Dinosauryo

An mga **dinosauryo** iyo an sarong manlaen-laen na grupo nin mga reptilya kan clade **Dinosauria**. Enot sindang naglataw kan panahon nin Triassic, sa pag-ultanan kan 243 asin 233.23&nbsp;milyon na taon na an nakaagi (mya), dawa ngani an eksaktong ginikanan asin panahon kan ebolusyon kan mga dinosaur sarong tema nin aktibong pagsiyasat. Sinda an nagin dominanteng mga bertebrate sa daga pagkatapos kan pangyayari nin pagkapuho kan Triassic-Jurassic 201.3&nbsp;mya asin an saindang dominasyon nagpadagos sa bilog na panahon nin Jurassic asin Cretaceous . An rekord kan fossil nagpapahiling na an mga gamgam mga dinosaur na may barahibo, na nag-evolve gikan sa mga naenot na theropods durante kan Huring *Jurassic epoch*, asin iyo sana an linya nin dinosauryo na aram na nakaligtas sa pangyayari nin pagkapuho kan Cretaceous-Paleogene mga 66&nbsp;mya. An mga dinosauryo kun siring pwedeng bangaon sa **mga dinosaur na gamgam** —mga gamgam—asin an mga napuho nang **mga dinosauryo na bakong gamgam**, na gabos mga dinosauryo apwera sa mga gamgam.

An mga dinosauryo manlaen-laen gikan sa taksonomiya, morpolohiya asin ekolohiko na mga punto de vista. An mga gamgam, na igwa nin labing 11,000 na nabubuhay na klase, kabali sa pinakadakol na grupo nin mga vertebrate. Gamit an ebidensyang fossil, an mga paleontologo nakamidbid nin labing 900 na magkalaen na genera asin labing 1,000 na manlaen-laen na klase nin mga dinosauryo na bakong gamgam. An mga dinosauryo pigrerepresentar sa lambang kontinente kan parehong mga yaon pang klase (mga gamgam) asin mga tada nin fossil. Sa laog kan enot na kabanga kan ika-20 siglo, bago an mga gamgam namidbid bilang mga dinosauryo, kadaklan sa komunidad siyentipiko nagtutubod na an mga dinosauryo mga maluya asin malipot an dugo . Kadaklan sa pagsiyasat na ginibo poon kan mga taon 1970, alagad, nagpahiling na an mga dinosaur mga aktibong hayop na may halangkaw na metabolismo asin kadakol na mga adaptasyon para sa sosyal na interaksiyon. An iba mga parakakan nin doot, an iba mga parakakan nin karne. An ebidensya nagsusuherir na an gabos na dinosauryo nag-iitok, asin na an paggibo nin salag sarong ugale na pareho kan kadaklan na dinosauryo, parehong gamgam asin bakong gamgam.

Mantang an mga dinosauryo mga apoon na bipedal, kadakol na mga napuho nang grupo an kabali an mga quadrupedal species, asin an iba nakapagbalyo sa pag-ultanan kan mga paninindugan na ini. An mga detalyadong estruktura nin pagpapahiling arog kan mga sungay o mga alitoktok komun sa gabos na grupo nin dinosauryo, asin an nagkapirang grupong napuho na nagkaigwa nin mga modipikasyon sa kalabera arog kan bony armor asin spines. Mantang an modernong-aldaw na nabubuhay na linyada nin mga gamgam (mga gamgam) kan mga dinosaur sa pankagabsan sadit huli sa mga limitasyon sa paglayog, kadakol na mga prehistorikong dinosauryo (bakong gamgam asin gamgam) an dakula an hawak—an pinakadakulang mga dinosauryo na sauropod pigkakarkulong nakaabot sa laba na  asin 18 piye an langkaw asin  piye asin langkaw asin iyo an pinakadakulang hayop sa daga sa gabos na panahon. An salang paghona na an mga dinosauryo na bakong gamgam parehong higante nakabasar sa parte sa preservation bias, nin huli ta an darakula, matibay na mga tulang mas posibleng magdanay sagkod na sinda magin fossilized. Dakul na mga dinosaur an medyo saradit, an iba mga  an laba.

An pinakaenot na mga fossil nin dinosauro namidbid kan amay na ika-19 siglo, na an pangaran na "dinosaur" (na an boot sabihon "makatatakot na tuko") pigmukna ni Sir Richard Owen kan 1842 tanganing apodon ining mga "dakulang fossil na tuko".    Poon kaidto, an mga nakasakay na mga kalabera nin fossil na dinosauryo nagin mayor na atraksyon sa mga museo sa bilog na kinaban, asin an mga dinosaur nagin nang nagdadanay na parte kan popular na kultura . An darakulang sukol kan nagkapirang dinosaur, siring man an saindang garo baga makangingirhat asin makangangalas na naturalesa, an nagseguro kan saindang regular na pagluwas sa mga pinakamabentang libro asin pelikula, arog kan prangkisa kan *Jurassic Park* . An padagos na entusiasmo kan publiko para sa mga hayop nagresulta sa dakulang pondo para sa siyensya nin dinosaur, asin an mga bagong nadiskubre regular na pigbabareta kan media.

## Kahulugan
Sa irarom kan phylogenetic nomenclature, an mga dinosaur parati na tinatawan nin kahulugan bilang an grupo na binibilog kan pinakabagong komun na ginikanan (MRCA) kan *Triceratops* asin mga modernong gamgam (Neornithes), asin gabos na mga gikan kaini. Isinusuherir man na an Dinosauria tawan nin kahulugan sa paggalang sa MRCA kan *Megalosaurus* asin *Iguanodon*, huli ta ini duwa sa tolong genera na sinitar ni Richard Owen kan mamidbid niya an Dinosauria.  An duwang kahulugan sakop an parehong midbid na genera: Dinosauria = Ornithischia + Saurischia . Kabali digdi an mga mayor na grupo arog kan mga ankylosaurians (armored herbivorous quadrupeds), stegosaurians (plated herbivorous quadrupeds), ceratopsians (bipedal o quadrupedal herbivores with neck frills ), pachycephalosaurians (bipedal herbivores with thick skulls), ornithopods (orbipedal o herbivorous quadrupedals ), " theropods (kadaklan bipedal karniboro asin gamgam), asin sauropodomorphs (kadaklan darakulang herbivorous quadruped na may halabang liog asin ikog). 

An mga gamgam iyo an solamenteng nabubuhay na mga dinosaur. Sa tradisyonal na taksonomiya, an mga gamgam pigkokonsiderar na sarong separadong klase na nag-evolve gikan sa mga dinosaur, sarong laen na superorden . Alagad, an kadaklan sa mga kontemporanyong paleontologo nagsisikwal sa tradisyonal na estilo nin klasipikasyon base sa pagkakaagid kan anatomiya, pabor sa phylogenetic taxonomy base sa deduced ancestry, kun saen an lambang grupo tinatawan nin kahulugan bilang gabos na gikan kan sarong tinaong founding genus.  An mga gamgam kabali sa subgrupo nin dinosauryo na Maniraptora, na iyo an mga coelurosaur, na iyo an mga theropod, na iyo an mga saurischian. 

An pagsiyasat ni Matthew G. Baron, David B. Norman, asin Paul M. Barrett kan 2017 nagsuherir nin sarong radikal na rebisyon kan sistematika kan dinosauriano. Pag-analisar kan phylogenetic ni Baron *et al.* nabawi an Ornithischia bilang mas harani sa Theropoda kisa sa Sauropodomorpha, na kontra sa tradisyonal na pag-iriba kan mga theropod sa mga sauropodomorph. Ini an magigin dahelan na an mga sauropod asin paryente mahulog sa luwas kan tradisyonal na mga dinosaur, kaya tinawan ninda nin bagong kahulugan an Dinosauria bilang an huring komun na ginikanan kan *Triceratops horridus*, *Passer domesticus* asin *Diplodocus carnegii*, asin an gabos na mga gikan kaini, tanganing maseguro na an mga sauropod asin paryente magdadanay na kabali bilang mga dinosaur. Binuhay man ninda an clade Ornithoscelida tanganing apodon an grupo na igwa nin Ornithischia asin Theropoda.  

### Pangkagabsan na paglaladawan

Gamit an saro sa mga kahulugan sa itaas, an mga dinosaur sa pangkagabsan pwedeng iladawan bilang mga archosaur na may mga tabay sa likod na nakatindog sa irarom kan hawak .  An ibang mga hayop bago an kasaysayan, kabali an mga pterosaur, mosasaur, ichthyosaur, plesiosaur, asin *Dimetrodon*, mantang parati popular na pighihiling bilang mga dinosaur, dai pigklasipikar sa taksonomiya bilang mga dinosaur. An mga pterosaur harayo an relasyon sa mga dinosaur, bilang mga miyembro kan clade na Ornithodira . An ibang mga grupong nasambit, arog kan mga dinosaur asin pterosaur, mga miyembro kan Sauropsida (an grupo nin mga reptilya asin gamgam), apwera sa *Dimetrodon* (na sarong synapsid ). Mayo sainda an igwa kan nakatindog na postura kan likod na tabay na karakteristiko kan tunay na mga dinosaur. 

### Mga tampok sa anatomiya na nagpapamidbid
Mantang an mga bagong pagdiskubre nagin mas dipisil na ipresentar an sarong unibersal na pinagkasunduan na lista kan saindang mga tampok na nagpapalaen, haros gabos na dinosaur na nadiskobre sagkod ngonyan igwa nin nagkapirang mga modipikasyon sa ancestral archosaurian skeleton, o malinaw na mga gikan kan mga gurang na dinosaur na nagpapahiling kan mga modipikasyon na ini. Dawa ngani an nagkapirang mga huring grupo nin mga dinosaur nagtatampok nin mga binagong bersyon kan mga ugale na ini, sinda pigkokonsiderar na tipikal para sa Dinosauria; an pinakaenot na mga dinosaur igwa kaini asin ipinasa sa saindang mga gikan. An siring na mga modipikasyon, na nagpoon sa pinakabagong komun na ginikanan kan sarong grupo nin taksonomiya, inaapod na mga synapomorphies kan siring na grupo. 

An detalyadong pagtasa kan mga interrelasyon kan archosaur ni Sterling Nesbitt  nagkumpirma o nakanompong kan minasunod na doseng dai malinaw na mga synapomorphies, na an iba dati nang aram:

* Sa kalabera, sarong supratemporal fossa (pagkotkot) an yaon sa atubangan kan supratemporal fenestra, an mayor na pagbukas sa likod na atop kan kalabera
* Mga epipophyses, mga proseso na nakaturo sa likod na nakaturo sa likod na mga kanto kan enotan (enot) na mga vertebra kan liog sa likod kan atlas asin axis, an enot na duwang vertebra kan liog
* An alitoktok kan sarong deltopectoral crest (sarong proyeksiyon na kun saen an mga kalamnan kan deltopectoral nagdudukot) na namumugtak sa o labi sa 30% pababa sa laba kan humerus (tulang sa itaas na takyag)
* Radius, sarong tulang sa ibabang takyag, mas halipot sa 80% kan laba kan humerus
* An ikaapat na trochanter (proyeksyon kun saen an kalamnan na caudofemoralis nagdudukot sa laog na likod na baras) sa femur (tulang kan hita) sarong matarom na flange
* Ikaapat na trochanter asimetriko, na may distal, mas hababang, gilid na nagpoporma nin mas mahiwas na anggulo sa baras
* Sa astragalus asin calcaneum, an mga tulang sa itaas na buol, an proximal articular facet, an itaas na nagkokonektar na ibabaw, para sa fibula nag-ookupar nin mas hababa sa 30% kan lakbang kan elemento
* An mga exoccipital (mga tulang sa likod kan kalabera) dai nagtataragbo sa tahaw na linya sa salog kan endocranial cavity, an laog na espasyo kan braincase
* Sa pelvis, an mga proksimal na articular na ibabaw kan ischium sa ilium asin an pubis pinagsusuhay nin sarong dakulang concave na ibabaw (sa itaas na parte kan ischium an sarong parte kan bukas na kasukasuan kan balakang namumugtak sa pag-ultanan kan mga kontak sa pubic bone asin sa ilium)
* An cnemial crest sa tibia (na nakaluwas na parte kan itaas na ibabaw kan tulang kan bitis) nag-arko anterolaterally (mga kurba sa enotan asin sa luwas na lado)
* An laen na proximodistally oriented (patindog) na tagaytay na yaon sa likod na lalawgon kan distal na poro kan tibia (an likod na ibabaw kan ibabang poro kan shinbone)
* An concave articular surface para sa fibula kan calcaneum (an itaas na ibabaw kan calcaneum, kun saen ini nakakaduta sa fibula, igwa nin guwang na profile)

### Kalansay
Nin huli ta an mga barahibo parateng inaasosyar sa mga gamgam, an mga dinosaur na may barahibo parateng pig-aapod bilang an nawawarang sumpay sa pag-ultanan kan mga gamgam asin mga dinosaur. Alagad, an manlaen-laen na tampok kan kalabera na pinag-iribang man kan duwang grupo nagrerepresentar nin saro pang importanteng linya nin ebidensya para sa mga paleontologo. An mga lugar kan kalabera na may importanteng pagkakaagid kabali an liog, pubis, pulso (semi-lunate carpal ), braso asin pectoral girdle, furcula (wishbone), asin breast bone . An pagkumpara kan mga kalabera nin gamgam asin dinosaur sa paagi nin cladistic analysis nagpapakusog kan kaso para sa sumpay. 

### Malumoy na anatomiya

An darakulang dinosaur na nagkakakan nin karne igwa nin komplikadong sistema nin mga air sac na kapareho kan mga makukua sa mga modernong gamgam, susog sa sarong imbestigasyon kan 2005 na pinangenotan ni Patrick M. O'Connor. An pulmon kan mga theropod dinosaur (mga karniboro na naglalakaw sa duwang tabay asin may mga bitis na garo gamgam) posibleng nagbobomba nin aire pasiring sa mga guwang na sako sa saindang mga kalabera, arog kan nangyayari sa mga gamgam. "An dati pormal na pigkokonsiderar na kakaiba sa mga gamgam yaon sa sarong porma sa mga apoon kan mga gamgam", sabi ni O'Connor.   Kan 2008, ilinadawan kan mga siyentipiko *an Aerosteon riocoloradensis*, an kalabera kaini na nagtatao kan pinakamatibay na ebidensya sagkod ngonyan nin sarong dinosaur na may sistema nin paghangos na garo gamgam. An CT scanning kan mga fossil na tulang kan *Aerosteon* naghayag nin ebidensya para sa pag-eksister nin mga sako nin aire sa laog kan kublit kan hawak kan hayop.  

### Ebidensya sa gawi-gawi
An mga fossil kan mga troodont na *si Mei* asin *Sinornithoides* nagpapahiling na an nagkapirang dinosaur nagtuturog na an saindang mga payo nakasuksok sa irarom kan saindang mga takyag.  An gawe-gawe na ini, na tibaad nakatabang na mapagdanay na mainit an payo, karakteristiko man kan mga modernong gamgam. Nagkapirang mga espesimen nin deinonychosaur asin oviraptorosaur an nakua man na napreserbar sa ibabaw kan saindang mga salag, na posibleng nag-iitok sa paaging garo gamgam.  An ratio sa pag-ultanan kan volume kan itlog asin masa kan hawak kan mga adulto sa mga dinosaur na ini nagsusuherir na an mga itlog sa pangenot pig-ataman kan lalaki asin na an mga ogbon precocial na gayo, kapareho kan kadaklan na modernong gamgam na nag-eerok sa daga. 

An ibang mga dinosaur midbid na naggamit nin mga gapo sa gizzard arog kan mga modernong gamgam. An mga gapong ini hinahalon kan mga hayop tanganing makatabang sa pagtunaw asin pagraot kan kakanon asin matagas na mga lanot oras na sinda maglaog sa tulak. Kun makukua na may kaibang mga fossil, an mga gapo sa gizzard inaapod na gastroliths.

## Pagkawara kan mga mayor na grupo
An gabos na bakong gamgam na dinosaur asin kadaklan na mga linya nin gamgam  napuho sa sarong pangyayari nin pagkapuho, na inaapod na pangyayari nin pagkapuho kan Cretaceous-Paleogene (K-Pg), sa katapusan kan panahon nin Cretaceous. Sa itaas kan linderos kan Cretaceous–Paleogene, na pigpetsahan na 66.038 ± 0.025 milyon na taon na an nakaagi,  an mga fossil kan mga dinosaur na bakong gamgam biglang nawara; an kawaran nin mga fossil nin dinosaur sa kasaysayan ginamit sa pag-asignar nin mga gapo sa suminunod na Cenozoic. An naturalesa kan pangyayari na nagin kawsa kan pagkapuho na ini mahiwas na pinag-adalan poon pa kan mga taon 1970, na nagdara sa paggibo nin duwang mekanismo na pighuhuna na nagkaigwa nin mayor na papel: sarong pangyayari sa ekstraterrestrial na epekto sa Yucatán Peninsula, kaiba an bulkanismo nin basalt na baha sa India . Alagad, an mga partikular na mekanismo kan pangyayari nin pagkapuho asin an lakdang kan mga epekto kaini sa mga dinosaur mga lugar pa man giraray nin padagos na pagsiyasat.  Kasabay kan mga dinosaur, kadakol pang ibang grupo nin mga hayop an napuho: mga pterosaur, mga reptilya sa dagat arog kan mga mosasaur asin plesiosaur, nagkapirang grupo nin mga mamalya, mga ammonite ( nautilus -like mollusks ), mga rudist ( reef -building bivalves ), asin manlaen-laen na grupo nin mga plankton sa dagat.   Sa kabilogan, mga 47% kan mga genera asin 76% kan mga species sa Kinaban an napuho sa panahon kan pangyayari nin pagkapuho kan K-Pg.  An medyo dakulang sukol kan kadaklan na dinosaur asin an hababang pagkakaiba-iba kan mga klase nin dinosaur na saradit an hawak sa katapusan kan Cretaceous pwedeng nakakontribwir sa saindang pagkapuho;  an pagkapuho kan mga linyada nin gamgam na dai nabuhay pwede man na huli sa pagsarig sa mga istaran sa kagubatan o kawaran nin mga adaptasyon sa pagkakan nin mga banhi para sa kaligtasan.

## Toltolan