alagad putol an sarong tabay pinatindog sa tinampo nag'aatubang sa kwartel kan mga Burunyog na Nasyon (United Nations) namomogtak sa Geneva, Switzerland. Ini simbolismo asin pagromdom sa mga nagkabaryadi asin nagkapurutlan mga tabay huli sa bomba asin minang itinanom sa daga sa lugar na may gera. Saro ining pagprotesta asin  pagkontra sa paggamit kan siring na mga bomba sa tahaw nin gera.

## Historya

An **tukawan na pilay** proyekto ni Paul Vermeulen, kapwa-kagmukna asin direktor kan Handicap International Suisse. Pinatindog kan organissayon na ini sa atubangan kan daratangan kan Palais des Nations sa Geneva kan Agosto 1997 na tinutuyo kuta na ikaag sana diyan nin tolong bulan sa paghalat kan pirmahan kan Ottawa Treaty kan Desyembre 1997 sa Ottawa, Canada. Kan an Tratado maratipikar nin 40 nasyon, an Tratado nagin marigon na instrumento kan ley internasyunal poon kan Marso 1, 1999.

Alagad, an dai pagpirma kan ibang darakulang nasyon sa Tratado asin makusog na suporta kan publiko sa iskulturang ini, iwinalat logod ini sa lugar abot 2005 na sa taon na iyan hinale ngona ta naghirahay sa kwartel kan Unidong Nasyon. Pakatapos kan pahirahay ikinaag ulit parehong lugar kan Pebrero 26, 2007.

An pagkaag-liwat kan Tukawan na Pilay kan 2007 iyo an pagpahayag nin suporta kan Handicap International sa pagpirma kan tratado internasyunal sa pagbawal kan mga cluster bomb, na napirmahan na ngane sa Oslo kan Desyembre 2008.

An obra rogaring kan si iskultor alagad kan 2004 ipiglito an pagrorogaring sa Handicap International na.

## Mga panluwas na takod

* http://www.myswitzerland.com/en-us/broken-chair-geneve.html Paliwanag sa tukawan na pilay. Kinua 12.09.15.
*http://www.tripadvisor.com.ph/ShowUserReviews-g188057-d6942259-r289163279-Broken_Chair_Sculpture-Geneva.html Kampanya laban sa mga bombang tanom sa daga. Kinua 12.09.15.
Bob Marley

Si **Robert Nesta "Bob" Marley**, OM (6 Pebrero 1945 – 11 Mayo 1981) sarong bantogan na Jamaicanong parakanta, musikero, kompositor asin gitarista. Kan panahon niya siya nagkamit nin labilabing kabantogan asin pag'omaw gibo kan istilo nin saiyang pagkanta.

Nagpoon siya kan taon 1963 sa grupong The Wailers na nagustohan na gayo kan mga paradangog sa bilog na kinaban. An grupo niya nagpaluwas nin mga plakang reggae kaantabay an prodyuser na si Lee Scratch Perry. Kan an grupong ini nagrilitikan kan taon 1974, si Marley nagsolong karera na, nagresulta sa pagpaluwas kan saiyang album na Exodus taon 1977 na iyo an nagkorona saiya kan  reputasyon bilang saro sa pinakamabentang artista sa bilog na kinaban, na naghakot nin bentang 75 milyon na rekord. Huli ta siya sarong posikit na Rastafari, an saiyang musika may timbre nin espiritualidad. Siya bantog sa mga kantang reggae.

## Diskograpiya
### Studio album
*The Wailing Wailers (1965)
*Soul Rebels (1970)
*Soul Revolution (1971)
*The Best of the Wailers (1971)
*Catch a Fire (1973)
*Burnin' (1973)
*Natty Dread (1974)
*Rastaman Vibration (1976)
*Exodus (1977)
*Kaya (1978)
*Survival (1979)
*Uprising (1980)
*Confrontation (1983)

### Live album
*Live! (1975)
*Babylon By Bus (1978)

## Mga panluwas na takod
* Osipon manongod sa buhay niya. Kinua 14-09-15.
* Mga sunod-sunod na pangyayari sa buhay niya. Kinua 14-09-15.

## Toltolan
Daniel Tosh

Si **Daniel Dwight Tosh** (Boppard, Mayo 29, 1975) dating sarong Amerikanong entertainer.

## Mga panluwas na takod
* Oficial na websayt ni Daniel Tosh
Lokton

An mga **lokton** yaon sa order nin Orthoptera, sub'order Caelifera. Parati ini halipot sana an antenna asin may makusog na tabay na sa biglang sikad ninda, ini naolaptik nin harayo tolos kun may dinudulagan. Sinda dai naagi nin kumpletong metamorphosis ta an mga ini nahimsa sa sugok na hitsurang antataro na naglolono nin  limang beses sagkod na magin sangkap na an hitsura bilang lokton. Sarig sa tamang kundisyon nin panahon an mga ini naluyap nin dakul na maray na inaapod nang alosoos asin dakulang perwisyo sa mga pananom. Nagigin sindang mga dumarapo na kun minsan inuubos an pananom sa mahiwas na karaan.

An lokton mga parakakan tinanom, orog an suno ninda an mga dahon kan mga gulayon, mga trigo, paroy  asin anopaman na kadootan. Kapamilya kaini an doron na pareho mga damat sa agrikultura. An ibang lokton may ibang kolor o mga kolor na nagpapadulag sa anoman na dumarapo sainda. An lokton apektado man kan mga parasitiko na pati sugok kaini pwedeng uboson. Ini totoo saro man na pagkakan kan ibang tawo sa ibang lugar ta ini sinasanlag o prinipritos. Haloy na an relasyon kan lokton sa tawo poon pa kan soanoy na panahon asin naapektohan kaini an pagbuhay asin historya kan mga tawo mala ta an mga ini tinampok na sa arte asin literatura.

## Bura kan lokton sa pag'apod

An lokton nakakomunikar paagi nin  paggosgos ninda kan saindang tabay sa pakpak asin an  buyog-buyog kan siring na aksyon namukna nin tanog o senyas sa kapwa lokton.

## Mga panluwas na takod

*http://australianmuseum.net.au/grasshoppers-crickets-katydids-and-locusts-order-orthoptera Pabisto sa lokton. Kinua 13-09-15.
*http://www.st-andrews.ac.uk/~wjh/jumping/index.html Mga adal sa lokton. Kinua 13-09-15

File:Lokton, ogbon.jpg|Mga ogbon na lokton
File:Skewered locusts.jpg|Tinuruhog inasal na lokton, Beijing, China
Atractomorpha lata, Burdwan, West Bengal, India 27 10 2012.jpg|gaudy grasshopper
Titanacris Albipes Vol.jpg|lubber grasshopper
File:LeafGrasshopper.jpg|leaf grasshopper
File:Dactylotum bicolor.jpg|painted grasshopper
File:Aularches miliaris at Mangunan Orchard, Dlingo, Bantul, Yogyakarta 07.jpg|spotted grasshopper
File:Grasshopper on a leaf, Philippines.jpg|thumb|Lokton nakatogdon sa berdeng dahon.
Naga (tinanom)

An **naga** o **narra** (*Pterocarpus*) sarong pantropikal na genus nin mga kahoy sa pamilyang Fabaceae. Kadaklan  kan mga pinagkukuanan nin pasagi' na gamit na gayo sa konstruksyon asin an kahoy kaini makunot, matagal, pino an supat. Angay na gayo ini sa paggibong mga mwebles arog kan lamesa, aparador, kabinet asin iba pa. Alagad, huli ta may katagasan, likay nanggad an pagpako igdi ta nagatak kun sala sa pakapako ta magisik bakong arog kan palo-tsina na malumoy.

## Industriyal na gamit

May pula asin puting narra. An salong kaini (tagok pag linugadan an ubak) ginagamit sa pagpapusog sa mga sabod, sa paggibong barnis asin iba pang gamit industriyal. An salong nagagamit man sa pagtugma o pagtina' asin saro' sa importanteng ingrediente sa paggibo nin olor.

## Medisinal na pakinabang

Komo medisinal na tinanom, an naga nakakarahay sa  helang na diabetes, panlaban sa mga impeksyon, pampahale nin mga kulogo o mga bukol asin mga panaw, pampakulpa' sa kulog tulak dara nin pagregla, asin problema sa prostrate. Siring man ini nahugas sa anoman na mga toxin sa hawak. An ubak na dinokdok kaini ginagaga' man saka an likido iniinom; maray ini sa dysentery, sa pagbubugris. An tsa sa narra pambulong man daa sa amotol (leprosy), kalentura, rheumotoid arthritis. Nadiskubre man na an ginaga' kaini maray na inomon nin mga pasyenteng may HIV/AIDS  ta nabalik apetito ninda, nagigin normal an timbang, nalinig an kublit sa mga lugad-lugad; an mga gapo-gapo natipon sa bato asin butog natutunaw, natoltol pag'iihi, napakusog sa hawak laban sa sipon o kalentura. 

## Kataytayan nin ladawan

Ladawan:Narrang palompong tinamboan.jpg|Palompong na narra tinamboan
Ladawan:Pterocarpus officinalis MHNT.BOT.2010.6.39.jpg|alt=pinong supat kan tabla|Pinong supat kan tabla
Ladawan:Pteroc indic 071125 1716 ipb.jpg|alt=marambongon na naga|Marambongon na naga
Ladawan:NarrA.jpg|alt=narra, nagtatâ|Narra, nagtatâ
Ladawan:PterocarpusMacrocarpus.jpg|alt=mga dahon asin burak|Mga dahon asin burak
Ladawan:Andaman padauk 10.JPG|alt=mga dalig sa poon kan naga|Mga dalig sa poon kan naga
Ladawan:Paduk01.jpg|alt=tabla kan naga|Tabla kan naga
Ladawan:Pterocarpus santalinus in Talakona forest, AP W IMG 8099.jpg|alt=sarong klaseng narra|Sarong klase nin narra


## Toltolan
Milagro eukaristiko

An **milagro eukaristiko** napadapit sa sarong dai maipaliwanag sa syensia na pangyayari na an sarong hostya sa pagMisa nagigin laman o sarong kabtang nin tawo asin an arak nagigin dugo nin tawo. Inaapod na Banal na Eukaristiko an pagMisa kun saen an milagrong ini nangyayari. An sentro nin pagtubod sa Kristianismo asin partikular sa Katolisismo o sa liturhiya ortodoxa na si Hesukristo nanggad an yaon sa pagMisa asin sa akto nin pagpangadye kan padi kan pamibing eukaristiko an hostya asin arak nagigin iyo mismo si Hesuskristo dawa totoo sa paghiling iyo pa giraray an hitsura nin hostya asin arak. Para sa tunay na kristiano, sala sa pagtubod na ining ritwal na ini saro sanang simbolismo.

Alagad, an milagro dai man limitado sa paghira kan arak sa tunay na dugo o kan hostya sa laman-tawo. An milagro pwedeng an hostya dai nalalapa sa lawig nin pirang gatos na taon o ini masulo kun isa'pag sa kalayo o kun malubong sa irarom nin daga, asin may hostya na nagkukuprit nin dugo.

An sinasarabing milagro totoo bako man gabos binibisto na milagro kan mga autoridad nin Simbahan Romano Katoliko.

## Mga panluwas na takod

* http://www.zenit.org/en/articles/physician-tells-of-eucharistic-miracle-of-lanciano Pageksamen kan hostya na nagin tissue nin puso asin an arak nagin dugo nin tawo. Kinua 18-09-125.
* http://www.acfp2000.com/Miracles/eucharistic.html  Milagro sa Lanciano, Italya. Kinua 18-09-15.

## Mga ginunoan

* Cruz, Joan Caroll. Eucharistic Miracles and Eucharistic Phenomena in the Lives of the Saints. 1987. Tan Books and Publishers, Inc. Rockford, Illinois. 305 p.
  

## Toltolan
Keegan-Michael Key

Si **Keegan-Michael Key** (Southfield, Marso 22, 1971) dating sarong Amerikanong entertainer.

## Kataytayan nin mga ladawan

File:Keegan-Michael Key Peabody 2014 (cropped).jpg|Key, 2014
Ladawan:Keegan-Michael Key (27491952671).jpg|Si Keegan-Michael Key
Lista kan mga Kandidato para Senador na Nanggarana sa Eleksyon 2013

An eleksyon 2013 para sa Senado kan Filipinas ginibo kan Mayo 13, 2013 sa pagpili kan kabanga kan kaapil sa Senado. An mga naelehir kan 2013, kaiba an mga napili kan taon 2010, iyo an mabilog kan Senado sa Ika-16 na Kongreso.

## Manera nin pagpili
An pagboto para sa mga senador lakopan sa bilog na nasyon, asin an mapipili iyo idtong may pinakadakul na botong makua asin an makakaayon sa nabotohan idto sanang kagduwang (12) kandidato na may nasikwit na pinakahalangkaw na boto. Kaya an botante igwa sana nin doseng ipagboboto, pwede hababa sa bilang na ini alagad dai pwede sumobra sa bilang na dose. An mga boto ini'eskutenyo asin an doseng kandidato nakakua nin pinakahalangkaw na bilang nin boto iyo an makakalaog sa Senado bilang mga elehidong senador.

An Komisyon nin Eleksyon (COMELEC) iyo an may katongdan magpalakaw kan eleksyon para sa Senado asin an Senate Electoral Tribunal (SET) iyo man an maareglo kan mga dismintehan pakatapos na an Senador makatukaw na sa opisyo.

*Key: **Pinairom**: nakatukaw, *italicized*: nobatong senador 
*Mga Senador ini'elehir lakopan sa nasyon asin mayong sinasakop na distrito o lugar.

## Mga ginunoan

* http://www.comelec.gov.ph/?r=Archives/RegularElections/2013NLE/Results/SenatorialElections2013 Opisyal na lista kan mga nangganang senador kan eleksyon 2013. Kinua 22-09-15.
Tapayan nin Manunggul

An **Tapayan nin Manunggul** sarong tapayan kaka'gan nin restos kan mga gadan. Ini nakotkot sa situng Neolitiko na iyo an Lungib nin Manunggul sa lugar kan Lipuun Point sa Palawan, kaparte kan mga kalulungiban nin Tabon. Ini may pagkagurang nang husto mala ta tinutubod na gikan ini sa mga taon sa pag'oltan nin 890-710 B.K. An tapayan may lokdo kun saen duwang pigurin an nakasakay sa sarong bangka. An sa enotan pigurin nin sinasabing tawong gadan na o kalag kaini, ta an duwang kamot niya nagkasoknongan  nakasapaw sa daghan asin an saro naman yaon sa likod may kapot sagwan na pigsasabing naggagaod pasiring langit. 

Ini sinasabing saro sa binibistong pinakamahusay na pre-kolonyal na artifak sa Filipinas asin konsideradong obra maestra. Pinagdeklara ining sarong pamanang lahi asin designadong obheto numerado 64-MO-74 sa Museo Nasyunal kan Filipinas. An orihinal nahaharong sa Museo nin Lahing Filipino  asin saro sa pinakapopular na eksibit duman. Gibo ini sa dalipay asin baybay. 

An sarong kahuwad kaini nakadispley man sa Museo Palawan.

## Pagkadukay sa tapayan

An tapayan nadukayan sa Lungib Manunggul kan Marso 1964 na Victor Decalan, Hans Kasten asin magkapirang mga trabahador na boluntaryo hale sa United States Peace Corps  dawa totoo an  ibang parasurat sinasabing si Dr. Robert B. Fox asin Miguel Antonio an nakadukay kaini kan taon pang 1962. Ini nakua daa kasabay kan pagkakua kan mga restos kan inapod na Tabon Man.

An mga lawog kan pigurin daa igwang mga mata asin nguso nakakaagid sa parehong istilo nin pagguhit nin siring na nahihiling man sa mga artifak igdi sa Sur-subangan nin Asya kan mga panahon na idto. Manonotahan man daa an kurit-kurit nin mga alon sa ngawngaw kan dulay, asin ta an istilong ini nin pagdekorasyon binubugtak an tapayan sa tradisyon nin pagdudulay kan kulturang Sa Huỳnh. Ini an mga banwang naghurubo sa direksyon hale sa Subangan pasiring Solnopan, gikan sa rona nin Borneo-Palawan pasiring Subangan Biyetnam. An mga pigurin pigpapahiling an simbolikong pagbyahe sa sunod na buhay. An tapayan mismo dai ilinulubong,  saka sa sekundaryong lubungan-tapayan na ini, an mga tulang sana (restos) an ikinakaag.

Sinasabi pang an ginuhitan na dulong asin hitsura kan mata sa oldot na proa kan barotong-espiritu makukua pa sa mga tradisyonal na sakayan-tubig sa Sulu Archipelago, Borneo asin Malaysia. An pagkakaagid kan pagguhit kan mga talinga, mata, dungo, asin nguso kan mga pigurin mahihiling pa daa sa mga inukit na iskultura sa Taiwan, sa Filipinas, asin kun saen-saen igdi sa Sur-subangan nin Asya.

## Mga panluwas na takod

* http://puertoprincesa.ph/?q=tourism/sights-activities/palawan-museum An Museo nin Palawan. Kinua 05-10-15.
* http://www.choosephilippines.com/go/islands-and-beaches/2991/spots-visit-palawan/  7 Amazing Spots to visit in Palawan. Kinua 05-10-15.
* https://en.wikivoyage.org/wiki/Puerto_Princesa Mga destinasyon sa turismo. Kinua 05-10-15.

## Toltolan
Museo Palawan

An **Museo Palawan** (Ingles: *Palawan Museum*) sarong museo pagsasadiri kan gobyerno kan Syudad nin Puerto Princesa sa Palawan asin pigpapalakaw kan Natural and Historical Foundation of Palawan, natogdas kan taon 1991.. Ini sarong kultural, historikal asin museo natural na naglaladawan kan mga gamit sa pagbuhay, pagtatanom, pagsisira kan mga tribung etniko yaon sa Palawan, mga pigdamot na manlaen-laen na mga buskay asin mga gasang, mga lumang pinggan, mangko, mga kolambiga, mga instrumento musikal (arog kan kudyapi, kalutang asin bunkaka) kan  mga tribu asin nakatala na mga awit; mga reproduksyon kan antigong mapa asin kan mga nakotkot na bungo asin tapayan tinutubod gikan pa sa  mga soanoy pang panahon.

Saro sa tampok na eksibit kan Museo iyo an replika kan Tapayan nin Manunggul na nadukayan sa Lungib nin Manunggul, na sarong situ Neolitiko sa pagtubod kan mga arkeologo. Ini tinutubod na gikan pa sa pag'oltan kan mga taon 890-710 B.K. Pinapahiling man an mga kalingking na pagsusurat kan mga Tagbanua asin Batak igdi.

## Mga nakalantad sa museo

Tapayan_Manunggul.jpg|Tapayan manunggul|
Pigurin mag'agom.jpg|Pigurin sa ritwal
Anteater Balintong.jpg|Balintong, Anteater
Pawikan.jpg|Pawikan
Mga buskay 1.jpg|Buskay
20151002 164314 - Copy.jpg|Buskay 
Buskay3.jpg|Buskay
Buskay5.jpg|Buskay
Gasang.jpg|Mga gasang
Kalombiga.jpg|Kolambiga, (buskay o gading)
Kalombiga2.jpg|Kolambiga, (buskay o gading)
Sildok.jpg|Bunkaka (sa lanob), sildok, kaka'gan
Gamit nin paraoma.jpg|Balogbogan, sundang
Gubing.jpg|Gubing nin tagbanua
Kudyapi.jpg|Kudyapi
Nota kudyapi.jpg|Nota sa kudyapi
Guhit kalingking.jpg|Surat kalingking
Mapa filipinas 1570.jpg|Mapa kan 1570 nin East Indies


## Toltolan
P. T. Barnum

**Phineas Taylor Barnum** (Hulyo 5, 1810 - Abril 7, 1891) sarong Amerikanong entreprenyur, pulitiko, asin pagtogdas kan *"Barnum & Bailey circus"*.
Vocabulario manual de las lenguas castellana y mexicana

An **Vocabulario manual de las lenguas castellana y mexicana** sarong diksyunaryong Espanyol-Nahuatl na ginibo ni Pedro de Arenas, enot nalagda bago an taon 1611. Ini an pinakapopular na diksyunaryong Nahuatl mala ta nag'agi sa kagsarong (11) edisyon sa laog nin 220ng taon.

 

## Mga panluwas na takod

*1793 edition, via Google Books

## Toltolan
Pierre Trudeau

Si **Joseph Philippe Pierre Yves Elliott Trudeau**, PC CH CC QC FRSC (/truːˈdoʊ/; pagsayod sa Pranses: ​[tʁydo]; Oktobre 18, 1919 – Septyembre 28, 2000), parati midbid sa apod na Pierre Trudeau o Pierre Elliott Trudeau, iyo an ika-15ng Poon Ministro kan  Kanada poon Abril 20, 1968 sundo Hunyo 4, 1979, asin otro, poon Marso 3, 1980 sundo Hunyo 29, 1984.

## Mga panluwas na takod

* http://www.pco-bcp.gc.ca/mgm/#LIFE Guide to Canadian Ministries since Confederation. Kinua 29-10-15.

## Toltolan
Estadong Islamiko

An **Estadong Islamiko nin Irak asin Levant**, (ISIL; Arabic: الدولة الإسلامية في العراق والشام‎), bantog man sa arapodan na Islamikong Estado nin Irak asin ash-Sham, Islamiko Estado (ISES), o Daesh ( (داعش, pakasayod sa Arabo: [ˈdaːʕiʃ]) sarong Wahhabi/Salafi jihadistang militanteng grupo asin sadiring-pabantolin na Estado Islamiko asin kalifato, na pinamomoonan asin binibilog nin haros mga Arabong Sunni gikan Irak asin Sirya. Kan Marso 2015, kapot kaining husto an teritoryong binabanwa nin abot sampolong milyon katawo namomogtak sa laog kan Irak asin Sirya, asin may nominal na kontrol sa mga watak-watak na kabtang kan Libya, Nigerya, asin Apganistan. An pag'iribang ini nagooperar asin igwa man nin mga ka'ayon asin kaandorog
sa ibang parte kan kinaban, kabali na diyan an Aprikang Amnayan, asin Asyang Solnopan.

## Mga panluwas na takod

## Toltolan
Justin Trudeau

Si **Justin Pierre James Trudeau** MP (namundag Desyembre 25, 1971) sarong pulitikong taga-Kanada asin Primer Ministro-designado kan Kanada. An saiyang partido na saiyang pinamamayohan, an Partido Liberal, hustong guminana sa 2015ng eleksyon federal. Sa pagsumpa niya, siya na an ikaduwang pinakahubin na Primer Ministrong matukaw, an pinakahubin iyo si Joe Clark. Siya an matuang aki ni Pierre Trudeau na saro man nangagin ika-15ng Primer Ministro kan nasabing nasyon.

Si Trudeau namundag sa Ottawa asin nag'adal sa Kolehiyo Jean-de-Brebeuf. Nakamit niya an Batsilyer en Artes sa literatura sa Unibersidad McGill asin sa Edukasyon sa Unibersidad nin British Columbia asin ta nailawan siyang enot na gayo kan siya tuminaram sa pagpahumale kan saiyang ama sa pagdapit kaini sa paglubong. Pakatapos pag'adal siya nagtukdo sa Vancouver, nag'adal engineering asin  nagpoon magkua nin Masters sa Environmental Geography. Naglataw siya sa atensyon nin publiko sa pagbusol nin mga iba-ibang adbukasiya manta na nagpapel siya sa TV miniseries The Great War kan 2007.

Nagbuntog siyang orog sa pulitika pakagadan kan saiyang ama asin  nangagin siyang representante para sa Papineau sa House of Commons kan eleksyon federal kan taon 2008. Kan Septyembre 2009, siya nanombrahan sarong kritiko kan Partido Liberal para sa Youth asin Multiculturalism. Kan Septyembre 2009, nagin naman siyang kritiko para sa Youth, Citizenship asin Immigration. Kan madaog sa eleksyon federal an Partido Liberal kan 2011, asin ta si Michael Ignatierr nagbutas komo lider sa LIberal, an interem na lider na si Bob Rae pignombrahan siyang kritiko para sa Post Secondary Education, Youth and Amateur Sport. Kan 2013, ginana niya an liderato kan Partido Liberal. Sa 2015 eleksyon federal, nadaog niya si Primer Ministro Stephen Harper na iyo an may renda kan Partido Conservative, mala ta hale sa 36 na tukawan, nasikwit kan saiyang partido an 184 tukawan sa House of Commons, bagay na pambihira asin enot pa sanang nangyari ini sa eleksyon sa Kanada na may dakulaon na lukso sa bilang nin ginanang tukawan.

## Buhay personal
Si Tradeau nanompongan an saiyang maaagom na si Sophie Grégoire kan sinda mga aki pa ta si Sophie kaklase, kagubay asin katood kan saiyang ngohod na tugang si Michel. Nagkasumpongan naman sinda liwat kan Hunyo 2003 kan ini si Grégoire saro nang personalidad sa telebisyon Quebec asin  nagin kapwa-kagbusol kan sarong charity ball. Dangan an pag'iriba ninda nagbunga sa pag'ilusyonan, mala ta kan Oktobre 2004 pormal nang magka'ilusyon asin kan Mayo 28, 2005, nagpakarasal sa sarong seremonya Katolika sa simbahan nin Sainte-Madeleine d'Outremont duman sa Montreal. Sinda igwang tolong aki: Xavier (namundag Oktobre 2007), Ella-Grace (Pebrero 2009), asin Hadrien (Pebrero 2014).

Kan Hunyo 2013, duwang bulan pakanangagin siyang pamayo kan Partido Liberal, an mag'agom pinabakal saindang harong sa Côte-des-Neiges sa Montreal asin nagkua nin sarong paarkilahan na harong sa  Rockcliffe Park duman sa Ottawa, na iyo an ineerokan ni Trudeau kan an saiyang ama na si Pierre Poon Ministro pa asin duman man nakaestar.

## Mga panluwas na takod

## Toltolan
Masoud Barzani

Si **Masoud Barzani** (Kurdo: مەسعوود بارزانی‎ o Mesûd Barzanî; namundag 16 Agosto 1946) sarong Iraking Kurdo na pulitiko na presidente kan Rona nin Iraking Kurdistan poon pa kan taon 2005 asin siya man an lider kan Partido Demokratikong Kurdistan (PDK) poon pa 1979.

Si Masoud Barzani nagsangle' sa saiyang ama na si Mustafa Barzani, saro man na lider Kurdo, bilang pamayo kan PDK kan taon 1979. Katuwang niya an saiyang tugang na si Idris Barzani, siya asin kaalyado mga ibang grupong Kurdo, pinaglabanan an Baghdad durante kan Gerang Iran-Irak na nag'ayaw nin walong taon (Septyembre 1980 - Agosto 1988). Sa lawig kan gerang ini, an liderato kan Kurdo nag'erok sa laog kan Iran.

## Presidente kan Ronang Kurdistan

Bunga kan pagkadaog ni Saddam Hussein sa Gerang Golpo (1991), asin resulta man kan Operation Provide Comfort kan mga Amerikano na iyo an pagsurog kaini sa mga Kurdo,  nakamit kan mga Kurdo an total na pagkapot asin pagkontrol kan saindang inaapod na tradisyonal na erokan asin teritoryo sa may bandang amnayan kan Irak, na midbid bilang Kurdistan Irak o "Kurdistan Habagatan". Namukna an inapod na autonomong sona sa parteng ini huli kan mga pangyayari, asin sarong eleksyon na talingkas- na enot nanggad na pangyari sa Irak - an ginibo kan 1992. Duwang partido pulitikal na Kurdo an nagbanggaan sa eleksyon, an Partido Demokratikong Kurdistan (PDK) asin an Patriotikong Buronyog kan Kurdistan (PBK) na pinamoonan ni Jalal Talabani. An duwang partido ogaring nabanga nanggad an boto kaya pighiriras an mga ministro nin pantay-pantay sa magkaduwang lado. Alagad, kan Mayo 1994 nagpolpogan an Peshmerga kan PDK asin PBK kun saen si Barzani kan taon 1996 hinagad an asistensya kan  rehimen ni Saddam Hussein ngane madaog niya an pwersa kan PBK, na an huri man ngane naghahagad tabang sa Iran. An PDK naalaw an pwersa kan PBK sa mga mayor na syudad kan Iraki Kurdistan, pero an inalaw na PBK nagtiripon liwat asin nasakop asin nakaptan man an Suleimani asin ibang parte kan probinsya nin Hawler. Kan  natapos an gera sibil, huli sa pakikiaram kan mga Amerikano, an sona Kurdo nabanga sa duwang pwersa, an PDK kapot an Amnayan-solnopan na parte, an PBK, kapot an Habagatan-subangan. Pero kan Pagsakyada kan Irak taon 2003 kan mga pwersang amerikano, an  duwang lado luwayluway nagtogdas nin sarong bugkos na gobyerno rehiyonal. Si Barzani nagin myembro sa mas dakulang Konseho Gobyerno kan Irak asin nagin ngane pamayo kaini kan Abril 2004. Dangan siya napili na Presidente kan Rona nin Iraking Kurdistan kan Parlamento kan Iraking Kurdistan kan Hunyo 2005.

Si Barzani saro sa Kurdong makabanwa na nagtotolod nanggad kan katalingkasan kan Kurdistan Iraki na magin suway na sa nasyon Irak, asin an armadong pwersa kaini na Peshmerga maisog man na nakikibokbokan sa Estadong Islamiko nin Irak asin Levant ngane dai makalaog sa teritoryo kan mga Kurdo.

## Toltolan