Darangen

An ***Darangen*** sarong epikong rawitdawit kan Maranao gikan sa rona nin Danaw Lanao kan Mindanao, Filipinas. Ini binibilog nin 17 siklo na may 72,000 na linya sa tetrametrong iyambiko o tetrametrong trotyaiko na katalektiko. An lambang siklo may kinaaraman sa sarong lain na istoryang may laog na sadiri. An pinakamidbid kaini iyo an manungod sa mga gibo kan bagonitan na si Bantugan.

Kan 2002, an *Darangen* pigdeklara bilang Nasyunal na Kayamanan Kultural kan Filipinas kan Nasyunal na Museo asin sarong Probinsyal na Kayamanan kan gobyerno probinsyal kan Lanao del Sur. An epiko kan *Darangen* pigproklamar man bilang sarong Obra Maestra kan Oral asin Dai Nahihiling na Pamana kan Katawohan kan 2005 kan UNESCO (nakasurat kan 2008). Ini an pinakahalawig na natadang epikong rawit-dawit sa Filipinas.

An *Darangen* boot sabihon na isaysay sa paagi nin pagkanta o pag-awit. An mga piniling parte kaini pigtutugtog kan mga lalaki asin babaeng parakanta sa panahon nin mga kasal asin selebrasyon (tradisyonal sa banggi), na parati may kaibang musika gikan sa mga pugro nin gong na *[[kulintang]]*, mga tambol na *Tambor*, asin mga instrumentong may kuwerdas na *[[kudyapi]]*. Ini tradisyonal man na may kaibang nagkapirang bayle, na an lambang saro nag-interpretar nin mga partikular na pangyayari kan epiko. Depende sa parteng piggigibo, an pagganap pwedeng maglawig nin pirang oras sagkod sarong semana. An epiko naglalaog man kan mga sandangan o ley, sosyal na halaga, asin gawi-gawi kan mga Maranao bago an pagbalyo kan mga Maranao sa Islam kan ika-14 siglo.

## Ginikanan-ngaran
An panagang *Darangen* literal na nangangaboot sabihon na "iyan na isinasaysay sa paagi nin kanta o awit" sa tataramon na Maranao, gikan sa panhirong *darang* ("magsaysay sa porma nin mga kanta o awit").

## Ginikanan
An *Darangen* orihinal na sarong purong pataram na tradisyon. An importansya kaini inot na namidbidan ni Frank Charles Laubach, sarong Amerikanong misyonaryo asin paratukdo na nag-iirok kaidto sa Probinsya nin Lanao. Inot niyang nasabat ini kan Pebrero 1930 sa pagbyahe pabalik sa Lanao sakay nin baroto pagkatapos niyang mag-atender sa Karnabal sa Manila. Kaibanan niya an 35 na mga lider kan Maranao, an duwa sainda nagkanta nin (epikong) *darangen* ni Bantugan para sa duwang aldaw na pagbaklay.

Pagkatapos na madangog an mga parte kan *Darangen*, labi-labi an paghanga ni Laubach sa "sustenido na kagayunan asin dignidad" kan mga awit kaya tulos siyang nakipag-ulay sa mga Maranao na tataong magtaram nin manlain-lain na parte kaini. Itinaranskrip niya sinda sa ponetikong paagi gamit an makinilya. An saiyang pinakamarahay na gikanan iyo an nobleng si Panggaga Mohammad, na nagtabang man ki Laubach sa pagsurat kan mga epiko. Ilinadawan ni Laubach si Mohammad bilang sarong tawo na "mas dakul an aram na mga awit na Maranao kisa sa ibang buhay na tawo." Ipinublikar ni Laubach an parte kan *Darangen* kan Nobyembre 1930 sa dyornal na *Philippine Public Schools*. Ini an pinakainot na pagkakataon na an mga pataram na epiko naitala sa imprenta, asin ini man an pinakainot na pagkakataon na an tataramon na Maranao naipublikar sa Iskriturang Latino.

An bersyon ni Laubach, alagad, bakong kompleto. An mas kumpletong bersyon kan huri pinagtipon kan mga modernong iskolar gikan sa Folklore Division kan Sentro nin Pagsaligsiunyan Unibersidad kan Estado nin Mindanao (ngonyan inaapod na Instituto nin Pagsaligsig asin Pagmukna kan Mamitua Saber) sa irarom kan pag-isponsor kan Toyota Foundation. Sinda nagkolekta, nagtranskrip, asin nagpalis-taga nin manlain-lain na parte asin bersyon kan *Darangen* hali sa mga gurang na Maranao asin hali sa *kirim* (mga aklat-awiton na Maranao na sinurat sa kamot na isinurat sa alpabetong Jawi) sa laog nin sampulong taon. An bilog na epiko ipinublikar poon 1986 sagkod 1988 sa walong tomo, pareho sa orihinal na Maranao asin sa saindang mga traduksyon sa Ingles.

## Panlikod na Impormasyon
An *Darangen* mayo nin sarong kagsurat, kundi sarong koleksyon nin mga osipon na ipinasa sa berbal sa henerasyon pasiring sa henerasyon. Igwa ining 72,000 na linya na nababanga sa 17 siklo (inaapod man na mga libro o episodio) sa tetrametrong iyambiko o tetrametrong trotyaiko na katalektiko. An lambang saro sa mga siklo pwedeng trataron bilang sarong independienteng istorya, alagad sinda gabos konektado nin sunod-sunod. An epiko nakarekord man sa arkaikong tataramon na Maranao, na dakula an pagkakaiba sa modernong kolokyal na bersyon kan Maranao.

An *Darangen* pigmemorya kan saindang mga paratugtog. An mga ekspertong parakanta midbid bilang *onor*. An epiko pinakaparateng inaawit sa oras nin banggi, sa panahon nin mga kasal (*kawing*) asin iba pang mga selebrasyon. Alagad pwede man ining gamiton na oyayi para sa mga aki.

An bilog na pag-awit kan bilog na epiko parati minaabot nin mga sarong semana. Minsan siring, sa modernong panahon, mas ordinaryo na an paggibo sana nin mga kabtang kan epiko, na sa parate minaabot nin pirang oras. An pag-awit o pagkanta komun na sinasabay nin mga bayle asin mga pasundayag musikal gamit an mga tradisyonal na instrumentong Maranao arog kan mga grupo nin gong na *[[kulintang]]*, mga tambol na *Tambor*, asin mga instrumentong may kwerdas na *[[kudyapi]]*.

An *Darangen* naggigikan kan bago an pagkombertir kan mga tawong Maranaw sa Islam, asin kaya nagdedetalye kan mga tradisyonal na pre-Islamikong anito na mga relihiyon kan mga Maranao. An mga bagonitan sa epiko nagsasamba asin nakikipag-ulay sa manlain-lain na mga espiritu nin ginikanan asin parabantay (*[[anito|tonong]]*) asin mga espiritu nin naturalesa (*[[Anito|diwata]]*). Sarong halimbawa iyo an *Batara-sa-Marudo*, sarong espiritu nin naturalesa na may kakayahan na magpabagsak nin mga baha asin bagyo.

## Lugar
An *Darangen* igwa nin nagkapirang lokalidad, alagad an mayor na lugar iyo an dakulang siyudad nin Bembaran (na pigbibiaba man na Bumbaran o Bembran), pinamamayuhan kan mayor na bagonitan kan epiko, si Prinsipe Bantugan. Ilinadawan ini na harani sa sarong dakulang salog. An pangaran kan syudad nangangaboot sabihon na "[an lugar kan] pagsirang kan saldang" (i.e. "sirangan"), asin bisto man bilang Tangkal a Baaraantakan, na may kaparehong kabootan. Inaapod man ini kun minsan na Mimbalas , boot sabihon "an lugar kun sain minabalyo an sarong salog". Dai na daa ini nag-eeksister ta ini na-enkanto asin naglubog sa irarom kan dagat. Sa epiko, an Bembaran pigladawan na pigtogdas ni Diwata Ndaw Gibbon, an lolo ni Prinsipe Bantugan. An Bembaran igwa nin satelayt na siyudad-estado kan Gadongan (literal na "bodega"), bisto man bilang Gadongan Pamaoy o Kodarangan a Lena ("na-petripido o na-enkantado na giyaw-berde").

Itinatampok man kaini an makapangyarihan na syudad nin Kadaraan sa Ndlaw (bisto man sa apod na Kadaraan Sandaw, Kadaraan, o Kadaan), na literal na "[an lugar kan] pagsolnop kan saldang" (i.e. "solnopan"). Sinda an mga tradisyonal na kalaban kan Bembaran asin an darakulang ralaban sa Darangen yaon sa pag-ultanan ninda. Ilinaladawan sinda na nag-aatake sa mga kataraid na syudad-estado sa paagi kan dagat, gamit an saindang dakulang armada nin mga barko. An mga tagapamahala kan Kadaraan asin Bembaran gikan sa sarong ginikanan.

An epiko nagliliwanag man kan mga inter-etnikong relasyon kan mga tawong Maranao. Nasambit ninda an Manobo, an mga taga-bukid, asin an "Samar" (Sama-Bajau), an mga taga-dagat, nin dakol na beses.

## Sumaryo
*SIKLO 1: ***Paganay Kiyandató*** ("An Enot na Namamayo") - nagtutukar kan pagmukna kan syudad (*iliyan*) kan Bembaran ni Diwata Ndaw Gibon (na pigbabaybay man na Diwatandao Gibon), sarong makapangyarihan na bayani na namundag na may kambal na espiritu (*tonong*) Pinatolá a Tonong.
*SIKLO 2: ***Kambembaran*** ("An Istorya kan Bembaran")
*SIKLO 3: ***Kapmadali*** ("An Istorya kan Madali") - nagtutukar kan pagsakop kan Danalima a Rogong ni Prinsipe Madali kan Bembaran
*SIKLO 4: ***Kapaesandalan a Morog sa Iliyan a Bembaran*** ("An Istorya kan Pasandalan a Morog in Iliyan a Bembaran")
*SIKLO 5:
:****Kapagondoga*** ("An Istorya kan Mga Nakukulgan na Pagmati")
:****Kaplombayawan a Lena*** ("An Istorya kan Lombayawan a Lena")
*SIKLO 6:
:****Paramata Gandingan*** ("An Istorya kan Paramata Gandingan") - nagtutukar kan pag-ilusyon ni Paramata Gandingan kan Komara ni Prinsipe Bantugan kan Bembaran
:****Alongan Pisaeyanan*** ("An Istorya kan Alongan Pisaeyanan")
*SIKLO 7:
:****Kaplomna*** - midbid man sa *Kiyasugo a Ki Lomna*
:****Kormatan Borodan***
:****Minirigi a Rogong***
:****Kaploboway***
:****Kiyatidawa i Lomna go so Ikadaraan***
*SIKLO 8: ***So Kiyaprawa'a Ko Lawanen*** ("An Pagdukot ki Lawanen") - midbid man sa *Kapmabaning* ("An Istorya kan Mabaning")
*SIKLO 9: 
:****Saolaya'a***
:****Paramata Selegen***
*SIKLO 10: ***Pangensayan a Rogong***
*SIKLO 11: ***Bagombayan a Lena***
*SIKLO 12: ***Taratakan a Oray***
*SIKLO 13:
:****Sandalinayan Sirig sa Minilalansay Lena***
:****Kangginaasan a Oray***
*SIKLO 14: ***Kap Minango'aw a Rogong***
*SIKLO 15: 
:****Kapmaginar***
:****Kapnataengkoban a Ragat***
*SIKLO 16: ***Kaprinandang***
*SIKLO 17: ***Kiyandató i Sayana sa Kormara***

## Mga bayle

An mga bayle na asosyado sa *Darangen* kabali an minasunod:
**[[Kaganat sa Darangen]]* - Bayle na naglaladawan kan paglakbay ni Prinsipe Lomna pasiring sa Gindolongan, tanganing magproponer nin kasal sa ngaran kan saiyang ama. An boot sabihon kaini "Magtindog hale sa Darangen" asin may kaibang magagayon na hiro kan mga moro asin tabay na may mga kayab.
**[[Sagayan]]* - Sarong bayle sa gera na nag-aakto kan pag-andam ni Prinsipe Bantugan para sa ralaban. Midbid man sa apod na *Kasagyan*.
**[[Singkil]]* - Sarong bayle na imbwelto an duwang padis nin nag-iiwal na kawayan. An pangaran kan bayle gikan sa mga singsing sa buol na isinusulot kan panginot na babayeng parabayle. Ini nag-iilustrar kan pagdukot ki Prinsesa Gandingan asin an saiyang pagligtas ni Prinsipe Bantugan. Midbid man sa apod na *Kasingkil* o *Kasayaw sa Singkil*.

## Mga modernong pag-adaptar
An siklo nin Bantugan kan *Darangen* pig-adaptar sa pagsagibo nin balet na *Darangen ni Bantugan* kan Teatro nin Balet kan Filipinas.

## Pagpreserbar
An pagpreserbar kan *Darangen* napapaatubang sa nagkapirang angat. An nagkapirang modernong Maranao na mga lider relihiyosong Islamiko nagkokontra sa mga bakong Islamikong tema kan *Darangen*. An ibang mga modernong rebisyon hinale an mga pagsambit kan *tonong* asin *diwata* entero. An nagkapirang gurang na mga parakanta nin *Darangen* nagsayuma na magkanta kan mga bersyon na ini huli ta ini pigtutubodan na bakong tunay. An paggamit kan suanoy na Maranao sa *Darangen* minagibo man kaini na bakong madaling maabot kan mga modernong parataram nin Maranao, na nagdadara sa pagbaba kan interes kan mga modernong hobenes na Maranao. An ibang bersyon lumang marhay na an mga parakanta sana an nakakasabot kan mga tataramon na ginamit. Nagbabawas man an bilang kan mga tataong magtugtog nin mga instrumento arog kan *kulintang* asin *kudyapi*.

## Hilingon man
*Epikong rawitdawit sa Filipinas
**[[Maharadia Lawana]]*
**[[Biag ni Lam-Ang]]*
**[[Hinilawod]]*

## Mga tala

## Mga toltolan

## Mga panluwas na takod
*The Darangen Epic of the Maranao People of Lake Lanao, UNESCO
*Paganay Kiyandatu Cycle, chanted by Sinar Capal in the Epikong-Bayan Conference 2018
*Kapagondoga Cycle, National Commission for Culture and the Arts of the Philippines