open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lubang asin halo

An **lubang asin hâlo** iyo an ibahan na gamit sa pagrunot, pagpulbos, pagmilmig, pagramas o pag'ubak (siring kan paroy na magin bagas),  kan mga sangkap sa pagluto o pag'andam nin ibubulong. An lubang na inaapod man na "almires" na pwede gibo sa kahoy, sa gapo, marmol, granito o purselana, may pilwak o luho kun saen diyan ikinakaag an rurunoton o uubakan. An hâlo iyo an  ibinubukbok ngani marunot an mga nakaag sa lubang. An lubang haloy nang gamit sa kusina sa pagluto o pag'andam nin bulong. Ginagamit man ini kan mga kantero pagramas sa pagsesemento.

Pag'abot kan mga de motor na gilingan, bihira nang gamiton an lubang. Alagad, ini nagagamit pa man sa mga seremonya arog kan mga kasalan sa Hindu o kan mga arbularyo sa Filipinas. Sa mga pwera sa Filipinas, darakulang lubang an ginagamit sa pagdais kan paroy na magin bagas asin duwa katawo nagriribay-ribay sa pagbukbok kan paroy gamit tigsarong hâlo. 

## Uusipon

An paggamit kan lubang haloy na nanggad na marhay asin  nasususog pa sa 35,000 B.K. .

## Materyal sa paggibo nin lubang

Dapat an materyal gamit sa paggibong lubang tama an tagas na dai mapodpod ini. Dai dapat matapo ta mabaraak sa pagbukbok, asin dusok an supat ngane dai magsoroksok an pigrurunot o magwalat an namit kan enot na dinukdok sa bagong dudukdokon.

Kun sa kakanon, an tada na mga ingrediente pwede magwalat asin magsuroksok, na gikanan kan pagtalubo nin mikroorganismo sa lubang o makasalak sa pigtitimplang bulong.

## Mga panluwas na takod
* http://www.amazon.com/Stone-Granite-Mortar-Pestle-capacity/dp/B000163N6G Pigtitindang lubang-halo. Kinua 5-12-14.
* http://www.amazon.com/b?node=16439881 Iba-ibang klaseng lubang-halo. Kinua 5-12-14.

## Toltolan
Prinsipalidad kan Sealand

An **Sealand** sarong nagsadiring proklama na nasyon namomogtak sa Dagat Amnayan poon pa kan 1967  alagad bakong tunay na isla. Sarong estruktura inapod na Rough Towers an itinogdok sa dagat kan British Royal Navy na bantayan sa pagbagat kuta kan mga pandagat sasakyan kan Aleman kan Ikaduwang Gerang Pankinaban. An estruktura natogdok luwas sa sakop kan tubig internasyonal kan Reino Unido asin pighananako ni Paddy Roy Bates bilang sarong teritoryo niya na mayong nakakasakop na ibang nasyon.  Ini sadit-sadit asin naagaw niya an estruktura sa mga enot na nag'okupar igdi, sarong grupo nin mga piratang brodkaster sa radyo kan taon  1967. . Mala ta igwa sanang sarong kwarto na makalaog sampolo katawo sana. Dawa sinasabi ni Michael Bates, an aki kan kagtogdas kaini, na an teritoryo niya sarong nasyon na independiente, mayo man ibang nasyon an binibisto ini. May nagsakyada duman na mga hale sa Nederlands dara asin lunad sa jetski, helikopter asin speedboats asin nadakop kaini an aki niyang si Michael Bates, alagad nakipaglaban an grupo ni Bates asin nabawe an estruktura, asin nakulong ninda an lider kan mananakyada na si Alexander Achenbach, sarong Aleman. An Alemanya pinadara an embahador asin  nakipagnegosyar ki Bates ngane mapalibre si Achenback, bagay na pagpatotoo na an nasyon niya de facto binibisto. Ini pakatapos magdeklara an Reina Unido na dai makakatabang sa Alemanya ta luwas an sinasabing lugar sa teritoryo kan nasabing nasyon. Kun may nakakarani ngane sa palibot kan estruktura, an mga tauhan niya pinapaputokan an mga ini sa pagpamate na nakakalaog na sinda sa teritoryo kan Sealand.

Si Bates, na inaapod niyang sadiri na Prinsipe,  sinasabi na tunay na nasyon an Sealand ta kan minukna ini, an dagat mayong nakakasakop na mga nasyon, ta igwa ini sadiring awit pambanwaan, may sadiring selyong postal, may sadiring kwarta moneda, wagayway, asin  mga gawe-gawe siring sa tunay na nasyon arog kan pagbale sa mga kompetisyon internasyonal sa isports, asin ngane naggagawad nin mga titulo bilang sarong kahadean.
## Mga panluwas na takod

* http://www.sealandgov.org/ An website kan Sealand. Kinua 8-12-14.
* https://www.facebook.com/PrincipalityOfSealand Facebook account manongod sa Sealand. Kinua 8-12-14.

## Toltolan

.
Amamatak

An **amamatak** sarong hayop na makamandag, walo an kalamias, may ikog na sa poro kaini igwang garo kawit na pansugod. Igwa man ining padis na agat na pan'ipit kan saiyang dinadakop. An gurang na amamatak naabot tolong pulgada alagad an African scorpion iyo na an pinakadakulang species, naabot siyam na pulgada an laba. Sinasabing igwang 1,300 na species kan amamatak sa bilog na kinaban.

An amamatak kaipohan na gayong magbuhay sa lugar na may masusulokan sindang daga o mga ati-ati, ta pwede dai magtagal sa mga anas sana kaduduotan.

An amamatak mabubuhayon na maray, maski sa mga kamugtakan na aralangan asin tios an pagkakan. May abilidad sinda na paluyahon na marhay an saindang metabolismo na saro-katolohan sa tipikal nindang rata asin diit nang gayo an nakokonsumong oxygen mala ta nabubuhay sa bilog na taon maski saro-saro sanang insekto an kinakan. Matibay na maray an hawak ta maski ilaog sa freezer na tumagas, nauulian pag ikinaag na sa masaldang.

## Pagkakan

Sa Shandong, Tsina, ini pinipritos. Bilang kwenta bulong, sa Tsina igwang inapod na arak amamatak na pampakulpa sa mga mateng kulog asin pantambal.

## Mga panluwas na takod

* http://animals.nationalgeographic.com/animals/bugs/scorpion/ Deskripsyon kan amamatak. Kinua 9-12-14.
* http://www.scorpionpictureguide.com/ Pag'ataman nin amamatak. Kinua 9-12-14.
* https://www.scorpsweep.com/facts Iba-ibang klaseng amamatak. Kinua 9-12-14.
* http://scorpiones.pl/maps/ Mga hinalean kan iba-ibang species nin amamatak.Kinua 9-12-14.
## Galeriya


Scorpionwithyoung.JPG|amamatak na ogbonan
Asian forest scorpion in Khao Yai National Park.JPG|asian forest scorpion
Sorpion Under Blacklight edit.jpg|Itom ini sa natural na liwanag
Scorpio palmatus.jpg|amamatak na Maurus Palmatus
Amamatak - Copy.jpg|amamatak sa Filipinas


## Toltolan
Tataramon na Zamboangueño

An tataramon na **Zamboangueño**, na pigaapod man na Chabacano, sarong tataramon na an kadaklan na bokabularyo hale sa Espanyol, pero, an gramatika, hale sa mga tataramon na katutubo. Piggagamit ini sa ciudad nin Zamboanga asin sa mga provincia nin Zamboanga, Basilan sagkod Cavite.

## toltolan
Oscar Pistorius

Si **Oscar Leonard Carl Pistorius** (namundag, Nobyembre 22, 1986)) sarong sprint runner na taga South Africa. Putol an duwang tabay poon ibaba kan tuhod kan edad onseng bulan pa sana alagad nakiki-umbas sa mga padaraogan nin pagpareha nin mga putol ibabang-tuhod asin  sa mga atletang mayong kakundian. 

Nagin nang kampeon sa Paralympics, si Pistorius nagbali sa mga pankinaban na kompetisyon kan  mga atletang mayong kadi'nan apesar pirang beses nagsayuma saiya an International Association of Athletics Federations (IAAF) ta sinasabing an artipisyal niyang tabay-bitis nagtataong bintahe sa saiya. Alagad sa legal na pakitusay niya sa bagay na ini, siya nanginbabaw asin tinugot kan Court of Arbitration for Sport, kun saen dinara niya an saiyang pag'apela, an pag'ayon niya sa kompetisyon. Sa kompetisyon nin mga mayong kakundian sa 2011 World Championships in Athletics, siya an pinakaenot na atletang amputee nakasikwit nin  medalya. 

Si Pistorius an pinaka-enot na amputee sa tabay na nag'ayon sa 2012 Summer Olympics asin  nakakua nin  medalyang bulawan sa 400 metro relay race asin sa 4 x 100 relay asin sa duwang umbasan na ini nagpako siyang bagong world record. Sa 200-meter na umbasan, nakasikwit siya nin medalyang pirak sa nasabing Olympics.

## Kaso isina'ngat kontra ki Pistorius sa panggagadan sa kailusyon

Kan Pebrero 2013 si Pistorius nabadil-gadan an saiyang kailusyon, si Reeva Steenkamp sa saiyang harong sa Pretoria asin sinabi niya namaloan niyang para'bon. Inaresto siya huli kan pangyayaring ini asin sinapawan nin kargong murder, o tuyong panggagadan. Kan Oktobre 2014, an huwes na si Thokozile Masipa pigsentensyahan siya nin 5-taon na pagkakulong sa salang "culpable homicide" asin kasabay nasentensyahan nin suspendidong  3-taon pagkapreso sa suway man na pagkakasalang "reckless endangerment" huli sa pagpaputok nin  badil sa laog kan restoran.

## Sentensya

Kan Desyembre 3, 2015 an Korte Suprema nin Pag'aapelar kan Sud Aprika pigbaliktad an conviction saiyang "culpable homicide" asin imbes sinabi kan Korte na guilty siya sa kasa'lan na murder sa pagkagadan ni Reeva Steenkamp.

Siya nasentensyahan nin 13-taon na pagkakulong ta su enot na sentensya saiya kan hababang korte, limang taon sanang pagkakulong asin pinagtubod kan inaapod na Korte Suprema nin Pag'aapelar na sobrang maluag na pagsentensya an siring.

## Amnestiya

Alagad, an bagong salidang presidente kan Sud Aprika, si Cyril Ramaphosa (kasangle ni Jacob Zuma na nagdemitir), piggawadan amnestiya si Pistorius na tolos nag'epekto kan Abril 15, 2018.

## Mga panluwas na takod

*http://www.bbc.com/sport/0/olympics/18911479 Kapangganahan sa London 2012. Kinua 11-12-13
*https://web.archive.org/web/20120817091931/http://www.assistnews.net/Stories/2012/s12060047.htm Artikulo manongod ki Oscar Pistorius. Kinua 11-12-14

## Toltolan
Litsugas

An **Litsugas** *spp. Lactuca sativa* (Ingles: *lettuce*, Kastila: *lechuga*) sarong taonan na gulay na tinanom sa pamilya kan aster o sunflower na Asteraceae. Ini pinapatambo huli sa saiyang dahon bilang berdura sa pagkakan, o huli sa pakinabang kan pisog o paklang kaini. Enot na nagkultibar kaini iyo an mga taga-Ehipto na dati sarong doot sana na pigkukuan nin asayti, pigpatambo ngapit bilang tinanom na pigkukuan na kan dahon asin pisog kaini. An litsugas naglakop asin nagin popular sa mga Romano asin Griyego. An mga Romano an nagtaong pangaran kaini na "lactuca" kun saen naghale an pangaran na "lettuce" sa Ingles asin "lechuga" sa Espanyol kun saen iyo an hinalean man kan apod na "litsugas" sa Bikol. An litsugas kan 50 AD dakul na klase na, parati nasasambit sa mga soanoy na kasuratan. Sa ika-16 abot ika-18ng siglo manlaenlaen nang patamboon an nagtuhaw sa Europa. Dati Europa asin Norte Amerika an pabakalan kan litsugas alagad ngonyan lakop-lakop na an nagkokonsumo kaini sa bilog na kinaban.

An litsugas sinasabing matagal na gulay alagad mas tood sa lipot asin mas natalubo sa temperaturang pag'oltan kan 60 asin 70°F. Itanom dapat lahos na sa tig-init ta sa sobrang langkaw na temperatura an pagtalubo niya nasosokro, an mga dahon medyo may kapaitan asin an saiyang mga paklang tolos na nagraralaba dawa totoo igwang klaseng mga litsugas mas angay sa mainit kisa kan ibang klase. 

## Klase nin Litsugas

* *Head Lettuce* (Iceberg type) mga varieties: General, President, Ontario, Montemar asin Cal K-60  
* *Butterhead* (Rosette o cluster an dahon) mga varieties: Red Rapid, Samantha, Red sail o Lollo Rosa  
* *Leaf Lettuce* (Patindog an dahon) an variety kaini iyo an Grand Rapid  

## Giya sa pag tanom nin Litsugas
**Pagprepara kan daga** - Duwa hasta tolong beses na pag-arado asin pagsurod. Maggibo nin kama-kama 1 metro an lapad na may langkaw na 10 hasta 15 sentimetro kun tag-init asin 15 hasta 30 sentimetro kun tag-uran.

**Paglaag nin tahob o mulch -** Marhay na mailaag tulos an mulch pakatapos magpreparar kan kama-kama asin pakalaag nin basal na abono. Gamiton an mulching film, uhot o kaya sako. Kun magamit nin plastik film, labutan na kasing dakula kan lata kan kondensadang gatas.

**Paglipat-tanom -** Ilipat an mga seedlings 10 hasta 14 aldaw makahilis an pricking o tulong semanang  makalihis an pagtanom kan pisog. An distansya kan pagtanom iyo an minasunod:

Ice Berg - 30 x 35 sentimetro / 40 x 40 sentimetro
Leaf type - 20 x 20 sentimetro / 25 x 25 sentimetro

## Mga panluwas na takod
* http://www.almanac.com/plant/lettuce Pag'ataman kan litsugas. Kinua 26.12.14
* http://www.foodreference.com/html/artlettuce.html Iba-ibang klase nin litsugas. Kinua 26.12.14
* http://urbanext.illinois.edu/veggies/lettuce.cfm  Pagtatanom nin litsugas. Kinua 26.12.14

## Toltolan
Jim Meskimen

Si **James Ross** "**Jim**" **Meskimen** (Los Angeles, Setyembre 10, 1959) dating sarong Amerikanong entertainer.
Dan Castellaneta

Si **Daniel Louis** "**Dan**" **Castellaneta** (Oak Park, Oktobre 29, 1957) dating sarong Amerikanong entertainer.
Julie Kavner

Si **Julia Deborah** "**Julie**" **Kavner** (Los Angeles, Setyembre 7, 1950) dating sarong Amerikanong entertainer.
John Lithgow

Si **Jonathan Arthur** "**John**" **Lithgow** (Rochester, Oktobre 19, 1945) dating sarong Amerikanong entertainer.
Duran Duran

Si **Duran Duran** sarong ingles na parakanta
## Album
*1981: *Duran Duran*
*1982: *Rio*
*1983: *Seven and the Ragged Tiger*
*1986: *Notorious*
*1988: *Big Thing*
*1990: *Liberty*
*1993: *The Wedding Album*
*1995: *Thank You*
*1997: *Medazzaland*
*2000: *Pop Trash*
*2004: *Astronaut*
*2007: *Red Carpet Massacre*
*2010: *All You Need Is Now*
*2015: *Paper Gods*
*2021: *Future Past* 
### Live
*1984: *Arena*
*2005: *Live from London*
*2009: *Live at Hammersmith 82!*
*2012: *A Diamond in the Mind: Live 2011*
## Mga panluwas
*duranduran.com
*Oficial Youtube
"Weird Al" Yankovic

Si **Alfred Matthew Yankovic** (Downey, Oktobre 23, 1959) dating sarong Amerikanong entertainer.

## Mga panluwas na takod
* Oficial na websayt ni "Weird Al" Yankovic
The Prodigy

Si **Prodigy** sarong Ingles na parakanta.
## Album
* *The Prodigy Experience* (1992)
* *Music for the Jilted Generation* (1994)
* *The Fat of the Land* (1997)
* *Always Outnumbered, Never Outgunned* (2004)
* *Invaders Must Die* (2009)
* *The Day Is My Enemy* (2015)
**No Tourists* (2018)
### Live
* *World's On Fire* (2011)
### Compilation
* *The Dirtchamber Sessions Volume One* (1999)
* *Their Law: The Singles 1990-2005* (2005)
## Mga panluwas na takod
* theprodigy.com
* Oficial Youtube
Irmina Torres

Si **Irmina Volante-Torres** sarong kagubay na Bikolanang pintor, premyadong parasurat sa mga tataramon na Bikol Sentral sagkod Rinconada Bikol asin sarong stenographer sa Camarines Sur. Siya sarô sa mga kagmuknâ kan Hagkos Bikolana, sarong grupo nin mga babaing parasurat sa Camarines Sur. Kagsurat man siya nin sarong librong pan-stenograpiya. Nagtapos siya nin Law sa Unibersidad kan Nueva Caceres. Nagkukua siya ngunyan nin Master of Arts sa Language and Literature (MLLP) sa Ateneo de Naga na Unibersidad sa Syudad nin Naga.

Siya nagin partisipante sa Juliana Arejola-Fajardo Workshop sa Pagsurat-Bikol asin sa *9th Lamiraw Creative Writing Workshop* sa Syudad nin Calbayog, Samar kan taon 2012. Sarô siya sa mga panelista sa *Ika-3 Saringsing Writers Workshop: Hunglonan nin Parasurat Bikolnon* na pinadrinohan kan lokal na gobyerno kan Syudad nin Naga kan 2013 asin kan Sentral na Bikolanong Unibersidad nin Estado kan Agrikultura (CBSUA) kan 2014.

Kan 2013, kabali an saiyang halìpot na usipon na *Sari na si Sarina?* sa antolohiyang *Hagong: Mga Osipon* na pinakarhay ninda Paz Verdades Santos asin Francisco Peñones, Jr. Mantang sa ginibong *Rimpos: art-literature Exhibition* kan Salingoy Art Group, katampad kan mga obrang kurit ni Lorna Margate an saiyang mga rawitdawit. An aktibidad ginibo sa Naga City Art Gallery sa Jesse M. Robredo Coliseum poon Mayo 4 sagkod 18, kan 2013. Nagpaluwas nin sarong libro na pinakarhay ni Eilyn Nidea laman an haralìpot na saysay dapit sa mga parakurit asin parasurat na kaayon sa aktibidad siring man an mga ladawan asin mga panurat na ipinahiling sa eksibit.  

## Toltolan
Ben Stein

Si **Benjamin Jeremy** "**Ben**" **Stein** (Washington, Nobyembre 25, 1944) dating sarong Amerikanong entertainer.
Terry Crews

Si **Terrence Alan** "**Terry**" **Crews** (Flint, Hulyo 30, 1968) dating sarong Amerikanong recording artist, entertainer asin negosyante. 

## Mga panluwas na takod
* Oficial na websayt ni Terry Crews
Jovian

Si **Jovian** (Durham, North Carolina, Abril 10, 1994 – Durham, North Carolina, Nobyembre 10, 2014) dating sarong Amerikanong entertainer.
Murasaki Shikibu

Si **Murasaki Shikibu** (紫式部[a]; [mɯ.ɾa.sa.kʲi ɕi̥.kiꜜ.bɯ, -ɕi̥ꜜ.kʲi-],  c. 973 – c. 1014 o 1025, o Shijo (女; [ɕiꜜ.(d)ʑo],[2] lit. 'Lady Murasaki'), sarong Hapon na nobelista, pararawitdawit asin lady-in-waiting sa korte kan Imperyo kan panahon kan Heian. Bisto siyang marhay bilang kagsurat kan The Tale of Genji, na pigkokonsiderar na saro sa pinakaenot na nobela sa kinaban, na isinurat sa tataramon na Hapon sa pag'oltan kan mga 1000 asin 1012. Si Murasaki Shikibu sarong deskriptibong pangaran; dai aram an saiyang personal na pangaran, alagad posibleng siya si **Fujiwara no Kaoruko** (藤原香子), na nasambitan sa sarong talaarawan kan korte kan 1007 bilang sarong imperyal na babae na naghahalat.

An mga babaeng Heian tradisyonal na dai kabali sa pag-adal nin Intsik, an nasusurat na tataramon kan gobyerno, alagad si Murasaki, na pinadakula sa harong kan saiyang madonong na ama, nagpahiling nin amay na kakayahan para sa mga klasikong Intsik asin nakapagkua nin katalingkasan. Nag-agom siya kan siya nasa tahaw sagkod huring beynte anyos asin nangaki nin sarong aking babae, si Daini no Sanmi . Nagadan an saiyang agom pakalihis nin duwang taon na pag-agoman. Bakong segurado kun kasuarin siya nagpoon na magsurat *kan The Tale of Genji*, alagad posibleng kan siya may agom o dai nahaloy pagkatapos na siya nabalo. Kan mga 1005, siya inimbitaran na magserbi bilang sarong lady-in-waiting ki Emperatriz Shōshi sa korte Imperyal ni Fujiwara no Michinaga, posibleng huli sa saiyang reputasyon bilang sarong parasurat. Padagos siyang nagsurat sa laog kan saiyang serbisyo, na nagdadagdag nin mga eksena gikan sa buhay sa korte sa saiyang trabaho. Pakalihis nin lima o anom na taon, naghale siya sa korte asin nagretiro kaiba si Shōshi sa rehiyon kan Lake Biwa . An mga iskolar magkakalaen sa taon kan saiyang kagadanan; dawa ngani an kadaklan minaoyon sa 1014, an iba nagsuherir na siya buhay kan 1025.

Si Murasaki nagsurat *[[The Diary of Lady Murasaki|kan The Diary of Lady Murasaki]]*, sarong tomo nin rawitdawit, siring man *an The Tale of Genji* . Sa laog nin sarong dekada kan pagtapos kaini, *an Genji* naiwaras sa bilog na mga probinsya; sa laog nin sarong siglo ini namidbid bilang sarong klasiko kan literaturang Hapon asin nagin sarong tema nin kritisismo kan mga iskolar . Sa pag'oltan kan 1925 asin 1933, *an The Tale of Genji* ipinublikar sa Ingles. Padagos na minimidbid kan mga iskolar an importansya kan saiyang trabaho, na nagpapahiling kan sosyedad kan korte kan Heian sa pinakahalangkaw na punto kaini. Poon kan ika-13 siglo an saiyang mga obra pig-ilustrar kan mga artistang Hapon asin mga midbid na ukiyo-e woodblock masters.                                                              

## Mga toltolan
Aklat Ani sa Legazpi

An **Aklat Ani sa Legazpi** sarong taonan na book fair sa Museo kan Syudad nin Legazpi, Albay. Itinatampok digdi an labi sa 500 na mga libro na yaon sa mga tataramon na Bikol, dapit sa Kabikolan asin/o isinurat nin sarong Bikolano. Pinapadalagan ini ni Godehardo Calleja.

## Toltolan
Ginseng

An **Ginseng** sarong tinanom na kabilang sa onseng *species* sakop kan genus na Panax sa pamilyang Araliaceae. Ini may unod o gamot na naglalaman na pigtutubod bulong sa dakul na klaseng helang. Nakukua ini sa Norte Amerika asin sa Solnopan Asya orog na sa Korea, norte-solnopan Tsina, Bhutan  asin solnopan na parte kan Siberia.

Kan 2010, haros gabos kan 80,000 toneladang ginseng sa komersyo internasyonal naghahale sa apat na nasyon: South Korea, Tsina, Kanada asin Estados Unidos. An produkto pinapabakal sa lampas 35 nasyon. An benta kaini nagsobra sa $2.1 bilyon asin labing kabanga kaini binenta kan South Korea. Sinasabing an South Korea an pinakadakulang parapabakal kaini asin an Tsina man an pinakadakulang konsumidor.  

Sinasabing an ginseng ginagamit na sa medisina nin lampas na duwang ribong taon asin tinatayang mga 6 na milyon na Amerikano an regular naguusar kaini. Importante man sa mga naggagamit kaini an edad kan gamot ginseng.

## Mga pagbulong

An panax ginseng gamit sa pagpakusog sa pag'isip, konsentrasyon, memoriya, mas halangkaw na paghimo sa trabaho, tagal sa pagtratrabaho asin halawig na pagpagal nin atleta. An iba man ginagamit ini bilang panlaban sa stress asin pampagian sa mate. ginagamit man ini sa pagpa'ina nin depression, kahandalan, panluluya nin  panhawak, pampakusog sa immune system, asin mga impeksyon sa baga arog kan inapod na cystic fibrosis. an iba pa man ginagamit ini panlaban sa iba-ibang klaseng kanser arog kan  sa suso, sa kanser sa obaryo, sa katoy, sa baga asin sa kublit.

An ibang lalaki nagamit kaini ngane dai tolos luwasan sa paki-sex o  ngane tagasan na husto sa pagdudurog sa babae. Nasasabi pa man na ini marayrahay sa diabetes, anemia, gastritis, kalentura, pampahingaw sa pakaburat, asin sa hapo. Sa babae marayrahay ini sa pagbabados, sa pampabawas kan mga mate nin inaagihan menopause (langday) asin nakakapadugang sa babae nin gulogulo sa pakisex.

An Panax ginseng ginagamit man pansalak sa paggigibong sabon, cosmetics asin pansalak sa mga inomon. Sinasabing an gamot kan ginseng nabubuhay asin nagtatalubo kun ini nakahoom sa brandy asin an mga parainom nakikingutiil na gayo na may dagdag na siram an brandy'ng pigbabadan gamot ginseng.


File:Flora Antarctica Plate XII.jpg
File:Ginseng and gingko biloba.jpg
File:Ginseng in Korea.jpg
File:Marathonginsengberry.jpg
File:Otaneninjin.JPG
File:PSM V39 D563 Ginseng.jpg
File:Red ginseng.JPG
Ginseng_roots_in_brandy.jpg


## Mga panluwas na takod

* http://www.foxnews.com/leisure/2012/09/28/ginseng-diggers-take-to-woods-as-prices-soar/
* http://content.ces.ncsu.edu/care-and-planting-of-ginseng-seed-and-roots/ 
* http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3659626/
## Toltolan
Parsley

An **parsley** (*Petroselinum crispum*) espesye kan Petroselinum sa pamilyang Apiaceae, na natural sa rona kan sentral Mediterraneo (southern Italy, Algeria, asin Tunisia), asin napalakop na sana sa Europa asin ini tinananom bilang sarong herb, rekado o berdura.

An parsley gamit na gayo sa lutong Tangang Subangan, Europeo asin Amerikano. Ginagamit an mga dahon kaini komo pandugang sa mga salad asin komo preskong mga dahon na kinirit o tinoktok asin binababaw sa dakul na mga giso. An mga gamot kaini komun man sa luto sa sentral asin subangan kan europa kun saen an mga ini pang-isnak o berdura sa mga may sabaw o sa mga kusido.

Sinasabing gayo na an tinanom na ini sarong makusog asin mabantig na bulong panlaban sa kanser sa bagâ.

An parsley, siring kan dakul na tinanom, rinaratakan kan mga olod asin sa mga dahon kaini naharong an olod, ginigibong kakanon an dahon. Sinasabing panlaban igding na dai na magamit kemikal iyo an pagsumpit kaini kan tubig na pigrunotan dakul na siling labuyo.

## Kataytayan nin mga ladawan

Ladawan:Parsley bush.jpg|Flat-leaved na parsley
Ladawan:Petroselinum neapolitanum flower.jpg|Burak
Ladawan:Parsley white flower.jpg|May burak na puti
Ladawan:Parsley3.jpg|Hilaw pang mga bunga
Ladawan:Wurzelpetersilie Wurzel.jpg|An unod kan parsley
Ladawan:صحن تبولة.JPG|Salad
Ladawan:" 12 - ITALY - Italia cuisine - aglio pomodorini e prezzemolo ( garlic, tomatoes, parsley ) su tagliere - wooden chopping board.JPG|Bunga asin dahon
Ladawan:Olod parsley.jpg|Mga ulod sa parsley


## Toltolan

## Mga panluwas na takod
* http://growingherbs.org.uk/herbs/how_to_grow_parsley.htm  Kun  pano magpatubo nin parsley. Kinua 03-02.15
* http://www.plantnames.unimelb.edu.au/Sorting/Petroselinum.html Iba-ibang apod sa parsley. Kinua 03-02-15
* http://growingherbs.org.uk/herbs/how_to_grow_parsley.htm  Paagi nin pagtanom parsley. Kinua 07-03-15.
Inang Teresa

Si **Beata Teresa** (Agnes Gonxha Bojaxhiu) mas bisto sa arapodan na **Inang Teresa** o Mother Teresa kan Calcutta (Agosto 26, 1910 - Septyembre 5, 1997) sarong Katolikong madre asin misionero na naggibong-herak haros sa bilog na pagkabuhay niya sa laog kan Indya. Siya namundag sa-ngonyan inaapod nang Norteng Masedonya. An saiyang pamilya dugong Albanes na gikan sa Kosovo.

Si Inang Teresa iyo an nagmukna kan Misioneras de la Caridad, kan Oktobre 7, 1950 sarong Katoliko romanong kasararoan na kan taon 2012 binibilog nin sobra sa 4,500 na mga madre asin aktibo sa 133 na nasyon. Sinda nagpapadalagan nin  mga pailihan asin  mga casa para sa mga nadutkan nin HIV/AIDS, may amotol asin tisis; mga kakanan na libre; mga dispensaryo asin klinika; mga programang naghahatol asin naghoholit sa mga aki magurang; mga estaran nin mga ilo, asin mga eskwelahan. An mga kaapil igdi dapat may sumpa sa pagmamabini, kadukhaan asin pagkuyog sa nakakalangkaw. May ikaapat pa sindang sinumpaan, an "bulanos asin maigot na paglingkod na daing bayad sa mga pinakadukha sa mga dukha." 

Si Inang Teresa kagresibi nin dakul na onra kaiba na diyan an Nobel Prize taon 1979. Kan taon 2003, siya nanombrahan bilang "Beata Teresa nin Calcutta". Dapat may ikaduwang milagro an mahiling nagresulta sa pag'arang nin tabang saiya bago siya midbiron kan Simbahan Katoliko na sarong tunay nang santa. 

Siya sarong pigurang kontrobersyal kan buhay pa siya asin ngane kan siya gadan na, mala ta siya admiradong gayo sa saiyang mga gibong-herak, alagad kanigoan man an nagtutuyaw saiya orog na an saiyang pagkontra sa kontrasepsyon asin abortion na saiyang sinabi na iyo an "pinakapararatak nin katoninongan sa kinaban'" sa saiyang lektura kan nagawadan siyang Nobel Prize taon 1979, asin man sa mga nahihiling na hababang estandarte kan mga pailihan na saiyang ikinaraag.

## Pagkanonisar

Kan Septyembre 4, 2016 si Santo Papa Francisco, huli sa kabanalan na nahiling sa bilog na buhay ni Inang Teresa sa pagsirbe sa mga dukha asin nagtitirios, pinagkanonisar siya asin inapod nang santa.

## Mga panluwas na takod
* http://www.catholic.org/clife/teresa/ Kalakawan kan buhay ni Inang Teresa. Kinua 06-03-15.
* http://www.americancatholic.org/Features/Teresa/WhoWasTeresa.aspxAgi-agi ni Inang Teresa. Kinua 06-03-15.
* http://www.motherteresa.org/layout.html  Mother Teresa of Calcutta Center. Kinua 06-03-15.

## Toltolan
Boris Nemtsov

Si **Boris Yefimovich Nemtsov** (Ruso: Бори́с Ефи́мович Немцо́в Pakasayod sa Ruso: [bɐˈrʲis jɪˈfʲiməvʲɪtɕ nʲɪmˈtsof]; Oktobre 9, 1959 – Pebrero 7 2015) sarong rusong pisiko, estadista asin liberal na pulitiko.  Si Nemtsov iyo an saro sa importanteng personalidad na nagdara kan kapitalismo sa ekonomiya pakatapos kan rehimen sobyet. Igwa siyang lataw na gayong karera sa pulitika kan mga 1990 sa administrasyon ni Presidente Boris Yeltsin. Poon kan taon 2000, siya maribok na kritiko asin paratuyaw ni Vladimir Putin. Si Nemtsov pig'asasinar kan Pebrero 27 2015 sa sarong tulay harani nanggad sa Kremlin asin Red Square kan Mosku. Binadil siyang apat na beses sa likod.

Kan siya tinumba, si Nemtsov yaon sa Mosku nagtatabang sa paghaman nin sarong rally kontra sa pagtapsok kan Rusya sa gera sa Ukraine asin sa pagdenunsyar kan krisis pinansya na nagpapatos sa ekonomiya kan Rusya. An pakidingkilan niya sa gobyerno ni  Putin nasesentro sa mahiwas na pagsulmok nin pondo nadadamay sa paggigibo kan nagdadangadang na Sochi Olympics asin an pagsahongsahong kan Rusya sa pulitika kan Ukraine asin an paglaog kan militar kaini sa dagang Ukraine. Mga pirang semana bago siya inasisinar, nagboses na siya kan kutob niyang siya ipapagadan ni Presidente Vladimir Putin.                                                                                                                                                                                                                                                  

## Mga panluwas na takod

* http://rt.com/news/236411-boris-nemtsov-reformist-opposition/ Pag'asasinar ki Nemtsov. Kinua 08-03-15
* http://www.nytimes.com/2015/03/03/opinion/the-brilliant-boris-nemtsov-a-reformer-who-never-backed-down.html?hp&action=click&pgtype=Homepage&module=c-column-top-span-region&region=c-column-top-span-region&WT.nav=c-column-top-span-region&_r=0 Isay si Boris Nemtsov.  Kinua 08-03-15

## Toltolan
Nathan Sergio

Si **David Casper Nathan Sergio** (gikan Buhi, Camarines Sur) sarong Bikolanong politiko, tagahiro pankultura asin kag-resibe nin *Disabled Filipino of the Year Award*. Nagtapos siya nin sekondarya kan 1984 asin kolehiyo sa Ateneo de Naga kan 1988. Kan parehong taon, napili siya bilang City Youth Mayor.  

Si Sergio naelihir bilang konsehal kan Syudad nin Naga kan 2007, 2010 asin 2013. Saiyang itinulod an pagkamukna kan opisina para sa mga may kakundian, an Persons with Disabilities Affairs Office (PDAO) na nagdara nin mga programa asin asistensya para sa mga PWDs asin senior citizen. Saiya man na ibinusol an pagkakaigwa kan Naga City Blood Council na saiyang pinamayohan sagkod 2015. Ini nagawadan kan *National Sandugo Award* nin tulong beses.

Kan 2011, saro si Sergio sa mga minidbid kan Gawad Apolinario Mabini, sarong program kan Foundation for the Rehabilitation of the Disabled (PFRD) na nag-oonra sa mga tawong may kakundian na naglataw sa saindang piniling karera. Ganador man siya nin *Dangal ng Bayan Award* hali sa Komisyon sa Serbisyo Publiko siring man kag-ako kan *Public Servant of the Year Award* hali sa Kilosbayan Foundation asin GMA-7 Foundation. 

Myembro siya kan Sumaro Bikolnon asin bise presidente kan Nueva Caceres Heritage Movement kun sain saiyang itinulod sa konseho an nagkapirang mga aktibidad asin proyekto dapit sa pagpapahalaga sa kultura asin historya kan Bikol siring kan pagselebrar kan *Philippine-Spanish Friendship Day* asin *Ika-150ng Taon nin Kaaldawan ni [[Jose Maria Panganiban]]* sa Syudad nin Naga.

## Kataytayan nin mga ladawan

Ladawan:sumaro bikolnon directors.jpg|Mga inot na direktor kan Sumaro Bikolnon kaiba si Sergio
File:NCHM_Meeting_Jan._20,_15.jpg|Miting kan Nueva Caceres Heritage Movement
File:Jose maria panganiban 150th birth anniversary celebration 2.JPG|Selebrasyon kan Ika-150ng Kaaldawan ni JOMAPA


## Toltolan


## Mga panluwas na takod
*Panindog ni Nathan Sergio sa Facebook 
*Fun page ni Nathan Sergio sa Facebook
Baga (anatomiya)

An **baga** (Ingles: *lung*) iyo an organong ginagamit sa paghangos kan mga hayop na ayre an giniginhawa, kaiba na diyan an tawo, magkapirang sira asin mga atol. Sa mga mammal asin mas halangkaw na pormang-buhay, an duwang baga nakakaag harani sa talodtod, sa duwang gilid kan puso. 

An mga baga mayormente nagdadara nin oksiheno hale sa atmospera pasiring sa dalaydayan nin dugo asin pagpaluwas kaini kan carbon dioxide hale sa dalaydayan-dugo paluwas sa atmospera. An paribayribay kan mga gas na ini huli sa dakul na tarakodtakod na selula na nagpoporma nin milyon na pirinong mga mahimpis na air sac, na ini inapod na alveoli.

## Toltolan
Alkalde kan Syudad nin Naga

An mga **alkade kan [[Syudad nin Naga]]** iyo an mga hefe ehekutibo kan syudad poon Mayo 14, 1945 kan an Konseho Municipal mareorganisar sa paagi kan inisyatibo kan Philippine Civil Affairs Unit kan 8th United States Army.
Kurt Cobain

Idtong si **Kurt Donald Cobain** (Pebrero 20, 1967 – Abril 5, 1994) sarong Amerikanong musikero na namidbid bilang panginot na parakanta, gitarista asin kompositor nin kanta kan bandang *Nirvana*.

## Mga panluwas na takod
*Kurt Cobain sa AllMusic
*Kurt Cobain sa Internet Movie Database
Strawberry

An **strawberry** (strawberry /ˈstrɔːbᵊri/; Fragaria × ananassa) sarong tinanom sa genus na Fragaria na pinapatubo huli sa saiyang bunga. An prutas kaini ginugustong gayo huli sa saiyang amyo, mairom na kolor pula, tagok asin hamis. Ini kinakakan pagkaguno niya o naaging proseso, sinasalak sa mga santan, ginigibong inomon an pinuga na tagok, sinasalak sa sorbetes, tinapay o cake, sa timplang gatas saka yogurt o sa tsokolate man asin pagtaong namit sa mga dulse, sa pagtaong hamyo sa mga olor, sa mga pangosgos kamot asin  dakul pang iba.

An panhardin na tinanom kaini enot kinultibar sa Brittany, Pransya kan mga 1750 na pinagmamaro an Fragaria virginiana haleng subangan Norte Amerika sa Fragaria chiloensis, na kinua hale sa Tsile ni Amédée-François Frézier kan 1714.  An patamboon kan Fragaria x ananassa nagsangle sa strawberry Fragaria vesca, na iyo an pigkukultibar kan amay pa kan ika-17 siglo, kan an strawberry pigtatanom nang pangkomersyal.   

## Mga panluwas na takod

* http://extension.missouri.edu/publications/DisplayPub.aspx?P=G6135  Pagkukultibar nin strawberry. kinua 14-03-15.

## Toltolan
Guinness World Records

An **Guinness World Records**, namidbid bilang **The Guinness Book of Records** poon kan ini itugdas kan 1955 sagkod kan 1998 siring man **The Guinness Book of World Records** sa nagkapirang edisyon kaini sa Estados Unidos, ini iyo sarong hihilngan na libro na ipinuublikar taon-taon. Laman kaini an mga lista nin pangkinaban na mga rekord kan mga naabtan asin nakamtan kan tawo sagkod mga kangangalasan sa natural na kinaban. Maski an librong ini igwa nin sadiring rekord, bilang pinakabinabakal na librong igwang kagsadiri nin kadapatan o copyright, sa gabos na panahon. Saro ini sa mga parating iniikit na libro sa mga pampublikong libraryo sa Estados Unidos. An edisyon kaini kan 2015 iyo na an ika-61ng taon kan publikasyon.

## Taytay nin mga ladawan

File:Fingerprint (4045876833).jpg|Sultan Kösen
File:Usain_Bolt_Olympics_Celebration.jpg|Usain Bolt, an pinakamarikas na paradalagan sa 100m, 200m asin kabali sa 4 x 100m relay sa Olimpikong Karawat



## Toltolan


## Mga panluwas na takod
* Guinness World Records (an opisyal na websityo)
* Guinness World Records Corporate  (websityong pangkorporasyon)
* Guinness World Records Facebook page (pahina sa sa Facebook)
* The Jim Pattison Group (magurang na kompanya)
* Guinness World Attractions (an opisyal na websityo kan mga Museo)
Pinya

An **pinya** (Ingles: *pineapple*), *Ananas comosus*, sarong tropikal na pananom na pigpapatubo huli sa saiyang bunga na kun hinog na mahamis nanggad asin ginagamit sa dakul na pakinabang nin pagkakan. Ini napipisan sa pamilyang  Bromeliaceae. Napapatambo ini hale sa tinaras na kabtang kan saiyang koro-korona, asin ini naburak sa laog nin 20-24 bulan, dangan natuhaw an bunga mismo sa sunod na anom na bulan. Kun ini naguno na, dai ini napahinog pang husto. Sa Filipinas, an pinyang pangkomersyal duwang klase: idtong sinasabing natural tubo sana sa filipinas asin saradit alagad idtong darakul sinasabing hale an semilya sa Hawaii. Ini mas dakula sa natural asin mas matagok saka mas mahamis.

An pinya basta hinog na pwede kakanon pakaguno sana, pwede pakaluto, pakapuga kan saiyang tagok o pakakonserba; asin ini dakul pang gamit sa iba-ibang pagluto. Alagad, mismo an dahon kaini nakakapaluwas nin mga awat na hinahabol na tela gamit sa paggibo nin Barong Tagalog o pambabaeng Saya na ginagamit sa pormal na mga okasyon asin sa pagtahi kan materyal na siring sa mga handikraft siring kan mantel, kupya, o mga dekor sa laog kan harong.  

## Kataytayan nin mga ladawan

File:Ananas comosus flower.jpg|Burak
File:Pineapple and cross section.jpg|binaak
File:PineApple - Ananas comosus - starting stage.jpg|Nagbubukad pa sana
File:Ghana pineapple field.jpg|Pinya sa Ghana
File:Pineapple Nepal.jpg|Tanom sa Nepal
File:Pinya.JPG|Tinda sa saod, Filipinas
File:Pinyang Hawaii.jpg|Pinyang Hawaii
[File:The Fruit With Many Eyes.jpg|Ang pinya na kadakol na mata]


## Toltolan

## Mga panluwas na takod

* http://www.nutrition-and-you.com/pineapple.html Mga datos manongod sa pinya. Kinua 15-03-15.
Usain Bolt

Si **Usain St. Leo Bolt** (namundag kan Agosto 21, 1986) sarong Yamaikanong paradalagan. Pinagmimidbid bilang iyong pinakamarikas na tawong nabubuhay, siya an inot na tawo na nakagunò kan pangkinàban na rekord sa 100 metros asin 200 metros. Nakaguno man siya nin rekord sagkod an pag-iba sa 4×100 metros na relay. 

## Kaamayan kan saiyang buhay
Si Bolt namundag kan Agosto 21, 1986 sa Sherwood Content, sarong sadit na banwaan sa Trelawny, Yamaika, asin nagdakula kaiba an mga magurang na sinda Wellesley asin Jennifer Bolt, tugang na lalaki na si Sadiki sagkod tugang na babaing si sister Sherine.

Nag-adal siya sa Waldensia Primary, kun sain duman nagpahiling siya nin potensyal bilang paradalagan. Sa edad na dose, siya an pinakamarikas na paradalagan sa saindang eskwelahan sa distansyang 100 metros.

## Rekord sa mga pangkinaban na kompetisyon

## Pagmidbid
* IAAF Atleta nin Kinaban kan Taon: 2008, 2009, 2011, 2012, 2013
* Atleta kan Taon sa Track & Field: 2008, 2009
* Laureus Parakawat nin Kinaban kan Taon: 2009, 2010, 2013
* BBC Personalidad nin Isports kan Taon sa Luwas-kan-nasyon: 2008, 2009, 2012
* L'Équipe Kampeon kan mga Kampeon: 2008, 2009, 2012
* Parakawat nin Yamaika kan taon: 2008, 2009, 2011, 2012, 2013
* Marca Leyenda *(2009)*

## Taytay nin mga ladawan

File:Leichtathletik WM 2013 Moskau 100 m Vorlauf.jpg|Kaidtong 100 m dalagan niya sa Ika-14ng IAAF Pangkinaban na Kampeonato sa Altetika sa Mosku, Rusya
File:Usain BoltLondon2012.jpg|Nagrurukyaw kan kapangganahan sa inot na dalagan kan kalalakihan sa 200 metros sa 2012 Olimpiko sa London
File:Usain Bolt at Brunel University.jpg|Si Bolt sa Unibersidad nin Brunel


## Toltolan


## Mga panluwas na takod
*Opisyal na websityo
*Panindog sa Twitter
Mayon 360° Ultramarathon

An **Mayon 360° Ultramarathon** sarong taon-taon na padalagan sa palibot kan Bulkan Mayon sa Albay, Filipinas na nagpoon kan 2011. Minaagi an rota kaini sa tinampo na minalibot sa bulkan na binabagtas an 77 na mga barangay kan 7 banwaan asin 3 syudad. Igwa ining lawig na 80 kilometros poon sa Syudad nin Legazpi pasiring sa Syudad nin Ligao, dangan Syudad nin Tabaco balik sa Plaza Peñaranda. Saro ini sa mga atraksyon sa Magayon Festival kan probinsya nin Albay. 

## Konsepto

Nagpoon an kaisipan kan padalagan taon 2008 kan magkanumpongan si Yves Yu, myembro kan Jaycees International (JCI) kan Syudad nin Legazpi, asin si Ret. Maj. Gen. Jovenal Narcise kan Pwersas Armada kan Filipinas (AFP) sa Inot na Mayon Trail Run (MTR) kun sain kagpadalagan an JCI. Inagda ni Yu si Narcise, sarong aktibong paradalagan asin kagpadalagan nin mga ultamaraton, na itokon an tinampo palibot sa Bulkan Mayon. 

Kan 2011, hinimo kan JCI an aktibidad kun sain napili bilang direktor nin padalagan si Narcise sa irarom kan mga pampantayan kan Philippine Association of Ultrarunners (PAU). Sa sarong urulay kaiba si Joey Salceda sa Opisina kan Gobernador, itinugot na magin kabtang kan Magayon Festival an Mayon 360 Ultramarathon. Ini an inot na karera nin ultamaraton na pinapadalagan sa irarom kan PAU asin nin sarong lokal na gobyerno sa luwas kan Metro Manila.

Sa inot na taon kan padalagan, igwa nin 69 na partisipante an nagpoon alagad 59 sana kaini an nakaantos sa laog nin 15 oras. An pinakainot na kampeon kan iyo Willy Rotich sa oras na 6:07:24 na sinundan ni Alley Quisay (6:41:08) anas gikan sa Kenya. Duwang Bikolano an nagsunod, si Mario Maglinao (7:09:20) kan Syudad nin Legazpi asin Franklin Peñalosa (07:29:04) kan Syudad nin Naga.

Poon kan 2014, idinugang sa kompetisyon an kategoryang 2-katawo (40 kilometros) asin 4-katawo (20 kilometros). Ngunyan na taon, idinugang an distansyang 160 kilometros sa mga kategorya.

## Mga kampeon

An pinakainot na kampeon kan iyo Willy Rotich sa oras na 6:07:24 alagad kapot ni Maglinao an rekord sa Pangkagabsan na Kampeonato sa oras na 6:01:09 na naigurit kan 2014 mantang si Anette Agura an pinakamarikas sa Kababaihan sa oras na 7:49:56 na naigurit kan 2013.

#### Mga rekord

## Pagmidbid
Sa ginibong tiripon kan Association of Tourism Officers of the Philippines sa Syudad nin Roxas, Capiz kan 2011, nag-ako an tagapadalagan kaini nin gawad sa kategoryang Best Tourism Event: Sports/Wellness Category Provincial Level.

## Toltolan


## Mga panluwas na takod
*Opisyal na websityo
*Panindog sa Facebook
Mario Maglinao

Si **Mario Maglinao** sarong propesyonal na paradalagan sa manlainlain na distansya gikan sa Pilar, Sorsogon. Duwang beses na kampeon asin siya an may kapot kan rekord sa Mayon 360° Ultramarathon (80 kilometros) sa oras na 6:01:09. Saro siya sa mga tagadara kan ngaran nin *A Runner’s Circle* (ARC) nin Manila. 

Nag-adal nin kolehiyo si Maglinao sa Unibersidad nin Bikol (BU) asin nagtapos nin kursong Bachelor of Science in Physical Education, Sports and Development kan 2005. Mantang nasa kolehiyo, siya aktibong atleta na nagbali asin nagin kampeon sa manlainlain na daralaganan siring kan Bicol Meet asin State Colleges and Universities Athletic Association.

Aroaldaw kun magdalagan si Maglinao tanganing mapangatamanan an kusog asin nililikayan an mga bisyo siring kan pag-sigarilyo na nakakapababa kan saiyang sistema immuno. Kan 24 nin Agosto 2014, siya an nanginot sa oras na 01:12:47 sa Ika-38ng National Milo marathon eliminations (21 kilometros) na ginibo sa Syudad nin Naga.

## Pansadiring mga rekord

## Toltolan
Palarong Bicol

An **Palarong Bicol** (Bikol: *Pakawat nin Bikol*) sarong taon-taon na patiribayan sa manlainlain na isports kan kagtulong (13) dibisyon nin mga pampublikong eskwelahan (Departamento kan Edukasyon) kan Rehiyon Bikol. Kabali sa mga kopohan iyo an pitong (7) syudad: Iriga, Legazpi, Ligao, Masbate, Naga, Sorsogon asin Tabaco sagkod anom (6) na probinsya: Albay, Camarines Norte, Camarines Sur, Catanduanes, Masbate asin Sorsogon.

### 2012

Sa Syudad nin Naga ginibo an Palarong Bicol 2012 kun sain nakakua nin pinakahalangkaw na puntos an Albay (569 puntos) asin iyo an idineklarar na kampeon. Sinundan ini kan Camarines Sur (402.5) asin Camarines Norte (400.5). An Albay man an nagkampeon kan 2011 bilang host.

An minasunod iyo an nakuang puntos kan lambang delegasyon: Naga (303.25), Legazpi (292), Catanduanes (167.5), probinsya nin Masbate (90.75), probinsya nin Sorsogon (91), Iriga (83.25), syudad nin Masbate (79), Tabaco (74.25), Ligao (58) asin Sorsogon (34). 

### 2013

Kan 2013 sa Virac, Catanduanes nabawi kan delegasyon kan Camarines Sur (567.59 puntos) an kampeonato sa Albay (493). Nag-ikatulo an Camarines Norte (314.17). Nagsurunod an syudad nin Naga (232.17 puntos), Legazpi (222.17), probinsya nin Sorsogon (180.17), Catanduanes (176.5). An iba pang delegasyon iyo an probinsya nin Masbate (169.5), Ligao (103.25), syudad nin Masbate(83.5), Tabaco (63.67), Iriga (49.42) asin an syudad nin Sorsogon (26.67).

### 2014

Ginibo an Palarong Bicol 2014 kan Pebrero 2-7 sa Catanduanes Athletic Complex, Virac, Catanduanes. Nangawat giraray bilang kampeon an probinsya nin Albay (583 puntos) na sinundan ini kan Camarines Sur (513.5) dangan syudad nin Naga (276). Nagsurunod an Camarines Norte, Syudad nin Legazpi, Catanduanes (host) asin Sorsogon. 

### 2015

Ngunyan na 2015, an host kan pakawat iyo probinsya nin Camarines Sur. Ginibo an pambungad na seremonya kaini sa Freedom Sports Complex sa banwaan nin Pili, Camarines Sur. 

Kinawat sa Palaro an patiribayan sa isports an archery, arnis, athletics, badminton, basketbol, buruntolan, chess, putbol, gymnastics, sepak takraw, soft ball, swimming, table tennis, taekwando, tennis, volley, bilyar, wu-shu asin wrestling.

## Toltolan


## Hihilngan
*Resulta kan Palarong Bicol 2015
*Resulta kan Palarong Bicol 2014
Rabies

An **rabies** (IPA: /ˈreɪbiːz/, hale' sa Latin: rabies, "karungawan") sarong natnat na paggatok kan hutok kan tawo asin sa mga ibang hayop na may dugong-mainit . Enot na sintoma iyo an kalentura asin paghuto-huto sa lugar na kinagatan o kun saen nagduta an rabies huli sa pag'olakit. An kamugtakan na ini sinusundan nin mas grabeng sintomas arog kan pagkibig-kibig, dai mapugol na paghiro, pagkatakot sa tubig (hydrophobia), dai mahiro an ibang kabtang kan hawak arog kan pagtuyob kan salang o pagtagas kaini na dai na mabukas an nguso, pagkawarang linaw nin pag'iisip, asin pagkawara nin malay. Kun magluwas an siring na mga sintomas, haros daing liban an pagkagadan kan biktimang naulakitan. An panahon nin pag'ulakit sagkod sa pagpahiling nin mga sintomas pwede sa laog sana nin sarong bulan o hanggan mag'abot an tolong bulan. Alagad, pwede man na bigla nagbutwa an pag'ulakit sa laog sana nin sarong semana o pakalihis nin sobra sa sarong taon. An periodo depende ogaring sa rayo kan virus sa pagkamang pasiring sa sentral na parte kan sistema nerbyos kan naulakitan.

An rabies sinasabing kinakawsa kan mga inaapod na lyssaviruses, kaiba diyan an: rabies virus asin kan Australyanong lyssavirus nin paniki.  An rabies napapalakop kun an may-ulakit na hayop nakamrot o nakagat an saro man na hayop o tawo. An laway kan may-ulakit na hayop pwede man makabalyo kun an liwoy malahid sa nguso, dungo o mata. Kadaklan, ayam an parating nagdadara nin rabies ta sabi ngane 99% kan mga kaso nin rabies sa mga nasyon na an mga ayam may daro-darang siring na virus, resulta kan kagat ayam. Sa Amerika, an kagat paniki sarong komun na gikanan nin pang'uulakit rabies sa mga tawo asin kulang sa 5% kan mga kaso huli sa kagat-ayam. An mga kino sinasabing bihira may darang rabies. An rabies nabyahe pasiring sa hutok paagi kan mga nerbyos peripheral, asin naririsa sana kun nagpoon nang magluwas an mga sintomas.

An rabies daa nakawsa nin 26,000 abot 55,000 kagadanan taon-taon sa bilog na kinaban. Lampas 95% kaining kagadanan nangyayari sa Asya asin Aprika.  An rabies presente sa 150ng nasyon asin yaon sa gabos na kontinente maliban sa Antarktika. Lampas 3 bilyon nagbubuhay sa mga rona kan kinaban kun saen yaon an rabies. Sa magkapirang nasyon kabali diyan an Australya, Kanada, Hapon, Malaysia, Estados Unidos, asin Solnopan Europa mayo an rabies nakukua sa mga ayam.  Dakul man saradit na islang nasyon an mayo nanggad an rabies.

## Bakuna laban sa rabies

Haros gabos na kaso sa rabies nakakagadan asin nata'wan solusyon sana kan makahaman nin bakuna kan 1885 sinda Louis Pasteur asin Emile Roux. An saindang nahaman na bakuna kinua sa naulakitan na koneho na kun saen an virus sa tissue nerbyos pinaluya paagi kan pag'alang kaini nin lima abot sampolong aldaw. Dakul pang bakuna na hale sa tissue nerbyos an ginagamit sa dakul na nasyon ta ini mas barato kisa kan mga bakuna pinatubo sa paagi nin cell culture.

## Mga panluwas na takod

* http://www.nasphv.org/Documents/RabiesCompendium.pdf  Compendium of Animal Rabies Prevention and Control. Kinua 17-03-15.
* World Rabies Day - Setyembre 28

## Toltolan
Albay Park and Wildlife

An **Albay Park and Wildlife** sarong parke sa pamitisan an bulod Linyon sa Syudad nin Legazpi, probinsya nin Albay. Mahihiling digdi an manlainlain na hayop siring kan 288 na mga gamgam kabilang an Philippine Hawk Eagle asin mga bleeding-heart pigeon, iguana, sawa, sarong buaya, mga pulang squirrel, kabalang asin iba pang namemeligrong mawara na mga espesyo. Yaon man digdi naka-eksibit an nakapreserbang pating na megamouth (Megachasma pelagios) na may sukol na 15 pye.

May hiwas na limang (5) hektarya, an parke igwa nin lugar na kawatan para sa kaakian, mga kubo-kubo, sadit na danaw na pwedeng sagwanan nin mga baruto siring man igwang mga kahoy na nagtataong lindong. Yaon ini sa pamamahala ni Maria Mercedes Verga. 

## Kataytayan nin mga ladawan

Albay Park & Wildlife lagoon.JPG|Danaw-danaw sa laog kan parke
Albay Park & Wildlife ostrich.JPG|Saro sa mga ostrich na mahihiling
Albay Park & Wildlife owl.JPG|Saro sa mga kuwaw na mahihiling
Megamouth Shark at Albay Park & Wildlife.JPG|Eksibit nin nakapreserbang pating na megamouth
Albaypark.jpg|Mga hawla


## Toltolan
Bantayog nin Pinaglabanan

An **Bantayog nin Pinaglabanan** sarong monumento sa Albay, Filipinas. Namumugtak an bantayog sa Abenida nin Rizal sa Syudad nin Legazpi. 

Walong gatos (800) na mga Pilipino na pinanginotan ni Heneral Jose Ignacio Paua an naglaban sa mga mananakop na Amerikano sa Albay na nagpoon kan Enero 23, 1900. An pinakamadugong kabtang kan laban nangyari sa Tulay San Rafael kun sain mano-mano an nagin labanan. Matapos an halawig na laban, 172 na Pilipino an nagkagaradan sa aksyon bilang pagdepensa sa saindang inang banwaan. Bilang pagromdom ipinatindog an monumento kan Laban kan Legazpi.

Siring kan mga pampublikong espasyo, an bantayog saro sa mga lugar na pinaggigibohan nin mga programang sibiko siring kan mga komemorasyon asin demonstrasyon sa Albay.

### An Bantayog kun banggi

Pinaglabanan Legazpi1.jpg|Igwang ilaw na kinulasisi
Pinaglabanan Legazpi.jpg|Kolor giyaw na ilaw
Pinaglabanan Legazpi2.jpg|Kolor purpulang ilaw

## Toltolan
 

## Hilingon man
*Plaza de Nueva Caceres
*Plaza Quince Martires