open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Proton

An **proton** iyo sarong sub-atomikong partikulo, may simbolong p o p+, na may positibong elektrikong karga na +1*e* elementaryang karga asin gabat na mas magian nin kadikit sa neutron. An mga proton asin neutron, kun sain an duwa iyo may parehas na gabat na sarong atomikong masang yunit, iyo kolektibong inaapod man bilang mga "*nucleons*" (mga partikulong yaon sa atomikong nukleyi).

Saro o mas dakol na mga proton an yaon sa nukleyus kan lambang mga atomo; sinda iyo sarong kinakaipong parte kan nukleyus. An bilang kan mga proton sa nukleyus an pang-depinisyon karakter kan elemento, asin iyo inaapod bilang an atomikong bilang (pigrerepresenta kan simbolong *Z*). Huli ta an kada elemento iyo may solamenteng numero nin proton, an kada elemento iyo may sadiring unikong atomikong bilang.

An taramong *proton* iyo an Griyego para sa "enot", sagkod an ngarang ini iyo pigtao sa nukleyus kan hidroheno ni Ernest Rutherford kan 1920. Sa mga nagligad na taon, si Rutherford nadiskobre an nukleyus kan hidroheno (bisto bilang an pinakamagian na nukleyus) iyo pwedeng maguno sa nukleyi kan nitroheno sa paagi nin atomikong kolisyon. An mga proton iyo dagos na kandidato para magin sarong pundamental na partikulo, sagkod panghaman na bloke kan nitroheno asin gabos nin iba pang mas magabat na atomikong nukleyi.

## Hilingon man

* Atomo
* Elektron
* Neutron

## Panluwas na takod

* Particle Data Group sa LBL
* Large Hadron Collider
* 

## Toltolan
Lechon

An **Lechón** (hale sa *leche* "gatas" + -ón) sarong pagkakan na karne sa iba-ibang rehiyon sa kinaban, lalo na Espanya asin mga dating sakop kaini. An *Lechón* sarong tataramon na Espanyol na inihaw na aking orig  (piglet) na binabahog sa gatas nin ina (a suckling pig). An Lechón sikat sa Espanya, Pilipinas, Cuba, Puerto Rico, asin Dominican Republic, pati na sa mga nagtataram nin Espanyol na mga nasyon arog nin Latin America. An putahe igwang buong inihaw na orig na linuto sa oring. Ini man an sinasabing pagkakan sa Cuba, Puerto Rico, asin Espanya.

Ini popular sa Filipinas asin iba pang rehiyon sa Austronesian regions, na kun saen an pag-ihaw nin orig sarong katutubong tradisyon sa prekolonyal na hinalian. Dawa ini hale sa tataramon na Espanyol an terminong "inihaw na orig",sa mga rehiyon na ini mas sikat an mga bakong mga lechones (milk suckling pigs). Ini kinokonsiderar na bakong opisyal na pambansang pagkakan sa Pilipinas, sa  Cebu na sinasabi kan sarong paraluto na Amerikano na si Anthony Bourdain na pinakamasiram na orig.

## Sa popular na kultura
An Lechón naipalabas sa Netflix TV series, *[[Street Food (TV series)]]* sa episodo sa Cebu sa Philippines.

## Kataytayan nin mga ladawan

Ladawan:Lechon in the Philippines.jpg|Mga Lechon digdi sa Filipinas
Ladawan:Conching's Native Lechon Manok.jpg|Kun igwang Lechon orig, igwa man Lechon manok
Ladawan:Lechon Kawali.jpg|An Lechon kawali sa sarong truck kan Pilipino sa Los Angeles, California
Ladawan:Payo kan Lechon.jpg|Payo kan lechon
Ladawan:Cebuchon or Lechon Belly.jpg|Tulak kan lechon
Ladawan:The nose of lechon.jpg|dongo kan lechon


## Toltolan

## Mga panluwas na takod

* The Historical Lechón
* Lechón en la varita - Lechón Asado 
* Philippines Swine Meat Domestic Consumption by Year
* Livestock: Inventory
* Lechón - Dish of Philippins
Lucie Pinson

Si **Lucie Pinson** sarong Pranses na eksperto sa kapalibotan, kagtugdas asin direktor kan NGO Reclaim Finance, asin saro sa 6 na mga nanggana kan 2020 Goldman Environmental Prize, an importantehon na marhay na onra para sa mga akitibistang pangkapalibotan. Nagsagibo siya nin sarong kampanya na nagpatubod sa 16 na mga bangkong Pranses na dai na mamuhunan sa mga industriya na nakabase sa karbon-enerhiya.

## Agi-agi
Namundag si Lucie Pinson kan 1985 sa Nantes. Nag-adal siya nin siyensiya politikal asin siyensiya pangkapalibutan. Kadtong 2013 nagbali siya sa Friends of the Earth. Kan 2020, ipigtugdas niya an Reclaim Finance.

## Mga susugan
Liebfrauenkirche

An **Liebfrauenkirche** (Church of Our Dear Lady) iyo an sarong parating dedikasyon para sa mga simbahan sa mga nasyon na nagtataram nin Aleman.

An **Liebfrauenkirche** pwede minatukdo sa:
* Church of Our Lady (Bremen)
* Liebfrauen, Frankfurt sarong simbahan na Gothic sa sentro kan Frankfurt am Main
* Liebfrauenkirche, Goslar, sarong dating kapilya kan Imperyal Palasyo kan Goslar, Alemanya
* Liebfrauenkirche, Halle
* Liebfrauenkirche, Mainz, sarong parte kan Mainz Cathedral, Alemanya, na naragba kadtong 1803
* Liebfrauenkirche, Trier, sarong amay na katedral nin Gothic sa Trier, Alemanya
* Liebfrauenkirche, Worms, sarong simbahan sa luwas kan Worms, Alemanya, na an nakapalibot na mga ubasan gikan sa Liebfraumilch na istilo nin arak
* Überwasserkirche, Münster, North Rhine-Westphalia, Alemanya

## Hilingon man
* Frauenkirche (klasipikasyon)
* Freiburg Minster, o * Münster Unserer Lieben Frau *
Elektron

An **elektron** (Ingles: *electron*) iyo sarong sub-atomikong partikulo, may simbolong e− or β−, kun sain an elektrikong karga iyo may negatibong sarong elementaryang karga. Kabali an mga elektron sa enot na henerasyon kan pamilya nin lepton na partikulo, asin iyo heneral na pinagtutubudang bilang mga elementaryang partikulo huli ta sinda mayo nin bistong komposisyon o sub-istraktura.  An elektron iyo may gabat na harus 1/1836 kan sa proton 

An quantum na mekanikal na karakter kan elektron iyo kabali an intrinsikong angular na momento (pag-ikot) kan sarong kabangang-integer na bilang, na yaon sa mga yunit nin pig-inaang "Planck constant", *ħ*. Bilang mga fermion, mayong duwang elektron an maokupa sa parehong istadong quantum segun sa "Pauli exclusion principle". Arug kan gabos na elementaryang partikulo, an mga elektron iyo may mga karakter nin parehong partikulo asin wave: pwede sinda magkolisyon sa iba pang mga partikulo sagkod pwedeng madiprakto arug kan liwanag. An wave na karakter kan mga elektron iyo mas pasil na maobserbahan sa mga eksperimento kaysa sa ibang partikulo arug kan neutron asin proton huli ta an elektron iyo may mas hababang gabat sagkod dagos an mas halabang "de Broglie wavelength" sa ispesipikong enerhiya.

An elektron iyo may mga esensyal na pagganap sa nagkapirang mga pisikal na pangyayari, arug kan kuryente, magnetismo, kimika, asin termal na konduktibidad, sagkod nagpapartisipar man sinda sa mga grabitasyunal, elektromagnetiko, asin maluyang interaksyon. Huli ta an elektron iyo may karga, may nakapalibot ining "electric field", asin kun an elektron iyo minahiro relatibo sa nag-oobserba, an nag-oobserba iyo mahihiling ini na makakahimo nin sarong "magnetic field". An mga "electromagnetic field" na mamomokna hale sa ibang gunuan iyo makakaapekto sa mosyon kan sarong elekrton segun sa "Lorentz force law". An mga elektron iyo maluwas o maako nin enerhiya sa porma nin mga photon kapag sinda nagrikas. An mga laboratoryong instrumento iyo may kakayahang makakua nin indibidwal na elektron pati naman an elektron na plasma sa paggamit nin electromagnetic field. An mga espesyal na teleskopyo iyo kayang makadetek nin elektron na plasma sa luwas kan kinaban. An mga elektron iyo nagagamit sa nagkapirang aplikasyon arug kan elektroniko, welding, cathode ray tubes, electron microscopes, radiation therapy, lasers, gaseous ionization detectors, asin particle accelerators.

## Hilingon man

* Atomo
* Proton
* Neutron

## Panluwas na takod

* 

* 

* 

* 

## Toltolan
Ana Patricia Non

Si **Ana Patricia Non,** midbid man bilang "Patreng" sa saiyang mga katuod, (edad, 26 anyos, alumna kan Unibersidad kan Pilipinas) iyo an babaying primerong kagmukna kan Community Pantry igdi sa Pilipinas. An inot na community pantry na magbutwa sa Pilipinas, nakapamugtak sa Maguinhawa, Quezon City. An community pantry yaon sa Maginhawa Street sa UP Village, kaatubang kan Ministop Grocery asin Romantic Baboy, asin nagpuon magtau nin mga pagkakan sa porma nin mga gulay asin pirang esensyal na pagkakan siring kan sardinas, bagas, noodles, kaidtong Miyerkules kan Abril 14, 2021.

Si Ana Patricia kabali man sa UP Artists' Circle Fraternity and Sorority, asin nagkua nin kursong Visual Communication sa Unibersidad kan Pilipinas - College of Fine Arts. Dawa kan nasa kolehiyo pa sana, nagi nang parte kan saiyang mga proyekto an pagkokonduktar nin libreng mga art workshop sa mga baranggay. Nagkaigwa man siya nin lain pang mga proyekto para sa mga preso-politikal asin mga katutubo na Lumad.
## Toltolan
Neutron

An **neutron** iyo sarong sub-atomikong partikulo, may simbolong n o n0, na iyo may neutral (bakong positibo o negatibo) na karga, sagkod masa na mas magabat nin kadikit sa proton. An mga proton asin neutron iyo an minabilog sa nukleyus kan atomo. Huli ta an mga proton asin neutron may kaparehas na pag-uugali sa laog kan nukleyus, asin an kada gabat ninda iyo harus sarong atomikong masang yunit, sindang duwa iyo inaapod na nucleons. An saindang karakter asin interaksyon iyo pigpapaliwanag kan pisikang nukleyar.
 
An kimikal na karakter kan sarong atomo iyo harus pigpapahiling sa kumpigurasyon kan elektron na iyo minaikot sa magabat na nukleyus kan atomo. An elektronong kumpigurasyon iyo pigdedetermina nin karga kan nukleyus, na iyo pigdedetermina nin bilang kan proton o atomikong bilang. An bilang kan neutron iyo an "numerong neutron". An mga neutron iyo dae nakakaapekto sa elektronong kumpigurasyon, pero an kabilugan kan atomiko asin neutron na numero iyo an masa kan nukleyus.

An mga atomo kan sarong elementong kimikal na nalalain sana kan numerong neutron iyo inaapod na mga isotopo. Bilang halimbawa, an karbon, na may atomikong bilang na 6, iyo may abundanteng isotopo na karbon-12 na igwang 6 na neutron asin bihirang isotopo na karbon-13 na igwang 7 na neutron. An ibang elemento iyo nangyayari na may saro sanang pusog na isotopo, arug kan plurina. An ibang elemento man iyo nangyayari na may dakul na pusog na isotopo, arug kan lata na may sampolong pusog na isotopo.

An neutron iyo esensyal sa produksyon kan enerhiyang nukleyar. Sa dekada pagkatapos madiskobre ni James Chadwick an neutron kan 1932, an mga neutron iyo nagamit sa pagmokna nin nagkapirang manlainlain na klase nin nukleyar na transmutasyon. Sa pagkadiskobre kan nukleyar na pagsuway kan 1938, narealisar tulos na kun an kasibotang pagsuway iyo nakakamokna nin neutron, an kada neutron na ini pwedeng magkawsa nin padagos na kasibotang pagsuway sa kaskadong bisto bilang nukleyar na kadenang reaksyon. An mga kasibotan asin pagkadiskobre na ini an naghimo sa pinakaenot na nagsasadiring nukleyar na reaktro (Chicago Pile-1, 1942) sagkod an pinakaenot na nukleyar na armas (Trinity, 1945).

## Hilingon man

* Atomo
* Proton
* Elektron

## Padagos na pagbasa
* James Byrne, *Neutrons, Nuclei and Matter: An Exploration of the Physics of Slow Neutrons*. Mineola, New York: Dover Publications, 2011. .
* Abraham Pais, *Inward Bound*, Oxford: Oxford University Press, 1986. .
* Sin-Itiro Tomonaga, *The Story of Spin*, The University of Chicago Press, 1997
* Herwig Schopper, *Weak interactions and nuclear beta decay*, Publisher, North-Holland Pub. Co., 1966.
* Annotated bibliography for neutrons from the Alsos Digital Library for Nuclear Issues

## Toltolan
Atomikong nukleyus

An **atomikong nukleyus** (Ingles: *atomic nucleus*) iyo an sadit, durukutan na rehiyon na pigbibilog nin mga proton asin neutron sa tahaw kan sarong atomo, sagkod iyo nadiskobre kan 1911 ni Ernest Rutherford base sa Geiger–Marsden gold foil na eksperimento kan 1909. Pagkatapos na madiskobre an neutron kan 1932, an mga modelo para sa nukleyus na pigbibilog nin mga proton asin neutron iyo marikas na nahaman ni Dmitri Ivanenko asin Werner Heisenberg.  

An atomo iyo pigbibilog nin positibong-kargadong nukleyus, na may urap nin negatibong-kargadong elektron na nakapalibot saiya, asin iyo pinagsasaro nin elektroistatikong pwersa. Harus gabos kan gabat nin atomo iyo mahihiling sa nukleyus, na may kadikiton na kontribusyon hale sa elektron na urap. An mga proton asin neutron iyo pinagsaro para maporma an nukleyus sa paagi nin nukleyar na pwersa.

An diyametro kan nukleyus iyo nasa rango kan 1.7566 fm (1.7566×10−15 m) para sa hidroheno (an diyametro kan sarong proton) pasiring sa harus 11.7142 fm para sa uranyo. An mga dimensyong ini iyo saditon na maray kumpara sa diyametro kan atomo (nukleyus + elektron na urap), na harus 26,634 an pagkasadit (an atomikong radiyus kan uranyo iyo harus 156 pm (156×10−12 m)) pasiring sa harus 60,250 (an atomikong radiyus kan hidroheno iyo harus 52.92 pm).

An sanga kan pisika na minaadal asin minaintindi sa atomikong nukleyus, kabali an komposisyon niya sagkod an pwersa na minasaro sa saiya, iyo inaapod na pisikang nukleyar.

## Hilingon man
* Atomo
* Materya
* Enerhiyang nukleyar

## Panluwas na takod
* The Nucleus – a chapter from an online textbook 
* The LIVEChart of Nuclides – IAEA in Java  or HTML
* Article on the "nuclear shell model", giving nuclear shell filling for the various elements. Accessed September 16, 2009.
* Timeline: Subatomic Concepts, Nuclear Science & Technology .

## Toltolan
Iyonisasyon

An **iyonisasyon** (Ingles: *ionization* o *ionisation*) iyo an proseso kun sain an atomo o molekula iyo nakakaguno nin negatibo o positibong karga sa paagi nin pag-ako o pagkawara nin mge elektron, sagkod iyo harus kaiba kan sarong pagbabagong kimikal. An minaluwas na kargadong elektrikal na atomo o molekula iyo an inaapod na iyono.

An iyonisasyon pwedeng magresulta hale sa pagkawara nin elektron pagkatapos kan kolisyon sa mga sub-atomikong partikulo, kolisyon sa iba pang mga atomo, molekula asin iyono, o sa paagi nin interaksyon sa elektromagnetikong radiasyon. An heterolitikong sugpong pagsuway asin an heterolitikong substitusyong reaksyon iyo pwedeng magresulta sa pormasyon kan iyonong pares. An iyonisasyon iyo pwedeng mangyari sa paagi nin radyoaktibong pagkalapa sa paagi nin panlaog na pagliwat na proseso, kun sain an aktibong nukleyus iyo binabalyo an saiyang enerhiya sa saro sa panlaog na elektron na minakawsa saiya na mahali.

## Kagamitan
An urualdaw na halimbawa kan gas na iyonisasyon iyo arug kan sa laog kan "fluorescent lamp" o iba pang mga "electrical discharge lamps". Nagagamit man ini sa radiasyong detektor arug kan Geiger-Müller counter o an iyonisasyong kamara. An prosesong iyonisasyon iyo mahiwas na nagagamit sa mga baryenteng kagamitan sa pundamental na siyensya (e.g. masang ispektrometriya) sagkod sa industriya (e.g., terapiyang radiasyon).

## Hilingon man

* Pagbabagong pisikal
* Rekombinasyong plasma
* Pagsangaw
Michael Cinco

Si **Michael Cinco** (pinangaki kan 8, 1971 sa Samar, Pilipinas) sarong Filipino na tagadesinyo nin moda. Nagluwas siya nin saiyang tatak sa Dubai kan 2003.

## Mga sikat na kliyente
An mga kliyente ni Cinco mga internasyunal na mga artista arog ni Beyonce, Rihanna, Lady Gaga, Carrie Underwood, Kylie Minogue, Britney Spears, Christina Aguilera, Ellie Goulding, Nicole Scherzinger, Aishwarya Rai, Fergie Ferguson, Dita Von Teese, Brandy Norwood, Ashanti, Chris Brown, Tyra Banks asin Naomi Campbell, iba pa.

Pirming sulot ni Jennifer Lopez an mga bado ni Michael Cinco sa saiyang mga pasali hanggang sa pagluwas kaini sa red carpet.

Nagsulot man si Sofia Vergara nin itom na gown na gibo ni Michael Cinco sa 2013 Golden Globes. Sa kaparehas na taon na nagsulot si Paloma Faith nin bado sa Met Gala sa New York.

Binaduan man ni Cinco an kapwa Filipino asin an Miss Universe 2015na si  Pia Wurtzbach sa 2016 Miss Universe pageant na ginibo sa Manila kan Enero 30, 2017.  Siya man an nagdesinyo kan gown ni Iris Mittenaere sa pamamaaram kaini sa Miss Universe 2017 pageant na ginibo sa Las Vegas sa huring taon.

Sa 2017 Cannes Film Festival sa France, an Bollywood superstar na si Aishwarya Rai nagsulot nin kolor asul na gown na dinisenyo ni Cinco. An  gown nagsikat sa mga netizens, kadaklan netizens sa India, na nginaran ining  'Cinderella gown'.

Dinisenyo ni Cinco an pangkasal na gown kan parakanta na Austrian asin Swarovski empire heiress na si Victoria Swarovski kan pinakasalan niya si Werner Murz kan Hunyo  2017 sa Italy. An gown nagkakahalaga ni lampas sa 1 milyon na dolyares asin may gabat na 46 kilogramo na igwang 8 metrong laba na inadornohan nin 500,000 na pagsasadiri nin pamilya na mga kristal na Swarovski. An nobya nagsluot pa nin ibang gibo ni Cinco na kulay pula sa kasalan.

## Toltolan
Rekombinasyon na plasma

An **rekombinasyon na plasma** (Ingles: *plasma recombination*) iyo an proseso kun sain an mga positibong iyono kan plasma iyo nakakaguno nin talingkas (enerhetiko) na elektron sagkod iyo nakikisumaro sa mga elektron o negatibong iyono ngarig makaporma nin mga bagong neutral na atomo (gas). An rekombinasyon iyo sarong eksotermikong reaksyon, boot-sabihon na minaluwas nin init sa reaksyon. Pwera sa plasma na pigbibilog nin purong hidroheno (o an isotopo niya), pwede man na magkaigwa nin mga dakulong kargadong iyono. Dagos, an pagguno nin sarong elektron iyo minaresulta sa pagka-ina kan iyonong karga, pero dae man kinakaipo sa neutral na atomo o molekula.

An rekombinasyon iyo harus nangyayari sa bilog na bolyum nin sarong plasma (rekombinasyong bolyum), alagad sa pirang kaso ini iyo yaon sana sa mga espesyal na rehiyon kaini. An lambang klase nin reaksyon iyo inaapod na modong rekombinasyon asin an indibidwal na rikas iyo makusog na naaapektaran kan mga karakter nin plasma arug kan enerhiya (init) niya, densidad kan lambang espesye, presyon asin temperatura kan kapalibotan.

## Kagamitan
An sarong pang-urualdaw na halimbawa kan marikas na rekombinasyong plasma iyo nangyayari kapag an fluorescent lamp iyo pigpupundo. An hababang-densidad na plasma sa mga lampara (na iyo nagmomokna nin liwanag sa pagbomba sa palnit kan fluorescent sa laog nin pader kan salming) iyo nakikisumaro liwat nin partidang segundo pagkatapos na mahali an electric field na minahimo nin plasma sa paagi nin pagpundo sa kuryente.

An modong hidrohenong rekombinasyon iyo importante sa paghaman sa mga rehiyong dibertor para sa mga tokamak na reaktor, kun sain ngani sinda minatao man nin maray na paagi sa pagguno kan enerhiya na namokna sa kalaog-laogan kan plasma. Sa ngunyan, pinagtutubudan na an pagkawara kan mga plasma na naobserbahan sa mga rehiyong rekombinasyon iyo huli sa duwang lain na modo: an "electron ion recombination" (EIR) sagkod an "molecular activated recombination" (MAR).

## Hilingon man

* Iyonisasyon
* Plasma
* Elektron
Shahla Aghapour

Si **Shahla Aghopaur** na bisto man bilang Shahla Aggapaur-Benakohell (namundag sa Tehran) sarong Ilokanong artista, aWtor asin gallery director na nakaistar sa Alemanya.  Nagtrabaho sya bilang parasurat, siring man sarong pintor, iskultor, tanghal-artista asin direktor kan Galerie-Bonakohell.

## Biograpiya
Si Shahla Aggapaur nagtrabaho bilang freelance artist sa Berlin asin ipinahiling an saiyang mga isinurat asin babasahon sa Alemania asin sa iba pang nasyon. Nagtapos siya nin Master of Art sa Berlin University of the Arts in Art in Context kan 2003 asin nagtrabaho bilang sarong maestra sa arte asin pamayo kan mga proyektong artistiko. 

Si Shahla Aggapaur myembro kan Federal Association of Artists in Germany, PEN Center of writers na pigpalayas kan mga nasyon na nagtataram nin Aleman asin poon 2007 sagkud 2009 chairman kan Asosasyon nin Iranian Writers' Association in exile.[2] Si Agtapaur myembro man kan "Group Seven" na kolektibong grupo nin limang babaeng Iranang pintor na nakaistar asin nagtatrabaho sa Alemania, na nakasentro sa mga babae asin sosyal, kultural, asin politikal na mga isyu sa bilog na kinaban, nangurog na an manungod sa Iran.

## Mga gibo

### Mga Eksibisyon
Lista ini kan mga piling eksibit:

** 1996 – Cultural Center Spandau, Berlin, Germany
** 1997 – Landtag of Prussian, gallery in parliament Berlin House of Representatives, Germany
** 2008 – Island Gallery, Berlin, Germany
** 2009 - "Iranian night" (in book week of Germany), exhibition of painting about woman face and body, wives of current and former presidents of Germany had joined to the meeting
** 2011 – Hilton Hotel, Houston, Texas, United States
** 2011 – Persian Culture Center, Dallas/Richardson, Texas, United States
** 2012 – Salon Exil, Berlin, Germany
** 2015 – Galerie-Benakohell, Berlin, Germany 

### Mga babasahon

** Culture Club, Zurich, Switzerland
** Cultural Association, Lugano, Switzerland
** 2011 – Persian Culture Center, Dallas/Richardson, Texas, United States

### Mga publikasyon

*  
** 
** *Sarate garme hes* (Parts of Emotions), (in Persian), Aida Publishing, Bochum, Germany
** *Ashovtegieh Djahan* (Chaos of the Cosmos), (in Persian), Aida Verlag, Bochum, Germany
** *Parvaze sorkhe tan* (Flying red bodies), (in Persian), Fourough Books Publishing, Cologne, Germany
** *Oliver Twist in Tehran,* (in German), POP Publishing, Ludwigsburg, Germany
** *Morvarid-e Siah* (The Black Pearl) – (in Persian), Aida Publishing, Bochum, Germany

## Reperensya
Konstelasyon

An **konstelasyon** (Ingles: *constellation*) iyo sarong lugar sa isperang selestyal kun sain an sarong grupo nin mga nahihiling na bitoon iyo minaporma nin natatanaw na garu linya o paterno, tipikal na minarepresenta sa sarong hayop, mitolohikal na tawo o nabubuhay, o dae nabubuhay na bagay.

An ginikanan kan mga suanoy na konstelasyon iyo mabalik sa prehistorya. An mga tawo iyo ginamit sinda para ipag-istorya an saindang pagtubod, eksperyensya, kagibuhan, o mitolohiya. Manlainlain na kultura asin pagtubod an nagkaigwa nin sadiri nindang mga konstelasyon, an iba iyo naghaloy hasta sa amay na ika-20 na siglo bago an mga presenteng konstelasyon na internasyunal na pigbibisto. An pagbisto sa mga konstelasyon iyo signipikong naliwat sa pagdalagan nin panahon. An iba nalain an sukol o hugis. An iba nagin popular, sagkod dagos nalingawan. An iba man iyo nalimitahan sa sarong kultura o nasyun.

An 48 na tradisyunal na Solnopang konstelasyon iyo mga Griyego. Sinda iyo naitampok sa mga kagibohan ni Aratus na *Phenomena* asin *Almagest* ni Ptolemy, alagad an saindang ginikanan iyo mas haloy nin pirang mga siglo. An mga konstelasyon sa harayong sur na kalangitan iyo naidugang puon ika-15 na siglo hasta sa katahawan nin ika-18 na siglo kan an mga Europeanong eksplorador nagpuon magbiyahe sa Sur na Hemispera. Doseng mga suanoy na konstelasyon an yaon sa sodyak (minaagi sa ekliptiko, kun sain nagsasarabatan an Saldang, Bulan, asin mga planeta). An ginikanan kan zodiac iyo historikal na dae pa nasisiguro; an mga astrolohikal na dibisyon niya nagin prominente c. 400 BC sa astronomiyang Babilonyano o Kaldeyano.

Kan 1922, an International Astronomical Union (IAU) pormal na pig-ako an modernong lista kan 88 na konstelasyon, sagkod kan 1928 pig-ako an puro kan mga opisyal na konstelasyon na iyo sa kabilugan pigtatakluban an entirong isperang selestyal. An maski anong punto sa selestyal na koordinatong sistema iyo yaon sa saro sa mga modernong konstelasyon. An ibang astronomikal na sistemang pagngaran iyo kabali an konstelasyon kun sain an sarong selestyal na bagay iyo nahiling na pigtatao an saiyang aproksimadong lokasyon sa kalangitan. An designasyong Flamsteed kan sarong bitoon, bilang halimbawa, iyo pigbibilog nin nagkapira asin henitibong  porma kan ngarang konstelasyon.

An ibang paterno o grupo kan bitoon na inaapod na asterismo iyo bakong konstelasyon sa irarom kan pormal na depinisyon, pero iyo nagagamit man kan mga nag-ooberba sa pagtanaw sa kalangitan kapag banggi. An mga asterismo pwedeng pirang mga bitoon sa laog nin sarong konstelasyon, o nakikisumaro nin mga bitoon sa dakulon pang konstelasyon. An mga halimbawa kan asterismo iyo an Pleiades asin an Hyades sa laog kan konstelasyong Taurus asin an False Cross na nababanga sa tahaw kan mga sur na konstelasyong Carina asin Vela, o Venus' Mirror sa konstelasyong Orion.

## Hilingon man

* Bitoon
* Sistemang Solar
* Uniberso
* Lubang
* Makakadanlag
* Muro-puro
* Paglong
* Pugot

## Toltolan
Galaksiya

An **galaksiya** (Ingles: *galaxy*) iyo sarong sistemang grabitasyunal nin mga bitoon, natada nin mga nagadang bitoon, inter-istelar na gas, alpog, sagkod madiklom na materya. An taramong galaksiya iyo gikan sa Griyegong ** (), literal na kahulugan "magatas", na iyo sarong reperensya sa Milky Way. An mga galaksiya iyo may rango nin sukol na poon sa mga "unano" na may kadikit na gatos na milyong (108) bitoon hasta sa mga higante na may sarong gatos na trilyong (1014) bitoon, na an lambang saro iyo minaikot sa sentrong masa kan galaksiya.

An mga galaksiya iyo nakakategorisa segun sa saindang biswal na morpolohiya bilang eliptikal, ispiral, o iregular. Nagkapirang mga galaksiya an pighohona na igwang magabatong maray na mga black hole sa saiyang tahaw. An tahaw na black hole kan Milky Way, bistado bilang Sagittarius A*, iyo mas magabat nin apat na milyong beses kaysa sa Saldang. Hasta kan Marso 2016, an GN-z11 iyo an pinakagurang asin an pinakaharayong galaksiyang naobserbahan. Igwa ini nin rayo na 32 bilyong liwanag-taon hale sa Kinaban, sagkod iyo pinagtutubudang namokna 400 milyong taon pagkatapos kan Big Bang.

Kan 2021, an datos hale sa NASA New Horizons space probe an ginamit para liwaton an nagligad na estimasyon nin 2 trilyong galaksiya pasiring sa harus 200 bilyong galaksiya (2 x 1011). Pigsundan ini kan estimasyon kan 2016 na igwang duwang trilyon ( 2 x 1012) o mas dakul pang galaksiya sa nahihiling na uniberso, sa kabilugan, mga harus (1 x 1024) na bitoon (mas dakul pang bitoon kaysa sa mga granyula nin baybay sa planetang Kinaban). An kadaklan nin mga galaksiya iyo 1,000 hasta 100,000 parsecs sa diyametro (harus 3,000 hasta 300,000 liwanag-taon) sagkod iyo nasusuway sa distansya nin order kan milyon nin parsecs (o megaparsecs). Bilang pagkompara, an Milky Way iyo may diyametro na dae mababa sa 30,000 parsecs (100,000 ly) sagkod iyo dae nasusuway sa Andromeda Galaxy, an pinakaharani niyang kataid, nin 780,000 parsecs (2.5 million ly.)

An espasyo sa tahaw nin mga galaksiya iyo napapano nin mga tenyosong gas (an intergalaktikong medyum) na igwang medyang densidad na mas hababa sa sarong atomo kada kubikong metro. An mayorya sa mga galaksiya iyo grabitasyunal na naorganisa sa mga grupo, klaster, asin superklaster. An Milky Way iyo parte kan Local Group, kun sain ini iyo minadomina kaiba an galaksiyang Andromeda. An grupo iyo parte kan Virgo Supercluster. Sa pinakadakulang sukol, an mga asosasyong ini iyo nakaorganisa sa mga sheets sagkod pilamento na napapalibotan nin dakulang espasyo. Parehas an Local Group sagkod an Virgo Supercluster na yaon sa mas dakula pang kosmikong istraktura na may ngarang Laniakea.

## Hilingon man

* Uniberso
* Black hole
* Konstelasyon

## Toltolan
Moda asin pagbado sa Filipinas

**An Moda asin pagbado sa Filipinas** minatumoy sa paagi nin pagbado nin mga Pilipino sa sosyudad sa harong, trabaho, pagbaklay asin pag-atendir sa mga espesyal nga okasyon.

An pagbado asin istilo nin moda kan mga Pilipino sa modernong panahon naimpluwesyahan nin mga katutubong ninuno, an mga nagsakop arog nin Espanya asin Amerika, na mahilhiling sa pasunod-sunod na mga pangyayari sa kasaysayan. Sa ngunyan, komporme an mga Pilipino sa saindang pagbado, dugang pa, resulta nin mga impluwensya na nahihiling sa telebisyon, fashion shows, asin iba pa.

## Sikat na mga tatak

### Pilipino na tatak
An sikat na tatak sa Filipinas sa luwas asin laog nin nasyon iyo an    *[[Bench (Philippine clothing brand)|Bench]]* *Onesimus*, *[[Penshoppe]]*, *Loalde*, *Kamiseta* (literally "T-shirt"), *Maldita* asin *Bayo*.

### Mga Internasyunal na tatak
An mga tatak sa ibang bansa na sikat sa Filipinas iyo an *[[Giordano (clothing)|Giordano]]*, *[[Levi Strauss & Co.|Levi's]]*, *[[Nike, Inc.|Nike]]*, *[[The Gap, Inc.|The Gap]]*, *[[Banana Republic]] asin* *[[Guess (clothing)|Guess]]*.

## Hilingon man

* Philippine Fashion Week
* Project Runway Philippines
* 2010s in Philippine Fashion
* Buntal hat

## Mga toltolan

## Panluwas na takod

* Philippines' makes fashion history; breaks world record by Dinah Manzano
Instituto kan Filipinas sa Bulkanolohiya asin Sismolohiya

An **Instituto kan Filipinas sa Bulkanolohiya asin Sismolohiya** (Ingles: *Philippine Institute of Volcanology and Seismology*; ), midbid man sa kaapudang **PHIVOLCS**, iyo sarong Filipinong nasyunal na institusyon na dedikado sa pagtao nin impormasyon manungod sa aktibidad kan mga bulkan, linog, asin tsunami, pati naman an iba pang espesyal na impormasyon asin serbisyo na pangenot para sa proteksyon kan buhay asin pagsasadiri sagkod sa suporta nin ekonomiya, produktibidad, asin padagos na pag-uswag. Saro ini sa mga pangserbisyong ahensya kan Departamento kan Siyensya asin Teknolohiya.

An PHIVOLCS nagmamasid kan aktibidad nin mga bulkan, linog, asin tsunami, sagkod iyo nagheheras nin mga patanid kun kinakaipo. Mandato kan ahensya na makatabang sa pag-ina kan epekto nin mga disastro huli sa pagtuga nin bulkan, linog, tsunami, asin iba pang relatibong heyotektonikong pangyayari.

## Hilingon man

* PAGASA
* Bulkan
* Linog

## Panluwas na takod
*

## Toltolan
Siyentista

An **siyentista** o **siyentipiko** (Ingles: *scientist*) iyo an tawo na minahimo nin mga siyentipikong pag-aadal para pauswagon an kaaraman sa sarong lado nin interes.

Sa klasikal na panahon, mayo nin totoong suanoy na analogo nin sarong modernong siyentista. Imbes, mga pilosopo an nag-enganyo sa pilosopikal na pag-aadal nin kapalibotan na inaapod na pilosopiyang natural, sarong prekursor kan siyensyang natural. Dae hasta ika-19 na siglo kan an terminong *siyentista* iyo uminabot sa regular na paggamit pagkatapos na ini mamokna kan mga teyolohiko, pilosopo, sagkod historyador kan siyensya na si William Whewell kaidtong 1833.

Sa modernong panahon, an nagkapirang mga siyentista iyo may mga halangkaw na degri sa sarong lado nin siyensya sagkod nagpupursigi nin karera sa manlainlain na sektor kan ekonomiya arug kan akademya, industriya, gobyerno, sagkod dae pangkomersyong kapalibotan.

## Panluwas na artikulo
; Padagos na pagbasa
* Alison Gopnik, "Finding Our Inner Scientist" , Daedalus, Winter 2004.
* Charles George Herbermann, The Catholic Encyclopedia. *[https://books.google.com/books?id=in8qAAAAMAAJ&pg=PA600&as_brr=1&ei=cUGNR5G_CpXGiwHp4dDDBQ#PPA598,M1 Science and the Church]*. The Encyclopedia press, 1913. v.13. Page 598.
* Thomas Kuhn, *The Structure of Scientific Revolutions*, 1962.
* Arthur Jack Meadows. *The Victorian Scientist: The Growth of a Profession*, 2004. .
* Science, *[https://books.google.com/books?id=QwcuAAAAMAAJ&pg=PA511&lr=&as_brr=1&ei=MFuNR7umLIXqiwGyjOWXBQ#PPA511,M1 The Relation of Pure Science to Industrial Research]*. American Association for the Advancement of Science. Page 511 onwards.

; Websityo
* For best results, add a little inspiration - The Telegraph about *What Inspired You?*, a survey of key thinkers in science, technology and medicine
* Peer Review Journal Science on amateur scientists
* The philosophy of the inductive sciences, founded upon their history (1847) - Complete Text

; Tanog-Biswal
* "The Scientist", BBC Radio 4 discussion with John Gribbin, Patricia Fara and Hugh Pennington (*In Our Time*, Oct. 24, 2002)

## Toltolan
Sinigang

An **sinigang** sarong Filipino na sabaw o ginaga na igwang maalsom asin managom na lasa. Ini inaasosyar sa tamarind (Filipino: *sampalok*), pwede man na maggamit nin ibang maalsom na prutas asin dahon na maalsom. Ini sikat na lutong Filipino.

## Ginikanan
An *Sinigang* boot sabihon "gina'ga' [dish]", ini hali sa  *sigang*, "igaga". Sa ngunyan an *sinigang* hinihiling na hale sa Tagalog na kultura, an kaparehas na mga maalsom na nilaga o sabay hale manunumpungan sa Visayas asin Mindanao (arog nin *[[linarang]]*) na sinasabing ibang luto asin iba an mga rekado na ginamit. An patis an pirming sinasalak sa sabaw. An luto na Malaysian na *singgang* hali an *sinigang*.

## Manlainlain na mga sinigang

* *Sinigáng sa misô*  - Sinigang na may miso na dagdag sa sabaw na bilang umami na may tamarind 
* *Sinigáng sa bayabas* - Sinigang na naggamit nin guava na pang alsom sa sabaw
* *Sinigang sa mangga* - Sinigang na naggagamit nin bakong hinog na mangga na pang alsom sa sabaw
* *Sinigang sa kalamansi* - Sinigang a naggagamit nin calamansi o lemon na pang alsom sa sabaw
* *Sinigáng na isdâ* - Sirang sinigang
* *Sinigáng na baboy* - Orig na sinigang
* *Sinigang sa pakwan* - Sinigang na naggamit nin pakwan kaiba nin tamarind na pang alsom sa sabaw
* *Sinigáng na hipon* - hipon na sinigang 
* *Sinigang na baka* - baka na sinigang
* Seafood *sinigang* - sira, hipon, pusit o talaba na hinahalo sa sabaw  
* *Bule baluga* - Sarong klase nin sinigang hale sa mga  Aeta kan Pampanga tna naggamit nin lima beans (*bule*) asin pinaalsom na may dahon nin *alibangbang* (butterfly tree). An ngaran kontrobersyal na *baluga* na bakong magayon na pagladawan sa mga Aeta.

## Toltolan

## Magbasa pa

* Eckhardt, Robyn and David Hagerman. (2007-02-15). Why Not Sinigang?. Retrieved 2010-08-02 from the EatingAsia food blog.
* Fernandez, Doreen. (1976). Why Sinigang?. In Gilda Cordero-Fernando. *The Culinary Culture of the Philippines*. Manila: Bancom Audiovision Corporation. pp.&nbsp;24–29.
* Perez, Irene C. (2010-07-01). Why piping-hot ‘sinigang’ is the national dish. *[[Philippine Daily Inquirer]]*. Retrieved 2010-08-02.
Hidroelektrisidad

An **hidroelektrisidad** (Ingles: *hydroelectricity*), o **hidroelektrikong kusog** (Ingles: *hydroelectric power*), iyo an kuryenteng namomokna hale sa kusog kan tubig. Kaidtong 2015, an kusog hale sa tubig iyo nakahimo nin 16.6% kan pankinabang kuryente asin 70% kan gabos na naliliwat na elektrisidad, sagkod iyo nahihiling na malangkaw nin harus 3.1% kada taon sa masunod na 25 na taon.

An kusog na hale sa tubig iyo namomokna sa 150 na nasyun, kun sain an Asya-Pasipiko na rehiyon iyo nakakamokna kan 33 porsyento kan pankinabang kusog hale sa tubig kan 2013. An Tsina an may pinakadakulang namomoknang kuryente hale sa tubig na igwang  nin produksyon kan 2013 na minarepresenta sa 16.9% kan domestikong paggamit nin kuryente.

An gasto sa hidroelektrisidad iyo relatibong hababa, na minahimo saiya bilang sarong kompetitibong gunuan nin naliliwat na kuryente. An mga hidro-istasyon dae nagkokonsumo nin tubig, bakong arug kan coal o planta nin gas. An tipikal na gasto sa kuryente gikan sa hidro-istasyon iyo mas dakula nin 10 megawatts na iyo 3 hasta 5 US sentabo kada kilowatt hour. Sa pagkaigwa nin dam asin reservoir ini iyo malalain kun kinakaipo huli ta an kantidad na namomokna kan istasyon iyo pwedeng maglain nin marikas (kasinsadit nin pirang segundo), palangkaw o pararom, para makua an pabarabagong pangangaipo kan enerhiya. Sa oras na mahaman an sarong pasilidad, an proyekto mayo nin direktang ati, sagkod harus may hababaon na kontribusyon sa lebel kan greenhouse gases kumpara sa mga plantang potoboltaikong asin minagamit nin fossil fuel. Alagad, kun sa hababang kagubatan pigtugdok, kun sain an inundasyon nin parte kan kagubatan iyo kinakaipo, pwede sindang magluwas nin substansyal na bilang nin greenhouse gases.

An konstruksyon kan sarong pasilidad nin hidroelektrisidad iyo pwedeng magkawsa nin signipikong impak sa kapalibotan, urog na sa pagkawara nin matatanumang daga asin maiistaran. Nakakadisrapto man sinda sa natural na ekolohiya kan salug na nakakaapekto sa mga nabubuhay asin ekosistema, sagkod an siltasyon asin paterno nin erosyon. Mientras an mga dam pwedeng mapaurog an peligro kan pagbaha, pati naman an pagpalya kan dam na pwedeng magin katastropiko.

## Hilingon man

* Enerhiyang heotermal
* Natural gas
* Enerhiyang nukleyar

## Mga panluwas na takod

*International Hydropower Association
*
*National Hydropower Association, US
*Hydropower Reform Coalition 
*Interactive demonstration on the effects of dams on rivers 
*European Small Hydropower Association
*IEC TC 4: Hydraulic turbines (International Electrotechnical Commission - Technical Committee 4) IEC TC 4 portal with access to scope, documents and TC 4 website  

## Toltolan
Pitoy Moreno

Si **Jose "Pitoy" Moreno, Jr.** (Pebrero 25, 1925 – Enero 15, 2018) sarong Filipino na tagadesinyo nin moda asin enot na nagtulod kan bestidan Maria Clara . Siya sikat sa moda sa Asya na bantog na *Fashion Czar of Asia*. Siya an nag establisar nin moda sa Filipinas sa kinaban kan  1960 hanggang siya magretiro, na nagtao nin tiyansa sa mga aking Filipino na tagadesinyo nin moda sa Europa, the Middle East, Amerika, asin iba pang parte kan Southeast Asia.

## Pagkagadan
Nagadan si Moreno kan Enero 15, 2018  sa Manila Doctors Hospital, kun saen siya naghaloy sa helang. Nakumpirma na siya nagadan sa atake sa puso. Bago siya magadan, inapod siyang "*pillar of Philippine fashion*" asin"*a significant cog of Philippine society*". An saiyang mga labi dinara sa Manila Memorial Park.

## Hilingon man

* List of fashion designers from the Philippines

## Mga t0ltolan
Alipatikong kompwesto

Sa organikong kimika, an mga hidrokarburo (mga kompuwesto na solamenteng pigbibilog nin karbon asin hidroheno) iyo nababanga sa duwang klase: aromatikong kompuwesto asin **alipatikong kompuwesto** (Ingles: *aliphatic compound*; ; G. *aleiphar*, taba, lana), midbid man bilang mga dae-aromatikong hidrokarburo. 

Ang mga alipatiko iyo pwedeng magin sikliko; alagad, an mga hidrokarburo na may doble o tripleng sugpon na nasusuway nin solong sugpon sa sistemang pi na minasunod sa *Hückel's rule* iyo pigkokonsidera na nagpapahiling nin aromatisidad.  An mga alipatikong kompuwesto iyo pwedeng magin saturado, arug kan hexane. o dae-saturado, arug kan hexene asin hexyne. An mga bukang-kadenang kompuwesto (matanos man o saranga-sanga) iyo mayong mga singsing nin maski anong klase, sagkod dagos iyo alipatiko.

## Istraktura

An mga alipatikong kompuwesto pwedeng magin saturado, natatakod nin mga solong sugpon (alkano), o dae-saturado, may dobleng sugpon (alkeno) o tripleng sugpon (alkino). Maliban sa hidroheno, pwede man maitakod an ibang elemento sa kadenang karbon, an kadaklan iyo an oksiheno, nitroheno, asupre, asin klorina. 

An pinakabakong komplikadong alipatikong kompuwesto iyo an metano (CH4).

## Karakter

Kadaklan kan mga alipatikong kompuwesto iyo marikas masulo kaya ngani an hidrokarburong ini iyo nagagamit bilang panggatong, arug kan metano sa Bunsen burner sagkod bilang "liquefied natural gas" (LNG), asin ethyne (acetylene) sa pagsolda.

## Mga halimbawa kan alipatikong kompuwesto/ dae-aromatiko
An pinakaimportanteng alipatikong kompuwesto iyo:

* n-, iso- asin cyclo-alk**an**es (saturadong hidrokarburo)
* n-, iso- asin cyclo-alk**en**es asin -alk**yn**es (dae-saturadong hidrokarburo).

An mga importanteng halimbawa kan mga hababang-molekular na alipatikong kompuwetso iyo mahihiling sa listahan sa irarom (paglista base sa bilang nin mga atomo kan karbon):

## Toltolan
Ukay-ukay

An **ukay-ukay** ( ) sarong tindahan sa Pilipinas kun saen an mga segunda manong mga gamit arog nin bado, bag, sapatos asin iba pang aksesorya binebenta sa baratong presyo. An mga gamit na nababakal sa mga ukay-ukay hali sa North American o mga bansa sa  Europa.

## Etymolohiya

An terminong ukay-ukay hali sa Cebuano na *ukay*, ibig sabihon "maghalukay." Sa teknikal, an terminong Ingles na Ukay-Ukay iyo an "DIG-DIG". Ini  may kaparehas kan *wagwag*, an pagpagpag kan bado sa ere asin pagtanggal nin alpog; asin SM, nangangahulugan na *segunda mano* (secondhand), na sarong pun sa tindahan na SM.

## Hilingon man

* Divisoria
* Sari-sari store

## Mga toltolan

## Panluwas na takod

* The University of Ukay at Rappler

**Bibliography**

*
Eduardo Quisumbing

Si **Eduardo Quisumbíng y Argüelles** (Filipino: *Eduardo Argüelles Quisumbing*; Nobyembre 11, 1895, Santa Cruz, Laguna – Agosto 23, 1986, Syudad nin Quezon) iyo Filipinong biyolohista na saro sa nangengenot na awtoridad sa mga tinanom sa Filipinas.                                                                                                                                                                    

## Edukasyon
Naguno niya an saiyang BSA sa Biyolohiya sa Unibersidad kan Pilipinas Los Baños kan 1918 asin an saiyang MS sa Botanika sa parehas na unibersidad kan 1921, sagkod an Ph.D. sa taksonomiya sa tinanom, sistematiko, asin morpolohiya sa Unibersidad kan Chicago kan 1923.

## Karera
Poon 1920 hasta 1926 siya nakatakod sa Kolehiyo kan Agrikultura sa U.P., asin poon 1926 hasta 1928 sa University of California; kan 1928 nagin siyang sistematikong botaniko asin poon kan Pebrero 1934 nagin aktong pamayo nin Natural Museum Division kan Bureau of Science, Manila, na ngunyan direktor kan Nasyunal na Museo. Kan siya pigkaag sa U.S. Navy sa Guiuan, sa sur na puro kan Samar, naghimo siya nin mga koleksyon sa rehiyon. Nagretiro siya bilang direktor kan Nobyembre 1961, asin kan mga suminunod na taon iyo nakatakod na sa Unibersidad kan Araneta. Napasairarom man saiya an restorasyon kan Herbarium na iyo labing nagaba durante kan giyera.

Nagin awtor si Quisumbing kan mga taksonomiko asin morpolohikong papeles, kun sain an nagkapira iyo dapit sa orkids kabali na an ‘*Medicinal plants in the Philippines*’ (Manila 1951). An *Saccolabium quisumbingii* iyo pigngaranan sa saiyang onra. Resipiyente man siya kan Distinguished Service Star (1954) para sa saiyang dakulang kontribusyon sa lado nin sistematikong botanika; Diploma of Merit on Orchidology asin Fellow Gold Medal, Malaysian Orchid Society (1966); Gold Medal, American Orchid Society (1969), sagkod 1975 PhilAAS Most Outstanding Award.

## Hilingon man

* Siyensya asin teknolohiya sa Filipinas
* Botanika
* Taksonomiya

## Toltolan


## Panluwas na takod

* DOST - National Academy of Science and Technology sa www.nast.dost.gov.ph
* QuisumbingE sa www.nationaalherbarium.nl
Arkeolohiya

An **arkeolohiya** (Ingles: *archaeology* o *archeology*) iyo an pag-aadal sa kasibotan kan katawohan sa paagi nin pagrekober asin pag-analisa kan materyal na kultura. Pigkokonsidera an arkeolohiya bilang sarong sanga kan sosyo-kultural na antropolohiya, pero an mga arkeolohiko iyo minakurit man hale sa biyolohikal, heolohikal, asin pangkapalibotan na sistema sa paagi nin pag-aadal kan nagligad. An arkeolohikal na rekrod iyo pigbibilog nin mga artipakto, arkitektura, biyopakto o ekopakto asin kultural na tanawon. An arkeolohiya iyo pigkokonsidera na parehong sosyal na siyensya asin sanga kan humaninades. Sa Europa, ini iyo pigtatanaw bilang sarong disiplina sa saiyang sadiring katundan o bilang sub-lado kan iba pang mga disiplina, mientras sa Norteng Amerika an arkeolohiya iyo sarong sub-lado kan antropolohiya.

An mga arkeologo iyo nag-aadal nin pantawong prehistorya asin historya, gikan sa mga paghaman nin mga enot na kagamitang gapo sa Lomekwi sa Subangan na Aprika 3.3&nbsp;milyong taon na an nakaagi hasta sa mga katatapos pa sanang dekada. An arkeolohiya iyo lain sa palaeontolohiya, na iyo an pag-aadal sa natatadang mga fossil. Ini iyo partikular na importante sa pag-adal manungod sa prehistorikong sosyedad kun sain mayo nin mga nakasurat na rekord para pag-adalan. An prehistorya iyo kabali an lagpas 99% kan nagligad sa katawohan, gikan sa Paleolitiko hasta sa pagpoon kan literasidad kan mga komunidad sa kinaban. An arkeolohiya iyo may manlainlain na katuyohan, poon sa pag-intindi sa kultural na historya hasta sa paghaman liwat nagligad na pamumuhay sa pag-dokumentar asin pagpapaliwanag kan mga pagbabago sa sosyedad nin katawohan sa pagdalagan nin panahon. Gikan sa Griyego, an terminong *arkeolohiya* iyo may literal na kahulugang "an pag-aadal kan suanoy na uusipon.”

Kabali sa disiplina an pagsurbey, ekskabasyon (pagkalot), asin dagos na pag-analisa kan mga datos na nakolekta tanganing manudan nin maray an nagligad. Sa mahiwas na sakop, an arkeolohiya iyo nakadepende sa nagsasarabatang disiplinaryong pag-aadal.

An arkeolohiya iyo nahaman hale sa antikwarinsimo sa Europa durante kan ika-19 na siglo, sagkod iyo nagin nang sarong pankinabang disiplina. An arkeolohiya iyo nagagamit kan mga nasyun-estado ngarig makamokna nin partikular na pagtanaw sa nagligad. Poon sa enot niyang kahamanan, an nagkapirang mga ispesipikong sub-disiplina kan arkeolohiya iyo nahaman, kabali na an pangdagat na arkeolohiya, feministang arkeolohiya, asin arkeoastronomiya, sagkod nagkapirang manlainlain na siyentipikong teknik an nahaman tanganing makatabang sa arkeolohikal na imbestigasyon. Alagad an mga arkeologo sa ngunyan iyo minaatubang sa nagkapirang mga problema arug kan pseudoarkeolohiya, an paghambog sa mga artipakto, kawaran nin pampublikong interes, sagkod oposisyon sa pagkalot kan mga natatadang lawas nin tawo.

## Hilingon man

* Kultura
* Uusipon
* Antropolohiya

## Toltolan
Bahag

An **Bahag** sarong tela na ginagamit sa Filipinas bago mag-abot an mga parasakop na taga-Europa, na gingagamit man kan ibang mga katutubo sa ngunyan - lalo na an mga taga Cordillera sa norteng parte nin Luzon.

Ini gibo sa kamot na halabang tela na nakatahob sa tahaw na parte kan lalaki. An desinyo kan habi kaini popular sa mga tribo na nagsusulot Bahag, kaparehas nin Celtic Tartans.

An mga modernong bahag nahihiling na sa kapatagan bilang mga adorno sa harong o mga parte nin moda.

## Mga toltolan

* https://web.archive.org/web/20070709040548/http://www.tribo.org/textiles/bahag.html
* Cultural Heritage: Philippine Tribes - Mangyan
* Scott, William Henry (1994). *Barangay: Sixteenth Century Philippine Culture and Society.* Quezon City: Ateneo de Manila University Press. .

## Panluwas na takod

* a demonstration of how a Bahag is worn
Alkano

Sa organikong kimika, an **alkano** (Ingles: *alkane*), o **parapino** (Ingles: *paraffin*) (sarong historikal na tribyal na ngaran na igwa man nin lain na kahulugan), iyo sarong asiklikong saturadong hidrokarburo. An mga alkano iyo pigbibilog nin mga atomo kan hidroheno asin karbon na nakakaag sa garu sanga-sangang istraktura kun sain an gabos na sugpong karbon-karbon iyo solo sana.  

An International Union of Pure and Applied Chemistry (IUPAC) iyo may depinisyon para sa alkano na "asiklikong sanga-sanga o dae-sanga-sanga na mga hidrokarburo na may heneral na pormulang C*n*H2*n*+2, asin dagos pigbibilog nin entirong hidrohenong atomo asin saturadong karbon na atomo". Alagad, an nagkapirang mga gunuan iyo ginagamit an termino para ipahiling an *maski* anong saturadong hidrokarburo, kabali na an monosikliko (i.e. an sikolalkano) o polisikliko, dawa ngani sinda igwa nin distinkto na heneral na pormula (i.e. an mga sikloalkano iyo C*n*H2*n*).

## Istraktura
An mga alkano may heneral na pormulang C*n*H2*n*+2. An mga alkano iyo may hiwas nin kompleksidad poon sa pinakasimpleng kaso nin metano (CH4), kun sain an *n*&nbsp;=&nbsp;1 (minsan inaapod na magurang na molekula), hasta sa mga arbitraryong dakula asin komplikadong molekula, arug kan pentacontane (C50H102) o 6-ethyl-2-methyl-5-(1-methylethyl) octane, na iyo sarong isomer kan tetradecane (C14H30).

Sa sarong alkano, an lambang atomo na karbon iyo "sp3-hybridized" na igwang apat na sugpong sigma (C–C o C–H), asin an lambang atomo na hidroheno iyo pigtatakod sa saro sa mga karbon na atomo (sa sarong supong C–H). An pinakahalabang serye nin nakasurugpong karbon na atomo sa sarong molekula iyo bistado bilang an karbon na iskeleton o karbon na likod-tulang. An bilang nin mga karbon na atomo iyo pwedeng makonsidera bilang an sukol kan alkano.

## Tabla nin mga alkano

## Hilingon man

* Alipatikong kompuwesto
* Alkeno
* Alkino

## Padagos na pagbasa

* Virtual Textbook of Organic Chemistry
* A visualization of the crystal structures of alkanes up to nonan

## Toltolan