open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pagsukol

An **pagsukol** (Ingles: *measurement*) iyo an kwantipikason kan mga karakter nin sarong bagay o kasibotan, na pwedeng magamit sa pagkumpara sa iba pang mga bagay o kasibotan. An sakop asin aplikasyon kan pagsukol iyo depende sa konteksto asin disiplina. Sa natural na siyensya asin inhenyeriya, an pagsukol dae aplikado sa mga nominal na karakter kan bagay o kasibotan, na iyo minasunod sa *International vocabulary of metrology* na pigpubikar kan International Bureau of Weights and Measures. Alagad, sa iba pang lado arug kan estadistika pati naman sa sosyal asin kaugaliang siyensya, an pagsukol pwedeng magkaigwa nin dakol na mga lebel, na mabali nin mga nominal, ordinal, interval asin rasyo na sukol.

An pagsukol iyo sarong importanteng tampok sa negosyo, siyensya, teknolohiya, asin kwantitatibong pag-aadal sa nagkapirang mga disiplina. Sa uusipon, an nagkapirang mga sistemang pagsukol iyo yayaon para sa katuyohang pagkumpara sa nagkapirang mga lado. Harus naguguno an mga nin sa paagi nin mga lokal na pag-uyon sa tahaw nin mga negosyante o kolaborador. Poon sa ika-18 na siglo, nagpasiring an mga ini sa pagsararo, mahiwas na pig-aakong istandardo na nagresulta sa modernong Internasyunal na Sistema nin mga Yunit (SI). An sistemang ini pig-iinaan an gabos na mga pisikal na pagsukol pasiring sa matematikong kombinasyon kan pitong mga basehang yunit. An siyensya kan pagsukol iyo pigpupursigi sa lado nin metrolohiya.

## Panluwas na takod
* 
*Schlaudt, Oliver 2020: "measurement". In: Kirchhoff, Thomas (ed.): Online Encyclopedia Philosophy of Nature. Heidelberg: Universitätsbibliothek Heidelberg, https://doi.org/10.11588/oepn.2020.0.76654.
*Tal, Era 2020: "Measurement in Science". In: Zalta, Edward N. (ed.): The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Fall 2020 Edition), URL = .
* A Dictionary of Units of Measurement
* 'Metrology – in short' 3rd edition, July 2008 

## Toltolan
Teknolohiya

An **teknolohiya** (Ingles: *technology*, "siyensya nin kagibohan", gikan sa Griyegong , *techne*, "arte, katibayan, katibayan nin kamot"; asin , **') iyo an kabilugan nin mga teknik, katibayan, paagi, asin prosesong nagagamit sa produksyon nin mga produkto o serbisyo o sa pag-abot nin mga katuyohan, arug kan siyentipikong imbestigasyon. An teknolohiya pwedeng magin an kaaraman nin teknik, proseso, asin an kaparehas, o pwedeng yayaon sa mga makina para matugotan an mga ini sa operasyon nin mayong detalyadong kaaraman kan saindang mga kagibohan. An mga sistema (e.g. makina) nag-aaplika nin teknolohiya sa pagkua nin ''input'', pigliliwat an mga ini dapit sa kagamitan kan sistema, asin naghihimo nin ''outcome''. An prosesong ini iyo inaapod bilang **sistemang pangteknolohiya'''.

An teknolohiya igwa nin nagkapirang mga epekto. Nakatabang ini sa paghaman nin mga haralangkawon na mga ekonomiya (kabali an sa ngunyan na pankinabang ekonomiya) asin iyo nagpapasil sa mga kasibotan. An nagkapirang mga prosesong teknolohikal iyo minahimo nin dae-pigmamawot na mga produkto na bisto bilang polusyon sagkod pigraraot an kapalibotan kan Kinaban. An mga inobasyon iyo pirming naiimpluwensyahan an kaugalian kan sosyedad asin nagsasangat nin mga bagong kahaputan sa etika kan teknolohiya. An mga halimbawa kaiba an pagsakat kan nosyon nin pagigin produktibo kan katawohan, asin an mga hamon kan biyoetika.

## Padagos na pagbasa

* 
* 
* .
* 
* 

## Toltolan
Galal Yafai

Si **Galal Yafai** (namundag 11 Desyembre 1992) sarong Briton na nobatong boksyador. Kan pigrerepresentar an Inglaterra sa dibisyon na  light-flyweight, nasikwit niya medalyang pirak sa 2017 European Championships asin bulawan sa 2018 Commonwealth Games, saka bronse kan pigrerepresentar niya an Gran Britanya sa dibisyon na flyweight duman sa 2019 European Games. Siya nakipagbugnotan man sa 2016 Rio Olympics.

Duman sa 2016 European Boxing Olympic Qualification Tournament ginibo sa Samsun, Turkey, dinaog ni Yafai si  Samuel Carmona Heredia nin Espanya sa desisyon na unanimo mala ta napaseguro niya saiyang pwesto sa semifinal sa 2016 Olympic. 

Kan Mayo 2019, si Yafai napili na makipagtusay sa 2019 European Games sa Minsk, Belarus.Siya nakipagbugnotan man sa 2019 World Championships sa Yekaterinburg, Russia, kun saen siya nadaog sa desisyon unanimo ni Billal Bennama sa quarter-final.

Siya napili na magrepresentar sa Gran Britanya sa Pakawat Olimpiko sa Tig-init 2020, kun saen siya nakaabante sa bugtian para sa medalyang bulawan sa nasabing dibisyon flyweight.

Siya an ngohod na tugang kan mga boksyador na sinda Kal Yafai asin Gamal Yafai.

## Toltolan
Portal:Siyensya

{| width="100%" cellpadding="4" cellspacing="1" style="border-style:solid; border-width:3px; border-color: #0038A8; table-layout:fixed"
| style="vertical-align:top; padding: 0; margin:0;" |
{| width="100%" cellpadding="4" cellspacing="5" style="border-style:solid; border-width:3px; border-color: darkorange; table-layout:fixed"
| style="vertical-align:top; padding: 0; margin:0;" |
__NOTOC__

{| id="mp-lower" style="margin:4px 0 0 0; width:100%; background:none; border-spacing: 0px;"
| class="MainPageBG" style="width:100%; border:1px solid #ddcef2; background:#faf5ff; vertical-align:top; color:#000;"|
{| id="mp-bottom" style="vertical-align:top; background:honeydew; color:#000; width:100%"
! style="padding:2px;" | Katakod sa Wikimedia
|-
| style="color:#000; padding:2px 5px 5px;" |
Siyentipikong paagi

An **siyentipikong paagi** (Ingles: *scientific method*) iyo sarong empirikal na paagi nin pagguno kan kaaraman na nagtao nin karakter sa pagkahaman kan siyensya poon kaidtong ika-17 na siglo. Kabali digdi an maingat na obserbasyon, pag-aplika nin rigorosong iskeptisismo dapit sa kun ano an naobserbahan, kun sain an mga kognitibong pagahona pwedeng maraot an pagtanaw kan saro sa obserbasyon. Kabali man an pagmokna nin mga hipotesis (*hypotheses*), sa paagi nin induksyon, na nakabase sa nasambit na obserbasyon; eksperimental asin nakabase sa pagsukol na testing kan mga deduksyon na naikurit hali sa mga hipotesis; asin an pagpino (o pagtanggal) nin mga hipotesis na nakabase sa mga eksperimental na paghahanap. Ini an mga *prinsipyo* kan siyentipikong paagi, na naisusuway hali sa may kasagkorang mga serye na maiaaplika sa gabos na mga siyentipikong kasibotan.

Alagad an mga paagi iyo nalalain sa manlainlain na mga lado, an panlaog na proseso iyo harus kaparehas sa mga ini. An proseso sa siyentipikong paagi iyo kabali an paghimo nin mga konhektura (hipotesis), pagguno nin mga prediksyon gikan sa mga ini bilang lohikal na konsekwensya, asin an pagpadalagan nin mga eksperimento o empirikal na obserbasyon na nakabase sa mga nasambit na prediksyon. An hipotesis iyo sarong konhektura, na nakabase sa kaaramang nakua habang naghahanap nin simbag sa kahapotan. An hipotesis pwedeng magin labing ispesipiko, o pwede man na mahiwas. An mga siyentista pigtetesting an mga hipotesis sa paagi nin pagpadalagan nin mga eksperimento o pag-aadal. An siyentipikong hipotesis dapat pwedeng mapatunayan na sala, na nagiimplika na posible na makahanap nin posibleng kaluluwasan sa sarong eksperimento o obserbasyon na bakong linya sa prediksyong naguno hali sa mga hipotesis; kun dae, an hipotesis dae marhay na matetesting.

An katuyohan kan eksperimento iyo an maaraman kun an obserbasyon iyo nag-uuyon o bakong linya sa mga prediksyon na naguno hali sa hipotesis. An mga eksperimento pwedeng mangyari sa maski anong lugar poon sa garahe hasta sa Large Hadron Collider kan CERN. Igwa nin mga kadipisilan sa pormalikong pagsambit nin paagi. Maski ngani an siyentipikong paagi iyo harus pigrerepresenta bilang pusog nin sekwesnya nin mga lakdang, nagrerepresenta ini imbes nin grupo nin mga heneral na prinsipyo. Dae gabos nin lakdang nangyayari sa labing siyentipikong imbestigasyon (o sa kaparehas na degri), asin an mga ini dae pirming nasa kaparehas na order.

## Panluwas na takod

* 
* 
* 
* 
* An Introduction to Science: Scientific Thinking and a scientific method  ni Steven D. Schafersman.
* Introduction to the scientific method sa University of Rochester
* Theory-ladenness ni Paul Newall sa The Galilean Library
* Lecture on Scientific Method by Greg Anderson
* Using the scientific method for designing science fair projects
* ''Scientific Methods'' an online book by Richard D. Jarrard
* Richard Feynman on the Key to Science (sarong minuto, tolong segundo), gikan sa Cornell Lectures.
* Lectures on the Scientific Method ni Nick Josh Karean, Kevin Padian, Michael Shermer asin Richard Dawkins
* "How Do We Know What Is True?" (animated video; 2:52)

## Toltolan
Banadyo

An **banadyo** (Ingles: *vanadium*) iyo sarong elementong kimikal sa simbolong **V** asin atomikong bilang na 23. Matagas, mala-pirak na grey, nayuyupi nin dae nababaak na metal. An elemental na metal iyo bihira sanang mahanap sa kapalibotan, pero kapag artipisyal na masuway, an pormasyon kan oksidong pantaklob (pasibasyon) iyo napapatoninong an talingkas na metal laban sa padagos na oksidasyon.

An banadyo iyo mahihiling nin natural sa 65 na mga mineral asin sa mga deposito nin fossil fuel. Namomokna ini sa Tsina asin Rusya gikan sa *steel smelter slag*. Dakulang bilang nin banadyong iyono an nahahanap sa pipirang mga organismo, posible bilang lason. An oksido asin an nagkapirang mga asin kan banadyo iyo igwa nin moderatong toksidad. Partikular sa kadagatan, an banadyo iyo nagagamit kan ibang porma nin buhay bilang sarong aktibong sentro kan mga ensima, arug kan vanadium bromoperoxidase kan pirang mga algae sa kadagatan.

## Panluwas na takod

;Mga bidyo
*Vanadium sa *The Periodic Table of Videos* (University of Nottingham)

;Mga research papers
*ATSDR – ToxFAQs: Vanadium 
**Vanadium concentration in seawater and estuary environments is around 1.5-3.3&nbsp;ug/kg* https://web.archive.org/web/20151125060833/http://scholar.princeton.edu/sites/default/files/Emerson_Huested1991_Mo_Vn_0.pdf.
**Vanadium speciation and cycling in coastal waters* https://web.archive.org/web/20160304082932/http://mel.xmu.edu.cn/upload_eg/2011171103955630.pdf
**Ocean anoxia and the concentrations of Molybdenum and Vanadium in seawater* https://web.archive.org/web/20151125060833/http://scholar.princeton.edu/sites/default/files/Emerson_Huested1991_Mo_Vn_0.pdf
Portal:Tataramon/Artikulo

**Mga tataramon kan Aprika:** Arabiko, Tsadiko, Kushitiko, Kanuri, Maasai, Setswana, Swahili, Turkana, Xhosa, Yoruba, Zulu, **[[Mga tataramon kan mga Aprikano|dakol pa...]]**

**Mga tataramon kan Amerika:** Aleut, Carib, Cherokee, Inuktitut, Iroquois, Kootenai, Mayan, Nahuatl, Navajo, Quechuano, Salish, Pasinyal na tataramon kan Amerika, **[[Mga katutubong tataramon kan mga Amerika|dakol pa...]]**

**Mga tataramon kan Asya:** Arabic, Assam, Balochi, Bengali, Intsik, Hapon, Hajong, Hebrew, Hindustani, Kannada, Kokborok, Marathi, Khasi, Koryano, Kurdish, Malayalam, Manipuri, Meithei, Mongolyano, Persyano, Rajasthani, Sindhi, Sanskrit, Sylheti, Tamil, Tanchangya, Tulu, Telugu, Tibetano, Thai, Turko, Biyetnamita, Khowar, **[[Mga tataramon na Asyano|dakol pa...]]**

**Mga tataramon kan Austronesya:** Austriko, Pidyano, Hawayano, Habanes, Malgatse, Malay, Maori, Marshall, Samoano, Tahitianl, Tagalog, Tongano, Auslan, **[[Mga tataramon na Austronesyo|dakol pa...]]** 

**Mga tataramon kan Europa:** Basque, Czech, Danish, Olandes, Ingles (), Pranses, Aleman, Griyego, Italyano, Latin, Leon, Norwegyano, Polish, Portuges, Romanyano, Ruso, Slovak, Espanyol,  Ukrainyano **[[Mga tataramon kan Europeo|dakol pa...]]**

**Pigbilog na tataramon:** Esperanto, Ido, Volapük, **[[Mga tataramon na ipigtugdok|dakol pa...]]**
----

Aglunatibong tataramon, Tataramon na Analitiko, tataramon na pigkonstruk, Kreole, Daing konteksto na tataramon, Puho' na tataramon, Diyalekto, Pagsasaro na tataramon, Impleksyunal na tataramon, Pankinaban na tataramon, Ipigsuway na tataramon, tataramon na suway, Nasyunal na tataramon, Natural na tataramon, Pidyin, Tataramon na Plurisentriko, Tataramon na Polisintetiko, Proto-tataramon, Pasinyal na tataramon, Ipigtataram na tataramon, Tataramon na Sintetiko, Barayti (lingguwistika)
----

**Mga [[alpabeto]]:** Alpabetong Arabiko, Bengali alphabet, Cyrillic alphabet, Alpabetong Hebrew, Alpabetong Latin, **[[Lista kan mga alpabeto|dakol pa...]]**

**Iba pang mga sistema nin pagsurat:** Abjad, Abugida, Braille, Hieroglipiko, Logogramo, Silabaryo, Pasinyal na pagsusurat, **[[Lista kan mga sistema nin panurat|dakol pa..]]**

**Hilingon man:** Historya kan mga alpabeto, Iskritura
Portal:Tataramon/DYK/9

*...na an **[[gramar na Otomi]]**, an gramar kan mga katutubong tataramon na Otomi kan Mehiko igwa nin ugali na pagkakalinyada nin aktibo/istatibo, alagad mayo nin mga panladawan?
*...na si **[[Albert White Hat]]**, parapalis para sa pelikula na *[[Dances with Wolves|Dances With Wolves]]*, pigtukdo an tataramon na Lakota sa Unibersidad nin Sinte Gleska?
*...na kan 1998, an ***[[Diksyunaryong Hopi: Hopìikwa Lavàytutuveni]]***, an inot na komprehensibong diksyunaryo kan tataramon na Hopi, halos pigpupugulan na maipublikar huli sa takot kan mga bakong taga-Hopu na manudan an tataramon?
*...na an **[[Native American Languages Act of 1990]]** iyo an inot na honga na Kongreso na nagtao nin opisyal na estado sa mga tataramon kan Natibong Amerikano para sa mawoton kan pagsasagibo nin negosyo nin pantribo?
Portal:Tataramon/DYK/Layout

## Layout for DYK subpages:

```
<div style="float:right;margin-left:0.5em;">

</div>
...na an
...na an
...na an
...na an

<noinclude>
== Source ==
#, Dated archive of [[Main Page]] appearance.
#, Dated archive of [[Main Page]] appearance.
#, Dated archive of [[Main Page]] appearance.
#, Dated archive of [[Main Page]] appearance.
</noinclude>
```
Portal:Tataramon/DYK/1

*...na an totem pole na kun sain pinapadagos an mga bisita sa British Museum, naidokumento para sa museo ni **[[John Henry Keen|Rev. John Henry Keen]]** taon bago ini mabakal?
*...na an **[[Pranses na Missouri]]** iyo an madali nang mapuho' na diyalekto na Pranses na nag-uswag sa ano sa ngunyan na midwestern United States sa kasagaagan kan panahon nin kolonyal?
*...na an Hindi, Bengali, asin Portuges iyo an gabos na pigpanukala na **[[opisyal na mga tataramon kan Nagkakasararong Nasyon]]**? 
*...na an **[[tataramon na Vedda]]** sarong Kreole na pigbase sa  Sinhal  kan Sri Lanka imbes na sarong diyalekto?
Portal:Tataramon/DYK

## Instructions
These "Aram daw nindo..." subpages are randomly displayed using .
*The layout design for these subpages is at .
# DYKs at this list must have successfully already appeared at .
# Add a new DYK to the next available subpage.
# Update the DYK max at the main portal page. (Only include completed sets of 4.)

This rather slow Toolserver query returns a list of talk pages that have been tagged by  *and* have the standard box describing a DYK appearance.

## Lista nin DYK

## Arkibo
The portal used to display a monthly selection of language facts. The archive page  is a record of these selections.
Grabidad

An **grabidad** (Ingles: *gravity*; gikan sa Latin na *gravitas* 'gabat') o **grabitasyon**, iyo sarong natural na penomena kun sain an gabos na bagay na igwa nin masa o enerhiya—kabali an mga planeta, bitoon, galaksiya, asin maski an liwanag—iyo atraktado sa (o *nagga-grabidad* pasiring) lambang saro. Sa Kinaban, an grabidad minatao nin gabat sa mga pisikal na bagay, asin an grabidad kan Bulan iyo minakawsa nin *tide* sa kadagatan. An grabitasyonal na atraksyon kan orihinal na ma-gas na materya na yaon sa Uniberso iyo nagkawsa sa ini na magsalak asin magporma nin mga bitoon sagkod magkawsa sa mga bitoon na maggrupo-grupo sa galaksiya, kaya an grabidad iyo responsable sa nagkapirang mga darakulang-sukol na istraktura sa Uniberso. An grabidad igwa nin daeng-kasagkorang rango, alagad an epekto kaini nagigin maluya sa pagrayo kan mga bagay.

An grabidad iyo pinakamarhay na naipapaliwanag kan heneral na teorya kan relatibidad (pigheras ni Albert Einstein kaidtong 1915), na nagpaliwanag sa grabidad bilang bakong puwersa, pero bilang sarong konsekwensya kan mga masa na naghihiro sa mga heyodesikong linya sa kurbadang espasyo-oras na pigkawsa kan dae-pantay na distribusyon kan masa. An pinakahararom na halimbawa kan kurbadang ini kan espasyo-oras iyo an itom na labot, kun sain mayo—maski an liwanag—an kayang makadulag sa oras na mag-agi sa *event horizon* kaini. Alagad, sa kadaklan nin aplikasyon, an grabidad iyo marhay na naaaproksima kan Ley nin Unibersal na Grabitasyon ni Newton, na nagpaliwanag sa grabidad bilang an puwersa na nagkakawsa sa maski anong duwang luwas na magin atraktado sa kada saro, kun sain an magnitudo iyo proporsyonal sa produkto kan mga masa ninda asin kabaliktadang-proporsyonal sa kwadrado kan distansya sa tahaw kan mga ini.

## Padagos na pagbasa
* 
* 

## Panluwas na takod

* 
* 

## Toltolan
Droga

An **droga** (Ingles: *drug*) iyo an maski anong substansya na minakawsa nin pagbabago sa pisolohiya asin sikolohiya kan organismo sa pagkonsumo kaini.An mga droga iyo tipikal na nalalain sa mga pagkakan asin substansya na minatao nin nutrisyonal na suporta. An pagkonsumo kan droga iyo pwede sa paghinangos, pagtudok, pagsigarilyo, pagtulon, paglaog sa paagi kan palnit, supositoryo, o disolusyon sa irarom kan dila.

Sa parmakolohiya, an droga iyo sarong kimikal na substansya, tipikal sa bistong istraktura, kun sain sa paggamit kan sarong nabubuhay na organismo, nagmomokna nin biyolohikal na epekto. An parmasyutikong droga, bisto man bilang medikasyon o bulong, iyo sarong kimikal na substansya na ginagamit sa pagtrato, pagbulong, paglikay, o pagdiyagnosar nin kahelangan o sa pagheras nin marhay na salud. An mga tradisyonal na droga iyo nakukua sa paagi nin pagguno gikan sa mga medisinal na droga, pero sa dae pa nahahaloy pati naman an mga organikong sintesis. An mga parmasiyutikong droga pwedeng magamit sa limitadong durasyon, o sa regular na basehan para sa mga kronikong kadinan.

## Padagos na pagbasa
* 

## Mga panluwas na takod

* DrugBank, sarong database nin 13,400 na droga asin 5,100 na protinang droga na target
* "Drugs", pag-urulay kaiba si Richard Davenport-Hines, Sadie Plant asin Mike Jay (*In Our Time*, Mayo 23, 2002) sa BBC Radio 4 

## Toltolan
Burak

An **burak** (Ingles: *flower*) iyo an reproduktibong parte kan mga nagbuburak na tinanom. An burak iyo sarong espesyal na parte kan tinanom. An mga burak iyo inaapod man na *bloom* o *blossom* kan tinanom. An mga burak igwa nin mga *petals* na may iba-ibang kolor na nang-eenganyo sa makakahiling ka ini*.* Sa laog kan parte nin burak na igwa nin petal iyo an mga parte na naghihimo nin *pollen* asin mga pisog.

Sa gabos na tinanom, an burak iyo harus an pinakamakulay na parte. Nasasambit na an tinanom iyo 'nagbuburak', 'iyo minaburak', o 'yaon sa burak' o sinasabi man na 'namumukadkad' kapag an makulay na parteng ini iyo nagpoon nang magdakula asin magbu'kad. Igwa nin manlainlain na klase nin mga burak sa manlainlain na lugar sa kinaban. Maski sa mga pinakamalipot na lugar, halimbawa sa *[[Antartika]]*, an mga burak pwedeng magdakula nin pirang bulan.

An manlain-lain na klase nin burak ginagamit man sa iba-ibang okasyon. Pwede ining pandekorasyon sa kasal, pista kan mga santo, asin iba pa. May mga burak na tinatawan nin depinisyon arog kan rosas (rose), ini nagsisimbulo nin pagpadangat asin alab kan pagkagusto sa sarong tawo. An sampaguita man nagsisimbulo nin pag-asa, kadalisayan asin katapatan. 

An mga burak pwedeng magdakula nin suway sa tinanom, o pwedeng magdakula nin sabay sa nagbuburak na sanga (*inflorescence*).

## Kataytayan nin mga ladawan

Ladawan:Tangid may burak asin bunga.jpg|Burak nin tangid
Ladawan:Burak nin bali'gang na tinanom.jpg|Burak nin baligang
Ladawan:Orkids lilang burak.jpg|Lilang burak nin orkids


## Mga panluwas na takod

* 
* Native Plant Information Network

## Toltolan
Dahon

An **dahon** (Ingles: *leaf*) iyo sarong organo nin tinanom na yaon sa ibabaw asin kulay berde. An panginot na kagibohan kaini iyo an potosintesis asin an pakikipagribay nin gas. An dahon iyo harus patag, sa pagkua kaini nin kadaklan kan liwanag, sagkod maniwang, para an liwanag kan saldang makakaduman sa chloroplasts sa mga selula. An kadaklan nin dahon igwa nin stomata, na nagbubuka asin nagsasarado. Pigkokontrol ninda riribayan kan karbon dioksido, oksiheno, asin tubig-sangaw sa atmospera.

An dahon iyo may manlainlain na korte asin sukol. An pinakadakulang dae nababangang dahon iyo an higante asin nakakakan na arum. Nabubuhay ini sa matubig na parte kan tropikal na kadlagan kan Borneo. Saro sa mga dahon kaini pwede magin sampolong talampakan nin pahigda asin igwa nin hiwas na lagpas 30 kwadradong talampakan (~2.8 sq. metro).

Alagad, an mga dahon iyo pirmi na maniwang kaya an karbon dioksido iyo marikas na nakakapasiring sa gabos na selula.

## Panluwas na takod

* 

## Toltolan
Jeanette Pasin Sloan

Si **Jeanette Pasin Sloan** (namundag 1946) sarong Amerikanong artista biswal na midbid sa saiyang phorealistang mga print, mga pigpintura asin mga ginuhit. 

## Edukasyon, asin inot na karera
Si Sloan namundag sa Chicago kan 1946, aking babae kan mga imigrante sa Estados Unidos.  Nag-ako sya kan saiyang mga bachelor gikan sa Marymount College asin kan saiyang MFA na hali sa Unibersidad kan Chicago, para sa kasaysayan nin arte.

## Mga koleksyon
Nagtrabaho si Sloan sa mga koleksyon kan Ranwick Gallery of the Smithsonian Institution,  an Museo Snite kan Arte, an Metropolitan Museum of Art, an Museo Cleveland kan Arte asin an Art Institute of Chicago.

## Toltolan
Kadmyo

An **kadmyo** (Ingles: *cadmium*) iyo sarong elementong kimikal sa simbolong **Cd** asin atomikong bilang na 48. An malumoy, mala-pirak na puting metal na ini iyo kimikal na kaparehas sa duwa pang ibang pusog na metal sa grupo 12, zinc, asin merkuryo. Arug kan zinc, nagpapahiling ini nin oksidasyong estado na +2  sa kadaklan nin kompuwesto kaini, asin arug kan merkuryo, igwa ini nin mas hababang punto nin pagtunaw kumpara sa mga transisyong metal sa grupo 3 hasta 11. An kabilugang konsentrasyon kan kadmyo sa kadagaan kan Kinaban iyo nasa tahaw kan 0.1 asin 0.5 parte kada milyon (ppm). Nadiskobre ini kan 1817 nin sabay ni Stromeyer asin Hermann, parehas sa Alemanya, bilang impuridad kan zinc carbonate.

An kadmyo iyo nangyayari bilang sarong menor na komposisyon sa kadaklan nin mga zinc ores asin iyo gilid-na-produkto kan produksyo nin zinc. An kadmyo iyo nagagamit sa halabang panahon bilang sarong panglikay nin korosyon sa steel, asin an mga kompuwesto kan kadmyo iyo nagagamit bilang pigmento na pula, amarilyo, asin giyaw, sa pagkulay nin salming, asin pag-istabilisa kan plastik. An kagamitan kan kadmyo iyo heneral na naiinaan huli ta ini iyo nakakalason (ispesikong ining nakalista sa European Restriction of Hazardous Substances Directive) asin an mga nickel-kadmyo na baterya iyo nariribayan na kan nickel-metal hydride asin lityo-iyono na mga baterya. Saro sa nagkapira kaining bagong kagamitan iyo an sa mga cadmium telluride na solar panel.

Alagad an kadmyo iyo mayo nin bistong biyolohikal na paggana sa mga mas halangkaw na organismo, sarong dependente sa kadmyo na carbonic anhydrase an nahanap sa mga diatomiko sa kadagatan.

## Padagos na pagbasa
* 

## Panluwas na takod

* Cadmium sa *The Periodic Table of Videos* (University of Nottingham)
* ATSDR Case Studies in Environmental Medicine: Cadmium Toxicity  U.S. Department of Health and Human Services

* National Institute for Occupational Safety and Health&nbsp;– Cadmium Page
* NLM Hazardous Substances Databank&nbsp;– Cadmium, Elemental

## Toltolan
Inomon na pampalipot

An **inomon na pampalipot** o ***soft drink*** (literal na "malumoy na inomon") iyo sarong inomon na igwa nin tubig (harus karbonado), pampahamis, sagkod natural asin/o artipisyal na pampanamit. An pampahamis pwede na asukar, *high-fructose corn syrup*, *fruit juice*, sarong pang-substituto sa asukar (sa kaso kan mga *diet drinks*), o salak kan mga ini. An mga inomong pampalipot pwedeng igwa nin caffeine, pampakulay, preserbatibo, asin/o iba pang mga salak.

An mga soft drink iyo inaapod na "malumoy" bilang kabaliktadan kan "matagas" na inomon na alkoholiko. An kadikit na bilang nin alkohol pwede mahiling sa mga soft drink, pero an kusog iyo dapat mas hababa  sana sa 0.5% kan kabilugang bolyum sa nagkapirang mga nasyon asin lokalidad kun an inomon iyo ikokonsidera na dae-alkoholiko. An fruit punch, tsa (dawa an kombucha), asin an iba pang bakong alkoholiko na inomon iyo teknikal na soft drink sa depinisyon, pero bakong masyadong naaapod bilang soft drink.

## Padagos na pagbasa

* "Beverage group: Pull soda from primary schools", *USA Today*, Agosto 17, 2005
* "After soda ban nutritionists say more can be done", *The Boston Globe*, Mayo 4, 2006
* "Critics Say Soda Policy for Schools Lacks Teeth *The New York Times*, Agosto 22, 2006

## Toltolan
Teo Antonio

Si **Teo Antonio** (namundag 1946) sarong Pilipinong poeta. Namundag siya sa Sampaloc, Manila. Siya nag-adal sa Unibersidad kan Santo Tomas kun saen siya nag-adal nin Fine Arts. Si Antonio aki ni Emilio Mar Antonio, hari kan balitasan durante kan mga taon 1950.

Nagkamit si Antonio nin kadakol na Carlos Palanca Memorial Awards para sa Poetry kan 1973, 1975, 1976, 1986 asin 1998. Soya nag-ako man nin premyo sa  Centennial Literary Contest para sa saiyang epikong tula na Piping-Dilat kan 1998 siring man sa Manila Critics' Circle National Book Awards kan 1982, 1991 asin 1992. Nag-ako man siya nin grant bilang Representante kan Filipinas sa World Poetry Reading Summit sa Kuala Lumpur kan 1996.

Si Antonio nakaresibe nin kadakol pang iba pang sikat na onra kaiba an SEA Write Award gikan sa Hade nin Tailandya sa Bangkok (1995), Gawad Patnubay sa Kalinga para sa larangan ng panitikan gikan sa Syudad nin Manila (1996), Dangal ng Lipi para sa sining sa Philippine Province of Bulacan (1997) asin Gawad Alagad ni Balagtas (Lifetime Achievement Award) gikan sa Uniyon ng manunulat at Pilipinas (UMPIL).

## Panluwas na mga link

* Online Resources para sa Filipinong Parasurat Bikolnon asin mga parabasa
* Unibersidad kan Pilipinas Press
*  
* Balagtasan: An Tradisyon nin Debating sa Bersikulo ni Rut Elynia S. Mabanglo University of Hawaii
* Unibersidad nin Santo Tomas Library 
* Organisasyon kan Parasurat Bikolnon
* Nagsurat si Bigornia nin 30 
* Balagtas bilang sarong Socio-Politikal na Medium sa Unibersidad nin Hawaii sa Manoa
* An Literary Produce kan Kordilyera para sa 2000 ni Bienvenido Lumbera
* Ateneo de Manila University Press
*  
* Bareta sa Literatura kan Filipinas
* 25 taon kun si Jollibee
* 25 Mga taon nin pagkamoot na pigsibotan ni Ophelia A. Dimalanta
* COLUMN: SA PAGLAKAW SA BRUNEI, BILANG 'BRUNEI BEUTAN' ni Max Soliven
* An National Arts Month dinadara sa mga doot kan Roma Jorge
* Taga Tagasa Bato ni To Antonio
Shakhobidin Zoirov

Si **Shakhobidin Zoirov** (namundag 3 Marso 1993) sarong Uzbekistaning boksyador na propesyonal. Bilang sarong  nobatong boksyador siya guminana nin mga medalyang bulawan sa 2016 Summer Olympics asin 2019 World Championships, parehas sa dibisyon na flyweight.

Siya namundag kan Marso 3, 1993 sa Kogon, Uzbekistan asin nageestar sa lugar nin Bukhara. Sarong atleta, siya nag'adal sa State Institute of Physical Education , Chirchiq, UZB. Tatao siyang magtaram kan tataramon na Farsi, Ruso, Tajik, asin Uzbek. 

## Karerang bilang nobato
### Resulta sa Olimpiko
**Rio 2016**
*Round of 32: Defeated Brendan Irvine (Republic of Ireland) 3–0
*Round of 16: Defeated Antonio Vargas (USA) 3–0
*Quarter-finals: Defeated Elvin Mamishzada (Azerbaijan) 3–0
*Semi-finals: Defeated Yoel Finol (Venezuela) 3–0
*Final: Defeated Mikhail Aloyan (Russia) 3–0

### Resulta sa Kampeonatong Pankinaban
**2019 Yekaterinburg**
*Round 1: Defeated Yhlas Gylychjanov (Turkmenistan) 5–0
*Round 2: Defeated Rodrigo Marte (Dominican Republic) 5–0
*Round 3: Defeated Azat Usenaliev (Kyrgyzstan) 5–0
*Quarter-finals: Defeated Daniel Asenov (Bulgaria) 5–0
*Semi-finals: Defeated Billal Bennama (France) 5–0
*Final: Defeated Amit Panghal (India) 5–0

## Toltolan
Mga Medalistang Bulawan kan Filipinas sa Pakawat Olimpiko sa Tig-init

An mga **Medalistang Bulawan kan Filipinas sa Pakawat Olimpiko sa Tig-init** iyo pa sana si Hidilyn Diaz na sarong weight lifter, 55kg dibisyon. . Sa bilog na historya kan Flipinas sa pagbali sa Pakawat Olimpiko poon pa 1924, iyo pa sana ining atletang Filipina an nakasikwit nin medalyang bulawan. An pangyaring siring nagkatotoo sa ginibong Pakawat Olimpiko sa Tig-init 2020 na ginibo sa Tokyo, Hapon kaining taon  2021 asin ta naoktaba huli ngani kan pagputok kan  Pandemyang COVID19. 

## Hilnga man

Olimpikong Karawat

## Toltolan
Jean Pagliuso

Si **Jean Pagliuso** (namundag 1941) sarong retratista na midbid sa mga retrato nin poultry asin moda.

## Biograpiya
Si Pagliuso namundag sa California kan 1941. Naako siya kan saiyang bachelor of fine arts hale sa Unibersidad nin California Los Angeles (UCLA) kan 1963. An ama ni Pagliuso nagpadakula nin mga manok asin an saiyang ina sinot sa saiyang hardin nin burak. An pagkamoot kan saiyang ama sa mga manok nakaimpluwensia sa saiyang trabaho.

Si Pagliuso nabuhay sa Nueva York asin Los Angeles sa bilog niyang karera. Nag - iistar na siya ngunyan kaiba an saiyang agom na si Tom, asin an saiyang aking babayi na si Jesse, sa Santa Fe, New Mexico asin New York. 

## Mga eksibisyon
An serye kan saiyang trabaho sa  Poultry Suite ipinadalan sa Mary Ryan Gallery sa Nueva York, na an kadaklan dai pa sana nahahaloy bilang retrospiktibong na tituladong "In Plain Sight"  asin ginigibong monograpo na ipinublikar kan Hirmer Publishers.  Naitampok man an serye sa sarong retrospektibong eksibit, an "Poultry, Raptors, Places of Ritual" sa Museo nin Florida kan Retrato Arts sa Tampa.  

## Reperensya
Pagbakuna

An **pagbakuna** o **bakunasyon** (Ingles: *vaccination*) iyo an pagtao nin bakuna para makatabang sa sistemang immuno na makahaman nin proteksyon laban sa sarong kahelangan. An mga bakuna igwa nin mga mikroorganismo o birus sa maluya, buhay o gadan na kamugtakan, o protina o toksino gikan sa organismo. Sa pag-istimula kan adaptibong immunidad kan lawas, nakakatabang sinda sa paglikay sa nakaka-ulakakit na kahelangan.

Kapag an tamang dakul nin porsyento kan populasyon an nabakunahan, nagreresulta ini sa *herd immunity*. An herd immunity pigpoprotekhan itong mga may maluya na sistemang immuno asin si mga dae pwedeng makakua nin pagbakuna huli ta maski an maluyang bersyon pwedeng makaraot sa sainda. An pagigin epektibo kan pagbakuna iyo mahiwas na pig-aadalan asin pig-beberipika. An pagbakuna iyo an pinakaepektibong paagi sa paglikay sa nakaka-ulakit na kahelangan; an mahiwas na immunidad huli sa pagbakuna iyo dakulang responsable sa pankinabang eradikasyon kan *smallpox* asin an pagkawara kan mga kahelangan arug kan polio asin tetanus sa kadaklan nin kinaban. Alagad, an nagkapirang mga kahelangan, arug kan *measles outbreaks* sa Amerika, iyo nakahiling nin pagsakat nin kaso huli sa relatibong hababang rikas nin pagbakuna sa dekada nin 2010s – katakod nin partida sa paghabo sa bakuna.

## Padagos na pagbasa

* 
* 
* 
* 
* 

## Mga panluwas na takod

* U.S. government Vaccine Research Center: Impormasyon manungod sa mga pag-aadal sa paglikay gamit an bakuna
* The Vaccine Page iyo nakatakod sa mga gunuan sa nagkapirang mga nasyon.
* Immunisation schedule for the UK. Published by the UK Department of Health.  (PDF)
* CDC.gov – 'National Immunization Program: leading the way to healthy lives', US Centers for Disease Control (CDC information on vaccinations)
* CDC.gov  – 'Mercury and Vaccines (Thimerosal)', US Centers for Disease Control
* CDC.gov – Vaccines timeline

## Toltolan
Organismo

Sa biyolohiya, an **organismo** (Ingles: *organism*; gikan sa Griyego: ὀργανισμός, *organismos*) iyo an maski anong organiko, nabubuhay na sistema na minagana bilang sarong indibidwal na entidad. An gabos na organismo iyo pigbibilog nin selula (teorya nin selula). An mga organismo iyo pigkaklasipika nin taksonomiya sa mga grupo arug kan mga multiselular na hayop, tinanom, asin fungi; o uniselular na mikroorganismo arug kan mga protista, bakterya, asin arkeya. An gabos na klase nin organismo iyo kaya nin reproduksyon, pagdakula, pagmantinido, asin sa ibang degri nin pagsimbag sa stimuli. An mga tawo, pusit, kabute, asin mga baskular na tinanom iyo mga halimbawa kan mga multiselular na organismo na nalalain an espesyalisadong tisyu asin organo durante sa pagdakula.

An sarong uniselular na organismo pwedeng magin prokaryotiko o eukaryotiko. An mga prokaryotiko iyo pigrerepresenta an duwang suway na domain&nbsp;– an bakterya asin arkeya. An mga eukaryotikong organismo iyo pigkakaraktisa sa paagi nin presensya kan nukleyus nin selula asin iyo igwa nin mga *organelles*. An fungi, hayop, asin tinanom iyo mga halimbawa nin organismo sa mga eukaryotiko.

An pag-estima sa bilang nin presenteng espesye sa Kinaban iyo minarango poon sa 2 milyon hasta sa 1 trilyon, kun sain lagpas 1.7 milyon an nadokumento. Lagpas 99% kan gabos na espesye, nabibilang sa lagpas limang bilyong espesye, na nabuhay an pig-eestima na nawara na.

Kaidtong 2016, sarong grupo nin 355 na mga *gene* gikn sa *last universal common ancestor* (LUCA) kan gabos na organismo an na-identipika.

## Panluwas na takod

* Species 2000 Indexing the world's known species .
* The largest organism in the world may be a fungus carpeting nearly 10 square kilometers of an Oregon forest, and may be as old as 10500 years.
* NCBI Taxonomy entry: root
* The Tree of Life
* Frequent questions from kids about life and their answers 

## Toltolan
Portal:Tataramon/Napiling ladawan

## Kaipuhan na sunudon
The layout design for these subpages is at .
# Add a new picture to the next available subpage.
# Update "max=" to the new total for its  on the main page.

## Picture list

## Archive
The portal was originally configured to display a new picture each month. An archive of the selections is at , or [//en.wikipedia.org/w/index.php?title=Special%3APrefixIndex&prefix=Language%2FPicture+of+the+month&namespace=100 this link] lists all the selections.
Kimikang analitikal

An **kimikang analitikal** (Ingles: *analytical chemistry*) iyo an pag-aadal asin kagamitan nin mga instrumento asin paagi na ginagamit sa pagsuway, pag-identipika, asin pagkwantipika nin materya. Sa praktika, an pagsuway, pag-identipika, o pagkwantipika pwedeng magbilog nin entirong analisis o isalak sa lain na paagi. An separasyon iyo pigsusuway an mga "analyte". An kwalitatibong analisis iyo pig-iidentipika an mga analyte, mientras an kwantitatibong analisis iyo pig-aaram an numerikal na bilang o konsentrasyon.

An kimikang analitikal iyo pigbibilog nin klasikal, basang kimikal na paagi, asin modernong instrumental na mga paagi. An klasikal na kwalitatibong paagi iyo minagamit nin separasyon arug kan presipitasyon, ekstraksyon, asin distilasyon. An identipikasyon pwedeng magbase sa kaibahan sa kulay, parong, punto nin pagkatunaw, punto nin pagkalakaga, solubilidad, radyoaktibidad o reaktibidad. An klasikal na kwantitatibong analisis iyo naggagamit nin pagbabago sa masa o bolyum sa pagkwatipika nin bilang. An mga instrumental na paagi pwedeng magamit sa pagsuway nin mga sampol gamit an kromatograpiya, elektroporesis, o field flow fractionation. Dagos gibuhon an kwalitatibo asin kwantitatibong analisis, harus sa kaparehas na instrumento asin pwedeng maggamit nin interaksyon nin liwanaga, interaksyon nin init, elektrikong kahiwasan, o magnetikong kahiwasan. Harus an kaparehas na instrumento kayang magsuway, mag-identipika, asin magkwatipika nin analyte.

Nakapokus man an kimikang analitikal sa pag-uswag kan eksperimental na disenyo, kemotrika, asin pagmokna nin mga bagong pagsukol na kagamitan. An kimikang analitikal igwa nin mahiwas na aplikasyon sa medisina, siyensya, asin inhenyeriya.

## Padagos na pagbasa

* Gurdeep, Chatwal Anand (2008). *Instrumental Methods of Chemical Analysis* Himalaya Publishing House (India)     
* Ralph L. Shriner, Reynold C. Fuson, David Y. Curtin, Terence C. Morill: *The systematic identification of organic compounds - a laboratory manual*, Verlag Wiley, New York 1980, 6. edition, .
*Bettencourt da Silva, R; Bulska, E; Godlewska-Zylkiewicz, B; Hedrich, M; Majcen, N; Magnusson, B; Marincic, S; Papadakis, I; Patriarca, M; Vassileva, E; Taylor, P; Analytical measurement: measurement uncertainty and statistics, 2012, .

## Panluwas na takod

*
*Infografik asin animasyon na nagpapahiling sa pag-uswag kan kimikang pang-analitika

## Toltolan
Kimikang pisikal

An **kimikang pisikal** (Ingles: *physical chemistry*) iyo an pag-aadal nin makroskopiko, asin penomena nin partikulo sa mga sistemang kimikal sa prinsipyo, praktika, asin konsepto kan pisika arug kan paghiro, enerhiya, puwersa, oras, termodinamika, kimikang pangkwantum, estadistikong mekanika, dinamikong analitikal, asin ekwelibriyong kimikal.

An kimikang pisikal, sa paglain sa pisikang kimikal, iyo predominante (pero dae pirmi) na makroskopiko o supra-molekular na siyensya, huli ta an mayorya kan mga prinsipyo kun sain ini iyo namokna iyo relatibo sa bulko imbes na sa molekular/atomikong istraktura sana (halimbawa, an ekwelibriyong kimikal asin mga colloids).

## Mga konsepto
An nagkapira sa mga relasyon na mawot masimbagan kan kimikang pisikal iyo kabali an epekto kan:

# An mga puwersang intermolekular na minaakto sa pisikal na karakter kan mga materyal (plastisidad, tensilong kusog, pang-ibabaw na tensyon sa mga likido).
# An kinetiko kan reaksyon sa rikas kan nasambit na reaksyon.
# An pag-identipika nin mga iyono asin an elektrikal na konduktibidad kan mga materyal.
# An *surface science* asin elektrokimika kan mga selulang membrano.
# Interaksyon kan sarong lawas sa iba sa paagi nin mga bilang nin init o gibo na inaapod na termodinamika.
# An pagbalyo kan init sa tahaw nin sistemang kimikal asin an kapalibotan kaini durante sa pagbabago nin hitsura o nangyayaring reaksyong kimikal na inaapod na termokimika.
# Pag-aadal nin mga koligatibong karakter kan bilang nin espesye na yaon sa solusyon.
# Bilang nin mga *phase*, bilang nin mga komposisyon asin an degri kan katalingkasan (o *variance*) pwedeng maitakod sa kada saro sa tabang kan *phase rule*.
# Mga reaksyon nin elektrokimikang selula.
# Kaugalian nin mga sistemang mikroskopiko gamit an mekanikang kwantum asin mga sistemang makroskpiko gamit an estadistikong termodinamiko.

## Panluwas na takod

* The World of Physical Chemistry (Keith J. Laidler, 1993)
* Physical Chemistry from Ostwald to Pauling (John W. Servos, 1996)
* 100 Years of Physical Chemistry (Royal Society of Chemistry, 2004)
* Physical Chemistry: neither Fish nor Fowl? (Joachim Schummer, *The Autonomy of Chemistry*, Würzburg, Königshausen & Neumann, 1998, pp.&nbsp;135–148)
* Cathedrals of Science (Patrick Coffey, 2008)
* The Cambridge History of Science: The modern physical and mathematical sciences (Mary Jo Nye, 2003)

## Toltolan
Posas

An **posas** (Espanyol: *esposas*) sarong  pamugol na kasangkapan na an pakagibo tuyong dai makahiro an mga takyag kan sarong indibidwal. Ini may duwang piyesa, na pwedeng nakakadena, nakabisagra o takod sa sarong bara. Lambang sa'long kaini may mga ruskas na iyo an pagbarat asin pag'ulang kaini na dai basta mabukas oras ini nakatakod na sa duwang braso. Ini may piglalyabehan, asin kun mayo an lyabe, dai basta-basta mabubukas ugaring kun igwang eksperto na tataong magdulidot kaini. An napoposasan dai maihiro na bwelo an saiyang mga braso asin dai mamaniobra magamit an saiyang mga kamot sa anoman na mga gigibohon.

## Iba-ibang klaseng posas

Igwang tolong klaseng posas na uso ngonyan: de kadena, (an sa'long natatakod nin kadena), de bisagra (an duwang sa'long na nakabisagra nagigin limitado pagparahiro kan duwang takyag bakong arog kan sa kadena asin ini mas pusog), asin an toog na posas na an nagtatakod solidong bara sa duwang sa'long. Maski ini magabat bitbiton arog kan inapod na Hiatts Speedcuffs an toog na posas inuusar kan kadaklan na kan kapulisan sa Reyna Unido. Sa Estados Unidos,  ASP, Inc. iyo an dakulang supplier nin mga posas rigid handcuffs  sa kapulisan.  Pareho an toog asin de bisagrang posas magagamit nin sarong kamot sana sa pagsa'long sa mga braso. Igwa man ining mga aksesorya tangani mas may seguridad sa pagposas. 

An posas pwede gibo sa aserong karbon, stainless na asero o aluminyum, o sarong sintitekong polymer. Igwa man darakula o may kalabaan na posas para sa mga matataba o sobrang dakulang mga habayan nin mga dinadakop.

## Diskresyon sa pagposas

An pagposas sa sarong arestado depende sa sitwasyon. An nag'aarestar dapat may pagkasabot kan pagkatawo kan inaarestar, na kun ini agresibo o mayo sa marhay na pag'iisip, o ribaraw na maray an isip o toninong lang. Igwang mga kamugtakan na dawa dai na posasan an sarong tawo, alagad kun pighuhuna kan kag'arestar na an inaarestar matumang, o mangangagaw nin armas o desperado talaga, mas tama an pagdesisyon na posasan nanggad an arestado. Ini orog na kun may rekord na sa saiyang pagkakriminal. An saro man na may helang sa isip mas marhay posasan kun dai man ini nasusulot sa inapod na straightjacket urog na kun may tendensyang nmagbalinghaw o mangkulog.

## Kataytayan nin mga ladawan

Old bracelets (aka).jpg|Mga antigong posas
Aa tattonpark2010 handcuffs.jpg|Displey nin mga lumang posas sa Tattonpark 2010, Knutsford, Cheshire
Hiatt104Darby.JPG|Hiatt104Darby Handcuffs, mga 1950
Standard legirons taiwan01.jpg|Posas gibo sa Taiwan


## Mga panluwas na takod
* https://www.galls.com/handcuffs
* https://wcuniforms.com/

## Toltolan
Portal:Historya

{| width="100%" cellpadding="5" cellspacing="10" style="background: white; border-style:solid; border-width:3px; border-color:red;"
| width="55%" valign="top" style="padding: 0; margin:0;" | 
__NOTOC__

{| id="mp-lower" style="margin:4px 0 0 0; width:100%; background:none; border-spacing: 0px;"
| class="MainPageBG" style="width:100%; border:1px solid #ddcef2; background:#faf5ff; vertical-align:top; color:#000;"|
{| id="mp-bottom" style="vertical-align:top; background:honeydew; color:#000; width:100%"
! style="padding:2px;" | Katakod sa Wikimedia
|-
| style="color:#000; padding:2px 5px 5px;" |
Busal

An **busal** (<Espanyol, bozal) sarong gamit na sinusulot sa barungos nin hayop ngani dai ini makakagat o kun anoman dai makabuka an nguso sa pagtakab.

An busal pwedeng solido na may mga labot palaogan duros ngani an hayop makahangos o gibo sa bagay arog kan anit na pwedeng iharikos sa nguso na luag sana ngani ini makainom o kakan. Anit, alambre, plastik o nylon iyo an  garamiton na busal. An porma kan busal depende sa katuyohan, kun ini ngani dai makakagat o dai makakakan.

## Busal sa ayam
An busal ginagamit sa ayam na minamanso o maski sa dai mansong ayam, sadit o dakula ngani ini dai basang mangagat, mamurot kakanon o mandila nin lugad. Inuusar man ini sa mga ayam na may pagkaagresibo, maski ini huli sa ini dai napapauntok, natatakot, o gustong manlapag. Ini ginagamit pa man sa mga ayam tanarig dai magbasang kakan kan mga hilong paon sa kino o mga peste.

An mga busal ginagamit man sa mga ayam na nagtatrabaho kunektado sa militar o pulis, siring man bilang mga alag na itinataya' sa mga urumbasan.

An mga busal gibo sa matibay na materyal arog kan anit asin may hebilya asin ano pa man na panggakot na dai basta ini maghulpos sa barungos.  An mas bagay na busal idtong may kahang alambre na igdi libre-libre an ayam magkakan, mag'inom asin maghalhal urog na kun sobrang maharasahas an panahon.

Pigtitirinda an mga busal sa ayam sa mga tindahan nin mga hayop na alagon.

## Busal sa kabayo

May mga busal man na inuusar sa mga kabayo asin mga hayop na siring kaini, ngarig dai magkagat-kagat o mag'ibib na ikakalugad kan nguso. An ibang busal pwedeng may saradit sanang labot na dikit lang makalaog na doot na sabsabon urog na kun an hayop sobrang taba na.
Historyador

An **historyador** (Ingles: *historian*) iyo sarong tawo na minaadal asin minasurat dapit sa nagligad, asin an uusipon iyo an pigbibisto bilang an awtoridad sa kaini. An mga historyador iyo nakatutok sa padagos, metodikong naratibo asin pag-aadal nin mga nagligad na kasibotan na katakod sa lahi nin katawohan; pati naman an pag-aadal sa uusipon sa kagabsan nin oras. Kun an saro iyo nakapokus sa mga kasibotan na bago an nakasurat na historya, an indibidwal iyo sarong historyador nin prehistorya. 

An nagkapirang mga historyador iyo pigbibisto sa paagi nin mga publikasyon o training asin eksperyensya. An "historyador" nagin sarong propesyonal na okupasyon sa kataposan kan ika-19 na siglo kasabay kan pagtalubo nin mga unibersidad sa Alemanya asin bilog na kinaban.

## Padagos na pagbasa
* Allison, William Henry. *A guide to historical literature* (1931) comprehensive bibliography for scholarship to 1930. online edition
* Barnes, Harry Elmer*A history of historical writing* (1962)
* Barraclough, Geoffrey. *History: Main Trends of Research in the Social and Human Sciences,* (1978)
*Bentley, Michael. ed., *Companion to Historiography*, Routledge, 1997,  pp; 39 chapters by experts
* Bender, Thomas, et al. * The Education of Historians for Twenty-first Century* (2003) report by the Committee on Graduate Education of the American Historical Association

## Mga panluwas na takod

*Selected texts by the most known historians 

## Toltolan
Asukar

An **asukar** (Ingles: *sugar*) iyo an henerikong ngaran para sa mahamis, natutunaw na karbohidrato, kun sain an nagkapira iyo nagagamit sa pagkakan. An **tablang asukar**, **granyuladong asukar**, o **regular na asukar**, iyo inaapod na sukrosa, sarong disakarido na pigbibilog nin glukosa asin pruktosa. 

An mga **simpleng asukar**, inaapod man bilang monosakarido, iyo kabali an glukosa, pruktosa, asin galaktosa. An mga kompuwestong asukar, inaapod man na disakarido o dobleng asukar, iyo mga molekula na pigbibilog nin duwang monosakarido na pigtakod sa paagi nin sugpong glikosidiko. An mga bistong halimbawa iyo an sukrosa (tablang asukar) (glukosa + pruktosa), laktosa (glukosa + galaktosa), asin maltosa (duwang molekula nin glukosa). Sa lawas, an mga kompuwestong asukar iyo pighihidrolesa pasiring sa mga simpleng asukar.                                                                                                                                                                                      

An mas halabang kadaena nin mga monosakarido iyo dae pigbibisto bilang mga asukar, asin iyo inaapod bilang oligosakarido o polisakarido. An gawgaw (*starch*) iyo sarong glukosang polimero na nahahanap sa mga tinanom, asin an pinakaabundanteng gunuan nin enerhiya sa pagkakan nin tawo. An ibang kimikal na substansya, arug kan gliserol asin asukar na alkohol, pwedeng may mahamis na namit, pero dae pigkaklaspika bilang asukar.

## Padagos na pagbasa

* 
* 
* 
* 
*Frankopan, Peter, *The Silk Roads: A New History of the World*, 2016, Bloomsbury, 

## Panluwas na takod
*Sugar sa National Health Service
Hormona

An **hormona** (Ingles: *hormone*; gikan sa Griyegong  , "pagkaag sa paghiro") iyo an maski anong miyembro kan sarong klase nin molekula na nagtataong signal sa mga multiselular na organismo, na iyo nagpapasiring sa mga harayong organo sa pagkontrol nin pisiyolohiya asin kaugalian. Kaipohan kan mga hormona na maitama an pag-uswag kan mga hayop, tinanom, asin fungi. 

An maluyang depinisyon kan sarong hormona (bilang sarong nagtataong signal na molekula na iyo minaakto harayo sa lugar kan saiyang ginikanan) iyo an nagkapirang klase nin molekula pwedeng makonsidera bilang hormona. Kabali sa mga substansya na ini iyo an mga eicosanoids (e.g. prostaglandins asin thromboxanes), steroids (e.g. oestrogen asin brassinosteroid), deribatibo nin asidong amino (e.g. epinephrine asin auxin), protina / peptido (e.g. insulin asin CLE peptides) asin mga gas (e.g ethylene asin nitrous oxide).

An mga hormona iyo nagagamit sa komunikasyon sa tahaw nin mga organo asin tisyu. Sa mga vertebrates, an mga hormona iyo responsable para sa regulasyon kan nagkapirang mga pisiyolohikal na proseso asin mga kaugaliang aktibidad arug kan dihestyon, metabolismo, respirasyon, persepsyon nin pagmati, pagturog, ekskresyon, laktasyon, induksyon nin stress, pagdakula asin pag-uswag, paghiro, reproduksyon, asin pagmanipula nin kamugtakan. Sa mga tinanom, an mga hormona iyo kinakaipo sa harus gabos nin aspeto kan pag-uswag, poon sa herminasyon pasiring sa paggurang kaini.

## Mga panluwas na takod

*HMRbase: A database of hormones and their receptors
*

## Toltolan