open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Orig

An **orig** arin man na hayop sa genus *Sus*, na may bitis na kokod siring kan sa pamilyang *Suidae*. An mga orig kaiba na diyan an mga napagaro' na mga ataman na orig asin an ginikanan kaini. Siring man kaiba na sa klapikasyon an inapod na Eurasian wild boar (*Sus scrofa*) o opon o idtong mga layas, asin mga iba pang species kaini. An mga orig tubong tal sa kontinenteng Eurasia asin Aprika. Orig-orig apod kan mga hubin pang orig. Sinasabing an mga orig nakikiramas na gayo sa kapwa niya asin pwede ngane gibohon alag. Saro daa sa intelihenteng hayop an orig.

May mga 1 bilyon na  buhay an species na ini sa anoman na peryodo, an orig na domestikado iyo an saro sa pinakadakul sa mga mammal sa presenteng nabubuhay sa mundo. An mga orig mga omnivorous (nakakan mga tinanom asin mga karne) asin maski ano na sana an pwedeng kakanon.Sinasabing an mga orig nakakaagid sa biolohikong kamugtakan sa mga tawo kaya an mga ini parati ginagamit sa medikal na pag'adal asin mga ekspiremento.

An tipikal na orig igwang dakulang payo asin may halabang ungos na pinapusog nin espesyal na tu'lang asin malaplatong cartilage sa poro kaini. An ungos kaini nagagamit sa pagbungkal sa daga sa paghanap nin pagkakan. asin may makusog na pamarong.  Lambang bitis kaini igwang apat na muro na kukod sa porma; lambang "bitis" igwang duwang mga muro na an tahaw kaini mga muro iyo an nagdadara kan gabat sa paglakaw, asin an duwang sa gilid na mga muro ginagamit sa mga malumoy na lakawan.

## Kataytayan nin mga ladawan

Nabburg Freilandmuseum Schweinestall-20190823-RM-135959.jpg|thumb|Nagtuturog na Orig
Mazie Hirono visiting a pig farm.jpg|thumb|Mga ataman sa origan 
Piglets At The Fair (32027327).jpeg|thumb|Mga orig-orig
Pigs at Stinsford, Dorset - geograph.org.uk - 1936238.jpg|thumb|Anayon
Sus Barbatus, the Bornean Bearded Pig (12616351323).jpg|Orig na Bornean, balukagon
Pig hand skeleton.jpg|Kukod kan orig
Wild Pig KSC02pd0873.jpg|Mga layas (razorbacks) na orig sa Florida


## Toltolan
Malayo na Kutai

An **Malayo na Kutai** saróng kumpol nin diyalektos kan tataramon na Malayo na pigtataram kan mga tawo nin Kutai na nag-eerok sa gilid kan Salog Mahakam sa Borneo. 

An Tenggarong, Kota Bangun, asin Ancalong Estuary an tolóng prinsipal na diyalektos kaini.

## Toltolan
Tachū Naitō

Si  saróng Arkitekto, inhinyero, asin propesor gikan sa Prepekturang Yamanashi, Minami-Alps, Yamanashi. Ama siya kan earthquake-proof design asin pigtugdas sa mga torre nin broadcasting asin mga torre nin Obserbatoryo, kaiba an Torre nin Tokyo.

## Mga ladawan

Image:Nagoya TV Tower.JPG|Torre nin T.V. kan Nagoya (1954）
Image:Tsutenkaku tower.jpg|Tsutenkaku（1956）
Image:Sapporo TV Tower in the snow.jpg|Torre nin V su Sapporo(1957)
Image:Beppu Tower.jpg|Torre nin Beppu (1957)


## Mga Talá

## Mga Toltolan
* 『建築構造学』 *Architecture Studies*, 1918
* 『架構建築耐震構造論』、早稲田大学出版会.　*Seismic Structural Theory*, Waseda University Publications, 1924
* 『日本の耐震建築とともに』、雪華社. *Earthquake-proof Architecture of Japan*, Yuki Hana Corporation, 1965
* 『建築と人生』、鹿島出版. *Architecture and Life*, Kahima Publications, 1966
* 『内藤多仲博士の業績』、鹿島出版会. *The Achievements of Doctor Tachu Naito*, Kashima Publications, 1967
* 『タワー　内藤多仲と三塔物語』、ＩＮＡＸ出版. *Birth of Towers: Tachu Naito and a Tale of Three Towers*, INAX Publications, 2006

## Mga Panluwas na Takod

*  神戸新聞　正平調（2003年8月30日） http://www.kobe-np.co.jp/seihei/030830ln13330.html
*  歴史が眠る多磨霊園　内藤多仲 http://www6.plala.or.jp/guti/cemetery/PERSON/N/naitou_t.html 
*  タワフル(TOWERFUL)　コラム　塔博士 http://www2.odn.ne.jp/yoko-tower/column/tou-hakase/column-tou-hakase.htm 
*  Hiro Satoshi Noguchi, Tachu Naito Exhibition in Ginza, 16 October 2006 https://web.archive.org/web/20070208093312/http://journal.mycom.co.jp/news/2006/10/16/320.html
* Tokyo Art Beat review of *Birth of Towers: Tachu Naito and a Tale of Three Towers* http://www.tokyoartbeat.com/event/2006/A94B
Tataramon na Kelabit

An **Kelabit**, iyo an saró sa mga remote languages kan Borneo, sa hangganan kan Sarawak–Kalimantan. Pigtataram ini kan saró sa pinakasadit na mga etniko sa Borneo, an mga tawo nin Kelabit.

## Mga Toltolan

## Mga Panluwas na Takod
* ELAR archive of Kelabit language documentation materials
* Kaipuleohone archive of Robert Blust's materials include notes on Kelabit.
Antoni Gaudi

Si **Antoni Gaudí i Cornet** (/ˈɡaʊdi/; Katalan: [ənˈtɔni ɣəwˈði]; 25 Hunyo 1852 – 10 Hunyo 1926) sarong Espanyol na arkitekto na gikan sa Catalonia. Siya an sinasabing pinakamahusay na taga-andorog kan inaapod na Modernismong Catalan. Nabibisto an saiyang mga obra bilang personal na gayong trabaho niya na mayong kaarog asin masabing solong istilo niya.  Kadaklan kan obra niya namomogtak sa Barcelona, Espanya, na saro na diyan iyo an pinakaimportante niyang ginibo, an simbahan nin Sagrada Familia. 

An mga obra niya naimpluwensyang gayo kan saiyang mga kinamomo'tan sa buhay: an arkitektura, kapalibutan asin relihiyon. Saiyang idinamay sa saiyang arkitekura an mga kraft sa ceramics, stained glass, wrought ironwork forging asin pagpapanday sa kahoy. Pigintrodyusir niya man mga bagong technique sa pagtrato sa mga materyales arog kan inapod na trencadis na nagamit nin mga  nasayang nang mga seramikong bintig. 

## Mga obra

Casa Milà, general view.jpg|Casa Milà (La Pedrera)
SF - lago.jpg|Temple Expiatori de la Sagrada Família
SF - Escuelas.jpg|Mga eskwelahan Sagrada Familia
Lillet21.jpg|Artigas Gardens, sa La Pobla de Lillet
Casabatllo2.jpg|Casa Batlló


## Toltolan
Tataramon na Timugon

An **Timugon Murut**, saróng tataramon na Austronesyo na pigtataram kan mga tawo nin Murut kan Borneo.

## Mga Toltolan
Tataramon na Subangan na Kadazan

An **Subangan na Kadazan**, na bisto man sa **Labuk Kadazan**, **Kinabatangan Kadazan**, o **Sungai**, saróng tataramon na Austronesyo na pamprimariyang pigtataram sa Sabah, Malaysia.

## Mga Toltolan
Basshunter

Si **Basshunter** o **Jonas Erik Altberg** (Halmstad, Desyembre 22, 1984) sarong parakanta, recording artist asin DJ. Nagpoon siyang magkanta sa sarong koro kan saiyang ina. Siya nagkanta man sa sarong rock band asin nagprodyusir nin mga awit gamit an ngaran na "Basshunter" kan 2001, matapos an anom na bulan bilang Fruity Loops.

## Diskograpiya
### Mga studio album
* *[[The Bassmachine]]* (2004)
* *[[LOL (^^,)|LOL <(^^,)>]]* (2006)
* *[[Now You're Gone – The Album]]* (2008)
* *[[Bass Generation]]* (2009)
* *[[Calling Time]]* (2013)

### Mga compilation album
* *[[The Old Shit]]* (2006)
* *[[The Early Bedroom Sessions]]* (2012)

### Mga single
* "The Big Show" (2004)
* "Welcome to Rainbow" (2006)
* "Boten Anna" (2006)
* "Vi sitter i Ventrilo och spelar DotA" (2006)
* "Jingle Bells" (2006)
* "Vifta med händerna" (2006)
* "Now You're Gone" (2007)
* "Please Don't Go" (2008)
* "All I Ever Wanted" (2008)
* "Angel in the Night" (2008)
* "Russia Privjet (Hardlanger Remix)" (2008)
* "I Miss You" (2008)
* "Walk on Water" (2009)
* "Al final" (2009)
* "Every Morning" (2009)
* "I Promised Myself" (2009)
* "Saturday" (2010)
* "Fest i hela huset" (2011)
* "Northern Light" (2012)
* "Dream on the Dancefloor" (2012)
* "Crash & Burn" (2013)
* "Calling Time" (2013)
* "Elinor" (2013)
* "Masterpiece" (2018)
* "Home" (2019)
* "Angels Ain't Listening" (2020)
* "Life Speaks to Me" (2021)
* "End the Lies"  (2022)
* "Ingen kan slå (Boten Anna)"  (2023)

## Mga panluwas na takod

* Oficial na websayt ni Basshunter
Ispageti

An **ispageti**, **espageti** o **spaghetti** (pakasayod sa Italyano: [spaˈɡetti]; sing. spaghetto) naglalaba na garo awat, solido asin silindrikong hitsura na pasta. An pagkakan na ini enot nagpoon bilang tradisyonal na kakanon kan mga taga-Italya. Arog kan ibang pasta, ini hale sa giniling na trigo na tinubigan asin pinagyaman minsan nin mga bitamina asin mineral. An awtentikong Italyanong spaghetti daa ginigibo hale sa inapod na trigong durum semolina alagad sa ibang lugar pwedeng gibohon gamit an ibang klaseng arina. Harus na puti an pasta huli ta pigpinong harina an ginagamit, pero an whole wheat flour pwede man idugang. An *spaghettoni* iyo sarong mas mahibog na porma nin ispageti, habang an *capellini* iyo sarong manipisong ispageti. 

Dati an spaghetti hinhaman haralaba pang marhay alagad nagin mas popular an harali'pot sa huring parte kan ika-20ng siglo asin ngonyan parati 25-30 sentimetro na sana an laba. Kun ano-anong giso kan pastang ini an nagigibo asin parati siniserbi na may karamas na sarsa nin kamatis, mga karne asin mga gulay-gulay.

## Mga manlaenlaen na luto kan ispageti



Spaghetti carbonara - Trishhhh.jpg|Classic Spaghetti alla carbonara
Spaghetti di Gragnano e colatura di alici.jpg|Spaghetti aglio e olio
Pasta Puttanesca.jpg|Spaghetti alla puttanesca
Spaghetti cacio e pepe.jpg|Spaghetti cacio e pepe (keso asin paminta) 
Pollo funghi spaghetti - Paesano Restaurant.jpg|Spaghetti con pollo e funghi
Spaghettata.JPG|Spaghetti pomodoro & basilico(sarsang kamatis asin basil)
Spaghetti alle vongole.jpg|Spaghetti alle vongole
Spaghetti with Meatballs (cropped).jpg|Spaghetting may bola-bolang karne
Spaghetti TARAKO Sauce, at Saizeriya.jpg|May pollock roe(Saizeriya) 
Spaghetti kinamatisan.jpg|Spaghetti may sarsang kamatis asin kesong iniraid


## Padagos na pagbasa
* 

## Toltolan
Busay

An **busay** (Ingles: *waterfall*) iyo saróng porma nin tubig na kun saen an mga sulog kan tubig poon sa saróng halangkaw hanggan sa hababang parte kan saróng lugar. Nagigibo an mga ini pag nagsusulog an tubig poon sa saróng lugar na igwang matatagas na mga kagapuan paduman sa mas mabubuwag o maluluyang tipo kan daga, yelo o gapo.

## Kataytayan nin mga ladawan

Ladawan:Havasu Falls 1a md.jpg|Busay nin Havasu
Ladawan:MariaCristinaFallsJuly2006.jpg|An busay nin Maria Cristina
Ladawan:Salto del Angel-Canaima-Venezuela08.JPG|Busay nin Angeles
Ladawan:Iguazu Décembre 2007 - Panorama 7.jpg|Busay nin Iguazu


## Toltolan
Malayo na Kedah

An **Malayo na Kedah Malay** o **Kedahan** (bisto man sa *Pelat Utara* o *Loghat Utara* 'Diyalektong norte') na minatukoy man sa Tailandya bilan "Syburi Malay" (ภาษามลายูไทรบุรี) saróng baraydad kan mga tataramon na Malayano na pangenot na pigtataram sa norte-sulnupan na mga estado nin norteng Malaysiano kan Perlis, Kedah, Penang, asin norteng Perak asin sa Sur na mga provincia nin Thai kan Trang,  Satun asin sa mga parte kan  Yala, asin an gamit kan Kedahan Malay karaniwan na nin naimukna sa sur-sulnupan kan Tailandya bago pa naribayan kan tataramo na Thai. Pwedeng madungangan  an  mga enklabo kan tataramon na Kedahan Malay sa Distritong Kawthaung sa Myanmar, Jaring Halus, Langkat sa Indonesya asin sa Bangkok, Tailandya, kadaklan sa mga inapo kan makahistoriyang na nag-eerok sa Kedah.

Nababanga an Malayo na Kedah Malay sa pirang diyalektos, na pinangaranan na Kedah Persisiran (estandarte), Baling o Kedah Hulu, Kedah Utara, Perlis-Langkawi, Penang asin mga pira pang nasa luwas kan Malaysia. Hilingon an mga tataramon na Malayano para sa paghahambing kan mga diyalektos kan Kedah Persisiran, Penang asin Baling.

An pangenot na katangian kan Malayo na Kedah iyo an pagsayod kan -a pantapos na bokal (final vocal) bilan  arog kan /a/ sa ingles na "dark", na iba-iba hale sa estandarteng Malay na -a na pigsasayod bilan . An iba pan katangaian kan diyalektos iyo an pantapos na katanog/konsonante (final consonant) na -r pigsasayod bilan -q asin an pantapos na katanog/konsonante (final consonant) na -s pigsasayod bilan -ih (e.g.:Lapar = Lapaq (gutom), Lepas = Lepaih (pabuhian, pagkatapos) ) mantang an initial asin an tahaw na r iyo an impit. An mga parataram sa Trang an pinakamagabat na naimpluwensiyahan kan tataramon na Thai.

## Bokabularyo

An pirang mga halimbawa kan pagkukumparar sa pagitan kan Malayo na Kedah asin Malay kaiba an pagpapalis-taramon kaini sa Bikol Sentral:

## Hilingon man
* Kedah
* Mga tawo nin Kedahan Malay
* Malayo na Bangkok
* Mga tataramon na Malayano
* Mga tataramon kan Malaysia

## Toltolan

## Mga panluwas na takod
* Kedahan Malay Facebook Community
* Kedahan-Standard Malay Online dictionary
Tataramon na Thai Song

An **Thai Song**, o **Lao Song**, sarong tataramon na Tai kan Tailandya. Orihinalmenteng nag-eerok an Tai Song sa Provincia nin Phetchaburi, asin gikan sa kun saen man na nag-eerok na iba-ibang mga provincia arog kan Kanchanaburi, Ratchaburi, Suphanburi, Nakhon Pathom, Samut Sakhon, Samut Songkhram, Nakhon Sawan, asin Phitsanulok (Somsonge 2012).

## Mababasa pa lalo
*Miyake, Marc. 2014. Averaging Thai Song tones.

## Mga Toltolan

*Somsonge, Burusphat. 2012. "Tones of Thai Song Varieties". *Journal of the Southeast Asian Linguistics Society (JSEALS)* 5:32-48.
Bulkan

An **bulkan** (Ingles: *volcano*) sarong ngawngaw sa kadagaan kan kinaban na diyan naagi asin nabula'buga' an mga mainiton na lava, bulkanikong abo, asin gas. An pagtupga kan mga ini kawsa kan presyon kan nag'aalisngaw na gas, siring nanggad sa tapon na napugak sa sarong boteng arak na ginu'gu'.

## Padagos na pagbasa

* 
* 
* 
*  This is a reference aimed at geologists, but many articles are accessible to non-professionals.

## Panluwas na takod

* 
* U.S. Federal Emergency Management Agency Volcano advice 
* Volcano World

## Toltolan
Tigerair Taiwan

An **Tigerair Taiwan** () sarong hababang-gastos na carrier (LCC) na nakabase sa Pankinàban na Palayogan kan Taoyuan.

## Toltolan
Batangas Tagalog

An **Batangas Tagalog** (mas tultol na **Batangan**, **Batangeño**, o **Batangenyo** ), sarong diyalekto kan tataramon na Tagalog na pigtataram primera sa Provincia nin Batangas asin sa mga porsyon kan Quezon, an provincia kan Laguna asin sa isla kan Mindoro. Pigsasaladawan ini sa paagi kan sarong makusog na tuldik asin sarong bokabularyo dangan gramatika na harani na kaano-ano sa Suanoy na Tagalog. . Dai karaniwan, sa kolokyal na Batangan, tanganing magtaram nin Tagles (o infuse sa mga terminong Ingles, arog sa Manila Tagalog)

## Mga diyalekto kan Batangas

### Mga diyalekto kan Batangas Tagalog na napapalibutan kan lugar
; Sa luwas kan hangganan kan Batangas
* Alaminos, Laguna
* Alfonso, Cavite
* Calamba, Laguna
* Candelaria, Quezon
* Los Baños, Laguna
* Magallanes, Cavite
* San Pablo, Laguna
* Tagaytay, Cavite
* Tiaong, Quezon

## Toltolan
Habagatan na Tagalog

An **Habagatan na Tagalog** (), pigdisegnar bilan **Rehiyon IV**, sarong administratibong rona sa Filipinas na may laog nin mga sa ngunyan na provincia sa CALABARZON asin MIMAROPA, dugang pa an Aurora kan Katahawan na Luzon.

## Mga toltolan
Bayawas

An **bayawas** (Tagalog: **bayabas**, **tayabas**, **kalimbahin** o **kalumbahin**, Ingles: *guava* o *guava tree*; Espanyol: (*guayaba* gikan sa katutubong tataramon na Arawak), saróng tipo nin poon asin berdeng bunga kaini.  ***Psidium*** an kinaiibahan na pamilya kaini.

## Mga espesye kan bayawas
**[[Psidium guajava]]*

## Mga Toltolan
Swardspeak

An **Swardspeak** (bisto sa **Bekimon**, **gayspeak**, **Bekines** o "gay lingo") saróng argot o kant slang gikan sa Tagles (Tagalog-Ingles na code-switching) asin piggagamit kan mga numero kan homoseksuwal sa Filipinas.

## Mga halimbawá

*Pagpalis kan tradisyunal na Filipino nursery rhyme *Ako ay May Lobo* (Igwa akong lobo) paduman sa Swardspeak.

*Pagpalis kan tradisyunal na Filipino nursery rhyme *Bahay Kubò* paduman sa Swardspeak.

## Mga Toltolan
Mga tataramon na Mahakam

An mga tataramon na **Mahakam** o **Barito-Mahakam** iyo an saróng mag-agom kan magkaano-anong maray na mga tataramon na Dayak (Austronesyo) kan Borneo:
:Ampanang, Tunjung

## Mga Toltolan
Tataramon na Ida'an

An tataramon na **Ida'an** ( **Idahan** man) saróng tataramon na Malayo-Polinesyo na pigtataram kan mga tawo nin Ida'an kan Sabah, Malaysia. An tataramon igwang saróng halabang literaryong historiya, an pangenot na bistong pagsurát sa tataramon na Idahan iyo an manuskrito na pigpetsahan mga 1408 A.D.  An manuskrito na Jawi, nagtao nin pigpapabisto kan Ida'an na lalaki na an pangaran Abdullah kan suba' nin Darvel na pigkugos an Islam asin nagin saró sa mga pinakaamay na bisto nin mga rehiyon sa Malaysia na pigkugos an Islam.

## Mga barayti
Piglista ni Lobel (2016) an *Sungai Seguliud* asin *Begak* bilan mga tataramon na Idaaniko (mga barayti nin tataramon na magkaano-anong maray sa sentrong *Ida'an*). An diyalektos na Begak na nanganganib sa pagkapuho', bilan na an huben na parataram minabalyo sa Malay.

## Mga Toltolan

*
Marcha Real

An ***La Marcha Real*** (o "Maharlikang Martsa") iyo an nasyunal na kanta kan Kahadean kan Espanya, asin saró sa pinaka suanoy na nasyunal na kanta sa bilog na kinában, si Bartolome Perez Casas asin Fransisco Grau an kaggibo kan nasyunal na kanta alagad dae bisto an nagsurat kaini, enot na naimprenta an melodiya kaini sa saróng dokumentos kan 1761 na pigtituluhang *Libro de Ordenaza de los toques militares de la Española* (sa Ingles: *The spanish infantry's book of military Bulge and Fife calls*), na ipigsurat ni Manuel de Espinosa. Asin kadtong 1770, pigpangaranan ini kan Hade na si Carlos-III na *La Marcha Real*, bilan kaonrahan sa maharlikang pamilya, hasta sa ika-duwang republika kan Espanya (1931-1939), pigribayan ini nin  *El Himno de Riego*, asin kan magkaigwa nin gerang sibil, pigbalik ni Francisco Franco an *La Marcha Real* bilan opisyalmenteng nasyunal na kanta kan Espanya,
Francisco Grau

Si **Francisco Grau Vegara** (Iminundag 22 Enero 1947) saróng musikanong Espanyol, parakompose asin Heneral sa Pwersas Armadas kan Espanya.
## Karera
Iminundag sa Bigastro, Alicante, nagpoon siyang nagpatugtog nin mga instrumento sa saiyang sinirangang banda sa edad na pito. Kalaunan, nagkakompose siya nin mga 700 piyesa asin poon kan 12 Oktuber 1997, siya an kaggibo kan opisyalmenteng nasyunal na kanta kan Espanya (nakaaging *Marcha Granadera*). Miembro man siya kan *Real Academia de Bellas Artes de San Fernando* sa Madrid, an *Real Academia de la Virgen de la Arrixaca* sa Murcia asin an Academia de San Carlos sa Valencia. Poon kan 1988, nagin direktor na siya kan musika para sa Maharlikang Guardia nin Espanya asin nagin direktor kan Akademiya Militar nin Espanya kan Musika poon kan ini piggibo.

Kan Enero 2008, nagin enot na Heneral kan musika sa Pwersas Armadas kan Espanya si Grau, na nagin kolonel kan pirang nakalihis na mga taon.

Nagadan siya kan ika-21 Hulyo 2019 sa Albacete, sa edad 72.

## Mga Toltolan
Heneral

An **kaheneralan**, **heneral** o pagigin **opisyal na heneral**, saróng opisyal na igwang halangkaw na ranggo sa militar, paratì sa hukbong suldados, asin sa pirang mga nayon, sa hukbong himpapawid. An katagay iyo an halawingang piggagamit kan kadakol na nacion kan kinában, asin pag naggamit nin ibang kaapudan an saróng nasyo, igwang katampad na titulo na pigtatao.  

An taramon o katagang **Heneral**, piggagamit sa duwang mga paagi: bilang saróng ordinaryo o henerikong titulo para sa gabos na mga grado nin opisyales na heneral; asin bilang saróng espesipikong ranggo. Bilang kadagdagan, an *heneral* o **presidente kan hukbo**, saróng opisyal sa pwersas armada na nasa halangkaw na linyada kan militar. Piggagamit an apod o katumbas kaini sa haros gabos nin mga nasyon sa kinában. Pwede man gamiton an *heneral* bilang saróng ordinaryong kaapudan para sa gabos na mga grado o ranggo nin mga opisyal na heneral, o espesipikong apod sa sarong sasarong ranggo na pig-aapod sanang *heneral*. Magpoon kan kahurihan kan ika-20 siglo, an ranggo kan Heneral paratì iyo an pinakahalangkaw sa mga aktibong ranggo kan saróng militar na dai nakikigera.

## Toltolan
H

An **H** [dakulang porma] o **h** [sadit na porma] (sa ngunyan na pagsayod: /eyts/, kadtong pagsayod: /ha/) an panwalong letra kan alpabetong Romano. Ini man an pang-walong letra sa makabagong alpabetong Tagalog.  Ini an pang-pitong letra sa suanoy na abakadang Tagalog.

## Dagdag manongod sa pagsayod
*Sa Filipino, pigsasayod ining /eyts/.
*Sa Espanyol, dae ini pigsasayod apwera sa kumbinasyong *ch*, na pigsasayod na [ʧ], katumbas kan sa /ts/.

## Toltolan

## Panluwas na takod

* 
* 
* 
* Lubliner, Coby. 2008. "The Story of H." (essay on origins and uses of the letter "h")
Ng

An **NG** [dakulang porma], asin **Ng** [dakulang porma man], o **ng** [sadit na porma] (bagong gawi kan pagsayod: /endzi/ asin /nang/ kun nag-sosolo; suanoy na pagsayod: /nga/), saróng digrapo kan alpabetong Latin.  Sa tataramon na Tagalog, ini an pinag'iribang mga letra na N asin G o g (pirmeng enot an letra na *N*).  Ini an pankag-limang letra sa makabagong alpabetong Tagalog, asin an kagduwa sa suanoy na abakadang Tagalog.

## Toltolan
Tataramon na Sara Bakati'

An **tataramon na Sara** saróng tataramon kan Kalimantan sa Indonesya kan mga 200 katawo.

## Mga Toltolan
Tataramon na Cheq Wong

An **Cheq Wong** (Ceq Wong, Chewong) saróng tataramon na Austroasyatiko na pigtataram sa Rawis nin Malay. Kaiba ini sa Norteng sub-sanga kan mga tataramon na Asliyano. Pigliyabel kan Norteng Asliyano an Dyahaiko sa nakaagi.

## Mga Toltolan

## Mababasa pa lalo
*Howell, S. (1984). *Society and cosmos: Chewong of peninsular Malaysia*. Singapore: Oxford University Press.
*Howell, S. (1982). *Chewong myths and legends*. Kuala Lumpur: Printed for the Council of the M.B.R.A.S. by Art Printing Works.
*Kruspe, N., N. Burenhult & E. Wnuk. (2014). Northern Aslian. In: P. Sidwell & M. Jenny (eds.) The Handbook of Austroasiatic languages. 419-474. Brill Publishers.
*Kruspe, N. (2009). Loanwords in Ceq Wong, an Austroasiatic language of Peninsular Malaysia. In: Haspelmath, Martin and Uri Tadmor (eds.) Loanwords in the world’s languages: a comparative handbook of lexical borrowing. 659-685. Berlin: Mouton de Gruyter.

## Mga Panluwas na Takod
*Kruspe, N. (2009). Ceq Wong vocabulary. In: Haspelmath, Martin & Tadmor, Uri (eds.) World Loanword Database (WOLD). Munich: Max Planck Digital Library
*http://projekt.ht.lu.se/rwaai RWAAI (Repository and Workspace for Austroasiatic Intangible Heritage)
* Ceq Wong in RWAAI Digital Archive
*ELAR archive of Ceq Wong (and Mah Meri) language documentation materials
Websityo

An **websityo**, **websayt**, **pahinarya**, **pook-sapot** o **web sayt** (Ingles: *website* o *web site*), saróng koleksiyon nin mga magkakasugnay na *[[pahinang Web|web page]]*, na tipikal na mahihiling sa saróng partikular na *domain name* o *subdomain*. Parte an saróng **websityo** kan *[[World Wide Web]]* na saró sa mga serbisyong piggagamit kan Internet.

Sa ngunyan, igwa nang dakol sa 80 milyong websityo sa bilog na kinában na igwang nakarehistrong *domain*.
Sa pangakagabsan, saróng dokumentong (X)HTML an websityo na pwedeng mahiling asin mabasa sa paagi kan HTTP gamit an *web browser.*

Pwedeng mahiling an saróng websityo sa *root URL o ugat nin URL* na pig'aapod na *homepage* o pangenot na pahina, asin parati nakalaag sa kaparehas na pisikal na serberyo o server. Nakaayos an mga URL sa saróng klasipikasyon, bagaman an mga *hyperlink* o *takudan* sa paagi ninda an nagku-kontrol kun pano nahihilingan an pangkagabsan na estruktura asin kun pano minaagos an *traffic* na natatangâ kan mga iba't ibang parte kan saróng websityo.

Pigmamawot kan ibang websityo an saróng subskripsiyon tanganing mahiling an pira o gabos nin mga nilalaog. Kabali sa mga halimbawa kaini an kadakol na pornograpikong mga sityo, pirang parte kan mga dakol na bareta, mga sityo para sa mga kawat, *mga purom sa internet*, *web mail* asin mga sityo na nagtatao nin impormasyon sa mga datos kan bakalang sapi na tama-sa-oras.

## Panluwas na takod

* Internet Corporation For Assigned Names and Numbers (ICANN)
* World Wide Web Consortium (W3C)
* The Internet Society (ISOC)
Tataramon na Remun

An **Remun**, o **Milikin**, saróng tataramon na Ibaniko Dayak kan Borneo.

## Halimbawáng Bokabularyo

*Halimbawáng parirala sa Estandarteng Iban asin Remun:
***Entai ku ngilau* - "Nadai aku meda." (Bikol Sentral: Dae ko mahiling)
***Entauk ku badak* - "Enda ku nemu." (Bikol Sentral: Dae ko aram)

## Mga komparasyon nin Tataramon

## Heograpikong distribusyon
Pigtataram an tataramon kan mga 3600 na mga nag-eerok kan rehiyon Sarawak.

Primaryong diyalektong tataramon na Iban-Remun an Remun sa lugar nin Borneo, asin partikularmente sa rehiyon Sarawak.  Sa balyo kan 88% na pagkakaparehas sa tataramon na Iban, mga Indibiduwal na mga lokal na ini na pigtataram sa Remun na pigsasabi na an tataramon, masking maitago sa pagkakaintindi kan mga tagaluwas, miski na an mga parataram kan Iban. Nanganganib an Remun, bilang mga parataram na ini, luway-luway na nagbabalyo paduman sa pagtataram nin Iban.

## Mga Toltolan

## Mga Panluwas na Takod
*
Tataramon na Duano’

An **Duano’** saróng tataramon na Malayano kan Indonesya asin Malaysia. Sa Malaysia naghihingagdan an tataramon, na pigtataram lang kan ika sampuló kan populasyong etniko.

## Mga Toltolan
Nestlé

An **Société des Produits Nestlé SA** (o **Nestlé SA**), iyo an pinakadakulaong kompanya nin pagkakan sa kinában. Nasa Vevey, Switserland an himpilan kaini. Pigtugdas ini kadtong 1866 ni Henri Nestlé.

## Mga Panluwas na Takod
* http://www.unionvoice.org/campaign/nestle 
* http://www.bulatlat.com/news/5-33/5-33-bloodshed.htm
* https://www.nestle.com.ph/ - opisyal na websayt ng Nestlé sa Pilipinas
Sulô sa Nasyunal na Museo kan Brasil 2018

Kan ika-2 kan Setyembre 2018, kuminarap an kalayo sa Paço de São Cristóvão sa Rio de Janeiro, Brazil, na kun saen harong ini kan 200-taong-gurang na Nasyunal na Museo kan Brazil. Igwa an museo nin 20 milyon nin mga aytem, na kun saen 90 porsiyento an nawara. Pigsisi kan Presidente kan Brasil na si Michel Temer an kalayo sa saróng "daeng makalkuladong" pagkawara kan Panhistorikal asin kultural na pamana kan nacion. An kawsa kan kalayo, nagpoon mga bandang 19:30 lokal na oras (9:30 UTC), 

## Hilingon man
* 

## Mga Toltolan
Bistek Tagalog

An **Bistek Tagalog**, saró man sa mga popular asin bistadong lutuong Pilipino, pigbansagan man ining, **Beef Steak**, bisto an lutong ini sa bilog na Filipinas dawa sa luwas, Mga sahog sa pagluto. Piglâgan ning suka, tawyo, sibulyas, bawang, paminta asin pig'ibahan pa nin sahog na kalamansi, Paagi kang pagluto. Pigsahugan ning bawang, tamang hugis sa pag gurot kang sibulyas, Pigpipritos an piggurot na karneng baka bago haluan ning sahog na suka asin toyo, bistadong luto an Bistek Tagalog sa Katagalugan sa Luzon, gikan an Bistek bilang Bistek (steak), Tagalog (lugar kun saen bisto an luto). 

Gikan sa tataramon na Kastila sa Espanya asin Amerika an taramon o katagâ na *bistek* na boot sabihon *pig-adobo na baka* (Ingles: *steak*).

## Bansag
Bistong luto bilang:
* Tapang Baka
* Beef Steak
* Inadobong baka

## Mga sahog
* Karne kan Baka (klaripikasyon: Tapang baka)
* Tauyo
* Suka
* Sibulyas
* Paminta

## Mga Toltolan
Nescafé

An **Nescafé** saróng tatak nin kape na kagsadiri kan Nestlé. Igwa ining dakol na manlaen-laen na porma. Gikan an pangaran na ini sa taramong "Nestlé" asin "*café*". Pigpabisto ini kan Abril 1, 1938 sa Suwisa bilan pigpulbos na kape.
Amalia Fuentes

Si **Amalia Fuentes** (namundag Agosto 27, 1940 - Oktobre 5, 2019) sarong aktres na Filipina, asin dating superstar sa pelikulang Filipino. Nabansagan siyang Elizabeth Taylor kan Filipinas. Siya an nanahon kan aktor na si Aga Muhlach asin ni Nino Muhlach. Siya an ina ni Liezl Martinez. Siya man an enot na nagin Filipinong Lux Soap model. 

Kan mga taon '60 asin '70, siya nagin kontratadong aktres kan Viva Films asin nagluwas sa pelikulang My Only Love, na tinatampok sa Sharon Cuneta, Gabby Concepcion, asin si Jack Lou Blanco. Sa Regal Films natampok man siya sa pelikulang Asawa Ko Huwag mong Agawin, kun saen may papel man igdi sa Vilma Santos, Eddie Guttierrez asin Gabby Concepcion.

## Mga premyo asin nominasyon

## Mga piling pilmograpiya
Uya an pira sa mga pelikula ni Amalia Fuestes:

*Prince Charming (1955)
*Movie Fan (1956)
*Rodora (1956)
*Hahabul-Habol (1957)
*Madaling Araw (1958)
*Ipinagbili Ko Ang Aking Anak (1959)
*Kahapon Lamang (1959)
*Isinakdal Ko Ang Aking Ama (1960)
*Joey, Eddie, Lito (1961)
*Pitong Puso (1962)
*Esperanza at Caridad (1963)
*Mga Daliring Ginto (1964)
*Dream Girl (1965)
*Tatlong Kasaysayan Ng Pag-ibig (1966)
*Baril at Rosaryo (1967)
*Sa Manlulupig Di Ka Pasisiil (1968)
*Gaano Kita Kamahal (1968)
*Kapatid Ko Ang Aking Ina (1969)
*Adriana (1969)
*Mga Batong Buhay (1970)
*Europe Here We Come! (1971)
*Huwag Mong Angkinin Ang Asawa Ko! (1972)
*Sa Aming Muling Pagkikita (1973)
*Durugin Ang Mga Diyablo Sa Punta Fuego (1974)
*May Lalaki Sa Ilalim Ng Kama Ko (1975)
*Lulubog Lilitaw Sa Ilalim Ng Tulay (1975)
*Isinumpa (1975)
*Ang Boyfriend Kong Baduy (1976)
*Babaing Hiwalay Sa Asawa (1976)
*Huwag Pipitas Ng Bubot Na Bunga (1977)
*Buhay: Ako Sa Itaas, Ikaw Sa Ibaba (1978)
*Pagmamahal Mo Buhay Ko (1979)
*Aguila (1980)
*Dirty Games (1981)
*My Only Love (1982)
*Indecent Exposure (1983)
*Paano Ba Ang Magmahal? (1984)
*Asawa Ko Huwag Mong Agawin (1987)
*Higit Na Matimbang Ang Dugo (1990)
*Reputasyon (1996)
*Kahit Isang Saglit (2008)
*Huwag Ka Lang Mawawala (2013)

## Toltolan
Tataramon na Airoran

An **Airoran**, saróng tataramon kan Indonesya, pigtataram sa norteng baybayon na lugar sa ibabang Salog Apauwer kan Papua (Irian Jaya), sa mga baryo kan  Subu, Motobiak, Isirania, asbp. Kakaiba ini sa mga tataramon na mga tataramon na Kwerba, sa paagi kan malinaw na magkaano-ano.

## Mga Toltolan

*Clouse, Duane, Mark Donohue and Felix Ma. 2002. "Survey report of the north coast of Irian Jaya."http://www.sil.org/silesr/2002/SILESR2002-078.pdf
*OLAC resources in and about the Airoran language
Yenaithu

An "**Yenaithu**" saróng kanta na Indiyano na pigkanta nina Puneeth Rajkumar, asin Kajal Aggarwal sa penikulang Indiyano na Chakravyuha kaidtong 2016.
Suba' nin Sarangani

An **Suba' nin Sarangani** (Tagalog: **Look ng Sarangani**), saróng suba na nakamugtak sa sur na puro kan Mindanao sa Filipinas. Binubuksan kaini an Dagat Selebes sa Kadagatang Pacifico. Madudugangan an Syudad nin General Santos na saró sa pinakamahalagang syudad asin daungan kan Filipinas sa payo kan suba', na an suba'nagin saró sa pinaka sibot dangan miski ini saró sa tanawon kan mga disgrasya nin pagbabarko.  An provincia nin Sarangani, na minukna kan 1992, an pigpangaranan sa baybayon.

## Mga Toltolan
Tataramon na Lara’

An **Laraʼ** (pig'aapod man na **Luru**, **Berkati**, **Bakati**, **Bekatiq**, **Bekatiʼ Nyam-Pelayo**, **Bekatiʼ Kendayan**, asin **Rara Bakatiʼ**), saróng tataramon na pigtataram kan pirang 19,000 katawo sa Borneo, sa parehas na gilid nin Indonesya (Sulnupang Kalimantan) asin gilid nin Malaysia (Sarawak) kan isla. Kadaklan sa mga impormasyon na ini pigkua kan mga manlaen-laen na mga grupo nin Misyunaryong Kristyano.

## Mga Toltolan
Tataramon na Jagoi

An **Jagoi**, **Singai** o **Bau**, saróng tataramon na Dayak kan Borneo. An diyalektong Gumbang igwang haraníng kaano-ano sa Tringgus.

## Mga Diyalektos

An tataramon na Bau nababanga sa Pitong mga diyalektos, pinangaranan na:

*  **Jagoi** - notable gikan sa Serikin, Stass, Serasot asbp., duman sa Kampung Selampit sa Lundu, Sarawak,
* **Bratak** - piggagamit sa *kupua* (kampung/villages) around the Bung Bratak (Mount Bratak),
* **Singai** - piggagamit sa lugar asin mga baryo sa palibot kan katoliko na lugar kan Bukid Singai (poon Kampung Apar paduman sa kampung Bobak),
* **Biroih** - piggagamit gikan sa lugar nin Kampung Skiat paduman sa Kampung Seropak asin paduman sa Peninjau Lama (lugar nin Serumbu) kun saen orihinalmente gikan sa Bukid Podam,
* **Krokuang/Krokong** - piggagamit sa lugar nin krokong sa Bau, Sarawak,
* **Gumbang** - sa lugar nin Gumbang, asin
* **[[Tataramon na Tringgus|Tringgus]]** - sa Kampung Tringgus.

## Mga Toltolan
Harong nin Smith, Bell asin Pag-iriba

An **Harong nin Smith, Bell asin Pag-iriba **(Ingles: **Smith, Bell and Company House**) sarong estrukturang itinugdok kan panahon nin Espanyol sa Tabaco, Albay, Filipinas. Saro ini sa mga pamanang kultural kan nasyon, asin iyo an pinakadakulang harong sa syudad.

An estruktura gibo sa gapo na binilog gamit an mortar asin molasses. Inot ining ginamit bilang opisina kan mga Smith, Bell asin Pag-iriba, sarong kompanya nin nagpapabakal nin abaka poon pa kan 1868. Taon 1965 kan binakal ini tanganing magin residensya kan pararawitdawit na si Angela Manalang-Gloria.

## Hihilngan
Tataramon na Bajaw

An **Bajaw** saróng tataramon kan Bajaw 'Sea Gypsies' kan Kadagatang Sur-Subangan na Asya.

## Mga Toltolan

*Mead, David and Myung-young Lee 2007. *Mapping Indonesian Bajau Communities in Sulawesi*. SIL Electronic Survey Reports 2007-019.
*Pallesen, A. Kemp. 1985. *Culture contact and language convergence*. Philippine journal of linguistics: special monograph issue, 24. Manila: Linguistic Society of the Philippines.
*Youngman, Scott. 2005. *Summary of Bajau Lexicostatistics Project (through October 1989)*. SIL International. (word lists of 16 Indonesian Bajau varieties spoken in Sulawesi)
Tataramon na Tutong

An **tataramon na Tutong**, bisto man bilan *Tutong 2*, saróng tataramon na pigtataram kan pigtatantyang 17,000 katawo sa Brunei. Ini an pangenot na tataramon kan mga tawo nin Tutong, an mayoridad na etnikong grupo sa Distritong Tutong kan Brunei.

## Mga Ginunuan
* Haji Ramlee Tunggal. 2005. Struktur Bahasa Tutong. Bandar Seri Begawan: Dewan Bahasa dan Pustaka Brunei.
* Noor Azam OKMB Haji-Othman. 2005. Changes in the linguistic diversity of Negara Brunei Darussalam: An ecological perspective. Leicester: University of Leicester dissertation.

## Mga Toltolan
Mga tataramon na Berawan–Ibabang Baram

An **mga tataramon na Berawan – Ibabang Baram** iyo an grupo nin kabangang dosenang mga tataramon na pigtataram sa Borneo.

## Mga tataramon
*Berawano
*Ibabang Baram: Belait, Kiput, Lelak, Narom, Tutong

## Toltolan
Tataramon na Berawano

An **Berawano** o **Berawan**, saróng Tataramon na Austronesyo kan Sarawak.

## Mga Diyalektong Berawano
# Lakiput
# Narom
# Lelak
# Dali
# Miri long teran 
# Belait
# Tutong

## Mga lugar kun saen pigtataram
Baram (Tutoh-Tinjar)
# Batu Bela (Sungai Merah )(Ibabang Tutoh)
# Long Terawan (Katahawang Tutoh)
# Long Teru (Ibabang Tinjar)
# Long Jegan (Katahawang Tinjar)
# Long Teran 
# Long Takong 
# Nasyunal na Parke nin Loagan Bunut
# Long Patan 
# Long Palo (Tutoh) 
# Long Kuk

## Mga Toltolan

## Mga Panluwas na Takod
* Berawan People of Sarawak 
* Kaipuleohone has an open access collection of materials (RB2-003) that includes notes  on Berawan.
Tataramon na Kalabakan

An **Kalabakan** (Kalabakan Murut) saro sa mga pirang tataramon na Sabahano kan Borneo na pigtataram kan mga tawo nin Tidong.

## Mga Toltolan
Tataramon na Belait

An **Belait**, o **Lemeting**, saróng tataramon na Malayo-Polinesyo kan  Brunei asin kagtaraid na Malaysia. Pigtataram ini sa mga baryo sa mga distritong Belait asin Tutong. Pigtatantyang mga 700 parataram kan 1995.

## Toltolan
Mga tataramon na Dusuniko

An **mga tataramon na Dusuniko** iyo an saróng grupo nin mga tataramon na pigtataram kan Bisaya, Dusun, Kadazan, Rungus, asin mga magkaano-anong mga tawo sa provincia nin Malaysia kan Sabah sa Borneo.

## Mga tataramon
Pigklasipikar an mga tataramon na Dusuniko bilan minasunod.

*Bisaya–Lotud: Brunei Bisaya, Sabah Bisaya, Lotud
*Dusun: Sentral Dusun, Kuijau, Papar, Labuk-Kinabatangan Kadazan, Kota Marudu Talantang, Kimaragang–Tebilung–Rungus, Salog Klias na Kadazan, Gilid-baybayon na Kadazan

Kabali man digdi an Dumpas. 

Bakong gabos na mga tataramon na pigtataram kan mga tawo nin Dusun kabali sa grupong ini; an mga tataramon na Subangan na Barito kaiba an pipira kun saen pinangaranan man na 'Dusun'.

### Lobel (2016)
Pigkober ni Lobel (2016) an mga minasunod na mga tataramon na Dusuniko:
*Rungus
*Kadazan Papar
*Kadazan Kimanis
*Kadazan Membakut
*Dusun Tambunan
*Kujau
*Minokok
*Sungai Kinabatangan
*Dusun Talantang
*Dusun Tobilung
*Dusun Liwan
*Dusun Bundu
*Dumpas

## Mga Toltolan

*King, Julie K., and John Wayne King. 1984. *[https://dx.doi.org/10.15144/PL-C78 Languages of Sabah: A survey report]*. C-78. Canberra: Pacific Linguistics, The Australian National University.
*Lobel, Jason William. 2016. *North Borneo Sourcebook: Vocabularies and Functors*. University of Hawaii Press.
Ospital nin Aloei Saboe

An **Pangabusan na Ospital nin Aloei Saboe** iyo an pinakadakulang ospital sa Gorontalo, Indonesya. Pinamamahalaan ini kan Gobierno de syudad. Kan 2006, pigbareta an ospital ini nin nakabulong nin mga 500 diabetiko kan Mayo 2006, kadaklan sa mga ini nasa taas na 40 mga taon kan edad, alagad sa oras na idto mayo pa langgad na doktor an espesyal sa diabetes.

## Mga Toltolan
Doppelganger

An ***Doppelganger*** (/do–pel–ga–nger/) (sa Aleman: *doppelgänger* na boot sabihon "kadobleng naglalakaw"), saróng kababalaghan kun saen igwang mala-multong kaparehas an saróng tawong nabubuhay na parating pigtataglay an kasalungat o maraot kaining ugali. Sa ngunyan na gamit, minauyon ini sa saróng tawo na igwang kamuka o kun pag nahihiling an sadiri sa gilid kan saiyang panhiling, kun saen ini imposibleng magin sadiring repleksiyon lang. 
    
Sa ibang kultura, pigtutubudan na nagdadara nin kamalasan o nagbabanta nin kamatian, helang o panganib an doppelganger pag nahiling ini kan nakakabisto digdi, mantang pangitaon naman nin kagadanan pag nahiling kan sadiri an saiyang doppleganger. 

## Mga Toltolan
Linog sa Golpo nin Moro (1976)

Nangyari an **linog asin dolnop sa Golpo nin Moro kaidtong 1976** kan Agosto 16 kang taon na ito sa oras na 16:11 UTC (Agosto 17 man sa oras na 00:11 sa lokal na oras), haraní sa kaiislahan kan Mindanao asin Sulu, sa Filipinas. Nasukol an kusog kaini hasta sa magnitude 8.0 sa Richter scale. An episentro kaini, nasa Dagat Selebes na natatangâ kan Mindanao asin Borneo. Sa pangenot na pagsukol kan Pacific Tsunami Warning Center, igwa ining kusog na 8.0 sa Richter scale asin 7.9 segun sa ibang pigkuahan. Dakol na mga *aftershock* an nailista matapos an nasabing linog, saró digdi an igwang kusog na magnitude 6.8 kadtong Agosto 17 (lokal na oras). Kasunod pa kaini kan dae mababa sa 15 maluluyang aftershock.

## Mga Toltolan
Tataramon na Tagol

Pigtataram an **tataramon na Tagol Murut** kan subgruong Tagol (tagababa) kan mga tawo nin Murut, asin nagseserbing lingua franca kan bilog na grupo. Kabali ini sa subdibisyong Borneano kan pamilya nin Austronesyo. Madudugangan an mga tawo nin Tagol Murut sa Sabah asin Sarawak, sa mga lugar sa Lawas, Limbang, asin kataid kan hangganan na mga lugar na nagheheras sa Brunei asin  Indonesya.

## Mga Toltolan
Tataramon na Keningau Murut

An **Keningau Murut**, o **Sentral Murut**, saróng tataramon na pigtataram kan mga tawo nin Murut kan Borneo.

## Mga Toltolan
Coco Levy Fund Scam

An **Coco Levy Fund Scam** sarong kontrobersiya kaidtong mga 1970 dangan 1980 sa Filipinas na kinasasangkutan ni Presidente Ferdinand Marcos asin kan saiyang mga crony.
Surah Al-Fajr

An **Sūrat al-Fajr** (Arabiko: سورة الفجر‎ Sūrat ul-Faǧr, An BukangLiwayway) an ika-89 kabtang kan Koran na igwang 30 talata. Naglaladawan an sura kan pagkagaba kan mga dae parapamibi: an mga Suanoy na Ehipsiyo, mga Iram kan mga Harigi, asin an Mada'in Saleh. Kinokondena kaini an mga tawong nagpapadangat kan kayamanan asin nansasadit sa mga tios asin mga oripon. An mga tultol pigpangakuan nin paraiso.
Purok

An **purok**, bisto man sa apod na **sona**, sarong pampolitikang subdibisyon kan sarong barangay.  Ini an pinakasadit na yunit nin pampamahalaan sa Filipinas na pinamumunuan kan sarong pigpiling kagawad kan barangay. Anuman, dae ini pigtuturing na opisyal na kaiba sa lokal na yunit kan pamahalaan.  An barangay iyo an opisyal na pinakasadit na yunit pampolitika.

Parati pigbubuo an purok nin duwampolo hasta limampolo na mga kagharungan, depende ini sa partikular na kinamumugtakan sa heograpiya asin kumpol kan mga harong.  Pag pigmukna asin nata'wan ini nin sarong mandato sa paagi kan sarong ordinansa kan sarong barangay, banwaan o syudad. Pwedeng gumanap an purok nin mga gibuhong pampamahalaan sa irarom kan koordinasyon asin pangangasiwa kan saindang lokal na mga opisyal.

## Hilingon man

* Barangay

## Mga Toltolan
Rongorongo

An **Rongorongo** (; Rapa Nui: ) saróng sistema kan mga glyph na nadiskobre kan ika 19 siglo sa Isla nin Pagkabuhay-liwat na nagluluwas na panurat o proto-panurat Pira an nagpurbar sa desipermento an isinagibo, mayo duman ni saró an nagtagumpay. Dawa nabisto na an pirang kalendrikal asin ano ang muyang patotoohan na ini henealogikal na impormasyon, mayo sa mga glyph na ini an kayang basahon. Sa rongorongo mapatotoohan na maguin panurat asin patotoohan na magin independente na imbensyon, magiging saro ini sa pinaka diit na independenteng mga imbensyon kan panurat sa agi-agi nin tawo.

## Mga toltolan
Dagat Selebes

An **Dagat Selebes**, **Dagat Celebes** o **Dagat Sulawesi** saróng dagat na natatangâ kan Filipinas asin Indonesya, nasa sa sulnupan kan Dagat Pasipiko, piggigilid sa norte kan Kaiislahang Sulu, Dagat Sulu asin Mindanao kan Filipinas, sa subangan kan mga payo kan Sangihe, sa sur kan Sulawesi, asin sa sulnupan kan Kalimantan sa Indonesya . Ining dagat na ini kamuka kan saróng dakulang lunas, asin kasin rarom kan 6,200 m. An kabuuang hiwas kaini mga 110,000 m sq. (280,000&nbsp;km sq). Nakabuka an dagat diretyo sa Itiot nin Makassar paduman Dagat Haba.

Nakurtihan an Dagat Selebes nin abot sa 42 milyong taon harayong-harayo sa lawas kan dagá. 22 milyong taon nakalihis, mga hiro sa irarom na pigtulak an Selebes parani sa mga bulkan kan Indonesya asin Filipinas para makakuha nin yabat. 12 milyong taon pa an nakalihis sagkod ang an Dagat Selebes pig'iba kan yabat na pangkontinental, kaiba an karbon, na ipigbulos gikan sa nagtatambong bukid sa Borneo asin sa lunas na dumaong kaatubangan kan Eurasia.

An linya sa tahaw kan Selebes sagkod Sulu na yaon sa Sibutu-Basilan. Makusog na sulog nin tubig, harararom na mga trintsera, kaiba an mga islang bulkan, an resulta kan kadakol na parte.

## Hilingon man
* Golpo nin Dabaw
* Golpo nin Moro
* Filipinas
* Indonesya
Rox Montealegre

Si **Roxanne C. Montealegre**, mainam na bisto sa Rox Montealegre (iminundag: Abril 4, 1990 sa Syudad nin Makati), sarong Pilipinang artistang babaye asin sarong *finalist* kan Starstruck V.  Kadtong 2011, nagganap siyang Lyka sa drama na My Lover, My Wife, kaiba sina Maxene Magalona, Luis Alandy, Nadine Samonte, asin Marco Alcaraz.  Sa ngunyan madudugangan siya sa GMA Network.

## Pilmograpiya

## Mga Toltolan
Beauty and the Bestie

An ***Beauty and the Bestie*** sarong penikulang Pilipino. Huring pelikula ini ni Wenn Deramas bago siya nagadan kan Pebrero 2016.

## Mga gumanap
* Vice Ganda bilang Natalia Thalia Nutreila / Eric "Erika" Villavicencio
* Coco Martin bilang Emman Castillo
* James Reid bilang Tristan Adams
* Nadine Lustre bilang Abi Villavicencio
* Marco Masa bilang Jimbo Villavicencio
* Alonzo Muhlach bilang Jumbo Villavicencio
* Karla Estrada bilang Barbara "Barney" Clooney
* Lassy Marquez bilang Jude
* MC Calaquian bilang Stef
* Badji Mortiz bilang George Nicolas
* Jacky Woo bilang Daemon Yu
* Ryan Bang bilang Jin Jhong
* Tetchie Agbayani bilang Coney
* Boom Labrusca bilang Joseph
* Ron Morales bilang Rob
* Tess Antonio bilang Riff
* Menggie Cobarrubias bilang Eddie
* Chrome Cosio bilang Jake
* Jelson Bay bilang Chief Ben
* Valerie Concepcion bilang Editha "Edith" Villavicencio

### Mga kadagdagang nagganap
* Jay-R 
* Karen Reyes bilang Nurse
* Raikko Mateo bilang Angelo
* Phoemela Baranda 
* Wendell Ramos bilang Jojo
* Miguel Faustmann bilang PM Thor
* Wilma Doesnt bilang Ms. Upanghet
* Bea Rose Santiago bilang Ms. Philippines
* Randy See bilang Dr. Kenneth Sy
* Ahron Villena
Gasolinahan

An sarong **kruduhan**, **gasolinahan** o **estasyon nin gasolina** sarong pasilidad na nagpapabakal nin panggatong asin lubrikante para sa mga otong de-makina. Sa ngunyan, an pinakaparati na pigtitindang panggatong iyo an gasolina (o petrolyo) asin disel. Para sa mga otong de-kuryente, an katapat na pasilidad iyo an kargahan o estasyon nin pagkarga.

Igwang mga nakalaag na bombahan nin gasolina (*gasoline pump*) an sarong gasolinahan na pwedeng magdispensa nin manlaen-laen na panggatong sa tangke kan mga oto, arog kan gasolina, diesel, kerosina ("gaas"), CNG, LPG, mga biyoalkohol arog kan etanol, asbp., dangan piglilista kaini an halaga kan panggatong na idinispensa sa tangke kan sarong oto. Higit pa sa panggatong, parati man na sa sarong gasolinahan an kompresor kan duros, naparating piggagamit para sa pakupos nin gulong kan oto kun kinakaipuhan ini.

Kadakol mang pasilidad an umiiral sa sarong gasolinahan na mayong kinaaraman sa paggatong nin oto. Igwa man nin mga bakalan an dakol na mga gasolinahan, kun saen pwedeng magbakal nin sari-saring bagay arog kan pagkakan (parating tsitsiriya, kendi, asbp.), inumon, lana para sa makina, asin ibang mga bagay para sa mga oto asin sa kaginhawaan kan mga drayber asin pasahero.
90 (numero)

An **90** (**siyam na polo**) sarong likas na numero asin bilang rasyonal na pagkatapos kan 89 asin bago kan 91.
Pag-ina

An **pag-ina**, **pagbawas** o **subtraksyon** (Ingles: *subtraction*) iyo sarong aritmetikong operasyon na pigrerepresenta an operasyon kan paghali nin sarong bagay gikan sa sarong koleksyon. An subtraksyon iyo may senyales na *minus*, . 

Halimbawa, sa kataid na ladawan, igwa nin  na melokoton—boot-sabihon 5 na melokoton kun sain an duwa iyo pighali, na nagresulta sa total na 3 na melokoton. Kaya, an diperensya kan 5 asin 2 iyo 3; na iyo, . Maski ngani pangenot na pigaasosyar sa mga natural na numero sa aritmetika, an subtraksyon pwede man magrepresenta nin paghali o pagbaba nin pisikal asin abstraktong kantidad gamit an manlainlain na klase nin mga bagay kabali an mga negatibong numero, praksyon, irasyonal na numero, bektor, desimal, function, asin matrix.

## Paggamit
Kun mas halangkaw an enot na numero iyo magigin positibo an resultang numero.

Halimbawa:

:45 - 36 = 9\,
Pero sa kabaliktaran, kun sain naenot an sadit na numero iyo dapat lalaagan nin kurit sa enotan an resultang numero na an boot-sabihon iyo negatibong numero.

Halimbawa:

:3 - 9 = -6

## Mga panluwas na takod

* 
* Printable Worksheets: Subtraction Worksheets, One Digit Subtraction, Two Digit Subtraction , Four Digit Subtraction , asin More Subtraction Worksheets
* Subtraction Game sa *cut-the-knot*
* Subtraction on a Japanese abacus napili gikan sa Abacus: Mystery of the Bead

## Toltolan
Tataramon na Wae Rana

An **Wae Rana** sarong tataramon sa sentral Flores, sa Probinsiya nin Subangang Nusa Tenggara, Indonesya.

## Mga Toltolan
Tataramon na Busami

An **Busami** sarong tataramon na Austronesyo na pigtataram sa Papua Province kan Sulnupang Nueba Guinea, norte-subangang Indonesya.

## Mga Toltolan
Departamento kan Turismo (Filipinas)

An **Departamento kan Turismo** (Ingles: *Department of Tourism*), an departamento nin tagapagpaganap nin gobierno kan Filipinas na igwang obligasyon manongod sa alintuntunon kan industriyang panturismo sa Filipinas dangan an pagpapabisto sa Filipinas bilang sarong destinasyon.

## Mga panluwas na takod
*Websityo kan Departamento kan Turismo 
*Websityo kan Philippine Tourism Authority 
*www.abs-cbnnews, Fil-Am Youtube star is new DOT ambassador
Tataramon na Madures

An **Madures** saróng tataramon kan  mga tawo nin Madures kan Isla nin Madura asin sa subangan na Haba, Indonesya; pigtataram man ini sa mga kagtaraid na sararadit na Mga isla nin Kangean asin mga Isla nin Sapudi, iyo man kan mga migrante sa ibang parte kan Indonesya, na pinangaranan na eastern salient of Java (pigbubuo kan Pasuruan, Surabaya, Malang paduman Banyuwangi), an mga Isla nin Masalembu, dangan miski pira sa Kalimantan.

## Common na mga kataga

## Mga Numero

## Mg Toltolan

## Biblikology
*Davies, William D. 2010. *[http://www.e-cademic.de/data/ebooks/extracts/9783110224436.pdf A grammar of Madurese]*. Berlin: De Gruyter Mouton.
Samba-samba

An **samba-samba** o *Mantis religiosa* sarong insekto napipisan sa pamilya kan Mantidae (‘mantids’), na iyo an pinakadakulang pamilya kan order na Mantodea (mantises). An komun na arapodan sainda na *samba-samba* huli sa tayo' nindang garo nakaluhod sa aktong pagpangadye o pagsamba na an duwang kalamias nakataas. 

Magbabae o lalake igwang matilabang hawak na may duwang padis na pakpak. An risa-risang paghihitsura daa kaining mga Mantodea iyo an triangulong payo kaini na nabibirik-birik wala too saka may mga matang butlog na sinasabing compound, dangan an enot na padis na mga kalamias natitiko-tiko' may gari'ging matatarom na pwede iipit o ipugol kan saindang dinadakop na mga biktima. An lokton nakakaagid igdi pero saradit saka dai man nakaansyas na garo mapangadye. Bako man totoo kapamilya kaini an samba-samba. 

Sa Alemnya daa an M. religiosa nakalista na "namimiligro" segun sa German Red List. Dai ini dapat pagkoro-kaptan o atamanon komo alag. Alagad, an iba gustong mag'ataman kaini.
## Toltolan