Bestiary

Sarong **bestiary** sarong kompendiyo nin mga hayop. Nagpoon sa suanoy na kinaban, an mga bestiary nagin popular kan Edad Media sa mga tomo na may mga ilustrasyon na naglaladawan nin manlaen-laen na hayop asin dawa mga gapo. An natural na kasaysayan asin ilustrasyon kan lambang hayop sa parate may kaibang moral na leksion. Ini nagpabanaag kan paniniwala na an kinaban mismo iyo an Tataramon nin Dios asin na an lambang nabubuhay na bagay igwa nin sadiring espesyal na kahulogan. Halimbawa, an pelikano, na pinaniniwalaan na binubuka an saiyang daghan tanganing buhayon an mga ogbon kaiyan paagi sa sadiri niang dugo, sarong buhay na representasyon ni Jesus . Kaya an bestiary saro man na pagsambit sa simbolikong tataramon kan mga hayop sa arte asin literatura kan mga Kristiyano sa Solnopan .

## Kasaysayan
An bestiary — an libro kan mga hayop kan edad media — saro sa mga pinakapopular na mga teksto na may liwanag sa norteng Europa kan Edad Media (mga 500–1500). An mga Kristiyano kan Edad Media nakasabot sa lambang elemento kan kinaban bilang sarong kapahayagan nin Diyos, asin an mga bestiaryo sa kadaklan nakasentro sa relihiyosong kahulugan kan lambang hayop. An kadaklan sa mga yaon sa bestiary hale sa suanoy na mga Griego asin sa saindang mga pilosopo.  An pinakaenot na bestiaryo sa porma na kun saen ini nagin popular iyo an sarong daing ngaran na ika-2 siglong Griegong tomo na inaapod na *Physiologus*, na iyo mismo an nagsumaryo kan suanoy na kaaraman asin kadunungan manungod sa mga hayop sa mga sinurat kan mga klasikal na awtor arog kan *Historia Animalium* ni Aristotle asin manlaen-laen na mga obra ni Herodotus, Pliny the Elinus, Ellinius asin iba pa mga naturalista.

Kasunod kan *Physiologus*, pinahiwas ni San Isidoro kan Sevilla (Libro XII kan *Etymologiae* ) asin ni San Ambrosio an relihiyosong mensahe sa pagsambit sa mga pasahe gikan sa Biblia asin sa Septuaginta . Sinda asin an ibang mga awtor libreng nagpahiwas o nagbago kan mga dati nang modelo, na padagos na pigpipino an moral na laog na mayong interes o access sa mas dakol na detalye manungod sa totoong laog. Minsan siring, an parateng magarbong mga pagkasaysay manongod sa mga hayop na ini lakop na binabasa asin sa pankagabsan pinaniniwalaan na totoo. An nagkapirang obserbasyon na nakua sa mga bestiaryo, arog kan paglipat nin mga gamgam, pigdiskwento kan mga natural na pilosopo kan mga huring siglo, alagad nadiskobre giraray sa modernong panahon nin siyensya.

An mga bestiaryo kan edad media pambihirang magkapareho sa pagkasunod-sunod kan mga hayop na saindang pigbubulong. An mga bestiaryo partikularmenteng popular sa Inglaterra asin Pransya kan mga ika-12 siglo asin mayormenteng mga kompilasyon kan mga naenot na teksto. An Aberdeen Bestiary saro sa pinakamidbid sa labing 50 manuskritong bestiary na nabubuhay sagkod ngonyan.

Dakul na impluwensya an gikan sa panahon nin Renaissance asin sa pankagabsan na Edad Media, siring man sa modernong panahon. An Renaissance sinasabing nagpoon kan mga ika-14 siglo sa Italya.  An mga bestiary nakaimpluwensya sa amay na heraldry kan Edad Media, na nagtatao nin mga ideya para sa mga singil asin man para sa artistikong porma. An mga bestiaryo padagos na nagtatao nin inspirasyon sa mga eskudo na ginibo sa satong panahon. 

Duwang naiilawan na Salmo, an Queen Mary Psalter ( British Library Ms. Royal 2B, vii) asin an Isabella Psalter (State Library, Munich ), igwa nin bilog na mga siklo nin Bestiary. An bestiary sa Queen Mary Psalter makukua sa "marginal" na mga dekorasyon na nag-ookupar kan mga ibabang parte kan pahina, asin pambihirang mahiwas asin magkakasundo sa obrang ini. Sa katunayan an bestiary pinalawig na lampas pa sa pinagkukuanan sa Norman bestiary ni Guillaume le Clerc sagkod sa nobentang hayop. An nagkapira ibinugtak sa teksto tanganing magkaigwa nin mga pagkakapareho sa salmo na saindang iiniilustrar. 

Dakul an nagdedesisyon na maggibo nin sadiring bestiary gamit an saindang sadiring mga obserbasyon kaiba an kaaraman gikan sa mga nakaagi. An mga obserbasyon na ini pwedeng gibohon sa pormang teksto, siring man maiilustrar.  An Italianong artista na si Leonardo da Vinci naggibo man kan saiyang sadiring bestiaryo. 

An *volucrary* sarong kaagid na koleksyon kan mga simbolo kan mga gamgam na minsan makukua kaiba kan mga bestiary. An pinakamidbid na volucrary kan Renaissance iyo *an Gart der Gesundheit*  ni Johannes de Cuba na naglaladawan nin 122 na gamgam asin na inimprenta kan 1485. 

## Laog kan Bestiary
An laog kan mga bestiaryo kan edad media parateng nakukua asin ginigibo gikan sa pagkombinar kan mga lumang pinagkukuanan nin teksto asin mga istorya nin mga hayop, arog kan *Physiologus* . 

An mga bestiary kan edad media igwa nin detalyadong mga deskripsyon asin ilustrasyon kan mga species na tubong Sulnupan na Europa, mga eksotikong hayop asin kun ano sa modernong panahon pigkokonsiderar na mga hayop na imahinasyon sana. An mga paglaladawan sa mga hayop kabali an mga pisikal na karakteristiko na may koneksyon sa linalang, dawa ngani an mga ini parateng bakong tama sa pisyolohiya, kaiba an mga moral na Kristiyano na pigrerepresentar kan hayop. An paglaladawan kaidto parati na may kaibang sarong artistikong ilustrasyon kan hayop siring sa ilinaladawan sa bestiary. Halimbawa, sa sarong bestiaryo an agila ilinaladawan sa sarong ilustrasyon asin sinasabing iyo an “hade nin mga gamgam.” 

An mga bestiary pinag-organisar sa manlaen-laen na paagi base sa mga pinagkukuanan na saindang pigkukua.  An mga deskripsyon pwedeng organisaron sa paagi nin mga grupo nin hayop, arog kan mga linalang sa daga asin dagat, o ipresentar sa alpabetikong paagi. Minsan siring, an mga teksto dai nagtao nin pagkakalaen sa pag-oltanan kan yaon asin imahinasyon na mga hayop. An mga deskripsyon kan mga linalang arog kan mga dragon, unicorn, basilisk, griffin asin caladrius lakop sa siring na mga obra asin nakua na pinaghalo-halo sa mga istorya nin mga oso, baboy, usa, leon, asin elepante . Sa sarong gikanan, ipinapaliwanag kan kagsurat kun pano an mga pabula asin bestiaryo magkakonektar na gayo sa lambang saro bilang “an lambang kapitulo kan sarong bestiaryo, an lambang pabula sa sarong koleksyon, igwa nin teksto asin igwa nin kahulugan. 

An kawaran na ini nin pagbubulag parateng inaasosyar sa paghona na an mga tawo sa panahon na ini nagtutubod sa kun ano an pigklasipikar kan modernong panahon bilang dai nag-eeksister o " mga imahinasyon na linalang ". Alagad, an paghona na ini presenteng pinagdedebatehan, na may manlaen-laen na paliwanag na pig-aalok. An ibang mga iskolar, arog ni Pamela Gravestock, nagsurat sa teorya na an mga tawo kan edad media dai talaga naghona na an siring na mga linalang nag-eeksister kundi imbes nagtutok sa pagtubod sa importansya kan mga moral na Kristiyano na pigrerepresentar kan mga linalang na ini, asin na an importansya kan moral dai nagbago dawa pa an hayop nag-eeksister o dai. An historyador nin siyensya na si David C. Lindberg nagsabi na an mga bestiaryo kan edad media mayaman sa simbolismo asin alegorya, tanganing magtukdo nin mga leksyon sa moral asin mag-aling-aling, imbes na magtao nin kaaraman sa natural na kinaban. 

## Relihiyosong kahulugan

An kahulugan na ipinapahiling sa pag-ultanan kan mga hayop asin relihiyon nagpoon bago pa man mag-abot an mga hayop. Sa kadakol na suanoy na sibilisasyon igwa nin mga pagsambit sa mga hayop asin an saindang kahulugan sa laog kan partikular na relihiyon o mitolohiyang iyan na aram ta ngunyan. Kabali sa mga sibilisasyon na ini an Ehipto asin an saindang mga diyos na may lalawgon nin mga hayop o an Gresya na igwa nin mga simbolikong hayop para sa saindang mga diosnon na linalang, sarong halimbawa iyo si Zeus asin an agila.  Huli ta an mga hayop parte kan relihiyon bago pa man magluwas an mga bestiaryo asin an saindang mga leksyon, sinda naimpluwensiyahan kan mga nakaaging obserbasyon kan kahulugan siring man kan mga lumang sibilisasyon asin kan saindang mga interpretasyon.

Nin huli ta an kadaklan sa mga estudyante na nagbabasa kan mga bestiary na ini mga monghe asin klerigo, bakong imposible na sabihon na igwa nin mayor na relihiyosong kahulugan sa laog ninda. An bestiary ginamit tanganing tokdoan an hoben na mga lalaki sa tamang moral na maninigo nindang ipaheling.  An gabos na hayop na iprinesentar sa mga bestiary nagpapahiling nin sarong klase nin leksyon o kahulugan kun iprinesentar. Kadaklan kan mga simbolismo na ipinapahiling sa mga hayop. Kadaklan kan mga pigproponer kan mga bestiaryo nagsasambit kan kadaklan kan paganismo huli sa relihiyosong kahulugan asin panahon kan mga panahon kan edad media.

Saro sa mga mayor na 'hayop' na nasambit sa nagkapira sa mga bestiary iyo an mga dragon, na igwa nin dakulang kahulugan sa mga termino nin relihiyon asin kahulugan. An bakong natural na parte kan kasaysayan kan dragon nagpapahiling kun gurano kahalaga an simbahan sa panahon na ini. Kadaklan sa mga pigkokobrehan kan artikulo nagtataram kun pano an dragon na nasambit sa nagkapira sa mga bestiary nagpapahiling nin sarong paghiling kan relihiyosong kahulugan sa kadaklan sa mga osipon na ini. 

An mga bestiary na ini igwa nin dakulang laog sa mga termino nin relihiyosong kahulugan. Sa haros gabos na hayop igwa nin paagi tanganing ikonektar ini sa sarong leksyon gikan sa simbahan o sarong pamilyar na istoryang relihiyoso. Sa mga hayop na igwa nin kahulugan poon pa kan suanoy na mga panahon, makatanosan na sabihon na an mga bestiary asin an saindang mga laog nagtao nin gasolina sa konteksto sa likod kan mga hayop, totoo man o mito, asin an saindang mga kahulugan.

## Modernong mga hayop
Sa modernong panahon, an mga artista arog ni Henri de Toulouse-Lautrec asin Saul Steinberg nagprodusir kan saindang sadiring mga bestiary. Si Jorge Luis Borges nagsurat nin sarong kontemporanyong bestiary nin mga klase, an *Libro nin mga Imaginary Beings*, na nagkokolekta nin mga imahinasyon na hayop gikan sa mga bestiary asin fiction. Si Nicholas Christopher nagsurat nin sarong nobelang literaryo na inaapod na "The Bestiary" (Dial, 2007) na naglaladawan kan mga paghihingoa kan sarong nagsosolo-solo na hoben na lalaki na hanapon an pinakakompletong bestiary sa kinaban. *[[Fearsome Creatures of Florida|An Fearsome Creatures of Florida]]* ni John Henry Fleming  (Pocol Press, 2009) nagkukua sa tradisyon kan bestiary kan edad media tanganing magtao nin mga moral na leksyon manungod sa kapalibutan. *[[The Book of Barely Imagined Beings|An The Book of Barely Imagined Beings]]*  ( Granta 2012, University of Chicago Press 2013 ) ni Caspar Henderson, na may subtitulo na "A 21st Century Bestiary", nag-eeksplorar kun pano iniimahinar kan mga tawo an mga hayop sa panahon nin marikas na pagbabago kan kapalibutan. Kan Hulyo 2014, isinurat ni Jonathan Scott *an The Blessed Book of Beasts*,  Eastern Christian Publications, na nagtatampok nin 101 na hayop gikan sa manlaen-laen na traduksiyon kan Biblia, sa pagsunod sa tradisyon kan bestiary na makukua sa mga sinurat kan mga Santo, kabali si San Juan Chrysostom . Sa kinaban ngunyan igwa nin disiplina na inaapod na cryptozoology na iyo an pag-aadal kan mga dai aram na klase nin hayop. An disiplinang ini pwedeng ikonektar sa mga bestiaryo kan edad media nin huli ta sa kadaklan na kaso an mga dai midbid na hayop pwedeng pareho, siring man igwa nin kahulugan o kahulugan sa likod kaini. 

An mga lista nin mga halimaw na makukua sa mga video game (arog kan *NetHack*, *Dragon Quest*, asin *Monster Hunter* ), siring man an nagkapirang mga tabletop role-playing game arog kan Pathfinder, parateng inaapod na mga bestiary.

## Hilingon man

* Alegorya kan Edad Media
* Listahan kan mga hayop kan edad media
* Mga katumbas sa dagat kan mga linalang sa daga
* Representasyon nin hayop sa arte kan edad media sa Solnopan

## Toltolan