open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Uran

An **uran** (Ingles: *rain*; Tagalog: *ulan*) iyo an sarong klase nin presipitasyon, na sarong produkto nin kondensasyon nin tubig na atmosperika na natitipon sa kadagaan. Ini iyo nabibilog kapag an mga patak kan tubig iyo nahuhulog sa daga hali sa mga panganuron. 

Dae gabos nin uran iyo nakakaabot sa kadagaan; an iba nagsasangaw habang nag-aagi sa duros. Kapag mayong nakakaabot sa daga, ini iyo inaapod na *virga*, sarong pangyayari na harus nangyayari sa mga maiinit asin halang na kadagaan, an mga desyerto. An siyentipikong paliwanag kun sain an uran iyo nabibilog asin nahuhulog iyo inaapod na prosesong Bergeron.

## Mga panluwas na takod

* ''What are clouds, and why does it rain?''
* Artikulo kan BBC dapit sa epektong pag-uran kapag Sabado asin Domingo
* Artikulo kan BBC dapit sa paggibo nin uran
* ''Do we have enough fresh water? Johan Rockstrom says we do, if we use it correctly.''  Interbyu na *Earth & Sky*, pinag-uulayan an pagsalo nin patak kan uran asin pag-ina sa pagdalagan kan tubig-uran, parte na an sa paagi nin konserbasyong tilahe *(tillage)*.
Katalingkasan sa impormasyon

An **katalingkasan sa impormasyon** katalingkasan nin sarong tawo o kadaklan sa pagpublikar asin pagkonsumo nin impormasyon. An pagkua nin impormasyon iyo an abilidad na an saro maghanap, mag - ako asin makatao nin impormasyon sa epektibong paagi. Kun beses kaiba digdi an "sientific, katutubong kaaraman; asin tradisyonal na kaaraman; an katalingkasan sa impormasyon, pagtugdok nin mga kayamanan na may bukas na kaaraman, kaiba an bukas na mga pamantayan sa internet asin bukas na mga pamantayan, asin paghayag saka pagkaigwa nin impormasyon; pagpreserbar nin digital na mana; an paggalang sa lain-laoin na kultura asin varayti kan mga lengguwahe, arog baga kan pagpatalubo nin lokal na laog sa madaling maintindihang mga lengguwahe; de kalidad na edukasyon para sa gabos, kaiba na an kakayahang pangbuhay asin e-learning; an pagdugang nin bagong media asin impormasyon sa pagbasa asin abilidad, asin sa sosyal na koneksion sa Internet, kabale an pagtao nin atensyon sa mga dai pagkapantay-pantay sa mga abilidad, edukasyon, karera, edad, rasa, etniko, asin pagigin madaling makua kan mga may diperensya; asin an pagmukna kan koneksyon asin baratong an ICTs, kaiba an mobile, internet, asin mga broadband infrastructures." 

An pampublikong pagkua nin impormasyon sa gobyerno, kaiba an pagpublikar nin impormasyon, asin pormal na katalingkasan sa mga pambatas na impormasyon, ibinibilang nin dakol na importanteng pundamental na elemento nin demokrasya asin integridad sa gobyerno.

Si Michael Bukland tinatawan nin kahulogan an anom na klase nin kaulangan na kaipuhan na pangganahan tanganing makua an impormasyon: minimidbid an gikanan, makukuahan kan gikanan, presyo kan naggagamit, gastos sa nagsusustento, kapakipakinabang na kamugtakan, pag-ako. Mantang an "panlaog sa impormasyon," "katotohanan sa impormasyon," "katotohanan na maaraman" asin "katalingkasan sa impormasyon" kun minsan ginagamit na mga diyalektos, an iba-ibang termino pigtatampok nanggad an partikular (albeit related) na mga dimensyon kan isyu.

An katalingkasan sa impormasyon konektado sa katalingkasan sa ekspresyon, na pwedeng umaplikar sa ano man na midyum, baga man iyan berbal, pagsurat, pag-imprenta, elektroniko, o paagi sa arte. Nangangahulugan ini na an proteksyon nin katalingkasan sa pagtaram bilang tama bako sanang an laog, kundi siring man an paagi nin pagpahayag. An katalingkasan sa impormasyon sarong lain na ideya na kun beses kontra sa pribadong karapatan sa konteksto kan impormasyong panteknolohiya asin internet. Siring kan karapatan sa katalingkasan sa pagpahayag, an diretso sa pribadong buhay sarong minimidbid na karapatan nin tawo asin katalingkasan sa impormasyon na nagseserbing dagdag sa diretsong ini. An gobyerno kan United Kingdom pinagrepresentar ini na sarong pagpalawig nin katalingkasan sa pagtaram, asin sarong pundamental na karapatan nin tawo. Iyan minimidbid sa internasyonal na batas. An Partido internasyunal asin Estados Unidos, nagpatindog nin mga plataporma politikal basado sa kadaklan sa katalingkasan sa mga isyu sa impormasyon.

## Hilingon man

* Katalingkasan sa panorama

## Toltolan
Marina Joesoef

Si **Marina Joesoef** — namundag Marina Sastrowardoyo Marso 24, 1959 sa Jakarta, Indonesya — sarong Indones na artista. Siya sarong pintor. Nagpaeksibit na siya sa Jakarta asin sa Kuala Lumpur, Malaysia. Midbid man siya sa pangaran na **Marina Joesoef Sastrowardoyo**, alagad Joesoef an apelyido niya sa agom niya.

Kan mga 1960, si Marina kairiba an saiyang mga magurang asin mga tugang naghurubo sa Los Angeles asin dangan sa Leiden, Netherlands, kun saen an ama niya na si Dr. Sumarsono Sastrowardoyo, nag'adal kan kurso sa urology nin anom na taon, na may panahon pa na pagtukdo sa University of California, Los Angeles. Si Marina nag'eskwela sa  Santa Monica asin sa Leiden.

Pakapuli sa Indonesya, si Marina kan 1976 nag'partisipar sa Miss Teen pageant pig'amaan kan magasin na *Gadis*asin siya nangggana nin primer premyo.

## Pamilya
Si Ms. Joesoef matuang aki ni Dr. Sumarsono Sastrowardoyo, sarong doktor, siruhano asin memoirista. An matua ng tugang niyang si Ariawan Sastrowardoyo, nagadan kan 1995. Saro pang tugang niya si Dr. Aswin W. Sastrowardoyo, sarong dfpoktor man asion gitarista asin vocalista sa grupong musikal na Chaseiro poon 1979 abot 1983, and a younger sister, Lisa Damayanti Sastrowardoyo (b. 1962).

An aktres na si Dian Sastrowardoyo sobrina ni Ms. Joesoef.

Siya an naagom iyo si dai-nang Mr. Iwan V. Joesoef, sarong negosyante, asin igwang duwang aking lalaki na sinda Marwan Arie Joesoef (namondag 26/5/1976), Nurfahd S. Joesoef (namondag 4/3/1979) asin sarong aking babayi na si Tiara R. Joesoef (namondag 5/7/1999)

An saiyang paternal na lolo na si  Sutejo Sastrowardoyo, sinususog an ginikanan kan pamilya mga ika-18ng kapagarakian sundo sa ika-15ng siglo sa Java.

## Mga tataramon
Si Ms. Sastrowardoyo mahusay magtaram nin Ingles, Olandes, Javanes, asin Indones.

## Nota
Unibersal na akses sa edukasyon

An **unibersal na akses sa eduksyon** iyo an abilidad kan gabos na tawo na magkaigwa nin pantay-pantay na oportunidad sa edukasyon, ano man an saindang sosyal na klase, rasa, sekso, etnikong pinaghalean o pisikal asin mental na mga kapansanan. An termino ginagamit pareho sa pag-ako sa kolehiyo para sa katahawan asin ibabang klase, asin sa tabang kan teknolohiya para sa mga may kapansanan. An nagkapirang kritiko naghohona na an kaugalean na ini sa mas halangkaw na edukasyon, na kontra sa estriktong merito, nagbubunga nin mas hababang akademikong mga pamantayan. Tanganing magin pasil an pagkua nin edukasyon sa gabos, an mga nasyon igwa nin karapatan sa edukasyon. 

An Unibersal na pagkua nin edukasyon nag-hihikayat nin lain-lain na pamamaagi nin pedagohikal tanganing mahaman an pagpalakop nin kaaraman sa ibong kan pagkalain-lain nin sosyal, kultural, ekonomiko, nasyonal asin biolohikong pinaghalean. Sa inisyal na pagpauswag na igwang tema sa pantay-pantay na oportunidad na magkaigwa nin pantay na pinagadalan o pisikal asin mental na mga deperensya, an mga tema na namamahala sa unibersal na paagi sa edukasyon naghiwas na ngunyan sa gabos na klase nin abilidad asin pagkalain-lain. Siring pa man, an pakahulugan sa pagkalain-lain mismo sarong mahiwas na kombinasyon, an mga paratukdo na naggigibo nin unibersal na paagi padagos na mapapaatubang sa mga kadipisilan asin an mga pagbabago sa saindang leksyon na plano tanganing mapauswag an mga tema nin pantay-pantay na oportunidad sa edukasyon. 

Mantang an unibersal na paagi padagos na iniiba sa sistema nin edukasyon kan US, hinahagad sa mga propesor asin instruktor sa grado kan kolehio (sa nagkapirang pangyayari paagi sa batas) tanganing isipan liwat an mga paagi nin pagresolber sa unibersal access sa saindang klasrum. An unibersal na access sa edukasyon pwedeng magdagdag nin mga probisyon sa iba-ibang metodo sa pag-assess kan nanudan kan lambang estudyante kalakop an retensyon kani. Halimbawa, tanganing maaraman an nanodan sa materyal, pwedeng siyasaton nin sarong propesor an estudyante sa paagi nin komprehensibong eksaminasyon, kabtang na eksaminasyon, portfolios, pananaliksik, pagbasa asin pagsusuri, oral na eksam, mga gibuhon sa harong. An pagtao nin iba-ibang paagi na masala kan pagkanuod asin pagtanda kan lambang estudyante makakatabang sa pag-aram kan mga kakulangan sa unibersal na access asin makakatao nin mga paagi para mapauswag an unibersal na access.

## Susugan
Lyudmila Putina

Si **Lyudmila Aleksandrovna Ocheretnaya** (, dati **Putina**, Путина, ,  **Shkrebneva**, Шкребнева; namundag 6 Enero 1958) iyo an dating agom ni Vladimir Putin, an presenteng presidente asin dating primer ministro nin Rusya.

## Toltolan
Symon Petliura

Si **Symon Vasylyovych Petliura** (;  – Mayo 25, 1926) sarong Ukranyanong politiko asin peryodista. Siya nagin Supreme Commander kan Hokbong Ukranyano asin Presidente kan Ukrainian People's Republic durante kan madalian na soberaniya kan Ukranya taon 1918–1921, na siya an namoon sa Kampanya para sa Independensya nin Ukranya sunod sa paglagpak kan Imperyong Ruso kan 1917.

## Toltolan
Alyansang UniTeam

An **Alyansang UniTeam** (Ingles: *UniTeam Alliance*) iyo sarong elektoral na alyansa sa Filipinas na nabilog para suportahan an kandidatura ninda Bongbong Marcos asin Sara Duterte sa pang-presidente asin bise-presidente na eleksyon asin an saindang mga kaalyado sa pankagabsang eleksyon sa Filipinas kan 2022. An alyansa napormalisa kan Nobyembre 29, 2021. 

## Kaapil kan kuwalisyon
* Hugpong ng Pagbabago
* Lakas–CMD
* Partido Federal kan Filipinas
* Pwersa ng Masang Pilipino

## Toltolan
Kasunduan sa Paris

An **Kasunduan sa Paris** (Ingles: *Paris Agreement*; Pranses: *Accord de Paris*), na mas bisto sa apod na **Paris Accords** o **Paris Climate Accords**, sarong internasyunal na tratado sa nagbabagong klima, na inadoptar kan 2015. Sakop kaini an mitigasyon, adaptasyon, asin pinansya sa nagbabagong klima. An Kasunduan pinagnegosyar nin 196 na partido sa 2015 United Nations Climate Change Conference harani sa Paris, France. 

An Kasunduan sa Paris binuksan sa pirma kan 22 Abril 2016 (Earth Day) sa sarong seremonya sa New York. Pakatapos na maratipikar kan European Union an kasunduan, igwa nang supisyenteng mga nasyon an nagratipika sa Kasunduan na responsable sa greenhouse gas kan kinaban tanganing an Kasunduan magkaigwang pwersa kan 4 Nobyembre 2016. Kadtong Nobyembre 2021, 193 na myembro kan United Nations Framework Convention on Climate Change (UNFCC) an mga partisipante sa kasunduan. Sa apat na myembrong estado kan UNFCC na dai nagratipikar sa kasunduan, an solamenteng mayor na emitter iyo an Iran. Nag-atras an Estados Unidos sa kasunduan kan 2020, alagad nagbali liwat kan 2021. 

An panhaluyan na target sa temperatura kan Kasunduan sa Paris iyo na papagdanayon an paglangkaw nin temperatura sa bilog na globo na hababa sa 2 °C (3.6 °F) na mas halangkaw sa pre-industriyal na grado, asin mas marahay kun malimitaran an pagsakat sa 1.5 °C (2.7 °F), minimidbid na ini makakaina sa mga epekto nin pagbabago sa klima. An emisyon dapat pasaditon sa pinakamadaling panahon asin maabot an net-zero sa katangaan kan ika-21 na siglo. Tanganing magdanay sa ibaba nin 1.5 °C nin pangkinaban na pag-imbong, an mga emisyon kaipohan maputol nin dai mababa sa 50% sa 2030. Ini an sarong agregate kan nationally determined contributions kan lambang nasyon. 

Katuyohan kaini na dugangan an kakayahan nin mga myembro na makibagay sa mga epekto kan nagbabagong klima, asin makamobilisa nin hustong pinansya. Sa irarom kan Kasunduan, an lambang nasyon kaipuhan na determinaron, planuhon, asin regular na ireport an saindang mga kontribusyon. Mayong mekanismo na mapwersa sa sarong nasyon na magbugtak nin espesipikong mga puntirya sa emisyon, alagad an kada target maninigong malagpasan an nakaaging mga punterya. Kabaliktaran kan 1997 Kyoto Protocol, an pagkakaiba kan mauswag asin nag-uuswang pang mga nasyon malabo, mala ta an huri kaipuhan man na magpasunod nin mga plano para sa mga para bawasan an emisyon. 

An Kasunduan pig-umaw kan mga lider pankinaban, alagad pigtuyaw na daing bagsik kan magkapirang environmentalista asin analista. Igwa nin debate manungod sa pagigin epektibo kan Kasunduan. Mantang an presenteng mga pangako sa irarom kan Kasunduan sa Paris bakong igo sa pag-abot sa ibinugtak na mga target sa temperatura, igwa nin mekanismo nin nag-uurog na ambisyon. Mapangganang nagamit an Kasunduan sa Paris sa litigasyon sa klima na nagpwersa sa magkapirang nasyon asin sa sarong kumpanya nin krudo tanganing pakusugon an paghiro sa klima.  

## Susugan
Team Robredo–Pangilinan

An **Team Robredo–Pangilinan** (**TRoPa**), midbid man bilang **Tropang Angat**, iyo sarong elektoral na alyansa na minasuporta sa kampanya bilang presidente kan Bise Presidente kan Filipinas na si Leni Robredo para sa pang-presidenteng eleksyon sa Filipinas kan 2022. Si Senador Francis Pangilinan man an katambal ni Robredo para bise presidente.                                                                                                                                                                                     

## Linyada para Senador
An linyada kan mga senador kaini iyo kaiba an mga miyembro kan Partido Liberal, Akbayan, Katipunan ng Nagkakaisang Pilipino, asin Ang Kapatiran. An mga bisitang kandidato sa TRoPa iyo miyembro kan Bagumbayan–VNP, Nationalist People's Coalition, asin United Nationalist Alliance.

* Dating Representante Teddy Baguilat (Liberal)
* Dating Bise Presidente Jejomar Binay (UNA)
* Senador Leila de Lima (Liberal)
* Abogadong si Chel Diokno (Katipunan ng Nagkakaisang Pilipino)
* Gobernador kan Sorsogon Francis Escudero (NPC)
* Senador Richard Gordon (Bagumbayan–VNP)
* Senador Risa Hontiveros (Akbayan)
* Abogadong si Alex Lacson (Ang Kapatiran)
* Abogadong si Sonny Matula (es) (Independente)
* Dating Senador Antonio Trillanes (Liberal)
* Senador Joel Villanueva (Independente)

## Hilingon man

* Kampanya ni Leni Robredo para Presidente sa 2022
* Alyansang UniTeam

## Toltolan
Scott Morrison

Si **Scott John Morrison** (; namundag 13 Mayo 1968) sarong Australyanong politiko na siya nangagin ika-30ng primer ministro nin Australia. Siya nag'asumir sa pwesto kan Agosto 2018 kan siya naelehir na lider kan Partido Liberal nin Australia, asin kan enot nagsirbe man siyang Tesorero nin Australia sa irarom ni Malcolm Turnbull poon 2015 abot 2018. Nagdimitir siya bilang lider kan nadaog siya sa 2022 eleksyon pederal. Si Morrison magigin temporaryong Primer Ministro sagkod na si Primer Ministro-elehido, si Anthony Albanese napasumpa na ni Gobernador-Heneral. 

## Toltolan
Anthony Albanese

Si **Anthony Norman Albanese** (  or  ; namundag 2 Marso 1963) sarong Australyanong politiko asin an presenteng primer ministro-elehido nin Australia. Siya nangagin lider kan Australian Labor Party (ALP) poon pa kan 2019, asin Myembro nin Parlamento (MP) para sa Grayndler poon 1996. Si Albanese nagin deputy prime minister nin Australia sa irarom kan ika-2ng gobyernong  Rudd kan 2013 asin ministro sa gabinete sa Rudd asin man sa Gobyerno Gillard poon 2007 sundo 2013.

## Toltolan
Peminisasyon kan kaprobrehan

An **peminisasyon kan kapobrehan** (Ingles: *feminization of poverty*) iyo an nag-uurog na dai pagkapantay-pantay sa pamantayan nin pagbuhay nin mga lalaki asin babae huli sa naghihiwas gender gap sa kapobrehan. An pangyayaring ini sa kadaklan konektado sa kun panong an kababaihan asin kaakian bakong angay na irinerepresentar sa laog kan mas hababang sosyoekonomikong estado kumpara sa mga lalaki sa parehas man sanang sosyoekonomikong estado. An mga dahilan kan peminisasyon kan kaprobrehan iyo an estruktura nin pamilya, trabaho, sekswal na kadahasan, edukasyon, pagbago nin klima, femononics, asin salud. An tradisyunal na mga stereotypes sa kababaihan yaon pa man giraray sa dakol na kultura na naglilimitar sa mga oportunidad sa income asin partisipasyon sa komunidad para sa dakol na mga babae. Isabay pa digdi an hababang income, ini pwedeng magmanipestar sa sarong siklo nin kapobrehan asin sa siring sarong isyung inter-generational. 

An entrepreneurship parati iyo an hinuhuna na bulong-sa-gabos na solusyon sa deprivation depletion. An mga parasuportar positibong nagsasabi na iyan naggigiya sa disenyo nin trabaho, mas halangkaw na sweldo, asin mas hababang presyo sa mga banwaan kun sain ini nangyayari. An iba man dai uyon na dakol na entrepreneur nagpoprodusir nin low-capacity na mga kompanya na nagtatabang sa mga merkado sa rehiyon. 

An terminong ini naggikan sa US, sa paghinanapos kan ika-20 na siglo asin nagdanay na prominente bilang sarong kontestadong internasyunal na pangyayari. Ilinaladawan kan nagkapirang parasiyasat an mga isyung ini na prominente sa nagkapirang nasyon sa Asya, Aprika asin mga lugar sa Europa. An mga babae sa mga nasyon na ini parating mayong income, oportunidad sa trabaho, asin pisikal saka emosyonal na tabang na naglalaag sainda sa pinakahalangkaw na peligro nin kapobrehan. An pangyayaring ini nagkakalain-lain man sa mga relihiyosong mga grupo, na minadepende sa pagkonsentrar sa mga papel nin sekso asin kun gurano kadayupot na sinusunod an saindang mga relihiyosong teksto. 

An peminisasyon nin kapobrehan panginot na sinosokol sa paagi nin tulong internasyunal na indese. An mga indeseng ini iyo an Gender-related Developmental Index, Gender Empowerment Measure asin an Human Poverty Index. An mga indeseng ini nakasentro sa mga isyung apwera sa kwarta o pinansyal na mga isyu. An mga indeseng ini nakasentro sa mga dai pagkapantay-pantay, klase nin pamumuhay, asin itinatampok an pagkakalain kan kapobrehan nin tawo asin kan kapobrehan sa income. 

## Susugan
Karapatan pantawo asin kauswagan

An pagtalubo sarong deretso nin tawo na para sa gabos, bilang indibidwal asin bilang grupo. An gabos "pwede magpartisipar sa, magkontribuwer, asin mag-ugma sa ekonomiya, sosyal, kultural asin politikal na pagtalubo, na kun saen lubos na marerealisar an gabos na deretso nin tawo asin pundamental na katalingkasan," an sabi kan Deklarasyon kan UN Declaration on the Right to Development, na pigproklama kan 1986.

An mga deretso nin tawo nakadadagdag nin halaga sa mga tawo para sa pagtalubo paagi sa pag-apod nin atensyon sa paninimbagan na igalang, protehiran, palakupon asin panuon an gabos na deretso nin tawo sa gabos na tawo. Nakakatabang man ini sa pag-uswag kan deretsos humano. An deretso nin tawo na basado sa pamamaagi orog pang magbubunga nin mas marahay na pag- nalisar asin mas konsentradong mga pag-interbenir sa paagi sa pagtao kan marhay na pundasyon para sa pagresolber sa pundamental na mga isyu sa pag-uswag.

## Kasaysayan nin katanusan nin tawo

An inot na pagbuot kan presenteng legal na rehimen asin mobimyento nin tawo nagin reaksyon sa mga kabikuan na Nazi kan Guerra Mundial II. An mga Human Rights importanteng inaapod sa United Nations Charter sa Pransya sagkud sa irarom kan Artikulo 1. An prebolasyon kan UN Charter nagpapatunay liwat na "pagtubod sa pundamental na mga deretso nin tawo, sa dignidad asin halaga kan tawo, sa pantay-pantay na deretsos kan mga lalaki asin babayi."

## Susugan
Karapatan kan kaakian

An **karapatan kan kaakian** (Ingles: *children's rights*) sarong subgrupo kan mga karapatan pantawo na igwang partikular na atensyon sa karapatan sa espesyal na proteksyon asin pagpangataman na itinatao sa mga menor de edad. (Dai dapat ikaribong sa mga karapatan kan kahobenan). An 1989 Convention on the Rights of the Child (CRC) tinawan kahulugan an sarong aki bilang "an siisay man na tawo na hababa sa edad na disiotso anyos, apwera sana kun sa irarom kan aplikableng batas sa aki, an mayorya nakamtan nin mas amay." Kaiba sa mga karapatan kan kaakian an diretso ninda na makiasosyar sa parehong magurang, pantawong identidad siring man an pundamental na mga pangangaipo para sa pisikal na proteksyon, kakanon, unibersal na edukasyon na binabayadan kan estado, healthcare, asin kriminal na mga batas na magkakanigo sa edad asin pagtalubo kan aki, pantay na proteksyon kan karapatan na sibil kan aki, katalingkasan sa diskriminasyon sigun sa rasa kan aki, sexo, ginikanan, relihiyon, kakundian, kulor, etnisidad, asin iba pang karakteristiko. An mga interpretasyon sa mga karapatan kan kaakian minapuon sa pagsabing tawan an mga aki nin kapasidad para sa awtonomong aksyon hasta sa pagpautob sa mga aki sa pisikal, mental asin emosyonal na aspekto sa paaging talingkas sa anuman na abuso, alagad kun ano an maaapod na "abuso" sarong bagay na dapat pang pagdebatehan. Kaiba sa iba pang mga pakahulugan iyo an karapatan sa pangpangataman asin pagpadakula. Mayo nin mga pakahulugan sa ibang termino na ginamit tanganing iladawan an mga hoben na arog kan mga "sultero asin daraga," "teenager," o "kahobenan" sa internasyunal na batas, alagad an paghiro para sa karapatan kan kaakian ibinibilang na suway sa paghiro para sa mga karapatan kan kahobenan. An langtad kan karapatan kan kaakian minasagkod sa mga langtad nin batas, pulitika, relihiyon, asin moralidad.

## Susugan
José Benito de Churriguera

Si **José Benito de Churriguera** (21 Marso 1665, sa Madrid – 2 Marso 1725, sa Madrid) sarong Kastilang arkitekto, iskultor asin urbanista sa panahon nin huring-Baroque o Rococo na istilo. Siya namundag sa Madrid sa sarong  Catalan na paramuwebles, asin parakana' na si Josep Simó Xoriguera i Elies asin saiyang ina iyo si doña Maria de Ocaña. Siya nag'adal sa saiyang ama kasabay an duwa niyang tugang. 

An pangana' na masamno niyang istilo, na masabi sobrang nanguriyat *[[Horror vacui (art)|horror vacui]]* sa arin man na surungan o facade, nagtao sa saiyang obra nin bansag na churrigueresque. Siya asin duwa niyang tugang Joaquin (1674–1724) asin si Alberto (1676–1750) minimidbid na mga nangengenot na mga arkitekto sa saindang panahon.

## Mga obra
An saiyang trabaho makukua sa mga minasunod:
* An altar sa simbahan kan Kumbento ni San Esteban sa Salamanca
* Sa New Cathedral nin Salamanca.
* Sa simbahan ni Saint Sebastian sa Madrid
* Sa simbahan ni San Cayetano sa Madrid.
* Sa simbahan ni Saint Thomas sa Madrid.
* Sa Palasyo ni Goyeneche sa Madrid.
* Sa Goyeneche Palace, simbahan asin sa hardin kan banwang pabrika nin Nuevo Baztán, harani sa Alcalá de Henares.
* An kapilya kan Sacristy (Sagrario) sa Cathedral nin Segovia.
* Sa altar kan *Transit of the Virgin* sa katedral sa Palencia.

## Mga panluwas na takod

* Scholarly articles in English about José Benito de Churriguera to both in web and PDF @ the Spanish Old Masters Gallery

## Toltolan

* *[[Bernard Bevan]]*, Historia de la Arquitectura Española, Ed. Juventud S.A., 1970,
Lorenzo Aguirre

Si **Lorenzo Victoriano Aguirre Sánchez** (14 Nobyembre 1884 &ndash; 6 Oktobre 1942) sarong Espanyol na pintor. Siya nagtrabaho man bilang karikaturista, paragibong poster asin paradesenyo.

## Biograpiya
Siya namundag sa Pamplona, alagad an saiyang mga magurang naghubo' sa Alicante kan siya nag'eedad pa sanang apat asin enot na mga leksyon niya sa arte kan siya edad na onse ki Lorenzo Casanova. Kan 1899 siya nagpasiring Madrid, kun saen siya nag'klase sa Real Academia de Bellas Artes de San Fernando asin siya nagin nagin maestro sa drowing drowing sa "Escuela Especial de Pintura, Escultura y Grabado", sarong sangang eskwelahan kan Akademya, kan 1904. Anom na taon nakalihis, siya nagpaduman sa Paris, kun saen siya nagtrabaho sa pagdesenyo sa set kan Paris Opera. Siya nagkua man mga leksyon pribado ki Alice Bailly.

Sa pagpuli niya sa saindang banwaan, an pinakaenot na paeksibit niyang solo ginibo kan 1919 sa Ateneo de Madrid. Pasige an saiyang paeksibit asin siya guminana nin mga premyo, kabali an nagana niyang ikatolong lugar na medalya sa National Exhibition of Fine Arts kan 1922 asin an pagkagana niya kan ikaduwang lugar na medalya kan 1926. Kan 1925, guminana siya nin mayor na pasib sa  International Exhibition of Modern Industrial and Decorative Arts.  

Sa lawig kan saiyang buhay, siya nagtatabang pagorganisar kan mga kapiyestahan para sa Bonfires of Saint John. Siya prominente man na myembro kan Partido Komunista asin agit-agitan na Republikano.

Kan 1931, kan matugdas an Ikaduwang Republika, siya mas nagrarom an pagkaimbwelto sa politika. Durante kan Gera Sibil nin Espanya, siya suminunod sa gobyerno Republikano; enot sa Valencia, dangan sa Barcelona. An saiyang pagkadayupot sa lehitimong gobyerno nagpirit saiya asin saiyang pamilya na magdurulag pasiring sa Pransya pakatapos kan gera. Pakauntok ngona sa Paris, siya nagpasiring sa Le Havre ta may isip siyang magemigrante sa Amerika.

Alagad huli kan Pagfsakyada kan Alemanya kan 1940, napiritan siyang magdulag pasiring sa habagatan asin ta naaresto siya kan siya naghihingowa na makabalyo sa border. Dinara siya sa Ondarreta Prison sa San Sebastián, kun saen dakulon na mga Republikano an detenido, dangan siya nalipat sa  sa Madrid. Duman siya ginarote kan 1942, edad 59, akusado soboot sa paggatong sa "rebelyon".

Mga mayor na eksibit kan saiyang mga obra giniribo sa Bilbao (1986), Pamplona asin Barcelona (durungan kan 1999) and Alicante, at the Gravina Museum of Fine Arts  (2003). Duwa kan saiyang mga aking babae nagin man mga bantogan; si Jesusa (nmdg. 1932) bilang artista asin si Francisca (nmdg. 1930) komo sarong poeta. Si Carlos Martínez Aguirre na sarong poeta man, saiyang makuapo.

## Toltolan

## Mga basahon pa
* *Homenaje a Lorenzo Aguirre (1884-1942)*, (exhibition catalog), presented by the Banco de Bilbao, 1986
* *Lorenzo Aguirre olvidado y regresado*, in the official magazine of the Bonfires of Saint John: *FESTA*. Ayuntamiento de Alicante, 2000

## Mga panluwas na takod

*Lorenzo Aguirre @ Diccionario de Pintores Alicantinos. (with numerous paintings and posters)
*"Una Vida Apasionante y una Muerte Horrenda" @ Alicante Vivo
Sona nin sakripisyo

An **sona nin sakripisyo** (Ingles: *sacrifice zone)* sarong heyograpikong lugar na permanente nang rinaot nin grabeng mga pagbago sa kapalibutan o ekonomikong pagbaya. An mga sonang ini kadaklan na beses yaon sa mga pobre asin saradit na komunidad. An mga komentaristang arog ni Chris Hedges, Joe Sacco, asin Stephen Lerner nangatanusan na an mga gawi nin mga negosyong koporasyon nakakokontribwir sa paggibo nin mga sona nin sakripisyo. Sa report kan UN kan 2022,  tinawan duon na minilyon na tawo sa bilog na kinaban an yaon sa mga sona nin sakripisyo na pano nin polusyon, partikularmente sa mga sonang ginamit para sa magabat na industriya asin pagmina.

## Susugan
Benito Manuel Agüero

Si **Benito Manuel Agüero** (1624–1668) sarong Espanyol na pintor sa peryodo Baroque, aktibo siya sa Madrid bilang pintor nin mga ta'nawon asin mga batalya.

Si Agüero namundag sa Burgos. Siya an padangat kan si Hadeng Felipe IV. Siya pupilo ni Juan Bautista Martínez del Mazo. Siya nagadan sa Madrid.

## Toltolan

## Mga basahon pa
*
*
*Aterido Fernández, *Ángel, Corpus Alonso Cano: documentos y textos*, Madrid, Ministry of Education, Culture and Sports, 2002,  p.&nbsp;249.
*Fernández García, Matías, *Parroquia madrileña de San Sebastián. Algunos personajes de su archivo*, Madrid, 1995, , p.&nbsp;133.
*Barrio Moya, José Luis, *El platero palentino Melchor de Astudillo, tasador de las joyas y objetos de plata de doña Bernardina Hurtado y Valdivieso (1665)*, PITTM, 80, Palencia, 2009, pp.&nbsp;493–502, p.&nbsp;495.
*Palomino, Antonio (1988). *El museo pictórico y escala óptica III. El parnaso español pintoresco laureado*. Madrid : Aguilar S.A. de Ediciones. .
*Pérez Sánchez, Alfonso E. (1992). *Baroque Painting in Spain 1600–1750*. Madrid : Ediciones Cátedra. .
*Urrea, Jesús y otros (1995). *Painters During the Reign of Philip IV* (*Pintores del reinado de Felipe IV*). Madrid : Museo del Prado. .

## Mga panluwas na takod

* Benito Manuel Agüero at the Museo del Prado.
Yasin Malik

Si **Yasin Malik** (namundag 3 Abril 1966) sarong separatistang Kashmiri asin dating militanteng lider na nagtutulod kan pagsuway kan Kashmir magkasi pareho sa Indya asin Pakistan. Siya an pamayo kan Jammu Kashmir Liberation Front, na dati naguusol kan armadong pakikibaka sa Kashmir Valley. Si Malik pigrenunsya an kadahasan kan 1994 asin pigadoptar an matuninong na paagi ngani matawan resolusyon an Siriplingan sa Kashmir. Kan Mayo 2022, si Malik nag'ako na kan kasa'lan na pakikisapakat kriminal  asin pakikibakang armado laban sa estado, asin siya nasentensyahan nin lawig-buhay sa preso.

## Kaamayi kan buhay
Si Yasin Malik namundag kan 3 Abril 1966 sa may mahi'bog na populasyon nin Maisuma lokalidad nin Srinagar.

Sabi ni Malik na kan aki pa siya, saiya nang nasaksihan an kadahasan sa kalye ginigiribo kan mga pwersa seguridad kan estado. Kan 1980, pakasaksi niya kan burulyada sa pag'ultan kan army asin mga drayber sa taksi, saiya nagin sarong rebelde. Siya nagtugdas nin sarong partido, an *Tala Party*, na nagtugdas nin rebolusyunaryong  prentera, na nagpapaimprinta asin nagpapalakop nin mga materyal politikal asin nagkakawsa nin mga kariribokan. An saiyang grupo nagngata'na ribokon an 1983 cricket match with West Indies duman sa Sher-i-Kashmir Stadium, pagbulabog kan Komperensya Nasyonal na pagtiripon sa Srinagar asin pagprotesta kan si ehekusyon ni Maqbool Bhat. Si Malik inaresto asin kinulong sa preso nin apat na bulan.

Kan siya napaluwas sa preso kan 1986, an *Tala Party* binago an pangaran sa *Islamic Students League* (ISL), na si Malik an sekretaryo heneral. An ISL nagin makusog na hiron. Sa mga myembro kaini yaon si Ashfaq Majeed Wani, Javed Mir asin Abdul Hameed Sheikh.

## Padagos na pagbasa
* 
* 

## Panluwas na takod
*JKLF na Websityo

## Toltolan
San Miguel Brewery

An **San Miguel Brewery Inc.** o **Serbesahan nin San Miguel** iyo sarong subsidiyaryo kan San Miguel Corporation asin kaibahang pagsasadiri kan Kirin Holdings Co. Ltd. An kompanya iyo an pinakadakulang serbesahan kan Filipinas na igwa nin market share na lagpas 95% kan 2008. An kompanya nag-ooperar man sa Tsina asin Sur-subangang Asya.

## Kataytayan nin mga ladawan

Oldbrewery.jpg|An orihinal na serbesahan kan San Miguel, circa 1915.


## Panluwas na takod

* Opisyal na websityo

## Toltolan
Pinansya sa klima

An **pinansya sa klima** iyo an "pinansya na nagmamawot na inaan an mga emisyon, asin pakarhayon an luwasan kan mga greehouse gas asin an tuyo na pagbawas sa bulnerabilidad kan, asin an pagmantinir saka pagpapadanay kan mga ekohikal asin pantawong sa sistema laban sa danyos kan nagbabagong klima," susog sa pagpakahulugan kan United Nations Framework Convention on Climate Change (UNFCCCC) Standing Commitee on Finance. An termino ginamit sa hayakpit na senso tanganing ipanungod sa mga pagpalis nin pampublikong mga rekurso gikan sa mauswag pasiring sa nag-uuswag pa sanang mga nasyon, susog sa saindang obligasyon sa UN Climate Convention na magtao nin "bago asin dugang na rekursong pinansyal", asin sa mas mahiwas na senso ipanungod sa gabos na pinansyal na mga pagbulos dapit sa litigasyon sa pagbago nin klima asin adaptasyon.  

An ika-21 na sesyon kan Conference of Parties (COP) sa UNFCCC (Paris 2015) nagpabisto nin bagong panahon para sa pinansya, polisiya, asin merkado sa klima . An Kasunduan sa Paris na pig-adoptar duman naghimo nin sarong pankinaban na plano na ibalik an kinaban sa kurso kaini tanganing malikayan an peligrosong pagbago nin klima sa paagi kan paglimitar sa pankinaban na pag-imbong pasiring sa ibaba kan 2 °C na mas halangkaw sa preindustriyal na mga lebel. Kabali digdi an pagpipinasya sa klima na pinapadrinohan nin nasyunal, rehiyynal asin internasyunal na mga ahensya para mitigasyon asin adaptasyon na mga proyekto asin programa na may kinaaraman sa pagbago kan klima. Kaiba dyan an espesipikong pagsuportar sa mga mekaniko sa klima asin pinansyal na tabang para sa mga aktibidad tanganing mapunan an transisyon pasiring low-carbon asin  climate-resilient na pagtalubo kan pag-uswag sa paagi nin capacity building, R&D, asin pagpatalubo kan ekonomiya. 

Kan Nobyembre 2020, an mga development banks asin pribadong pinansya dai pa naabot an US$100 bilyon kada taon na investment na napalaman sa mga negosasyon sa klima kan UN para sa taon 2020. Alagad, sa atubang kan pagruro kan ekonomiya huli kan pandemyang COVID-19, 450 na mga development bank an nangako na magbutas kwarta sa  "Green recovery" sa mga nag-uuswag pa sanang nasyon. 

Durante kan pandemyang COVID-19, an pagbago kan klima tinawan nin atensyon kan 43% kan mga kumpanya sa EU. Sa ibong kan epekto kan pandemya sa mga negosyo, an porsyento kan mga kompanya na nagpaplanong magbutas kwarta para sa klima nag-abot nin 47%. Ini paglangkaw sa posyetno kaitong 2020, kan an mga investment dapit sa klima nasa 41%.

## Susugan
Josefa Bayeu

Si **Josefa Bayeu y Subías** (1747 – 1812) tugang ni artistang Francisco Bayeu asin agom kan si artistang Francisco Goya. Si Francisco de Goya binansagan "Pepa". Siya nag'aki nin pito alagad saro sana an nakaabot nin pagkagurang. An pangaran kan aking ini Francisco Javier de Goya y Bayeu, na namundag 2 Desyembre 1784. An mga kurit sa ibaba trabaho ni Goya. 

## Toltolan
Francesca Stuart Sindici

Si **Francesca Stuart Sindici** (1858 – c. 1929) sarong Espanyol-Italyanong pintor.

Si Sindici namundag sa Madrid kan 1858 asin nagin estudyante ni Eduardo Dalbono asin ni Domenico Morelli sa  Naples Academy of Fine Arts. Saiyang naagom an Italyanong poeta na si Augusto Sindici. Sinda nagkaigwang aki, si Magda, na nagin man nobelista. Siya nagadan kan 1929 sa edad na 71.

Si Sindici mas midbid sa saiyang mga pininturang mga kabayo asin sa mga tropang nakakarabayo. An saiyang pintura  *A Carriage Race at Naples* naibali sa 1905ng librong *[[Women Painters of the World]]*.

## Toltolan

## Mga panluwas na takod
* 
* Francesca Sindici on artnet
* Spedizione di Roma 1870, il passaggio del Tevere , 1870 painting in the Museo centrale del Risorgimento, Rome
Mga Resources

Sa tabang kan pirang mga volunteers asin sa espwerso kan namamayo kan kampanyang ini na si , nakatipon nin pirang resources na ngunyan libre nang pighihiras sa gabos sa paagi kan pag-access kaini sa Wikimedia Commons. Uni an mga link.
#Human rights violations in Asia during COVID-19 Pandemic
#Integrated Community Food Production
#Agricultural Guide 2019
Karapatan sa buhay

An **karapatan sa buhay** iyo an pagtubod na an sarong linalang igwa nin diretsong mabuhay asin, partikularmente, dai maninigong gadanon nin ibang entidad, kabali an sarong gobyerno. An konsepto kan karapatan sa buhay nagbubutwa sa mga debate manungod sa mga isyu kaiba an padusang kagadanan, na an iba ibinibilang iyan na imoral; gera, na ibinibilang nin nagkapira na sala asin makaturotristeng akto; aborsyon, kun sain an nagkapira nakamamati an buhay na dai pa mundag dai maninigong tapuson na mayo pa sa panahon; eutanasya, kun sain an pagtapos kan buhay nin sarong may edad  sa luwas nin natural na mga paagi ibinibilang na sala; brutalidad nin pulis, na ibinibilang na paglapas sa karapatan nin saro na mabuhay; makatanusan na homisidyo, na may mga naniniwala na mayo talagang makatanusan na pangyayari nin homisidyo; asin mga karapatan nin hayop, na an buhay ibinibilang na maninigo sa proteksyon arog kan sa mga tawo. Manalain-lain na mga indibidwal an tibaad dai mag-uyon sa kun arin sa mga bagay na ini an pwedeng iaplikar kan prinsipyo nin karapatan sa buhay.   

## Susugan
Manuel Jardim

Si **Manuel de Azambuja Leite Pereira Jardim** (6 Nobyembre 1884, Montemor-o-Velho – 7 Hunyo 1923, Lisbon) sarong Portuges na pintor asin maestro sa arte.

## Biograpiya
Siya namundag sa sarong aristokratikong pamilyang burges gikan sa Coimbra asin nag'adal sa "Escola de Belas-Artes" (ngonyan nasaro na sa University of Lisbon) poon 1903 abot 1905, dangan nagpasiring sa Paris kaiba si  asin si Eduardo Viana.

Siya nag'adal sa Académie Julian ki Jean-Paul Laurens, kun saen siya naimpluwensya kan mga trabaho na  Eugène Carrière asin Édouard Manet. Kan 1911, siya nagpa-eksibit sa Salon kan saiyang pinturang "Le Déjeuner" (Pamahaw). Durante kan panahon niya, siya nagparabyahe man sa Alemanya, Italya, asin Espanya. Pagbalik niya nagtampok siyang mayor na eksibit sa Salon d’Automne.

Siya nagbalik sa Portugal kan 1914 asin nagbukas nin sadiring art school sa Coimbra. Manta yaon duman, nakisumaro siya ki arkitektong si  sa paghimoyaot na makatugdas nin "Sociedade Portuguesa de Arte Moderna", alagad mayong nangyari igdi. Kan 1920, yaon naman siya sa Paris, alagad duman nagsarong taon sana siya asin nagbalik sa lugar niya kan siya mahilingan na may helang na tuberculosis. Nagadan siya pakalihis duwang taon kaini.

Dagdag pa sa mga pinta niya, siya nag'ambag mga ilustrasyon sa mga magasin na *[[Contemporânea]]* asin **. Kan 1925, an amigo niyang si Viana pigtawan siyang onra sa pag'eksibit mayor nin mga pinta niya sa "Sociedade Nacional de Belas-Artes", kasabay an mga obra ni Amadeo de Souza-Cardoso asin ni Santa-Rita Pintor; mga pintor na nagkagaradan man hubin pa. Mga paeksibit na dugang ginibo pa sa taon na 1974 asin 2011. Kadakulan kan saiyang mga pinta natiti'mos sa Museu Nacional de Machado de Castro poon pa 1952.

## Toltolan

## Dagdag na basahon
* Pedro Miguel Ferrão, *Manuel Jardim: memória de um percurso inacabado, 1884 - 1923*, Ed. Câmara Municipal de Montemor-o-Velho, 2013 
* Henrique de Vilhena, *A vida do pintor Manuel Jardim*, Portugália-editora, 1945

## Mga panluwas na takod

*"Memória de um percurso inacabado" , an appreciation of Jardim by Júlia de Sousa @ the University of Coimbra.
Intergenerational equity

An **intergenerational equity** sa ekonomiko, sikholohiko, asin sosyolohikong mga konteksto, iyo an ideya nin pagigin patas o hustisya sa pag-ultan nin mga henerasyon. An ideya pwedeng iaplikar sa pagigin pagigin patas sa mga dinamiko sa pag-ultanan nin mga aki, hoben, gurang, asin may edad na. Maiaaplikar man ini sa pagiging patas kan mga henerasyon sa presente na nabubuhay asin kan maabot pang mga henerasyon. 

An mga urulay manungod sa intergenerational equality nangyayari sa ibong nin nagkapirang langtad. Parating pinag-uurulayan ini sa mga pampublikong ekonomiya, lalo na kun manungod sa transition economics, sosyal na polisya, asin paghimo sa badyet kan gobyerno. Dakol an nanunugod kan pagdakula na nasyunal na utang kan U.S. bilang halimbawa nin intergenerational inequity, huling mga henerasyon sa maabot an mapasan kan konsekwensya. An intergeneration equity sinisiyasat man sa urulay pankapalibutan, sustenableng pag-uswag, asin pagbago nin klima. An padagos na pagkaubos sa natural na mga kayamanan na nangyari kan nakaaging siglo posibleng marhay na magigin dakulang pagabat para sa maabot na mga kapag-arakian. An intergeneration equity pinag-uulayan man katakod kan sa mga pamantayan nin pamumuhay, partikularmente manungod sa mga dai pagkapantay-pantay sa lebel nin pagbuhay na naeekspiryensyahan nin mga tawo nin manlain-lain na edad an edad asin henerasyon. An mga isyu manungod sa intergenerational equity nagbubutwa man sa mga urulay dapit sa elderly care asin hustisyang panbanwaan.

## Susugan
Sá Nogueira

Si **Rolando Sá Nogueira**, (Lisbon, Mayo 19, 1921 – Nobyembre 18, 2002), iyo an saro sa sinasabing pinakaimportanteng pintor kan saiyang henerasyon; sabi daa ni José Augusto França, si Nogueira namumugtak sa ikatolong alon kan ika-20ng siglong mga modernong Portuges na pintor [1]. Aki ni Augusto Vieira de Sá Nogueira asin Amélia Dantas Pereira, si Rolando Sá Nogueira namundag sa Lisbon kan Mayo 19, 1921. Limang taon siya nag'estar sa Angola, poon pagkamundag niya ta duman an saiyang ama nadestino sa saiyang karera militar.

## Pamilya
Saiyang napangagom si Bina Sá Nogueira, asin igwa sindang duwang aking babae: si Paula asin si Mariana.
## Edukasyon asin karera
An mga amay niyang mga kurit – na ginibo mantang siya nag'aadal sa Lisbon School of Fine Arts –, nakakaagid sa mga obra ninda Matisse asin Modigliani; alagad nakua niya man giraray sadiri niyang boses, na saiyang piglaladawan an mga ta'nawon asin uru-aldaw na pamumuhay sa mga modernong lugar nin Lisbon sa mas personal, asin sensitibong mga pinta, asin siya nagrayo sa mga prominente asin makukusog na mga agos sa Portuges na kinaban nin arte kan mga 1940 asin mga 1950.

Sa pag'ultan nin 1962 asin 1964 siya nag'adal sa Birmingham asin sa  Slade School of Fine Art, London. Ining gayo nakapagamiaw saiya kan mga amay na pagtunga kan inaapod na Pop Art; sa London man siya naimpluensyang marhay kan si 1963 Kurt Schwitters na paeksibit sa Marlborough galeriya.  Pagbalik niya sa Portugal, naghira nang gayo an saiyang trabaho; an saiyang espasyo piktoryal mas nagrani sa sinasabing kubismo asin nagpoon na siyang mag'usar kan collage asin kan inaapod na photo sensitized canvas.

Na mayong pag'untok, poon mga 1980 padagos sa presente an trabaho niya maluway naghihira, asin nagbabalik sa mas tradisiyonal na mga halaga nin pagdodrowing na garo tipo nin naratibong mas nakakarani sa trabaho niya kan mga 1950.

Si Sá Nogueira nagpaeksibit nin labis sa mga masurunod na taon, kadamay mga grupo-grupo o solo man siya; kan 1998 siya nagpaeksibit nin husto pagkahiwas sa Chiado Museum, Lisbon. Asin man siya maimpluwensyang gayo komo sarong maestro sa pagdrowing- poon 1965 siya nagtukdo sa Sociedade Nacional de Belas Artes, Lisbon, sa Oporto School of Fine Arts, sa Lisbon Faculty of Architecture, asin iba pa -, na naimpluwensyang marhay niya henerasyon nin mga hubin na mga artistang Portuges siring ki (Pedro Calapez, Manuel Botelho, asin dakul pang iba).
## Mga bantogan na obra
Si Sa Nogueira nabantog na gayo kan saiyang mga pinta na:  "Nú feminino", "Mezzo tinto", "Jardim suspenso I", asin "Ah! Que les raisins sont capiteux." 
## Toltolan

## Notang pamitisan
*FRANÇA, José Augusto – A Arte em Portugal no Século XX: 1911-1961. Lisboa: Bertrand Editora, 1991, p.&nbsp;405.

## Bibliograpiya
*NOGUEiRA, Sá – **Sá Nogueira: retrospectiva**. Lisbon: Chiado Museum, 1998,
Internasyunal na Tipan sa Ekonomiko, Sosyal, asin Kultural na mga Karapatan

An International Covenant on Economic, Social and Cultural Rights (ICESCR) sarong multilateral na kasunduan na inadoptar kan  United Nations General Assembly (GA) kan 16 Disyembre 1966 sa paagi kan G.A. Resolution 2400A (XXI), asin nagkapwersa puon 3 Enero 1976. Pig-oobliga kaini an mga partido kaini na maghinguwa sa matawan nin ekonomiko, sosyal, asin kultural na mga karapatan an mga Non-Self-Governing and Trust Territory asin mga indibidwal, kaiba an mga labor rights asin an karapatan sa salud, an karapatan sa edukasyon, asin an karapatan bastanteng pamantayan nin pagbuhay. Kan Hulyo 2020, an Covenant igwa nin 171 na mga partido. Apat pang mga nasyon, kaiba an Estados Unidos, an nagpirma alagad dai pinagratipikar an Covenant. 

An ICESCR (asin an Optional Protocol kaini) kabtang kan International Bill of Human Rights, kaiba an Universal Declaration of Human Rights (UDHR) asin  International Covenant on Civil and Political Rights (ICCPR), kaiba an inot asin ikaduwang Optional Protocols. 

An Covenant pigbabantayan kan UN Committee on Economic, Social and Cultural Rights.

## Susugan
Pagdesisyon-sa-sadiri

An karapatan nin sarong tawo na **pagdesisyon-sa-sadiri** (Ingles: *self-determination*) sarong panginot na prinsipyo sa presenteng internasyunal na batas (na binibisto bilang *[[jus cogens]]* na panundon), na nag-oobliga sa United Nations bilang awtoritatibong interpretasyon sa mga pamantayan kan Charter. Sinasabi kaini na an mga tawo, basado sa paggalang sa prinsipyo nin pantay-pantay na karapatan asin patas na pagkapantay sa oportunidad, igwa nin karapatan na bwelong pilion an saindang soberaniya asin internasyunal na politikal na kamugtakan na mayo nin ulang. 

An konsepto inot na ipinahayag kan taon 1860, asin marikas na naglakop pakatapos.  Durante asin pakatapos kan Inot na Gera Mundyal, an prinsipyo pigparigon kan Sobyet na Premier na si Vladimir Lenin asin Presidente kan US na si Woodrow Wilson. Matapos na ianunsyar an saiyang Katorseng Punto kan 8 Enero 1918, kan 11 Pebrero 1918 si Wilson nagsabi: "National aspirations must be respected; people may now be dominated and governed only by their own consent. 'Self determination' is not a mere phrase; it is an imperative principle of action."

Durante kan Ikaduwang Gera Mundyal, an prinsipyo iniba sa Atlantic Charter, na idineklarar kan 14 Agosto 1941, ni Franklin D. Roosevelt, Presidente kan Estados Unidos, asin si Winston Churchill, Prime Minister kan United Kingdom, na pinanugaan an Walong Prinsipal na punto kan Charter. Ini minimidbid bilang internasyunal na legal na karapatan pakatapos na iyan malinaw na nalista bilang karapatan sa UN Charter.

Dai sinasabi kan prinsipyo kun pano gigibuhon an desisyon, ni kun ano an maninigong magin resulta, baga man iyan independensya, pederasyon, proteksyon, sarong klase nin awtonomiya o lubos na asimilasyon. Ni sinasabi man kaiyan kun ano an maninigong magin salang paniniwala nin mga banwaan o kun ano an banwaan. Igwa nin nagkokorontrahan na mga pakahulugan asin legal na basehan para sa pagdeterminar kun arin na mga grupo an pwedeng lehitimong maghingako kan karapatan sa pagdesisyon-sa-sadiri. 

Sa pankagabsan, an terminong pagdesisyon-sa-sadiri manunungod man sa libreng pagpili kan sadiring mga hiro na mayo nin panluwas na pamimirit.

## Susugan
United Nations Guiding Principles on Business and Human Rights

An **United Nations Guiding Principles on Business and Human Rights** (UNGPs) sarong instrumento na binibilog nin 31 prinsipyo na nag-iimplementar kan framework na "Protect, Honor and Remedy" kan United Nations dapit sa isyu kan mga karapatan pantawo asin mga transnasyunal na korporasyon asin iba pang mga negosyo. Pigmukna kan Special Representative of the Secretary-General (SRSG) na si John Ruggie, ining mga Guiding Principles na ini nagtao kan inot na panglobong pamantayan sa paglikay asin pagresolber sa peligrosong epekto sa mga karapatan pantawo na konektado sa aktibidad sa negosyo, asin padagos na nagtatao kan internasyunal na inaakong framework para sa pagpautob kan mga pamantayan asin pagpraktis mapadapit sa negosyo asin mga karapatan pantawo. Kan Hunyo 16, 2011, an United Nations Human Rights Council sararong pig-endorso an Guiding Principles for Business and Human Rights, na ginibo panginot na inisyatiba an nasabing framework manungod sa corporate human rights responsibility na pig-endorso kan UN.

An mga UNGP sakop an tulong harigi na nagsasabi kun panong an mga estado asin negosyo dapat na iimplementar an nasabing framework: 

* An katungdan kan estado na protektahan an mga karapatan pantawo
* An responsabilidad kan mga korporasyon na galangon an mga karapatan pantawo
* Akses sa mga remedyo para sa mga biktima nin abuso katakod kan pagnenegosyo

An UNGPs nakaresibi na nin mahiwas na suporta gikan sa mga estado, mga organisasyon na sibil, asin maski sa pribadong sektor, ini urog na pinagpapusog an saindang estado bilang mayor na pangkinaban na pundasyon para sa negosyo asin karapatan pantawo. An UNGP impormal na inaapod na "Ruggie Principles" o "Ruggie Framework" huli ta sinurat sinda Ruggie, na iyo an nagisip asin nanginot sa proseso para sa saindang konsultasyon asin implementasyon. 

## Susugan
Maabot na henerasyon

An **maabot na mga henerasyon** (Ingles: *future generations*) grupo nin hipotetikal na mga tawo na dai pa namumundag. An maabot na mga henerasyon piglalain sa mga presente asin nakaaging henerasyon, asin piggagamit tanganing maipag-isip an manungod sa intergeneration equality. An moral patienthood kan maabot na mga henerasyon pinagdiskutiran na marhay kan mga pilosopo, asin pinag-iisip bilang mahalaga alagad pinagpabayaan na kawsa kan komunidad na nagtutulod nin effective altruism. An termino parating piggagamit sa pagladawan kan konserbasyon o pagpadanay kan kultural na pamana o natural na pamana. 

An mga paghirong sa sustenabilidad asin klima pig-adoptar an siring na konsepto bilang kasangkapan sa pag-introdusir kan mga prinsipyo nin panhaluyan na pag-atid-atid sa batas. An konsepto parating konektado sa katutubong pag-isip bilang sarong prinsipyo para sa ekolohikong paghiro, arog baga kan konseptong seven generation na pig-atribwir sa Iroquois na tradisyon.

## Susugan