open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mga tataramon na Meso-Kordilyera

An **mga tataramon na Habagatan–Katahawan na Kordilyera** (pan-alternatibo **mga tataramon na Meso-Kordilyera**) iyo an grupo nin mga tataramon na tinataram kan mga Igorot asin mga kaano-anong mga tawo sa Filipinas.

## Mga tataramon
Klasipikasyon per Himes (2005):

*Amihanan na Alta
*Habagatan na Alta
*Katahawan na Kordilyera
**Isinai
**Kalinga–Itneg
***Itneg (saróng kumpol nin diyalektos)
***Kalinga (saróng kumpol nin diyalektos)
**Nukleyar Kordilyera
***Ifugao
***Balangao
***Bontok–Kankanay
****Bontok–Finallig
****Kankanaey
*Habagatan na Kordilyera
**Ilongot
**Pangasiniko
***Pangasinan
***Benguet
****Ibaloi
****Karao
****Iwaak
****Kallahan

## Mga Toltolan
Tataramon na Kalinga

An **Kalinga** saróng kumpol nin diyalektos kan provincia nin Kalinga sa Filipinas, tinataram kan mga tawo nin Igorot, kaiba kan Ilokano. An klase na Banao na Itneg, dae ini saró sa kagtaraid kaining mga tataramon na Itneg.

## Toltolan
Tataramon na Ibaloi

An **tataramon na Ibaloi** (pig'aapod man na **Inibaloi**), kaiba sa sangâ nin Malayo-Polinesyo kan pamilya nin mga tataramon na Austronesyo. Kaano-ano kaini an tataramon na Pangasinan na panginot na tinataram sa provincia nin Pangasinan, madudugangan sa Habagatan-sulnopan kan Benguet.

Tinataram an Ibaloi sa tahaw asin habagatan kan Benguet sagkod sa sulnopan kan Nueva Vizcaya. An mga diyalekto kaini iyo an Daklan, Kabayan, asin Bokod (*Ethnologue*).

## Toltolan

**A handy guidebook to the Ibaloi language*. Baguio City, Philippines: Tebtebba Foundation, 2010.

## Mga panluwas na takod
*Ibaloy orthography 
*Ibaloy-language word list from the Austronesian Basic Vocabulary Database
Casiguran Dumagat Agta

An **Casiguran Dumagat Agta**, bisto man bilan **Dumagat Agta** o **Casiguran Agta**, saróng tataramon na Aeta kan Filipinas. Pigtataram ini kan mga maabot sa 610 na mga parataram, kadaklan sa mga ini nakaistar sa Rawis nin San Ildefonso, sa bilog kan suba' poon sa Casiguran, Aurora.

## Hilingon man
*Lista kan mga lingguwistikong materyales asin mga diskripsyon, online access
*Agta Demographic Database: chronicle of a hunter-gatherer community in transition, https://www.sil.org/resources/publications/entry/9299

## Mga Toltolan
Rawis nin San Ildefonso

An **Rawis nin San Ildefonso**, saróng rawis sa sentral luzon, sa subangang parte kan isla nin Luzon sa Filipinas na nasa tagboan na . Sakop ini kan munisipalidad nin Casiguran, Aurora.
Tataramon na Antsi

An tataramon na **Antsi** (Anchi), ***Mag-antsi***, (Mag-Anchi Ayta man) saróng, tataramon na Sambaliko na may maabot sa 4,200 na mga parataram (Stock 2005). Pigtataram ini sa mga komunidad nin Filipino Aeta sa  mga munisipalidad na zambal kan Botolan, San Marcelino, asin Castillejos; sa mga munisipalidad nin Tarlaqueño kan Capas and Bamban; sa Mabalacat, Pampanga; sin sa mga syudad sa Angeles.

## Hilingon man
*Mga tataramon kan Filipinas

## Mga Toltolans

## mga Panluwas na Takod
*Sample recordings from the GRN Network
Tataramon na Botolan

An **Botolan** saróng tataramon na Sambaliko na tinataram kan 32,867 (SIL 2000) na Sambal, pangenot sa mga munisipalidad nin Zambal kan Botolan asin Cabangan sa Filipinas.

## Halimbawá kan mga teksto

### Ama niamo

#### Bersyon hale sa Mateo
*Tatay nawen ya anti ha katatag-ayan,*
*Hay ngalan mo ay igalang dayi nin kaganawan.*
*Andawaten nawen ya tampol kayna dayin mag-arí.*
*Mangyari dayi ya kalabayan mo bayri ha babon lotá*
*Bilang ombayro ha katatag-ayan.*
*Hapa- ay biyan mo kayin pamamangan ya*
*angka-ilanganen nawen.*
*Patawaren mo kayi ha kawkasalanan*
*nawen bilang pamatawad nawen ha nakapagkasalanan konnawen.*
*Agmo kayi biyan ma-irap ya pagsobok boy*
*ipakarayó mo kayi koni Satanas.*

### Nasyunal na [[ariwaga]] kan Filipinas

Sa ibabâ an salin kan Botolan kan nasyunal na ariwaga kan Filipinas kasunod kan   orihinal na Filipino.

*Botolan: “*Hay ahe tanda nin nanlek ha pinangibatan, ay ahe makalateng ha lalakwen.*”
*Filipino: “*Ang hindi marunong lumingon sa pinanggalingan ay hindi makararating sa paroroonan.*”

## Hilingon man

*Mga tataramon kan Filipinas

## Mga Toltolan

## Mga Panluwas na Takod
*Grammar sketch of Botolan
*Sample recordings from the GRN Network, in Botolan
*Hay Halita nin Diyos , Bible verses in Botolan
Tataramon na Abellen

An **Abellen**, **Abenlen**, **Aburlin,**  o **Ayta Abellen**,  sarong tataramon na Sambaliko. 
igwa ining humigit-kumulang 3,500 na parataram asin tinataram sa mga komunidad kan Aeta  sa provincia nin,Tarlac sa Filipinas 
an Ayta Abellen mismo, parte kan tataramon na Sambaliko sa Filipinas asin magkaano-ano sa maabot 5  pang ibang mga dialektos kan Ayta, kundi pati na man kan Botolan na dialektos kan Sambal.

## Mga toltolan
Dupaningan Agta

An **Dupaningan Agta** (Dupaninan Agta), o **Subangan na Cagayan Agta**, sarong tataramon na tinataram kan sarong semi-nomadiko na mangangasong mga tawo nin Negrito kan mga provincia nin Cagayan asin Isabela sa norteng Luzon, Filipinas. An diyalektong Yaga kaini an bahagyang nauunawaan lamang.

## Mga Toltolan

## Mga panluwas na takod
* PARADISEC has an open access collection of recordings in Dupaningan Agta. These recordings include elicitation sessions, wordlists, stories, and songs. Sessions also include Ilocano, the local contact language, and occasionally also Tagalog.
Provincia nin Agusan

An **Agusan** saróng dating provincia kan Filipinas. Pigmukna ini kan Agosto 20, 1907, kan Akta Gobierno Provincial blg. 1693, asin nawara kan November 14, 1967, kan Akta Republika Nu. 4979. An teritoryo kaini nabangá sa duwa: na sa ngunyan iyo nang Agusan del Norte asin Agusan del Sur.

## Hilingon man
*Provincia nin Agusan del Norte
*Provincia nin Agusan del Sur
Ethnologue

An **Etnologo: An mga tataramon kan kinaban**, sarong taunang publikasyon na toltolan asin ini nakaimprinta asin man online na igdi masususog an mga istadistika saka iba pa man na impormasyon manongod sa mga nabubuhay na mga tataramon sa  kinában.

Ini enot pinaluwas kan 1951, asin ngonyan taon-taon na ipinupublikar kan SIL International, sarong non-profit na organisasyong Kristiyano na nakabase sa US, sa enterong mkinaban. An katuyohanm kaini na gayo miyo an an pag'adalan, mapagantad, asin madokumento an mga tataramon para sa mga katuyohan na pangrelihiyon saka pa man mapauswag an literasiya.
Pagkagadan kan tataramon

Sa linggwistika, nangyayari an **pagkagadan kan tataramon** pag nawara na an ultimong parataram kan tataramon na ini. Alagad, sinasabi kan ibang linggwista na an sarong lenggwahe gadan na dawa may buruhay pang mga parataram kaini kun an mga natatadang mga gurang na ini dai na ninda ginagamit an saindang tataramon sa komunikasyon. Sa paghunat kan kahulogan, siring man sinasabi na "napuho' na an tataramon" kun dai na bisto ngani an lenggwahe bako sana kan dating parataram kaini kundi mga nag'arog sa pagtaram kaini.  An inaapod man na **[[Lingguwisismo|Linguicide]]**,, iyo an kagadanan kan sarong tataramon huli sa mga pangyayaring natural (arog kan lakopan na pagbaha sa bilog na komunidad asin napara an habitantes) o huli sa makuring kariribokan sa politika. An saro pa iyo an inaapod na **[[bcl.wiktionary:nalalangtoban|Nalalangtoban]]**, na sarong "paghamil" kan sarong tataramon kan sarong dominanteng lenggwahe.

## Toltolan
Tataramon na Bolinao

An **tataramon na Bolinao** o **Binubolinao** sarong tataramon kan mga tataramon na Sentral Luzon na tinataram sa mga munisipalidad kan Bolinao asin Anda, Pangasinan sa Filipinas. Ini igwang humigit-kumulang 50,000 na parataram (Ethnologue 1990), na nagbugtak saiya na panduwang pinakalawak na pataram na tataramon kan Sambal. Kadaklan sa mga parataram kan Bolinao, pwedeng magtaram nin tataramon na Pangasinan asin tataramon na Ilokano.

### Pagkukumparar kan tataramon
Sarong karaniwang kawikaan gikan sa heroeng nasyunal kan filipinas na si Jose Rizal sa tataramon na Bikol (partido bikol), “*An dai tataung maghiling sa pinaghalian, dai makaabot sa saiyang papadumanan* asin sa Naga bikol * An dai nalingoy sa hinalean, dai makaabot sa padudumanan.*,” 
an pigpalis sa Bolinao, na sinusundan kan panrehiyunal na tataramon na Pangasinan, an panrehiyong tataramon na Ilokano, asin an orihinal na Tagalog para sa pagkukumparar:

## Hilingon Man
*Mga tataramon kan Filipinas

## Mga toltolan

## Mga panluwas na Takod
*Binubolinao.com, website dedicated to the preservation of the Bolinao language.
*bolinao.webonary.org , an online Binubolinao or Bolinao dictionary.
Tataramon na Iwaak

An **Iwaak** (pigbabaybay man na I-wak o I'wak) sarong tataramon na Habagatan-Katahawan na Kordilyera na tinataram kan haros 3,300 katawo sa palibot kan linyada nin mga bukid kan katahawan na Cordillera kan Luzon, Filipinas. Ini sarong tataramon na Pangasiniko na kaano-ano sa Pangasinan, saro sa mga rehiyonal na tataramon sa nasyon, na igwang mga 1.2 milyong parataram.

Susog sa Ethnologue, sa sirangan na banwaan kan Itogon, Benguet, pigtataram an I-wak sa mga barangay kan Tojongan, Bakes, Lebeng, Domolpos, Bujasjas, asin Kayo-ko. Pigtataram man ini sa baryo kan Salaksak, banwaan nin Kayapa, Probinsya nin Nueva Vizcaya.

## Mga Toltolan
Tataramon na Malaweg

An **Malaweg** (Malaueg) saróng tataramon na tinataram kan mga tawo nin Malaweg sa norteng parte kan Filipinas. Segun sa *Ethnologue*, diyalektos ini kan tataramon na Itawis.

Kadaklan na tinataram an Malaweg sa Norteng rehiyon kan Kabukidan nin Kordilyera asin pira sa Provincia kan Cagayan, mayoridad sa munisipalidad nin Rizal. Nuebe-otso porsiyento kan nag-eerok sa Rizal, mga parataram nin Malaweg, asin bistado an munisipalidad sa "An pinakaenot na munisipalidad kan Malaweg".

## Mga Toltolan

## Panluwas na Takod
*Malaweg lexicon
*Malaweg syntax
*Ortograpiya Ya Malawég (2016)  by Komisyon ng Wikang Filipino (KWF)
Tataramon na Itawis

An **Itawis** ( *Itawit* o *Tawit* man bilan saróng endonym), saróng tataramon na Amihanan na Filipino na tinataram kan mga tawo nin Itawis asin kaano-ano kaini an Ibanag asin Ilokano. Bakong arog sa ibang mga tataramon na Filipino, an Itawit asin an mga kaano-ano kaini, igwang mga katanog na /z/, /f/, /v/, asin /dʒ/ (pigbabaybay na ). Halimbawá kaini, fefeg (pamaypay), madyan (katabang), kazzing (kanding), asin bavi (orig).

## Halimbawá

 
**Pagkukumparar sa Ibanag**

## Mga Toltolan

*Tharp, James A. and Mateo C. Natividad. 1976. *Itawis-English wordlist with English-Itawis finderlist*. New Haven, CT: Human Relations Area Files.

## Mga Panluwas na Takod
*Itawis language word list from the Austronesian Basic Vocabulary Database
*Ortograpiya itáwit (2016)  by Komisyon ng Wikang Filipino (KWF)
Tataramon na Isnag

An **Isnag** (pig'aapod man na *Isneg*) saróng tataramon na tinataram kan mga 40,000 katawo na Isnag kan probinsya nin Apayao sa Administratibong Rehiyon Kordilyera kan Amihanan na Filipinas. Mga 85% kan Isnag, may kakayahan na makabasa nin tataramon na Isnag. Kadaklan man sa mga Isnag nagtataram nin Ilokano.

## Mga Toltolan


## Mga Panluwas na Takod
* Listen to a sample of Adasen from Global Recordings Network
Tataramon na Kallahan

An **Kalanguya**, pig'aapod man na **Kallahan**, saróng kumpol nin diyalekto kan Amihanan na Luzon, Filipinas.

## Pagkakahereras
Pigtataram an Keley-i Kallahan (pig-aapod man na Antipolo Ifugao, Hanalulo, Keley-i, Keley-i Kalanguya, Keleyqiq Ifugao) sa mga banwaan nin Kiangan asin Aritao kan Probinsya nin Ifugao. An Bayninan asin Ya-Tuka (*Ethnologue*) an mga diyalektos kaini.

Pigtataram an Kalanguya (pig-aapod man na Ikalahan, Kalangoya, Kalangoya-Ikalahan, Kallahan, Kayapa) sa (*Ethnologue*):
*kasulnupan Probinsya nin Nueva Vizcaya
*Probinsya nin Ifugao (Banwaan nin Hungduan)
*Probinsya nin Benguet (Banwaan nin Bokod)
*kaamihanan-subangan kan Probinsya nin Pangasinan (Banwaan nin San Nicolas)
 
An mga diyalekto kan Kalanguya iyo an (*Ethnologue*):
*Katahawan na Kalanguya (Kayapa)
*Amihanan na Kalanguya (Ambaguio, Tinoc)
*Habagatan na Kalanguya (Santa Fe)
*Sulnopan na Kalanguya (Benguet)

## Mga Toltolan
Tataramon na Dumpas

An **Dumpas** saróng tataramon na Dusuniko kan Malaysia.

## Klasipikasyon
Miski na pigklasipikar nina King & King (1984) an Dumpas bilan Paitaniko, pigklasipikar ni Lobel (2013:396-398) an Dumpas bilan saróng tataramon na Dusuniko na partikularmenteng kaano-ano an Sungai Karamuak (pig'aapod man na Sukang), alagad magabat an nagin impluwensya kan mga kagtaraid kaining mga tataramon na Paitaniko.

Sa ngunyan, mahihiling an Dumpas sa norteng Munisipalidad nin Beluran, kun saen napapalibutan ini kan mga tataramon na Paitaniko arog kan Sungai Paitan, Tombonuwo, Lingkabau, asin Sungai Beluran (Lobel 2013). Pigtataram man sa lugar an Tidung asin Tausug.

## Toltolan

*King, Julie K., and John Wayne King. 1984. *[https://dx.doi.org/10.15144/PL-C78 Languages of Sabah: A survey report]*. C-78. Canberra: Pacific Linguistics, The Australian National University.
*Lobel, Jason William. 2013. ''Philippine and North Bornean languages: issues in description, subgrouping, and reconstruction'' . Ph.D. dissertation. Manoa: University of Hawai'i at Manoa.
Mga tataramon na Kadagáang Dayak

An **mga tataramon na Kadagáang Dayak** iyo an dosenang grupo o mga tataramon na pigtataram kan mga Bidayuh Kadagáang Dayak kan Borneo, na may solo-solong tataramon sa Sumatra.

## Mga tataramon
Pigklasipikar kan *Glottolog* an mga tataramon na Kadagáang Dayak bilan minasunod.

***[[Mga tataramon na Bekati’|Bekati’]]**: Bekati’ (Bekatiq), Sara, Lara’ (Rara)
***Bidayuh**
**Bukar Sadong, Rejang (sa Sumatra)
**Biatah–Tringgus, Jagoi (Bau)
***[[Mga tataramon na Sur na Kadagáang Dayak|Sur]]**: Djongkang, Kembayan, Semandang, Ribun
*Benyadu’
*Sanggau

Pigklasipikar ni Smith (2017) an mga tataramon na Dayak bilan minasunod.
*Banyadu-Bekati (Banyadu, Bekati, Rara, Lara)
*Bidayuh-Sur na Kadagáang Dayak
**Bidayuh (Bau-Jagoi, Bukar-Sadong, Sungkung, Hliboi, Biatah)
**Sur na Kadagáang Dayak (Golik, Jangkang, Ribun, Sanggau, Simpang)

## Mga Toltolan

*Noeb, Jonas; Rensch, Calvin R.; Rensch, Carolyn M.; Ridu, Robert Sulis. 2012. ''The Bidayuh Language: Yesterday, Today and Tomorrow (Revised and Expanded)''. SIL Electronic Survey Report. SIL International.
Tataramon na Sanggau

An **Sanggau** saróng tataramon na Dayak kan Borneo. Naiiba an mga klase nin Sanggau, asin pwedeng pagkakaiba nin mga tataramon.

## Mga Toltolan
Tataramon na Bintulu

An **Bintulu** saróng tataramon na Austronesyo kan Borneo. Winalat ini ni Blust (1974, 2010) bilan pigsuway sa laog kan mga tataramon na Norteng Sarawakano. Pigtalá kan *Ethnologue* na pwedeng kaano-ano kaini an Baram na nasa laog kan mga tataramon na ito.

## Mga panluwas na takod
* An Paradisec igwa nin bukas na akses na koleksyon nin Bintulu language recordings na ginibo ni Robert Blust.
* Igwa man an Kaipuleohone nin .

## Toltolan
Schwa

Sa Linggwistika, urog na sa ponetika asin ponolohiya, an **schwa** (pigbabaybay man na **shwa**) sarong tanog na tahaw-patanog kan tahaw nin tsart kan patanog (*mid-central vowel*) na igwang simbolong ə sa IPA. Sa palatuldikang Filipino, pigsisimbolo ini nin patuldok na letraE (ë) asin madudugangan sa mga tataramon  na Ilokano, Mëranaw, Kankana-ëy asin iba pa.

## Etimolohiya

Pinamidbid kan sarong Aleman na linggwistiko an terminong schwa kaidtong ika-19 na siglo gikan sa Hebrew  (&nbsp;, clasikal na pagsayod: &nbsp;[ʃə̑wɔː]), an ngaran kan  sinyales na ginamit tanganing mag-indikar nin ponema. Enot iyan na ginamit sa Ingles kaidtong kaamayi kan dekada1890.

## Toltolan
Wikipedyang Gorontalo

An **Wikipedyang Gorontalo**, sarong nasa linyang o online na ensiklopedya kan tataramon na Wikipediang Gorontalo asin parte kan Wikipedia Indonesya. Karaniwang pigsusunod kan Gorontalo Wikipedia an mga pangenot na panuntunan kan Wikipedyan Indones. Halyunon an wikipedia sa tataramon na Gorontalo sa Wikimedia incubator project, poon pa kan ini na-inkubator kan 2010 hasta sa Abril kan 2018.

## Uusipon

Sa enot, nagibo an sarong pangenot na pahina kan sarong paragamit kan Setyembre 7, 2010. Kapuas'puasi, pigbágo an pahinang ini kan ini pigsabi ni Lingga asin an iskritura, piggibo kan NoiX180. Hasta Pebrero 2014 igwa ining 6 na bagong artikulo. Nag-ambag an mga paragamit na si Marwan Mohamad sa artikulo matapos mahiling an pahinang ini na pigheras ni Lukman Tomayahu sa Facebook.

## Inaprubahan bilan sarong wikipedia

Hasta Abril 2018 an bilang kan mga artikulo sa pahina nin inkubator kan tataramon na Gorontalo uminabot sa 2,645 na artikulo na pigsulat kan mga kontribyutor kaini. Kan nakalihis na Marso 6, inaprobahan kan admin kan Wikimedia Foundation an kahilingan na ilihis an pahina kan inkubator sa Wikipedia Gorontalo, pagkatapos piggibo ab pag-beripika sa linguist kan Gorontalo sa paagi kan e-surat. Kan Abril 19, 2018 sa oras kan Indonesia, kan an admin Foundation admin server, pigpaluwas an Wikipedia Gorontalo asin pwede nang ma-access sa online

### Ika 1000 na artikulo
Kan 22 Mayo 2016 uminabot sa 1000 artikulo an Wikipedia bahasa Hulontalo.
Mga tataramon na Norteng Sarawakano

An **mga tataramon na Norteng Sarawakano**, iyo an saróng grupo kan mga tataramon na Austronesyo na pigtataram sa Norte-Subangang parte kan provincia nin Sarawak, Borneo, asin pigpanukala ini ni Blust (1991, 2010).

;Mga tataramon na Norteng Sarawakano
*Kenyah
*Mga tataramon na Dayiko (Apo Duat)
*Berawan–Ibabang Baram
**[[Tataramon na Bintulu|Bintulu]]*

An *Ethnologue* 16 pigdagdag an Punan Tubu bilan pandagdag nin sangâ, asin mga talá na an Bintulu pwedeng magin kaano-ano an Baram. Pighali an mga tataramon na Melanau–Kajang sa Blust 2010.

## Klasipikasyon
Pigklasipikar ni Smith (2017) an mga tataramon na Norteng Sarawakano bilan mga minasunod.
*Bintulu
*Berawano–Ibabang Baram
**Berawano (iba't ibang mga diyalektos)
**Ibabang Baram (Miri, Kiput, Narum, Belait, Lelak, Lemeting, Dali’)
*Mga tataramon na Dayiko
**Kelabit (Bario, Pa’ Dalih, Tring, Sa’ban, Long Seridan, Long Napir)
**Lun Dayeh (Long Bawan, Long Semadoh)
*Kenyah
**Kadagáang-taas (Lepo’ Gah, Lepo’ Tau, Lepo’ Sawa, Lepo’, Lepo’ Laang, Badeng, Lepo’ Jalan, Uma’ Baha, Uma’ Bem, Òma Lóngh)
**Kadagáang-baba
***Subangan na Kadagáang-baba (Uma’ Pawe, Uma’ Timai, Lebo’ Kulit)
***Sulnupang Kadagáang-baba (Lebo’Vo’, Sebop, Penan (eastern and western varieties))

## Pambitis-tala

## Mga Toltolan
*K. Alexander Adelaar and Nikolaus Himmelmann, *The Austronesian languages of Asia and Madagascar.* Routledge, 2005.
Mga tataramon na Sama-Bajaw

An **mga tataramon na Sama-Bajaw** sarong mabansay na pigtugdas na grupo nin mga tataramon na tinataram kan mga tawo nin Bajau asin Sama kan Filipinas, Indonesya asin Malaysia. An mga ini pangenot na pigbabanggit sa Borneo asin sa kaiislahang Sulu na natatanga kan Borneo asin Mindanao.

## Mga Toltolan

*Blench, Roger. 2016. The linguistic background to SE Asian sea nomadism. In *Sea nomads of SE Asia past and present*. Bérénice Bellina, Roger M. Blench & Jean-Christophe Galipaud eds. Singapore: NUS Press.
*Pallesen, A. Kemp. 1985. Culture contact and language convergence. Philippine journal of linguistics: special monograph issue, 24. Manila: Linguistic Society of the Philippines.
Tataramon na Deyah

An **Dusun Deyah**, o **Deyah**, saróng tataramon na tinataram kan mga tawo nin Dusun kan Borneo. Kaano-ano kaini an tataramon na Malgatse.

## Mga Toltolan
Tataramon na Lawangan

An **Lawangan**, saróng tataramon na Austronesyo kan grupo nin subangan na Barito. Pigtataram ini kan mga 100,000 mga tawo nin Lawangan (saró digdi an mga tawo nin Dayak) na nag-eerok sa sentral Kalimantan, Indonesya. An Lawangan, igwang halangkaw na degree nin pagkakaiba kan diyalektos.

## Mga Toltolan
Tataramon na Dusun Witu

An **Dusun Witu**, o **Witu**, saróng tataramon na pigtataram kan mga tawo nin Dusun kan Borneo. Kaano-ano kaini an tataramon na Malgatse na pigtataram sa Madagaskar.

## Mga Toltolan
Tataramon na Paku (Indonesya)

An **Paku** (Bakau) saróng nanganganib na tataramon kan Borneo. Kaano-ano kaini an tataramon na Malgatse na pigtataram sa Madagaskar. Kadaklan sa mga natatadang mga parataram kaini, matatas man magtaram nin iba pang mga tataramon.

## Toltolan
Mga tataramon na Subangan na Barito

An **mga tataramon na Subangan na Barito** iyo an grupo kan dosenang mga tataramon na Dayak (Austronesyo) kan Borneo, asin pinakasikat na Malagasy, an nasyunal na lengguwahe kan Madagascar. Pinangaran ini pagkatapos kan Salog Barito. 

## Klasipikasyon
An mga tataramon iyo an,

*Sentral–Sur
**Dusun Deyah
**Sur: Dusun Malang, Dusun Witu, Ma'anyan, Paku
*Malagasy (kaiba an. Bushi sa Mayotte)
*Norte: Lawangan, Tawoyan

Kadaklan sa mga tataramon digdi pinangaranan na 'Dusun' ta tinataram ini kan mga tawo nin Dusun; dae ini ikalito sa mga tataramon na Dusuniko, na kun saen tinataram man kan mga Dusun alagad kabali ini sa ibang sanga kan Malayo-Polinesyo.

## Pambitis na tala

## Mga Toltolan
*Blust, Robert. 2006. 'The linguistic macrohistory of the Philippines'. In Liao & Rubino, eds, *Current Issues in Philippine Linguistics and Anthropology*. pp 31–68.
Mga tataramon na Apo Duat

An mga tataramon na **Apo Duat** o **Dayiko** iyo an grupo nin mga tataramon na mga tataramon na magkaano-ano na pigtataram kan mga Kelabit, Lun Bawang, asin mga kaano-anong mga tawo. Iyo an:
*Kelabitiko: Kelabit, Lengilu, Sa'ban, Tring
*Lundayeh: Lun Bawang, Adang, Balait, Kolur, Lepu Potng, Lun Dayah, Lun Daye, Padas, Trusan

Pwedeng pandagdag na tataramon an Putoh, o pwedeng diyalektos ini kan Lundayeh.

## Mga Toltolan
Danny Jacobs

Si **Daniel Charles** "**Danny**" **Jacobs, Jr.** (Detroit, Hulyo 7, 1968) dating sarong Amerikanong entertainer.

## Toltolan
Mga tataramon na Melanau–Kajang

An **mga tataramon na Melanau–Kajang** o **mga tataramon na Sentral Sarawak** iyo an grupo nin mga tataramon na pigtataram sa Sarawak, Malaysia, kan mga Melanau, Kenyah, asin magkaano-ano nin mga tawo.

## Klasipikasyon
### Blust (2010)
Iyo ini an mga tataramon na Melanau–Kajang (Blust 2010):
***Melanau–Kajang**
****Kajang (Kayang)**:  Kajaman–Lahanan, Sekapan
****Melanau**:  Daro-Matu, Sibu–Kanowit-Tanjong, Melanau (Sentral Melanau), Seru (spurious)
***Panluwas na Sentral Sarawak**:  Bukitan, Punan Batu, Sian, Ukit, Rejang–Sajau (5 mga tataramon), Bukat

### Smith (2017)
Imbis na gamiton ni Smith (2017) an terminong *Sentral Sarawak*, asin pigklasipikar an mga tataramon bilan mga minasunod.
*Melanau (Dalat, Sarikei, Mukah, Balingian, Matu, Sibu, Kanowit)
*Kajang (Kejaman, Sekapan, Lahanan)
*Punan-Müller-Schwaner
**Punan
***Punan Bah, Punan Tubu, Sajau
***Punan Lisum, Punan Aput,Beketan, Ukit, Buket
**Müller-Schwaner
***Hovongan
***Kereho, Aoheng, Seputan

## Mga Toltolan

*Rensch, Calvin R. 2012. ''Melanau and the Languages of Central Sarawak''. SIL Electronic Survey Report. SIL International.
Tataramon na Hobongan

An **Hobongan**, **Hovongan**, o **Punan Bungan**, sarong tataramon na Kayan kan Sulnupang Kalimantan, Indonesya, saró ini sa mga kadaklan na tinataram kan mga tawo nin Penan.

## Mga Toltolan
Tataramon na Lelak

An **Lelak** saróng puho' na tataramon kan Malayo Borneo. An mga tawo nin Lelak nagtataram ngunyan nin Berawan.

## Mga Toltolan
Tataramon na Modang

An **Modang** saróng tataramon na Kayan kan mga tawo nin Krio Dayak sa Sulnupang Kalimantan, Indonesya.

## Mga Panluwas na Takod
Tataramon na Segai

An **Segai**, bisto man bilan **Punan Kelai**, saróng tataramon na Kayan kan Subangang Kalimantan, Indonesya.

## Mga Panluwas na Takod
Tataramon na Aoheng

An **Aoheng**, o **Penihing**, saróng tataramon na Kayan kan Subangang Kalimantan, Indonesya, saró ini sa kadaklan na tinataram kan mga tawo nin Penan.

## Mga Toltolan
Tataramon na Murik Kayan

An **Murik** saróng tataramon kan Sarawak, Malaysia.

## Mga Toltolan

## Mga Panluwas na Takod
* Murik  are available through Kaipuleohone
Tataramon na Brunei Bisaya

An **Bisaya**, bisto man bilan **Sur na Bisaya** o **Brunei Bisaya** o **Tataramon na Tutong 1**, saróng tataramon na Sabahano na tinataram sa Brunei asin Sarawak, Malaysia.

## Mga Toltolan
Mga tataramon na Habagatan na Sulawesi

An **mga tataramon na Habagatan na Sulawesi** iyo an grupo nin mga tataramon na tinataram kan mga Bugis asin mga kaano-ano kaining katutubong grupong etniko sa mga provincia kan Indonesya na Habagatan na Sulawesi asin Solnopan na Sulawesi.

## Talababa

## Mga Toltolan
*K. Alexander Adelaar and Nikolaus Himmelmann, *The Austronesian languages of Asia and Madagascar.* Routledge, 2005.

## Mga Panluwas na Takod
*Classification of Sulawesi Languages
Iskriturang Yi

An **iskriturang Yi** (Yi:   ; ) sarong payong termino para sa duwang mga iskritura na ginamit tanganing maisurat an tataramon na Yi; Klasikal na Yi (sarong iskriturang ideogramo), asin kalaunan, an silabaryong Yi. Bistado man an iskritura sa historiya sa Tsino bilan * Cuan Wen *() o *Wei Shu* () asin iba pang mga pangaran.(), among them "tadpole writing" ().

### Silabaryo
Pigpapahiling an silabaryo kan estandarteng modernong Yi sa table sa ibaba (view table as an image):

## Mababasa pa lalo
*Miyake, Marc. 2011. Yi romanization. (Parts 1-5, 6.)

## Mga Toltolan

## Mga Panluwas na Takod
* Yi script and language sa *Omniglot*
* An pagsayod kan katanog asin patanog na Yi
* Yi mga karakter na may audio
Mga tataramon na Ibaniko

An mga tataramon na **Ibaniko** o **Malayiko Dayak** iyo an sangâ kan mga tataramon na Malayiko na katutubó sa sulnupan na Borneo. Tinataram ini kan mga Iban, Selako, Mualang, asin iba pan mga tawo nin Dayak. 

## Mga tataramon
*Sentrong Ibaniko: Iban, Remun (o Milikin), Mualang, Seberuang, Sebuyau
*Malayiko Dayak: Kendayan, Keninjal, Bamayo (mga tolóng mga tataramon?)

## Mga Toltolan
Mga tataramon na Barito

An **mga tataramon na Barito** iyo an grupo nin tataramon na igwang benteng mga tataramon na Dayak (Austronesyo) kan Borneo, Habagatang Filipinas, dagdagan pa kan Malagasy, an nasyunal na tataramon kan nacion na Madagaskar. Pinangaranan ini sa Salog Barito. 

An pamilya nin Barito pigsasabi kan pipira na saróng *[[Sprachbund]]* na nakahali sa tolóng grupo – *Subangan na Barito*, *Sulnupang Barito*, sangkod *Mahakam (Barito–Mahakam)* – imbes na saróng genuine clade.  Halimbawá, pighabuan ni Adelaar (2005) an Barito bilan saróng balidong grupo sa kabilá kan diit na ipagtanggol sa tradisyunal na mga grupo arog kan Norteng Borneano asin Malayo-Sumbawano.

## Mas Dakulang Barito
Pigpanukala ni Blust (2006) na an mga tataramon na Sama-Bajaw gikan man sa rehiyong leksikal na Barito, pigsasabi na bako ini hale sa miski anong pigtugdas na mga grupo, asin minasunod man an *Ethnologue*, na minaresulta sa pag'aapod kan grupo na 'Mas Dakulang Barito'.

Nagpanukala si Smith (2017) nin saróng takod kan mas dakulang Barito kaiba an mga minasunod na mga sangâ, asin pigkokonsider an Basap na magin tugang kan takod na Mas Dakulang Barito, Minabuo nin grupo na *Basap–Mas dakulang Barito*.
*Norte-Sulnupan na Barito (Kadorih, Siang, Murung)
*Sur-Sulnupan na Barito (Ngaju, Kapuas, Bakumpai)
*Sama–Bajaw (Yakan, asbp.)
*Sur-Subangan na Barito (Ma'anyan, Dusun Witu, Malagasy)
*Sentral-Subangan na Barito (Dusun Malang, Dusun Bayang, Paku, Semihim)
*Norte-Subangan na Barito (Taboyan, Lawangan, Bentian, Pasir, Benuaq)
*Tunjung

## Mga Toltolan
Mga tataramon na Sulnupan na Barito

An **Mga tataramon na Sulnupan na Barito** iyo an grupo nin mga tataramon na kabangâ sa dosenang mga tataramon na Dayak (Austronesyo Borneo. Pinangaranan ini kan sunod sa Salog Barito.

## Klasipikasyon
Iyo ini an mga minasunod na mga tataramon,

*Norte: Kohin, Dohoi (Ot Danum), Siang
*Sur: Bakumpai, Ngaju

## Mga Toltolan

*Meyers, Jim, Ben Rice, Susan Rice and Heather Meyers. 2003. ''Report on the Seruyan River surveys in central Kalimantan: Kohin, Keninjal and Sebaun (Dohoi) languages''. SIL Electronic Survey Report. SIL International.
Marte

An **Marte** (simbolo: ) iyo an ikaapat na planeta poon sa Saldang asin an panduwang pinakasadit na planeta sa Sistemang Solar pagkatapos kan Merkuryo. 

Sa tataramon na Ingles, nagdadara an Marte nin sarong pangaran nin Romanong diyos kan digmaan, asin pirming minatukoy bilan "Pulang Planeta" ta an mapula-pula na oksido kan bakal na karaniwan sa ibabaw kaini nagtatao nin sarong mapula-pula na porma na risa-risa sa panhiling sa mata. 

An Marte sarong terestriyal na planeta na igwang mahimpis na kapalibutan, na igwang mga tampok sa ibabaw na nakapagpapaalaala sa parehas na mga craters kan Bulan dangan mga lambak, mga disyerto, asin polar ice caps kan Kinában.
Tataramon na Haji

An **Haji** (Aji) sarong tataramon na Malayan na tinataram sa isla kan Sumatra sa Indonesya. An katolo sa mga bokabularyo kaini gikan sa Lampung.

## Mga Toltolan
Tataramon na Bamayo

An * 'Bamayo' * (Bumayoh), na nakalista sa * Ethnologue * na pigpasimple bilan "Malayiko Dayak", sarong tataramon na Malayiko Dayak kan Borneo.

Pigbubuo an mga diyalekto nin sarong kadena na pwedeng mas maurag na pigtuturing na tolong tataramon. 'Piglista sinda kan 'Ethnologue* bilan sur: Delang [200,000 mga parataram] asin [https://en.m.wikipedia.org/wiki/Ketapang_Malay Kayong] [100,000]; sulnupan: Banana’ [100,000] asin Tapitn [300]; asin subangan: Mentebah-Suruk [20,000], Semitau [10,000], dangan Suhaid [10,000]; asin pandagdag an (bakong heograpikal na pagkakalinyada] Arut (Sukarame), Lamandau (Landau Kantu), Sukamara (Kerta Mulya), Riam (Nibung Terjung), Belantikan (Sungkup), Tamuan, Tomun, Pangin, Sekakai, Silat.*

## Mga toltolan
Tataramon na Hukumina

An **Hukumina** sarong puho' asin dae maklasipikar na tataramon na Austronesyo kaidto lang tinataram sa Norte-Sulnupan kan Isla nin Buru sa Kaiislahan na Maluku kan subangan na Indonesya. Gayunpaman, pwedeng dai ini nagin sari sa mga katutubomga tataramon na Buru alagad an suanoy na imigrante gikan sa Isla nin Buton hale sa sur-subangan na baybayin kan Sulawesi, asin posibleng sarong tataramon na Buton.

## Mga toltolan
Tataramon na Hulung

An **Hulung** saróng puho'ng tataramon na Austronesyo kan Seram sa Maluku archipelago of Indonesia.

## Mga Toltolan
Malayo na Bangka

An **Bangka** o Malayo na Bangka, saróng tataramon na Malayano na tinataram sa Indonesya, espesyalmente sa Isla kan Bangka sa Mga isla nin Bangka–Belitung kan Sumatra. May mga pirang mga diyalektos kan Malayo na Bangka, kaiba an Mentok, Belinyu, Sungailiat, Koba, Toboali, asin Lom (Belom, Mapor). Suway na nag-eerok an Komunidad nin Lom sa pangenot na Malay asin bistado sa pagtanggi sa Islam. An Malayo na Bangka igwang kakaiba na bokabularyo, balanghayan asin fonolohiya sa iba pan mga tataramon na Malayano.

## Mga Toltolan
Pagkitoan

An **pagkitoan** (pigbabaybay man na **pagkituan**) segun sa biyolohikal na kahulugan, saróng pamamaagi kan saróng babayi asin kan saróng lalaki tanganing makagibo kan saindang sadiring umboy sa paagi kan saindang mga henitalya. An ibang porma kan penetratibong pagkitoan iyo an anal sex (penetrasyon sa igot-igot kan putoy), pagdurog na pangngoso (penetrasyon sa nguso kan putoy o oral penetration kan pambabaying genitalia), fingering (sekswal na penetrasyon kan mga muro) asin penetrasyon kan sarong dildo (urog na an strap-on dildo). An mga aktibidad na ini imbwelto an physical intimacy sa pag-ultanan kan duwa o labi pang indibidwal asin sa parati piggagamit kan mga tawo solemente para sa pisikal o emosyonal na kaugmahan asin pwedeng magkontribwir sa human bonding.

An pagkaigwa nin aki an resulta kan prosesong ini.  Sa toltol na suba asin makatang pagkumparar, pig'aapod man ining *"luto kan Diyos"*. - sa pasuba asin makatang paagi - an pagsisiping kan mag-agom na igwang pagdudurog.  Sa ibang kahulugan na apwera sa pakikipagkitoan, nangangahulugan na **pagdurog** kan pagtaid, pagpiling, asin pagdais, arog kan sa pagturog, pag-tukaw, o paghigda.

## Mga Toltolan
Tataramon na Sumbawa

An **Sumbawa** (Sumbawano: Basa Semawa, Indones: Bahasa Sumbawa) o **Sumbawares** saróng tataramon na Malayo-Polinesyo Malayo-Polinesyo kan sulnupang kabangâ kan Isla nin Sumbawa, Indonesya, kun saen naheheras man ini kan mga parataram nin Bima.

## Toltolan
Tataramon na Melanau

An **Melanau** saróng tataramon na Austronesyo na tinataram sa baybayon lugar kan deltang Rejang Borneo, Sarawak, Malaysia asin Brunei. May mga diyalektos ini: Mukah-Oya, Balingian, Bruit, Dalat, Igan, Sarikei, Segahan, Prehan, Segalang, asin Siteng.
## Mga talá

## Mga toltolan
*I.F.C.S. Clayre.  1970.  "The Spelling of Melanau (nee Milano)," *The Sarawak Museum Journal* 18:330-352.
*Rensch, Calvin R. 2012. ''Melanau and the Languages of Central Sarawak''. SIL Electronic Survey Report. SIL International.

## Mga panluwas na takod
* Kaipuleohone holds two open access collections that include Balingian language materials ( and ) as well as
Sarawak

An **Sarawak** saro sa duwang estado kan Malaysia sa isla nin Borneo. Saro man ini sa mga estadong nagtugdas kan pederasyon nin Malaysia, kaiba an norteng Borneo (Sabah), Singapura asin kan Pederasyon nin Malaya. Igwang awtonomong ley an Sarawak, lalo na pag'abo sa pandarayuhan na kaiba sa mga estado kan Rawis nin Malaysia. Bistado an estado bilan *Bumi Kenyalang* ("Kadagaan kan mga Kalaw").

Mahihiling an Sarawak sa Norte-Sulnupan kan Borneo asin kahangganan kaini ag estado nin Sabah sa Norte-Subangan, Indonesya sa habagatan, dangan napalilibutan kaini an Brunei. Kuching an kapitolyo kan estado na igwang populasyong maabot nin 700,000. Segun sa huring Sensus kan 2010, umabot sa 2,420,009 an populasyon kan Sarawak.

## Mga Toltolan
Ibu Pertiwiku

An "* 'Ibu Pertiwiku' *" () an opisyal na awit kan estado nin Sarawak, Malaysia. An awit, pinapusog kan 1988, kasabay kan pag-aampon kan bagong bandera kan Estado, kasabay kan ika-25 na anibersaryo kan Katalingkasan kan Sarawak sa laog kan Malaysia. Pigsurat an musika sa paagi kan Sarawakong parasurat-kanta na si  Dato 'Haji Wan Othman, mantang an mga likiro pigsurat ni Ismail Hassan.
Ryan Abecina

Si **Ryan Remiter Abecina** (namundag kan Desyembre 10, 1980) sarong Bikolanong pintor asin rehistradong inhinyero gikan sa Syudad nin Naga. Siya nagpoon magkurit kan yaon sekondarya bilang artist sa opisyal na publikasyon na *Trailblazer* sa Unibersidad kan Nueva Caceres. Naitampok an saiyang mga gibo sa *Pintanaw Art Exhibit* kan Enero 2003 sa unibersidad asin sa babasahon na Bangraw kan Arte, Literatura asin Kultura (NCCA) kan Oktobre 2008.

Magurang niya si Efren Granada Abecina asin Gloria Remiter Abecina.

## Toltolan

## Hilingon man
*Lista kan mga Filipinong pintor
Tataramon na Osing

An **tataramon na Osing** (Indones:*Bahasa Osing*), bistadong panlokal na *an tataramon kan [[Banyuwangi]]*, saróng tataramon kan mga tawo nin Osing kan Subangan na Haba, Indonesya.

## Mga Toltolan
Palba nin Malgatse

An **Pansinyal na tataramong Malgatse** saróng pansinyal na tataramon na piggagamit sa pakikipagkomunika sa mga tawo na igwang problema sa padangog sa nacion na Madagaskar. Pigtatantyang mga 110,000 hasta 170,000  katawo (o 1% kan populasyon kan Madagaskar) an tarataong maggamit kaini. Nagpapahiling man ining pagkakaparehas sa pansinyal na tataramong Norwegyano. An Pig-iimponsor an Pitong Pambungog na mga eskwelahan sa Madagaskar kan mga Evangelical Lutheran.

## Mga Panluwas na Takod
* WikiSigns.org – Malagasy Sign Language Dictionary

## Mga Toltolan
Mga tataramon na Kayan–Murik

An **Kayan** o **mga tataramon na Kayan–Murik** iyo an grupo nin mga tataramon na Austronesyo na pigtataram sa Borneo kan mga Kayan, Punan, asin magkaano-anong mga tawo.

## Klasipikasyon
Iyo ini an mga tataramon na Kayan-Murik,

***Sentrong Kayan**: Bahau, iba't ibang klaseng mga tataramon na inaapod na *[[Tataramon na Kayan (Borneo)|Kayan]]*
***Modang**: Modang, Segai (Punan Kelai)
***Muller-Schwaner "Punan"**: Hovongan, Aoheng, (Punan) Aput, Punan Merah, Kereho-Uheng
*Murik

Pigsiguro ni Robert Blust (1991) na dae kaiba an Kayan sa saiyang mga tataramon na Norteng Borneano. Pighali niya an Bukat sa Kayan kan 2010.

Pigklasipikar an mga tataramon na Müller-Schwaner Punan ni Smith (2017) bilan Sentral Sarawak.

Pigklasipikar ni Smith (2017) an mga tataramon na Kayaniko bilan mga minasunod.
*Kayan-Murik-Merap
**Kayan (Baram, Rejang-Busang, Bahau, Data Dian)
**Murik-Merap (Ngorek, Pua’, Huang Bau, Merap)
*Segai-Modang
**Segai (Gaai, (Punan) Kelai)
**Modang (Kelinjau Modang, Wahau Modang, Long Gelat)

## Mga Toltolan

## Mga Panluwas na Takod

* Kaipuleohone archived materials of Kayan from the Robert Blust collection (, ).
Tataramon na Bukat

An **Bukat** saróng tataramon kan Sulnupang Kalimantan, Indonesya, saró sa mga kadaklan na tataramon na tinataram kan mga tawo nin Penan.

## Mga Toltolan
Tataramon na Ukit

An **Ukit** saróng tataramon na Kajang kan Sarawak, Malaysia.

An 'Punan Ukit' saróng diyalekto kan kaano-anong tataramon na Bukitan.

## Mga Panluwas na Takod
Tataramon na Kanowit

An tataramon na **Kanowit**, inaapod man na **Serau Tet Kanowit** (tataramon kan mga tawo nin Kanowit), saróng tataramon na Austronesyo na tinataram sa Sarawak, Malaysia sa Isla kan Borneo.

## Mga Toltolan
Mga tataramon na Rejang–Sajau

An **mga tataramon na Rejang–Sajau** iyo an grupo kan kabangâ kan saróng dosenang magkaarano-anong mga tataramon na pigtataram kan mga Punan asin magkaano-anong mga tawo kan Borneo. Nag-eerok an mga Punan sa mga banko kan Salog Rajang, kun saen hale an pangaran kan saindang grupo.

## Mga tataramon
An mga tataramon iyo an:
*Basap
*Bah-Biau Punan (Punan)
*Sajau (Sajau Basap, Punan Sajau)

Segun sa *Glottolog*, An Punan Merap saróng *spurious distinction*.

## Mga Toltolan
Tataramon na Punan Batu

An **Punan Batu** saróng mapupuho' o madalî nan mapuho'ng tataramon kan Sarawak.

## Mga Panluwas na Takod
Salog Rajang

An **Salog Rajang** () saróng salog sa Sarawak, Malaysia. An kinamumugtakan kaini, sa Norte-Sulnupan na Borneo asin orihinalmente ini sa Kabukidan nin Iran. Pigtatantyang minabulos an salog, mga 563&nbsp;km paduman sa Kapit, dangan sa Dagat Habagatan na Tsina, na nagmukna saiya bilang pinakahalabang salog sa Malaysia.

Pira sa importanteng mga tributaryo kaini iyo an Salog Balui, Salog Katibas, Salog Ngemah, Salog Iran, Salog Pila, Salog Balleh, Salog Bangkit asin an Salog Kanowit. An pinakadakulá asin pinakahalangkaw (160m) na proyektong hidro elektriko, Proyektong Bakun Hidro Elektrikong Dam, madudugangan sa piot na Busay nin Bakun kan Salog Balui.

## Toltolan
Tataramon na Bah-Biau Punan

An **Bah-Biau Punan** saróng tataramon na Austronesyo na pigtataram kan mga Punan Bah asin mga tawo nin Punan Biau kan Borneo sa Indonesya sagkod Brunei.

## Mga Toltolan
Tataramon na Sajau Basap

An **Sajau** o **Sajau Basap** saróng tataramon na Austronesyo na pigtataram kan mga  Punan Sajau asin kan mga tawo nin Punan Basap kan Borneo sa Indonesya.

## Mga Toltolan
Tataramon na Ngaju

An **Ngaju** saróng tataramon na Austronesyo na tinataram sa mga Salog nin Kapuas, Kahayan, Katingan, asin Mentaya kan Sentral Borneo, Indonesya.  Kaano-ano kaini an tataramon na Bakumpai. May toló ining diyalektos—Pulopetak, Ba'amang, asin Mantangai.

## Mga Talá

## Mga Toltolan
Ashn E. Johannes.  1971.  "An Introduction to Dayak Ngaju Morphology," Malang MA thesis.

T.W.J. Mihing & W.A.L. Stokhof.  1977.  "On the Ngaju Dayak Sound System," *Miscellaneous Studies in Indonesian and Languages in Indonesia* 3:49-59.
Tataramon na Bakati’

An **Bekati’** (Bekatiq, Bakati) saróng tataramon na Dayak kan Borneo.

## Mga Toltolan

*Tampajara, Hilarinus. 2013. *Kamus Bahasa Dayak Bakatik Lumar - Indonesia*. Yogyakarta: Penerbit Pohon Cakaya.
Tataramon na Bukar Sadong

An **Bukar**, saróng tataramon na Dayak kan Borneo. Pigpanukala ni McGinn (2009) na ini kaano-anong relating kan kakaibang tataramon na Rejang kan Sumatra.

## Mga Toltolan
Tataramon na Jangkang

An **Jangkang** (Djongkang) saróng tataramon na Dayak kan Borneo.

## Mga Toltolan

Population: 45.000
Etnicity: Dayak
Subetnic: Bidayuh
Language: Bokidoh
Distric: Sanggau, West Borneo
Tataramon na Biatah

An **tataramon na Biatah** saróng tataramon na pigtataram sa estado nin Malaysia kan Sarawak asin sa Provincia nin Indonesya kan Sulnupang Kalimantan.  Kabalí ini sa sangâ nin Malayo-Polinesyo kan pamilya nin tataramon na Austronesyo.

## Mga Toltolan
Mga tataramon na Malayiko

An **mga tataramon na Malayiko** sarong sanga kan pamilya nin Austronesyo. Kabali digdi an Malayo, an nasyunal na tataramon kan Malaysia, Brunei, asin Indonesia; Minangkabau sa sentral Sumatra; asin Iban sa norteng Borneo.

Naisip na an tinubuang bawaan kan tataramon na Malayiko iyo an  sa sulnupang Borneo, kun saen namantinir an tataramon na Ibaniko. An sanga kan Malayano minakapot sa sarong panduwang dispersal, marahil poon sa sentral Sumatra alagad posible man gikan ini sa Borneo.

## Mga tataramon
***[[Mga tataramon na Malayano]]** (Minangkabau, Malay)
***[[Mga tataramon na Ibaniko]]**, or Malayic Dayak (Iban asin magkaarano-anong mga dila)
***[[tataramon na Urak Lawoi’|Urak Lawoi’]]**

An pira sa mga tataramon na Ibaniko, minsan piglalaag nin suway sa Malayiko.

## Klasipikasyon
PIgklasipikar ni Adelaar (1993) an mga tataramon na Malayiko bilan minasunod.

***Proto-Malayiko**
**Iban
**(*Pangenot na sanga*)
***estandarteng Malay
***Minangkabau
***Katahawang Malay
***Banjares
***Jakartanes (Betawi)
***Mga iba pa

Alagad si Nothofer (1988), pigtao an mga minasunod na klasipikasyon para sa sanga nin Malayiko.

***Proto-Malayiko**
**Rejang
**Embaloh
**Salako
**Iban-Malayano
***Iban
***Malayano

## Tala

## Mga Toltolan
*Adelaar, K. Alexander. 1992. *Proto-Malayic: The Reconstruction of its Phonology and Parts of its Lexicon and Morphology*. Pacific Linguistics, Series C, no. 119. Canberra: Dept. of Linguistics, Research School of Pacific Studies, the Australian National University.
*Adelaar, K. Alexander. 1993. *[https://www.jstor.org/stable/620695 The Internal Classification of the Malayic Subgroup]*. Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London, Vol. 56, No. 3 (1993), pp.&nbsp;566–581.
*Nothofer, Bernd. 1975. The reconstruction of Proto-Malayo-Javanic. (Verhandelingen van het KITLV, 73.) The Hague: Nijhoff.
*Nothofer, Bernd. 1988. "A discussion of two Austronesian subgroups: Proto-Malay and Proto-Malayic." In Mohd. Thani Ahmad and Zaini Mohamed Zain (eds.) 1988. *Rekonstruksi dan cabang-cabang Bahasa Melayu induk*, pp.&nbsp;34–58. Siri monograf sejarah bahasa Melayu. Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka.
Tataramon na Urak Lawoi'

An **Urak Lawoi’** sarong tataramon na Katutubong Malayo kan Habagatang Tailandya.

An Orang (Suku) Laut na nag-eerok sa Sumatra asin sa Rawis nin Malayo nagtataram nin magkakaiba mga diyalektos nin Malayiko, na kun saen may mga nakakaintriga na koneksyon sa iba't ibang mga barayti kan Malayo na Sumatrano.

## Mga Toltolan
Mga tataramon na Bali–Sasak–Sumbawa

An **Mga tataramon na Bali–Sasak–Sumbawa** iyo an grupo nin mga magkaarano-anong mga tataramon na tinataram sa sulnupang Kaiislahan na Lesser Sunda (Bali asin Sulnupang Nusa Tenggara). An mga tolong tataramon iyo an Balines kan Bali, Sasak kan Lombok, asin Sumbawa sa sulnupang Sumbawa.

*Balines
*Sasak–Sumbawa
**Sasak
**Sumbawa

An tolong tataramon na ini, igwang pagkakaparehas sa Habanes, kun saen an pigkua an pirang mga klasipikasyon bilan ebidensiya kan relasyon kan kada saro. Alagad, an pagkakaparehas, igwang "halangkaw" na na mga register (Pormal na tataramon/royal speech) kan Balines asin kan Sasak; kun saen pigkokonsiderar an "hababang" mga register (commoner speech), minaluwas an koneksyopn imbis na sa Madurese asin Malayo. (Hilingon an Mga tataramon na Malayo-Sumbawano.)

## Number comparison

## Mga Toltolan
Tataramon na Kaur

An **Kaur** (Ka’ur) saróng tataramon na Malayano na pigtataram sa sur-subangang baybayon kan isla nin Sumatra sa Indonesya. Masakit ini sa mga parataram sa kagtaraid kaining Sentral Malayo (Bengkulu) na maintindihan. Mga animista an sa kadaklan sa mga parataram kaini.

## Mga Toltolan
Tataramon na Roglai

An **tataramon na Roglai** saróng tataramon na Tsamiko kan Habagatang Bietnam. Igwa man ining 4 na diyalektos (Cobbey 1977):

#Norte
#Du Long
#Sur
#Cac Gia

An saiyang autonym iyo an *Radlai*, na boot sabihon na "mga tawo nin kadlagan."

## Mga Toltolan

* Cobbey, Maxwell and Vurnell Cobbey. 1977. Suraq vungã sanãp Radlai / Nữ-vựng Rơglai / Northern Roglai vocabulary. Huntington Beach, CA: Summer Institute of Linguistics.
Tataramon na Komering

An **Komering** saróng tataramon na Malayo-Polinesyo na tinataram sa Indonesya, sa Sur na parte kan Sumatra.

## Kinamumugtakan
Mahihiling an Komering sa Provincia nin Lampung sa Sur na Sumatra, sa mga gilid kan Salog Komering.

## Klasipikasyon
Parte an Komering sa grupo kan mga tataramon na Lampung, saró sa grupo yaon sa sangâ nin Malayo-Polinesyo kan pamilya nin Austronesyo.

o== Bokabularyo ==
Halimbawá kan mga bisikong mga katagâng Komering:

## Mga Talá asin mga Toltolan

## Ginunuan

*  Adelaar, Alexander, *The Austronesian Languages of Asia and Madagascar: A Historical Perspective*, The Austronesian Languages of Asia and Madagascar, pp.&nbsp;1–42, Routledge Language Family Series, Londres, Routledge, 2005, 
*  Walker, Dale F., *A Lexical Study of Lampung Dialects*, Miscellaneous Studies in Indonesian and Languages in Indonesia, Part I (éditeur: John W. M. Verhaar), NUSA Linguistic Studies in Indonesian and Languages of Indonesia, Volume 1, pp.&nbsp;11–21, Jakarta, Badan Penyelenggara Seri NUSA, 1975.
*  Walker, Dale F., *A Grammar of the Lampung Language: the Pesisir Dialect of Way Lima*, NUSA Linguistic Studies in Indonesian and Languages of Indonesia, Volume 2, Jakarta, Badan Penyelenggara Seri NUSA, 1976.

## Hilingon man
Tataramon na Tae’

An tataramon na **Tae’** saróng tataramon na Austronesyo na tinataram kan mga Tana Luwu sa Sulawesi sa Indonesya.

## Mga Toltolan
Tataramon na Seko

An **Seko** saróng karaniwan na pangaran oara sa duwang magkaano-ano na mga tataramon na Austronesyo kan Sulawesi, Indonesya, viz. **Seko Padang** (*Sua Tu Padang*) asin **Seko Tengah**. An duwang mga tataramon na ini magkaiba sa lambang saró na gikan sinda sa Panasuan.

## Mga Toltolan

## Mga Panluwas na Takod
*Laskowske, Thomas. (2006). The Seko languages of South Sulawesi: a reconstruction. Paper presented at the Tenth International Conference on Austronesian Linguistics (10-ICAL), 17-20 January 2006, Palawan, Philippines.
Tataramon na Gayo

An **Gayo** saróng tataramon na Austronesyo na tinataram kan mga 100,000 tawo (2000) sa Kabukidan na rehiyon kan Aceh sa palibot kan mga rehensiyang Sentral Aceh, Bener Meriah asin Gayo Lues. Pigklasipikar ini bilan kaayon sa sangâ kan Sulnupang Malayo-Polinesyo kan mga tataramon na Austronesyo, alagad dae ini magkaano-ano sa ibang mga tataramon. Piglista kan Ethnologue an *Deret*, *Lues*, *Lut*, asin *Serbejadi-Lukup* bilan mga diyalektos kaini.

Kakaiba an Gayo sa ibang mga tataramon sa Aceh. Signipikanteng kakaiba man an arte asin kultura kan mga tawo nin Gayo kun ikokompara sa iba oan mga grupong etniko sa Aceh.

Kan 1907, Sinurat ni G.A.J. Hazeu an kaenot-enotang diksyonaryong Gayo–Olandes para sa mga otoridad na kolonyal kan Dutch East Indies.

## Mga Panluwas na Takod
* An open access of recordings in Gayo are available through Paradisec, including traditional stories, historical narratives and conversation.

## Mga Toltolan
Tataramon na Mentawai

An **tataramon na Mentawai** saróng tataramon na Austronesyo na tinataram kan mga tawo nin Mentawai kan kaiislahang Mentawai, Sulnupang Sumatra.

## Mga Diyalektos
Segun sa *Ethnologue*, An mga diyalektos na Mentawai kaiba: Silabu, Sipura&nbsp;– Simalegi, Sakalagan, Saumanganja&nbsp;– Norteng Siberut, Sur na Siberut&nbsp;– Taikaku&nbsp;– Pagai.

Piglista ni Syamsir Arifin, et al. (1992) an Kagduwáng diyalektos kan Mentawai:
*Sur na Siberut
**Madobat
**Salappa
**Ulubaga
*Sipora
**Bariulou
**Bosua
**Sioban
*Norteng Pagai
**Pasapuat
**Silabu
**Saumanganya
*Sur na Pagai
**Boriai
**Bulasat
**Sikakap

An mga diyalektos sa Isla nin Siberut iyo an:
*Sikapone
*Togiiite
*Pokai
*Simajegi
*Simatalu
*Paipajet
*Sakuddei
*Sagulubbe
*Sirileleu
*Sikabaluan
*Sempungan
*Saibi & Sarabua
*Silaoinan
*Sarareiket
*Sabirut

## Mga Toltolan

## Mga Panluwas na Takod
*Syamsir Arifin; Nasroel Malano; Yuslina Kasim. 1992. *Fonologi bahasa Mentawai*. Jakarta: Pusat Pembinaan dan Pengembangan Bahasa, Departemen Pendidikan dan Kebudayaa.
Tataramon na Kamoro

An **tataramon na Kamoro** saróng tataramon na Asmat–Kamoro na pigtataram sa Nueva Guinea kan pigtatatyang 8,000 katawo.

## Mga Toltolan
# Moseley, Christopher and R. E. Asher, ed. *Atlas of the Worlds Languages* (New York: Routelage, 1994) p.&nbsp;110
Tataramon na Tabla

An **Tabla** (saró sa duwang  mga tataramon na Papuano na bisto man sa **[[Tataramon na Tanah Merah (klaripikasyon)|Tanah Merah]]**) saróng tataramon na tinataram sa Suba' nin Tanahmerah, kaano-ano ini sa Jayapura, sa norteng Papua (Indonesya).

## Mga Toltolan