Basilisk

Sa mga bestiaryo asin alamat kan Europa, an sarong **basilisk** ( /ˈ b æ s ɪ l ɪ s k / o /ˈ b æ z ɪ l ɪ s k /  ) sarong alamat na reptilya na pigtutubodan na sarong hadeng halas, na nagigin dahelan nin kagadanan sa mga naghihiling sa mga mata kaini. Susog sa *Naturalis Historia* ni Pliny the Elder, an basilisk kan Cyrene sarong sadit na halas, "na dai masobra sa doseng pulgada an laba",  na nakakahilo, nagwawalat ini nin mahiwas na agihan nin nakakagadan na hilo sa saiyang agihan, asin an saiyang paghiling nakakagadan man.

Susog ki Plinio, an kaluyahan kan basilisk iyo an hamot nin sarong gagamba. An weasel itinapok sa labot kan basilisk, na namimidbid huli ta an nagkapira sa mga palungpong asin doot sa palibot nasulo kan presensya kaini. Posible na an alamat kan basilisk asin an asosasyon kaini sa weasel sa Europa nainspirar kan mga istorya kan nagkapirang klase nin mga halas na Asyano asin Aprikano (arog kan mga kobra ) asin an saindang natural na parakakan, an mongoose .

## Etimolohiya
An tataramon gikan sa pormang Griyego *na basilískos*   Ini pigkonsiderar man na kapareho kan cockatrice . 

## Mga Kuwenta

An basilisk minsan inaapod na "hade" huli ta ini pigtutubodan na igwa nin mitra o korteng korona na takop sa saiyang payo. An mga istorya kan basilisk nagpapahiling na ini dai lubos na naiiba sa cockatrice . An basilisk pig-aalegar na pinusa nin sarong manok hale sa itlog nin sarong halas o langaw (an baliktad kan cockatrice, na pig-itlog hale sa "itlog" nin sarong manok na pig-inkubar nin sarong halas o langaw). Sa Europa kan Edad Media, an paglaladawan kan linalang nagpoon na magkua nin mga tampok gikan sa mga manok. Igwa ining nakakahilo na pag'atake, asin sa nagkapirang bersyon kan mito, igwa ining kakayahan na maghangos nin kalayo.

Saro sa mga pinakaenot na istorya kan basilisk gikan sa *Natural History* ni Pliny the Elder, na isinurat kan mga 79 AD. Ilinaladawan niya an catoblepas, sarong makangingirhat na garo baka na linalang na "an gabos na nakakahiling kan mga mata kaini, nahuhulog na gadan sa lugar",  dangan padagos na nagsasabi,
 

Si Isidoro kan Sevilla tinawan nin kahulugan an basilisk bilang an hade kan mga halas huli sa nakakagadan na liwanag asin nakakahilong hinangos kaini.  An Venerable Bede iyo an pinakaenot na nagpatotoo sa alamat kan pagkamundag nin sarong basilisk gikan sa sarong itlog kan sarong gurang na manok; an ibang mga awtor nagdagdag kan kondisyon na si Sirius nag-aasenso. Si Alexander Neckam (nagadan kan 1217) iyo an pinakaenot na nagsabi na bako an silyab kundi an "korapsyon sa aire" iyo an kasangkapan sa paggadan kan basilisk, sarong teorya na pigdevelop sarong siglo pakalihis ni Pietro d'Abano .

Si Theophilus Presbyter nagtao nin halawig na resipe sa saiyang libro, an *Schedula diversarum artium*, para sa paggibo nin sarong compound tanganing mabago an tanso sa "bulawan na Espanyol" ( *De auro hyspanico* ). An compound nabuo sa paagi nin pagkombinar nin pulbos na dugo nin basilisk, pulbos na dugo nin tawo, pulang tanso, asin sarong espesyal na klase nin suka.

Si Albertus Magnus, sa *De animalibus*, nagsurat manungod sa nakakagadan na paghiling kan basilisk, alagad pignegaran niya an ibang mga osipon, arog kan manok na nagpupusa kan itlog. Itinao niya bilang gikanan kan mga alamat na idto si Hermes Trismegistus, na pigbibisto man bilang kagmukna kan istorya manungod sa abo kan basilisk na kayang gibohon na bulawan an plata. An atribusyon biyong sala, alagad ipinapahiling kaini kun pano an mga alamat kan basilisk konektado na sa alchemy kan ika-13 siglo.

Si Geoffrey Chaucer nagtampok nin sarong inaapod na *basilicok* (posibleng sarong portmanteau kan "basilisk" asin "cock" ) sa saiyang *[[An mga Usipon sa Canterbury|Canterbury Tales]]* . Susog sa nagkapirang osipon, an mga basilisk pwedeng magadan sa paagi nin pagdangog kan uwak kan manok o paghiling sa sadiri sa salming.   An paaging ini nin paggadan sa hayop itinampok sa osipon kan basilisk kan Warsaw, na ginadan nin sarong lalaki na may darang sarong set nin mga salming. Susog sa popular na osipon sa syudad, ini sarong makatatakot na linalang, na ilinaladawan bilang sarong manok, halas o pabo, na may ikog nin halas asin mga mata nin palaka.   Ini nagbabantay sa mga natatagong kayamanan sa Daan na Banwaan kan Warsaw sa irarom kan daga asin ginagadan an mga parasalakat gamit an mga mata kaini. Nagadan ini na nadaog nin sarong hoben na parabaklay na nagduman sa irarom kan daga na may darang salming sa atubangan niya. Susog ki Artur Oppman, *si Bazyliszek* nakaistar sa sirong kan saro sa mga harong na may harong sa tinampo Krzywe Koło sa Warsaw. 

An mga estorya luway-luway na nakadagdag sa nakagagadan na kakayahan kan basilisk, arog baga kan paglaladawan dian bilang mas dakulang hayop, na may kakayahan na maghangos nin kalayo asin gumadan paagi sa tanog kan boses kaiyan. May mga parasurat pa ngani na naghingako na ini pwedeng makagadan bako sanang sa paagi nin pagduta, kundi pati na sa paagi nin pagduta sa sarong bagay na nakakaduta sa biktima, arog kan espada na kapot sa kamot. Siring man, an ibang mga istorya nagsasabi na an hinangos kaini nakakahilo na marhay asin magigin dahelan nin kagadanan, sa parati tulos-tulos. An basilisk iyo man an linalang na bantay asin tradisyonal na simbolo kan syudad nin Swiss na Basel (    ). An mga basilisk na nag-aawit minalataw bilang mga tagasuporta sa mga takyag kan siyudad. 

Si Leonardo da Vinci nag-iba nin sarong basilisk sa saiyang Bestiary, na nagsasabi na "ini lubos na maringis na kun dai kaini kayang gadanon an mga hayop sa paagi kan saiyang nakakaraot na paghiling, ini minabalik sa mga herba asin tinanom, asin sa paghiling kan saiyang paghiling sa sainda, nalalapa sinda."  Sa saiyang mga notebook, ilinaladawan niya an basilisk sa sarong pagkasaysay na malinaw na nakadepende nin direkta o bakong direkta sa ki Pliny:
 

## Kapinunan

An nagkapira nagbanabana na an mga pagkasaysay asin paglaladawan sa mga kobra tibaad iyo an nagin dahelan kan osipon manongod sa basilisk. An mga kobra nakakapagdanay nin tanos na postura, asin, arog kan kadaklan na halas sa mga nag-oorog na teritoryo, parati na ginagadan kan mga mongoose . An Indian cobra may garo koronang simbolo sa saiyang payo. An nagkapirang klase nin mga naglalaway na kobra pwedeng makaraot sa harayo sa paagi nin paglaway nin hilo, asin pwedeng naribaraw sa ibang klase nin mga kobra huli sa saindang kaparehong itsura. An kobra kan Ehipto nakaistar sa disyerto asin ginagamit bilang simbolo nin pagkahade. 

## Mga reperensya sa literatura sa kasaysayan
An basilisk minalataw sa English Revised Version of the Bible sa Isaias 14:29 sa pag-agyat kan propeta sa mga Filisteo na nagbabasa, "Dai kamo mag-ogma, O Filisteo, kamo gabos, huli ta an sugkod na nagsuntok saindo nabari: huli ta gikan sa ugat kan halas maluwas an sarong basilisk, asin an saiyang bunga magigin halas na naglalayog." An King James na bersyon kan Biblia nagsasabi, "gikan sa ugat kan halas maluwas an sarong halas, asin an saiyang bunga *magigin* sarong naglalayog na halas na naglalayog".

An basilisk nasambitan sa Salmo 91 :13,  na an mababasa "super aspidem et basiliscum ambulabis, et conculcabis leonem et draconem " sa Latin Vulgate, na literal na "Ika magtatamak sa asp asin sa basilisk,/ asin titimaktimakan mo an leon asin an dragon sa irarom kan bitis." Ini itrinadusir sa King James Version bilang "Ika matimak-timakan sa leon asin adder: an ogbon na leon asin an dragon saimong titimaktimakan sa irarom kan mga bitis". An ibang modernong bersyon, arog kan Bagong Internasyonal na Bersyon igwa nin "kobra" para sa basilisk, na posibleng pinakaharani sa Hebreong *pethen* .  An basilisk minalataw sa Septuagint asin sa Latin Vulgate, dawa ngani bako sa kadaklan na mga traduksiyon sa Ingles, na nagin dahilan kan paglaog kaini sa tema sa arte kan Amay na Edad Media ni *Cristo na nagtatamak sa mga hayop* .

An basilisk nasambitan sa *The Inscription on the Kosovo Marble Column*, sarong rawitdawit/epitaph na isinurat ni Stefan Lazarević, an Despot kan Serbia, na nag-eestorya kan Labanan sa Kosovo . Sa sarong kabtang, an hukbo nin Serbia inoomaw huli sa paggadan  Si Amurat asin an saiyang aking lalaki, mga ogbon nin halas asin ogbon, mga ogbon nin leon asin basilisk...  

## Toltolan


## Mga panluwas na sumpay
 

* The Medieval Bestiary: Basilisk
* Dave's Mythical Creatures and Places: Basilisk