Kaka Bag-ao

Si **Arlene "Kaka" Javellana Bag-ao** (namundag kan Hulyo 3, 1969) sarong Filipinong abogada sa deretso pantawo asin parasurog kan reporma agraryo na nagtukaw bilang Gobernador kan Isla nin Dinagat poon 2019 abot 2022 . Si Bag-ao dugang pang nagserbi bilang representante para sa solong distrito kan Isla nin Dinagat poon 2013 sagkod 2019. Siya inapod na 'Dragon Slayer' pakatapos na sunod-sunod na daogon an duwa sa pinakaprominenteng miyembro kan maimpluwensyang dinastiyang pulitikal na Ecleo kan Isla nin Dinagat. 

## Edukasyon
Namundag sa Manila, alagad nagdakula sa Loreto, Surigao del Norte (ngonyan parte kan Dinagat Islands), si Bag-ao nagkua kan saiyang elementarya sa Loreto Central Elementary School. Dangan kinua niya an sekondaryang edukasyon sa Southeastern College sa Pasay. Nakua ni Bag-ao an saiyang Bachelor of Arts degree sa Political Science sa De La Salle University kan 1989, asin an saiyang Juris Doctor (JD) degree sa Ateneo Law School kan Ateneo de Manila University kan 1993, kun saen siya nagin Judge de Veyra Scholarship Awardee asin sarong Ateneo School of Law Scholarship Awardee. Nakapasar siya sa Philippine Bar Examinations kan 1994. Siya sarong Law and Human Rights Humphrey Fellow — kan Taon nin Pag-adal 2006-2007 - sa Unibersidad kan Minnesota, sa irarom kan sarong programa na ipinaotob kan Fulbright Commission kan Estados Unidos nin Amerika. 

## Amay na karera

### Alternatibong abogado
Saro si Bag-ao sa mga kagmukna asin dating Executive Director kan BALAOD Mindanaw,  sarong grupo nin ley na nakabase sa Mindanao na nagtatrabaho para sa pag-asenso asin proteksyon kan mga deretso kan mga paraoma, parasira, mga katutubo asin kababaihan asin iba pang marginalized na grupo sa paagi kan malikhaon asin pagpapauswag na paggamit kan ley.

Bilang sarong alternatibong abogado, imbuelto man siya sa reporma sa polisiya sa lokal asin nasyonal na lebel, na nagtatrabaho sa manlaen-laen na grupo nin adbokasiya asin mga organisasyon na nakabase sa eskwelahan nin abogasiya sa nasyon. Nagtatao siya nin pagsasanay sa paralegal asin mga klinika legal sa mga organisasyon na nasa basehan asin nanggana nin mga kaso sa sainda.

Si Bag-ao sarong miyembro kan independienteng sekretaryado sa peace talks sa pagultanan kan Gobyerno kan Republika kan Pilipinas asin kan Revolutionary Worker's Party of Mindanao (RPMM) na nagpadali kan pagpirma kan kasunduan sa pagpundo kan mga iriwal asin an kasunduan na mag-integrar konsultasyon sa komunidad bilang sarong esensyal na sangkap kan proseso nin katoninongan.

Kan 2004, si Bag-ao hinagad na magin espesyal na konsultant sa Sekretaryo kan Departamento kan Reporma Agraryo asin nagpadali kan pagtao nin kadakol na titulo nin daga sa mga paraoma-benepisyaryo. Siya man an responsable sa pagbilog asin pagluwas kan sarong Memorandum Circular — na kan huri pig-afirmar kan Korte Suprema — na naghahagad sa DAR na magpadagos sa pagkua asin pagdistribwir kan mga daga sa mga paraoma-benepisyaryo sa ibong kan mga pagboot na ipinaluwas kan mga regular na korte. Si Bag-ao nagtao nin liderato para sa Alternative Law Groups (ALG),  bilang Convenor kan 2005-2006 asin bilang Miyembro kan Konseho pakatapos kaini.

An ALG sarong koalisyon nin beynte (20) na alternatibong legal na rekurso na mga organisasyon na bakong pang-gobyerno na nakikikabtang sa developmental lawyering sa manlaen-laen na parte kan nasyon. Sa pamamayo ni Bag-ao, an ALG nag-implementar nin sarong programa sa pakikipagtabangan sa Korte Suprema na nagkomplemento kan saindang Action Program on Judicial Reform asin nagresulta sa mga programa kan Korte Suprema sa access sa hustisya kan mga pobre. An ALG nagtulod man para sa paggibo nin nagkapirang lehislasyon sosyal, kabali an paggibo kan Juvenile Justice Law asin an desisyon kan Korte Suprema sa infeasibility kan mga titulo na ipinaluwas sa irarom kan programa sa repormang agraryo.

Si Bag-ao an nangengenot na abogado sa kaso kan Sumilao Farmers, sarong kaso kan mga katutubong paraoma na naglakaw nin 1,700 kilometros hale sa Bukidnon pasiring sa Manila tanganing mag-angkon nin deretso sa saindang mga kadagaan sa irarom kan reporma agraryo kontra sa saro sa pinakadakulang korporasyon sa Pilipinas. An kaso kan Sumilao Farmers nakakua nin atensyon asin suporta sa nasyonal asin internasyonal. An kaso nagtao man nin inspirasyon sa Simbahan na pastoran an saindang kawsa asin sa kahurihurihi nagresulta sa sarong kasunduan na kun saen an mga paraoma ibabalik an saindang daga. 

## Karera sa politika

### Karera sa Kongreso

#### Representante kan Akbayan (2010-2013)
Kan 30 Hunyo 2010, nagsumpa si Bag-ao bilang ikaduwang representante  kan Partido Akbayan sa ika-15 Kongreso kan Filipinas .

Kaiba an kapwa Akbayan Representative na si Walden Bello, siya an kagsurat kan kadakol na mga progresibong bill sa Kongreso arog kan House Bill 3763  (Minerals Management Bill), House Bill 513  (Reproductive Health Bill), House Bill 468  (Sangguniang Kabataan Reform and Empowerment Bill), House Bill 515  (Anti-Discrimination Bill), House Bill 5312 (Comprehensive HIV and AIDS Bill), asin House Bill 4268 (Healthy Beverages Options Bill o an 'Chip's Bill').

Si Bag-ao sarong prinsipal na kagsurat kan Republic Act 10354  o an Reproductive Health Law. Siya man an prinsipal na kagsurat kan House Bill 6545  o an National Land Use Bill, na ipinasar kan Kamara de Representantes.

Si Bag-ao iyo an bise-pamayo kan House Committee on Agrarian Reform. Saro siya sa mga kampeon kan *Kaya Natin,* sarong non-government na organisasyon na pigtogdas kan nagadan nang Sekretaryo kan Interior asin Lokal na Gobyerno na si Jesse Robredo na nag-aadbokasiya nin marhay na pamamahala asin etikal na liderato. Saro man siya sa duwang babaeng piskal sa impeachment trial ni Supreme Court Chief Justice Renato Corona . 

#### Dinagat Islands Representative caretaker (2013)
Bilang sarong tubong probinsya asin sa paagi kan pag-endorso kan Surigao del Norte Representatives Francisco Matugas asin Guillermo Romarate, Jr., si Bag-ao ninombrahan ni House Speaker Feliciano Belmonte, Jr bilang Legislative Liaison Officer o Caretaker kan Lone District of Dinagat Mga Isla .  

Sa saiyang pagtukaw bilang caretaker kan Dinagat, pinangenotan ni Bag-ao an sunod-sunod na konsultasyon sa sanggatos na barangay kan probinsya, na hinahapot an mga residentes kan saindang mga kahaditan sa komunidad asin mga proyekto sa pag-uswag na mawot nindang mahiling. Sa laog sana nin tolong bulan, nagibo kan Bag-ao na i-roll-out an minasunod na mga programa asin proyekto sa pag-uswag:

* P3-million na kantidad nin libreng medical assistance sa Caraga Regional Hospital ;
* P8-milyon na kantidad nin scholarship para sa mga hobenes na Dinagat sa Surigao State College of Technology (SSCT) asin iba pang mga unibersidad asin kolehiyo kan estado;
* P120-million na kantidad nin mga proyekto sa imprastraktura para sa gabos na barangay, kaiba an mga tinampo, tulay, sistema nin tubig, barangay hall, barangay gym, sea wall, asin iba pa; asin
* 77 "Sasakyan Ng Barangay" multicabs para sa mas paspas na paghatod kan serbisyo kan gobyerno maski sa mga harayong komunidad kan probinsya.

#### Dinagat Islands Representative (2013-2019)
Kan Mayo 2013 na eleksyon pangkagabsan, si Bag-ao naelihir bilang representante kan Solong Distrito kan Isla nin Dinagat, na nalampasan an alkalde kan munisipyo kan Dinagat na si Gwendolyn Ecleo sa 3,248 na boto.  Si Bag-ao inapod na 'Dragon Slayer' huli sa pagdaog sa sarong higante sa pulitika sa saiyang probinsya. 

Sa ika-16 na Kongreso, siya naelihir bilang Pamayo kan Espesyal na Komite sa Paggamit kan Daga. 

Siya an prinsipal na kagsurat kan nagkapirang mga lakdang sa lehislatura, arog kan propuestong National Land Use Act, an People's Freedom of Information Act, an Anti-Discrimination Bill, asin an Agrarian Reform Commission Bill. 

Kan Nobyembre 2015, siya, kaiba an mga kapwa lehislador na si Rep. Leni Robredo (3rd District of Camarines Sur ), Rep. Bolet Banal (3rd District of Quezon City ), asin Rep. Teddy Baguilat (Lone District of Ifugao ), nag-introdusir nin sarong bagong propuesto lakdang na may titulong Open Door Policy Bill,  na nagmamawot na ipagbawal an mga opisina kan gobyerno sa pagnegar sa mga namamanwaan nin access sa linya sa enotan mga serbisyo asin pampublikong pagtiripon base sa gubing. An ley nagkaigwa nin internasyonal na pagmidbid kan ini itinampok sa Time Magazine . 

Kan Enero 2016, an Sangguniang Kabataan Reform Act ipinasa bilang ley.  An Bag-ao saro sa mga mayor na kagsurat kaini sa Kamara de Representantes sa paagi kan House Bill No. 109. 

Kan eleksyon kan Mayo 2016, si Bag-ao naelihir giraray bilang representante kan solong distrito kan Isla nin Dinagat, na dinaog sa pagkakataon na ini an matuang tugang ni Gwendolyn Ecleo, si Jade Ecleo, na dating gobernador kan probinsya. Siya giraray pig-omaw bilang sarong 'Dragon Slayer' huli sa pagdaog sa duwang pinakaprominenteng miyembro kan dinastiyang pulitikal na Ecleo sa probinsya. 

Ipigtulod ni Bag-ao na ipasa bilang ley sa Kamara de Representantes an Anti-Discrimination Bill (bisto ngonian na SOGIE Equality Bill). An kapwa kongresista na si Geraldine Roman, an pinakaenot na transgender na representante sa kongreso sa nasyon, inapod siyang "puso asin kalag" kan Bill. Si Bag-ao iyo an pioneer kan Equality Champions Coalition sa Kongreso, kaiba si Senador Risa Hontiveros .

Kan Marso 2017, si Bag-ao nagboto kontra sa pag-imponer giraray kan padusang kagadanan sa Filipinas. An namamahalang partidong PDP-Laban hinale an saiyang pagkapamayo sa komite sa Partisipasyon kan Banwaan pagkatapos. Kan huri sinabi niya na nagboto siya nin "dai" huli sa saiyang prinsipyo asin sa saiyang pagtubod na an padusang kagadanan pirming bakong makatawo asin sala. 

Kan Setyembre 2017, si Bag-ao nagboto kontra sa sarong desisyon sa badyet kan Kamara na nagtao nin sangribong pesos (mga 20 dolyares) para sa 2018 na badyet kan Komisyon sa mga Deretso Pantawo . Saro si Bag-ao sa 32 sanang mambabatas na nagboto contra sa budget. An badyet, alagad ipinasa sa Kamara pagkatapos na labing sanggatos na mga kaalyado kan gobyerno an nagboto pabor kaini.  An pagkaanggot kan publiko nagbutwa pagkatapos, na kinokondenar an pagbawas sa badyet para sa sarong komisyon na responsable sa paghiling sa mga pagbalga sa mga deretso pantawo kan gobyerno. Nagkaigwa nin mga protesta sa manlaen-laen na syudad sa bilog na nasyon. An badyet sa kahurihurihi ibinalik sa orihinal na kantidad kaini pakalihis nin pirang aldaw. 

Kan parehong bulan, pakatapos nin 17 taon na political limbo, an SOGIE Equality Bill sa katapustapusi nakapasar sa Kamara de Representantes sa irarom kan prinsipal na awtor ni Bag-ao.  Si Bag-ao iyo an bise-pamayo kan House Committees on Ecology, Labor and Employment, asin Population and Family Relations. Igwa siyang maimpluwensyang kapangyarihan pulitikal sa mga Komite sa Kababaihan asin Pagkapantay-pantay sa Gender, Natural na Yaman, Mindanao Affairs, Human Rights, Hustisya, asin mga Susog sa Konstitusyon, asin kadakol pang iba. 

Kan Oktubre 2017, saro siya sa duwang miyembro kan komite kan Kamara na nagboto laban sa pagigin supisyente kan mga basehan tanganing i-impeach si Chief Justice Maria Lourdes Sereno . Nagrason si Bag-ao na dakul sa mga alegasyon na pigtatapok sa Chief Justice an bakong bastante asin bako man ngani basehan para sa impeachment. 

#### Lehislasyon na kagsurat
An minasunod iyo an nagkapira sa mga bill na prinsipalmenteng kagsurat ni Kaka Bag-ao asin pigkonsiderar na prayoridad na lehislasyon: 

* SOGIE Equality Act
* Pambansang Akta sa Paggamit kan Daga
* Akta sa Patakaran sa HIV asin AIDS kan Pilipinas
* Akta sa Mineral Resources kan Pilipinas
* Akta sa Seguridad kan Pagtener
* Akta sa Pagpauswag kan mga Paraoma nin Niyog
* Akta sa Komisyon sa Reporma Agraryo
* Akta sa Katalingkasan sa Impormasyon kan mga Tawo
* Akta sa Patakaran sa Bukas na Pinto
* Ley sa Pagkua nin Daga asin Pagtapos kan Pagdistribwir
* Akta sa mga Benepisyo kan Trabahador sa Seguridad, Salud, asin Nutrisyon sa Barangay
* Komprehensibong Akta Kontra sa Diskriminasyon
* Akta kan Departamento kan Kadagatan, Pagsira, asin mga Yaman sa Tubig
* Anti-Political Dynasty Act
* Partisipasyon na Reporma para sa Akta sa Pag-uswag sa Kabukidan
* On-Ste, In-City, o Near-City Resettlement Act
* National Food Security Act
* Akta sa Karapatan sa Igong Balangkas nin Pagkakan
* Akta sa Pagbawas kan Buwis sa Kita kan Indibidwal
* Pantawid Pamilyang Pilipino Act
* Caraga Regional Hospital Upgrade Law
* Akta sa Pagpauswag kan Lokal na Populasyon

### Gobernador kan Isla nin Dinagat (2019-2022)
Kan Mayo 13, 2019, si Bag-ao naelihir na gobernador sa eleksyon heneral kan 2019 .  Pagdaog ki Benglen Ecleo, sarong miyembro kan Ecleo political clan. Sa 2022 na eleksyon pangkagabsan sa Pilipinas, si Bag-ao dai nakapasar sa saiyang pag-alok para sa ikaduwang termino bilang Gobernador.

## Mga Naabot

* 2006 Hubert H. Humphrey Fellow para sa Ley asin Human Rights sa Unibersidad kan Minnesota .
* 2008 Frederik Ozanam Award para sa saiyang pagtrabaho kaiba an Sumilao Farmers. An premyo "itinao sa mga arogan na indibidwal na, sa pagbuhay kan mga kahagadan nin pagtubod, hustisya, asin pagkamoot, nagtao nin napapalaen asin padagos na serbisyo sa saindang mga tugang, orog na sa mga dukha asin nagtitios" durante kan Annual Academic Convocation kan Ateneo de Unibersidad sa Manila. 
* 2009 Parangal para sa Natatanging Indibidwal na Katuwang sa Pagsusulong ng Hustisyang Panlipunan by De La Salle University. 
* 2010 Outstanding Women in the Nation's Service (TOWNS) Award sa Alternatibong Pag-abogado. 
* 2013 Rotary Outstanding Surigaonon Award (ROSA) for Law and Public Service by the Rotary Club of Metro Surigao
* 2013 Distinguished Leadership Award para sa mga Internasyonal sa irarom kan Hubert H. Humphrey Fellowship kan Unibersidad kan Minnesota kan Estados Unidos. 
* 2014 Rainbow Award kan Quezon City Pride Council para sa saiyang dedikasyon sa pagkakapantay-pantay para sa gabos na sekswal na oryentasyon asin gender identities. 
* 2015 Freedom Flame Award ni Friedrich Naumann Foundation for Freedom (FNF), saro sa pinakaprestihiyosong premyo sa katalingkasan sa kontemporanyong kasaysayan. 

## Toltolan