open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tataramon na Siraya

An **Siraya** sarong tataramon na Pormosano na pigtataram hangan sa pagkatapos kan ika-kagsiyám na siglo kan mga katutubong mga tawo nin Siraya kan Taiwan. Nagtutubod an pirang mga iskolar na an Taivoan asin an Makatao, iyo an duwáng diyalektos kan Siraya, alagad ngunyan, kadakolon nin ebidensiya an nagpapahiling na sinda kaipuhan na  i-*classified* bilang mga suway na tataramon.

Kadaklan sa mga komunidad sa Siraya, na*iinvolve* sa kultura nin Siraya asin sa hiró nin pagbubuhay-otro kan tataramon para sa dakol na uminaragi nin dekada. Sa paagi nin linguwistikong pagsisiyasat o pagsasaliksik asin sa pagtutukdó nin tataramon, 'mamamatá' an mga katutubo sa saindang inang-dilá na 'dormant' kan uminaging siglo. Sa ngunyan, igwang sarong grupo nin mga kaakián na Siraya an kayâ na nin makataram asin makakantá sa saindang tataramon nin Siraya sa Xinhua District kan Tainan partikularmente sa lugar nin Kou-pei asin Chiou Chen Lin.

## Mga Halimbawá

## Toltolan
Tataramon na Kavalan

An **Kavalan** (**Kebalan**/kbalan), pormal na pigtataram sa lugar nin Norte-sulnupang gilid-baybayon kan Taiwan kan mga tawo nin Kavalan (噶瑪蘭). Ini sarong tataramon na Subangan na Pormosano kan pamilya nin Austronesyo.

Dae na pigtataram an Kavalan sa orihinal na lugar.  Puón pa kan 1930, piggagamit lang ini bilang saróng tataramon na panharóng. Puon pa kan 1987, pigtataram pa ini sa mga teritoryo kan mga Atayal. Kan 2000, pig-ulat pa an tataramon na ini na pigtataram kan 24 na mga parataram alagad pigkonsiderar na moribund.

## Mga toltolan
Tataramon na Paiwan

An **Paiwan** sarong katutubong tataramon kan Taiwan na pigtataram kan mga tawo nin Paiwan, sarong katutubong mga tawo nin Taiwanes. Saró an Paiwan sa mga tataramon na Pormosano kan mga pamilya nin tataramon na Austronesyo. Saró man ini sa mga nasyunal na tataramon kan Taiwan. An bilang kan mga parataram, pigtatantyang mga 66,000.

## Mga toltolan
Mga sistema nin panurat kan Habagatan-subangan na Asya

May mga manlaenlaen na klase nin mga bakong Latin na base nin mga **[[sistema nin pagsurat]] kan [[Habagatan-Subangan na Asya]]**.

An mga sistema nin pagsurat sa irarom, an piglista kan pamilya nin tataramon.

## Mga tataramon na Austro-Asyatiko
Apwera sa mga alpabetong basé sa Latin, kadaklán sa mga tataramon na Austro-Asyatiko, nakasurat kaiba an Alpabetong Thai, Alpabetong Lao, asin Alpabetong Burmes.

*Alpabetong Khmer
*Chữ Nôm
*Iskriturang Khom
*Alpabetong Mon
*Alpabetong Ol Chiki (alpabetong Santali)
*Alpabetong Sorang Sompeng (Alpabetong Sora)
*Warang Citi (Alpabetong Ho)

## Mga tataramon na Austronesyo
Kadaklan sa mga tataramon na Austronesyo ngunyan, igwa nin mga sistema nin panurát na base sa Latin. May mga sistema nin panurát na bakong base sa Latin na nakalista sa irarom.

*Alpabetong Jawi (Base sa Arabe)
*Alpabetong Sorabe (base sa Arabe)
*Alpabetong Tsam
*Eskayan
*Iskriturang Kawi
**Alpabetong Balines
**Alpabetong Batak
**Baybayin
**Alpabetong Buhid
**Alpabetong Hanunó'o
**Alpabetong Habanes
**Alpabetong Lontara
**Alpabetong Sundanes (Suanoy na Sundanes)
**Alpabetong Rejang
**Alpabetong Rencong
**Alpabetong Tagbanwa
*Iskriturang Woleai (Caroline Island script)
*Rongorongo (possibleng piggagamit ini tanganing makasurat nin Tataramon na Rapa Nui)

## Mga tataramon na Hmong-Mien
*Alpabetong Romanized Popular
*Iskriturang Pollard
*Pahawh Hmong
*Nueva Mong (bágong Mong)

## Mga tataramon na Tai
Kadáklan sa mga tataramon na Sur-Sulnupan na Tai nakasurát sa mga Brāhmī-derived alphabets. An mga tataramon na Zhuang kun saen tradisyunal na nakasurat sa mga karakter na Intsik, alagad ngunyan, nakasurat na ini sa pigromanisa na mga alpabeto.

*Alpabetong Thai
*Alpabetong Lao
*Sawndip
*Alpabetong Shan
*Alpabetong Ahom
*Alpabetong Tai Dam
*Alpabetong Tai Jinping
*Alpabetong Tai Le
*Alpabetong Bágong Tai Lue
*Alpabetong Tai Tham
*Alpabetong Quỳ Châu (Tai Mène?)

## Mga tataramon na Tibeto-Burmano
*Alpabetong Burmes
*Bantawa
*Dzongkha
*Ersu Shaba
*Garo (Base sa Bengali asin Latin)
*Alpabetong Kayah Li
*Alpabetong Lepcha
*Alpabetong Limbu
*Alpabetong Fraser (used to write the Tataramon na Lisu)
*Meitei
**Alpabetong Meitei Mayek
*Iskriturang Naxi
**Geba syllabary
**Mga simbolong Dongba
*Nepal Bhasa
**Alpabetong Ranjana
**Bhujimol
**Alpabetong Prachalit Nepal
*Iskriturang Tangut
*Tibetano
**Alpabetong Tibetano
**Alpabetong Soyombo
*Iskriturang Tujia
*Iskriturang Yi

## Toltolan
Wage Rudolf Supratman

Si **Wage Rudolf Supratman** (*Wage Roedolf Soepratman* sa suanoy na ortograpiya o bisto sa **W. R. Supratman**) (Purworejo, Marso 9, 1903 &ndash; Surabaya, Agosto 17, 1938), sarong paragibong-kanta na Indones na nagsurat kan parehong liriko asin melodyo kan nasyunal na kanta kan nasyon na Indonesya - an "Indonesia Raya." Siya saro sa Heroe Nasyunal kan  Indonesya.
Tataramon na Acehnes

An **tataramon na Acehnes** (Achines), an saró sa tataramon na Malayo-Polinesyo na pigtataram kan mga tawo nin Acehnes na katutubó sa Aceh, Sumatra, Indonesia. An tataramon mang ini pigtataram kan mga gikan sa Acehnese sa pirang parte kan Malaysia arog kan Yan, sa Kedah.
## Mga toltolan

## Mga Panluwas na Takod
* Learning Acehnese in Indonesian 
* Learning Acehnese in English and Indonesian 
* Acehnese literature resources
* 
* 
* PARADISEC archive of Ache language includes three collections; MD4, MD5, and MD6. These collections focus on different varieties of Achenese.
* Listen to a sample of Achinese from Global Recordings Network
Tataramon na Banjar

An **Banjar** (**Banjar**: **', [[Tataramon na Indones|Indonesya]]: ''Bahasa Banjar'', [[Iskriturang Jawi|Jawi]]: **بهاس بنجر*'), sarong [[Mga tataramon na Austronesyo|tataramon na Austronesyo]] na pigtataram kan [[mga tawo nin Banjar]] sa provincia nin [[Sur na Kalimantan]] kan [[Indonesya]]. Kaidto na an Banjares kun sa historiya, saróng nomadikong mga parakalakal, an Banjares pigtataram na sa bilog na Indonesya asin sa [[kinában nin Malay]].

== Gamit ==
Espesyal sa isla nin [[Kalimantan]], kayang ikonsiderar na an Banjares bilang sarong [[lingua franca]], tibaad halawig ining piggagamit sa toló kan limáng mga [[provincia]] kan Kalimantan: Sur na Kalimantan, [[Subangan na Kalimantan]], asin [[Sentral na Kalimantan]], na may eksepsyon sa [[Sulnupan na Kalimantan]] asin [[Norteng Kalimantan]], kun saen mas popular an [[tataramon na Malay|Malay]].

=== An Pagkakaigwang relasyon sa Estandarteng Malay ===
Miski an Banjares pigkokondiser minsan na magin Malay, bakó ining partikular na harani sa ibang [[mga tataramon na Malayan]].  Nababangâ ini sa duwáng mayoridad na [[mga diyalektos]]; an diyalektos na itaas na salog (Banjar Hulu) asin an ibabang salog (Banjar Kuala). An panginot na pagkakaibá kan duwáng diyalektos mahihiling sa [[ponolohiya]] asin mga [[leksiko]], alagad maririsá man na may diit na mga pagkakaibá sa estruktura nin [[sintaktiko]]. An Banjar Hulu igwa lang nin tolóng *vowel*, iyo an /i/, /u/, asin /a/. Kun an tataramon nagkaigwá nin ibang *vowels* apwera sa toló, mariribayan an dayuhang vowel kan saró sa mga ini pigbase sa pagkaharanihan kan langkaw asin iba pang kalidad kan mga *vowel*.

=== Pagsayód===
Halimbawá, titistingon kan parataram na Banjarese na i*pronounce'' an tataramon nin Ingles na "logo", an tanog kaini nasasayód sa tataramon nin Indonesya para sa inosenté, an "lugu". An tataramon nin Indones na "orang" na para sa tawo maisasayod sa "urang". An tataramon nin "ke mana" (saen/sain) maitataram miski sa pagbaybay, magigin "ka mana". An iba pang naiibang katangian kan diyalektos na Banjar Hulu an mga tataramon minapuón sa saróng vowel mas arog sa pagsasayod kan tanog na /h/ sa atubangan kan mga tataramon. An kadagdagan kan tanog na /h/ kaya man marisá sa pagbaybay

## Alpabeto

## Mga diyalektos
An minoridad na diyalektos, an Bukit, pig-assign na suway sa kodang ISO.

## Hilngon man
* mga tawo nin Banjar
* Banjarese architecture
* Banjarmasin
* Kalimantan Selatan
* Paradisec koleksiyon kan Banjar recordings from a 2007 language documentation university course

## Mga toltolan
Chu Nom

An **Chữ Nôm** (, , literal na "Sur na mga karakter"), kan amay pang panahon, inaapod man ining *quốc âm* o *chữ nam*, sarong logograpikang sistema nin panurát na pormal na piggagamit tanganing makasurat nin tataramon na Bietnames. Naggagamit ini nin estandarteng set kan klasikal na mga karakter na Intsik para irepresentar an bokabularyo nin Sino-Bietnames asin mga pirang katutubong mga tataramon na Bietnames, samantala an mga bágong mga karakter kun saen piggibó an model nin Intsik tanganing irepresentar an iba pang mga tataramon.

Miski an pormal na pagsusurat sa Bietnam na nagtapos sa klasikal na Intsik, hanggan sa ika20 na siglo (apwera sa duwang diit na panlaog), halawig na piggamit an chữ Nôm sa pagitan kan ika-15 asin ika-19th na siglo kan Vietnam's cultured elite, kaiba an mga babae, para sa mga popular na mga gibó, kadaklan sa mga bersikulo. Saró sa pinakabistadong mga piyesa kan literaturang Bietnames, iyo an *[[The Tale of Kiều]]*, na piggibo sa chữ Nôm.

Kan 1920s, pighalí kan alpabetong Bietnames na nakabase sa latin an chữ Nôm bilang paghandá sa pagrekord para sa Bietnames. Miski na an chữ Nôm an pigtutukdó ngunyan sa mga lebel nin unibersidad level na may sistema nin edukasyon na Bietnames, piggagamit palanggad  ini para sa dekorasyon, historikal asin sa halaga nin seremonyal asin simbolo kan *good luck*. An task kan preserbasyon asin sa pag'adal kan mga tekstong Bietnames nakasurat sa Nôm (alagad igwa man nin klasikal na tekstong Intsik hale sa Vietnam) na pigsagibo kan Institusyon kan mga pag'adal nin Hán-Nôm sa Hanoi.

## Pinaghalian kan pangaran
An tataramon nin Bietnames na *chữ* (karakter) hale sa tataramon nin Suanoy na Intsik na 字, na an ibig sabihon 'karakter'. An tataramon nin *Nôm* sa *chữ Nôm* ibig sabihon 'Sur', asin hale ini sa tataramon nin Katahawang Intsik na 南, na ibig sabihon 'sur'.

Kadakulon nin mga paagi tanganing maisurat an pangaran na *chữ Nôm* sa mga karakter na chữ Nôm. An tataramon nin *chữ* pwedeng isurat sa 字, 𫳘(⿰字宁), 𪧚(⿰字守), 𡨸, 茡, 芓, 𫿰(⿰字文), 𡦂, 佇 o 宁,samantala an *Nôm* pwedeng isurat nin 喃 o 諵.
Tataramon na Eskayano

An **Eskayan** sarong artipisyal na *auxiliary language* kan Eskaya clan sa Bohol, sarong isla provincial sa Filipinas. Ini sarong balanghayan na Boholano, na sarong katutubong tataramon kan Bohol, na may pigsubstitute na leksiko. Samantaláng mayong mga inang-dila na parataram an Eskayan, pigtutukdó palanggad ini kan mga volunteer sa dae mababa sa tolóng mga eskwelahang kultural sa sur-subangan nin interyor kan provincia.

## Mga Toltolan
Kapitan Faustino Flor

Si **Kapitan Faustino Flor** sarong gerilyang Filipino asin pamayo kan inapod na Camp Isarog Guerilla Unit (nabilog Marso 6, 1942) na iyo an pinagsarong pwersa kan grupo niya na base sa Carolina asin grupo ni Teofilo B. Padua na nakabase sa pamitisan kan Bukid Isarog. An saiyang grupo nakipagbokbokan sa Hapon kan Ikaduwang Gerang Pankinaban.

## Toltolan
Alpabetong Tsam

An **alpabetong Tsam**, sarong abugida na piggagamit tanganing makasurat nin Tsam, na sarong tataramon na Austronesyo na pigtataram kan pirang 230,000 nga Tsam sa Bietnam asin Kambodya. Nakasurat ini nin pahigdá puon wala hanggan tuo, arog kan pagsurat nin mga tataramon na Bikol.

## Mga Toltolan
Mga tataramon na Malayo-Sumbawano

An **mga tataramon na Malayo-Sumbawan** an mga pigpisan-pisan na subgrupo kan mga tataramon na Austronesyo na pigsasararó an mga tataramon na Malayiko asin Tsamiko sa mga lenggwahe nin Java asin bandang solnopan nin Lesser Sunda Islands, maliban sa Javanes mismo. Kun ini balido, ini an magigin pinakadakulang  pamilya kan Malayo-Polynesiano sa luwas kan Osyaniko.

## Toltolan
Terengganu Malay

An **Terengganu Malay** (, Terengganu Malay: *Base Tranung/Ganu*) sarong klase nin Malay na pigtataram sa  Malaysian state kan Terengganu.

## Toltolan
Tataramon na Momogun

An **Kimaragang** (Marigang), **Tobilung**, asin **Rungus**, iyo an mga klase kan single na tataramon na Austronesyo sa Sabah, Malaysia. An tolóng mga klase, nagheheras nin katamtaman na mutual intelligibility. Dae ini nanúnúdan nin toltol kan mga akí sa pirang lugar.

An *Minokok*, saróng endonym kan Sugut Dusun. An lengguwahe ninda pwedeng magin diyalektos kan Rungus. An bilang ninda dae kaiba sa pigtatantyang populasyon na yaon sa tuo.

## Mga Toltolan

## Mga panluwas na takod
*Kimaragang Language and Culture
Hangul

An **Hangul** ( ; gikan sa Koreano na ****  ), saróng alpabetong koreano. Piggagamit ini tanganing makasurat nin tataramon na Koreano miski na ginibó ini kan ika-kaglimáng siglo sa irarom ni Sejong an dakilá.

## Mga letra
Pig-aapod na *jamo* (자모) an mga letra kan Hangul. Igwang 19 mga katanog asin 21 mga patanog na piggagamit sa makabagong Hangul.

### Mga katanog
Piggagamit an mga minasunod na katanog sa makabagong Hangul:
* 9 ordinaryong katanog: ㄱ, ㄴ, ㄷ, ㄹ, ㅁ, ㅂ, ㅅ, ㅇ, ㅈ
* 5 panahunang katanog: ㄲ, ㄸ, ㅃ, ㅆ, ㅉ 
* 5 aspiradong katanog: ㅊ, ㅋ, ㅌ, ㅍ, ㅎ

Pigpapahiling kan talababa an gabos na 19 na mga katanog sa kaayusan kan alpabetikong Habagatang Koreano kaiba na an mga katumbas na Binagong Romanisasyon sa lambang letra. Pwedeng mag-iba an tanog kan mga katanog kan Hangul depende kun sinda enot o huring letra sa sarong pantig.  Pirang mga katanog an nakikota lang sa enot o huring puwesto sa sarong pantig.

Pwedeng pag-saroon an mga katanog kan Hangul sa 11 kumpol na mga katanog na pirming nagluluwas sa huring puwesto kan sarong pantig. Ini an mga: ㄳ, ㄵ, ㄶ, ㄺ, ㄻ, ㄼ, ㄽ, ㄾ, ㄿ, ㅀ, asin ㅄ.

### Mga patinig
Pigpapahiling kan talababa an 21 mga patanog na piggagamit sa makabagong Hangul sa kaayusan kan Habagatang Koreanong alpabeto kaiba an mga katumbas sa Binagong Romanisasayon para sa lambang letra. Dae magkasundo an mga lingguwistika sa bilang kan mga ponema kontra sa mga diptonggo sa mga patanog kan Hangul.

## Mga toltolan
Tataramon na Khmer

An **Khmer**  o **Kambodyano** (katutubó  *phiəsaa khmae* , o maa pormal na  *kheemaʾraʾ phiəsaa* ),sarong tataramon kan mga tawo nin Khmer asin opisyal na tataramon kan Kambodya. Pigtatantyang may 16 milyon na mga parataram, ini an panduwáng pinakahalawig na pigtataram nin tataramon na Austroasyatiko (pagkatapos kan Bietnames).

## Mga toltolan
Simbahan nin Tabaco

An **Simbahan nin Parokyal ni San Juan Bautista** (Espanyol: *Iglesia Parroquial de San Juan Bautista*), na bisto sa **Simbahan nin Tabaco**, sarong katoliko romanong simbahan na nasa munisipalidad kan Tabaco, Albay, Filipinas sa irarom nin *jurisdiction* kan Roman Catholic Diocese of Legazpi.
Angel Magahum, Sr.

Si **Angel Merle Magahum, Sr.** (Oktobre 1, 1867 - Nobyembre 28, 1935) sarong Ilonggong nobelista, sarswelista asin dramatista, parasurat mga halipot na osipon, peryodista, asin kompositor. Siya binansagan na "Colossus of Visayan literature" huli sa husay asin sa rarom kan saiyang ambag sa literaturang Hiligaynon kan mga taon 1910 sundo 1930. Siya binansagan man na "Ama kan Nobelang Ilonggo."

## Mga enot na taon

Si Magahum aki kan mag'agom na si Ignacio Magahum asin Simplicia Merle. An napangagom niya iyo si Carmen Borromeo kun saen an sarong aki niya si Simplicia, na napangagom si Lt. Col. Francisco Offemaria, nagin konsehal sa Siyudad nin Iloilo. Si Magahum nag'adal sa Colegio de San Jose asin sa Seminaryo nin Jaro asin ngapit nagin siyang propesor sa Espanyol igdi.

## Mga kahamanan

Si Magahum nagin editor kan peryodikong Hiligaynon na *Makinaugalingon* na tinogdas kan si pilantropong si Rosendo Mejica. An peryodikong ini iyo na daa an pinakahalawig na Ilonggong semanal na nagpasige sa publikasyon. Si Magahum an kagmukna kan pinakaenot na nobelang Hiligaynon, titulado *Benjamin* na nasurat niya kan taon 1894 asin napublikar kan 1907. Si Magahum nakasurat man nin 13 misa kantada alagad an Misa de 2 0 3 para Canto y Organo na dinulot ki San Jose iyo sana an narinsay para sa orkestra. An Misang sinasabi nakanta pinakaenot kan 1895 kan kapiyestahan sa Molo na si Maestrong Magahum iyo an nasa piyano. Ini man enot na pinadangog sa Saravia, Negros Occidental kan 1900. An manuskrito kan muknang Misa niya nailigtas kan aki niyang babae, si Sol Magahum-Dideles kan panahon nin gera. 

## Mga tinokda sa literatura asin musika

* Benjamin ( nobela)
* Si  Montor (nobela)
* Isa ka Bihag (nobela)
* Euponiya sang Pulong Nga Binisaya (Euponiya kan Bisayang Hiligaynon)
* Palanganinawan (Paghorophorop)
* Kahapon kag Karon (Kasuodma asin Ngonyan)
* Ang Sampaguita (sarong rawitdawit)
* Hinugpong ng mga Sugilanon (kadamotan nin mga halipot na osipon)
   
Sa kadamotan na ini yaon an "Bugay sang Kapalaran" (Balaog nin Kapaladan) asin an "Sa Isa ka Sakayan" (Sa baroto), na tolong episodyo kun saen an duwa, titulado "Si Montor" asin Si Gallasan"

Siya nagin man paraambag nin mga artikulo sa pinakaenot na publikasyon tinogdas ni Mariano Perfecto sa Manduriaw, Iloilo, an Almanake Panayanhon na ini-imprenta sa rogaring niyang Libreria y Imprenta la Panayana (1877). Si Magahum nagsurat pa kan agi-agi kan publikasyon na ini mala ta ini ipinalis man sa Bikol ni Casimiro Perfecto (“La Panayana: Agi-Agi kan Libreria asin Imprenta sa Mandurriaw, Iloilo.”) asin pinaluwas sa Kalendaryong Bikol na an huri naimprenta sa Libreria y Imprenta Mariana (1930) sa banwaan nin Naga (ngonyan Siyudad nin Naga), Bicol.

## Pagromdon

An tinampo sa pagsarapong kan kalye Locsin asin M.H. Del Pilar saiya ipigngaran kan siyudad nin Iloilo.

## Kagadanan

Si Magahum nagadan kan Nobyembre 28, 1935 sa edad na 68.

## Toltolan
Lope K. Santos

Si **Lope K. Santos** (namundag **Lope Santos y Canseco**, Septyembre 25, 1879 – Mayo 1, 1963) sarong Filipino na parasurat asin saro sa nangagin senador kan Filipinas. Siya bantog na gayo kan saiyang sinurat na nobelang titulado *[[Banaag at Sikat]]* (1906) asin kan saiyang ambag sa pagpatalubo kan Filipino na gramatika asin kan Ortograpiyang Tagalog. Dagdag pa, siya sarong kritiko, abogado, editor, organisador, peryodista, pararawit. Nagin siyang gobernador man kan probinsya nin Rizal (1910-1913) kan ini bako pang parte kan Metro Manila.

Si Lope K. Santos namundag sa Pasig, Probinsya nin Manila (ngonyan parte na kan Metro Manila), sa pangaran na *Lope Santos y Canseco* sa saiyang mga magurang na sinda Ladislao Santos, tubong tal nin Pasig asin si Victorina Canseco, na taga San Mateo kan Septyembre 25, 1879. An saiyang ama napreso durante kan Rebolusyon Filipino ta may nakua sa pagrorogaring niya kan libro ni Jose Rizal, an Noli Me Tangere asin kopya kan Ang Kalayaan.

## Kagadanan

Kaamayi nin 1960, si Santos nag'agi nin operasyon sa katoy huli sa komplikasyon. Siya nagadan kan Mayo 1, 1963.

## Mga obra

An mga tokda' ni Santos kairiba an mga minasunod: 

* *[[Banaag at Sikat]]* (Umagahon asin Pagsirang), 1903–06, pinakaenot na nobela asin literaryong mukna sa lenggwaheng Tagalog na may sosyalistang ideya asin burogkos na pag'iiriba kan mga trabahador.
* *Ag̃ "Pag̃gig̃gera" (Tulag̃ Handog sa Kababaiga'g̃ Tagalog)* (An "Paḡgiḡgera" (Rawitdawit para sa mga Babaeng Tagalog)), 1912, paḡgiḡgera sarong porma nin pagsugal kan kaamayi kan Ika-20ng siglo.
* *Kundanḡan...!: Nobelang Tagalog Katha* (Pagkundangan...!: Nobelang Tagalog), 1927, Ika-2ng literaryong nobela ni Santos.
* *Tinḡíng Pahapáw sa Kasaysayan ñg Pámitikang Tagalog* (Mga pirang puntos sa Historya kan Literaturang Tagalog), 1938
* *Puso't Diwa* (Puso asin Espiritu), tolong tomong kadamotan nin mga piling rawit ni Santos durante kan peryodong Amerikano.
* *Sino Ka? Ako'y Si... 60 Sagot na mga Tulá* (Who Are You? I am... 60 Answering Poems), 1946, kadamotan nin mga rawit pilosopo.
* *Mga Hamak na Dakilà: 60 Tulâ* (Dakula asin hamak: 60 rawit), 1950, kadamotan kan mga maka-ngirit na rawit napapanahon sa gera.
* *"Makábagong" Balarilà?: Mga Puná at Payo sa "Sariling Wikà"* ("Modernong" Gramatika?: Mga pana'naw asin sonson para sa "National Language"), 1951, sinurat sa pakikipagtabangan kan Surian ng Wikang Pambansang direktor Cirilo H. Panganiban.

Siya an binabansagan na "Ama ng Balarila ng Pilipinas".

## Toltolan
Kue

An **kue** sarong meryenda o panghimagas gikan sa Indonesya.  Sarong an kue sa halawig na kaapodan sa tataramon na Indones tanganing mailadawan an manlaenlaen na mga mirindalan; mga keyk, *kooki (cookies)*, maruya, empanada, *scone*, at *patisserie*.

## Galeriya

File:Kue apem Pasar Terapung Lok Baintan.jpg|Kue apem at Lok Baintan Floating Market
File:Kue ape.jpg|Kue ape
File:Bagea kenari.JPG|Kue bagea kenari
File:Kue bangkit.JPG|Kue bangkit
File:Kue bika ambon.JPG|Kue bika Ambon
File:Kue bugis.JPG|Kue bugis
File:Carabikang.jpg|Kue carabikang
File:Cenil.JPG|Kue cenil
File:Cerorot.jpg|Kue clorot or cerorot
File:Kue cubit.jpg|Kue cubit
File:Kue dadar gulung.JPG|Kue dadar gulung
File:Kue pisang nagasari dibuka.JPG|Kue nagasari
File:Klepon.JPG|Kue klepon
File:Kue Moci Kacang.jpg|Kue moci
File:Moho.jpg|Kue moho
File:Kue putu 7.JPG|Kue putu
File:Putu mayang.JPG|Kue putu mayang
File:Kue pukis.jpg|Kue pukis
File:Kue satu 2.JPG|Kue satu
File:Putri salju.JPG|Putri salju
File:Spekkoek en Kue lapis.jpg|Lapis legit and kue lapis
File:Lapis Surabaya.jpg|Kue lapis Surabaya
File:Kue semprong.jpg|Kue semprong
File:Timphan.jpg|Kue timphan
File:Kue ku Jakarta.JPG|Kue ku, derived from Chinese *[[Red tortoise cake|Ang Ku Kueh]]*
File:Kue lumpang.JPG|Kue lumpang
File:Kue lumpur surga.JPG|Kue lumpur surga
File:Ongol-ongol.jpg|Kue ongol-ongol
File:Kue risoles.JPG|Kue risoles
File:Pastel isi sayur daging.JPG|Kue pastel
File:Wingko Babad.jpg|Kue wingko babad
File:Serabi asli.JPG|Serabi
Tataramon na Proto-Mon–Khmer

An **tataramon na Proto-Mon–Khmer** (**Proto-Austroasyatiko**) sarong pigpakarhay giraray na pinaghalian kan mga tataramon na Mon–Khmer, an purported na primerang sanga kan pamilya nin tataramon na Austroasyatiko. Alagad, an Mon–Khmer bilan saróng takson, inabandona kan mga nakaaging mga klasipikasyon, na naglaag sa Proto-Mon–Khmer na kapareho sa Proto-Austroasyatiko; an mga tataramon na Munda, kun saen daeng gayo ining nadokumentado, asin pigrestruktura sa paahi nin *external language contact*, na dae na pig'ibá sa mga rekostruksyon.

## Mga toltolan
Tataramon na Toba Batak

An **Batak Toba** , an sarô sa mga Tataramon na Austronesyo na pigtataram sa Amihanan na Sumatra na provincia sa Indonesia. Parte ini kan grupo nin mga tataramon na pig'aapod na "Batak".

Pigtatantyang mga 2,000,000 an mga parataram nin Batak Toba, na nakaistar sa subangan, sulnupan dangan sa sur na Danaw nin Toba. Kun uusipon nakasurat ini sa iskriturang Batak, alagad sa ngunyan, an Iskriturang Latin an piggagamit sa mga kadaklan nin pagsurat.

Kaiba si Herman Neubronner van der Tuuk sa pagpalis-tataramon kan Kristyanong Bibliya paduman sa Batak Toba.

## Mga toltolan
Tataramon na Ibatan

An tataramon na **Ibatan**, bistado man sa **Chirin nu Ibatan** ("tataramon kan mga tawo nin Ibatano"), an sarô sa mga tataramon na Austronesyo na pigtataram sa mga isla nin Batanes.

## Mga numero sa Ibatan

## Mga Toltolan

## Mga panluwas na takod

* Ivatan Language Packet
* The Ivatan
* Affiliation with the Yami of Taiwan
* Bansa.org Ivatan Dictionary 
* Ivatan-English Dictionary from Webster's Dictionary
* IVATAN LANGUAGE: AN ANALYSIS – BatanesOnline.com
* Ivatan Language  of the Batales Islands 
* Batanes: Ivatan Songs composed and / or collected by Manuel Fajardo
* Uyugan, Batanes! On the Web! Batanes
Tataramon na Ibanag

An **tataramon na Ibanag** (*Ybanag* o *Ibanak* man), pigtataram kan 500,000 mga parataram, kadaklan partikular sa mga tawo nin Ibanag, sa Filipinas, sa norte-subangan kan mga probinsya nin Isabela asin Cagayan, orog na sa Tuguegarao, Solana, Abulug, Cabagan, asin Ilagan dangan sa mga imigrante sa mga nasyon sa balyong-dagat, na nahihiling sa Katahawan-Subangan, Gran Britanya asin sa Estados Unidos. Kadaklan sa mga parataram kaini, nakakataram man nin Iluko, na lingua franca kan isla nin Amihanan na Luzon. Gikan an pangaran na Ibanag sa prefix na "I" na gustong sabihon, "mga taga-", asin "bannag", na boot sabihon "salog" sa lenggwaheng ini. Harani ini sa Gaddang, Itawis, Agta, Atta, Yogad, Isneg, asin Malaweg.

## Mga Toltolan

*

## Mababasa pa lalo
* 
*Moses Esteban. Editing Ibanag–Tagalog–English Ibanag–Tagalog–English Survey. Ibanag people's fo Benguet and the City Hall of Benguet(Ifugao)
*
*Salgado, Pedro V. (2002). Cagayan valley and eastern Cordillera, 1581-1898, Volume 1. Quezon City: Rex Commercial.
Tataramon na Karay-a

An **Tataramon na Karay-a**, o ***Kinaray-a*** (*Karay-a* + infix *-in-*) (ISO: krj), an sarông Austronesyong panrehiyon na tataramon na pigtataram kan  mga tawo nin Karay-a, laló na sa Antique sa Filipinas na iyo man sa Iloilo asin sa iba pang mga provincia kan isla nin Panay. Sarô man ini sa mga tataramon na Bisaya, na kairiba man an Aklanon/Malaynon, Capiznon asin Hiligaynon.

## Pangaran
Gikan an ka taga na *karay-a* sa taga na *iraya* "mga nag-iirok sa bukid", hale sa Sanskrit na *laya* "irokan" (arog kan Himalaya). An iba pang mga pangaran iyo an *Hamtikanon*, *Hiniraya*, *Binisaya nga Karay-a* asin *Bisaya nga Kinaray-a*.

## Toltolan

## Mga panluwas na takod

*Taramdan sa Lantipulong Kinaray·a, ngurang sa gramar (diyalektong Antiquenon)
*Diksyunaryong Marayum
Intsik na Min

An **Min** o **Miin** (; BUC: Mìng ngṳ̄) sarong dakulang grupo nin baryedad na Tsino na piggagamit kan haros 70 milyong katawo sa aur-subangan na provincia nin Fujian asin magin mga migrante ng lugar sa Guangdong (palibot kan Chaozhou-Swatou, o lugar sa Chaoshan, tangway nin Leizhou asin parte kan Zhongshan), Hainan, tolong kondado sa kasuran nin Zhejiang, Zhoushan archipelago palaot sa Ningbo, pirang nayon sa Liyang, Syudad nin Jiangyin sa provincia nin Jiangsu, asin Taiwan. Hinango an pangaran sa Salog Min) sa Fujian.

Kadakol man nin parataram nin Min sa mga inmigranteng Intsik sa Sur-Subangan na Asya. An pinakahalawig na piggagamit na uri nin Min iyo an Hokkien (kaiba an Hokkien Taiwanes at Amoy). Sa Filipinas, piggagamit sa mga Pilipinong Tsino an Hokkien Pilipino.

## Mga Toltolan
Tataramon na Sasak

An **tataramon na Sasak** an pigtataram kan mga grupong etniko nin Sasak, kun saen pigbubuo ini kan mayoridad kan populasyon kan Lombok sa Indonesya. Harani ini sa Balines asin sa tataramon na Sumbawa, asin parte ini kan pamilya nin tataramon na Austronesyo. Mayóng opisyal na estado an Sasak; an nasyunal na tataramon, iyo an Indones, an opisyal asin literaryong tataramon sa mga lugar kun saen pigtataram an Sasak.

## Mga Toltolan

## Mga Panluwas na Takod
* Online Dictionary Sasak language - English
* David Goldsworthy's collection of Music of Indonesia and Malaysia archived with Paradisec includes open access recordings in Sasak.
Tataramon na Tboli

An **Tboli** (roughly ), **Tagabili** man o **T'boli**, saró ining tataramon na Austronesyo na pigtataram sa sur na parte kan isla nin Filipinas, an Mindanao, pangenot sa provincia kan South Cotabato alagad iyo man sa mga kataraid na mga provincia kan Sultan Kudarat asin Sarangani.  Segun sa Philippine Census kadtong 2000, harani sa 100,000 na mga Pilipino na pigtutukoy an *T'boli* o *Tagabili* bilan saindang katutubong tataramon.

## Mga Toltolan
Caligula

Si **Caligula** (/kəˈlɪɡjʊlə/;[1] Latin: Gaius Julius Caesar Augustus Germanicus; 31 Agosto 12 – 24 Enero 41 AD), sarong emperador Romano poon AD 37 abot AD 41. Aki ni Germanicus, sarong popular na Romanong heneral, asin ni Agrippina an Matua, na iyo an makuapo ni  Augustus, si Caligula namundag sa laog kan pinakaenot na pamilyang namomoon sa Imperyo Romano. Ini an komun na inaapod na Dinastiyang Julio-Claudia. Pakalihis duwang taon pakamundag ni Caligula, an tatahon ni Germanicus asin an ama niyang tagaataman saiya si Tiberius, nagtukaw sa trono bilang Emperador kan Roma kan AD 14, kasalida ni Augustus. 

Maski ngani siya nabunyagan kan pangaran na Gaius Caesar, sa pag'ayog ki Julius Caesar, siya nadukotan kan gaha' na Caligula, na gustong sdabihon "botas kan sadit na soldados", an apod sa sadit na botas (caliga), huli sa pagkampanya sa Germania kan mga tropa kan saiyang ama. Kan magadan si Germanicus sa Antioch kan AD 19, si Agrippina nagbalik sa Roma kaiba an anom niyang aki kun  saen siya nakasiplingan si Tiberius. An siplingan na makuri nagresulta sa pagkabuag kan saiyang pamilya na an solong nakaligtas buhay iyo si Caligula. Kan AD 31, inagda siya ni Tiberius na mag'estar sa isla nin Capri. Kan magadan na si Tiberius, siya nagsalida siya igdi komo sunod na emperador kan Roma kan AD 37.

## Pagtukaw bilang emperador

Siya bilang ikatolong emperador kan Roma, nabantog na gayo kan saiyang masamwang asin maringis na pamomooon sa apat na taon pagtukaw niya sa saiyang katongdan (AD 37-41). Ining gawe niyang ini na labi-labi paggasto asin pagrawraw kan kayamanan kan Roma asin saiyang pagkamaringis asin madugong pagadministrar, na sinasabing mas labi pa sa gawe kan saiyang pinsan na si Nero, nag'abot sa punto na siya an pinaka'enot na emperador nin Roma na inasasinar.

## Panluwas na takod

* https://www.history.com/news/history-lists/7-things-you-may-not-know-about-caligula 7 Things You May Not Know About Caligula. Kinua  05-11-18.

## Toltolan
Tataramon na Makassares

An **Makassares** (pigbabaybay man minsan na **Makasar**, **Makassar**, o **Macassar**) saróng tataramon kan Mga two nin Makassar, pigtataram sa provincia nin Sur na Sulawesi kan Indonesya. Miembro ini kan grupo nin Sur na Sulawesi kan pamilya nin tataramon na Austronesyo, asin hararani ini sa iba, Bugines.

## Mga Toltolan
Warang Citi

An **Warang Citi** (pigsusurat man sa  **Varang Kshiti**; , IPA: /wɐrɐŋ ʧɪt̪ɪ/), sarong abugida pig'imbento ni Lako Bodra, piggagamit sa primaryo asin adultong edukasyon dangan sa mga manlaenlaen na  mga publikasyones. Piggagamit man ini tanganing makasurat nin Ho, sarong tataramon na piggagamit sa mga estadong Indyano kan Jharkhand, Odisha, Sulnupang Bengal, Bihar, Chhattisgarh asin Assam.

Pig'imbento ini ni Community leader Bodra bilan alternatibo sa sistema nin panurát na pig*devise* kan mga misyonaryong Kristiyano. Inakó niya an alpabeto inimbento kadtong kag-tolong siglo ni Deowan Turi, asin pigdiskobre-otro sa panhiling nin shamanistiko asin pigsamoderno ni Lako Bodra.

Nagpupuón an iskriturang ini sa letrang Ong, an enot na tanog para sa paglaláng kan Sanlinukoban asin igwa ining 32 total na mga letra na may kapital dangan sadit na mga letra. An porma nin panurát minapuon sa wala patoo sa mga pahigdá na linya, asin sa lambang konsonante igwa nin inherent vowel, pirming /a/ alagad minsan /o/ o /e/.

Piggagamit kan Warang Citi an sadiri kaining mga digit.

## Unicode

Pigdagdag an Warang Citi sa Estandarteng Unicode kan Junio 2014 na may inirelease  na bersyon na 7.0.

An Unicode block para sa Warang Citi, iyo an  U+118A0&ndash;U+118FF. Nagpapahiling nin non-assigned code points an mga lugar na may kulay g Grey:

## Mga Toltolan
Warang Citi (Block nin Unicode)

An **Warang Citi** sarong Unicode block naglalaman nin mga karakter para sa Iskriturang Warang Citi (Varang Kshiti) kun saen piggagamit kan pipira tanganing makasurat nin Tataramon na Ho.

## Historiya
An mga minasunod na mga dokumento na igwang kaugnayan sa Unicode narekord an layunin asin proseso kan pagtukoy nin espesipikong mga karakter sa block nin Warang Citi:

## Mga Toltolan
Tataramon na Bugis

An **Bugines** o **Bugis** (, sain man *Bahasa Bugis*, *Bugis*, *Bugi*, *De*) saróng tataramon na pigtataram kan mga limang milyon katawo partikular sa habagatan na parte kan Sulawesi, sa Indonesya.

## Mga toltolan
Tataramon na Romblomanon

An **Romblomanon** sarong panrehiyon na tataramon na Austronesyo na pigtataram, kaiba kan Asi asin Onhan, sa province kan Romblon sa Filipinas Pig'aapod man an tataramon na Ini, Tiyad Ini, Basi, Niromblon, asin Sibuyanon. Parte ini kan pamilya nin tataramon na Bisaya asin hararani man sa mga tataramon kan Filipinas.

## Mga Toltolan
Distritong Quỳ Châu

An **Quỳ Châu** sarong rural district kan provincia nin Nghệ An sa rehiyon nin Norte Sentral na Gilid-baybayon kan Bietnam. Kan 2003, igwang populasyon na 52,403 an distrito. An hiwas kan distritong ini uminabot sa 1,074&nbsp;km². An kapitolyo kaini iyo an Banwaan nin Tân Lạc.

Nadiskubre sa Mường Dan Village an librong may 200 na pahiná na nakasurat sa suanoy na iskriturang Tai kan Pebrero 2007.

## Mga Subdibisyon
An Quỳ Châu igwang saróng 1 asin 11 townships o mga komyun (*xã*).
#Tân Lạc (pig'aapod na Quỳ Châu bagó uminabot an taong 2010)
#Xã Châu Bính
#Xã Châu Thuận
#Xã Châu Hội
#Xã Châu Nga
#Xã Châu Tiến
#Xã Châu Hạnh
#Xã Châu Thắng
#Xã Châu Phong
#Xã Châu Bình
#Xã Châu Hoàn
#Xã Diên Lãm

## Mga toltolan

## Mababasa pa laló
*Hum-phân-Lattanavông. 1998. Quỳ Châu script (in Vietnamese). Văn hóa và lịch sử người Thái ở Việt Nam [Culture and history of the Thai people of Vietnam], ed. by Cãm Trong, Hoàng LùÒng, Lê Si Giáo, VùÒng Toàn, Ma Khánh BAng and Nguyèn Van Hòa, Hà Nội, Việt Nam: Nhà Xuất Bản Văn Hóa Dân Tộc.
*Lattanavong, H. 1999. "Quy Chau script of the Lao-Tay: a change from Chinese ideograms to the Indian system of writing", in *Vietnamese Studies*, no. 134.
*Thang, L.C. 1999. "A glimpse of the Thai in Quy Chau", in *Vietnamese Studies*, no. 134.
Tataramon na Tai Yo

An **Tai Yo**, bisto man sa **Tai Mene** asin **Nyaw**, sarong tataramon na Tai kan Sur-subangan na Asya.

## Mga toltolan
Alpabetong Sorang Sompeng

An iskriturang **Sorang Sompeng** an piggagamit tanganing makasurat nin Sora, sarong tataramon na Munda na igwa nin 300,000 parataram sa Indya.  Piggibo an iskritura ni Mangei Gomango kan 1936 asin piggagamit ini sa nga kontekstong relihiyoso.  Pamilyar siya sa Odia, Telugu asin Ingles.

Pigsusurat man an tataramon na Sora sa mga iskriturang Latin, Odia asin Telugu.

## Galeriya

File:Saura Script invented by Mangei Gomango.jpg|An mga iskriturang Sorang Sompeng asin Odia para sa tataramon na Sora.


## Unikodo
Pigdagdag an iskriturang Sorang Sompeng sa estandarteng Unicode kan Enero, 2012 na may inirelease na version 6.1.

### Block

An Unicode block para sa Iskriturang Sorang Sompeng, pig'aapod na Sora Sompeng, an U+110D0&ndash;U+110FF:

## Mga toltolan
Tataramon na Tsat

An **Tsat**, bistado man sa **Utsat**, **Utset**, **Hainan Cham**, o **Huíhuī** (), saróng tataramon na pigtataram kan 4,500 nin mga tawo nin Utsul sa Yanglan () asin Huixin () villages harani sa Sanya, Hainan, Tsina. Miembro an Tsat kan grupo nin Malayo-Polinesyo na yaon sa pamilya nin tataramon na Austronesyo asin saró man ini sa Mga tataramon na Tsamiko gikan sa gilid'baybayon kan sa ngunyan na aldaw na Bietnam.

## Mga Toltolan
Tataramon na Maranao

An **Maranao** () saróng tataramon na Austronesyo na pigtataram kan mga tawo nin Maranao sa mga provincia kan Lanao del Norte asin Lanao del Sur sa  Filipinas, asin sa Sabah, Malaysia.

Minsan man pigkonsiderar na diyalektos an Iranun.

## Toltolan
Sora Sompeng (Bloke nin Unikodigo)

An **Sora Sompeng** sarong Unicode block na naglalaman nin mga karakter tanganing makasurat nin tataramon na Sora kan Indya.

## Historiya
An mga minasunod na mga dokumentong igwang kaugnayan sa Unicode may rekord nin layon asin proseso kan pagsasakahulugang kan mga espesipikong nga karakter sa Sora Sompeng block:

## Mga Toltolan
Otso-Otso Pamela-Mela-Wan

Ang ***Otso-Otso Pamela-Mela-Wan*** saróng pelikula na nilathala kan Marso 17, 2004 na kaibahan sina Vhong Navarro asin Bayani Agbayani. An pelikula na ini pighango sa mga duwáng kantâ: *Otso-otso* asin *Pamela*.
## Mga Nagsipagganap
* Vhong Navarro bilan Amboy/Dao
* Bayani Agbayani bilan Boy/Mao
* Tessie Tomas bilan Mrs. Go
* Pinky Marquez bilan Mrs. Ronquillo
* Dexter Doria bilan Mrs. Cabangon
* Gina Pareño bilan Tessie
* Michelle Bayle bilan Tessa
* Denise Joaquin bilan Mooncake
* Cherry Lou bilan Pamela Lou Pamintuan
* Angelene Aguilar bilan Pamela Zou Pamintuan
* Robin da Roza bilan Max Ronquillo
* Miko Palanca bilan Gino Ronquillo
* Karel Marquez bilan Yumi Ronquillo
* Felix Roco bilan Marky Cabangon
* Dominic Roco bilan Mocky Cabangon
* Kristine "Boomboom" Gonzales bilan Cecil Cabangon
* Katrina "Jaja" Gonzales bilan Rica Cabangon
* Dido dela Paz bilan Mayor Pamintuan
* Jeffrey Tam bilan Mrs. Go's lost son
* Whitney Tyson bilan Ita
* Xavier (idó) bilan Bantay

## Mga toltolan
Iskriturang Lontara

An **Iskriturang Lontara** sarong Iskriturang Brahmiko tradisyunal na piggagamit kan mga tataramon na Bugis, Makassares asin Mandar kan Sulawesi sa Indonesya. Bisto ini bilang sarong iskriturang Bugis, an mga dokumentos nin Lontara na nakasurat sa tataramon na ini an pinakanabibilang.

## Mga Toltolan
Lako Bodra

Si Ot Guru Kol **Lako bodra** () an kag-gibo kan sistema nin panurát na Warang Chiti na piggagamit tanganing makasurat nin tataramon na Ho.

## Amay na Pagkabuhay

Iminundag si Lako Bodra kan 19 Setiembre 1919 sa Paseya village, Khutpani Block, West Singhbhum, Jharkhand sa sarong humble asin relihiyusong pamilya kan Lebeya asin Jano Bodra. Nagpuon an saiyang primaryang edukasyon sa Badchom Hatu primary school. Pagkatapos makatapos siya sa primaryang eskwelahan na pinag-enrolan niya sa Purueya primary school. Sa Purueya pigtapos niya an saiyang ikawalóng klase dangan pigdara siya kan saiyang magurang sa harong kan saiyang maternal na angkolon sa Chakradharpur. Duman sa Chakradharpur, nag'enrol siya sa Grammar High School sa ikasiyam na klase. Pagkatapos noyang matapos an saiyang ikasiyam na klase, uminulí siya sa Chaibasa para sa mga pag'aadal pang lalo. Nag-enrol siya nin matrikulasyon sa District High School, Chaibasa. Natapos niya duman an saiyang matrikulasyon. Pagkatapos matapos niya an saiyang matrikulasyon, luminipat siya sa Jalandhar, Punjab sa tabang kan Jaipal Singh para sa maninigóng edukasyon asin nag'attendar sa Jalandhar city college kun saen nakatapos siya sa Homeopathy.

## Propesyunal na buhay asin Warang Citi

Pagkatapos kan saiyang pageskwela, nagduman siya sa saiyang ginikanan. Duman nakakua siya nin trabaho sa Indian Railways bilan sarong kleriko asin naposte siya sa Danguwapasi. Sa kasagsagan kan saiyang trabaho sa riles, naimbento niya an alpabetong Warang Citi. Tanganing mapabalugibog ini, piggibo niya an Adi Samaj (Dupub Huda) sa Jodapokhar, Jhinkpani sa tabang ni Mr. Mahati Bandara. Pigsasagibo an mga miting kan Adi Samaj sa harong kan ACC cement plant colony sa Jhinkpani. Harani an Adi Samaj sa mga taganayon na tawo kaya nagin literado sinda sa Warang Citi.

## Mga Toltolan
Dzongkha

An **Dzongkha**, o **Bhutanes** ( ), saróng tataramon na Sino-Tibetano na pigtataram kan haros kabangang milyon katawo kan nacion na Bhutan; ini an solong opisyal asin nasyunal na tataramon kan Kahadean kan Bhutan. An Alpabetong Tibetano an piggagamit tanganing makasurat nin Dzongkha.

An boot sabihon kan taramon na *dzongkha*, iyo an "tataramon kan distrito"; "tataramon" an boot sabihon kan *kha*, asin 'distrito" man an boot sabihon kan *dzong*. Sinasalamin kan mga District-like arkitekturang Dzong an mga monasteryo, pigtugdok sa buong Bhutan kan mga unifier, Ngawang Namgyal, 1st Zhabdrung Rinpoche, kan ikakagpitóng siglo. Kan 2013, an Dzongkha igwang 171,080 na natibong mga parataram asin mga 640,000 total na parataram.

## Mga Toltolan
Maria Lourdes Sereno

Si **Maria Lourdes Aranal Sereno**, namundag bilang **Maria Lourdes Punzalan Aranal**; Hulyo 2, 1960) sarong Filipinong abogado asin iyo an *[[de facto]]*ng ika-24ng Pamayong Hokom kan Korte Suprema kan Filipinas poon 2012 sundo Mayo 11, 2018. Sa edad na 52, siya na an nagin pinakahubin na persona asin pinakaenot na babae na namayo sa hudikatura. Siya hinaklas sa saiyang opisyo paagi nin 8–6 na desisyon kan Korte Suprema base sa sarong petisyon '''quo warranto''' na nagnulo kan saiyang nombramiento bilang Poon na Hukom poon pa kan 2012.
G

An letrang "**G"** [dakulang anyo] o **g** [sadit na anyo] (sa ngunyan na pagsayod: /dzi/, kaidtong pagsayod: /ga/) an ikapitong letra nkan alpabetong Romano. Ini man an pampitong letra sa makabagong alpabetong Tagalog. Inin an pang-anom na letra sa suanoy na abakadang Tagalog.

## Historiya

Ginibo kan mga Romano an letra na **G** dahil namamatí ninda na dae sapat an letra na C tanganing ikatawan an parehong /k/ *asin* /g/.

## Mga Toltolan

## Panluwas na takod
* 
* 
* 
* Lewis and Short ''Latin Dictionary'': G
Kulitan

An **Kulitan** (bisto man sa **Culitan**, **Súlat** **Kapampángan**, asin **Pamagkulit**) sarong sistema nin panurát kan mga natibong suyat na sistema man nin panurát sa Filipinas. Piggagamit ini tanganing makasurat sinda nin Kapampangan, sarong tataramon na panginot na pigtataram sa Central Luzon, hasta nagtagumpay ini sa paggamit kan alpabetong latin.

Saróng abugida, o alpasilabaryo an Kulitan na kun saen saró ining segmental na sistema nin panurát na may sequencia nin katanog-patanog an pigsusurat bilan sarong  yunit dangan i-possess an natatanging tanog kan patanog na kayang pig'alter sa paagi kan paggamit nin diacritical marks. Dae aram an mga ginikanan kan Kulitan. Miski pigtutubudan ini na pirang mga natibong paraimbento an kaggibo, kadaklan sa mga simbolo asin susundon sa pagsurat kan Kulitan nakaresemble sa Kawi asin man sa iba pang nga Iskriturang Indyano kan Sur-Subangan na Asya. An pagganit kan Kulitan uminulwat asin buminabá nin pirang beses, na may kadakol na rason kan anti-propaganda asin nasyunalismo.

Igwang proposal si Anshuman Pandey an pig'encode na iskritura sa Unicode, hale sa Departamento kan Linguwistiko sa UC Berkeley. Igwa man mga pighain tanganing buhayon-otro an iskritura sa paagí kan pagtukdó kaini sa mga mayoridad na pampubliko asin pribadong eskwelahan na kapampangan.

## Direksyon kan Pagsurat

 
An Kulitan lang an sa ngunyang katutubong iskritura sa Filipinas na nakasurat asin pigbabasa nin patindog poon itaas pababa dangan toó pawalá. Samantalá, an mga iskriturang Surat Mangyan, Hanunóo asin Buhid pigbabasa patindog poon babá paitaas dangan walá patoó alagad pigbabasa ini sa anumang oryentasyon.

## Mga Toltolan
Tataramon na Tubaluano

An **Tubaluano** , often called **Tuvalu**, sarong tataramon na Polinesyo kan o harani na kaugnay sa grupo nin Ellisyan na pigtataram sa Tuvalu. Ini mga dakol o dikit na distansya na may kaugnay sa gabos na ibang tataramon kan mga tataramon na Polinesyo, arog kan Hawayano, Māorī, Tahitiano, Samoano, asin Tongan, asin an mas harani na kaugnayan kaini pigtataram sa Polynesian Outliers sa Mikronesya asin Norte dangan Sentral na Melanesya. Pigkonsiderar na an Tubaluano pigsublí sa Samoano, an tataramon kan mga miayonariyong Kristyano kan mga huring kag-19 asin amay na kag-20 mga siglo.

## Mga Toltolan
Tataramon na Cia-Cia

An **Cia-Cia** (*Bahasa Ciacia*), bistado man bilan **Buton(es)**, saróng tataramon na Austronesyo na pigtataram sa palibot kan banwaan nin Baubau sa puro kan sur kan isla nin Buton sa sur-subangan na gilid-baybayon kan Sulawesi sa Indonesya.

## Heograpikong distribusyon
Pigtataram an Cia-Cia sa Sur-Subangan na Sulawesi, habagatan na Isla nin Buton, Isla nin Binongko, asin Isla nin Batu Atas.

Segun sa alamat, An mga parataram na Cia-Cia sa Binonko gikan sa mga tropa nin Butones na pinadalan kan sultan na Butones.

## Ortograpiya
Minsan nan pigsurat an Cia-Cia sa arog na iskriturang Jawi, na pig'aapod na *[[Pegon (Sistema nin Panurat)|Gundhul]],* na nakabase sa grabe na may limang dagdag na mga katanog na mga letra alagad mayóng mga sinyal para sa mga patanog.

:

Kan 2009, an mga residente sa Banwaan nin Bau-Bau pigpurbaran na katúdan an Hangul, an iskritura para sa tataramon na Koreano, bilan saindang iskritura para sa pagsurát kan Cia-Cia.

An halimbawá kan sa Iskriturang Hangul:

## Mga katagâ
An bilang 1&ndash;10 iyo an:

### Mga berba
* *buri (bughi)* "surat"
* *pogau* "ulay o chat"
* *baca'an* "basa"

### Mga Pangngaran
* *ka'ana* "harong"
* *sikola* "eskwelahan"
* *sayoro* "gulay"
* *boku* "libro"

### Mga Common Phrase
* *Tarima kasi.* "Mabalos/Salamat."
* *Indau miano Cia-Cia.* "Saró akong Cia-Cia."
* *Indau pe'elu iso'o.* "Padangat taka/ Padangat ko ika."
* *Moapu sia'u.* "Tabí man po/Makikiagi."
* *Umbe.* "Iyo."
* *Cia.* "Dae."

## Mga Toltolan
### Mga Panbanggit

### Mga pigkuahan
* van den Berg, René. 1991. "Preliminary notes on the Cia-Cia language (South Buton)." In Harry A. Poeze and Pim Schoorl (eds.), Excursies in Celebes: Een bundel bijdragen bij het afscheid van J. Noorduyn als directeur-secretaris van het KITLV, 305-24. Leiden: KITLV.
* Mustafa Abdullah. 1985. *Struktur bahasa Cia-Cia.* Proyek Penelitian Bahasa dan Sastra Indonesia dan Daerah Sulawesi Selatan, Departemen Pendidikan dan Kebudayaan.
* Ho-Young Lee, Hyosung Hwang, Abidin. 2009. *Bahasa Cia-Cia 1.* Hunmin jeongeum Society of Korea.
*  Konisi & Hidayat, 2001, *[http://www.mediafire.com/?yytod2gdvmm Analisis kategori kata bahasa cia liwungau]*

## Mga Panluwas na Takod
* Cia-cia: Sampolawa language on Globalrecordings.net
*  Interview on the Cia-Cia's adaption of Hangeul
* Another road sign http://neethahyuk.blogspot.com/ (http://4.bp.blogspot.com/-N0awuddb74Q/T37pms7Ma1I/AAAAAAAABas/cRaZCXWKZig/s320/tulisan-hangeul-di-suku-cia-cia.jpg), illustrating the null vowel between initial /pl/ and after final /s/
Malayo na Kelantan-Pattani

An **Kelantan-Pattani Malay**, miski pigtutukoy ini sa Tailandya bilan **Yawi** (sa Thai) o **Jawi** (sa Patani Malay), asin sa Kelantan bilan *Baso Kelate*, saro ining tataramon na Malayano na pigtataram sa estado nin malay kan Kelantan asin sa kataraid kaini sa pinaka sur na mga provincia kan Thailand. Pangenot ining pigtataram kan mga Thai Malayo, alagad piggagamit man ini bilan lingua franca kan mga etniko na Sur nin Thai sa mga lugar nin rural, Muslim asin bakong-Muslim, asin an *samsam*, an pinaka populado nin parataram nin Thai kan pighaló na ginikanang Malay asin Thai.

## Mga toltolan

* ประพนธ์ เรืองณรงค์. บุหงาปัตตานี: คติชนไทยมุสลิมชายแดนภาคใต้. กทม. มติชน. 2540
* Ishii, Yoneo. (1998). *The Junk Trade from Southeast Asia: Translations from the Tôsen Fusesu-gaki 1674–1723.* Institute of Southeast Asian Studies. .
* Cummings, Joe et al. (2005). *Thailand* Lonely Planet. .
* Laver, John. (1994). *Principles of Phonetics.* Cambridge University Press. .
* Smalley, William A. (1994). *Linguistic Diversity and National Unity: Language Ecology in Thailand*. Chicago: University of Chicago Press. .
Tataramon na Karao

An **Karao** (pigbabaybay man ini nin **Karaw**) sarong tataramon kan Amihanan na Luzon, Filipinas. Pigtataram ini sa mga lugar nin Karao, Ekip, asin Bokod kan Sulnopan na Benguet, asin sa habagatan-sulnopan na kanto kan Ifugao. Pinangaran an tataramon sa barangay kan Karaw sa banwaan nin Bokod, Benguet.

## Toltolan
Snoop Dogg

Si **Calvin Cordozar Broadus Jr.** (Long Beach, Oktobre 20, 1971) dating sarong Amerikanong entertainer.

## Mga panluwas na takod
* Oficial na websayt ni Snoop Dogg
Fermín IV

Si **Fermín IV Caballero Elizondo** (Monterrey, Desyembre, 1974) dating sarong Mexikanong rapper.

## Mga panluwas na takod
* Oficial na websayt ni Fermín IV
Tego Calderón

Si **Tegui Calderón Rosario** (Santurce, Pebrero 1, 1972) dating sarong Puerto Rico entertainer.

## Mga panluwas na takod
* Oficial na websayt ni Tego Calderón
Hokaglish

An **Hokaglish** (o **Philippine Hybrid Hokkien**), na bistado man kan mga ciudadano o kan mga kahimanwa bilan *Saⁿ-lām-chham-ōe* (pighalóng tataramon), sarong tataramon sa pakikipag-ugnayan na pangenot na minaresulta sa tolóng tataramon: (1) Hokkien, (2) Tagalog, asin (3) Ingles (Iba pang mga tataramon na kag-aki na impluwensiya kan Cantonese, Espanyol asin iba pang mga lokal na tataramon).

## Toltolan
Taglish

An **Taglish**, pighalóng "Tagalog" asin "English", saróng code-switching o saróng impormal na diyalektos kan Tagalog, sa nacion na Filipinas, na pighaluan nin katagá na Ingles na Amerikano. Popular an Taglish sa Kalakhang Maynila asin nagin dakuláng impluwensiya ini sa dakol na parte kan nacion. Karaniwan man ining piggagamit sa Internet (hal. sa facebook, twitter, instagram asbp.), lalo na kan ba'gong henerasyon. Kapareho kan Taglish an Englog, na Ingles na pighaluan nin mga taramon na Tagalog, saróng sikát na uri kaini an *Coño English* o (Konyo ingles).

Piggagamit an tataramon na ini sa mga lugar na nagtataram nin ingles, arog kan Australia, New Zealand, Estados Unidos, Ireland, Gran Britanya asin Kanada. Piggagamit man an tataramon na ini sa pagte-text.

## Klasipikasyon
An Taglish (o Englog) saróng tataramon sa Maynila na nabubuo sa paagi kan paghalo kan  Ingles asin Tagalog na magkaibahan. Piggagamit an  tataramon na ini tá igwang mga tataramon na Tagalog na haralabá kaysa sa tataramon na Ingles. Halimbawa:

## Mga Toltolan
Tataramon na Kasiguranin

An **Kasiguranin** (Casiguranin) saróng tataramon sa banwaan kan Casiguran sa amihanan kan Filipinas. Pigkonsiderar ini na gikan sa diyalektos na Tagalog na mangabat na sinubli sa mga tataramon na Amihanan-Subangan na Luzon Agta.

An Dilasag, Dinapigue, Maconacon, asin Divilacan an mga primariya mga banwaan na parataram nin Ilokano na nasa amihanan sana kan Casiguran.

## Mga toltolan