open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Antropolohiya

An **antropolohiya** (Ingles: *anthropology*) iyo an siyentipikong pag-aadal sa katawohan urog na sa kaugalian kan tawo, biyolohiyang pantawo, kultura, asin sosyedad, sa parehong presente asin nagligad, kabali an mga nagligad na espesye nin tawo. 

An sosyal na antropolohiya iyo minaadal sa paterno nin kaugalian, mientras an kultural na antropolohiya iyo minaadal sa kultural na kahulugan, kabali an norma asin pag-uugali. An lingwistikong antropolohiya iyo minaadal sa kun pano naiimpluwensyahan kan tataramon an sosyal na pagbuhay. An biyolohikal o pisikal na antropolohiya iyo minaadal sa biyolohikal na pag-uswag kan mga tawo. An biswal na antropolohiya, na iyo pigkokonsidera na parte kan sosyal na antropolohiya, iyo pwedeng parehas may boot-sabihon na etnograpikong pelikula (kun sain an potograpiya, pelikula, asin an bagong medya iyo nagagamit sa pag-adal) pati naman an pag-adal nin mga "biswal", kabali an arte, biswal na imahe, sinema, asbp. An Oxford Bibliographies pigpapaliwanag an biswal na antropolohiya bilang "an antropolohikal na pag-aadal sa biswal asin biswal na pag-adal kan mga antropolohikal".

An arkiyolohiya, na minaadal sa kasibotan kan katawohan sa paagi kan imbestigasyon nin pisikal na ebidensya, iyo pigkokonsidera na sanga kan antropolohiya sa Estados Unidos asin Canada, mientras sa Europa ini iyo pigtatanaw bilang sarong disiplina sa saiyang sadiring katundan o nagugrupo sa irarom nin iba pang relatibong disiplina, arug kan uusipon. An sarong susing pagkakaiba kan arkiyolohiya asin antropolohiya iyo an pokus sa pag-analisa kan natatadang materyal sa arkiyolohiya.

## Hilingon man

* Kultura
* Arkiyolohiya
* Uusipon

## Toltolan
Pilosopiya

An **pilosopiya** (Ingles: *philosophy*, gikan sa Griyego: φιλοσοφία, *philosophia*, 'pagkamoot sa kadunungan' ) iyo an pag-aadal nin heneral asin pundamental na kahapotan, arug kaidtong manungod sa rason, eksistensya, kaaraman, kaugalian, pag-iisip, sagkod tataramon. An mga arug kaidtong kahapotan iyo harus nagigin problema na dapat adalan o maresolba. An termino iyo baad namokna ni Pythagoras (c. 570 – c. 495 BCE). An mga pilosopikal na paagi iyo kabali an paghapot, kritikal na diskusyon, rasyunal na argumento, asin sistematikong presentasyon.

Sa historya, an *pilosopiya* iyo minasakop sa gabos na hawak nin kaaraman asin an may hararom na kaaraman sa lado iyo inaapod na *pilosopo*. Gikan sa panahon kan suanoy na Griyegong pilosopo na si Aristotle hasta sa ika-19 na siglo, an "natural na pilosopiya" iyo minasakop sa astronomiya, medisina, asin pisika. Halimbawa, an libro ni Newton kan 1687 na *Mathematical Principles of Natural Philosophy* iyo dagos pigklasipika bilang libro nin pisika.

Kaidtong ika-19 na siglo, an pag-uswag kan mga modernong research na unibersidad iyo nagtaong dalan sa akademikong pilosopiya asin iba pang disiplina para mapropesyunalisar asin maespesyalisar. Poon kaidto, an manlainlain na lugar nin imbestigasyon na tradisyunal na parte kan pilosopiya iyo nagin suway na akademikong disiplina, arug kan sikolohiya, sosyolohiya, lingwistika, asin ekonomika.

Sa ngunyan, an mga mayor na sub-lado kan akademikong pilosopiya iyo kabali an metapisika, na iyo segun sa pundamental na katotoohan kan eksistensya asin realidad; an epistemolohiya, na minaadal sa katotoohan nin kaaraman asin pagtubod; an etika, na iyo segun sa moral na pag-aadal; sagkod an lohika, na minaadal sa kasuguan nin imperensya na minatugot sa paghimo nin konklusyon hale sa totoong premiso. An iba pang notableng sub-lado iyo kabali an pilosopiya kan siyensya, politikal na pilosopiya, aestetiko, pilosopiya kan tataramon, asin pilosopiya kan pag-iisip.

## Panluwas na takod

* ''Stanford Encyclopedia of Philosophy''
* The ''Internet Encyclopedia of Philosophy''
* Indiana Philosophy Ontology Project
* PhilPapers – sarong kumprehensibong direktorya nin mga online na pilosopikal na artikulo asin libro kan mga akademikong pilosopo
* Philosophy Timeline
* Philosophy Magazines and Journals
* 
* Philosophy (review) 
* Philosophy Documentation Center
* Popular Philosophy
## Toltolan
Isotopo

An mga **isotopo** (Ingles: *isotope)* iyo baryente kan sarong partikular na elementong kimikal na nalalain sa numerong neutron, asin konsekwento sa numerong nukleyon. An gabos na isotopo kan sarong elemento iyo may parehas na bilang nin proton pero may lain na bilang nin neutron sa lambang atomo.

An terminong isotopo iyo namokna hale sa Griyegong ginikanan na isos ( "pareho") asin topos ( "lugar"), boot-sabihon iyo "kaparehas na lugar"; dagos, an kahulugan sa likod kan ngaran iyo an manlainlain na isotopo kan sarong elemento iyo may pararehas na posisyon sa peryodikong tableta. Nahimo kan Scottish na doktor asin parasurat na si Margaret Todd kan 1913 sa sarong suhestyon sa kimikong si Frederick Soddy.

An bilang nin proton sa laog kan atomikong nukleyus iyo inaapod na atomikong bilang asin iyo kaparehas sa bilang nin elektron sa neutral (dae-iyonisado) na atomo. An lambang atomikong bilang iyo naiidentipika sa ispesipikong elemento, pero bako an isotopo; an atomo kan sarong elemento iyo pwedeng may mahiwas na rango sa bilang kaini nin neutron. An bilang nin nukleyon (parehas an proton asin neutron) sa nukleyus iyo an masang numero kan atomo, asin an lambang isotopo kan sarong elemento iyo may lain na masang numero.

Halimbawa, an karbon-12, karbon-13, asin karbon-14 iyo tolong isotopo kan elementong karbon na may masang numero na 12, 13, asin 14. An atomikong bilang kan karbon iyo 6, na may kahulugan na an lambang atomo kan karbon iyo may 6 na proton kaya ngani an numerong neutron kan mga isotopong ini iyo 6, 7, asin 8.

## Hilingon man

* Atomikong nukleyus
* Neutron
* Elementong kimikal

## Toltolan
Alkeno

Sa kimika, an **alkene** (Ingles: *alkene*) iyo sarong hidrokarburo na igwa nin karbon–karbon na dobleng sugpon.

An termino iyo harus nagagamit bilang sinonimo kan **olepino** (Ingles: *olefin*), na iyo, an maski anong hidrokarburo na igwa nin saro o mas dakol na dobleng sugpon. Alagad, an IUPAC nagrerekomenda na gamiton sana an ngarang "alkeno" para sa asiklikong hidrokarburo na may saro sanang dobleng sugpon; **alkadieno**, **alkatrieno**, asbp., o **polyeno** para sa asiklikong hidrokarburo na may duwa o mas dakol na dobleng sugpon; **sikloalkeno**, **sikloalkadieno**, asbp. para sa mga sikliko; asin "olepino" para sa heneral na klase — sikliko o asikliko, na may saro o mas dakol na dobleng sugpon.

An mga asiklikong alkeno, na may saro sanang dobleng sugpon asin mayo nin iba pang minaganag grupo (bistado man bilang **mono-eno**) minaporma nin sarong homologong serye nin hidrokarburo na may heneral na pormulang C*n*H2*n* kun asin an *n* iyo 2 o mas dakol pa (na iyo mas dikit nin duwang hidroheno kaysa sa korespondanteng alkano). Kun an *n* iyo apat o mas dakol pa, igwa nin dakul na isomer sa pormulang ini, nabibisto sa posisyon asin kumpormasyon kan dobleng sugpon.

Harus mayong kulay na apolar na kompuwesto an mga alkeno, na iyo may pagkaparehas sa alkano pero mas reaktibo. An pirang enot na miyembro kan serye iyo mga gas o likido sa normal na temperatura. An pinakasimpleng alkeno, an ethylene (C2H4) (o "ethene" sa nomenklaturang IUPAC) iyo an organikong kompuwesto na namomokna sa pinakadakulang sukol sa industriya.

## Hilingon man

* Alipatikong kompuwesto
* Alkano
* Alkino

## Toltolan
Alkino

Sa organikong kimika, an **alkino** (Ingles: *alkyne*) iyo sarong dae-saturado na hidrokarburo na igwa nin dae mababa sa sarong karbon—karbon na tripleng sugpon. An pinakasimpleng asiklikong alkino na may saro sanang triplwng sugpon asin mayo nin iba pang minaganang grupo na minaporma nin sarong homologong serye na may heneral na pormulang kimikal na C*n*H2*n*−2. 

An mga alkino iyo tradisyunal na bistado bilang acetylene, alagad an ngarang *acetylene* iyo minasambit man ispesipiko sa C2H2, na iyo pormal na bistado bilang ethyne gamit an nomenklaturang IUPAC. Arug kan iba pang mga hidrokarburo, an kadaklan nin alkino iyo hidropobiko (habo sa tubig).

## Hilingon man

* Alipatikong kompuwesto
* Alkano
* Alkeno

## Toltolan
Suman

An **suman** sarong pagkakan na bagas na hali sa Filipinas. Ini gibo sa pulutan na bagas na niluto sa gata nin niyog, na napapatos sa dahon nin batag, niyog, o *buli* o dahon nin *buri* (*[[Corypha]]*) para sa pagpapakulo. Ini kinakakan na binubudburan nin asukar o may latik. 

An suman bistado man na **budbud** sa tataramon na Visaya na sakop an haros kabanga nin nasyon. An iba-ibang klaseng *suman* naggagamit nin cassava imbes na mapulot na maluto.

## Iba-ibang suman
Igwa nin iba-ibang klase nin suman, sa kada siyudad o lokalidad na may kanya-kanyang speciality. Ini an mga minasunod:

* *Binuo* (o *Suman sa Binuo*) – An bihirang klase nin suman, na an mapulot na bagas binababad, ginigiling, may halong gata nin niyog asin asukar, pinatos sa dahon nin tanom na Tagbak asin pinakuluan. An mga dahon an nagtatao nin ibang klase nin suman na igwa nin minty flavor, asin an suman mismo an mapulot kesa sa ibang klase nin mga bagas.

* *Kurukod* o *kurukud* - Sarong klase nin cassava na suman na may laog na mahamis na kunudkod na niyog (*[[bukayo]]*).

* *Suman sa Ibus* (o *Ibus*) – An sarong klase nin suman na halos mahihiling sa buong Pilipinas, an mapulot na bagas, hinihugasan, saka hinahalo sa asin dangan gata nin niyog. Ini kinakaag sa ibabaw nin lalagan na dahon na *Ibus* o *Ibos.*

* *Sumang Inantala* 

* *Sumang Kamoteng Kahoy* 

* *Suman sa Lihiya* 
* *Sumang Inilonggo* – 

## Kataytayan nin mga ladawan

Ladawan:Two varieties of suman (glutinous rice and cassava).jpg|Duwang bersyon kan *suman* (malapot na bagas asin kamote)
Ladawan:Suman with latik.jpg|*Sumang kamoteng kahoy*
Ladawan:4413Birds Foods Goods displayed for sale and trade 12.jpg|*Suman sa Ibus*
Ladawan:4413Birds Foods Goods displayed for sale and trade 38.jpg|*Suman sa Lihiya* 


## Hilingon man

* Pusô
* Tupig
* Espasol
* Kakanin
* Kalamay
* Moron
* Puto
* Sapin-sapin
* Piutu
* Lepet

## Toltolan
Panrehiyon na tataramon

An sarong **panrehiyon na tataramon** iyo an sarong tataramon na pigtataram sa sarong hiwas o lugar kan sarong  estado nin soberanya, na kun sain ini ssrong sadit na lugar, sarong pederatong estado o probinsya o sa pirang halawig na lugar.

Pang-international,  an mga mawoton kan European Charter for Regional or Minority Languages, "* an mga tataramon na rehiyunal o minorya*" *na an boot sabihon na an mga tataramon iyo an:*
#*Pantradisyunal na piggagamit sa sarong pigtaong teritoryo kan sarong Estado kan mga nasyunal kan Estado na idto na nagporma nin sarong numerikal na grupo na mas sadit sa gabos na populasyon kan Estado asin*
#*lain sa (mga) opisyal na tataramon kan Estado na idto.*

An pagmidbid sa mga tataramon na panrehiyon o minorya dai dapat ikaribaraw sa pagmidbid bilang sarong opisyal na tataramon.

## Mga toltolan

## Mga panluwas na takod
* Regional language accessibility web tool
Aromatikong kompuwesto

An mga **aromatikong kompuwesto** (Ingles: *aromatic compound*) iyo an mga kompuwestong kimikal (harus iyo organiko) na igwa nin saro o mas dakol pang mga singsing na igwa nin pi na elektron na nakadelokalisa sa sainda. Kontrasto sa mga kompuwesto na may aromatisidad, an mga alipatikong kompuwesto kulang kaining delokalisasyon. 

An terminong "aromatiko" iyo pigtao na bago pa an pisikal na mekanismo na nagdedetermina sa aromatisidad nadiskobre, asin iyo huli sa katotoohan na an nagkapirang kompuwesto niya igwa nin mahamis asin mahamot na parong; alagad. Dae gabos nin mga aromatikong kompuwesto may mahamis na parong, sagkod dae gabos nin mga kompuwesto na may mahamis na parong iyo aromatiko. An mga **aromatikong hidrokarburo**, o **areno** (*arene*), iyo mga aromatikong organikong kompuwesto na igwa nin karbon asin hidrohenong atomo sana. An kumpigurasyon kan anom na karbong atomo sa aromatikong kompuwesto iyo inaapod na "benzenong singsing", pagkatapos kan simpleng aromatikong kompuwesto na benzene, o an sarong phenyl na grupo kun parte kan mas dakulang kompuwesto**.**

Dae gabos nin aromatikong kompuwesto iyo nakabase sa benzene; an aromatisidad iyo pwede man sa mga **heteroareno**, na minasunod sa Hückel's rule (para sa monosiklikong singsing: kapag an bilang kan π elektron niya parehas sa 4*n*&nbsp;+&nbsp;2, kun sain an *n*&nbsp;=&nbsp;0, 1, 2, 3, ...). Sa mga kompuwestong ini, dae mababa sa sarong karbong atomo iyo pigriribayan nin saro sa mga heteroatomong oksiheno, nitroheno, o asupre. An mga halimbawa kan dae-benzenong kompuwesto na may aromatikong karakter iyo an furan, sarong heterosiklikong kompuwesto na igwa nin limang-miyembrong singsing na kabali an sarong oksihenong atomo, asin an pyridine, sarong heterosiklikong kompuwesto na igwa nin anom na miyembrong singsing na igwa nin sarong nitrohenong atomo.

## Panluwas na takod
* 

## Toltolan
An Dalan kan ASEAN

An "**The ASEAN Way**" (Bikol Setral: An Dalan kan ASEAN) iyo an opisyal na kantaon kan Asosasyon kan mga Nasyon nin Habagatan-Subangan na Asya. Sinurat ni Payom Valaiphatchra () an liriko asin an nagmukna kan musika iyo si Kittikhun Sodprasert () and Sampow Triudom (), an nanggana nin entrada sa gabos na 99 na mga pinalista kan gabos na sampulong mga nasyon kan ASEAN.

## Patiribayan sa Awiton kan ASEAN
Pigbusol an kompetisyon asin pig-anunsyo sa gabos na kaapil na mga estado kan ASEAN, sa sarong tawad na makahanap nin sarong opisyal na awit tanfaning maribayan an kadtong awit na rehiyonal na de facto, Himo nin ASEAN, na minibidbid na kulang sa kaugmahan asin mawoton kan kadakol na miyembrong estado. Buka an kumpetisyon sa gabos nin mga nasyonal kan ASEAN, na naglilimita sa 20 mga entrada kada miyembro kan estado. An nangganang entrada nakaako nin lagpas sa US $ 20,000 na premyo asin idineklara bilang opisyal na panrehiyong awit kan Habagatan-subangan na Asya. Ang panel kan mga hukom nagkakasararo na magboto kan "The ASEAN Way" bilang opisyal na panrehiyong awit kan Association of Southeast Asian Nations sa huring pag-itok kadtong Nobyembre 20, 2008.

### Krayterya
* Tataramon: Ingles
* Kaipuhan na minasalming an ASEAN sa dignidad, kooperasyon, asin solidaridad.
* Kinakaipuhan na minasalming an ASEAN sa diverso, kultura asin etnisidad
* Kaiuhan na sadiring mukha
* Dai masyadong malaba sa 60 segundo.

### Panel kan mga huwes
*  - Pham Hong Hai
*  - Haji Manaf bin Haji Kamis
*  - Apgripino V. Diestro
*  - Sam Ang Sam
*  - Purwa Caraka
*  - Khamphanh Phonthongsy
*  - Ayob Ibrahim
*  - Tin Oo Thaung
*  - Phoon Yew Tien
*  - Admiral Mom Luang (An Honorable) Usni Pramoj

Asin an tolong bakong-ASEAN na mga huwes:
*  - Sandra Milliken
*  - Keiko Harada
*  - Bao Yuankai

## Toltolan

## Mga panluwas na takod
*
ASEAN: ''The ASEAN Way'' with lyrics by the official channel of the ASEAN secretariat
*
About the ASEAN Anthem
Nasyunal na Siyentista kan Filipinas

An rango asin titulo nin **Orden kan mga Nasyunal na Siyentista kan Filipinas**, pig-aabrebar man na **ONS** (Filipino: ***Pambansang Alagad ng Agham ng Pilipinas***) o an **Orden kan mga Nasyunal na Siyentista** iyo an pinakahalangkaw na gawad na pigtatao sa mga Filipinong siyentista kan gobyerno kan Filipinas.

An gawad iyo namokna kan Desyembre 16, 1976 ni Presidente Ferdinand Marcos sa paagi kan Presidensyal na Dekri na Nos. 1003 asin 1003-A, na iyo nagmokna man sa Nasyunal na Akademya kan Siyensya asin Teknolohiya. Para sa katuyuhan kan ley, an sarong *siyentista* iyo may depinisyon na (sa Ingles) “*an individual who has earned a doctoral degree in any field of the sciences*” and “*has demonstrated and earned distinction in independent research or significant innovative achievement in the basic and applied sciences, including agricultural, engineering, and medical sciences, in mathematics and in the social sciences as manifested by published works in recognized scientific and technical journals*.”  Pigsangat ini sa **Orden kan mga Nasyunal na Siyentista** kaidtong 2003.

## Panluwas na takod
*Government Briefer on the Order of National Scientist 

## Toltolan
Minaganang grupo

Sa organikong kimika, an **minaganang grupo** (Ingles: *functional group*) iyo sarong substituente o moiety sa sarong molekula na minakawsa kan karakteristikong reaksyong kimikal niya. An kaparehas na minaganang grupo iyo mapapasairarom sa pareho o similar na reaksyong kimikal sa maski anong natatadang komposisyon kan molekula. 

Ini iyo nagpapagana sa sistematikong prediksyon kan reaksyong kimikal asin kaugalian kan mga kompuwestong kimikal asin an desinyo kan kimikal na sintesis. An reaktibidad kan sarong minaganang grupo iyo pwedeng mamodipika kan iba pang mga haraning minaganang grupo. An interkonbersyon kan minaganang grupo iyo pwedeng magamit sa retrosintetikong analis sa pagplano nin organikong sintesis.

An pagsalak sa ngaran kan minaganang grupo sa ngaran kan magurang na alkano iyo nakakamokna nin sistematikong nomenklatura sa pagngaran nin organikong kompuwesto. Sa tradisyunal na nomenklatura, an enot na karbong atomo pagkatapos kan karbon na nakatakod sa minaganag grupo iyo an inaapod na alpha karbon; an ikaduwa, an beta karbon, an ikatolo, an gamma karbon, asbp. Kun igwa pa nin iba pang minaganang grupo sa sarong karbon, pwede ini mangaranan nin Griyegong letra, e.g., an gamma-amino sa gamma-asidong aminobutyric iyo yaon sa ikatolong karbon nin kadenang karbon na nakatakod sa grupong asidong karboksiliko. An kumbensyong IUPAC iyo minaapod para sa numerikong paglabel kan posisyon, e.g. 4-asidong aminobutanoiko. Sa tradisyunal na pagngaran, an mga baryenteng nakwalipika iyo nagamit sa paglabel kan mga isomer, halimbawa, an isopropanol (ngarang IUPAC: propan-2-ol) iyo sarong isomer kan n-propanol (propan-1-ol). An terminong *moiety* iyo may pirang pagsabat sa terminong "minaganang grupo". Alagad, an moiety iyo sarong entirong "banga" kan molekula, na iyo pwedeng magin sarong minaganang grupo sana, pero iyo mas dakula man na yunit na pigbibilog nin nagkapirang mga minaganang grupo. Bilang halimbawa, an "aryl moiety" iyo pwede magin maski anong grupo na igwa nin aromatikong singsing sa dawa anong bilang nin mga minaganang grupo igwa an nasambit na aryl.

## Panluwas na takod

* IUPAC Blue Book (organic nomenclature)
* 
* Functional group video
* Functional group synthesis from organic-reaction.com

## Toltolan
Kakanon

An **kakanon** o **pagkakan** (Ingles: *food*) iyo an maski anong substansya na pigkokonsumo para makatao nin nutrisyunal na suporta sa sarong organismo. An pagkakan iyo harus tinanom, hayop, o gikan sa fungus, sagkod igwa nin mga esensyal na sustansya, arug kan karbohidrato, fats, protina, bitamina, o mineral.  

An substansya iyo pigtutulon kan organismo asin pig-aasimila kan saiyang selula para magtao nin enerhiya, ipadagos an buhay, o pag-istimula kan pagdakula. An manlainlain na espesye nin hayop iyo may manlainlain man na pag-uugali sa pagkakan segun sa pangangaipo kan saindang unikong metabolismo, na naliliwat man minsan para punan an ispesipikong ekolohikal na niche sa laog kan ispesipikong heograpikal na konteksto. 

An mga omniborong tawo iyo may halangkaw na adaptasyon asin uminako na ngarig makakua nin pagkakan sa manlainlain na ekosistema. Sa historya, an mga tawo iyo nakakaguno nin pagkakan sa duwang pangenot na paagi: an pagdakop asin pag-ipon sagkod agrikultura. Habang nag-uuswag an agrikultural na teknolohiya, an katawohan iyo minapasiring sa agrikultural na pamumuhay sa diet na nabilog kan agrikultural na oportunidad sa saindang heograpya. An heograpikal asin kultural na pagkalain iyo nagtaong dalan sa pagkamokna kan nagkapirang mga kusina asin kulinaryang arte, kabali na an mahiwas na lado nin mga ingrediente, herbal, pampanamit, teknik, asin luto. Habang an mga kultura nagsasaralak-salak sa paagi nin pwersa arug kan internasyunal na komersyo asin globalisasyon, an mga ingrediente iyo nagigin mahiwas na nailalakop lagpas sa saindang heograpikal asin kultural na ginikanan, na nagmokna nin sarong kosmopolitanong pagribay nin manlainlian na tradisyon asin praktika sa pagkakan.

## Panluwas na takod

* Food Marketing 
* Food Timeline
*Wikibooks Cookbook

## Toltolan
Tapa

*An *'Tapa**' sarong alang o curado na baka, orig, o karne nin kabayo, pwede man pati sira. Pinipreparar kan mga Filipino an *tapa* sa paggiris nin maninipis an karne asin kinukurado na may asin saka rekado para ini mapreserba.

An *Tapa* niluluto nin pritos o ihaw. Kapag ini sinasabay sa sinanlag na may sugok,inaapod ining *tapsilog,* hali sa tagalog na tataramon na *tapa*, *[[sinangag]]* (fried rice) dangan *itlog* (egg). Igwa man nin atchara, tapayas na giniris, kamatis na side dish. Suka o ketchup an pirming panghalo igdi.

### Tapsilog

*Tapsilog* an termino sa *tapa*, garlic-fried rice (*[[sinangag]]*), and fried egg (*itlog*) na hinaralo para sa sarong pagkakan na pamahawan. Sa Tagalog, an mga kakanan na nagsisirbe nin *tapa* inaapod na *tapahan*, *tapsihan* o*tapsilugan*. Base sa mga ginunuan, an *tapsilog* asin *tapsihan* mga kolokyal na mga tataramon. 

#### Mga Kakanan
An mga saradit na kakanan na *tapsihan* (o *tapsilogan*)sa mga barangay sa Pilipinas igwang *tapsilog*. An mga darakulang establisyemento nagtitinda man nin tapa saka *tapsilog*. 

## Hilingon man

* Tinapa
* Filipino cuisine
* List of Philippine dishes

## Mga toltolan
Asidong karboksiliko

An **asidong karboksiliko** (Ingles: *carboxylic acid*) iyo sarong organikong asido na igwa nin **grupong karboksilo** (*carboxyl group*) (C(=O)OH) na nakatakod sa sarong R na grupo. An heneral na pormula kan asidong karboksiliko iyo **R–COOH** o **R-CO<sub>2</sub>H**, kun sain an R iyo pwede magin alkyl, alkenyl, aryl, o iba pang grupo. 

Mahiwas na nanunutaran an mga asidong karboksiliko. An mga importanteng halimbawa iyo kabali an asidong amino asin asidong mataba. An deprotonasyon kan sarong asidong karboksiliko iyo minatao nin karboksilatong anyono.

## Mga panluwas na takod

* Carboxylic acids pH and titration – freeware for calculations, data analysis, simulation, and distribution diagram generation
* PHC. 

## Toltolan
Ester

An **ester** iyo sarong kompuwestong kimikal na gikan sa asido (organiko o inorganiko) kun sain dae mababa sa sarong –OH hydroxyl na grupo iyo pigriribayan nin –O– alkyl (alkoxy) na grupo, arug kan reaksyong substitusyon kan asidong karboksiliko asin alkohol. An mga glyceride iyo mga asidong mataba na ester kan glycerol; sinda iyo importante sa biyolohiya, kun sain sinda iyo saro sa mga pangenot na klase kan lipid na minabilog sa bulko kan taba nin hayop asin lanang hale sa mga gulay.

An mga ester tipikal na may mahamis na parong; itong igwa nin hababang molekular na gabat iyo harus nagagamit bilang pahamot sagkod iyo nahahanap sa mga esensyal na lana asin pheromones. Nagagamit sinda bilang halangkaw-na-gradong panunaw sa mahiwas na rango nin mga plastik, plasticizers, resins, asin lacquers, sagkod iyo saro mga pinakadakulang klase nin sintetikong lubrikante sa komersyo. An mga polyester iyo importante na mga plastik, na igwang mga monomero na pigsusugpon nin mga ester moieties. An mga phosphoester iyo minaporma sa likod-tulang kan mga DNA na molekula. An mga nitrate ester, arug kan nitroglycerin, iyo bistado sa karakter nindang minasabog.

## Panluwas na takod
* An introduction to esters
* Molecule of the month: Ethyl acetate and other esters

## Toltolan
Doha Debates

Nagprodusir si **Doha Debates** asin nagdidistribwir nin mga solutions-focused na debate asin mga programang interbiyu, mga report sa video asin mga interactive content. Kabali sa mga produkto kan fanchise iyo an marquee debate, an #DearWordanLive adbiction series, an Course Correction podcast, an #Solving It series, digital na video report, Deeply Dave kurikulum, asin an interaktibong  Doha Portal. An Doha Debrado pigpopondohan kan  Qatar Foundation.

## Susugan
Aldehido

Sa kimika, an **aldehido** (Ingles: *aldehyde*, ) iyo sarong kompuwesto na igwa nin minaganang grupo na may istraktura na −CHO, asin pigbibilog nin karbonilong sentro (sarong karbon na may dobleng sugpon sa oksiheno) kun sain an karbong atomo iyo nakasugpon man sa hidroheno sagkod sa maski anong henerikong alkyl o gilid na kadenang R na grupo. An nasambit na minaganang grupo (i.e. mayo nin "R" na gilid na kadena) iyo bistado man bilang **aldehido** o **formyl na grupo**.

An mga aldehindo, na iyo harus namomokna sa paagi nin paghali nin hidroheno gikan sa alkohol, iyo ordinaryo sa organikong kimika; an pinakabistado iyo an formaldehyde. Huli ta an kadaklan sainda iyo may makusog na parong, an nagkapirang mga pahamot iyo aldehido o igwa kaini.

## Panluwas na takod

*Aldehyde synthesis – Synthetic protocols gikan sa organic-reaction.com

## Toltolan
Ketone

Sa kimika, an **ketone**  iyo sarong minaganang grupo na may istraktura na R2C=O, kun sain an R iyo pwede magin baryente nin mga substituente na igwa nin karbon. An mga ketone iyo igwa nin karbonilong grupo (karbon-oksiheno na dobleng sugpon).

An pinakasimpleng ketone iyo an acetone (R = R' = methyl), na may pormula na CH3C(O)CH3. An nagkapirang mga ketone iyo importanteng maray sa biyolohiya asin sa industriya. An mga halimbawa iyo kabali an nagkapirang mga asukar (ketoses), steroids (e.g., testosterone), sagkod an panunaw na acetone.

## Panluwas na takod
*

## Toltolan
Eter

An mga **eter** (Ingles: *ether*) iyo sarong klase nin mga organikong kompuwesto na igwa nin eter na grupo—sarong oksihenong atomo na nakatakod sa duwang alkyl o aryl na grupo.  Sinda iyo may heneral na pormulang R–O–R′, kun sain an R asin R′ iyo minarepresenta sa alkyl o aryl na grupo. 

An mga eter pwede liwat maklasipika sa duwang baryente: kun an mga alkyl na grupo iyo parehas sa manig-ibong na gilid kan oksihenong atomo, ini iyo simple o simetrikong eter, mientras kun sinda iyo lain, an eter iyo inaapod na salak o dae-simetrikong eter. Sarong tipikal na halimbawa kan enot na grupo iyo an panunaw asin anestetikong *diethyl ether*, harus simpleng inaapod na "ether" (). An mga eter iyo harus manunudan sa organikong kimika sagkod ngani mas lakop sa biyokimika, huli ta sinda iyo parehas na takod sa mga karbohidrato asin lignin.

## Toltolan
Tinanom

An mga **tinanom** (Ingles: *plant*) iyo harus multiselular na organismo, predominanteng potosintetikong eukaryotiko kan kahadean na **Plantae**. Sa uusipon, an mga tinanom iyo pigtatrato bilang saro sa duwang kahadean na kabali an gabos na nabubuhay na bagay na bakong hayop, sagkod an gabos na algae asin fungi iyo pigtatrato bilang mga tinanom. Alagad, an gabos na presenteng depinisyon kan Plantae iyo pighahali na an fungi asin an pirang algae, pati naman an mga prokaryotiko (an archaea asin bakterya). Sa sarong depinisyon, an mga tinanom iyo minaporma sa *Viridiplantae* (Latinong ngaran para sa "berdeng tinanom"), sarong grupo na kabali an mga nagbuburak na mga tinanom, konipero, asin ibang himnospermo, fern, asin an saindang kaalyado, hornwort, liverwort, moss, sagkod an berdeng algae, pero dae kabali an pula asin kayumangging algae.

An mga berdeng tinanom iyo nakakaguno nin kadaklan kan saindang enerhiya gikan sa liwanag kan saldang sa paagi nin potosintesis kan primerong kloroplasto na hale sa endosimbiyosis kaiba an cyanobakterya. An saindang kloroplasto may kloropilong a asin b, na minatao sainda kan berdeng kulay. An ibang tinanom iyo parasitiko o mikotropiko asin nawaran na nin ablilidad na makahimo nin normal na bilang nin kloropilo o para magpotosintesa, pero igwa man giraray nin mga burak, bunga, asin pisog. An mga tinanom iyo pigkakaraktisa nin sekswal na reproduksyon asin alternasyon kan mga henerasyon, alagad an asekswal na reproduksyon iyo nanunutaran man.

Igwa nin harus 320,000 na espesye nin mga tinanom, kun sain an dakulang mayorya, mga 260–290 na ribo, nakakamokna nin pisog. An mga berdeng tinanom iyo nakakatao nin substansyal na proporsyon kan pankinaban na molekular na oksiheno, sagkod iyo an basehan kan kadaklan nin ekosistema sa Kinaban. An mga tinanom na nakakamokna nin granyula, bunga, asin gulay iyo minaporma man kan basehang pantawong pagkakan asin iyo nadomestika na nin milenyang panahon. An mga tinanom iyo may manlainlain na kultural asin iba pang gamit, bilang ornamento, panghaman na materyales, pangsurat na materyales asin, sa mahiwas na baryente, sinda iyo an ginikanan nin mga bulong asin sikoaktibong druga. An siyentipikong pag-aadal kan mga tinanom iyo an botanika, sarong sanga kan biyolohiya.

## Mga panluwas na takod

*  (requires Microsoft Silverlight)
* 
* Index Nominum Algarum
* Interactive Cronquist classification
* Plant Resources of Tropical Africa
* Tree of Life 

## Toltolan
Bulalo

An ***Bulalô*** sarong luto na karneng baka sa Filipinas. Ini igwang mapusyaw na kolor na sopas na niluluto sa sabaw na kun saen an mga tulang kan baka asin taba tinutunaw. Igwa ini nin sahog na mga gulay (arog nin pechay o repolyo), mais, scallions, sibulyas, bawang, laya, asin patis. Pwede man an patatas, karots asin taro. Ini pinapareha sa maluto na may toyo asin calamansi. An *Bulalo* hali sa  rehiyon nin Southern Luzon sa Filipinas, partikular sa mga probinsya nin  Batangas asin Cavite.

Kaparehas na luto sa ibang parte nin Pilipinas arog sa Western Visayan *[[cansi]]* na pinaalsom na may prutas na batuan ; asin sa Central Visayan na *[[pocherong bisaya]]* (o *pocherong bulalo*), sarong klase nin *[[Puchero|pochero]]* na niluto sa bone marrow. An bersyon man kaini sa Tausug iyo an *[[tiyula itum]]*, ina inaapod man na "black bulalo". Pero igwa ini nin mga manlaen-laen na rekado, arog nin paggamit nin *[[Pamapa|palapa]]* (burnt coconut meat with various herbs and spices).

## Hilingon man

* Philippine cuisine

## <span class="mw-headline" id="Toltolan">Toltolan</span>
'''
Departamento kan Siyensya asin Teknolohiya (Filipinas)

An **Departamento kan Siyensya asin Teknolohiya** (Ingles: *Department of Science and Technology*, ), midbid man bilang **DOST**, iyo an ehekutibong departamento kan gobyerno kan Filipinas na responsable para sa mga koordinasyon kan mga proyekto na manungod sa siyensya asin teknolohiya sagkod makahimo nin mga polisiya asin mga proyekto sa lado nin siyensya asin teknolohiya tanganing bilang suporta sa nasyunal na pag-uswag.

## Organisasyunal na istraktura
An Departamento iyo pinamamayuhan kan Sekretarya kan Siyensya asin Teknolohiya (Filipinas), kaiba an masurunod na apat na pang-irarom na sekretarya asin tolong asistanteng sekretarya
*Undersecretary for Scientific and Technological Services
*Undersecretary for Research and Development
*Undersecretary for Regional Operations
*Undersecretary for Disaster Risk Reduction and Climate Change
*Assistant Secretary for Finance and Legal Affairs
*Assistant Secretary for International Cooperation
*Assistant Secretary for Administration

## Mga opisina
### Kolehiyal asin siyentipikong lawas
*National Academy of Science and Technology (NAST)
*National Research Council of the Philippines (NRCP)

### Konseho para sa sektoral na pagpaplano
*Philippine Council for Agriculture, Aquatic, and Natural Resources Research and Development (PCAARRD)
*Philippine Council for Health Research and Development (PCHRD)
*Philippine Council for Industry, Energy and Emerging Technology Research and Development (PCIEERD)

### Instituto sa pag-aadal asin pag-uswag
*Advanced Science and Technology Institute (ASTI)
*Food and Nutrition Research Institute (FNRI)
*Forest Products Research Development Institute (FPRDI)
*Industrial Technology Development Institute (ITDI)
*Metal Industry Research and Development Center (MIRDC)
*Philippine Nuclear Research Institute (PNRI)
*Philippine Textile Research Institute (PTRI)

### Siyentipiko asin teknolohikal na serbisyo
*Philippine Atmospheric, Geophysical and Astronomical Services Administration (PAGASA)
*Philippine Institute of Volcanology and Seismology (PHIVOLCS)
*Philippine Science High School System (PSHS)
*Science and Technology Information Institute (STII)
*Science Education Institute (SEI)
*Technology Application and Promotion Institute (TAPI)
*Technology Resource Center (TRC)

## Mga proyekto
* Automated Guideway Transit System project
* DOST Hybrid Electric Road Train
* DOST Hybrid Electric Train

## Mga panluwas na takod
*Departmento kan Siyensya asin Teknolohiya 

## Toltolan
Nasyunal na Akademya kan Siyensya asin Teknolohiya

An **Nasyunal na Akademya kan Siyensya asin Teknolohiya** (Ingles: *National Academy of Science and Technology*), midbid man bilang **NAST**, iyo an pinakahalangkaw na lawas sa pagbisto asin siyentipikong pag-abiso sa Filipinas sa irarom kan Departamento kan Siyensya asin Teknolohiya. 

Naitogdas ini sa paagi kan Presidensyal na Dekri 1003-A na pinagpaluwas ni presidente Ferdinand E. Marcos kaidtong 1976 tanganing onrahan asin bistohon an mga Filipinong siyentista na nakagibo nin dakulang ambag sa pag-uswag kan siyensya asin teknolohiya sa nasyon. Nagrerekomenda man ini nin mga indibidwal para matawan nin Orden kan Nasyunal na Siyentista sa pagtugot kan Presidente kan Filipinas.

## Panluwas na takod
* Opisyal na websityo kan Nasyunal na Akademya kan Siyensya asin Teknolohiya
* Presidential Decree No. 1003-A, s. 1976 

## Toltolan
Tessa Khan

Si **Tessa Khan** sarong abogado sa kapalibutan na nakaistar sa United Kingdom. Saro sya sa mga kagtugdas asin katuwang na direktor kan Climate Litigation Network, na nagtutuwang sa mga legal na kasong konektado sa mitigasyon sa pagbabago kan klima asin hustisya sa klima.

Ipinangatanusan ni Khan na an mga gobyerno nasyunal tuyong nagganansya sa naglalangkaw na lebel nin carbon dioxide asin nagkawsa nin danyos sa kapalibutan, kabali na an pagigin parte sa mahalagang ehemplong Climate Case Ireland.

## Agi-agi

Imbwelto si Tessa Khan sa batas sa karapatan pantawo asin sa pagkakampanya nin adbokasiya.

Sa Thailand, nagtrabaho siya para sa sarong non-profit na organisasyon para sa karapatan pantawo kan mga kababaihan. Mantang sya yaon duman kan 2015, naaraman nya an sarong hatol sa Hague na nagbubuot sa Netherlands na padikiton an greenhouse-gas emissions. Nainspirar kan kaso, si Khan nagbalyo sa London tanganing magbali sa legal team kan Urgenda Foundation kan 2016.

Pigmukna ni Khan an Climate Litigation Network kaiba an Urgenda Foundation tanganing suportaran an mga kaso dapit sa klima sa bilog na kinaban. Nagsirbi sya bilang katuwang na direktor kan Climate Litigation Network. Sa paagi kan organisasyon, mapangganang tinabangan nya an mga grupo nin aktibista na magsangat nin kaso kontra sa sadiri nindang mga gobyerno. Nag-aako ini nin kaso gikan sa manlain-lain na parte kan kinaban, kaiba an Canada, Netherlands, New Zealand, Norway, Pakistan, asin South Korea.

Sinuportaran nya an mga kaso sa Netherlands asin Ireland na mapangganang inangat an kakulangan nin mga plano kan gobyerno na inaan an mga emisyon. Kan Disyembre 2019, sa kasong State of the Netherlands v. Urgenda Foundation, an Korte Suprema kan Netherlands pigbuot na tapyasan kan gobyerno an kapasidad kan mga planta nin karbon asin magbutas nin EUR3 bilyones na puhonan sa pagtulod para inaan an mga emisyon nin karbon. An kapangganahan na ini ipigladawan kan *The Guardian* bilang "pinakamatrayumpong asuntong panklima kan panahon na idto." 

Kan Agosto 2020, sa binibisto ngunyan bilang Climate Case Ireland, nagdesisyon an Korte Suprema kan Ireland na an gobyerno kaini gumibo nin bago asin mas ambisyosong plano tanganing inaan an mga emisyon. Nag-iikatulo an Ireland sa  greenhouse gas emissions per capita sa mga nasyon sa European Union.

Nakaresibi si Tessa Khan nin Climate Breakthrough award kan 2018. Kan 2019, ibinali sya kan *Time* sa lista nin 15 kababaihan na nanginginot sa pakikilaban kontra sa pagbago kan klima.

## Susugan
Tinola

An **Tinola** sarong Filipinong sopas na parati pigsisirbe bilang pangenot na putahe kaiba an puting bagas. Sa tradisyon, an putahe pigluluto nin manok o sira, mga pidaso nin kapayas asin/o chayote, asin mga dahon kan siling labuyo na sili sa sabaw na may namit na luya, sibulyas, asin sarsa nin sira.

## Mga klase
An ibang klase nin luto pwedeng sira, seafood o orig. An Chayote o calabash (*upo*) pwede man iribay sa tapayas. Imbes sa dahon nin paminta, pwede man an ibang gulay arog nin pechay, kangkong o malunggay saka mustasa asin iba pa. Dagdag na mga rekado an patatas o kamatis.

## Kaparehas na Luto
An *Tinola* parehas sa *[[binakol]]* asin *[[ginataang manok]]*, nagkakaiba lang sa paggamit nin niyog asin gata. Kaparehas man kan *tinola* an *[[lauya]]* nin mga Ilocano. Pero an *lauya* gibo sa orig o baka, bakong manok.

A similar soup dish is known as *[[sinabawang gulay]]* (lit. "vegetable soup", also *utan Bisaya*), which is made from moringa leaves and various vegetables.

## Hilingon man

* Binakol
* Ginataang manok
* Tiyula itum
* Sinampalukan
* List of soups

## Mga toltolan
Siyensya asin teknolohiya sa Filipinas

An **siyensya asin teknolohiya sa Filipinas** iyo nagpapahiling sa siyentipiko asin teknolohikal na pag-uswag na nahimo kan Filipinas sagkod an mga analisis na relatibo sa mga isyung pampolisiya. An pangenot na ahensya na responsable sa pagmanehar kan siyensya asin teknolohiya (S&T) iyo an Departamento kan Siyensya asin Teknolohiya (DOST). Igwa man nin mga sektoral na konseho para sa Siyensyang Pangkadlagan, Agrikultura asin Akwakultura, an Industriya nin Metal, Nukleyar na Pag-aadal, Pagkakan asin Nutrisyon, Salud, Meteyorolohiya, Bulkanolohiya, asin Sismolohiya.

An siyensya asin teknolohiya iyo sarong interdisiplinaryong urulayan na minasakop sa siyensya, teknolohiya, asin an saindang mga interaksyon:

An siyensya iyo sarong sistematikong lado na minahaman asin minaorganisa kan mga kaaraman sa porma nin eksplanasyon asin prediksyon manungod sa kapalibotan asin sa uniberso. An teknolohiya iyo an koleksyon nin mga teknik asin proseso na ginagamit sa paghimo nin mga kalakal o serbisyo, o an akomplisimiyento kan mga katuyohan arug kan siyentipikong imbestigasyon.

Kaiba sa mga lalaki asin babayi na nakahimo nin kontribusyon sa siyensya iyo sinda Fe del Mundo sa lado nin pedyatriko, Eduardo Quisumbing sa taksonomiya kan tinanom, Gavino Trono sa tropikal na marinong pikolohiya, asin si Maria Orosa sa lado nin teknolohiyang pagkakan.

## Panluwas na takod

* Advanced Science and Technology Institute  (websityo)
* Department of Science and Technology Philippines (websityo)
* National Academy of Science and Technology (websityo)
* Philippine Social Science Council (websityo)

## Toltolan
Gavino Trono

Si **Gavino Trono Jr., Ph.D.** (namondag kan 1931) iyo sarong Filipinong biyolohista asin pigbansagan bilang "Ama kan Kappaphycus na pagpapadakula". Piggawadan siya nin rango na Nasyunal na Siyentista kan Filipinas sa saiyang kontribusyon sa pag-aadal kan tropikal na marinong pikolohiya, na nakapokus sa biyodibersidad kan mga seaweed. Sa ngunyan, siya nagtatrabaho bilang teknikal na konsultante para sa Food and Agriculture Organization (FAO) Aquaculture Seaweed Research and Development sagkod iyo sarong professor emeritus kan Marine Science Institute sa Unibersidad kan Pilipinas.

## Mga gawad asin rekognisyon
* Nasyunal na Siyentista kan Filipinas para sa Pangdagat na Biyolohiya kan 2014
* Akademiko sa Nasyunal na Akademya kan Siyensya asin Teknolohiya (NAST) kan 2008
* Plaque of Recognition hale sa Asia Pacific Society of Applied Phycology kan 2006
* University of the Philippines Alumni Award kan 1979
* “Likas Yaman Award” hale sa Ministry of Natural Resources (ngunyan an Department of Environment and Natural Resources) kan 1978

## Toltolan
Inomon

An **inomon** (Ingles: *drink* o *beverage*) iyo sarong likido na para sa pagkonsumo nin katawohan. Dugang sa saindang pangenot na sirbi na mapundo an paha, an mga inomon iyo may mga importante man na pagganap sa pantawong kultura. An mga bistadong klase nin mga inomon iyo an ordinaryong tubig, gatas, kape, tsaa, mainit na tsokolate, juice, asin soft drinks. Dugang pa kaiyan, an mga inomong alkoholiko arug kan wine, serbesa, asin likor, na igwa nin droga na etanol, iyo nagin nang parte kan pantawong kultura lagpas 8,000 na taon na an nakaagi.

An mga dae-alkoholikong inomon harus minasignipika nin mga inomong normal na igwa nin alkohol, aruga kan serbesa asin wine, pero iyo nahimo sa tama sanang hababang konsentrasyon nin alkohol base sa bolyum. An kategorya iyo binabale man an mga inomong na napasairarom sa prosesong paghali nin alkohol arug kan mga dae-alkoholikong serbesa asin mga de-alkoholisang wine.

## Hilingon man

* Pagkakan
* Gastronomiya

## Bibliyograpiya
* 

## Mga panluwas na takod

* 
* Health-EU Portal – Alcohol
* Wikibooks Cookbook
* Women and Beer: A Forgotten Pairing (National Women's History Museum)
Siyensya nin pagkakan

An **siyensya nin pagkakan** (Ingles: *food science*) iyo an basehang siyensya asin aplikasyong siyensya kan pagkakan; an mga sakop kaini iyo may pagsabat sa agrikultural na siyensya asin nutrisyonal na siyensya sagkod iyo minataong dalan sa mga siyentipikong aspeto kan ligtas na pagkakan asin pagproseso nin pagkakan, na naghahaman sa pag-uswag kan teknolohiyang pagkakan. 

An siyesnya nin pagkakan iyo pinagsasaro an nagkapirang mga siyentipikong disiplina. Minaguno ini nin mga konsepto gikan sa mga lado arug kan kimika, pisika, pisiyolohiya, mikrobiyolohiya, asin biyokimika. An teknolohiyang pagkakan bilang halimbawa iyo minaguno nin mga konsepto gikan sa inhinyeriyang pangkimika.

An mga aktibidad kan mga siyentista nin pagkakan iyo kabali an paghaman nin mga bagong produkto nin pagkakan, desinyo kan mga proseso para mahimo an mga pagkakang ini, pagpili nin pampatos na materyales, pag-aadal sa pagigin presko kan produkto, sensory na ebalwasyon kan produkto gamit an mga masurbey na panel o potensyal na konsumidores, pati naman an mikrobiyolohikal asin kimikal na pagtesting. An mga siyentista nin pagkakan pwede pang paurogon an pag-aadal sa pundamental na pangyayari na iyo direktang nakatakod sa produksyon nin mga pagkakang produkto sagkod an mga karakter kaini.

## Padagos na pagbasa
* Wanucha, Genevieve (February 24, 2009). "Two Happy Clams: The Friendship that Forged Food Science". *MIT Technology Review*.

## Panluwas na takod
*
*
* Makanuod manungod sa Siyensya nin Pagkakan

## Toltolan
Kusog nin duros

An **kusog nin duros** (Ingles: *wind power*) o **enerhiyang duros** (Ingles: *wind energy*) iyo an paggamit nin duros tanganing makatao nin mekanikal na kusog sa paagi nin mga turbinang pangduros para mapagana an mga elektrinong generator para sa kuryente. An kusog nin duros iyo sarong popular na naipapadagos, nababago liwat na gunuan nin kusog na may kadikiton na impak sa kapalibotan kumpara sa pagsulo nin mga fossil fuel.

An mga *wind farm* iyo pigbibilog nin nagkapirang mga indibidwal na turbinang pangduros, na iyo konektado sa pangtransmisyong network nin kuryente. An mga *onshore wind* iyo sarong baratong gunuan nin kuryente, kompetitibo o sa pirang lugar iyo mas barato kaysa sa coal o planta nin gas.  An mga onshore wind farm igwa nin dakulang biswal na impak sa tanawon kaysa sa ibang istasyon nin kuryente, huli ta sinda dapat maglakop sa mas mahiwas na kadagaan asin dapat harayo sa katawohan. An mga *offshore wind* iyo mas pusog asin mas makusog kaysa sa daga asin an *offshore farms* igwa nin mas kadikit na biswal na impak, pero an konstruksyon asin an gasto nin pagmantinido iyo signipikong mas halangkaw. An saidt na onshore wind farms pwede makatao nin pirang enerhiya sa grid o makatao nin kuryente sa isoladong mayo sa grid na lokasyon.

Kan 2019, an duros nakasuplay nin 1430 TWh kan kuryente, na iyo 5.3% kan pankinabang namoknang kuryente, kun sain an pankinabang naitogdas na kapasidad kan enerhiyang duros iyo mas halangkaw sa 651 GW. Ini iyo paglangkaw nin 10% kumpara sa 2018.

## Panluwas na takod

* Global Wind Energy Council (GWEC)
* World Wind Energy Association (WWEA)
* Dynamic Data Dashboard gikan sa International Energy Agency
* Presenteng pankinabang mapa nin densidad kan enerhiyang duros

## Toltolan
Angel Alcala

Si **Angel Chua Alcala**, ONS, (namondag Marso 1, 1929 - Pebrero 1, 2023) iyo sarong Filipinong biyolohista na pinangaran bilang sarong Nasyunal na Siyentista kan Filipinas kaidtong 2014. Si Alcala bistado sa saiyang kagibohan sa pagtogdas nin mga santuwaryo asin pagpromotar nin biyodibersidad sa akwatikong ekosistema sa Filipinas.

Siya sa presente an Pamayo kan Board of Advisers nin Angelo King Center for Research and Environmental Management na yaon sa Silliman University. Bilang responsable sa pagpublikar nin mas dakol sa 200 na mga peer-reviewed na artikulo asin libro, an saiyang biyolohikal na ambag sa kapalibotan asin mga ekosistema an naghimo saiya bilang bistadong heroe para natural na siyensya sa Filipinas.

## Toltolan
Prehistorya

An **prehistorya** (Ingles: *prehistory*), midbid man bilang **pre-literaryong uusipon**, iyo an panahon sa uusipon kan katawohan sa tahaw kan enot na paggamit nin kagamitang hale sa gapo kan mga hominino  3.3 milyong taon na an nakaagi sagkod an imbensyon kan sistemang pagsurat. An paggamit kan mga simbolo, marka, asin imahe iyo nagluwas na nin amay sa katawohan, pero an pinakaenot na bistong sistemang pagsurat iyo nagluwas  5,300 na taon na an nakaagi asin ribong taon an uminagi bago mahiwasan ining pig-ako. Sa pirang kulturang pantawo, an sistemang pagsurat iyo dae piggamit hasta sa ika-19 na siglo asin, sa pipira, dae pa nanggad hasta sa ngunyan. An kataposan kan prehistorya iba-iba sa manlainlain na lugar, asin an termino iyo bihirang gamiton sa pag-urulay sa mga sosyedad kun sain an prehistorya iyo katatapos pa sana.

An Sumer sa Mesopotamya, an sibilisasyon sa lambak kan Indus, asin an suanoy na Ehipto iyo an mga enot na sibilisasyon na nakahaman kan sadiri nindang iskripto asin nakatago nin mga historikal na rekord; ini iyo nangyayari na durante kan amay na Bronseng Panahon. An mga kataraid na sibilisasyon an enot na suminunod. Kadaklan nin iba pang mga sibilisasyon iyo naabot an kataposan kan prehistorya durante kan Bakal na Panahon. An tolong-edad na sistema kan dibisyon nin prehistorya pasiring sa Gapong Panahon, na pigsundan kan Bronseng Panahon asin Bakal na Panahon, iyo ginagamit man giraray sa mayorya kan Eurasya asin Norteng Aprika, pero iyo dae heneral na ginagamit sa parte kan kinaban kun sain an pagtrabaho sa matagas na metal iyo uminabot tulos sa pagkontak sa Eurasyanong kultura, arug kan Ocenia, Austrolasya, kadaklan nin Sub-Saharan na Aprika, asin mga parte kan Amerika. Sa pirang eksepsyon sa pre-Kolumbyanong sibilisasyon sa Amerika, an mga lugar na ini dae nakahaman nin kompleksikong sistemang pagsurat bago an pag-abot nin mga Eurasyano, kaya an prehistorya ninda iyo relatibong uminabot sa katatapos pa sanang panahon; halimbawa, 1788 an pigtutubudang kataposan kan prehistorya kan Australia.

An panahon kun sain an kultura iyo pigsurat kan iba, pero dae nakahaman nin sadiri nindang sistemang pagsurat iyo pig-aapud na protohistorya kan kultura. Sa depinisyon , mayo nin nasurat na rekord gikan sa pantawong prehistorya, kaya an paghimo nin *dating* sa mga prehistorikong materyal iyo krusyal. An mga malinaw na teknik sa dating iyo dae marhay na nahaman hasta sa ika-19 na siglo.

## Panluwas na takod

* Submerged Landscapes Archaeological Network
* An sityo kan mga Neanderthal sa Veldwezelt-Hezerwater, Belgium.
* ''North Pacific Prehistory'' iyo sarong akademikong panurat manungod sa Norte-subangan na Asyano asin Norteng Amerikanong arkilohiya
* Prehistorya kan Algeria asin sa Morocco 
* Early Humans sarong koleksyon para sa mga estudyante gikan sa Courtenay Middle School Library.

## Toltolan
Francisco Dagohoy

Si **Francisco Dagohoy**, (pinangaki na **Francisco Sendrijas** kan 1724) sarong Filipinong rebolusyunaryo na igwang pinakahalabang pag-aklas sa kasaysayan kan Filipinas, an Rebelyong Dagohoy. An rebelyon na ini laban sa pananakop sa gobyerno nin Espanyol na nangyari sa isla nin Bohol puon 1744 hanggang 1828, mga haros 85 na taon. Nagpuon si Francisco Dagohoy nin pag-aklas sa edad na 20. Tintantiyang nagadan siya kan1829 sa kagurangan o pagkakahelang.

## Legasiya

Si Dagohoyan minimidbid na pasimuno nin pag-aaklas base sa talaan sa kasaysayan sa Filipinas. Ini nasa 85 na taon 

An siyudad na kun saen dinakulaan ni  Dagohoy na Bohol pinangaranan para sa saiyang onra. An dating presidente na si Carlos P. Garcia (na nagin Bise Presidente), sarong Boholano, an nagpanukala nin ngaran.

## Nota

## Mga toltolan

## Ginikanan

*
*
*
*
*

*

## Panluwas na takod

*

*

*

*