open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
James Cook

Si Kapitan **James Cook**, FRS (Oktubre 27, 1728 (O.S.) – Pebrero 14, 1779) sarong  Ingles na eksplorador, nabigador asin tagamukna nin mga mapa.  Nagkaigwa siya nin tolong paglalakbay sa Kadagatang Pacifico, na tumpak na nauuyon an kadakol na mga lugar dangan piglilista an pirang mga isla asin baybayon sa mapa kan Europa sa enot na pagkakataon.  Saro sa saiyang mga bistadong gibo an pagkatuklas kan Briton sa subangang baybayon kan Australya; an pagtuklas kan Europa sa mga isla kan Hawaii; asin enot na sirkumnabigasyon asin pagmamapa sa Newfoundland dangan New Zealand.
Tataramon na Raga

An **Raga** (bisto man sa **Hano**) saróng tataramon kan Pentecost island sa Vanuatu. Kabali an Raga sa Mga tataramon na Subangan na Vanuatu, saróng sangâ kan pamilya nin mga tataramon na Austronesyo. Sa suanoy na gunuan kan tataramon minsan minauyon ini sa mga pangaran kan mga baryo na kun saen ini pigtataram, arog kan Bwatvenua (Qatvenua), Lamalanga, Vunmarama asin Loltong.

Pigtatantyang igwang mga 6,500 mga natibong parataram (sa taong 2000), An Raga iyo an panduwang pinaka halawakan na pigtataram sa limang mga natibong tataramon kan Pentecost (pagkatapos kan Apma), asin pampitong pinakadakulang bernakularyo sa Vanuatu bilan saróng bilog. Igwang mga signipikanteng mga komunidad nin mga parataram nin Raga sa Isla nin Maewo asin sa Port Vila dangan Luganville bilang saróng resulta kan migrasyon gikan Pentecost.

## Mga Toltolan

## Mga Panluwas na Takod
* The Languages of Pentecost Island - information on Raga 
* ''Leo huri ganisabuga'' Anglican Holy Communion from the Book of Common Prayer in Raga, digitized by Richard Mammana and Charles Wohlers
Avoiuli

An **Avoiuli** (gikan sa Raga na *avoi* "pag'ulayan manongod sa" asin *uli* "kurit" o "pinta") saróng sistema nin panurat na piggagamit kan Turaga indigenous movement sa Isla nin Pentecost sa Vanuatu. Pigdeberso ini ni Chief Viraleo Boborenvanua mga maabot sa 14-taon nin periodo, pigbase sa mga disenyo na nadugangan sa tradisyunal na pagkukurit nin baybay, asin intended bilan saróng natibong alternatibo para sa alpabeto kan Sulnupan. Pangenot ining piggagamit para sa pagsurát sa natibong lugar na tataramon na Raga, dawa kaya man ining gamiton para sa iba pang tataramon kaiba an Apma, Bislama asin Ingles.

## Mga Toltolan
Golpo nin Moro

An **Golpo kan Moro**, saróng pinakadakulang golpo sa Filipinas. Madudugangan ini sa baybayon kan Mindanao, asin parte ini kan Dagat Celebes. Saró an golpo sa mga siraan kan tuna sa nasyon.

## Heograpiya
Madudugangan an golpo na natatangâ asin pinapalibutan kan pangenot na parte kan Mindanao sa subangan, asin kan Rawis nin Zamboanga kan Mindanao sa sulnupan. Paduman sa golpo an pangenot na sulog kan rawis.

Pangenot na suba' kaini an Suba' nin Sibuguey asin Suba' nin Illana.

## Mga linog
Saró man an lugar nin mahalagang tektonikang aktibidad na igwang pirang mga sonang palya sa rehiyon na kayang makagibo nin mga pangenot na linog asin nakadistrusong lokal na dolnop, arog sana kan nakakadistrusong linog sa Golpo kan Moro kadtong 1976 na ikinagadan kan maabot sa 5,000 katawo at nag-walat sa maabot sa 90,000 katawo na mayóng istaran nang tumama ini sa sulnupang baybayon kan Mindanao.

## Hilingon man
* Dagat Celebes

## Mga Toltolan
Suba' nin Sibuguey

An **Suba' nin Sibuguey** saróng dakulang suba' kan Golpo nin Moro, na madudugangan sa sur-sulnupang baybayon kan Isla nin Mindanao sa Filipinas.

An suba' nasa hangganan kan sur-sulnupan kan Zamboanga Peninsula. Kaiba kan Golpo nin Moro, porma na parte an suba' kan Dagat Selebes.

## Pagsisira

Minasuporta an suba' sa saró sa pinakamayaman na populasyon nin sira sa Filipinas. Pigtatantya ining supplay nin sira para sa 330,000 mga Sibugaynon na nag-eerok sa lugar. Alagad, pigkokonsiderar an introduction kan bágong mga *fishing gear*, sa paggamit kan dinamita asin sa marikas na pagkaraot kan mga bakawan sa saróng drastikong pagbaba kan populasyon nin sira sa suba'. An kantidad kan sira na nagdadakop kan saróng indibiduwal na parasira nahulog sa sampolong beses ibabâ sa ngunyan na kantidad.

## Hilingon man
*Suba' nin Illana — *iyo man kan Golpo nin Moro*

## Mga Toltolan
Suba' nin Illana

An **Suba' nin Illana** (Suba' nin Iranun) saróng dakulang suba' kan Golpo nin Moro, na nasa sur-subangang baybayon kan isla nin Mindanao sa Filipinas. 

Porma na parte kan Dagat Selebes an Suba' nin Illana asin Golpo nin Moro.  

## Hilingon man
*Suba' nin Sibuguey — *iyo man kan Golpo nin Moro*
Itiot nin Makassar

An **Itiot nin Makassar** saróng itiot na natatangâ sa mga isla kan Borneo asin Sulawesi sa Indonesya. Sa norte, nagbabayon ini sa Dagat Selebes, mantang sa Sur nahahampangan an Dagat Haba.
An Salog Mahakam kan Borneo nawaran laog paduman sa itiot.

## Hilingon man
*Labanan kan Itiot nin Makassar
*Itiot nin USS Makassar
* Itiot kan Malacca
* Itiot nin Sunda
* Itiot nin Lombok
* Linyang Wallace
*Salog Sadang

## Mga Toltolan
Mga tawo nin Banwaon

An **Banwaon** (bisto man sa **Adgawanon**, **Banuaonon**, **Banwanon**, **Higaonon-Banwaon** asin **Manobo**) saróng tribu na madudugangan sa isla kan Mindanao sa probinsiyang Filipino kan Agusan del Sur. Igwa an Banwaon nin konsentrasyon dangan an pinakadakulang konsentrasyon yaon sa laog asin palibot kan San Luis, Maasam asin Lambak nin salog Libang .

Bisto an mga ini bilang kaayon sa pinakadakulang tribu sa Agusan del Sur, na kan 2006 uminabot sa 12,000 an saindang populasyon. Matatas sindang nagtataram nin nangingibabaw na tataramon na Cebuano  asin isinasaalang-alang na igwang kaugnayan sa etnikong grupo nin Manobo. Naeerok an mga Banwaon sa apat na iba pang mga katutubo sa rehiyon. An mga ini iyo an Higaonon, Mamanwas, Talaandig, asin Manobo.

## Mga Toltolan
Tataramon na Kerinci

An **Kerinci** (pagsayod sa bikol: kerinsi), (Karinchi o Kincai), saróng tataramon na Malayano  na pigtataram sa Probinsiya nin Jambi, Sumatra espesyalmente sa Rehensiyang Kerinci asin sa Syudad nin Sungai Penuh. Igwa ining halangkaw na daybersidad na diyalektikal, na kun saen naglalaog nin mga diyalektos kan Ulu, Mamaq, Akit, Talang asin Sakei.

## Mga Toltolan

Ernanda. (2011). On the loss of the phrasal alternation in Pondok Tinggi dialect of Kerinci: A Stochastic Optimality Theory Approach (Master thesis). Faculty of *Arts. Radboud University Nijmegen.
*Ernanda. (2017). Phrasal alternation in Kerinci (Doctoral Dissertation). Leiden University Centre for Linguistics. Leiden University.
*McKinnon, Timothy A. (2011). *The Morphology and Morphosyntax of Kerinci Word Shape Alternations*. University of Delaware, Doctoral Dissertation.
*McKinnon, Timothy, Yanti, Peter Cole, Gabriella Hermon. 2012. ''Divergent Varieties of Malay in Upstream Jambi'' . Paper given at ISMIL 16.
*McKinnon, Timothy A. ''What is Kerinci? An closer look at the geography of its core properties'' .
*Usman, A. Hakim (1988). *Fonologi dan Morfologi Bahasa Kerinci Dialek Sungai Penuh*. Jakarta: Universitas Indonesia Fakultas Pascasarjana Doctoral Dissertation.
*Van Reijn, E.O. (1974). "Some Remarks on the Dialects of North Kerintji: A link with Mon-Khmer Languages." *Journal of the Malaysian Branch of the Royal Asiatic Society*, 31, 2: 130-138.
Salog Sadang

An **Sadang**  saróng salog kan Sulawesi, Indonesya. Saró ini sa mga Salog kun saen minasulog paduman sa Itiot nin Makassar.

## Mga Toltolan
Tataramon na Proto-Malayo-Polinesyo

An **tataramon na Proto-Malayo-Polinesyano o Proto-Malayo-Polinesyo** (**PMP**) saróng pagpapakarhay giraray sa ginikanan kan mga tataramon na Malayo-Polinesyo, na kun saen harayo na pinaka dakulang tangkay (sa ngunyan na parataram) kan pamilya nin mga tataramon na Austronesyo. Ginikanan an Proto-Malayo-Polinesyo kan gabos na mga tataramon na Austronesyo na pigtataram sa luwas kan Taiwan, iyo man an tataramon na Yami sa Isla nin Orchid kan Taiwan. An enot na sistematikong rekonstruksyon kan Proto-Austronesyo (="*Uraustronesisch*") ni Otto Dempwolff na pigsusog sa mg ebidensiya gikan sa mga tataramon sa luwas kan Taiwan, asin enot man na pagpapakarhay giraray kan anong midbid sa ngunyan na '''Proto-Malayo-Polinesyo.
 
## Hilingon man
* Tataramon na Proto-Austronesyo

## Mga toltolan

## Mga panluwas na takod
* ABVD: Proto-Malayo-Polynesian
* Sarong pagkukumpara kan mga tataramon na Austronesyo-WebCite query result
Tataramon na Kayan (Borneo)

An **Kayan** (Kajan, sentrong Kayan), sarong kumpol nin diyalektos na pigtataramn kan mga tawo nin Kayan kan Borneo. Saro ining kumpol kan magkaarano-anong mga diyalektos na may limitadong kapwang katalian, asin parte an sadiri niya sa grupon nin Kayan-Murik kan mga tataramon na Austronesyo.

An Baram Kayan iyo an tataramong lokal na pankalakalan. Parte an Bahau kan kumpol nin diyalektos, alagad bako ining etnikong Kayan.

## Mga Panluwas na Takod
Itiot nin Sunda

An **Sunda Strait** (Indones: *Selat Sunda*) sarong itiot na natatanga kan mga isla nin Indonesya kan Haba asin Sumatra.  Nakakonekta ini sa Dagat Haba paduman sa Kadagatang Indyano.Gikan an pangaran sa terminong Indones na*Pasundan*, na boot sabihon "Sulnupang Haba". Gikan man ini sa pangaran kan mga tawo nin Sundanes, an katutubong tawo kan Sulnupang Haba, kaiba an mga tawo nin Habanes na nadudugangan pirmi sa Sentral asin Subangang Haba.

## Hilingon man
* Krisis sa Itiot nin Sunda
* Payo nin Haba
* Kanal Kra
* Itiot nin Lombok
* Itiot nin Makassar
* Malakamaks

## Mga Toltolan
Isaura Nea

An **Isaura Nova** o **Isaura Nea** (, "Bagong Isaura") sarong banwaan kan panahon nin Romano asin Bisantino , kaya pig'aapod sa juztaposition kaiba sa nag-eerok kan Isaura Palaea.

Kaiba kan Isaura Palaea, saro an syudad sa duwang mayoridad na mga iniistaran kan rehiyon kan Isauria (Ἰσαυρία), ngunyan sur na Turkey, asin pigidentipikar sa  Aydoğmuş, sa pormal na Dorla.

## Toltolan
Tataramon na Nonukan Tidong

An **Nonukan Tidong**, o **Sur na Tidung**, saró sa pirang tataramon na Sabahano kan Kalimantan na pigtataram kan mga tawo nin Tidong. Nawara kaini an sistema kan Linyadang Austronesyo na namantinir kan Norteng Tidung sa Sabah.

## Mga Toltolan
Tataramon na Sesayap Tidong

An **Sesayap Tidong**, o **Norteng Tidung**, saró sa pirang tataramon na Sabahano kan Sabah na pigtataram kan mga tawo nin Tidong. Namantinir kaini an sistema kan Austronesyong pagkakalinyada na nawara man kan Sur na Tidung sa Kalimantan.

## Mga Toltolan
Tataramon na Paluano

An **Paluano** saróng tataramon na pigtataram kan mga tawo nin Murut kan Borneo. An prinsipal na diyalektos kaini iyo an Paluano (Peluano) mismo asin Pandewan.

## Mga Toltolan
Tataramon na Serudung

An **Serudung Murut**, o **Serudung**, saró sa pirang tataramon kan tataramon na Sabahano kan Borneo na pigtataram kan mga tawo nin Tidong.

## Mga Toltolan
Tataramon na Tatana

An **Tatana** (Tatanaq), bisto sa **Sabah Bisaya**, saróng tataramon na Sabahano na pigtataram sa Sabah, Malaysia. Igwang duwáng barayti ini na kun saen 90% an katalian. Pigklasipikar ni Jason Lobel (2013:360) an Tatana (kaiba sa Papar) bilan Murutiko kaysa sa Dusuniko.

## Mga Toltolan

*Lobel, Jason William. 2013. ''Philippine and North Bornean languages: issues in description, subgrouping, and reconstruction'' . Ph.D. dissertation. Manoa: University of Hawai'i at Manoa.

## Mababasa pa lalo
*
Tataramon na Sa'ban

An **Sa’ban** saró sa mga pararemote na tataramon kan Borneo, sa hangganan kan Sarawak–Kalimantan. Bisto an tataramon sa *hmeu Sa'ban* sa tataramon na Sa'ban.

## Bibliograpiya
* 
* Blust, Robert (2001). ‘Language, Dialect and Riotous Sound Change: The case of Sa’ban’. In Graham W. Thurgood (ed.) *Papers from the Ninth Annual Meeting of the Southeast Asian Linguistics Society*, 249–359. Tempe: Arizona State University.
* Clayre, Beatrice (1972). "A preliminary comparative study of the Lun Bawang (Murut) and Sa’ban languages of Sarawak". *Sarawak Museum Journal* 20: 40-41, 45-47.
* Clayre, Beatrice (1994). ‘Sa’ban: a case of language change’. In Peter W. Martin (ed) *Shifting Patterns of Language Use in Borneo*, 209-226. Williamsburg VA: Borneo Research Council.
* Clayre, Beatrice (2005). "Kelabitic languages and the fate of ‘focus’: evidence from the Kerayan". In I Wayan Arka & Malcolm Ross (eds.) *The many faces of Austronesian voice systems: some new empirical studies*, 17-57. Canberra: Pacific Linguistics.
* Clayre, Beatrice (2014). ‘A preliminary typology of the languages of Middle Borneo’. In Peter Sercombe, Michael Boutin & Adrian Clynes (eds.) *Advances in research on cultural and linguistic practices in Borneo*, 123-151. Phillips, Maine USA: Borneo Research Council.
* 
* Omar, Asmah Haji (1983). *The Malay Peoples of Malaysia and Their Languages*. Kuala Lumpur: Art Printing Works.

## Mga Toltolan

## Mga Panluwas na Takod
Kaipuleohone has archived  as well as audio recordings (, )

PHOIBLE Online phonemic inventories for Sa'ban
Tataramon na Uma’ Lasan

An **Uma’ Lasan** (Sulnupan na Kenyah) saróng tataramon na Kayan kan Borneo. Panmarginal na katalian an **Uma’ Lung** sa ibang mga barayti.

## Mga Toltolan
Tataramon na Tring

An **Tring** saróng tataramon kan Borneo, sa Sarawak.

## Mga Toltolan

## Mababasa pa lalo
* Sidney H. Ray. 1913. The Languages of Borneo. Sarawak Museum Journal 1. 1-196.
* Robert Blust. 2010. The Greater North Borneo Hypothesis. Oceanic Linguistics 49. 44-118.

## Mga Panluwas na Takod
* Kaipuleohone's Robert Blust collection includes
Palba nin Penang

An **Pansinyal na tataramon nin Penang** o **Palba nin Penang**, saróng pansinyal na tataramon na pigbilog sa Malasya kan mga aking bungog, sa luwas kan kwarto-adalan o klasrom, kun sain predominante an oralismo. Panginot ini ngunyan na piggagamit kan mga tawong gurang, dawa kayang masabutan kan mga huben na tawo an mga ini.

## Hilingon man
*Palba nin Malayo (MSL)
*Palba nin Selangor (SSL or KLSL)
*Kod Tangan Bahasa Malaysia (KTBM)

## Mga Toltolan

## Panluwas na Takod
Pu-Xian Min

An **Puxian** (Hinghwa Romanized: Pó-sing-gṳ̂/莆仙語; ), bisto man sa **Intsik na Pu-Xian**, **Puxian Min**, **Xinghua** o **Hinghwa** (Hing-hua̍-gṳ̂/興化語; ), saróng sangâ kan Intsik na Min.

## Toltolan

## Mga panluwas na takod

* Motoki Makajima, Conversational Texts in Two Min Dialects, 1979
Diyalektong Putian

An **diyalektong Putian** (Pu-Xian Min:  / ) saróng diyalekto kan Intsik na Pu-Xian Min na pigtataram sa urban na lugar kan Putian, kun saen saró ining syudad nin prepekturang-lebel sa sur-subangang baybayon kan probinsiya nin Fujian.

## Mga Toltolan

*
Diyalektong Hailu

An **Diyalektong Hailu** na bisto man sa **diyalektong Hoiluk** (）sarong diyalektos kan Intsik na Hakka na orihinalmente sa Shanwei, Guangdong. Pigtataram man ini sa bilog na Taiwan sa manlaen-laen na lugar, partikularmenteng Taoyuan (Distritong Yangmei), (Distritong Xinwu), Hualien, asin Taitung.

## Mga Toltolan
Hakka na Raoping

An **Raoping Hakka** (; Taiwanese Hakka Romanization System: ngiau pin kagˋ gaˇ faˋ), bistado man sa **Shangrao Hakka** (), saróng diyalektos kan Intsik na Hakka na pigtataram sa Raoping, Guangdong, na iyo man sa Taiwan.

## Hilingon man
* Hakka na Taiwanes

## Mga Toltolan
Tataramon na Yawa

An **Yawa** (Yava) saróng tataramon na Papuano kan sentral na Isla nin Yapen sa Suba'nin Geelvink (Cenderawasih), Indonesya. An alternatibong pangaran kaito iyo an Iau (bakong parehas sa Tataramon na Iau), Mantembu, Mora, Turu, asin Yapanani.

## Mga Toltolan
Tataramon na Yelmek

An **Yelmek**, bisto man sa **Jelmek**, **Jelmik** o **Jab**, saróng tataramon kan pigpanukalang pamilya nin Trans-Fly – Salog Bulaka sa Sulnupang Papua.

## Mga Panluwas na Takod
* Paradisec has a collection of Yelmek materials

## Mga Toltolan
Tataramon na Woria

An **Woria** saróng tataramon na Papuano na madali bang mapuho' kan Indonesyanong provincia kan Papua, sa subangan na baybayon kan Suba' nin Cenderawasih.

Parehas na panleksikal an Woria sa mga tataramon na Subangang Suba' nin Geelvink asin panpresumableng kaiba sa pamilyang ito, alagad masakit na sabihon na iyo.

## Panluwas na Takod
Paradisec's open access collection from Bert Voorhoeve includes Woira language materials

## Mga Toltolan
Suba' nin Cenderawasih

An **Suba' nin Cenderawasih** (, boot sabihon : *Gamgam kan Suba' nin Paraiso*), iyo man na *Teluk Sarera* (Suba' nin Sarera), nakaagi **Suba' nin Geelvink** () saróng dakulang suba' sa norteng Provincia kan Papua asin Sulnupang Papua, Nueva Guinea, Indonesya.

## Hilingon man
* 

## Toltolan
Tataramon na Kowiai

An **Kowiai** (Kuiwai) saróng kakaibang tataramon na Austronesyo kan Rawis nin Bomberai sa Nueva Guinea.

## Toltolan
Tataramon na Silimo

An **Silimo**, **Wulik** man o *Sur na Ngalik*, saróng tataramon na Papuano kan Indonesyanong mga tagataas na Nuena Guinea.

## Mga Toltolan
Tataramon na Li'o

An **Li'o, Kéo,** o **Ende-Li'o**, saróng kumpol nin diyalektos na Malayo-Polinesyo na pigtataram sa Flores sa Indonesya.

## Mga Toltolan
Tataramon na Anus

An **Anus**, o **Korur**, saróng tataramon na Austronesyo na pigtataram sa saróng isla kan Suba' nin Jayapura subangan kan Salog Tor sa provincia nin Papua kan Indonesya. Saró ini sa mga tataramon na Sarmi.

## Mg Toltolan

## Mga Panluwas na Takod
* PARADISEC collections with Anus recordings
Tataramon na Ansus

An **Ansus** saróng tataramon na Austronesyo na pigtataram sa Probinsiya nin Papua kan Sulnupang Nueba Guinea, Indonesya.

Saró ini sa mga tataramon na Halmahera–Cenderawasih.

## Mga Toltolan

## Mga Panluwas na Takod

* Ansus Wordlist with English and Indonesian glossaries
Mga tataramon na Dagat Halmahera

An **mga tataramon na Dagat Halmahera**, bisto sa**mga tataramon na Raja Ampat-Sur na Halmahera**, iyo an sanga kan mga tataramon na Malayo-Polinesyo na pigtataram sa mga isla kan Dagat Halmahera, asin sa mga margin kainin sa sur-subangang baybayon kan Halmahera paduman sa Mga isla nin Raja Ampat kan sulnupang puro kan Nueba Guinea.

Nagpapahiling nin makusog na inpluwensiya nin Papuanong substratum an mga tataramon kan mga isla nin Raja Ampat; Ini bakong malinaw na an mga ini, totoo na Austronesyo bilang kabaligtaran sa *relexified* na tataramong Papuano.

Pigtakod ni Remijsen (2001) asin ni Blust (1978) an tataramon na Raja Ampat sa mga tataramon na Sur na Halmahera.  Pigsuway ni David Kamholz (2014) an Raja Ampat, kaya an istraktura kan mga tataramon na Dagat Halmahera iyo an mga minasunod:

*Sur na Halmahera
*Ambel–Biga: Waigeo (Ambel), Biga
*As
*Maden
*Maya–Matbat: Matbat, Ma'ya (Salawati, Laganyan (Legenyem), Wauyai, Kawe, Batanta; marahil naiibang tataramon)

## Mga Toltolan
Malayo na Pontianak

An **tataramon na Pontianak** (*Bahase Melayu Pontianak*, Indones: Bahasa Melayu Pontianak, Iskriturang Jawi: بهاس ملايو ڤونتيناك) saróng barayti kan tataramon na Malay na pigtataram sa Pontianak, Indonesya dangan sa mga nakaparalibot na lugar. 

## Mga Toltolan
Malayo na Larantuka

An **Malayo na Larantuka** saróng barayti nin pagkontak kan Malay na pigtataram sangkod sa palibot kan syudad kan Larantuka sa isla kan Flores sa Indonesya, asin sa duwang mga enklabo: an baryo kan Wure sa isla kan Adonara (sa pagitan kan saróng makipot na itiot sa Larantuka) dangan apát na mga baryo sa Suba' nin Konga, mga 40 kilometro sa Sur kan Larantuka sa Flores, asin pankagabsang minaserbe bilan saróng lingua franca sa subangang puro kan Flores asin mga hararaning mga isla. 

## Mga Toltolan

*Adelaar, K.A. and Prentice, D.J. 1996. Malay: its History, Role and Spread. In Wurm, Stephen A., Mühlhäusler, Peter, and Tryon, Darrell T. (eds.)  Atlas of Languages of Intercultural Communication in the Pacific, Asia, and the Americas (Volume II.1: Texts). Berlin: Mouton de Gruyter.
*Dietrich, Stefan. 1997. Richtungsbegriffe im malaiischen Dialekt von Larantuka (Ostindonesien). Anthropos 92: 101-114.
*Kumanireng, Threes Y. 1982. Diglossia in Larantuka, Flores: A Study about Language Use and Language Switching among the Larantuka Community, in Halim, Amran, Carrington, Lois, and Wurm, S.A. (eds.) Papers from the Third International Conference on Austronesian Linguistics, vol. 3: Accent on Variety. Pacific Linguistics C-76. Canberra: Australian National University. pp.&nbsp;131–136.
*_______________ 1993. Struktur Kata dan Struktur Frasa Bahasa Melayu Larantuka. Ph.D. dissertation, University of Indonesia, Jakarta, Indonesia.
*Monteiro, F. 1975. Kamus Dwi Bahasa: Dialek Melayu Larantuka (Flores) – Bahasa Indonesia. Unpublished Manuscript.
*Monteiro, F., Sanga, F., Hayon, Y., and Fernandez, S. 1985. Laporan Hasil Penelitian Morfologi dan Sintaksis Bahasa Melayu Larantuka. Unpublished report prepared for the Project for the Investigation of Indonesian  and Regional Language and Arts, Department of Education and Culture, East Nusa Tenggara.
*Paauw, S. 2008. Larantuka Malay, in The Malay Contact Varieties of Eastern Indonesia: A Typological Comparison. Ph.D. Dissertation, University at Buffalo, Buffalo, NY, USA.
*Steinhauer, H. 1991. Malay in East Indonesia: the Case of Larantuka (Flores), in  H. Steinhauer (ed.), Papers in Austronesian Linguistics No. 1, Pacific Linguistics Series A-81, Canberra: Australian National University. pp.&nbsp;177–195.
Tataramon na Musi

An **Musi**, bisto man sa **Malayo na Palembang**, **Basa Pelembang Sari-sari** dangan **Sekayu**, saróng tataramon na Malayano na pigtataram kan mga 3 milyon na mga residente kan Palembang metropolitan area (an kapitolyo kan Sur na Sumatra, Indonesya) sagkod sa mga nakaparalibot na lugar. Sa ngunyan na panahon, nagin saróng *[[lingua franca]]* an tataramon na Malayo na Palembang sa provincia nin Sur na Sumatra, dawa na an Sur na Sumatra igwa man nin iba pang mga panrehiyon na tataramon dangan mga diyalektos. Halangkaw na naimpluwensyahan kan Habanes an Palembang, nin huli ta an enot na mga parataram kaini gikan sa Demak, Sentral Haba kan mga ika-18 na siglo.

## Bokabularyo

### Komparasyon sa Estandarteng Malayo

### Mga katagâ o taramon na haleng Habanes

### Orihinalmenteng mga katagâ/taramon (dae aram an pinaghalean)

## Halimbawá nin teksto
### Universal Declaration of Human Rights
Ini an Artikulo 1 kan Universal Declaration of Human Rights (*Ujian Sedunio Hak-Hak Manusio*)

## Mga Toltolan
Tataramon na Bengkulu

An **Bengkulu** o **Sentral Malay**, saróng tataramon na Malayano na pigtataram sa Indonesyanong isla kan Sumatra, sa palibot kan syudad kan Bengkulu. Mas magkaano-ano ini sa iba pang mga barayti nin Malay sa Sumatra arog kan Col, Malayo na Jambi dangan Malayo na Palembang na iyo man an Minangkabau na pigtataram sa kataid na Sulnupang Sumatra kaysa sa Tataramon na Rejanges, na pigtataram man sa probinsiya.

## Mga Toltolan
Tataramon na Iha

An **Iha** (**Kapaur**) saróng tataramon na Papuano na pigtataram sa puro kan Rawis nin Bomberai. Saró ini sa mga basis kan pidgin na piggagamit bilan lokal na tataramong pankalakalan.

## Ponolohiya
Mga Katanog: /p/, /b/, /m/, /w/, /t/, /d/, /n/, /s/, /r/, /l/, /j/, /k/, /ɡ/, /ŋ/, /h/

Mga Patanog:  /i/, /u/, /e/, /o/, /a/

## Mga Toltolan
Suba' nin Sebakor

An *'Suba' nin Sebakor* (), saróng suba' sa sulnupan kan Rawis nin Bomberai sa norteng Probinsya kan Papua.

Yaon sa suba'an mga isla nin Karas asin an Semai.

## Mga Toltolan
Pankinaban na Aldaw nin Kahubenan

Pigbuo an **Pankinaban na Aldaw nin Kahubenan** o **World Youth Day** (WYD) ni Papa Juan Pablo II nkan 1984 "*tanganing pagsararoon an mga parating ministeryo nin kahubenan sa paagi kan pag-aalay nin bagong sigla para sa pagsalig, mga obhetibo na kinakandili an mas higit pa na pagsangkot asin pagdayon*" (Surat gikan ki Papa Juan Pablo II - Seminar kan WYD 1996).
Sana Dalawa ang Puso Ko

An ***Sana Dalawa ang Puso Ko*** (Sana Duwa an Puso Ko) sarong padalan sa telebisyon kan ABS-CBN.  Saro ining romantikong-drama serye na pinagbibidahan nina Jodi Sta. Maria, Richard Yap asin ni Robin Padilla. 

Pigpadala ini sa Enero 29, 2018, karibay sa Ikaw Lang ang Iibigin.

## Mga Toltolan
Maynila (teleserye)

An ***Maynila*** sarong padalan sa GMA Network kada Sabado na an dating alkalde kan Maynila na si Lito Atienza an *host* kaini.  Pigtatampukan kan padalan an mga haralipot na dula na manoggod sa mga eksperyensar kan mga kahubenan.  Sa Syudad nin Maynila, Filipinas an gabos na mga tanawon an mahihiling digdi.
Abra (pararap)

Si **Raymond Abracosa**, mas bisto sa  **Abra**, sarong Pilipinong parakanta nin hip hop.[1] Naabot niya an katanyagan nin huli sa kanta na "Gayuma".

## Diskograpiya
### Mga Album
**FHM: Filipino Horror Movies* (Artifice Records, 2012)
**Abra* (2014)

### Compilation albums
*Various Artists: *Homegrown Hiphop* (Universal Music Group, 2013)
*Various Artists: *Juan dela Cruz: The Official Soundtrack* (Star Records, 2013)

### Mga Single
*"Gayuma"
*"Abrakadabra"
*"Alab ng Puso" (tema kan serye kan ABS-CBN na  *Juan dela Cruz*)
*"Ilusyon" (kaiba si Arci Muñoz)
*"Diwata"
*"Midas"
*"Bolang Kristal" (kaiba  si KZ Tandingan)
*"Cerberus" (kaiba si Loonie asin si Ron Henley)
*"Diwata" (kaiba si Chito Miranda)
*"Sanib Pwersa" (kaiba si Raimund Marasigan)
*"Dedma" (kaiba si Julie Anne San Jose)
*"'King Inang Bayan" (kaiba si Reese Lansangan)

## Mga Toltolan

## Mga Panluwas na Takod
* 
* 
*
Rawis nin Bomberai

Madudugangan an **Rawis nin Bomberai** () sa rehiyon nin Sulnupang Nueba Guinea, sa Sur-Subangan na Asya, kabaliktadan dangan sa sur kan Rawis nin Payo kan Gamgam. Nakalatag sa sulnupan an Suba' nin Sebakor asin an Suba' nin Kamrau sa sur. Nakalatag an isla nin Sabuda sa sulnupang puro kan rawis, asin pigsusuway ini sa Kadagáang kan mga itiot nin Berau asin Bintuni.

## Uusipon
An enot na pagkakahiling kan mga Europeo sa lugar na ini kaidtong 1606, sa ekspedisyong Espanyol na na pinamamahalaan nin Luís Vaz de Torres.

## Mga Toltolan
Kazuma Azuma

Si **Kazuma Azuma** (東和馬, Azuma Kazuma) sarong karakter sa anime na Yakitate!! Japan. Pigbosesan siya ni Yumiko Kobayashi sa Hapon.
Pamalas

An **Pamalas** o **pampalas**, (Ingles: *nail cutter* o *nail clipper*), saróng gamit nin pankamot na piggagamit sa pamputol nin mga haralabang kuko sa kamot o sa kuko sa bitis.
Ranggas

An **ranggas** o **kanyon** (Ingles: *canyon*, *gorge*) saróng porma nin dagá na minauyon sa mapiot na agihang pangkasalugan na igwang matarik na gilid. Saró ini nin tipo nin landasing igwang kakitiran dangan napapalibutan kan duwang mga matatarik na mga bangin.
Emilio M. Tible

Si Hon. **Emilio M. Tible** (iminundag: Disyembre 6, 1899; Agosto 14, 1957) saróng edukador, abugado, estadista asin lumberman  na taga Calabanga, Camarines Sur. Kan eleksyon Nobyembre 8 1949, siya nagdalagan bilang representante sa enot na distrito asin siya nanggana.

Si Tible nagtukaw sa duwang turno komo Kongresista sa Ika-2 Kongreso kan Filipinas (1949 - 1953) asin sa Ika-3 Kongreso (1953 - 1957).

## Biograpiya
Namundag si Tible sa Quipayo,  Calabanga, Camarines Sur. Aki siya nina Prudencio C. Tible asin Basilla Mendoza-Tible.

Nag-eskwela siya sa sarong probinsiyal na eskwelahang pansekondarya sa Camarines Sur dangan nagtukdo nin duwang taon sa eskwelahanpan-elementarya kan Calabanga. Nin huli ta sa dai siya kontento sa pagigin simpleng paratukdo, naglaog siya sa Kolehiyo kan Liberal na Arte kan Nasyunal na Unibersidad na kun saen nakua niya an titulo kan *Assiociate in Arts*. Dai naghaloy, nagduman siya sa Eskwelahan nin Ley kan Filipinas na kun sain duman siya naggraduwar na may digri kan Bachelor of Laws. Nin huli ta naipasa niya an bar, nagin matrayumpo dangan prominenteng abogado siya. Nagin bantog siya sa legal na lado kan ini nanggana sa sarong kriminal na kaso sa saro sa mga makinang na abogado kan nasyon na ngunyan, sarong senador.

Dai lang klasipikado si Tible sa mga pig-aapod na *abogados de campanilla*, alagad saro man siyang paraprodyuser nin lumber. sa totoo kaini, siya saro man miyembro kan eksklusibong Manila Hoo-Hoo Club na sarong praternal na sosyodad nin mga lumberman, alagad saro siya sa lumberman na mayong sadiring harong. Kan siya nasa Manila, nagrenta siya nin sadit na apartment sa 1129-E Dakota, Malate na kun sain duman siya nag-irok. An saiyang ginikanang-lugar, an huring-harong kan saiyang ina na sa ngunyan yaon sa saiyang mga tugang na babae.

## Toltolan

## Mga panluwas na takod
* Opisyal na direktibo
.td

An **** iyo an Internet country code top-level domain (ccTLD) para sa Tsad. Gikan man sana an .tl sa tataramon na Pranses kan Tsad na Tchad, na kun saen kinua an enot na letra dangan si huring letra.
Aloe vera

An **aloe vera** o **dilang-buaya** ( (/ˈæloʊiː/ or /ˈæloʊ/) sarong malumoy asin matubig-tubig na tinanom sa species sakop kan genus Aloe. Gikan in sa Peninsula Arabia alagad nagtutubong layas sa klima tropikal sa bilog na kinaban asin inaataman huli sa kahalagahan kaini sa agrikultura asin sa medisina. Inaataman man ini bilang pan-ornamental asin pwedeng itanom sa masetera sa laog nin harong. 

An aloe vera makukuang gamit sa mga produktong pangkonsumidor arog kan panlahid sa kublit, inomon, cosmetic, panghaplas sa mga sulong-kublit o bungang-saldang. Totoo, an mga karahayan dulot kaini sa medikal dai pang gayong nag'agi sa adal nin syensia.Ini nakuang marayrahay na panlimogmog, orog na idtong may raot na ngipon, maray man sa nagtutubol asin pwedeng makabangga sa paglakop kan kanser sa suso.

## Deskripsyon

An aloe vera daing paklang o olnok siya sa poon asin nagdadakul an dahon paagi nin pagsoroknong paluwas sa poon kaini. Nalangkaw an mga mapanas asin gari'gion na dahon kaini mga 60-100 sentimetro (24-39pul). An mga dahon mahibog, malomhok, matagok o matubig sa kudot, kolor berde, na an ibang klase may butik-butik na puti, asin kun tig-init naburak sa halabang togod na kun saen karalay-kalay na, saka giyaw-narangha an kolor.

## Toltolan
Puneeth Rajkumar

Si **Puneeth Rajkumar** (Iminundag kan Marso 17, 1975) saróng aktor dangan parakanta sa India na pangenot na minagana sa Kannada cinema. Bisto siya kan kadaklan bilan Appu. Nagin siyang lead aktor nin 27 na penikula; bilan aki sa mga pinapaluwas kaining mga penikula kaiba an saiyang amaon na si Rajkumar. Na-praise an saiyang nagin performance sa *[[Vasantha Geetha]]* (1980), *[[Bhagyavantha]]* (1981), *[[Chalisuva Modagalu]]* (1982), *[[Eradu Nakshatragalu]]* (1983) asin *[[Bettada Hoovu]]* (1985). Nanggana siya sa National Film Award for Best Child Artist sa saiyang piggampanan na Appu na *Bettada Hoovu*. An enot na lead role kan saiyang ginibo iyo an *[[Appu (penikula kan 2002)|Appu]]* noong 2002. 

## Pilmograpiya
### Pelikula
* *[[Appu (penikula kan 2002)|Appu]]* (2002)
* *[[Abhi (penikula kan 2003)|Abhi]]* (2003)
* *[[Veera Kannadiga]]* (2004)
* *[[Maurya (penikula)|Maurya]]* (2004)
* *[[Aakash (penikula)|Aakash]]* (2005)
* *[[Namma Basava]]* (2005)
* *[[Ajay (penikula kan 2006)|Ajay]]* (2006)
* *[[Arasu (penikula kan 2007)|Arasu]]* (2007)
* *[[Milana]]* (2007)
* *[[Vamshi (penikula)|Vamshi]]* (2008)
* *[[Bindaas]]* (2008)
* *[[Raaj The Showman]]* (2009)
* *[[Raam (penikula kan 2009)|Raam]]* (2009)
* *[[Prithvi (penikula kan 2010)|Prithvi]]* (2010)
* *[[Jackie (penikula kaidtong 2010)|Jackie]]* (2010)
* *[[Hudugaru]]* (2011)
* *[[Paramathma (penikula)|Paramathma]]* (2011)
* *[[Anna Bond]]* (2012)
* *[[Yaare Koogadali]]* (2012)
* *[[Ninnindale]]* (2014)
* *[[Power***]]* (2014)
* *[[Mythri (penikula kan 2015)|Mythri]]* (2015)
* *[[Rana Vikrama]]* (2015)
* *[[Doddmane Hudga]]* (2016)
* *[[Chakravyuha (penikula kan 2016)|Chakravyuha]]* (2016)
* *[[Raajakumara]]* (2017)
* *[[Anjani Putra]]* (2017)
* *[[Natasaarvabhowma (penikula kan 2018)|Natasaarvabhowma]]* (2019)

## Mga Toltolan

## Mga Panluwas na Takod
Linog asin dolnop sa Sulawesi 2018

Kan Setyembre 28, 2018, saróng linog an tuminama sa liog kan Rawis nin Minahasa, Indonesya, na an episentro nakamugtak sa kabukidan kan Rehensiyang Donggala, Sentral Sulawesi. An kinamumugtakan kan linog mga  an rayo gikan sa kapitolyo probinsyal na Palu dangan namati na kasinrayo sa Samarinda sa Subangang Kalimantan sagkod man sa Tawau, Malaysia. An pangyayaring ini pigsundan kan sarong sekuwesiya kan mga foreshock, an pinakadakula sa mga ini iyo an magnitude&nbsp;6.1 tremor na amay nangyari kan aldaw na ito.

Minasunod sa linog, saróng alerto nin dolnop an oig-iisyu para sa haraning Itiot nin Makassar, alagad nagpundo sa pag-apod kabangâ kan oras an nakakaagi. Saróng panlokal na dolnop an tuminama sA Palu, nagkagaraba an mga harong na yaon sa baybayon dangan mga establishimento sa aagihan kaini. An pigsarong mga epekto kan linog asin dolnop an nagresulta kan mga gadan na dae mababa sa 1,347 tawo asin 632 an mga nalugadan. Pigkompirma kan Indonesian Agency for Meteorology, Climatology and Geophysics (BMKG) na an dolnop nagtriger sa langkaw na pigtatantyang nag-aabot sa sagad kan  , na tuminama sa mga pig-eerokan sa Palu, Donggala asin Mamuju sa saiyang aagihan.

## Mga Toltolan
Edirne

An **Edirne**, sarong primera klase syudad na namumugtak sa rehiyon nin Edirne, Turkiya.

## Mga panluwas na takod

* www.edirne.bel.tr
* www.edirne.gov.tr
Wangari Maathai

Si **Wangarĩ Muta Maathai** (wàŋɡàˈɹɛ |m|ɑː|ˈ|t|aɪ}}; 1 Abril 1940 – 25 Septyembre 2011) sarong Kenyan na aktibista sa kapalibutan, pulitiko, asin premyado kan Premyo Nobel. Nakamit niya an saiyang edukasyon sa Estados Unidos sa Mount St. Scholastica (Benedictine College) asin sa University of Pittsburg. Nag'adal pa man siya sa University of Nairobi sa Kenya. 

Kan 1977, si Maathai pigtogdas an inapod na Green Belt Movement, sarong hiron para sa pagbantay asin pag'ataman kan kapalibutan asin orog na tinata'wan doon  an pagtanom nin mga kakahoyan, an pagpagantad kan kamugtakan asin karahayan kan kapalibutan asin an pagmato sa mga deretso nin kababaihan. Kan 1984, siya napremyohan kan Right Livelihood  Award asin kan  2004, siya an pinakaenot na babaeng Aprikano na nagkamit kan Nobel Peace Prize huli "sa saiyang kaambagan para sa nagdadanay na kauswagan, huli sa maigot na pagmakulog kan demokrasya asin katoninongan." Si Maathai nagin sarong elehidong myembro kan Parlamento asin naglingkod bilang ministrong katuwang para sa Kapalibutan asin Rekursos Naturales sa lindong kan  gobyerno ni Presidente Mwai Kibaki poon Enero 2003 sundo Nobyembre 2005.

Nagadan si Maathai kan taon 2011 sa helang na kanser sa obaryo sa edad na 71.

## Toltolan
Edmonton

An **Edmonton** (Cree: Amiskwaciy Waskahikan; Blackfoot: Omahkoyis) iyo an kabisera kan Alberta, sarong probinsya kan Kanada. An siyudad na ini iyo an ikaduwang pinakadakulang syudad sa Alberta na igwang populasyon na 932,546 susog sa sensus kan taon 2016. An Edmonton namomogtak harani sa North Saskatchewan River asin iyo an sentro kan inaapod na Edmonton Metropolitan Region, na ini napapalibotan kan sentral na rona' kan Alberta. 

An pagtalubo kan  Edmonton gibo kan pagsararo kan limang magkataraid na munisipyong urban na iyo an Strathcona, North Edmonton, West Edmonton, Beverly asin Jasper Place asin iba pang pagsasaro' igdi na an siring nagtapos kan taon 1982. Inapod ining "Daratangan sa Amihanan" gibo kan igdi napoon maglaog an mga naghihimo sa mga proyektong pagmimina sa Northern Territories asin sa lagdoan na pagmimina kan bitumen, sarong klaseng petrolyo nabubungkal sa mga daro-dalipayon asin baybayon na mga lugar sa bandang amnayan kan Alberta.

## Toltolan
Sisal

An **sisal** (Agave sisalana- Espanyol, henequin; Maya, ki) sarong tinanom na pigpapadakul huli sa komersyal na kagamitan niya asin ini mas maray nagtatalubo sa mga haros mga pakdot na lugar. An awat kan mga dahon kaini pigpoproseso orog na sa paghaman nin mga lubid o pisi na panggakot o pambanting. Ginigibo man ining kable, torsido, sako, tela, kutson, papel, karton, tsinelas, kupya, kaagan, kararaw, sildok, alpombra, olonan, handikraft asin dakul pang usar na gamit sa harong o sa mga industriya.

An agave sisalana, sarong species nin Agave na tubong tal sa bandang habagatan kan Mehiko asin tinatanom naman sa iba-ibang parte kan  kinaban. 

## Mga karahayan sa paggamit sisal

An awat sisal dati iyo an nangengenot na gamit na pambugkos sa mga trabaho sa agrikultura huli kan kunot, tibay, asin katagalan kaini. Orog na ta ini may abilidad sa paghunat ta bakong matapo' asin matagal sa tubig askad maski ini pirming palbag sa dagat. Alagad, an importansya kaini medyo naapektuhan pagruluwasan kan mga bagong gamit na lubid na gibo sa polypropylene. Totoo, igwa naman mga bagong teknolohiya na nagbunga nin mga bagong produkto gibo hale sa sisal.

Ini halimbawa ginagamit nang pampakusog na hapin sa mga lanob asin mga kun ano-ano pang usar kaini sa industriya nin automobil. An maluyang grado kan awat kaini nagagamit sa industriya nin papel huli sa halangkaw na laog nin cellulose asin hemicellulose. An medium na grado kan awat inuusar sa industriya nin lubid sa paggibong pisi, pambulto asin pambugkos na mga pisi na an mga siring mahiwas an pag'usar sa agrikultura asin sa industriya maritimo. An pinakahalangkaw na grado kan awat nauusar sa paghaman nin mga torsido gamit sa industriya nin alpombra.


Image:Pacas de sisal.jpg|Binultong mga awat nin sisal sa Brazil.
File:COLLECTIE TROPENMUSEUM De droger is het laatste onderdeel in het proces van vezelbewerking op vezelonderneming Lho Soekon in Atjeh Noord-Sumatra TMnr 10011421.jpg|Alangan na makinarya kan awat sisal sa Java.
File:Mt Uluguru and Sisal plantations.jpg|Sarong pawa nin sisal sa Morogoro, Tanzania. An  Bukid Uluguru tanaw sa harayo.


## Toltolan
.ac

An ** ** sarong Internet country code top-level domain (ccTLD) para sa Saint Helena, Ascension asin Tristan da Cunha. Pig-aadministratibo ini kan NIC.AC, sarong subsidiyaryo kan Internet Computer Bureau na nakabase sa United Kingdom.
Tuja'i

An **Tuja'i** sarong poetikong rawit-dawit sa Gorontalo, alagad dae ini nakabugkos sa bilang kan mga hilera. Naglalaog nin paonra dangan mga payo an Tuja'i na pirming pigbabanggit sa mga proseso kan lokal na pasadya, arog sana kan mga aplikasyon, kasal, pagtatao nin mga tradisyunal na titulo, pagpapaonra sa mga hade asin iba pan importanteng mga pangyayari.
.co

An ** ** iyo an Internet country code top-level domain (ccTLD) para sa Kolombya. Ini sarong istratehikong bentura na namukna sa tanga kan Arcelandia S.A. asin Neustar, Inc. (NYSE:NSR) para gobiernohan an ccTLD na nakadestino sa Kolombiya kan ICANN
Tinapa

An **tinapa** o **tapa** saróng sirang pinapaasuhan asin kinakakan.  Pig'aapod man na **pagtatapa** an gawi sa paggibo kan **tapang sira**, kun saen naglalaag man nin mga pampalamit. Saróng tipo ini nin pagluluto o pag-iimbak tanganing mamantinir an pagkasariwa kan sira mantang dae pa pigkakakan.

An Tinapa, sarong termino sa Filipinas, na an boot sabihon iyo an luto nin sira o napreserbar sa paagi kan pagpaaso. Iyan sarong tubong delicacy sa Filipinas asin parateng hale sa *blackfin scad* (Alepes melanoptera, na midbid sa lokal na apod na sibubog), o hale sa bangus.

Minsan ngani ordinaryo na sana an de-latang tinapa na may sarsang kamatis asin ipinabakal sa komersyal na paagi sa bilog na nasyon, iyan pinoprodusir pa man giraray asin ipinapabakal nin tradisyonal o inandam sa harong. Sa pangenot, an Tinapa recipe imbwelto an proseso nin paghugas kan sira asin pagbugtak kaiyan sa brine sa laog nin halawig na panahon (sa laog nin 5 - 6 na oras), pagkaalang sa aire asin sa katapustapusi pagpaaso kan sira. An mga species nin sira na komun na ginagamit sa paggibong tinapa pwede magin man sibubog (scads) o bangus (milkfish).  

An terminong tinapa nangangahulugan na "inaandam sa paagi kan pagpaaso". An Tapa sa mga tataramon sa Pilipinas sa orihinal nangahulogan nin sira o karne na prineserbar sa paagi kan pagpaaso. Sa Kastilang Filipinas, iyan nanonongod sa mga karne (modernong tapa) na prineserbar sa iba pang paagi. Kinua ini sa Proto-Malayo-Polynesiano *tapa, na kinua man sa Proto-Austronesyo *Capa.

## Toltolan
Ulunan

An **ulunan**, iyo an piggagamit sa panturog o nasusuportahan sa payo, liog o sa ibang parte kan lawas mantang nagtuturog, o nagtutukaw. Sa kadagdagan, igwang dekoratibong paggamit an ulunan dangan piggagamit sa katre, o tukawan. 

An ulonan na ginagamit na da'togan  kan tabay sa pagturog inaapod man na sandayan o sangdayan. An huri totoo may heneral na kahulogan, anoman na da'togan o balagbagan kan paa tabay sinasabi man na sinasangdayan.

## Mga Toltolan
Katre

An **katre** o **kama**, saróng bagay na higdaan. An katagang *katre* hale sa Espanyol na tataramon (catre) na  boot sabihon "turu-tiklop o pwedeng daro-darahon na higdaan".
Pritos na badi

An **pritos na badi** sarong luto kan binadi na sira'. Ini prinipritos sa lana. Alagad, bago pritoson mas masiram kun ipalbag ngona sa suka' ngane mata'wan namit saka dai tolos maraot an prinitos. An badi na prinipritos pwedeng bangus, tilapia, abo, tabangongo asin iba pang sira na ngane masaray haloy, binabadi, inaasinan, asin binabalad sa saldang na husto.

## Toltolan
Abo (sira)

An **ábo** (Otolithes ruber(Bloch & Schneider, 1801); Ingles, Tigertooth croaker) sarong klaseng sira napipisan sa pamilya Sciaenidae. Igdi sa Filipinas, an kadakulan kan sirang ini nakukua sa katubigan kan probinsyang Camarines Sur, orog na sa Sola' nin San Miguel. Nabibistong gayo an sirang ini huli sa biti' (Ingles, swim bladder/fish maw) kaini na paboritong pritoson bilang maragamong somsoman.
 
## Distribusyon

An ábo lakop sa Indo-Solnopan Pasipiko: Sulnupang Afrika, kaiba an Madagaskar (pero mayo sa Dagat na pula), pasiring subangan asin abot sa habagatan kan Tsina asin sundo sa Queensland, Australya.

## Pagkadakula

Pag ini gurang na, an abo naabot 90.0 sentimetro sa pinakagabat na timbang na 7.00 kilogramo. Natala na sa rekord na ini naabot sa edad na limang taon 

## Pagkakan

An abo sa pag'andam, ginigibong badi, prinipritos, ginigibong sarsiado o bangot man sa mga ginutaan na giso.

## Galeriya


Abong binadi.jpg|thumb|right|250px|Binadi nang abo
Abong sira02.jpg|thumb|right|250px|Sira' na abo, la'bas
Biti prinitos.jpg|thumb|Biti kan abong sira prinitos


## Toltolan
Uraro

An **uraro** (*Maranta arundinacea*; Ingles: *arrowroot*), sarong tinanom na hababa sana, na an mga paklang kan mga dahon direktang nakatakod sa poon. An mga dahon matipanas, nagsusukol mga 12 pulgada an laba asin mga 5-6 na pulgada sa kalakbangan. Garo sarong doot mansana, an pakinabang niya yaon sa saiyang unod na pagtama na sa pagkatalubo niya, ini kinakalot asin ginigibong arina (galpong) asin ini nasirbeng sangkap sa manlaenlaen na pagkakan arog kan biskwit asin kalamay.

## Mga pangaran kan uraro sa mga ibang lugar
*CHINESE: Zhu yu.
*DANISH: Salepmaranta.
*(DUTCH: Pijlwortel, Salepwortel.
*FRENCH: Arrowroot des Antilles, Dictame (Antilles), Herbe aux flèches, Maranta arundinacée.
*GERMAN: Pfeilwurz.
*HINDI: Tikhor, Tikkor.
*JAPANESE: Kuzuukon, Maranta.
*MALAY: Garut, Ubi bemban, Ubi garut, Yaitu garut (Indonesia).
*PORTUGUESE: Agutiguepa, Araruta-comum, Araruta-especial, Araruta- palmeira, Aru-aru.
*RUSSIAN: Maranta trostnikovaia, Maranty trostnikovoi.
*SANSKRIT: Tavaksiri, Tugaksiri.
*SPANISH: Ararú, Araruta, Caña flecha, Chuchute tamalera, Guape, Guate, Jamachipeke, Jamaichepeque, Juájuá, Juá-juá, Maranta, Rizoma de maranta, Sagú, Sagú de San Vicente, Saguero, Silú, Sucu, Sulú, Shimipampana, Tacea, Tamalera, Tubérculo de maranta, Yerén, Yuquilla.
*TAMIL: Aruruttukkilangu, Kukai niru.
*VIETNAMESE: Dong củ.

## Mga luto sa uraro

Sa Katagalugan, mas uso an pagigibong biskwit kan arina nin uraro (tag. araro) asin inapod ining Galletas de Liliw an mga biskwit na gibo hale sa Liliw, Laguna. 

Sa Bicol, an laman nin uraro mas ginigibong kalamay na pinong-pino an pagkarunot asin ini pwedeng maputi o kinukoloran.

An inapod na Kudzu arrowroot sarong sangkap sa mga noodles na luto sa Koreano asin Byetnam na giso. Sa Sud Amerika, ini naapod na "aru-aru" kan mga banwang Arawak asin ini sarong pagkakan na aro-aldaw na iyo an kwenta maluto ninda. Sa Burma (apod kaini, artarlut) an urarong laman ginaga'ga' o linulugo' asin kinakakan na sinalakan asin saka asayti. Paborito man ining kakanon kan mga aki asin idtong mga may pagdieta sa nasyon nin Pranses kan panahon ni Napoleon.

## Kataytayan nin mga ladawan


Poon_uraro.jpg|Poon kan uraro
Araroot.jpg|Unod kan uraro


## Mga panluwas na takod

* Arrowroot cookies. 

## Toltolan
Pastores

An **Pastores** sarong munisipyo sa departamento nin Sacatepéquez kan nasyon Guatemala. An munisipyong ini igwang populasyon na 14,000 na habitante (2008) na may kahiwasan nin 18 kilometro kwadrado. Ini yaon sa taas na 1,500 metro sa lebel kan dagat. An tataramon  igdi Espanyol asin 60 porsyento kan mga habitante mga Katoliko.  Saro sa mayor na hanapbuhay igdi iyo an paggibo nin mga botas asin sapatos gibo sa anit nin baka. Sinasabi na an munisipyong ini napundar ni Don Pedro Alvarado sa tuyong pagpasto kan mga obeho na inaataman igdi.

## Toltolan
Iskriturang Tu-lang na Orakulo

Porma an **Iskriturang Tu-lang na Orakulo** () kan mga karakter na Intsik na piggagamit sa mga tu-lang nin Orakulomga tu-lang nin hayop o mga plastron nin pagong na piggagamit sa piromantikong dibinasyonkan mga huring 2nd milenyum BCE, asin an pinakaamay na porma kan panurat na Intsik.
Jack LaLanne

Si **Francois Henri** "**Jack**" **LaLanne** (San Francisco, Setyembre 26, 1914 – Morro Bay, Enero 23, 2011) dating sarong Amerikanong entertainer.
Verne Troyer

Si **Vernon Jay** "**Verne**" **Troyer** (Sturgis, Enero 1, 1969 – Los Angeles, Abril 21, 2018) dating sarong Amerikanong entertainer.
Tataramon na Mainstream Kenyah

An Mainstream **Kenyah** bisto man sa **Bakung** saróng kumpol nin diyalektos na tataramon na Kayan kan Subangang Kalimantan asin Sarawak.

## Mga Diyalektos
An Mainstream **Kenyah** igwang apat na kumpol nin diyalektos:

*Lepo’ Tau, Lepo’ Bem, Uma’ Jalan, Uma’ Tukung
*Lepo’ Ke, Lepo’ Kuda
*Lepo’ Maut, Lepo’ Ndang, Badeng (Madang)
*Bakung, Lepo’ Tepu’ (Lepo Teppu’).

## Mga Toltolan

## Panluwas na Takod
* An arkibo nin Kaipuleohone kan gibo ni Robert Blust kaiba an
Nusantara

An **Nusantara** saróng makabagong katagâ na Malay-Indones na minamanungod sa kabuuhan kan Kaiislahan na Indonesya. Gikan ini sa Suanoy na Habanes asin "kaiislahan" an boot sabihon. Sa ngunyan na Malaysia, minamanongod an katagâ sa "Kaligirang Malay".

Linya an katagâ na Nusantara sa panunumpa ni Gajah Mada kadtong 1336, na pigsurat gamit an suanoy na Habanes sa *[[Pararaton|Pararaton]]* dangan sa *[[Nagarakretagama|Nagarakretagama]]*.  Si Gajah Mada saróng makapangyarihang pinuno nin militar dangan punong ministro kan Majapahit na nagtao nin pagkabisto sa bilog na imperyo. Siya nagtataong-panata na pigtituluhan na *[[Sumpah Palapa]]*, kun saen nanumpa siya na dae kakakon nin miski na anong pagkakan na igwang halong panimpla hasta dae niya nasasakyada an enterong Nusantara sa karangalan kan Majapahit.

Sa ngunyan na pag-aadal, pigtutubudan na an konseptong Nusantara bakong gikan ki Gajah Mada sa enot na pagkakataon kadtong 1336. Ini mas naenot na namukna kan 1275 bilang *Cakravala [[:en:Mandala (Southeast Asian political model)|Mandala]] Dvipantara* na gikan ki Kertanegara kan Singhasari. An Dvipantara iyo an taramon na Sanskrit na an boot-sabihon  "mga islang nakatanga", parehas na boot sabihon an magkatumbas na katagâ nin "nusa" kan Nusantara asin *dvipa* na "isla". An taramon o katagâ minatukoy sa Kaiislahang Sur-subangang Asya. Pigplano ni Kertanegara na pagsaroon an mga kahadean sa Sur-subangan na Asya sa lideres kan Singhasari bilang depensa sa nagkukusog na pwersa kan Dinastiyang Yuan sa Kadagáang kan Tsina.

## Mga Toltolan

## Mga Panluwas na Takod
* Wawasan Nusantara
* Wacana Nusantara 
* artikulo ni Gajah Mada
* History Nusantara