Pagkapuho

An **pagkapuho** iyo an terminasyon nin sarong organismo sa paagi kan kagadanan kan saiyang huring myembero. An taxon posibleng magin functionally extinct bago an kagadanan kan saiyang huring myembero kapag nawara kaiyan an kapasidad na magreprodusir asin maomayan. Bilang potential range nin sarong espesye posibleng dakulaon na marhay, an pagdeterminar kaining momento masakit na marhay, asin parating piggigibo nin retrospektibo. An kasakitan na ini naggigiya sa phenomena siring kan Lazarus taxa, kun saen an espesye piglalaoman na puho na sagkod sa "maglataw giraray" (tipikal sa fossil record) pagkatapos nin sarong peryodo nin *apparent absence*.

Labi sa limang bilyon na espesye an pigtatantya na nakagaradan na. Pigtatantya na sa ngunyan igwang haros 8.7&nbsp;milyon na espesye nin eukaryotes sa bilog na kinaban, posibleng dakol na beses na mas dakol kun kabali an  mga microorganisms. An notableng puho nang espesye nin hayop kabali an non-avian dinosaurs, saber-toothed cats, asin mammoths. Sa paagi kan ebolusyon, luminataw an mga espesye sa paagi kan proseso nin speciation. Napuho an mga espesye kapag sinda dai na nakayanan na mabuhay pa sa nagbabagong kamugtakan o tumang sa superior competition. An relasyon sa pag-ultanan kan mga hayop asin sa saindang *ecological niches* nagin nang estabilisadong marhay. An tipikal na mga espesye na napuho na sa laog nin 10&nbsp;milyon na taon kan saiyang enot na paglataw, minsan ngani na an ibang mga espesye, pig-aapod na living fossils, nakasalbar na igwang dikit sagkod sa mayong morpolohikong pagbabago sa laog nin ginatos na milyon na taon.

An mass extinctions iyo an relatibong pambihirang pangyayari; alagad, an *isolated extinctions* nin mga espesye asin mga klado komun na marhay, asin sinda natural na kabtang nin ebolusyonaryong proseso. Dai pa man nahahaloy na an pagkapuho nagpoon na irekord, asin igwang nagpapadagos na mass extinction event na kawsa kan aktibidad nin tawo. Kadaklan kan mga espesye na napuho na dai na nanggad nadokumento kan mga siyentista. An ibang mga siyentista pigtatantya na sagkod sa kabanga kan presenteng nag-eeksistir na tinanom asin mga espesye nin hayop an posibleng mapuho na pag-abot kan taon 2100. Sarong 2018 report an nag-indikar na an phylogenetic diversity kan 300 espesye nin mamalya an burado na durante kan pag-eksister nin tawo poon kaidtong Huring Pleistoseno an nangaipo nin 5 sagkod 7&nbsp;milyon na taon tanganing maomayan.

Segun sa 2019 *[[Global Assessment Report on Biodiversity and Ecosystem Services]]* kan IPBES, an biomass kan mga layas na mamalya an buminaba nin 82%, nawara an natural na mga ekosistema nin haros kabanga kan saindang area asin sarong milyon na mga espesye an nangnganib na mapuho—gabos bilang resulta kan mga aksyon nin tawo. Duwampulo-limang porsyento nin tinanom asin mga espesye nin hayop an threatened na mapuho. Sa sarong subsequent report, linista kan IPBES an *unsustainable fishing, hunting* asin pagtotroso bilang iyo an ibang pangenot na nagbubusol nin krisis sa pangglobong pagkapuho.  Kaidtong Hunyo 2019, sarong milyon na mga espesye nin tinanom asin mga hayop an nanganganib na mapuho. At least 571 na espesye nin tinanom an nawara poon kaidtong 1750. An pangenot na kawsa kan pagkapuho iyo an destruksyon kan natural habitats huli sa mga aktibidad nin tawo, siring kan pagputol nin mga kadlagan asin an pagribay kan daga pasiring sa omahan para sa pag-oma.

An dagger symbol (†) pigbubugtak sa kataid kan ngaran kan sarong espesye o iba pang taxon na normal na nag-iindikar nin saiyang kamugtakan bilang puho na.

## Toltolan