open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Moro-moro

Ang **moro-moro** iyo an sarong klase nin komedya sa Filipinas na sarong adaptasyon gikan sa dula sa Europa na *comedia de capa y espada*. An **moro-moro** iyo an sarong drama sa pormang berso na nagpapahiling kan buhay-buhay, pagkamoot, asin ralaban pulitika kan mga Moro (na iyo an usong apod sa Moslem sa Filipinas) asin Kristiano. Gikan ini sa Kastilang *comedia* na uso kan ika-16 na siglo. Sa teatro nin Gryegong komedya an pinapasale iyo an pagdingkilan nin duwang grupo o sosyedad sa paaging makangisi o makahadit. Alagad an komedya sa paglakop kaini nasentro parati sa dai pagkasinarabotan kan mga muslim sa mga kristyanong kahadean sa europa sa panahon na antigo. Totoo may elementong personal an istorya ta naitok ini sa buhay nin duwang personahe, parati mga prinsipe o ginoo.

An "komedya" pwede nagtotomoy kan modernong drama na nagtataong-buhay sa entablado kan dingkilan kan duwang persona dapit sa pagkamoot o siplingan kan mga personahe sa sarong istorya piglaladawan an dai pagkanuruto o dai pagkakuruanan huli sa iba-iba an mga intereses na pigtutulod. 

Sa Filipinas an komedya  iyo an naserbing lingaan kan banwaan tuyong piyesta asin an entablado na ginagamit bakong permanente. Gibo sa kawayan asin mga pala'pa nin niyog, ini tinutugdok kun nagdadangadang na an piyesta. An istorya nasentro sa relasyon kan mga Moslem sa mga Kristiyano saka saro sa popular na tema igdi iyo an  pagkamoot nin sarong Kristiyanong lalake sa sarong daragang Moslem kun bako man an istorya manongod sa pagbawe kan hokbong Kristiyano sa mga lugar na nasasakop kan mga Moslem.

Sa kawa'ran pa nin radyo o telebisyon, an komedya popular pa sa mga pwera o mga baro-banwaan kun piyesta mala ta mga 1940, lampas nang apat na dekada nagharale na an mga Espanyol asin mga Amerikano na an kagsakop, an komedya sinusurat asin dinadalan pa. 

Nagkapira sa mga midbid na parasurat nin komedya iyo sinda Sabas Armenta na kagsurat kan Comedia ni Hadeng Grimaldo sa Reinong Irlanda, Juan Miraflor kan Drama en Comedia de la Vida Conde Urbano asin Vicente Ramirez kan Comedia qui Constantino.

## Mga hihilngan
*Fernández, Doreen *Palabas: essays on Philippine theater history*, Ateneo de Manila University Press, 1996
*Realubit, Maria Lilia Bikol Literature in the Philippines
Vicente Ramirez

Si **Vicente Ramirez** sarong Bikolanong parasurat na nagtokdà kan komedya na tituladong *Comedia qui Constantino* kan taon 1948. Siya taga-Carangcang, Magarao, Camarines Sur.
Bikolnon

An mga **Bikolnon** o **Bikolano** sarong etnolingwistikong grupo sa Filipinas. Nag-iirok sinda sa peninsula kan Bikol sa sur-subangan kan isla nin Luzon, Catanduanes, asin Masbate. Dakol man na mga Bikolanong nag-iistar sa probinsya kan Quezon asin Metro Manila. Inapod an kalalakihan hali sa rehiyon Bikol bilang *Bikolano*, mantang an kababaihan inaapod man na *Bicolana*.

## Hilingon man
* Literaturang Bikolnon
Parasurat

An sarong **parasurat** iyo an siisay man na naggigibo nin sarong gibong nakasurat o panurat, alagad an tataramon na ini piggagamit sa mga taong nagsusurat para sa arte o sa ikabubuhay, siring man duman sa mga nakasurat na sa manlainlain na porma.

## Organisasyon nin mga Parasurat
* Parasurat Bikolnon sa Camarines Sur
* Kabulig-Bikol sa Syudad nin Naga
* SurTe sa Catanduanes

## Hilingon man
*Mga Parasurat 
*Mga Filipinong Parasurat
*Mga Bikolanong Parasurat
*Mga Cebuanong Parasurat
Mga Manobo

An **mga Manobo** sarong etnolingwistikong grupo sa Mindanao, Filipinas.

An **Manobò** (sinusurat man na **Menobò**, **Manuvù **, **Menuvù **, o **Minuvù**) sarong grupo nin mga katutubong mga tawo nagbabanwa sa Mindanao sa Filipinas, na an ubod na kadagaan linalaklakan haros gabos na parte kan isla nin Mindanao, poon islang Sarangani pasiring kahiwasan nin dagang MIndanao sa mga rona' nin Agusan, Davao, Bukidnon, Surigao, Misamis, asin Cotabato. An mga Manobo konsideradong iyo an may mahiwason na pagkalaen-laen  na mga subgrupo sa laog kan pamilya kaini nin mga lenggwahe. An Philippine Statistics Authority piglistang igwang 644,904 katawo na mga Manobo sa 2020 Census of Population and Housing.
Leon Camba

Si **Leon Camba** sarong Bikolanong parasurat nin komedya. Namundag siya sa Camarines Norte.

## Mga hihilngan
* *Filipinos writing: Philippine literature from the regions*‎ ni Bienvenido Lumbera
Jose Castaño

Si ** Jose Castaño** (namundag: Des. 28, 1854 - nagadan, ? ) sarong Franciscanong prayle na namundag sa Hiniesta, Zamora kan Espanya.  Nagsumpa siya komo sarong pading Franciscano kan Mayo 2, 1874 asin nakaabot igdi sa Manila kan Hunyo 22, 1875. 

Siya nagin administrador sa halipot na panahon sa Kamalig, asin kan taon 1878 nagin ministro kan banwaan nin Lupi, Ligmanan, dangan sa Ligaw. Nag-17 siyang taon igdi sa Bicol asin pakatapos kan  toka niya sa ronang bikol, nagbalik sa Espanya asin nagin rektor siya kan Colegio de Misiones de Almagro duman sa Burgos, Espanya.

Sa panahon na iyan tuyong naalok siyang magin taga-ambag sa *Archivo del Bibliofilo Filipino*, vol. 1 1895. na an nagpalagda' man iyo si Wenceslao Retana. An saiyang ambag na sinurat na doon na gayong pigtratar an manongod sa mga soanoy na kaugalean kan mga Bikolnon iyo idtong obra niyang tituladong **Breve Noticieas acerca del origin, religion, creencias y superticiones de los antiguos Indios del Bicol**.

Sa manuskritong ini, pig'istorya niya an mga paliyon, mga ugaleng soanoy, mga  pagtubod asin mga mitolohiyang pigura kan mga gugurang na Bikolnon.

Igdi sa sinurat niyang ini man, ipig-ikog niya sa katapusan an sarong anom-na-polo na estansang rawitdawit sa Kastila na ini daa kaputol sana kan sarong dai pa napalagda na manuskrito na sinasabi niya nadukayan niya igdi sa Kabikolan kan siya nakatoka igdi sa pagministro. 

An 60-estansang rawitdawit na ini pigsalaysay na gayo kan sarong Kadungung na *para-susuman* na pig-oosip niya an mga kalakawan kan antigo pang panahon sa ronang Bicol, kun pano nabilog an rona, sa irisay nag enot na nag'erok igdi, ano an mga nasabatan na kapawotan sa pagbanwa igdi asin kun sairisay an piglabanan kan mga heroeng sa Handyong, Baltog asin Bantong na iyo ngane an nasambitan sa istorya na mga parasurog kan banwaan.

Huli ta naka-ikog an inaapod na ngonyan  kan mga historyador na epikong Ibalong o "Handyong", tinutubod kan dakul na siya (Castaño) an kagsurat kan napidasong epiko. An iba man nagtutubod na si Fray Bernardino Melendreras an kagsurat kaini asin sinapi' lang ni Castaño sa sinurat na obra ni Melendreras na tituladong *Ibal*, na totoo mayo pang nakukuang kopya alagad nabanggitan man ini sa ibang mga kasuratan.

## Ginonoan
* Reyes, Jose y Calleja.. Bikol Maharlika.JMC Press, Inc. 1992. 525 p. Hilnga pahina 125.
* Espinas, Merito B. Ibalong. UST  Publishjing House. Univbersity of Sto. Tomas. 1996. 158 p. Hilnga pahina 48.
Tingog nin Banuaan

An **Tingog nin Banuaan** sarong politikal na papel kan dekada 1930 sa rehiyon Bikol kan Democrata Party ni Julian Ocampo. Sarô sa mga nagin editor kan peryodiko iyo si Lorenzo Rosales mantang naging paraambag man si Luis Dato asin iba pa.

## Toltolan
Feliciano Reyes

Si **Feliciano "Tatong" Reyes** sarong poeta-politiko kan Naga. Siya nagin alkalde kan Syudad nin Naga. Sa pagromdom saiya, sarong kalye an ipigngaran saiya sa Bgy. Sta. Cruz, Syudad nin Naga, F. Reyes St.

## Hilingon man
*Luis Dato
*Nemesio Puertollano
Lorenzo Rosales

Si **Lorenzo Imperial Rosales** (namundag kan 1879) sarong Bikolanong abogado asin parasurat. Nagin syang parasurat kan Sanghiran nin Bikol sa alyas na *Siling Layas*, asin editor kan lokal na periodikong *[[Juan de la Cruz (periodiko, 1918)|Juan de la Cruz]]* asin politikal na periodikong *[[Tingog nin Banuaan]]*.

Namundag si Rosales sa mga magurang nyang sinda Don Esteban asin Juana Imperial. Napangagom niya si Angelica Camacho na sarô man na abogado asin nagkaigwa nin walong aki: Esteban, Lorenzo Jr., Celestina, Delfin, Angelina, Margarita, Nenita asin Milagros.

Nagin mga kagawad kan Syudad nin Naga an mga aki niyang sinda Lorenzo asin Esteban.

## Hilingon man
* Piltik na Malanit- PARAHA' NA
* Balikogkog sa Halonan
*  Bersyon na Bikol ni Rosales kan Mi Ultimo Adios ni Jose Rizal 
* Clemente Alejandria

## Mga hihilngan
*Danilo, Gerona M. *Canaman Through Four Centuries*, Goldprint Publishing Co., Naga City, Agosto 2008
* Barrameda, Jose Jr. V. *Canaman Through The Centuries* 1982
*Sto. Tomas, Ireneo C. *CANAMAN: Girà kan Banwáan* Canaman, Camarines Sur, Agosto 2010
* *Lorenzo Rosales* - Canaman.gov.ph

## Mga toltolan
Esteban Rosales

Si **Don Esteban Rosales** dating *gobernadorcillo* kan Canaman, Camarines kan taon 1889. Aki nya an parasurat na si Lorenzo Rosales.

## Toltolan
*Jose Barrameda, Jr., Canaman Through the Centuries, Synergic Communication Systems, Naga City, 1982
*Danilo Gerona, Canaman Through Four Centuries, Goldprint Publishing Co., Naga City, 2009
Angelo de Castro

Si **Angelo de Castro** sarong Bikolanong abogado asin parasurat. Namundag siya sa Canaman, Camarines Sur sa mga magurang niyang sinda Vicente de Castro asin Felisa Nicolas. Binansagan siyang "Burak Naga" huli sa saiyang matatalinhaga asin piling mga tataramon. Saro siya sa mga pinakaenot na nag-Bikol kan Himno Nacional Filipino. An pira sa mga sinurat niya rawitdawit iyo an *Aga*, *Bulanon* asin *Pagkamoot*.

Nag-adal si de Castro sa Camarines Highschool asin Colegio de San Juan de Letran.

## Hilingon man
* Pagkamoot- Tinokda' niyang rawitdawit

## Mga hihilngan
*Danilo, Gerona M. *Canaman Through Four Centuries*, Goldprint Publishing Co., Naga City, Agosto 2008
* Barrameda, Jose Jr. V. *Canaman Through The Centuries* 1982
*Sto. Tomas, Ireneo C. *CANAMAN: Girà kan Banwáan* Canaman, Camarines Sur, Agosto 2010
* Angelo de Castro - Canaman.gov.ph

## Mga ginunoan
* Retrato niya sinapi' sa Sanghiran Nin Bikol. Sept. 1927. p. 8.
Alejo Arce

Si **Alejo Guadalupe Arce** (Hulyo 17, 1892 - Mayo 28, 1974) sarong Bikolanong edukador asin parasurat kan Nueva Caceres asin Iriga, Ambos Camarines. Namundag siya sa mga magurang na sinda Agaton Arce asin Isabel Guadalupe. An naagom niya iyo si Soledad Florenda (1905-2006) asin an pagsasaro ninda nagbunga nin pitong aki.

Nagtapos si Arce nin Batsilyer sa Edukasyon Sekondarya sa Southern Luzon College asin Masterado sa University of Nueva Caceres sa ciudad nin Naga kun saen nagsurat siya kan taon 1955 kan tesis na dai napublikar, titulado "An Approach to the Standardization of Writing Bicol". Nagin siya prinsipal asin superintendente. Siya nagin man sarong district supervisor sa Departamento nin Edukasyon asin ultimong toka niya nadestino siya sa siring na katongdan sa Minalabac, Camarines Sur, bago siya nagretiro. 
## Kagresibe kan Premio Zobel
Ginawadan siya kan Premio Zobel kan 1962 huli sa saiyang librong *El Bicolano y su Ambiemte* (An Bikolano asin saiyang Kapalibotan). Ini sarong obra niya sa Espanyol na nagguno nin pinakahalangkaw na premyo sa bilog na Filipinas.

Saro man siyang tagaambag sa Sanghiran Nin Bikol. Magkapira man an sinurat niyang mga artikulo sa syensia arog kan detalyadong pag'oogid niya sa mga buskay asin mga sira sa dagat alagad dai nasaray ta napabayaan mati'mos. 

Kan mga taon 1930, siya nagin adviser (auditor?) kan Parents-Teachers Association kan Naga Central School sa Naga (ngonyan Syudad nin Naga), Camarines Sur na iyo an nagpagibo kan pinaka-amay na rebulto ni Jose Maria Panganiban, taon 1930.

## Mga panluwas na takod
* http://globalnation.inquirer.net/cebudailynews/news/view/20061227-40374/81_years_of_Premio_Zobel_-_The_Book Kinua 27-03-14

## Hilnga man
* Premio Zobel

## Toltolan
Libreria y Imprenta la Panayana

An **Libreria y Imprenta la Panayana** (inaapod na ngonyan, **La Panayana**) sarong imprentahan sa Manduriao, Iloilo na tinogdas kan taon 1877 ni Mariano Perfecto. 

Ini nagpoon sana komo tindahan nin libro (Kas. libreria) na nagkukua pa kan mga paninda niya sa Manila alagad paglaog kan taon 1906 nagdugang na nin imprentahan. Alagad kan taon 1964, susog ki Milagros Perfecto-Sanchez, aki ni Casimiro Perfecto pinagbenta na ninda an mga makinarya sa imprentahan asin anopaman na pinapalagda' nindang literaryong publikasyon arog kan Almanaque Panayanhon pinapa-imprenta na lang ninda sa ibang imprentahan.

## Hilingon man
* Libreria y Imprenta Mariana
* Almanaque la Panayana

## Ginonoan
* An retrato kan lumang La Panayana sinapi' sa Almanaque o Kalendariong Bikol 1928 na yaon sa Bikol Collection. Prof. Maria Lilia Realubit. Filipiniana Section. UP Library. University of the Philippines 
* Almanaque Panayanhon 2008. Sa ika-2ng boklit kaini nagsasabi na huri an pagkaag imprentahan.
Nicolasa Ponte-Perfecto

Si **Nicolasa Ponte-Perfecto** sarong Bikolanang parasurat. Siya an kagsurat kan sarswelang *An Maimbud na Aqui*.

Siya an agom ni Casimiro Perfecto, an kagsadiri kan Libreria y Imprenta Mariana digdi sa banwaan kan Naga (ngonyan ciudad na nin Naga) asin kan Libreria y Imprenta La Panayana duman sa Mandurriao, Iloilo.

## Toltolan

## Ginonoan

* * An retrato sinapi' sa Bikol Collection, Prof. Maria Lilia F. Realubit. Filipiniana Section. UP Library. Pinagretoke sa programang Picassa, sa computer. University of the Philippines.
Imprenta de Nuestra Señora de Peñafrancia

An **Imprenta de Nuestra Señora de Peñafrancia** iyo an pinakaenot na imprenta sa rehiyon Bikol na pigtogdas kan 1890. Si Mariano Perfecto iyo an kagrogaring kaini.

## Hilingon man
*Imprenta de la Sagrada Familia
*Libreria y Imprenta Mariana

## Toltolan
Monumento ni Rizal sa Daet

An **Monumento ni Rizal sa Daet** iyo an pinakaenot na monumentong itinindog para ki Jose Rizal sa bilog na Filipinas. Ibiniklad asin inaguraran ini kan Des. 30, 1898 asin nagin ini posible huli sa mga ambag pinansyal kan mga taga-Daet, Camarines Norte na pinamayohan ni Ten. Koronel Ildefonso Alegre asin ni Ten. Koronel Antonio Sanz kan Hokbong Rebulusyonaryo.

An desenyo kan monumento nagkuang inspirasyon sa mga Mason palibhasa si Sanz asin si Aguinaldo mga kaapil sa Masoneriya.
## Mga panluwas na takod
* Jose Rizal 1st monument 
## Toltolan
Pedro Sabido

Si **Pedro Sabido** ( 19 Okt. 1894 - 3 Peb. 1980) sarong diplomatiko, estadista, edukador, ekonomista asin lehislador na Bikolano namundag sa Polangui, Albay.

## Mga panluwas na takod
* Pedro Sabido

## Ginonoan
* Retrato sinapi' sa An Bicolnon. Sept. 1960. p. 20.
Kagadanan ni Hitler

An inaako kan kadaklan na an dahelan kan pagkagadan ni Hitler kan 30 Abril 1945 iyo an paghugot sa pagbadil sa sadiri kadungan nin pag'inom nin kapsulang *cyanide*, na mararang gayong hilo. Huli sa kakulangan nin pakaisi kan publiko kun napasaen an bangkay niya na nakaribong pa an bareta na duwang paagi si paghugot niya asin huli pa sa mga ibang sirkuntansyas, naggatong sa mga huringhuding na si Hitler daa nakaligtas asin buhay pakatapos kan Ikaduwang Gerang Pankinaban. Kan binuksan kan mga Ruso an mga rekord, orog na idtong kapot kan KGBng Sobyet asin kan Rusong FSB, iyo an nagpatotoo na si lakop na bersyon kan kagadanan ni Hitler tama mananggad, sosog man ngane sa pigladawan ni Hugh Trevor-Roper sa saiyang librong *The Last Days of Hitler* na pinalagda' kan taon 1947. Sa archivo kan mga Ruso napatotoanan padagos kun anong nangyari sa saiyang bangkay.

## Panluwas na takod
* Pagkagadan ni Adolf Hitler- http://www.historyplace.com/worldwar2/holocaust/h-death.htm

## Toltolan
* Beevor, Antony (2002). Berlin - The Downfall 1945. Penguin Books. ISBN 0-670-88695-5. 
* Trevor-Roper, Hugh (1947, reprint 1992). The Last Days of Hitler. Chicago, IL: University Of Chicago Press. ISBN 0-226-81224-3.
Dila Ko, Pagmaan

Rawitdawit tinokda' ni Leonor Dy-Liacco, sinapî sa libro niyang **An Bikolana**.

       **DILA KO, PAGMAAN**

: Naglilikay ako pagtaram kung anggot
: Minsan lang makulgan an sakuyang boot
: Tibaad man ako an igwang kasa'lan
: Nakatao ako nin kulog sa daghan
: An kulog sa hawak madaleng mahale
: An tinaram haloy ta pabalik-balik.

: Dai ko nadangog sa samuyang harong
: Pag-iwal nin duwa na sarong mag-agom
: Mayong nagraraway mayong nagrarapsak
: Alagad sa iba ako nakaturak.
: An makangingisi an taram na laggod
: Ta orog nang gayo sa pag-aarapod
: An harong *biray* na o sarong *langag* mo
: An ulunan *bangil*, an koron *kamuko*'
: An inom *tilab* na, an kakan *siba* pa
: Kun bakong *hablo* man, nagin *gutok* baga.

: May nag-oorolay bagay na mahalay
: Arin an maraot ta mayo man maray
: An pakikiaram sa ibang may buhay
: Bako daw sala yan pakikitumbalay.

: Siisay man ako na maghulit digdi
: Ta ako saro lang na nakikiagi
: An sako lang baga iyo an pagmaan
: Sarong togod-togod sa sarong pagtaram.
Pablo Escobar

Si **Pablo Emilio Escobar Gaviria** (1 Des. 1949 -sarong hadehade sa druga sa Colombia na huli sa ilegal na pagnegosyo sa *cocaine*  nagyaman na husto asin nalista kan magasin na Forbes kan 1989 na ika-7 sa mga pinaka-mayaman sa bilog na kinaban.

Kinaipuhan kan Presidente kan nasyon na ini na maghagad nin tabang sa Estados Unidos ngane siya masikop asin mapabagsak. An saiyang pwersa talanhok nang labilabi sa impluensya sa gabos na sektor kan hudikatura asin kan pulis.  Nagadan siya sa paglaban sa mga nagdadakop saiya sa sarong lugar kan Medelin, Colombia.
Celedonio Aguilar

Si **Celedonio Aguilar** (namundag: 6 Marso 1923) sarong Bikolanong parasurat asin paratukdo kan Camalig, Albay. Siya an nag-organisar asin nagin presidente kan Albay Writers Club.

Kainot-inoti niyang isinurat na "Shadow of Self" (1950) na napublikar sa Weekly Women's Magazine. An mga natipon nyang rawitdawit iyo an "Shaken Shadow" (1966), asin "This Season and Night" (1968).

Nagtapos siya sa National University kan 1951, masteral sa reading sa Unibersidad kan Pilipinas asin creative writing sa Silliman University.

Enero 22, 2013 kan siya binawian nin buhay.

## Toltolan
Academia Bicolana

An **Academia Bicolana** sarong kasararoan na minuknâ kan pag-iriba ninda P. Luis Dimarumba, Casimiro Perfecto, P. Jose Ofrasio, Mariano Nicomedes, Lorenzo Rosales, Francisco Celebrado asin iba pa kan taon 1927 sa pagmamarô, pagpatalubò asin pagpagantád kan tataramon na Bikol. An pahayagán kan kaburunyogán na ini iyo an Sanghiran nin Bikol. 

## Toltolan

## Hilingon man
*Akademiya nin mga Tataramon na Bisaya kan Samar asin Leyte
*Parasurat Bikolnon
*Kabulig-Bikol
Parakanta

An sarong **parakanta** (halì sa Bikol na *para* sagkod Espanyol na *cantar* o mag-awit) sarong tawo na piggagamit an saiyang boses tangarig makagibo nin musika.
Michael Jackson

Si **Michael Joe Jackson** (Gary, Indiana, Agosto 29, 1958) dating sarong Amerikanong recording artist, entertainer, asin negosyante. Siya an ikapitong akì sa pamilyang Jackson.

## Karera
Nagpoon siyang magkanta sa edad na 11 komo sarong kaapil kan the *Jackson 5* kan 1969, asin nagpoon nin solong karera kan 1971 mantang miembro pa kan grupo. Kan masurunod na taon, nabansagan na siyang "Hade kan Musikang Pop."

An saiyang 1982 na album na *Thriller* hanggan ngonyan iyo pa giraray an pinakamasulong sa bilog na kinaban. Apat kan mga solo niyang estudyo album kaiba sa mga plaka na pinakamabenta sa bilog na kinaban: an *Off the Wall* (1979), *Bad* (1987), *Dangerous* (1991)., asin an *History* (1995).

## Mga panluwas na takod
* Oficial na websayt ni Michael Jackson
Puso

An **puso** iyo an muskuladong organo sa kadaklan kan mga hayop. An organo nagbobomba nin dugo sa paagi kan blood vessels kan sistemang sirkulatoryo. An dugo na binomba nagdadara nin oksiheno asin sustansya sa hawak, mantang nagdadara nin metabolic waste siring kan carbon dioxide sa baga. Sa mga tawo, an puso haros kasingsukol kan nakagugom na kamaoo asin manonompongan sa pag-ultanan kan baga, sa middle compartment kan chest, pig-aapod na mediastinum.

## Toltolan
Los Angeles

**Los Angeles**, bisto man sa daklat na **L.A.** asin alyas na **Ciudad nin mga Angheles**, an pinakadakulang ciudad sa estado kan California asin an ikaduwang pinakadakula sa Estados Unidos.

## Mga panluwas na takod
* Oficial na websayt
California

An **California** sarong estado namumugtak sa bandang Solnopan nin Estados Unidos. Ini kadulon an Oregon sa amihanan, Nevada asin  Arizona sa subangan, saka an estadong Mehikano kan Baja California sa habagatan. An California may sobra sa 39.5 milyon na residente naglalaklak sa kahiwasan nin , asin ta ini iyo an pinakamatawo asin ikatolong pinakamahiwas na estado nin Estados Unidos kun pag'urulayan an kahiwasan. Iyo man ini an pinakamatawong subnasyonal na entidad sa  Norteng Amerika asin an ika-34 pinakamatawong lugar sa kinaban. An inapod na Greater Los Angeles na lugar asin an San Francisco Bay Area iyo an ikaduwa asin ikalimang pinakamatawong ronang urban sa pagkasurunod ninda, an naenot igwang 18.7 milyon na residente asin an suminunod igwang sobra sa 9.6 milyon katawo. An Sacramento iyo an kabesera kan estado, manta an Los Angeles iyo an pinakamatawong siyudad sa estado asin iyo an ikaduwang pinakamatawong siyudad sa nasyon, sunod sa Siyudad nin New York. An Los Angeles County naman iyo an pinakamatawo, manta' an  San Bernardino County iyo an pinakadakulang county sa hiwas kun iyo an pag'uulayan sa enterong nasyon. An San Francisco, na magkaparehong syudad asin county, iyo an  ikaduwsang pinakadusok na siyudad na mayorsa bilog na nasyon sunod sa siyudad nin New York, saka man iyo an ikalimang pinakadusok sa populasyon na county sa bilog na nasyon.

An ekonomiya nin California, na igwang gross state product na $3.2 trillion kan 2019, iyo an may pinakadakulang subnasyonal na ekonomiya sa bilog na kinaban. Kun ini sarong nasyon, magigin ining ika-37ng pinakamatawong nasyon asin ikalimang may pinakadakulang ekonomiya sa bilog na kinaban, base sa taon 2020. An inaapod na The Greater Los Angeles area asin an  San Francisco Bay Area iyo an ikaduwa asin ikatolong pinakadakulang ekonomiyang urban na sa pagkasunodan igwang ($1.0 trillion asin $0.5 trillion base sa taon 2020, sunod lang sa New York metropolitan area na igwang ($1.8 trillion). An San Francisco Bay Area Combined Statistical Area iyo an may pinakahalangkaw na gross domestic product per capita ($106,757) sa mga darakulang primary statistical area kan taon 2018, asin ini an ineestaran kan lima kan sampolong darakulaon na maray na mga kompanya sa bilog na kinaban base sa saindang mga kapital asin man ini-erokan kan apat sa sampolong pinakamayaman na mga tawo sa bilog na kinaban.

## Toltolan
2009

**2009** (**MMIX**) an presenteng taon sa Gregoryanong kalendaryo na nagpoon nin Huwebes.

## Mga panyayari
### Enero
### Pebrero
### Marso
### Abril
### Mayo
### Hunyo
### Hulyo
### Agosto
### Septyembre
### Oktobre
### Nobyembre
### Desyembre
Gregoryanong kalendaryo

An **Gregoryanong kalendaryo** an saro sa piggagamit na kalendaryo sa kinaban ngonyan kabali sa Ebreo, Islamiko, Indyano, Intsik, asin Hulyano. 

## Mga tala

## Mga toltolan
Kalendaryo

An sarong **kalendaryo** sarong sistema nin pagpakarhay nin mga aldaw para sa magiriba-ibang gibo kan tawo.
Randy David

Si **Randy David** sarong profesor sa Unibersidad kan Pilipinas. Nagtotokdo siya nin sosyolohiya poon pa kan 1967. Nakua niya an saiya degree sa parehong unibersidad kan 1965.

### Biograpiya

Si Randy David pinangaki sa Pampanga asin gradwado nin Bachelor of Arts major in Sociology sa University of the Philippines Diliman kan 1965. Pinagpadagos nya an saiyangdoctoral sa Unibersidad kan Manchester, alagad dai nya man ini ipigpadagos asin mas pinili na sana magin sosyalistang liberal sa Filipinas sa Gobyrerno Marsyal ni Presidente Ferdinand Marcos.

Sarong haluyan nang propesor sa Departmento kan Sosyolohiya sa Unibersidad kan Filipinis - Diliman, nabantog sya kan 1986, kan pig-akseptar nya an pagkakataon na magin host sa Intercontinental Broadcasting Corporation para sa public affairs talk show kan IBC-13. An palabas, igwang ngaran na *Truth Forum*, midbid bilang solamenteng public affairs talk show kan mga panahon na idto asin ini pigkonduktar pa nin sarong Filipino, bakong Ingles. Si David, aban-aban nag-ayon man sa bago asin pighaman liwat na Associated Broadcasting Company bilang tagapamareta asin tagapagtaram man sa bagong talk show na, *Public Life with Randy David*. Pakalihis na bayaan an istasyon kan 1995, si David nagkapot man kan programang *Public Life* para sa GMA Network, hasta sa taon na 2003, *Off the Record* (kaiba si Katrina Legarda) Magpoon kan 1995, an saiyang kolum sa dyaryo na,*Public Lives*, nagluluwas kada dominggo sa mga pahina kan*Philippine Daily Inquirer*.

Kan Pebrero 25,2006, si David pig-arestar sa Santolan, Quezon City mantang pigseselebrar an ika-benteng anibersaryo kan inot na People Power Revolution. An rason sa saiyang pagkakadakop iyo an kawaran nya nin permiso sa pagrally, na pigpawaran man talagang kapangyarihan kan Presidente Gloria Macapagal-Arroyo kan aldaw na idto huli sa pagdeklarar nya nin nasyunal na emerhensiya makalihis sana an pirang oras pakatapos kaidto. Dai man kinahaluyan, ipigbaba man sana an mga kaso sa saiya. Kan Mayo 2006, ipinagdeklarar kan Korte Suprema na an pag-arestar ki David asin sa mga kairiba nya, inbalido.

Si David namuya man na dumalagan para-Congressman sa Pampangga kun mabuyo daang dumalagan man si Gloria Macapagal Arroyo sa eleksyon kan 2010, asin ini ngani pig-ngaranan man kan mga senador asin media bilang "David vs. Gloriath". Dai man sana nahaloy, dai man nagdalagan si David asin ginana ni Arroyo an pwesto kan Mayo 2010.
Abdon Balde, Jr.

Si **Abdon "Jun" M. Balde, Jr.** (kamundagan: Septyembre 12, 1946) saróng premyadong kontemporaneong Bikolanong parasurát sa mga tatarámon na Bikol, Filipino, asín Ingles. Ginawádan siya kan Outstanding Bikolano Artists for 2009 sa kategoryang Literary Arts sa ciudad nin Naga, asín Southeast Asian Writers Awards for the Philippines sa Tailandya ngonyán na taón 2009. Siyá saróng direktor kan Unyon ng mga Manunulat sa Pilipinas (UMPIL). Kan taon 2012, pinangaranan siya bilang pinaka-enot na Poet Laureate kan Albay. Namundág siyá sa Busac, Oas, Albay.

## Agi-agi nin buhay
Nagtápos si Balde nin inhinyera sa Aquinas na Unibersidad kan Legazpi kun saín nagin tagapangatáman na tagapakarháy siyá kan *The Aquinian*. ( Labí sa tolóng dekadang nagtrabaho sa lado nin konstruksyon bàgo nagbuntóg sa literatura. Siyá nagin kagáwad kan Lupon sa Wika at Salin kan Nasyunal na Komisyon para sa Kultura asin kan Arte (NCCA), opisyal kan Unyon ng mga Manunulat sa Pilipinas, asín representante kan mga parasurát sa Filipinas Copyright Licensing Society. Kaapil man siya kan Kabulig Bikol Writer's Association.

Kabáli sa mga librong ipinalagdâ niyá iyó an *Pangarap at Pangitain,* *Mâyong,* *Hunyangong Bato,* asín *Calvary Road.* Kan Septyembre 15, 2008 ipigbungsód an *Awit ni Kadunung* durante kan Manila International Book Fair sa SMX Convention Center, SM Mall of Asia, Ciudad nin Pasay. An saiyang rawitdawit na *Panunlog* napublikar sa librong *Sagurong: 100 na Kontemporanyong Rawitdawit sa Manlain-lain na Tataramon Bikol* (DLSU, 2011).

## Mga pagbisto
Kaibá sa mga pagbisto na inakò ni Balde iyó an minasunód:
* Ikatolong Premyo, Gawad Palanca para sa halìpot na saysáy - “Supay” (2003)
* National Book Award para sa Mayong (Fiction, 2003)
* 2003 Rokyaw Ibalong Bikol Achievement Award in Literature (2003)
* Juan C. Laya Award for Best Novel in a Philippine Language, National Book Award para sa Hunyango sa Bato (2005)
* Juan C. Laya Award for Best Novel in a Philippine Language, National Book Award para sa Calvary Road (2004)
* Lifetime Achievement Award, Premio Tomas Arejola para sa Literaturang Bikolnon (2007)
* Outstanding Bikolano Artists for 2009 in the field of Literary Arts (2009)
* Southeast Asian Writers Awards for the Philippines (2009)

## Toltolan

## Mga panluwas na takod
* Si Abdon Balde, Jr. sa Panitikan.com.ph
Macliing Dulag

Si **Macliing Dulag** sarong Kalingang lider kan tribong Butbut sa Administratibong Rehiyon Kordilyera. Nabadil-gadan siya kan Philippine Army kan Abril 24, 1980 huli kan pagkontra asin paglaban na dai madagos makaag an Sagop (dam) sa Salog kan Chico, sarong salog na dakula na nadalihig sa tolong probinsya nin Mountain Province, Kalinga asin Apayao.

An aldaw kan saiyang kagadanan piggigiromdom na Aldaw nin Kordilyera.

## Mga panluwas na takod
*A HISTORY OF RESISTANCE VS BIG DAMS Websayt kan Cordillera People's Alliance
*20 Years of Cordillera Day, A Historic Testament to the Resolute Cordillera Peoples’ Struggle Bulatlat.com
Alfredo Guita

Si **Alfredo Guita** sarong Bikolanong parasurat. Midbid siyang marhay sa obra niyang *Casaysayan Can Martir Del Golgota: Para sa mga PARATAPAT, POLLADOR asin PARATAWAG* na nalagda' sa Cecilio Press. Siya sarong buta.
Antonio Salazar

Si **Antonio "Toling" Bufete Salazar** (Mayo 9, 1907 - Pebrero 3, 1980)  sarong Bikolanong peryodista, parasurát, asín kolumnista. Siyá namundág sa Malinao, Albay. 

Siyá nagpapadión kutâ asín nagklase man sa Seminario Conciliar de Nueva Caceres alágad daí na tinápos huli ta nag-agóm. Huli sa adal niyáng iní, marháy siyáng magtarám asín magsúrat sa Kastila dawà nganì magián man siyáng sumúrat sa tataramon na Bikol. Bantóg sa arapodan na "Pay Toling," haros bilog na buhay niyá nag-erok siyá sa Ciudad nin Legazpi asín dumán piníli niyá an karera bilang peryodista. Nagin siyáng editor dumán kan *Bicol Herald* asin taga-ambág man sa ibá pang mga publikasyon. Kaamayi kaini, kan taon 1939, siya nagtogdas, asin mismo siya an editor, kan magasin na Bikolnon na nasusurat sa lenggwaheng Bikol. 

## Pamilya
An amâ niyá iyó si Ambrosio "Busoy" Salazar saróng Kastilaon, bulagáw an matá, lampyagáw, asín marháy na pintor asín  eskultor. An amâ niyá namundág sa San Agustin, Pili alágad nag-estar na sa Malinao huli ta dumán nakapangagóm. 

An enot na agóm ni Antonio iyó si Ester Mejillano asín an pagsasarô nindá nagbúnga nin anom (6) aki: sindá Teresita, Anita, Gregorio Sr., Barazel, Santos asín Rafael. Sa ikaduwáng agóm niyá kan nabálo, mayò sindáng nagin akì. Magsingakì sindá ni Manuel Salazar huli ta magtúgang an mga amâ nindá. Alagad, osipón kan akì ni Manuel na si Milagros, inatáman ni Ambrosio si Manuel poón kan sadít pa iní huli ta naílong-lubós. Mantâ naghuhúnà si Milagros na primo talaga ni Manuel si Antonio. An Bikol Region Directory nagsasábi na an tunay na magúrang ni Manuel iyó sinda Angel Bufete asín Ciriaca Bufete. Totóo bakóng malínaw kun anóng relasyon ni Angel ki Lutgarda Bufete.

## Mga sinurat
Palibhásâ marháy sa Espanyol kinuá siyá kan Comision nin Centenario Ni Jose Rizal, katuwáng si Mariano Goyena del Prado sa pag-Bikol kan mga tokdâ ni Jose Rizal. An Noli Me Tangere asín El Filibusterismo, sa saindáng paghingówa, napalagdâ kan Comision kan taón 1962. Kadungán man digdí an mga Rawitdawit Ni Jose Rizal na tinostosán man kan Comision na mapalagdâ sa pagromdom kan Sentenaryo kan heroe kan Filipinas.

An sarong naiibá digdí sa paglapígot nindá na ma-Bikol an mga obra ni Rizal, pinagbúhay nindá an mga lumang tatarámon kan Bikol na saindáng ginuno' sa mga napalamán sa Vocabulario de la Lengua Bicol na hinamán ni P. Marcos de Lisboa.

## Toltolan

## Ginunoan
* Paháyag asín osipon ni Oriel "Rolly' Salazar-Buatez, sobrino ni Antonio Salazar, taga-Bombon, Cam. Sur. (Enero 22, 2009)
* The Bicol Region Directory. Publisher: Valentin de Niña Lazarte.Vol. 1. 1936. Commonwealth Press, Inc. Manila.
* Retrato ni A. Salazar sinapî sa magasin na Bicolandia.
* Bikol Literary History. Maria Lilia F. Realubit.
El Eco del Sur

An ***El Eco del Sur*** (1890–1892) iyó an pinakaenot na nalagdâ na peryodikong semanal sa rehiyon Bikol. Iní nasusúrat anas sa lenggwaheng Kastila asín igwáng apát na raya asín 14 pahina. Tinogdás iní kan mga Kastila asín enot na nagluwás kan Hunyo 25, 1893 sa Nueva Caceres, Ambos Camarines. Pinublikar iní sa Imprenta La Bicolana na an nagpapadalágan iyó si Fausto Carrasco, alágad napundo man tolos iní dangan an imprentahan kainí nabakál ni Manuel Artigas.

## Mga hihilngan
*Taylor, Carson. *[http://quod.lib.umich.edu/cgi/t/text/text-idx?c=philamer;cc=philamer;q1=El%20Eco%20del%20Sur;idno=acr6448.0001.001;view=toc History of Philippine press]*, Manila, 1927, p. 28
*Gerona, Danilo. *From Epic to History,* Naga, 1988, p. 85 

## Toltolan
Huang Xianfan

Si **Huang Xianfan** (Nobiembre 13, 1899  - Enero 18, 1982  ) iyo an historiador kan China.Pigaapod si Huang na "Ama nin aghamtao na Zhuang-etniko" asin an "Ama nin kasaysayan Zhuang-etniko". 

Si Huang namundag kan Nobiembre 13, 1899 sa Fusui, Guangxi. Nag-adal siya kan saiyang primariya sa Fusui dangan naghaiskul sa Guangxi Provincial High School. Nagklase siya sa Normal University kan Pekín(o Pekín sana, an kapitolyo kan China) kan taon 1926(1926-1935), dangan naghaiskul sa University kan Tokio(1935-1937, o Tokio sana, an kapitolyo kan Hapon).Si Huang iyo an profesor sa historia sa University kan Guangxi(1938-1940,1943-1953), sa University kan Sun Jatsen(1941-1942), sa Normal University kan Guangxi(1954-1982).

## Mag Obra
* «Outline of Chinese History ».Beiping Culture Society, 1932、1934 
* «Brief Introduction on Tang Dynasty». The Commercial Press,1936 
* «Save Nation Movement of Tai-Xue students in[Song Dynasty».The Commercial Press,1936
* « Brief History of Zhuang nationality».Guangxi Peoples’s Press , 1957 
* «No Slave Society in Chinese History». Guangxi Normal University Press,1981 
* «Nong Zhi Gao». Guangxi Peoples’s Press ,1983 
* «General History of Zhuang Nationality».[Guangxi National Press,1988 
* «the Introduction on Chinese Ancient Books». Guangxi Normal University Press ,2004

## Mga panluwas na takod
* (Chinese)The great humanities scholars of Chinese 20th centurys
* (Chinese)Great Masters,大师
* (English)Bagui_School 八桂学派
* (Chinese)Huang school,黄派 、(English)http://en.wikipedia.org/wiki/Huang_group
* (Eenglish)General History of Zhuang Nationality,壮族通史
* (Chinese)Zhuang studies,壮学、(English)http://en.wikipedia.org/wiki/Zhuang_studies

## Toltolan
* «Dictionary of Chinese Ethnic Culture», Published by the Ethnic Publishing House,1999. Page 143-144,Volumes of middle-south and south-east region.
Antonio Abad

Si **Antonio Mercado Abad** (10 Mayo 1894 - 10 Abril 1970) sarong Pilipinong parasurat sa Espanyol. Namundag siya sa Barili, Cebu asin nagkalase sa Colegio de San Carlos. Siya an ama kan poeta asin kritikong si Gemino Abad.

Nanggana si Abad nin Premio Zobel huli sa saiyang mga nobelang El Último Romántico, asin La Oveja de Nathán (kaiba si Flaviano Zaragoza), asin Premio Concurso Literario de la Mancomunidad Filipina para sa Dagohoy asin El Campeón. Saro man siya sa mga resipyente kan Commonwealth Literary Awards.

Editor man siya kan La Revolution, El Precursor, El Espectador, The Cebu Advertiser, asin El Debate; asin kan 1926, nagin siyang presidente kan La Opinion. 

## Mga nobela
Kabali sa mga naisurat niyang nobela: 
* El Último Romántico (1929), 
* La Oveja de Nathán (1929), 
* El Campeón (1939), asin ;
* La Vida Secreta de Daniel Espeña (1960, saro sa mga huring Pilipinong nobela sa Espanyol).

## Mga Play
* *Dagohoy* (1939), 1940 Philippine Commonwealth Literary Award.

## Mga Essay/sanaysay
* *De la hora Transeúnete*, 1940, Philippine Commonwealth Literary Award.

## Mga panluwas na takod

*Si Antonio Matirez Abad sa Panitikan.com.ph 

## Toltolan
Gemino Abad

Si **Gemino Abad** (5 Pebrero 1939) sarong Pilipinong poeta asin kritiko nin literatura. Namundag siya sa Sta. Ana, Manila. 

## Mga panluwas na takod
*Si Gemino Abad sa Panitikan.com.ph
Arizona

An **Arizona** sarong estado kan Estados Unidos.


Image:Structures made of petrified wood (Petrified Forest National Park, 2006) (2).jpg
Image:Coyote Canis latrans mearnsi.jpg
Image:Canyon de Chelly - Flickr - G. Lamar.jpg
Connecticut

An **Connecticut** sarong estado kan Estados Unidos.


Image:First Congregational Church, Cheshire, Connecticut.jpg
Image:Five Mile Point Light - New Haven CT.jpg
Image:Adams Family house on Yale campus..jpg
Delaware

An **Delaware** sarong estado kan Estados Unidos.


Image:Dover Delaware.jpg
Image:JUDGE_HUGH_M._MORRIS_ESTATE_NEAR_NEWARK,_DELAWARE.jpg
Image:HISTORIC_CAPITOL_THEATER,_DOVER,_KENT_COUNTY,_DELAWARE.jpg
Vermont

An **Vermont** sarong estado kan Estados Unidos.

## Kataytayan nin mga ladawan

Image:Burke from Lyndonville.jpg
Image:Burlington, Vermont.jpg
Image:Bartonsville Covered Bridge.jpg
Illinois

An **Illinois** sarong estado kan Estados Unidos.


Ladawan:Courthouse, Pike County, Illinois.jpg
Ladawan:North Clark Street, Chicago IL.jpg
Ladawan:Airtight Bridge.jpg
Washington, D.C.

An **Washington, D.C.** sarong estado kan Estados Unidos.

## Kataytayan nin mga ladawan

Ladawan:Map of USA WA.svg|An mapa kan Estados Unidos kun saen ipinapaheling an kinamomogtakan kan Washington
Ladawan:US Capitol west side.JPG|An kapitolyo kan Estados Unidos


## Toltolan
New Jersey

An **New Jersey** sarong estado kan Estados Unidos.

An **New Jersey** sarong estado sa Tangang Atlantiko asin yaon namumugtak man sa  Norte-subangan na mga rona' kan Estados Unidos. Ini napapagdolonan sa amnayan asin subangan kan estado nin Nweba York; sa sirangan, sud-sirangan, asin habagatan kan Dagat Atlantiko; sa sulnopan kan Salog Delaware asin Pennsylvania; dangan sa bandang sud-subangan kan Sula' nin Delaware asin kan estadong Delaware. Sa hiwas na , an New Jersey iyo an ikalimang-pinakasadit, na estado na may populasyon naabot 9,267.130 milyon na residente,ini an ika-11-pinakamatawo asin an pinakadusok. An kabesera kan New Jersey iyo an Trenton, manta an pinakamatawong siyudad iyo an Newark. Maliban sa  Warren County, gabos na counties kan estado yaon sa kombinado hiwas statistikal kan New York o Philadelphia; kaya an pinakadakulang metropolitan na kahiwasan kan estado nahuhulog sa laog kan Greater New York.
## Toltolan
Nueva Mehiko

An **Nueva Mehiko** (en: New Mexico) sarong estado kan Estados Unidos.


Image:El Farol Restaurant and Cantina, Santa Fe NM.jpg|
Image:Rio Grande Gorge Bridge.jpg
Image:USA 09643 Taos Pueblo Luca Galuzzi 2007.jpg
Setyembre

An **Setyembre** iyo an ika-9 na bulan kan taon sa Gregoryanong kalendaryo asin sarô sa apat na Gregoryanong bulan na igwang 30 aldaw.

## Mga aktibidad sa Setyembre

* Sa Brasil, an Aldaw nin Katalingkasan ipigseselebrar Setyembre 7
* Sa Filipinas, an Peñafrancia Festival ipigseselebrar tuyong ikaduwang Byernes kan bulan sagkod sa ikasiyam na aldaw
* Sa Mehiko, an Aldaw nin Katalingkasan ipigseselebrar Setyembre 16
* Sa Tsile, an Aldaw nin Katalingkasan ipigseselebrar Setyembre 18
* Sa Santo Kristobal asin Nieves, an Aldaw nin Katalingkasan ipigseselebrar Setyembre 19

## Mga kanigoan
*Kan 1752, an Imperyong Britaniko piggamit an Gregoryanong kalendaryo. Sa Imperyong Britaniko kan taon na idto, an Setyembre 2 pigsundan tulos kan Setyembre 14.

## Mga simbolo

## Mga hihilngan
*Romanong kalendaryo
Enero

An **Enero** iyo an enot na bulan kan taon sa Gregoryanong kalendaryo asin sarô sa pitong Gregoryanong bulan na igwang 31 aldaw.

## Mga aktibidad sa Enero
* Bagong Taon - Enero 1

## Mga kanigoan

## Mga simbolo

## Mga hihilngan
* Romanong kalendaryo
Pebrero

An **Pebrero** iyo an ika-2ng bulan kan taon sa Gregoryanong kalendaryo. Ini an pinakahalìpot na bulan na igwang diit sa 30 aldaw.

## Mga aktibidad sa Pebrero

## Mga kanigoan

## Mga simbolo

## Mga hihilngan
* Romanong kalendaryo
Bulan (panahon)

Sa Gregoryanong kalendaryo igwang doseng **bulan**: Enero, Pebrero, Marso, Abril, Mayo, Hunyo, Hulyo, Agosto, Septyembre, Oktobre, Nobyembre asin Desyembre.
## Mga bulan sa manlain-lain na kalendaryo
### Juliano asin Gregoryano
An kalendaryong Gregoryano, siring kan kalendaryong Juliano bago kaini, iyo may kagduwang bulan. Uya an mga pangaran kan bulan sa mga tataramon na Bikol, Espanyol at Ingles.

An mga pangaran kan bulan sa tataramon na Bikol ibinatay sa tataramon na Kastila.

### Ebreo

An mga pangaran kan mga kagduwang bulan sa kalendaryong Ebreo iyo ginuno gikan sa Tataramon na Akadyo, na nakua kan panahon kan pagtapok kan mga Hudyo sa Babilonya, asin dai mahahanap sainman sa Tanakh. Igwa nin duwang pagkakasunod-sunod an kalendaryo: sarong sibil asin sarong relihiyoso. Nakapanaklong an mga pormang Ebreo.

Pig-ootro an *Adar* tuyong taon na bisyesto.
Aldaw

Igwang pitong **aldaw** sa sarong semana: Lunes, Martes, Huwebes, Myerkoles, Byernes, Sabado, asin Domingo.
Lunes

An **Lunes** sarong aldaw kan semana na natatangà kan Domingo asin Martes. Segun sa International Organization for Standardization's ISO 8601 standard, iyan an enot na aldaw kan semana asin sa mga nasyon na nag-adopt kan "Sunday-first" convention, iyan an ikaduwang aldaw kan semana.
An ngaran sa Ingles na Monday ginuno sa Daan na Ingles na *Mōnandæg* asin Katahawan na Ingles na *Monenday*, orihinal na trinadusir sa Latin na *dies lunae* "aldaw kan Bulan".

## Toltolan
Sabado

An **Sabado** sarong aldaw kan semana na natatangà kan Byernes asin Domingo.

Kan mga ika-2ng siglo, an mga Romano pig'apod an Sabado na  ("Aldaw ni Saturno") para sa diyos na Saturno. An saiyang planeta, Saturno, pigkokontrolan an enot na oras kan aldaw, susog ki Vettius Valens. An pangaran kan aldaw naintrodyusir sa mga lenggwaheng West Germanic, asin ini nakarekord sa mga tataramon na Low German arpg kan Middle Low German , *saterdach*, Middle Dutch  (Modern Dutch ), asin Old English , *Sæterndæġ* o .

Sa Bikol, an Sabado na pangaran kan saro sa aldaw nin semana, sinubli mansana sa Espanyol na katagang 'sabado'.
Aldaw kan semana

An mga pangaran kan **aldaw kan semana** halì sa mangiriba-ibang ginikan sa manlain-lain na mga tataramon.
Ogdong taon

An sarong **ogdong taon** sarong taon na igwang sarô o dakol pang aldaw na dugang tanganing mapadanay an pagkasabay kan kalendaryo sa astronomikal or pamanahonan na taon.
Enero 1

**Enero 1** an enot na aldaw kan taon sa Gregoryanong kalendaryo. Igwang natatadang 364 na aldaw sagkod kan katapusan nin taon (365 sa mga ogdong taon). An sinundan na aldaw iyo Desyembre 31 kan nakaaging taon.

## Mga panyayari
*

## Mga kamundagan
* 1863 - Jose Maria Panganiban, propagandista at makabayan kan Mamburao, Camarines Norte (kag. Agosto 19, 1890)
* 1892 - Manuel Roxas, dating presidente kan Filipinas (kag. 1948)

## Mga kagadanan
*
## Mga panluwas na takod
* BBC: On This Day
Enero 20

**Enero 20** an ika-20ng aldaw kan taon sa Gregoryanong kalendaryo. Igwang natatadang 345 na aldaw sagkod kan katapusan nin taon (346 sa mga ogdong taon). An sinundan na aldaw iyo Enero 19.

## Mga panyayari
* 2001
** Pinababa sa pagkapresidente kan Filipinas si Joseph Estrada.
** Nanumpa na ika-41ng presidente kan Estados Unidos si George W. Bush.

## Mga kamundagan

## Mga kagadanan
* 1953 - Casimiro Perfecto, Bikolanong parasurat (kam. 1873)

## Mga panluwas na takod
* BBC: On This Day
Enero 28

**Enero 28** an ika-28ng aldaw kan taon sa Gregoryanong kalendaryo. Igwang natatadang 339 na aldaw sagkod kan katapusan nin taon (340 sa mga ogdong taon). An sinundan na aldaw iyo Enero 27.

## Mga panyayari
* 1932 — **Nagrakyada sa [[Shanghai]]** an hukbong Hapones.
*

## Mga kamundagan
*

## Mga kagadanan
*

## Mga panluwas na takod
* BBC: On This Day
Enero 29

**Enero 29** an ika-29  na aldaw kan taon sa Gregoryanong kalendaryo. Igwang natatadang 336 na aldaw sagkod kan katapusan nin taon (337 kun ogdong taon).Sinundan na aldaw  Enero 28.

**<big>Mga Minundag</big>**

* 1992 – Maxi Kleber, German basketball na para kawat
* 1993 – Kyary Pamyu Pamyu, hapon na para kanta
* 1997 – Joel Eriksson Ek, Swedish ice hockey na parakawat
* 1997 – Jack Roslovic, American ice hockey na parakawat
* 2003 – Jarell Quansah, Ingles footballer

**<big>Mga Nagadan</big>**

* 2021 – Walker Boone, Canadian aktor (b. 1944)
* 2022 – Howard Hesseman, Amerikanong aktor (b. 1940)
* 2023 – Hazel McCallion, Canadian businesswoman and politician, 5th Mayor kan Mississauga (b. 1921)
* 2023 – Will Steffen, American-Australian chemist (b. 1947)
* 2023 – Gero Storjohann, German na politiko (b. 1958)

## '''Holidays'''

* Kapistahan kan mga Kristiano
** Gildas
** Sabinian of Troyes
** Sulpitius I of Bourges
** January 29 (Eastern Orthodox liturgics)
* Earliest day on which Fat Thursday can fall, while March 4 is the latest; celebrated on Thursday before Ash Wednesday. (Christianity)
* Kansas Day (Kansas, United States)

## Mga panyayari
* 1891 — Naipahayag an huring Monarkiya kan Haway na si **[[Liliuokalani]]**
*

## Mga kamundagan
*

## Mga kagadanan
* 1984 - Luis Dato, Bikolanong pulitiko asin parasurat (kam. 1906)

## Mga panluwas na takod
* BBC: On This Day
Enero 31

**Enero 31** an ika-31ng aldaw kan taon sa Gregoryanong kalendaryo asin huring aldaw kan Enero. Igwang natatadang 336 na aldaw sagkod kan katapusan nin taon (337 sa mga ogdong taon). An sinundan na aldaw iyo Enero 30.

## Mga panyayari
* 1929 — Napatalsik si **[[Leon Trotsky]]** sa Unyong Sobyet.
*

## Mga kamundagan
*

## Mga kagadanan
*

## Mga panluwas na takod
* BBC: On This Day
Pebrero 1

**Pebrero 1** an ika-32 na aldaw kan taon sa Gregoryanong kalendaryo asin enot na aldaw kan Pebrero. Igwang natatadang 335 na aldaw sagkod kan katapusan nin taon (336 sa mga ogdong taon). An sinundan na aldaw iyo Enero 31.

## Mga panyayari
*

## Mga kamundagan
* 1889 - Ignacio Meliton, Bikolanong pulitiko (kag. 1967)

## Mga kagadanan
*

## Mga panluwas na takod
* BBC: On This Day
Pebrero 6

**Pebrero 6** an ika-37ng aldaw kan taon sa Gregoryanong kalendaryo. Igwang natatadang 330 na aldaw sagkod kan katapusan nin taon (331 sa mga ogdong taon). An sinundan na aldaw iyo Pebrero 5.

## Mga panyayari
*

## Mga kamundagan
*

## Mga kagadanan
* 1964 - Emilio Aguinaldo, enot na presidente kan Filipinas (kam. 1869)

## Mga panluwas na takod
* BBC: On This Day
Pebrero 11

**Pebrero 11** an ika-42 na aldaw kan taon sa Gregoryanong kalendaryo. Igwang natatadang 325 na aldaw sagkod kan katapusan nin taon (326 sa mga ogdong taon). An sinundan na aldaw iyo Pebrero 10.

## Mga panyayari
*

## Mga kamundagan
* 1860 - Vicente Lukban, Pilipinong heneral (kag. 1916)
* 1964 - Sarah Palin, Gobernador kan Amerikanong estado nin Alaska

## Mga kagadanan
* 2012 - Whitney Houston, dating Amerikanang parakanta, artista

## Mga panluwas na takod
* BBC: On This Day
Pebrero 20

**Pebrero 20** an ika-51ng aldaw kan taon sa Gregoryanong kalendaryo. Igwang natatadang 318 na aldaw sagkod kan katapusan nin taon (319 sa mga ogdong taon). An sinundan na aldaw iyo Pebrero 19.

## Mga panyayari
* 1968 - An Rusya pigbungsod an Mir, an pinakadakulang istasyon na pan-espasyo.

## Mga kamundagan
* 

## Mga kagadanan
* 1978 - Rosalio Imperial, Sr., Bikolanong parasurat (kam. 1902)

## Mga panluwas na takod
* BBC: On This Day
Pebrero 29

An **Pebrero 29** nag-aabot lambang ikaapat na taon, sa mga taon na nababangà sa 4, siring kan 1996, 2000, 2004, 2008, 2012 o 2016 (liban kan mga gatos na taon na dai nababangà sa 400, siring kan 1900). Inaapod an mga ini na mga ogdong taon. Ini an ika-60ng aldaw kan taon sa Gregoryanong kalendaryo. An sinundan na aldaw iyo Pebrero 28.

## Mga panyayari
*

## Mga kamundagan
*

## Mga kagadanan
*

## Mga panluwas na takod
* BBC: On This Day
Tomas Pinpin

Si **Tomas Pinpin** binibisto na pinakaenot na Pilipino-Intsik na parasurat asin nabansagan siyang "Prinsipe nin Paralalagdang Filipino."

Ginagaom na siya namundag sa pag'oltan kan taon 1580 abot 1585 sa Abucay, Bataan.

Nag'adal siya sa paglalagda' kan mga taon 1608 sa sarong imprentahan na pagsasadiri kan mga pading Dominiko. An imprentahan na ini nababaro-balyo mala ta ini enot yaon namugtak sa Calle San Gabriel (na dangan nangaranan man na Calle Juan Luna, idtong pintor) kun saen yaon duman an simbahan asin kumbento kan mga prayleng Dominiko. 

Igdi sa imprentahan na ini saiyang nalagda' kan taon 1610 an kaenot-enoteng libro dapit sa tataramon na Tagalog, an  "Arte y Reglas de Lengua Tagala", obra ni Fray Francisco Blancas de San Jose. Kan 1612 nalagda' niya man an libro ni Padre San Buenaventura, an  Vocabulario de Lengua Tagala.

An magkapira pang nalagda' niya iyo an mga minasonod:
* Relacion de Martirio (1625)
* Carreras Triumpo (1626)
* Lopez Arte Ilocano (1627)
* Herreras Confessionario (1636)
* Perez Re1acion (1639), ki Padre Perez de Jesuita P. Mastrillo.

Dai aram kun kasuarin man siya nagadan.

## Mga pag'onra saiya

Bilang siya an enot na Pilipino na may adal sa pag'imprenta, saiya ipinagaran an kalye ngonyan na T. Pinpin sa sarong distrito kan Manila, asin sarong monumento man an ipintindog diyan sa Plaza Cervantes sa mapadangat na pagromdom saiya. 

## Mga hihilngan
*Mga Dakilang Pilipino, ni Jose N. Sevilla sa ''Project Gutenberg'' 
*The Prince of Filipino Printers
* * Taylor, Carson. *[http://quod.lib.umich.edu/cgi/t/text/text-idx?c=philamer;cc=philamer;q1=El%20Eco%20del%20Sur;idno=acr6448.0001.001;view=toc History of Philippine press]*, Manila, 1927, p. 3-4.
Marso 4

An **Marso 4** an ika-63 na aldaw kan taon (ika-64 sa mga ogdong taon) sa Gregoryanong kalendaryo. Igwang natatadang 302 na aldaw sagkod kan katapusan nin taon.

## Mga panyayari
*

## Mga kamundagan
* 1941 - Haydee Yorac

## Mga kagadanan
*

## Mga panluwas na takod
* BBC: On This Day