open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Diamante Cullinan

An  **Diamante Cullinan** iyo an pinakamatagom na diamante nadukayan sa bilog na panahon, nagtitimbang na 3,106.75 na kilates (621.35 g) asin nanompongan sa Premier Nu. 2 na minahan sa Cullinan, Sud Aprika kan Enero 26, 1905. Ipinangaran an diamante ki Thomas Cullinan, an namamayo sa minahan.

Kan Abril 1905 pighimo kutang ipabakal sa Londres, Reyno Unido, an diamante alagad mayo man nababakal maski duwang taon nang tinatangro'. Kan 1907 binakal ini kan gobyerno nin Transvaal asin irinegalo ki Hadeng Eduardo VII sa saiyang ikas-66 na kaaldawan.

## Toltolan
Hatsing

An **hatsing** o **ba'hon** sarong padali asin dai mapugolan na pagtopga nin ayre naghahale sa baga' asin naagi sa dungo asin nguso. Ini parati huli sa mga nasoksok asin garo nagtutudok-tudok na mga bagay sa mucosa kan dungo na nakakagirok asin dai matios na dai makaluwas. An ba'hon itinutopga an ayre sa nguso asin dungo na garo nagpupugak asin ini imbuluntaryong aksyon.

## Kun ano ta nahatsing

Sinasabi na an paghatsing posible huli sa paglantad sa nakasolang liwanag, biglang paghira nin temperatura, tayap nin malipot na duros, o huli ta basog-basog, o kun bako man igwang impeksyon nin virus na ini pwedeng makaolakit. Pwede man daa maghatsing kun ginagabotan pirok, ta may ugat na natatanyog pasiring sa dungo, kun pakatapos pagseks alagad mayong nahatsing kun turog asin bakong totoo na napundo pagkutad kan puso kun naba'hon. An pag-eksersays pwede man magresulta sa paghatsing ta naalang an nguso asin dungo kaya an dungo napoon pagno'no' na iyo man an ikakitik kan mucosa, kaya napipiritan maghatsing.

## Pakinabang sa paghatsing

An pakinabang kan paghatsing iyo ta liniligan an agihan kan hangosan kan mga bacteria asin mga virus ta ini tinatalsik paluwas sa paghatsing alagad ngani dai makaolakit dapat pagtakopan an nguso dungo nin panyo o mayo man, kan bado sa abaga, kun napapahatsing. Ini pati marikason an biyahe paluwas na naabot 100 na milya por hora.  

Sa gabos na hayop, an layagan an grabeng makahatsing ta ini an paagi ninda na mapaluwas an mga "asin" na resulta kan pagtutunaw kan kakanon sa tulak. 

## Paghatsing indikasyon nin allergy

Alagad, an sobrang pagparahatsing na nagnono'no' na an sipon nakakaapektong marhay sa normal na hiro sa aldaw, malaen na pagmate na nakakaribaraw sa mga aro-aldaw na aktibidad, asin parati indikasyon nin allergy asin kun dai pag'asikasohon pwedeng magresulta sa halangkaw na presyon nin dugo o diabetes. An siring na allergy parati reaksyon kan hawak kun nakakasa'ngab nin aso nin sigarilyo, alpog, mga parong nin kemikal arog kan aspalto, nasisinghot na mga pinong balukag nin mga hayop arog kan ikos o ayam. 

## Toltolan
Moton

An **moton** (sinonimo, puliya) sarong pagulong nakakanâ sa sarong ehe ngane ini magsuporta sa paghiro asin paghira kan direksyon kan tindidong kable o koreo kun igwa ining nasasalong gabat o may alsahon o paiitokon na ehe.

## Toltolan
John Muir

Si **John Muir** (/mjʊər/; Abril 21, 1838 – Disyembre 24, 1914) na bisto sa bansag na "John kan mga Bukid" asin "Ama kan mga Parke Nasyonal" sarong maimpluwensyang Scot-Amerikano na naturalista, awtor, pilosopo sa kapalibutan, glaciologist asin nanginot na tagatulod sa pagmato kan mga kakadlaganan sa Estados Unidos. Saiyang mga surat, mga saysay asin mga libro na naglaladawan na gayo kan kapalibutan, binasa nin milyon katawo. An saiyang pagka-aktibista nakatabang nanggad sa pagsaray kan Yosemite Valley, Sequoia National Park asin dakul pang mga kakadlaganan. An Sierra Club, na saiyang katuwang-minukna sarong prominenteng organisasyon sa pagmamato. An 211-milyang (340 m) John Muir Trail sa Sierra Nevada, ipinagngaran sa pag'onra saiya. Iba pang ipigpangaran sa saiya sa dakulang pag-onra kan mga paghingoa niya iyo an mga minasunod na lugar: Muir Woods National Monument, Muir Beach, John Muir College, Mount Muir, Camp Muir, Muir Grove, asin Muir Glacier. Sa Scotland, an John Muir Way, sarong 130-milyang baklayan, siring man ipinangaran sa saiya sa pagtaong onra.

An pagpadangat niya asin hararom na pagmakulog sa kakadlaganan nagpukaw asin nagpalaad sa mga Amerikano kan pagkamoot sa siring asin nagtolod sainda na sarayon asin atamanon nanggad an mga kakadlaganan mala ta siya nasambit kan biograpo niyang si Donald Worster na an misyon ni Muir iyo an maligtas an kalag kan Amerikano na mahamil kan pwersa nin materyalismo paagi nin pagpararom sa pagkamoot sa kapalibotan. Si Muir nagin inspirasyon kapwa kan mga Scot asin kan mga Amerikano. Siya kumbaga an nagin patron kan ika-20ng siglong mga Amerikano naghihingoa sa pagmato kan kapalibutan. Siya an nagin giya, pilosopo na nagtotokdo kan tamang atitud asin maninigong pagtrato sa natural na kinaban. Si Muir daa ipigpahiling niya na an tawo kasaro kan kinaban.

## Susugan
Jack Dempsey

Si **William Harrison "Jack" Dempsey**(Hunyo 24, 1895 – Mayo 31, 1983), pigbansagan na "Kid Blackie" asin "The Manassa Mauler", sarong Amerikanong propesyonal na boksyador naglaban sa entablado poon 1914 sundo 1927, asin naghade bilang pankinaban na kampyon sa heavyweight poon 1919 abot 1926. Sarong pigurang kultural kan mga 1920, an estilo ni Dempsey sa pagboksing na agresibo asin mapwersang pagsuntok iyo an nagtoon saiya bilang popular nanggad na  boksyador kan mga 1920. Dakul daa kan saiyang mga laban nagtala' bilang nag'ani nin kanigoan na pirak, mala ta pinakaenot na rekord na nagpalaog nin enot na milyon dolyar sa takilya, asin pigroborobo nin mga paradalan. Si Dempsey rinaranggo na ika-10 kan magasin na The Ring sa lista nin mga heavyweight, asin ika-7 sa Top 100 na Greatest Punchers, manta kan 1950 an Associated Press binotohan siyang an Pinakamahusay na Boksyador sa laog nin 50ng taon. Siya myembro sa International Boxing Hall of Fame, asin ibinali sa The King's Boxing Hall of Fame kan 1951. 

## Toltolan
Peter Paul Rubens

Si **Peter Paul Rubens** (Hunyo 28, 1577 – Mayo 30, 1640) sarong pintor na Flamenco na artista asin diplomat gikan sa Duchy of Brabant sa Southern Netherlands (modern-day Belgium).

## Toltolan
John Simmit

Si **John Simmit**' (20 Hulyo 1963, Birmingham, Inglatierra.) sarong Briton-Jamaicano na aktor asin komedyante., mas bisto bilang Dipsy sa programang Teletubbies kan BBC TV (1997), Teletubbies Everywhere (2002), asin sa Teletubbies: Silly Songs and Funny Dances (2002). Iba pang mga kredito niya sa telebisyon kabali an sa The Real McCoy, The Gadget Show, asin sa The Big Fat Quiz kan mga taon '90, manta' na siya personalmente nagpasali sa mga entablado sa iba-ibang lugar poon Bahrain abot Budapest.

## Toltolan
Alan Turing

Si **Alan Mathison Turing** OBE FRS (/ˈtjʊərɪŋ/; 23 Hunyo 1912 – 7 Hunyo 1954) sarong Ingles na siyentista sa kompyuter, matematiko, lohiko, cryptanalyst, pilosopo, asin biologo teoretiko asin siya nakaimbento kan inapod na Turing machine na kun oogkuron saro nang tunay na kompyuter magagamit sa dakul na katuyohan. Siya an sinasabing ama kan syensia sa kompyuter teoretiko asin sa inaapod na artificial intelligence.

Kan Ikaduwang Gerang Pankinaban, si Turing nakuang magtrabaho sa Government Code and Cypher School (GC&CS) sa Bletchley Park, an lugar kan Britanya kun saen inaadalan an pagpasa' kan mga kodigo gamit kan pwersa armada kan Alemanya. Siya nataon nagin pamayo kan sinasabing Hut 8 na duman responsable na gayo an pag'ogid kan naval na intelehensyang aleman. Igdi nakahasi siya nin mga paagi na nagparikas sa pagdiskubre kan aleman na cipher, sarong makinarya elektro-mekanikal na nasususog an mga setting kan si Enigma machine kan aleman. Dakula nanggad an trabaho niya sa bagay na ini ta an nababagat na mga kodigo kan aleman naiisihan kun saen asin ano an mga masunod na hiro kan armada kaini, mala ta an mga Allies nahingoang madaog an mga Nazi sa mga enkwentro, kaiba na diyan an Battle of Atlantic. Huli kaini, napali'pot daa an gera orog na sa Europa nin duwang taon.

## Toltolan
Frank Ryan (tenor)

Si **Frank Ryan** (1900–1965) sarong tenor na parakanta namundag sa Fermoy, Country Cock, Irlanda kan Oktobre, 1900.

## Toltolan
Aristotle

Si **Aristotle** (/ˈærɪˌstɒtəl/;[3] Griyego: Ἀριστοτέλης Aristotélēs, sinasayod [aristotélɛːs]; 384–322 BC)[4] sarong pilosopong Griyego kan antigong panahon, namundag sa Stagira, Chalkidice, sa hanggilid na amnayan kan Klasikong Gresya. Kabali ni Plato, si Aristotle iyo an konsideradong "Ama kan Pilosopiyang Solnopan", huli ta gikan sa saiyang mga katokdoan an mga paagi kun paano an tamang pagsabot asin pakanood kan mga problema asin metodo nin pag'uusisa manongod sa buhay asin pagbuhay, mga kaaraman na minana asin nagtaong giya kan modernong kinaban.

An saiyang ama, si Nicomachus, nagadan kan siya aki pa asin si Proxenus kan Atarneus an nagin ama-ama niya. Sa edad na 17 o 18 siya nag'ayon sa Akademya ni Plato sa Atenas, asin nagpirmi siya duman sagkod edad na tolong polo pito (c. 347 B.C.). An saiyang mga nasurat nagduduta' sa manlaenlaen na urulayon- kabali an pisika, biolohika, soolohiya, metapisika, lohika, aestetika, rawit, teatro, musika, rehtoric, sikolohiya, linggwistika, pulitika, asin gobyerno- na minabilog kan pinakaenot na komprehensibong sistema kan pilosopiyang Solnopan. Pakagadan ni Plato, si Aristotle naghale nang Atena asin sa pakiulay ni Felipe II kan Macedon, pinagtukdoan si Alexander the Great kan 343 B.C.

Sarong posikit na parasurat, na kadakul mga kaisipan naitala sa haros gabos na sanga nin kaaraman, si Aristotle hustong gayong nagtaong mga bagong ideya na grabeng impluensyang dinara sa gabos na sanga nin kadunongan. Si Aquinas simple siyang binansagan na "An Pilosopo" huli kaini. Si Aristotle nagsurat nin sobra sa 200 na treatise alagad 31 sana an nadudukayan na lang . Kadakulan daa kaini mga yaon sa pormang mga kayas-kayas sana asin mga kinurit na mga manuskrito sa pag'andam niya sa mga lektura na dai man tinuyong ipabasa sa mga parabasa. Kaya an mga ini dai nagpapahiling kan sinasabing mahusay na istilo sa pagsurat niyang mga prosa, bagay na nakaganyat siya nin kadakulon na mga parasunod kabali na diyan pati si Romanong Cicero. Si Aristotle iyo an pinakaenot na nagpisan-pisan kan kaaraman humano sa mga manlaen-laen na disiplina siring sa matematika, biolohiya, etika. An iba pa ngani kaini ginagamit pang klasipikasyon.

## Toltolan
Cicero

Si **Marcus Tullius Cicero**(/ˈsɪsəroʊ/; Classical Latin: [ˈmaːr.kʊs ˈtʊl.lɪ.ʊs ˈkɪ.kɛ.roː]; 3 Enero 106 BC – 7 Desyembre 43 BC) sarong Romanong pulitiko, abogado, estadista na nagsirbeng consul kan taon 63 BC. Hale sa mayaman na pamilya, siya hinihiling na saro sa pinakamahusay na orador asin parasurat kan Roma sa panahon na idto. Matagom na gayo an saiyang reputasyon bilang pulitiko asin kagurubay niya sa Julias Caesar, Pompey, Marc Antony asin Octavian 

Namundag sa Arpinium, Roma, siya nakakua nin maray-rahay na edukasyon sa Roma asin sa Gresya. Siya nagtaong serbisyo sa mnilitar sa irarom kan pagmamando ni Heneral Pompeius Strabo kan 89 BC. Bilang abogado, pinahiling niya an husay niya kan saiyang pigdependeran sa korte si Publius Quiinctius kan taon 81. Dangan kaini nagtindog naman siya sa pagsurog ki Sextus Roscius kontra sa akusasyon nin parricide, bagay na nagkintab nanggad an dangog niya sa pagka'abogado. Nagpoon an karera niya bilang administrador sa pinansya sa Sicily'ng solnopoan kan 75. 

## Toltolan
E. Arsenio Manuel

Si **Esperidion Arsenio Manuel** (1909 - Desyembre 27, 2003)  sarong Filipinong akademiko, historyador, asin antropologo. Siya mas bisto sa saiyang mga adal manongod sa antropolohiya sa Filipinas, historya, literatura asin linggwistika. . Sa saiyang tolong dekadang karera sa Unibersidad kan Filipinas, nagsurat siya nin mga pagsukit dapit sa mga banwang osipon asin epiko kan Filipinas mala ta may mga libro siyang ipinalagda manongod sa mga epikong istorya kan mga komunidad nin mga Manobo, Matigsalug asin Ilianon.

Siya sinasambit man na "Dekano kan Filipinong Antropolohiya" asin "Ama kan Foklorikong Filipino".  
 
## Pamilya

Namundag sa Sto. Domingo, Nueva Ecija kan taon 1903, siya nagkuang kurso sa Li.B. sa University of Manila kan 1935, kan Master of Arts sa Unibersidad kan Filipinas kan 1954, asin kan saiyang Ph.D. sa University of Chicago kan 1969. Nagin siyang student assistant sa UP Department of Anthropology poon 1927 abot 1929, asin kan periodong 1929 sundo 1945, siya library assistant sa College of Law. Poon 1948 sundo 1976 kun kasuarin siya nagretiro, siya maestro asta nagin lubos na propesor sa Antropolohiya sa UP Diliman. Siya pinaggawadan kan titulong professor emeritus sa ikaduwang semester kan AY 2001-2002.

Ilinubong siya kan Enero 7, 2003 sa Himlayang Pilipino sa Quezon City.

## Mga onra

* Dangal Alab ng Haraya (INCCA, 2000)
* National Social Scientist of the Philippines (1991)
* Gawad Para sa Sining (CCP, 1989)

## Mga libro

* Manuvu' social organization(2002) 468 p.
* Treasury of stories (1995)
* Documenting Philippineasian : an inquiry into the ancestry of the Filipino people, their early culture and prehistory before the Christian Era (1994) 
* Tuwaang attends a wedding : the second song of the Manuvu' ethnoepic Tuwaang(1975) 
* A Lexicographic Study of Tayabas Tagalog of Quezon Province. (1971)
* Philippine folklore bibliography : a preliminary survey(1962)
* The Maiden of the Buhong sky; a complete song from the Bagobo folk epic, Tuwaang.(1958) 
* Dictionary of Philippine biography (1955)
* Ferdinand Blumenttrit (1853-1913): a Biographical Sketch (1953)
* Chinese elements in the Tagalog language, with some indication of Chinese influence on other Philippine languages and cultures, and an excursion into Austronesian linguistics (1948) 139 p.
* Felipe G. Calderon : a biographical portrait(1939)

## Toltolan
Edward Sapir

Si **Edward Sapir** (/səˈpɪər/; Enero 26, 1884 – Pebrero 4, 1939) sarong Pruso-Amerikanong antropologo-linggwista, na hinihiling saro sa importanteng pigura sa amay na pagpatalubo asin pagpagantad  kan disiplina sa lingwistika. 

## Mga librong pinalagda

* Sapir, Edward (1907). Herder's "Ursprung der Sprache". Chicago: University of Chicago Press. ASIN: B0006CWB2W.
* Sapir, Edward (1908). "On the etymology of Sanskrit asru, Avestan asru, Greek dakru". In Modi, Jivanji Jamshedji. Spiegel memorial volume. Papers on Iranian subjects written by various scholars in honour of the late Dr. Frederic Spiegel. Bombay: British India Press. pp. 156–159.
*Sapir, Edward; Curtin, Jeremiah (1909). Wishram texts, together with Wasco tales and myths. E.J. Brill. ISBN 0-404-58152-8. ASIN: B000855RIW.
* Sapir, Edward (1910). Yana Texts. Berkeley University Press. ISBN 1-177-11286-8.
* Sapir, Edward (1915). A sketch of the social organization of the Nass River Indians. Ottawa: Government Printing Office.
* Sapir, Edward (1915). Noun reduplication in Comox, a Salish language of Vancouver island. Ottawa: Government Printing Office.
* Sapir, Edward (1916). Time Perspective in Aboriginal American Culture, A Study in Method. Ottawa: Government Printing Bureau.
* Sapir, Edward (1917). Dreams and Gibes. Boston: The Gorham Press. ISBN 0-548-56941-X.
* Sapir, Edward (1921). Language: An introduction to the study of speech. New York: Harcourt, Brace and Company. ISBN 4-87187-529-6. ASIN: B000NGWX8I.
* Sapir, Edward; Swadesh, Morris (1939). Nootka Texts: Tales and ethnological narratives, with grammatical notes and lexical materials. Philadelphia: Linguistic Society of America. ISBN 0-404-11893-3. ASIN: B000EB54JC.
*Sapir, Edward (1949). Mandelbaum, David, ed. Selected writings in language, culture and personality. Berkeley: University of California Press. ISBN 0-520-01115-5. ASIN: B000PX25CS.
* Sapir, Edward; Irvine, Judith (2002). The psychology of culture: A course of lectures. Berlin: Walter de Gruyter. ISBN 978-3-11-017282-9.

## Toltolan
Piotrowice (Powiat Otwocki)

An **Piotrowice** saróng village sa Polonya. Ini igwang nag-eerok na 352 an nakaistar digdi (noong 2013).
Napoleon Abueva

Si **Napoleon Abueva** (Enero 26, 1930 – Pebrero 16, 2018), sarong Filipinong eskultor. Gibo kang mga napapalaen na mga obra niya sa lantad nin eskultura, siya pinagbisto bilang  "Artista Nasyonal kan Filipinas Sa Eskultura" asin nabansagan man komo "Ama kan Modernong Eskultura sa Filipinas". 

## Ginikanan/Inadalan

Si Napoleon Abueva, namundag sa Tagbilaran, Bohol sa magurang niyang si Teodoro Abueva, sarong Boholanong kongresista asin si Purificacion Veloso. Si Abueva may anom na mga tugang: Teodoro Jr., Purificacion, Jose, Amelia Martinez, Teresita Floro, asin Antonio.[1]

Saiyang ginamit an kangaranan na Napoleon sa edad na 6 kan siya estudiante sa St. Joseph Academy sa Tagbilaran. Saro sa mga madre duman inapod siyang Napoleon na iyo an kangaranan ni Napoleon Bonaparte. Poon kaidto duminukot na an bansag saiya asin parating nasasambit niya an bantogan na tinaram ni  Bonaparte: "Kun ako nataon na bakong conquistador, mama'woton kong ako sarong eskultor."
Sa U.P, saro sa saiyang mentor iyo si Guillermo Tolentino, na ini saro man na artista nasyonal, asin iyo an nagmukna kan oblation sa may daratangan kan unibersidad na ini. Si Tolentino pinagtokahan siyang iyo an maggibo kan kaarog kan oblation sa kampus kan U.P. Los Banos. Kan 1976, siya naproklamar ni Presidente Ferdinand Marcos komo Artista Nasyonal kan Filipinas para sa Arte Biswal. siya an pinakahubin na nagin resipyente kan siring na titulo sa edad na 46. 

## Mayor na mga Obra

* Kaganapan (1953)
* Kiss of Judas (1955)
* UP Gateway (1967)
* Thirty Pieces of Silver
* The Transfiguration (Eternal Gardens Memorial Park) (1979)
* Sandugo (*Blood Compact*)
* The Fredesvinda (Fort Canning Park - Singapore) (1982)
* Siyam na Diwata ng Sining (*Nine Muses*) (1994)
* UP Faculty Center
* Sunburst (The Peninsula Manila Hotel) (1994)

## Toltolan
Bari (tataramon)

An **Bari** sarong lenggwaheng Nilotic kan banwang Karo, tinataram sa mahiwas na lugar sa estado nin Central Equatoria sa Habagatan Sudan, bandang norte-solnopan na gilid kan Uganda asin pa man sa Democratic Republic of Congo.

## Toltolan
Jesse Owens

Si **James Cleveland "Jesse" Owens** (Septyember 12, 1913 – Marso 31, 1980)   sarong Amerikanong atletang itom sa track and field, na an siring paumbasan sa pagdalagan. Nagbali siya sa Olimpikong Karawat sa Tig-init kan 1936 na ginibo sa Berlin, Alemanya. Sa nasabing patiribayan, ginana niya an apat na medalyang bulawan pang-Olimpiko: saro sa 100 metrong dalagan, saro sa 200 metrong dalagan, sa halawig na paglampaw, asin komo kaayon sa grupong pang-4x100 metrong dalagan na ribayan.

Siya binisto bilang "pinakamahusay asin pinakabantog na atleta sa historya nin track and field". An saiyang naginibohan na pambihira iyo an ganahon an tolong rekord pankinaban sa Ann Arbor, Michigan na nabansagan na "daing-kaarog na gibo sa laog sana nin 45 minuto sa siring na isport" asin sagkod ngonyan dai pa napapantayan. An rekord niya man sa 1936 Tig-init na Olimpiko sa Berlin kun saen nagkamit siya nin internasyonal na kabantogan sa pagsikwit nin apat na medalyang bulawan sa sunod-sunod na paurumbasan asin nasabing siya na an pinakamatriyumpong atleta sa Olimpikong idto. An saiyang rekord igdi ilinampaso asin ibinasura nanggad an hambog ni Hitler na an mga Aleman komo sinasabing dugong Aryan, iyo na an "pinakamaurag" sa kinaban, dawa totoo dai man siya inagda sa White House ngani maabrasa lamang kan Presidenteng Amerikano sa kanigoan na onrang dinara niya para sa Estados Unidos.

Ini an sinabi niya dapit sa bagay na ini na makonswelo alagad may pait sa pagtaram: "totoo dai man ngaya ako inagda ni Hitler maki-abrasa  saiya, alagad totoo man dai ako inalok sa White House na abrasahon ako kan Presidente."

Si Owens nata'wan pagromdom ta saiya inginaran an pinakahalangkaw na onra sa USA Track and Field na atleta, an inapod na The Jesse Owens Award. Si Owens pinagranggo kan ESPN bilang ika-anom na pinakamahusay na Norte Amerikanong atleta kan ika-20ng Siglo, asin pinakahalangkaw na ranggo sa siring na isport. Siya man nakabali sa shortlist (ikaanom) kan BBC-ng Sports Personality of the Century.

## Iba pang onra

Kan 1982, an siyudad nin Berlin pigngaran saiya an tinampong pasiring sa Olympic stadium na kun saen duman na gayo siya nagkawat kan 1936. An ngaran na "Jesee Owens Allee.

## Kagadanan

Si Owens parayopyop sigarilyong gayo poon pa kan edad 32. Kan Desyembre 1979, siya dinara sa ospital huli sa pagpoon nang maglakop an kanser sa baga' niya. Kan Marso 31, 1980, apat na bulan sana makalihis, siya nagadan asin ilinubong sa Oak Woods Cemetery sa Chicago. An umaw saiya na binutsan ni Presidente Jimmy Carter, iyo "Seguro mayo nang ibang atleta kundi siya na an pinakasimbolo kan pakikitusay sa buhay laban sa tiraniya, kadukhaan, asin rasismo."

## Toltolan
Jan Evangelista Purkyně

Si **Jan Evangelista Purkyně** (Tseko:[jan ˈɛvaŋɡɛlɪsta ˈpurkɪɲɛ], sinusurat man na Johann Evangelist Purkinje) (17 Disyembre o 18 Desyembre 1787 – 28 Hulyo 1869) sarong Tsekong anatomista asin pisyologo. Kan 1839, inimbento niya an katagang "protoplasma" para sa sustansyang fluido sa cell. Saro sya sa bantogan na maray  na syentista sa panahon nya na kun napadarang surat saiya kinakaag na lang sa ibabaw kan sobre an tataramon na "Purkyně, Europe" asin tinutubod makakaabot na saiya. Aki nya an pintor iyo si Karel Purkyně.

Sya nakalubong sa Czech National Cemetery sa Vyšehrad, Prague, sa modernong Republika Tseko.

## Toltolan
Chizu Sakurai

Si **Chizu Sakurai** sarong aktres sa banwang Hapon, midbid sa pagpapel niya sa pelikulang Thermae Romae (2012), Nodame kantâbire (2006) asin sa Date: Koi to Wa Donna Mono Kashira (2015). Sinasabing an yaman na ni Chizu nag'abot nang $1.4 milyon.

## Toltolan
Choi Myung-gil

Si **Choi Myung-gil** (namundag, Nobyembre 11, 1962) sarong Sud-Koreanong aktres.  Si Choin nagkamit nin magkapirang Best Actress awards sa saiyang pagpapel bilang kagsadiri nin sarong tindahan mga komiks na pinapaarkila niya komo magdamlag na tagoan sa 1994 na pelikulang Rosy Life (inapod man na La Vie en Rose). Siya nag'akting man sa dakul na mga dramang pantelebisyon, arog kan Marriage (1993), Tears of the Dragon (1996), Empress Myeongseong (2001), asin Again, My Love (2009).

Napangagom ni Choi iyo si Kim Han-gil, sarong pulitiko asin lehislador. Igwa sindang duwang aki.

## Pelikula

### Serye sa telebisyon
Anthony Lino Makana

Si **Anthony Lino Makana** sarong pulitikong Sud-sudanes. Siya an presenteng Speaker kan Transitional National Assembly asin dati Ministro sa Transport asin Tinampo sa Gabinete kan Habagatan Sudan. Siya nanombrahan Speaker kan taon 2016.

## Toltolan
Parker Hitt

Si Koronel **Parker Hitt** (1878 - Enero 1971) sarong militar asin kriptograpo. Siya nagserbi sa Pwersa Armada kan Estados Unidos kan magkolonya an Amerika sa Filipinas (1898) asin nagserbi man siya sa Alaska asin California bago siya nakahaman kan trabaho niya sa kriptolohiya kun saen may pakinabang na gayo sa pagsaray asin paghilom kan mga mensahe kan militar, asin siya nagtabang pa sa pagpasa' kan mga kodigo kan si mga Mehikanong pwersa kan  nagkaigwang kariribokan laban sa Mehiko asin siring man kan mga tagong mensahe kan Aleman durante kan Enot na Gerang Pankinaban (1914-1918). Maski siya retirado na kan mga 1940, siya impormal na kahadoy-hadoy sa pag'oltan kan Hokbo asin mga myembro kan Amerikcan Cryptogram Associaiton; alagad, ma'wot pang makaserbi, nagbalik siya sa aktibong toka poon 1940 abot 1944 bilang corps area Signal Officer.

## Karera

Namundag 1878, si Koronel Hitt nag'entra sa Purdue University, nagtapos kan kurso sa pagka-inhenyero sibil, asin nagpalista sa Hokbong Amerikano durante kan Espanyol-Amerikanong Gera (1898). Kan 1899 natokahan siya bilang infantry officer asin itinalaga sa Filipinas. Dangan kaidto siya nagpatoka nin duwang taon sa Signal Corps asin kan siya nagtukdo sa Army Signal School nahiling niya na kaipohan na gayo an toltol na metodo sa komunikasyon na dai basang-basang masusukit kan kalaban. Naghasi siya kan 1914 nin manual para sa military cipher na magsalida sa lumang kodigo ginagamit kan  hokbo. Kan 1917, an saiyang kodigo mahiwas nang nagamit asin ini nagtolong dekada bago nasanglean.

Sinasabing sa panahon na mayo pang pormal na serbisyo kriptograpo, an trabaho ni Hitt nagdokumento nin mga konsepto asin prinsipyo na ma'uusar nanggad sa pagproteher kan komunikasyon militar kan E.U. sa pirang dekada. Mala ta an saiyang nahaman nakaimpluensyang gayo ka  William asin Elizabeth Friedman, asin inapod siya ninda na "Ama kan modernong Amerikanong kriptolohiya."

An agom ni Hitt iyo si Genevieve Young Hitt.

## Onra

Kan 1988, siya ikinaag sa lista kan Military Intelligence Hall of Fame na minukna kan Military Intelligence Corps kan Hokbo nin Estados Unidos sa pag'onra saiya sa saiyang dakulang kontribusyon sa intelihensya militar.

Si Hitt inapod na "Ama kan Kriptolohiyang Militar nin Amerikano".

Nagadan si Hitt sa edad na 93.

## Mga dagdag na basahon
* Father of American Military Cyptology.

## Mga librong hinaman

* Manual for the Solution of Military Ciphers (1915)
* Description and Instruction for the Use of the Fire Control Rule (1917)
* The ABC of Secret Writing (1935)

## Toltolan
Distrito nin Maca

An **Distrito nin Maka** saro sa duwang polong distrito kan probinsya nin Caylloma sa Peru.


File:205 - Vallée de Colca - Panorama - Juin 2010 - 5 de 6.jpg|Salog Colca sa bandang amnayan na pagdolonan kan  distrito nin Maca 
File:Colca souvenirs.jpg|Mga paratindang souvenir, bandang solnopan kan Maca
File:Maca Peru iglesia.jpg|An simbahan sa Maca


## Toltolan
Franz Mattenklott

Si **Franz Mattenklott** (19 Nobyembre 1884 – 28 Hunyo 1954) sarong Aleman na heneral sa Wehrmacht kan Nazi Alemanya durante kan Ikaduwang Gerang Pankinaban. Siya kagresibi kan inapod na Knight's Cross of the Iron Cross.

Namundag sa Silesia, si Mattenkolt nagin opisyal sa militar kan Alemanya kan 1903 asin nakadamay sa ralaban kan Enot na Gerang Pankinaban. Yaon pa siya sa serbisyo kan Hokbo kan sa Republika Weimar, asin pagputok kan Ikaduwang Gerang Pankinaban siya saro nang 'Generalmajor' asin limitado an pakadamay niya sa Batalya sa Pransya kan 1940, alagad an saiyang yunit nakatapsok na gayo sa ralaban kan magsakyada an Alemanya sa Gresya kan 1941 asin man sa Paglikos sa Sevastopol asin iba pang bokbokan sa Crimea. Siya imbweltong gayo kan mga ultimo nang batalya kalaban an pwersa Alyado kan 1943. 

Maski damay sa mga kriem bunga kan gera, siya dai man nakasohan asin libreng namuhay sagkod na siya magadan kan 1954.

 
## Toltolan
Alexandr Ulyanov

Si **Alexandr Ilyich Ulyanov** (Ruso: Алекса́ндр Ильи́ч Улья́нов; Abril 12, 1866 – Mayo 8, 1887)  sarong Rusong rebolusyonaryo. Siya an matuang tugang ni Vladimir Lenin. Inaapod man siya sa padabang gaha' na *Sasha*.

## Edukasyon

Si Ulyanov nagtapos sa Kolehiyo nin Simbirsk kan 1883 na may onra asin nag'entra sa Unibersidad nin Petersburg kun saen siya nagmajor sa Natural Sciences. Igdi nagkamit siyang medalyang bulawan sa zoology. Alagad, nagpoon na siyang magpartisipar sa mga tiripon na ilegal asin demostrasyon imbwelto sa mga pagdenunsya sa gobyerno. Kan 1886, nagmyembro siya sa sarong grupong terorista na nagsalida sa partidong Narodnaya Volya. Siya an kagmukna kan mga programa igdi na pigtotolod Marxismo. Tinutubod niyang an paglaban sa autokrasiya, terorismo an saro sa paagi nin pakikipagtusay.

## Binitay

Si Ulyanov asin saiyang pag'iriba nagplanong asasinaron si Alexander III, an Emperador kan Rusya. Kan aldaw nin Marso 1, 1887, tolo kan saiyang kairiba natoklo sa sarong inuman kun saen nagtiripon an mga nag'aabang sa emperador na an huri dai man ngani nagluwas kan Pebrero 28 ta sinabihan diyan lang siya sa Palasyo Winter ta an pulis may suspetsa nang igwang mangata' sa buhay niya. An pulis ogaring sinundan si Andreiushkin na haloy na nindang pigmamanmanan kan ini magduman man sa inuman ta nakitagbo sa mga kairiba.  Gibo kaini, naaresto man si Ulyanov, na iyo an hutok kan grupo asin tagagibo kan bomba, asin an iba pang kakomplot niya. Kan Mayo 8, siya asin sinda Pakhomiy Andreiushkin, Vasili Generalov, Vasili Osipanov asin Petr Shevyrev binitay sa Shlisselburg.

## Toltolan
Lincoln asin Darwin

An **Lincoln and Darwin: Shared Visions of Race, Science, and Religion** titulo nin sarong libro pinalagda kan 2010 ni James Lander manongod sa buhay asin mga pagtubod, pana'naw na Abraham Lincoln asin Charles Darwin.

## Toltolan
Billy Graham

Si **William Franklin Graham Jr** KBE (Nobyembre 7, 1918 – Pebrero 21, 2018) sarong Amerikanong ebanghelista kan sektang American evangelical Christian asin naordenan man na ministro kan Southern Baptist. Siya nabantog komo saro sa maimpluensyag ministro internasyonal pakalihis kan taon 1949. Siya na daa an saro sa maimpluensyang pastor kan ika-20ng siglo ta nasermon siya sa mga robo-robong paradangog magin man paagi nin radyo asin telebisyon, o sa mga ginatos na ribong tiripon sa balad man o sa laog nin gymnasium. Sa anom na dekadang programa sa telebisyon, si Billy Graham nag'ama kan inaapod na Billy Graham Crusades, na nagtagal poon 1947 sagkod taon 2005 kun kasuarin siya nagretiro na. Saiya man na inataman an popular na gayong programa sa radyo, an Hour of Decision poon 1950 sundo 1964.

Si Billy Graham sinasabing naabot mag'ebanghelyo sa 215 milyon katawo paagi kan mga krusada niya asin mga simulcast sa telebisyon asin radyo sa bilog na kinaban. 

Ugos asin pighahadoy kan magkapirang mga presidente kan Estados Unidos, si Billy Graham nagadan sa edad na 99 kaining Pebrero 21, 2018 sa saiyang pagkaturog.

## Toltolan
Juan I nin Sajonia

Si **Juan I nin Sajonia** (Dresde, 12 Desyembre, 1801 - Pillnitz, 29 Oktubre, 1873) sarong hade kan Sajonia kan 1854 na saiyang sinanglean an tugang niyang si Federico Augusto II.

Namundag sa Dresde, siya an ikatolong aki ni Maxmilian, Prinsipe kan Sajonia na aki man kan Elector Frederick Christian kan Sajonia sa enot na agom kaini na si Caroline kan Bourbon, Prinsesa kan Parma.
## Toltolan
Enot na Gerang Pankinaban

An **Enot na Gerang Pankinaban** sarong gera na masabing naglakop sa bilog na kinaban alagad nagpoon sa Europa, nag'ayaw nin labing apat na taon, nagbungkaras kan 28 Hulyo 1914 asin nagtapos kan 11 Nobyembre 1918. Sinasabing sobra sa 70 milyon na personahe militar, kaiba na an 60 milyon na taga-Europa an pinagmobilisar igdi sa gerang ini na saro sa pinadakula nanggad na gera sa historya. Sobra 9 na milyon na kagralaban asin 7 milyon na sibilyan an nagkagaradan bunga kan gera. Orog na napararom an burukbokan huli sa pag'abante sa teknolohiya asin industriya kan mga imbwelto sa dingkilan na makuri asin huli sa sinabing trench warfare. Sinasabing ini saro na sa pinakamangirhat na dingkilan  sa historya kan kinaban na nagbunga nin mga mayor na paghira sa pulitika, asin pagbutwa nin mga rebolusyon sa mga nasyon imbwelto sa laban. Huli kaini, nahira an mga kurit sa teritoryo, napara' an mga imperyo kan panahon na idto, arog kan Imperyo Ruso, Imperyo Aleman, Imperyo Ottoman asin Imperyo Austria-Hungary. Saro pang ibinunga kan nasabing gera iyo an pagbutwa nin magkapirang mga independienteng nasyon.  An mga siriplingan na dai pa naresolberan pakatapos kan gerang ini, iyo an nagsabrit naman pakalihis nin 21 taon kan Ikaduwang Gerang Pankinaban.

## Pino'nan kan Gera

An sabrit na nagresulta sa karaba kan Enot na Gerang Pankinaban iyo si pag'asasinar sa Austriakong Arkiduke na si Franz Ferdinand kan Hunyo 1914 kan mga Serbiong agit-agitan. Siring kaini nagpoon, nagtapos 37 milyon katawo an nagkatirigbak huli sa nagkarabang makuring dingkilan na ini.

An mayor na mga magkaralaban sa gerang ini iyo sa sarong lado an inapod na Pagtangaan na Poderes (Central Powers) na binibilog kan Alemanya, Austria-Hungary, Bulgaria, asin an Imperyong Ottoman. Kabokbokan kaini iyo an lado na inapod Alyadong Pwersa (Allied Powers) na kumponido kan Gran Britanya, Pransya, Estados Unidos, Rusya, Italya, asin Hapon. Nakadaramay pa igdi an 21 nasyon asin mga pirang kolonya.
 
An Estados Unidos nagtapsok sa gera medyo huri na, kan Abril 6, 1917 na nagbali sa Alyadong Poderes. Sinasabing sobra 2 milyon na Amerikano an naglaban sa gera unong ini.

## Mga nakadaramay sa Gera

An Gerang ini hinigop an mga darakulang poderes ekonomiko  kan kinaban mala duwang ladong magka-aralyado an naghampangan sa dingkilan: an inapod na Alyado binibilog kan Imperyo Ruso, an Ika-tolong Republika kan Pransya, asin an Reyno Unido kan Gran Britanya na kaiba kani an Irlandya. Sa ibong na lado yao an Poderes Sentral kan Alemanya na kakampi an Austria-Hungary. Dawa totoo an Italya myembro sa Triple Alliance na kakarampi niya an Alemanya asin Austria-Hungary, an Italya dai nagmeter sa iriwal. An mga karampihan na ini orog na duminakula ta nadagdagan pa an mga nasyon na nakitapsok man: an Italya, Hapon asin Estados Unidos nagbali sa Alyado asin Imperyo Ottoman saka Bulgaria nag-ayon sa Poderes Sentral.

## Toltolan
Emilie Schindler

Si **Emilie Schindler** (22 Oktobre 1907 – 5 Oktobre 2001) sarong Sudeten Aleman na babae, nagtabang sa saiyang agom si Oskar Schindler, na mahimo nanggad na maligtas an buhay kan 1,200 na Hudyo durante kan Ikaduwang Gerang Pankinaban paagi nin pag-empleyo sainda sa mga pabrika nin produktong enamel asin munisyon na nagin sarahotan ngane an  mga Hudyo dai pakiaraman kan mga Nazi o ideportar sa mga kampo konsentrasyon. Huli kaining pusoan na paghingoa, si Emilie asin Oskar Schindler pinag'onra kan Yad Vashem kan taon 1994 asin ginawadan kan titulong "Mga Matanos sa Pag'oltan kan Mga Nasyon".

Kan 2001, pagbisita sa Alemanya, si Emilie Schindler pig'entrega sa sarong museo mga dokumento mapadapit sa agom niyang Oskar Schindler asin mga gibo-gibo kaini kan panahon nin gera, asin saiyang pigmawot na an mga ultimo niyang mga taon mag'erok asin ilubong sa sadiri niyang lugar na kinamundagan. Si Emilie Schindler nagadan Biyernes na banggi Oktobre 5, 2001, sa sarong ospital sa Berli sa edad na 93.

## Toltolan
George Catlin

Si **George Catlin** (Uulyo 26, 1796 – Desyembre 23, 1872) sarong Amerikanong pintor, kagsurat, asin parabyahe. Siya nabistong maray huli sa mga pintura niya kan mga Amerikanong Indyan sa Lumang Solnopan. Sa pagbyahe niya sa Amerikang Solnopan nin limang beses kan mga 1830, si Catlin iyo an pinakaenot na puti na magladawan kan mga Indian sa saindang mga teritoryong tinubuan.

Si Catlin namundag sa Wilkes-Barre, Pennsylvania. Sunod sa halipot niyang karera bilang abogado, siya nagpaluwas nin duwang dakulang kuleksyon nin mga pinta niya kan mga Amerikanong Indyan asin nagpublikar man nin serye nin mga libro nag'usipon kan mga byahe niya sa Amnayan, Sentral asin Habagatan Amerika kun saen ipigladawan niya an gawe-gawe asin kultura kan mga tribung etniko igdi.

## Galeriya

File:George Catlin - Buffalo Bulls Back Fat - Smithsonian.jpg|Stu-mick-o-súcks, pamayo kan tribung Blood 
File:George Catlin - The White Cloud, Head Chief of the Iowas - Google Art Project.jpg|Si White Cloud, pamayo kan mga Iowa
File:George Catlin - Wah-ro-née-sah, The Surrounder, Chief of the Tribe - Google Art Project.jpg|Wah-ro-née-sah, pamayo kan tribung Otoe
File:Catlinpaint.jpg|*[[Tipis]]*
File:George Catlin - Ball-play of the Choctaw--Ball Up - Google Art Project.jpg|*An Indian Ball-Play* c. 1846–1850
File:Ball play dance.jpg|*Ball-play Dance* 1834
File:George Catlin Attacking the Grizzly Bear.jpg|*Pagdaguso' sa [[Grizzly Bear]]*
File:Osceola.jpg|Osceola
File:George Catlin Ah-yaw-ne-tak-oár-ron.jpg|*Ah-yaw-ne-tak-oár-ron*
File:George Catlin - The Cutting Scene, Mandan O-kee-pa Ceremony - Google Art Project.jpg|*The Cutting Scene, Mandan O-kee-pa Ceremony*, 1832
File:Little Bear Hunkpapa Brave George Catlin.jpeg|*Little Bear, Hunkpapang Mangugubat,* 1832
File:Buffalo Bull Grazing George Catlin 1845.jpeg|*Buffalo Bull Nagsasabsab,* 1845
File:Ball players.jpg|Litograpo kan mga Lacrosse na parakawat
File:George Catlin - Sha-có-pay, The Six, Chief of the Plains Ojibwa - Google Art Project.jpg|Sha-có-pay, pamayo kan Plains Ojibwa
File:George Catlin's travels in South America, 1852-1858.jpg|thumb|Ruta ni Geoerge Catlin sa Sud Amerika kan mga taon na 1852–1858
:


## Toltolan
Tom Selleck

Si **Thomas William "Tom" Selleck** (namundag Enero 29, 1945) sarong Amerikanong aktor asin prodyuser nin pelikula. Nagluwas na sa sobra 50 pelikula, siya nagpapel bilang imbestigador pribadong si Thomas Magnum sa seryeng telebisyon Magnum P.I. (1980–1988), bilang Peter Mitchell sa Three Men and a Baby asin Three Men and a Little Lady. Bago kaiyan, may balik-balik siyang papel bilang Lance White, an makonswelong garo sano' na kapadis  ni Jim Rockford (pinapelan ni James Garner) sa The Rockford Files. Siya man nagpapel komo Police Chief Jesse Stone sa sarong serye nin pelikula na pangtelebisyo binase sa mga nobela ni Robert B. Parker. Poon kan 2010,siya saro sa mayor na cast member komo NYPD Commissioner Frank Reagan sa dramang seryeng Blue Bloods sa CBS.

Si Selleck, na sobra nang 50ng beses nagluwas sa mga pelikula asin mga pasaling telebisyon, nagpapel man sa Quigley Down Under, Mr. Baseball, asin Lassiter. Siya nagluwas bilang Dr. Richard Burke sa Friends asin bilang A.J. Cooper sa serye sa telebisyon sa Las Vegas.

## Pamilya asin Pag'adal

Si Selleck namundag sa Detroit sa magurang niyang sa Martha Selleck asin Robert Dean Selleck, sarong investor sa real estate. An dugo ninda guminikan sa Ingles,asin siya may relasyon sa kolonistang Ingles na si Davide Selleck na naghubo' sa Massachusetts haleng Somerset, Inglatierra kan 1633. Siya may tugang na lalake si Robert, tugang na babae si Martha asin ngohod na tugang na lalake si Daniel. Naggraduar siya sa Grant High School kan 1962, asin nag'entra sa University of Southern California manta na nagtrabaho komo sarong modelo, asin igwa pa man siyang scholarship bilang basketbolista sa unibersidad.

Nagkukua siya duman nin kurso sa Business Administration alagad may sarong drama coach nagswestyon saiya na ikarera an pagigin aktor kaya siya nag'adal akting sa Beverly Hills Playhouse sa pangataman ni Milton Katselas. Kan natoka siya magsirbe sa Hokbo huli sa Gerang Biyetnam siya naglaog sa California National Guard, poon 1967 abot 1973.

## Toltolan
Yad Vashem

An **Yad Vashem** (Hebrew: יָד וַשֵׁם‬; literalmente, "sarong monumento asin sarong pangaran") iyo an opisyal na memorial kan Israel para sa  mga biktima sa Holokausto. An katuyohan kaini masaray asin dai nanggad malingawan an mga nagadan: ini pag'onra sa mga Hudyo nag'aging makuring sakit asin naglaban sa pang'aapi kan mga Nazi; sa pagromdom man sa mga inapod na Gentil (bakong tal na Hudyo) nagtabang maski labi-labing peligro sa sadiring buhay, duman sa mga Hudyo sa momento nin pangangaipo ninda, asin man an museo magsirbi sa pag'adal kan penomenom nin Holokausto sa partikular asin sa henosidyo en heneral, ngarig an mga ini daina  mangyari liwat.

Tinogdas kan 1953, an Yad Vashem namomogtak sa bakilid na parte kan Bukid Herzl, bandang solnopan. Binansagan Bukid nin Pagromdom, an  bukid yaon sa bandang solnopan kan Jerusalem, 804 metro (2,638 pye) an taas sa lebel kan dagat asin kadolon an Kadlagan Jerusalem. An memorial igwa nin 180-dunam (18.0 hektarya) na kahiwasan, sarong colmplex binibilog kan mga minasunod: Holocaust History Museum, mga situ memorial arog kan Children's Memorial, asin Hall of Remembrance, an Museo nin Holokaustong Arte, iskultura, mga commemorative site arog kan Valley of the Communities, sarong synagogue, research institute na may arkibo, library, publishing house, sentro edukasyonal asin International School/Institute for Holocaust Studies.


Image:Yad Vashem Hall of Names by David Shankbone.jpg|
Image:Ohelyzkor12.jpg|
Image:Israel-Yad Vashem Garden of righteous.jpg|
Image:YadVashem Train Car.JPG|
Image:YadVashem Valley of the Communities 002.jpg|
Image:Yad Vashem BW 2.JPG|
Image:PikiWiki Israel 12503 childrens memorial at yad vashem.jpg|
Image:PikiWiki Israel 12500 childre holocaust memorial at yad vashem.jpg|


## Mga panluwas na takod
* Yad Vashem website (Ingles)

## Toltolan
Bud Luckey

Si **William Everett** "**Bud**" **Luckey** (Billings, Hulyo 28, 1934 – Newtown, Pebrero 24, 2018) dating sarong Amerikanong entertainer.
Jürgen Henkys

Si **Jürgen Henkys** (6 Nobyembre 1929 – 22 Oktobre 2015) sarong Aleman na ministrong protestante asin teologo. 

Namundag sa Krasnotorowka (de), Ostpreußen, Weimar Republic, si Henkys nagin lecturer sa Sprachenkonvikt sa East Berlin asin propesor sa Practical Theology sa Humboldt-Universität Berlin in 1991. Siya nabantog huli kan saiyang mga pagpalis sa Aleman kan mga kanta sa simbahan, orog na idtong nasusurat sa ibang lenggwahe.  

## Mga piling obra (sa Aleman)
* *Steig in das Boot. Neue niederländische Kirchenlieder, Berlin 1981, Neukirchen-Vluyn 1982
* *Stimme, die Stein zerbricht. Geistliche Lieder aus benachbarten Sprachen* (Strube Verlag [[München]] 2003) .
* *Frühlicht erzählt von Dir. Neue geistliche Lieder aus Skandinavien*. ([http://www.strube.de Strube Verlag] [[München]] 1990) .
* *Preist Gott in allen Alphabeten. 15 Psalmen nach den Melodien des Genfer Psalters neu gefasst*. (Strube Verlag [[München]] 1994).
* *Bibelarbeit. Der Umgang mit der Heiligen Schrift in den evangelischen Jugendverbänden nach dem Ersten Weltkrieg, Hamburg 1966
* *Seelsorge und Bruderschaft, Berlin und Stuttgart 1970
* *Luthers Tischreden*. together with [[Walter Jens]]. 
* *Das Kirchenlied in seiner Zeit. Hymnologische Beiträge, Berlin und Stuttgart 1980
* *Singender und gesungener Glaube. Hymnologische Beiträge in neuer Folge*. 
* ''Geheimnis der Freiheit. Die Gedichte Dietrich Bonhoeffers aus der Haft. Biographie  Poesie  Theologie. Gütersloh 2005, 

## Toltolan
Bulod nin Rushmore

An **Bulod nin Rushmore na Memorial Nasyonal** sarong memorial na pinagsinsil sa granitong atubangan kan Bulod nin Rushmore na namomogtak sa kagagapoan nin Black Hills sakop kan Keystone,South Dakota. An iskultura naglaladawan kan mga lalawgon nin apat na presidente kan Estados Unidos:George Washington (1732–1799), Thomas Jefferson (1743–1826), Theodore Roosevelt (1858–1919), asin Abraham Lincoln (1809–1865) sa pagromdom asin pag'onra sainda asin man sa pagpa'orog kan turismo sa rona' na ini. . Si iskultor Gutzon Borglum iyo an nagmukna kan desenyo kan iskultura asin iyo an nag'asikaso kan proyekto na pino'nan kan taon 1927 hanggan matapos kan 1941, katuwang an saiyang aki, si Lincoln Borglum. An parke memorial may hiwas na 1,278 acre (2.00  milya kwadrado)  asin 5,725 na pye an taas sa lebel kan dagat.

Si historyador na Doane Robinson kan South Dakota iyo daa an kag-isip kan ideyang ini na magsinsil kan mga pandok kan mga bantogan, na enot duman kuta sa Needles i'ukit alagad nagkontra an mga Amerikanong Indyan duman kaya pinili na lang Bulod Rushmore orog na ta mas nakatambara ini sa mas mahiwas na pagta'naw nag'aatubang sud-subangan asin yaon na gayo sa bantaakan. Kuta gusto ni Robinson itampok an mga heroe kan Amerikang Solnopan arog ka Lewis asin Clark, Red Cloud asin Buffalo Bull Cody, alagad napag'isip niya dapat idtong mas bisto asin popular sa kaenterohan kan Estados Unidos. Kaya pinili niya an apat na presidente. 

## Toltolan
Marvik (Norway)

An **Marvik** sarong baryo sa Suldal sakop kan munisipalidad kan Rogaland county, Norway. An baryo namomogtak sa Sandsfjorden sa habagatan na kosa kan Ropeid peninsula. An  baryong ini saropng sentro komersyal kan peninsula, na igwa naman nin mga tindahan, elementarya, marina, library, asin kapilya. 

Sarong tulay na mabaktas sa Sandsfjorden pinagtogdok na, sa bandang subangan kan Marvik, asin ta nagbukas pa lang kan taon 2016. An tulay na ini mazkonekta sa tinampo pasiring sa sentro munisipal kan Sand na dai na kaipohan magsakay sa ferry. Kan mayo pa an tulay, kaipohan mangagi sa sarong tinampo na nalikaw na gayo nin 120 kilometro (75 mi) kun habo maggamit nin ferry.  

## Toltolan
Baharampur, Bangladesh

An **Baharampur, Bangladesh** sarong baryo sa Patuakhali District na sakop kan Barisal Division namomogtak sa habagatan-sentral nin Bangladesh.

## Toltolan
A Woman's Wit

***A Woman's Wit*** sarong 1910 mayong-boses na pelikulang halipot, pigderihir ni Joseph A. Golden.

## Panluwas na takod
*IMDB page
*IMDB page
Life, Love and Leaving

***Life, Love and Leaving*** an ikaduwang album kan The Detroit Cobras, pinaluwas kan 1 May 2001 (hilnga, 2001 sa musika).

## Track listing

#Hey Sailor
#*Orihinal ni Mickey Lee Lane
#He Did It
#*Orihinal ni the Ronettes
#Find Me a Home
#*Orihinal ni Solomon Burke
#Oh My Lover
#*Orihinal nithe Chiffons
#Cry On
#*Orihinal ni Irma Thomas
#Stupidity
#*Orihinal ni Solomon Burke
#Bye Bye Baby
#*Orihinal ni Mary Wells
#Boss Lady
#*Orihinal ni Davis Jones & The Fenders
#Laughing at You
#*Orihinal ni The Gardenias
#Can't Miss Nothing
#*Orihinal ni Ike and Tina Turner
#Right Around the Corner
#*Orihinal ni The 5 Royales
#Won't You Dance With Me
#*Orihinal ni Billy Lee and The Rivieras
#Let's Forget About the Past
#*Orihinal ni Clyde McPhatter
#Shout Bama Lama
#*Orihinal ni Otis Redding

## Personahe
*Rachel Nagy	 – 	boses
*Maribel (Mary) Ramirez 	 – 	gitara
*Dante Aliano	(Dante Adrian White) – 	gitara
*Eddie Harsch	 – 	bass/organo/piyano
*Damian Lang	 – 	tambol
Saka ini pa
*James Wailin	 – 	harmonika
*Jeff Grand	 – 	slide guitar

## Trivia

* An rendisyon kan The Detroit Cobras "Hey Sailor" ginamit na soundtrack sa *[[Angel (1999 TV series)|Angel]]* episode "Harm's Way".
Endogamiya

An **endogamiya** (Ingles: *endogamy*) iyo an praktis o kaugalean na an pag'aagom sa laog sana nanggad kan saiyang grupo etniko, o  grupo sosyal asin hinahaboan an pag'agom o makirelasyon sa kiisay man na mayo o kairiba sa grupo. 

An endogamiya kumon sa dakul na mga kultura asin mga etnikong grupo. Magkapirang mga grupo relihiyoso tradisyonal na endogamoso. Totoo sa iba ipinipirit na lang na magbali sa grupo ninda ngane mangyari an aragoman. An ibang mga grupo, arog kan Orthodox Jews, nagkukuyog sa dikta nin endogamiya  bilang parte na gayo kan saindang mga pagtubod relihiyosko asin susog sa luma nang mga tradisyon.

An endogamiya sarong tipo nin pagsusuway kan sadiri sa kadakulan kan komunidad. An mga saradit na grupo tinutuyo ining pag'uugale ngane an ngrupo liso kumbaga asein dai nasasalkakan asin sa paaging iyan  nasasaray asin nasusurog ninda an sadiri nindang mga prazktis, mga trazdisyion  asin mga pagtubosd.

An praktis na ini kunsabay napaluya sa bagsik kan dugo kan populasyon asin parati kun ano-ano an mga minaluwas na kahelangan sa laog kan saradong komunidad ninda asin pwede magresulta sa pagkapuho mansana kan grupo orog na kun ini nagpaparasadit asin dikit na an pagpipilian sa pagaragoman na sinda-sinda mansana.
Sisters of St. Louis

An ** Sisters of St Louis** sarong Katoliko Romanong orden relihiyoso na kompwesto nin mga madre. Sinususog kaini an ginikanan sa Pransya kan 1787. Dati may mga kaapil na mga lalaki alagad kan huri anas na sana babae an inaako. An orden na ini sadit sana man, mala ta an myembro kaini may total na 450 warak sa mga sanga kaini sa Irlandya, Pransya, Belgium, Estados Unidos asin sa Aprika.

Sa Irlandya an orden nakakaag nin mga pirang eskwelahan: 

* St. Louis Secondary School, Monaghan. [3]
* St Louis Secondary School, Carrickmacross,Co. Monaghan. [4]
* St Louis Secondary School, Dundalk,Co. Louth. [5]
* St Louis High School, Rathmines, Dublin 6.
* St Louis Grammar School, Ballymena.
* St Louis Grammar School, Kilkeel

Alagad, an orden binutsan asin dai na nakiaram sa mga eskwelahan na ini. 

## Toltolan
The Argus (Melbourne)

An **The Argus** sarong pang-agang peryodiko na aldawan, pinupublikar sa Melbourne, Australya, tinogdas kan 1846 asin nagsara kan 1957. Ini an konsideradong peryodikong popular basahon kadtong panahon na idto. Bistong gayo bilang konserbatibong peryodiko kan haros sa lawig na panahon nagluluwas siya, ini nagin makawala asin radikal magpoon kan 1949. An kakompetensya kaini iyo an The Age, na mas liberal an paninindogan, rogaring ni David Syme.

## Toltolan
Abdyl Dylaveri

Si **Abdyl Dylaveri** sarong Albanianong pulitiko asin nagin alkalde kan Elbasan, sarong siyudad asin munisipalidad kan Elbasan County, sentrral Albania. Siya nagtukaw sa pwesto poon 1943 sundo 1944.

## Toltolan
David Ogden Stiers

Si **David Allen Ogden Stiers** (Peoria, Oktobre 31, 1942 – Newport, Marso 3, 2018) dating sarong Amerikanong entertainer.
Lista kan mga Salog Uyon sa Rikas nin Pagbulos

Lista ini kan mga salog susog sa saindang rikas nin pagdalihig. Idto sanang mga salog na may pagbulos dai mababa sa 2,000 metro kubiko por segundo an mga nakaag sa listahan.

## Toltolan

## Hilinga man
* Lista kan mga salog sa laba 
* Lista kan mga watershed
* Lista kan mga salog sa E.U. uyon sa kusog nin pagdalihig
* Lista kan mga salog sa Indya sa pagbulos