open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
San Vicente de Paul

Si ** Vicente de Paul**( Pouy, Landas 24 Abril 1581 - Paris, 27 Sep. 1660)  sarong pading Pranses asin siya an kagtogdas kan Congregacion de la Mision kan taon na 1625.

Siya gikan sa sarong pamilyang pobre asin nagadal sa diocesis kan Dax dangan nagtapos kan adal niya sa teolohika sa Toulouse, Pranses. Kan taon 1600 naordenan siya sa pagkapadi. An mga pading kaapil niya sa Congregacion  inaapod man na Misoneros Paules, mga Lazarista, o mga Vicentino. Igdi sa Bikol, mas bantog sinda sa arapodan na mga pading Paul asin sinda an saro sa nag-administrar kan Holy Rosary Minor Seminary. Sa Toulose ngona siya nagpirmi alagad nagpaMarseilles ta may pamana siyang asikasohon. Pagpaule niya sa Marseilles, nabagat siya nin mga Turkong pirata asin dinara sa Tunis kun saen siya ipinabakal bilang sarong oripon. Sa maray na palad, nakua niya an boot kan saiyang among ta nagin nang sarong Kristiyano huli sa maray na pagtukdo asin siya binutsan kan taon 1607.

Nagbalik siya sa Avignon, Pranses sa vice-legate kan Santo Papa na pinasunod siya duman sa Roma kun saen niya pinadagos an saiyang pag-adal. Kan taon 1609, nagbalik uli siya sa Pranses asin duman siya nagkapot kan paroko nin Clichy. Alagad kinua siya kan ilustradong pamilyang Gondi ngani mag-edukar kan mga aki ni Philippe3-Emmanuel de Gondi. Nagin siya direktor espiritual ni Mme. Gonmdi asin katabang niya ini sa pagmisyon sa mahiwas na estado kaini na kun saen iniedukar niya an mga probeng pamilya sa mga bagay espiritual asin sagkod man sa pagtabang sa materyal na pangangaipo. Igdi nagpoon an misyon niya sagkod na makatogdas siya kan sinabing Congregacion de la Mision. Huli ta  dakul nang mga padi an nakahiling kan maray niyang ginigibo, naki-iba na saiya.

Siya kag-pundar pa man kan Hijas de la Caridad de San Vicente de Paul (29 Nob. 1633) na an katuyohan magtabang sa mga pangangaipo espiritual asin materyal kan mga daing-sukat, orog na idtong nagheherelang. An katiriponan na ini an nagkakapot ngonyan sa pag-administrar kan Unibersidad de Sta. Isabel (USI), sarong unibersidad igdi sa Ciudad nin Naga.

Siring man, an natogdas niyang kaayonan na Congregacion de la Mision iyo an naolayan ni Obispo Francisco Gainza na mag-administrar kan Seminario del Santissimo Rosario (ngonyan Holy Rosary Minor Seminary na) kan taon 1865 ngane mapakarhay an padalagan kaini. Mala ta an pagkapot kan mga Paul kan Seminario naglawig na gayo asin an ultimong pading Paul na administrador kaini iyo si Rev. Rene Ruelos kan taon 1974.

## Mga panluwas na takod
*St. Vincent de Paul Binuksan, Sept. 10, 2008

## Retrato niya
1. An retrato niya (ibaba) kinua sa rebulto niya na nakasaray sa Museo del Seminario Conciliar de Nueva Caceres
Louvre

An **Museo kan Louvre** (Pranses: Musée du Louvre) sa Paris, Pransya, sarong monumento historiko asin ini sarong museo nasyonal kan nasyon na ini. Namumugtak an museo sa Walang Pampang kan Seine na sakop kan enot na *arrondissement* (Enot na distrito administratibo). Haros 35,000 na mga obheto gikan pa periodong ika-6 na B.K. hanggan ika-19 na siglo A.D. an nakaeksibit. Ikinaag an museo kan taon 1793, nagookupar nin hiwas na 60,000 m² asin 9.26 milyon katawo an nagbisita igdi kan taon 2014. Linalaoman na pagtongtong kan taon 2025, mga 12 milyon na bisita na an magdadalaw igdi taon-taon. 

An museong ini nakakaag sa Palasyo nin Louvre (Palais du Louvre). Dati an palasyong ini sarong kota na pinatindog ni Felipe II. Mala ta igwa pang mga tada' kan kota na ini an naririsa. Pirang beses na pigpadakula an edipisyo. Kan taon 1674, si Louis XIV pinili na erokan an Palasyo nin Versailles asin an Louvre ginibong primeramente sarayan kan mga gamit kan hade. Kan Rebulosyon Pranses, ipinagboot na kan Asamblea Nasyonal na an Louvre tuyo nang sarong museo na kun saen itipon asin i-eksibit an mga pamanang yaman kan nasyon. 

Sa museo kan Louvre nasasaray asin makikita an kwadro kan Mona Lisa, an Kodigo ni Hammurabi, Venus nin Milo, *An Birhen asin an Aki Kasaro si Sta. Ana*, an Pinakpakan na Kapangganahan kan Samothrace.

## Ika-21ng Siglo

An Musee de Louvre may saray na 380,000 na mga obheto asin pinapadalan an 35,000 na mga obra nin arte sa walong departamento curatorial asin an 60,600 metro kwadradong (652,000 pye kwadrado) hiwas kaini itinalaga sa mga permanenteng kuleksyon. An museo pig'eeksibit mga iskultor, objets d'art, mga pinintura, mga drawing asin mga artifak arkeolohiko. Ini na daa an pinakadinadalaw na museo, mala ta mga 15,000 na bisita an aro'aldaw na'igdi, 65 porsyento kaini mga turistang dayo.
 
Kan taon 2012, hinaman an mga bagong galeriya para sana sa Arte Islamiko na may hiwas na 3,000 metro kwadrado  sa bandang sur na kabtang kan museo Louvre. 

## Mga Panluwas na Takod
* An opisyal na websayt kan Louvre- http://www.louvre.fr/llv/commun/home.jsp?bmLocale=en 

## Toltolan
Santuario nin Nuestra Señora de Peñafrancia

An **Santuario nin Nuestra Señora de Peñafrancia** (Ingles: Shrine of Our Lady of Peñafrancia, sa hinayokong na arapodan kan mga Bikolano, "Si Ina") ikinaag kuwenta harong kan ladawan ni Ina sa dakulang pag-onra saiya kan mga deboto niya.

## Pagpatogdok
An Santuario natogdok kan enot gibo sana sa kawayan asin gogon. Alagad kan 1711, nakapagibo si Pading Miguel Robles de Covarrubias nin santuario na alabes simbahan na pinahaman na niya sa gapo. An santuario pinadakula ni Obispo Ysidoro De Arevalo kan siya an nakatukaw na obispo sa Nueva Caceres (1740-1751).

An atubangan kaini (surungan) pinagibo asin ginastosan kan si mga Kaiinsikan sa Nueva Caceres asin siring man ginagastosan ninda an pagoda, o an sakayan ni Ina (kan enot inaapod ining Sampan gikan sa tataramon na Intsik). An mga kaakian kan mga Insik kaidto digdi sa Simbahan kan Peñfrancia pinapabunyagan. Kaya su enot na surungan makikita an desenyo sa Insik asin siring man  makikita mga pinggan, mga tapayan na ladawan na sa kurit kurit asin arte kan mga Insik. An mga lalawgon man kan mga santo santa may pagka-singkit asin bako kun anoman, ini patotoo kan malaad na pagdebosyon kan si mga katolikong Insik ki Ina na ogma lang sinda gumastos para saiyang kaomawan.

Sa gabos na Obispo, si Msgr. Francisco Gainza an Dominikanong padi an dakul ambag sa debosyon kan mga Bikolano. Siya an nagsurat kan enot na oosipon manongod sa pagdebosyon ki Ina. Naggibo man siya nin nobenaryo para sa pagpangadye ki Ina, pinalaba niya an atubangan kan  edipisyo nin limang metro asin siya pa an nagdesenyo kan atubangan. Sagkod ngonyan siring pa man an hitsura.

Ngani permanente an pag-asikaso sa santuario, nagbugtak si Obispo Gainza kan katongdan na an trabaho iyo an mag'ataman kan Santuario. An enot na capellan  igdi na nakatala sa rekord iyo si M.R.P. Vicente Garcia. Sa laog kan periodo 1865-1878 siya an capellan.

Ngonyan (2008) an Santuario sakop na kan Paroko nin Peñafrancia asin an nagkakapot na kura paroko kaini iyo si Padre Jerry Hernandez. Makukua an Santuario sa poro kan Peñafrancia Avenue, igdi sa Siyudad kan Naga, harani sa pagdolonan kan Barangay San Felipe.

## Kataytayan nin mga ladawan

Ladawan:Rebulto ni Ina.jpg|Imahen ni Inang Peñafrancia
|Santuario ni Inang Peñafrancia, mga 1900
Ladawan:WTNaga HMMM A21.JPG|An luwas kan Simbahan
Ladawan:Interior of the Peñafrancia Shrine in Naga City by Team HMMM A21a.jpg|An laog kan Simbahan
Ladawan:The ceiling of the Peñafrancia Shrine in Naga City by Team HMMM A21d.jpg|Kisame


## Toltolan

## Hihilingan
* "The History of Peñafrancia", sarong artikulo surat ni Father Florencio C. Yllana, na nagluwas sa Peñafrancia Souvenir Program, September 1941
* The "Crown" and "Aureolas" of the Virgin of Peñafrancia", sarong artikulo sa Peñafrncia 1985. Hilnga boklit 51. 
## Mga panluwas na takod
*Our Lady of Penafrancia Website 

## Hilingon man
*Peñafrancia Festival
Katalan

An **Katalan** sarong tataramon na myembro sa grupong tataramon na romanse. Ini an opisyal asin nasyonal na lenggwahe kan Andorra asin sa mga Kastilang autonomong mga komunidad nin Balearic Islands, nin Katalunya, Valencia asin siring man sa syudad kan Alghero, na makukua sa Italyanong isla nin Sardinia. Nagaabot siyam na milyon an mga parataram kan tataramon na ini.

An Katalan nagsanga hale sa Vulgar Latin kan  mga Tangang Anoy (Middle Ages)  sa tungod kan subangan nin Pyrenees. Kan ika-19 na siglo nagbutwa sa Espanya an pagbagsik kan literaryong Katalan, na hustong nagrambong kaamayi kan 1900.

## Toltolan
Sampolo Nang Taon

**Sampolo Nang Taon**

:Sampolo nang taon,
:Sampolo nang bulan.
:Tolong pagluneson,
:May anom na aldaw.
:Yaon ka man diyan,
:naglalakaw-lakaw.
:Siquiera humapit,
:sakuya dumungaw.

:Agi ka nang agi,
:Lihis ka nang lihis.
:Anong kamondoan 
:Ta dai nahapit,
:Kun madangog mo kong
:Oyang nagsasakit,
:Inyoga na sana,
:an paghinanakit.

:Dungawon mo pa man,
:Kun ako gadan na.
:ano pa an sirbi,
:Kun kalag na sana.
:Mayo nAng kapinya
:Seguronmg seguro,
:Macocondenar ka.

:Kun macondenar ka,
:Dahel sakuya,
:di mo ko irapot,
:Kan saimong sala.
:Huli kan gibo mo,
:Kun macondenar ka,
:Ika an bahala.
An Mga Kahoy

Sarô sa tokdang rawitdawit ni Clemente Alejandria:

**An Mga Kahoy**

:Digdi sa satuyang rona balakid an kakahoyan,
:May makonot, may matapô, asin may matatagas man
:May sa bukid minatubo, sa patag, may sa banwaan
:Iyan gabos atiroon, atamanon, paglanganan 
:Ta isinamno yan gabos kan Dios paglalanga an kinaban
:Tagamang erok nin yaman, sa tawo pamanang yaman

:An kahoy natao sato nin bolong asin nin songo
:May kahoy na nagbubunga sadyang kakanon nin tawo
:Kun panahon nin masaldang, an limpoy itinatao
:Pagbalid-balid kan dahon, mahayahay, abaniko
:Asin balakid an kahoy na satong kinakaipo
:Kun harong na palindongan an satuyang ginigibo

:Sabi kan mga kamagurangan sa talinhagang olayon
:"An nagtatanom  nin kahoy nagtatanom nin paglaom--
:An nagtatanom na daing sudya; paglaom  na maogmahon;
:Paglaom iyan kaidto pa sagkod sa huring panahon"
:Kaya, garong namamale, kun paghonahonaon
:Idtong daing pangondangan kun nagpopotol nin kahoy
Capas

An **Capas** sarong primera klaseng banwaan sa probinsya kan Tarlac, Filipinas. An designadong zip code kaini iyo  . 
Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. 

Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado.

Yaon igdi an inaapod na Capas National Shrine na itinogdok asin minamantener kan gobyerno nin Filipinas sa pagromdom sa mga Pilipino asin mga Amerikanong soldados na nagkagaradan sa Kampo O'Donnell resulta kan si Martsang Kagadanan nin Bataan.

## Mga Barangay

Nababanga an Capas sa 20 mga baranggay:




* Aranguren
* Bueno
* Cristo Rey
* Cubcub (Pob.)
* Cutcut 1st
* Cutcut 2nd
* Dolores
* Estrada (Calingcuan)
* Lawy
* Manga


* Manlapig
* Maruglu
* O'Donnell
* Santa Juliana
* Santa Lucia
* Santa Rita
* Santo Domingo 1st
* Santo Domingo 2nd
* Santo Rosario
* Talaga


## Demograpiko

## Toltolan

## Mga panluwas na takod
* PhilAtlas.com
* Philippine Standard Geographic Code
* Local Governance Performance Management System
Mariveles

An **Mariveles** sarong primera klaseng banwaan sa probinsya kan Bataan, Filipinas. An designadong zip code kaini iyo  . 
Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan.                                                                                                                                                                                                                                            

Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado. Alagad, sa sensus kan 2000, igwa ini nin 19,460 na kaharongan. An rata nin pagtalubo kan populasyon kaini nag'abot sa 4.71% taon-taon, doble kan sa probinsya niya mismo.

Namumugtak an Mariveles bilang sarong iswil sa poroporong habagatan kan Bataan Peninsula. An rayo niya sa Manila mga 173 kilometro na agi sa North Luzon Expressway, Gapan-Olongapo asin Roman Highway. Igwa siya nin hiwas na 153.9 kilometro kwadrado, na binibilog nin 12% kan enterong kahiwasan kan Bataan. Kun pisan-pisanon, 69% kan kahiwasan kani dagang sabsaban, 19% kadlaganon, 6% agrikultural asin an tadang 6% gamit na residensyal asin industriyal. Ini ineerokan nin mga Agta na an taramon inaapod na Mariveleño.

## Mga barangay
Nababanga an Mariveles sa 18 barangay:

## Demograpiko

## Toltolan

## Mga panluwas na takod
* PhilAtlas.com
* Philippine Standard Geographic Code
* Local Governance Performance Management System
Libreria y Imprenta Mariana

An **Libreria y Imprenta Mariana** sarong imprentahan na tinugdas ni Mariano Perfecto kan taon 1892 sa banwaan nin Naga, Ambos Camarines (ngunyan Syudad nin Naga). Nagpoon ini komo sarong tindahan nin libro dangan nagdugang nin imprentahan. Kan nagadan si Mariano Perfecto, saro sa tagapagmana niya, si Casimiro Perfecto, iyo na an nagpadagos asin nagpadakula kan negosyo sagkod na uminabot an mga Hapon kan taon 1941 sa Naga, Camarines Sur.

An imprentahan na ini iyo an nagpapalagda kan publikasyon na Sanghiran Nin Bikol poon 1927 abot 1931. Kan 1921, si Casimiro Perfecto pinònan mag-imprenta kan bersyon sa Bikol kan Almanaque Panayanhon na pigngaranan niyang Almanaque o Kalendariong Bikol sa Naga. Siring man, igdi naghahale an mga pinaimprentang mga relihiyosong mga kasuratan arog kan nobena, mga plusa, mga koridos, mga dotok, mga guhit Bikolnon, asin kun ano-ano pang mga sinururat manongod sa pagbabanal, pagdebosyon asin dapit sa simbahan Katoliko. Dakul kan mga publikasyon niya mga re-impreso kan mga tinokdâ ni Mariano Perfecto asin kan saiyang mga pinalís na obra haleng Kastila. An mag-agom na si Casimiro Perfecto asin Nicolasa Ponte Perfecto iyo an nag-asikaso kan imprentahan.

Namugtak an imprentahan sa kanto kan Via Gainza (ngonyan Penafrancia Ave) asin kan Paz St. na kaidto sarong eskinita sana alagad nagin tunay na kalye (ta nagtaong dalan an Arsobispado sa gilid kan saiyang solar). Nasulo ini kadamay an Palasyo kan Arsobispo kan mag-gera. Kan masulo ini, nagtogdas an saro sa trabahador kaini na si Gaudencio Cecilio pakagera (1946) kan Cecilio Press na haros pinadagos kun ano an mga iniimprenta sa Imprenta Mariana.

## Pag'onabi dapit kan libreria

Kan si Simeon Paz nagsurat kan taon 1915 (Ethnography of the Bikol People)  dapit kan mga bikolnon, naonabihan niya an imprentahan ni Mariano Perfecto. Sabi niya, "There is one library in the whole region known as Libreria de Mariano Perfecto. This library contains more or less 400 or 500 volumes, all written in the Bicol dialect. It is at Naga, Camarines. There are dramas, novels, folklore, awit, myths, the Passion, etc. These are sold at very low price...."

## Hilingon man
*Imprenta de Nuestra Señora de Peñafrancia
*Imprenta de la Sagrada Familia

## Toltolan


## Mga hihilngan
*Bikol Collection. Prof. Maria Lilia Realubit. Filipiniana Section. UP Library. Unibersidad kan Pilipinas (An Retrato)
*Pahayag asin Osipon ni Milagros Perfecto Sanchez (Iloilo) Pebrero 2008 (aki ni Casimiro Perfecto)
*Almanaque Panayanhon 2008.
*Calendariong Bicol 1928. 1938. 1961.; 1962. 1963. 1969. 1970. 1975 (Retrato kan KB 1928 asin 1938 hale sa Bikol Collection ni Prof. Maria Lilia Realubit)
Paglanat Nin Puso

An **Paglanat Nin Pusò** sarô sa tinokdang rawitdawit ni Clemente Alejandria:

**PAGLANAT NIN PUSO**

:Warâ na sa puso an kaginhawahan,
:Warâ na sa isip an katiwasayan
:Warâ na sa mata an kaliwanagan
:Poon pagkawarâ ninsi namomotan.

:Iyong pagsalihid an labing pagbakhô,
:Dusa, haronahod, horasa nin puso,
:Tinagolnodan mo nin pasiro’sirô
:Sa tahaw nin dagat nin makuring mundô.

:Ngonian pakatanaw sa lawod nin dagat,
:Kinadenahan mong bakô man na batbat,
:Kundi pagkamoot. Dai malolongat……
:Dahel sa kadena puso ko naglanat.

:Dagos mong bayaan na mag’atong-atong
:Ibinilang mo na sa ipinalubong.
:Sadyang pinara’ mo gayod sa giromdom.

:Ay haen ka na daw, ngonian haen ka na!
:Haen si saimong mapungay na mata,
:Salimbadi lamang an nag-aagagha,
:Maski madale lang…. pironga mansana!

:Lipongaw nasabong kun naroromdoman
:An banhing maogma nin pagkamootan,
:Dolot sa saimo kan enot na aldaw.
:Nin satuyang pusong daing pagkalingaw.

:Aanhon an tipan kun sa pagkamoot,
:Sa kadara, sadyang sadyang lanyag an katood.
:Si horasa sana nin isip ko boot,
:Masarig nang saksi nin pusong maimbod.

:Luhang mapapait nanpan’ ilay-igay
:Sa duwa kong mata, sa sakit katangbay,
:Sugo nin puso kong hidaw sa giraray
:Kan pagkamoot mong panong pagkaugay

:Boot ko kutâ nang saimo horoton
:Na ining kadena saimong hubaron ,
:Kundi kun sanga’ na sa simong giromdom,
:Maraot; ta ika nasa pagtoninong.

:Boot ko kutanang agrangayan taka,
:Kundi, inisip kong matitingol ka pa.
:Manarig ta ika yaon sa pag-ogma;
:Manonongod sakô….. hala!…ika….sana

:An hapot ko lamang kan saimong pagbaya'
:Tadaw ta bayaan na may tanikala'?
:Kundi dai bale naman sa sakuya'.
:Ini… kabôtan mo, Ay! Ay sakong mutyâ.
Calendariong Bicol

An **Calendariong Bicol** dating **Almanaque Calendariong Bicol** (1921-1953) sarong magasin na pinalagda ni Casimiro Perfecto asin pinag-imprenta sa saiyang imprentahan na Libreria y Imprenta Mariana. 

Katuyuhan kaining magtaong bareta asin mga prognostico sa aro-aldaw na gibo-gibo kan mga paraoma asin mga kagharong. Ini nag'ako man nin mga rawitdawit asin mga osipon sa pagpakusog kan literaturang Bikol.

Mayormente an publikasyon na ini kaarogan kan si Almanaque Panayanhon na tinogdas ni Mariano Perfecto sa Mandurriao, Iloilo kan taon 1906.

Pakagadan ni Casimiro Perfecto kan Enero 10, 1953, ipinadagos an publikasyon kaini kan Cecilio Press na rogaring kadtong dainang Gaudencio Cecilio. Si Cecilio trabahador dati kan Imprenta Mariana. An mga bantogan na parasurat sa Bikol siring ka Manuel Salazar asin Luis Dato asin dakul pang iba nagaarambag digdi kan saindang mga artikulo. 

Nag-ayaw pa nin abot mga taon 1980 na pinaluwas an Kalendariong Bikol maski ngani totoo an inarogan kaining publikasyon na Almanaque Panayanhon sige pa an pagluwas sagkod ngonyan duman sa Iloilo.

## Ginunoan
* Pahayag asin Osipon ni Milagros Perfecto Sanchez, aki ni Casimiro Perfecto. Iloilo. Pebrero 2008.
* Pahayag asin Osipon ni Manuel "Lito" Cecilio (2008)

## Mga hihilngan
* Kalendariong Bikol. 1928. 1938. 1961. 1962. 1953. 1969. 1970. 1975
an KB 1928, 1938 hale sa Bikol Collection. Prof. Maria Lilia Realubit. Filipiniana Section. UP Library. University of the Philippines.
* Almanaque Panayanhon 2008
Lokdo nin Libmanan

An **Lokdô nin Libmanan** sarong takop nin tapayan-na-lulubngan na nakotkot soboot sa Poro o Bigaho, Libmanan, Camarines Sur kan taon 1982. Pigtutubod na ini tunay na relikyang gikan pa sa soanoy na panahon kan Kabikolan. 

An lokdô may 32 na sentimetro an kalakbangan, guminatak na sa duwang pidaso asin may mahihiling sa ibabaw garo mga pigura nin buaya, usa, damulag, halas, mangkô asin man pigura nin tawo. asbp. 

Sarong etnolohista na si Dr. Zeus Salazar nagsurat nin libro manongod kaining lokdô na ini ("Liktao at Epiko", 2004) asin saiyang pagtubod nanggad na ini ginibo pa kan soanoy pang panahon. 

Sa tangâ mismo kan takop may garo torre (kahoy na nagsaranga, paghuna ni Dr. Maria Lilia Realubit) na itsurang pagoda asin sa poon kani sa sarong gilid igwang hitsurang lalawgon-saldang na may mga tingraw na naka-palibot.

Dai pa determinado kun ini talaga gikan sa soanoy na panahon nin huli ta dai pa nag-agi sa inaapod na *carbon dating* sabi ngani kan Curator kan Museo del Seminario Conciliar na si G. Fabiana Arejola y masakit na ngani madeterminar ta kun *in situ* ini nakua, kuta idtong mga relikyas sa palibot kaini na organiko arog kan bungô, tu'lang o iba pang mga *fossils* sa paralibot pwedeng i-agi sa sinasabing *carbon dating* na matungod kan panahon nin pagkagibo kan artifak. Alagad an metodo ni Dr. Salazar iyo an pagkumpara kaini sa iba-ibang mga lokdô asin tapayan na nakotkot sa mga lungib siring sa Calatagan igdi sa Filipinas asin sa ibang parte kan Asya. 

Si Salazar nagbutas man nin opinion na sa lokdô na ini igdi maririraw asin matatalâ an istorya kan epikong Ibalong asin an kahadean ni Handyong yaon nakasentro sa Libmanan. Ipinamugtak ni Salazar na an pagkagurang kan lokdô yaon sa pag-oltan kan 5,000 B.K. sungdô 10 A.D.
 
An ibang eksperto totoo nagdududa kan awtensidad asin kan pagka-prehistorikal kaini nin huli ta dai nakotkot *in situ* (nakua mismo sa lugar na pigkalotan) kundi nabakal sana ni G. Ermelo Almeda sa sarong ilegal na parakotkot nin mga artifaks. Sabi pa ni Dr. Jesus Peralta sarong arkeologo na retirado na sa National Museum, an kakaptan kan lokdô na naghihitsurang *minaret* pwedeng indikasyon na nabakal sana ini sa Mindanao.

## Kataytayan nin mga retrato

File:Lukdo nin tibor.jpg
File:Takop nin tibor 2.jpg
File:Takop nin tibor 3.jpg
File:Takop nin tibor 4.jpg



## Mga panluwas na takod
* Ancient Burial Urn Retells Bicol Epic. Phil. Inquirer.
* UP IbalonBicol Website http://www.upibalonbicol.com/2008/05/stonehenges-secret-is-clarified-amazon.html
* Paliwanag Manongod Sa Carbon Dating http://www.allaboutarchaeology.org/carbon-dating.htm

## Toltolan
* Liktao at Epiko. Dr. Zeus Salazar. Limbagan ng Lahi. Lungsod ng Quezon. 2004. 268 p.ISBN 9719205067
* Mismong Lokdô Na Ini, Yaon Sa Museo del Seminario Conciliar de Nueva Caceres. Dakulang utang na boot ki G. Fabiana Arejola sa pagtugot na kuan retrato an lokdô sa laog kan Museo.
Butuan

An **Butuan** sarong primera klase syudad na namumugtak sa probinsya nin Agusan del Norte, Filipinas. 
Igwa ining sukol na 816.62 kilometro kwadrado na kadagaan asin namumugtak sa inot na distrito. An designadong zip code kaini iyo  . 
Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. 

Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado.

Ini namumugttak sa norteng subangan na parte kan Agusan Valley na nasa amihanan na kabtang kan norteng Minadanao. Ini nagsakrang na gayo sa Agusan River. Ini man kadolon sa parteng norte, solnopan asin habagatan kan Agusan del Norte, sa subangan niya iyo an "Agusan del Sur" asin sa norte-subangan yaon an Butuan Bay.

Susog sa sensus nin populasyon kan 2007, igwa ini nin 298,379 katawo asin sa sensus kan 2000, igwa ini nin 50,213 na  kaharongan. An pangaran na 'Butuan" daa hale sa ngaran kan  prutas na "Batuan". An iba nagsasabi na ini inginaran sa sarong datu na nagngangaran "Datu Buntuan".

## Mga Barangay

An syudad nin Butuan nababanga sa 86 na barangay, 27 kaini pinipisan na urban asin 59 rural pa. 



* Agao Pob. (Bgy. 3)
* Agusan Pequeño
* Ambago
* Amparo
* Ampayon
* Anticala
* Antongalon
* Aupagan
* Baan KM 3
* Babag
* Bading Pob. (Bgy. 22)
* Bancasi
* Banza
* Baobaoan
* Basag
* Bayanihan Pob. (Bgy. 27)
* Bilay
* Bit-os
* Bitan-agan
* Bobon
* Bonbon
* Bugabus
* Buhangin Pob. (Bgy. 19)
* Cabcabon
* Camayahan
* Baan Riverside Pob. (Bgy. 20)
* Datu Silongan
* Dankias
* Imadejas Pob. (Bgy. 24)
* Diego Silang Pob. (Bgy. 6)


* Doongan
* Dumalagan
* Golden Ribbon Pob (Bgy. 2)
* Dagohoy Pob. (Bgy. 7)
* Jose Rizal Pob. (Bgy. 25)
* Holy Redeemer Pob. (Bgy. 23)
* Humabon Pob. (Bgy. 11)
* Kinamlutan
* Lapu-lapu Pob. (Bgy. 8)
* Lemon
* Leon Kilat Pob. (Bgy. 13)
* Libertad
* Limaha Pob. (Bgy. 14)
* Los Angeles
* Lumbocan
* Maguinda
* Mahay
* Mahogany Pob. (Bgy. 21)
* Maibu
* Mandamo
* Manila de Bugabus
* Maon Pob. (Bgy. 1)
* Masao
* Maug
* Fort Poyohon (Bgy. 17)
* New Society Village Pob. 
* Ong Yiu Pob. (Bgy. 16)
* Pianing
* Pinamanculan

* Rajah Soliman Pob. (Bgy. 4)
* San Ignacio Pob. (Bgy. 15)
* San Mateo
* San Vicente
* Sikatuna Pob. (Bgy. 10)
* Silongan Pob. (Bgy. 5)
* Sumilihon
* Tagabaca
* Taguibo
* Taligaman
* Tandang Sora Pob. (Bgy. 12)
* Tiniwisan
* Tungao
* Urduja Pob. (Bgy. 9)
* Villa Kananga
* Obrero Pob. (Bgy. 18)
* Bugsukan
* De Oro
* Dulag
* Florida
* Nong-nong
* Pagatpatan
* Pangabugan
* Salvacion
* Santo Niño
* Sumile
* Slaughter (Bgy. 18 P-8)
* Don Francisco
* Pigdaulan


## Demograpiko

## Toltolan

## Mga panluwas na takod
* PhilAtlas.com
* Philippine Standard Geographic Code
* Local Governance Performance Management System
An Barongbarong

An **An Barongbarong** sarong tokdang rawitdawit ni Clemente Alejandria. Igwa ining siyam (9) na stanza.

**An Barongbarong**
:Kun an langit napakita’ na garo tagob nin pu’ngaw,
:Kaibang nagromarom na minadamay an aldaw.
:An lalahogon tinatago’ dai sato’ napata’naw,
:Iyong nakakapurisaw ninsi mga hara’diton;
:Dagos tolos naagagha: Barongbarong, barongbarong!

:An mga hayop sa bukid, sa langtad asin kadlagan
:Nangadurulag, natago’, nahanap nin paalawan,
:Ta kun nahihiling nindang nalilipdan na an aldaw
:Maalopoop an langit; handal sinda kan madatong,
:An homa’ nin kalangitan: Barongbarong, barongbarong!

:Nanabatsabat paglayog an gamgam nanariksarik
:Hangal sa panbuhaybuhay ta ribaraw an pagisip;
:Napapabayaan pati an siwo’ naniripsirip;
:Nagtatangis: Abang ha’dit! abang ha’dit kan panahon!
:Pa’no daw kami! Pa’no daw! Barongbarong, barongbarong!

:Sagkod kan mga kulagbaw an isip nalalagalag,
:Kun maromarom an langit pailihan man an hanap;
:An pakpak pinanlulukma’, lingaw na kan pangimburak;
:An ha’dit ninda makuri. Sukat, dai na gomirong,
:Sa pagkatakot ninda kan- Barongbarong, barongbarong!

:Minsan an kabalakidan manlaenlaen na sira’-
:Si sa dagat, danaw, salog, si sa agos asin sapa’,
:Kun malibog na an tubig nagpanbarobalinaya’;
:Ta kun nabaha’ sa ta’bang asin an dagat naso’bong,
:An saindang tinaakan ruyat kun may Barongbarong.

:An mga kahoy, kawayan anan nanpanhoyokhoyok,
:Nanaistais an bikal nanhiwidhiwid naragot,
:An mga paropalongpong sagkod kan hababang doot
:Namilokpilok an ogbos, rilising kan hinamodyong
:Nin doros na nagsasabi: Barongbarong, barongbarong!

:An dagat man na masiri’ minaringis nang padagos,
:An malinawon na tubig nadagoarom, nalibog,
:Ta sa baybayon, na day-yang an dadarakol na bahod.
:An pagposi’ minataram: “Magandam kana Baybayon
:Huli kan patagolaen, Barongbgarong, barongbarong!

:Bako’ sanang arin kundi’ an linalang na gabos na-
:si may ginhawa, si dai si mabagsik si maluya,
:balang kalunad sa daga’ patin an sadit na tanga
:Tarakot na makamalay na pighihimoratong
:An baretang panrasiras- Barongbarong, barongbarong!

:Orog na kun nakikita na ipinagaalimwan
:An mga daggop na baybay sa tinampo o lansangan,
:Kaiba kan malalanit garo batiris na oran;
:Dangan man kayan an tawo iyong pakakagiromdom
:Pagarang sa mahal na Dios huli ta may Barongbarong.

:Kaya’ kun an langit asin an aldaw maalopoop
:Mahiro’ an panganoron, an dagat asin an doros
:Iyo man pagpasabngi an tawo nin pagkatakot
:Huli ta sabi sa tuyaw: “Gilagila nin paghokom
:Pamukaw sa taga Daga’ an ngaran na Barongbarong.”
Enot na misa sa Filipinas

An i**not na misa sa Filipinas** ipigselebrar sa Pasko nin Pagkabuhay kan Marso 31, 1521 sa sarong isla nin Mazaua susog sa nakahiling kan panyayari na sinda Antonio Pigafetta, Ginés de Mafra, Francisco Albo, an pilotong Henoes, asin Martín de Ayamonte, sa pigtutubudan na kinamomogtakan ngonyan—alagad dai nin basehan—kan Limasawa, sarong islang banwaan sa puro kan Southern Leyte, asin pigsasabing kinamundagan kan Romano Katolisismo sa nasyon.

Pinaggibo an historikal na panyayari kan nagdanlog an Portuges na nabigador na si Ferdinand Magellan sa sulnopan na pwerto kan isla nin Mazaua.

## Hihilngan
Pasko nin Pagkabuhay

An **Pasko nin Pagkabuhay** (Griego: Πάσχα, Pascha o Pasxa) iyo an ppinakimportanteng relihiyosong selebrasyon sa Kristianismo. Nagtutubod an mga Kristiano na nabuhay liwat si Hesus halì sa pagkagadan duwang aldaw  pakatapos kan saiyang krusipiksyon, asin ipigseselebrar an pagkabuhay liwat sa Pasko nin Pagkabuhay, duwang aldaw pakaagi kan Biernes Santo.                                                                                                                  

## Toltolan
Panagbenga Festival

An **Panagbenga** iyo an sarong-bulan na celebracion nin mga burak sa ciudad kan Baguio, an summer capital kan Filipinas, taon-taon. An termino Malayo-Polinesyo, nangangahulugan na "panahon nin pagburak". An festival na piggigibo sa bulan nin Febrero piggibo komo pag-omaw sa kaburakan kan ciudad asin paagi pagtindog hali sa destroso kan linog sa Luzon kan 1990. Kabali sa festival an mga karosang pigsamnohan nin mga burak, asin pagsayaw sa dalan.

## Ginunoan




## Mga panluwas na takod
* Official website of Baguio City
* CityofPines.com
* www.panagbenga.com 
* panagbenga.blogspot.com
* Panagbenga Photo Gallery 
* Panagbenga Festival on philippinecountry.com
* Panagbenga Festival  2018
Israel

An **Israel** (Ebreo: יִשְרָאֵל‎, *Yisra'el*; Arabiko: إسرائيل‎, *Isrā'īl*) oficialmente an **Estado kan Israel** (Ebreo: מְדִינַת יִשְרָאֵל‎, *Medinat Yisra'el*; Arabiko: دَوْلَةْ إِسْرَائِيل‎, Dawlat *Isrā'īl*), sarong nacion sa Sulnopan kan Asya na namomogtak gati kan Dagat Mediterraneo sa subangan. Napapalibotan ini kan Lebanon sa norte, Siria sa norte-subangan, Yordanya sa subangan, asin Ehipto sa sur-sulnopan.

## Toltolan
Lebanon

An **Lebanon** o **Libano** (Arabiko: لبنان *Lubnān*) oficialmente an **Republika kan Lebanon** o **Republikang Libano** (Ebreo: מְדִינַת יִשְרָאֵל‎, *Medinat Yisra'el*; Arabiko: دَوْلَةْ إِسْرَائِيل‎, Dawlat *Isrā'īl*), sarong nacion sa Sulnopan kan Asya sa subangan na baybayon kan Dagat Mediterraneo. Napapalibotan ini kan Siria sa norte hanggan subangan, asin Israel sa sur. Harani ini sa Siprus sa paagi kan Dagat Mediterraneo.

## Toltolan
Naaaradong daga

Sa heograpiya, an **naaaradong dagâ** sarong terminong agrikultural na nangangahulugan nin dagâ na natatanoman nin mga pagkakan.

Sa 148,940,000 km² (57.5 milyon milya kwadrado) nin kadagaan kan kinàban, haros 19,824,000 km² (7.65 milyon milya kwadrado) an naaarado. 

## Ginunoan




## Mga Panluwas na Takod
* Surface Area of the Earth
Bagas

An **bagas** iyo an pisog kan espesye nin doot na *[[Oryza sativa]]* (Asian rice) o, bakong komun na, *[[Oryza glaberrima|O. glaberrima]]* (African rice). An ngaran na layas na paroy iyo an parating piggagamit para sa espesye kan genera na *[[Zizania (genus)|Zizania]]* asin *[[Porteresia]]*, parehong layas asin domestikado, minsan ngani an  termino mapupwedeng gamiton para sa primitibo o uncultivated varieties kan *[[Oryza]]*.

Bilang sarong cereal grain, domestikadong paroy iyo an pinakamahiwas na pigkokonsumong staple food para sa labi sa kabanga kan populasyon kan kinàban, urog na sa Asya asin Aprika. Iyo iyan an agricultural commodity na iyo an ikatulong pinakahalangkaw na produksyon sa kinaban, pagkatapos kan sugarcane asin mais. Huli ta an sizable portions kan sugarcane asin mais iyo an piggagamit para sa katuyohan na laen sa pagkonsumo kan mga tawo, an bagas iyo an pinaka-importanteng gunuan nin kakanon na mapagkukuanan nin nutrisyon asin caloric intake, nagtatao nin dakol sa one-fifth kan calories pigkonsumo kan mga tawo sa bilog na kinaban. There are many varieties of rice, and culinary preferences tend to vary regionally.

## Toltolan

## Mga panluwas na takod
* 2004: International Year of Rice 
* The International Rice Research Institute Knowledge Bank 
* Origin of Chinese rice cultivation 
* South Carolina rice planting photos from the early 1900s
Presidente kan Filipinas

An **Presidente kan Filipinas** an pamayo kan estado asin gobyerno kan Republika kan Filipinas. An Presidente kan Filipinas sa Filipino pig-aapod na *Ang Pangulo* o *Pangulo*.  Pinapanginotan kan Presidente an sangay kan gobyerno pang-ehekutibo asin siya iyo an pamayong komandante kan Armadong Kusog kan Filipinas. An Presidente direktang pinipili kan namamanwaan, asin iyo an sarô sa duwang elehidong mga opisyal pang-ehekutibo kun sain an saro pa iyo an Bise Presidente kan Filipinas. Mantang apat nang bise president an nag-akò kan pagigin president na dai pinipili sa paagi nin eleksyon, sa paagi kan pagkagadan kan presidente o paghilig sa pwesto.

An President minaserbe nin sarong 6-taon na termino sana na dai nin posibilidad nin liwat na pagkakapili sa eleksyon. Kan Hunyo 30, 2016, nagsumpa si Rodrigo Duterte bilang ika-kag-anom asin iyo an presenteng presidente. Sinalidahan niya si Benigno Aquino III.

## Mga kwalipikasyon
Sa irarom kan Artikulo 7, Seksyon 2 kan Konstitusyon kan Filipinas, tangarig magserbe komo Presidente, an sarong indibidwal kaipohan na 40 anyos, sarong rehistradong botante, tataong magbasa asin magsurat, ipinangaking namamanwaan na Pilipino, asin residente kan Filipinas sa dai mababà sa 10 taon bàgo an eleksyon.

## Mga ladawan

File:Emilio Aguinaldo (ca. 1898).jpg| Emilio Aguinaldo, an Inot na Presidente
Image:Manuel L. Quezon (November 1942).jpg| Manuel Quezon, an ika-2ng Presidente
File:Jose P. Laurel.jpg| Jose P. Laurel, an ika-3ng Presidente
File:Vice-President Osmeña in Washington cropped.jpg| Sergio Osmeña, an ika-4 na Presidente
Image:Manuel A Roxas.jpg| Manuel Roxas, an ika-5ng Presidente
Image:Elpidio R Quirino.jpg| Elpidio Quirino, an ika-6 na Presidente
Image:Ramon F Magsaysay.jpg| Ramon Magsaysay, an ika-7ng Presidente
File:Carlos P Garcia.jpg| Carlos Garcia, an ika-8ng Presidente
File:Diosdado Macapagal USS Oklahoma City 1962 cropped.jpg| Diosdado Macapagal, an ika-9 na Presidente
Image:Ferdinand Marcos at the White House.jpg| Ferdinand Marcos, an ika-10ng Presidente
Image:Corazon Aquino 1992.jpg| Corazon Aquino, an ika-11ng Presidente
Image:Ramos Pentagon.jpg| Fidel Ramos, an ika-12ng Presidente
Image:Josephestradapentagon.jpg| Joseph Estrada, an ika-13ng Presidente
Image:President arroyo pentagon.jpg| Gloria Macapagal Arroyo, an ika-14 na Presidente
File:การหารือทวิภาคีระหว่างนายกรัฐมนตรี_และประธานาธิบดีสาธา_-_Flickr_-_Abhisit_Vejjajiva_CROP.jpg| Benigno Aquino III, an ika-15ng Presidente
File:Rodrigo Duterte and Laotian President Bounnhang Vorachith (cropped).jpg| Rodrigo Duterte, an ika-16 na Presidente
File:President Ferdinand R. Marcos, Jr. State of the Nation Address (SONA).png| Bongbong Marcos, an ika-17ng Presidente


## Mga panluwas na takod
* Opisina kan Presidente kan Filipinas 
* 1987 Konstitusyon kan Filipinas
* The Philippine Presidency Project
Marco Aurelio

Si **Marcus Aurelius Antoninus Augustus **(Abril 26, 121 – Marso 17, 180) an emperador kan Roma poon 161 AD hanggan sa saiyang kagadanan kan 180 AD. Sarò man siyang pilosopong Stoiko.

## Toltolan
Caesar Augustus

Si **Imperator Caesar Divi filius Augustus** (Setyembre 23, 63 BCE–Agosto 19, 14 CE), ipinangakì na **Gajus Julius Caesar Octavianus Augustus** asin bisto komo **Octavianus** sa mga historiador sa enot na parte kan saiyang buhay bàgo mag-27 BCE, an kaenot-enoti asin pigkokonsiderar na sarò sa pinakamahalagang Emperador Romano. 

Sa saiya pigpangaran an bulan nin Agosto.
An Bandera

**An Bandera** an sarò sa mga tokdang rawitdawit ni Clemente Alejandria.

:Minamahal na Bandera nin sakong mga matua
:asin pinaghingoa kang pagmahalon kan enot pa
:an saimong pagkamoot samo dai nin kasama..
:ika an nagtaong Banhi sa puso ko nin pag-ogma.

:Sa simong mga kolor wili ako sa paghiling,
:arangay may kahologan mabansay na daing siring,
:kon matitingagan takang gayong barobantulin.
:an paggalang ko paglingkod simo dai nin kabaing.

:Tanda ka namimidbiran kaining samong Lahian,
:Tanda ka nin kaogmahan, kabantogan, kaomawan, 
:Kan gabos na mga taong nangagdolot nin si buhay,
:nagpagadan, huli simo sa pagmawot nin pagdamay.

:Gurano daw an pagmahal sa simo idonodolot,
:nin gabos na nabubuhay huli sa simong pagsangkob,
:gurano daw an kahologan sa puso tinitios
:kon ika mahiling niamo an palad kinukulapos.

:An gabos na kayamanan dai simo ikarahay
:kaya di ka itotogot na langhadan nin kaiwal;
:an saimong mga kampon rilingaw sa kagadanan
:pag-ingat lamang kan simong kalangkaw na kaomawan.

:An gabos mong mga aki danay simong minasumpa
:lilingawan an katood mga ama asin ina,
:paboboloson an dugo magdamaw asin magbaha
:sa paglingkod kan ngaran mo sagkod ipamareta.
Arin Ngani

Sarô sa tokdang rawitdawit ni Clemente Alejandria: 

**ARIN NGANI...?**

:An imyos na mga burak dinolok ko ta hiniling
:an obod na malomhokon kun sa kublit mo kabaing,
:an huni nin mga yamon tinadongan ko nin higing
:alagad ta dai arog kan tingog mong matagingting,
:an nagsabong sa isip ko saen ka daw idadaing
:an magigin kadayupot sa puso nakakaaling.

:Rinariwas kong dinayo an mga poro' gabos na,
:ri'son na kabitoonan dinolok ko kun yaon ka,
:rinani ko an rosal na may hamog pa kan aga,
:rirong kong pigpahidan ta olay ko luha mo na,.
:ribok ako aldaw banggi ta ika an hinihiringita,
:rangang bolong sa nalangô nin matagom na pagdusa.

:Idinaing ko sa doros kun buhay pa sa kinaban
:idtong sakong hinahanap na panô nin kagayonan
:ipinagrirong kan hoyop na may darang kapôngawan
:inda kundi kun nagtaram, masabi: "mahan daw kayan,"
:iyong pagpasabngi akong lumakaw sa kabukiran
:ihapot-hapot kun arin an magigin kapaladan.

:Nagsohot akong kadlagan na si dalan tahi'tahi'
:natingagan ko si didit sa tataghan naghibi'hibi'
:naghapot ako kun baga an hanap ko arin ngani'
:nagsalingoy kuta sakô, nagpilingpiling tamiri'
:nagsabi sanang: "Inda pa! Daing palad na aki',"
:nanggad pang pati si didit sa sakô nagtami'tami'.
Sanghiran nin Bikol

An **Sanghiran nin Bikol** (1927-1931) sarong publikasyon kan Academia Bicolana na ipinalagdâ ni Casimiro Perfecto sa Libreria y Imprenta Mariana. Ini enot na nagluwas kan Hulyo 1927. Katuyohan kan publikasyon an pagpakusog asin pagpabaskog kan literaturang Bikolnon. 

Iminuknâ ni an periodiko ni Casimiro Perfecto komo tagapamahala, Francisco Celebrado sagkod Padre P. Jose Ofracio, mga tagapalakaw, asin Lorenzo Rosales bilang poon na parasurat. Sinasabi man na sa Casimiro Perfecto, Mariano Nicomedes asin si Francisco Celebrado iyo an nagriribay-ribay sa pagsurat kan editoryal. Nagpondo ini kan publikasyon kan si Casimiro Perfecto naghubò sa Iloilo sa pag-asikaso kan imprentahan na La Panayana, saro pang pagrorogaring kan pamilya.

An mga makusog asin maigot pang mga taga-ambag igdi iyo sa Clemente Alejandria, Luis Dato, Mariano Villafuerte, Nicolasa Ponte-Perfecto, Mariano Nicomedes, Rosalio Imperial, Sr., Patricio Janer, Padre Luis Dimarumba na iyo an presidente kan Academia Bicolana, Asisclo Jimenez, asin dakul pang iba.

#### An pangaran na Sanghiran
An katagang **sanghiran** huminale sa taramon na *sanghid* na an boot sabihon, susog sa Vocabulario ni Lisboa (p. 334), *la señal de oro en la piedra de tocar*. Iyo ini an pagsanghid (pag-is'is o pagsantik kan bulawan) sa sarong gapo ngani mabasi kun baga maray na klaseng bulawan. Kun sa Ingles seguro, harani an terminong katumbas na, *to assay*. An taramon na ini yaon man sa Waray na may parehong kahulogan. An paggamit kan tataramon kun siring may pag-onabi sa pag-oogid kan tataramon komo sarong bulawan na pig'aadalan na gayo. 

Sa paggamit kan katagang *Nasanghid*, ini an ehemplo ni Lisboa: *probar o tocar el oro en la piedra de toque.*

#### An takop
An sarong bagay na pambihira kaini ta sa gabos na paluwas niya nin pirang taon, an pinaka-takop niya pirming pareho an desenyo: may Bikolanang nakatingag, sa atubangan yaon an saldang na masirang, sa gilid an sarong simbahan, asin sa walang kabtang an bulkan na Ma'yong asin man mahihiling an sarong poon nin niyog, na garo baga patotoo na an guta' sa niyog iyo an parating salak sa pagluto kan mga Bikolnon. Mahihiling man an mga libro sa pamitisan niya, simbolo nin kabatiran. Garo baga ini kwenta logo kan magasin asin may darang titulo na "Katinubdan Asin Lahian". Sa lambang paluwas nag'iiba-iba sana an kolor kan saiyang barayan, kun minsan giyaw, minsan asul, asbp. An pakadakula niya sukol kan sarong halaba na coupon bond. Parati naabot lampas sa duwang polong pahina ini.

## Mga toltolan

*Meliton Collection. Museo kan Unibersidad kan Nueva Caceres.
*Bikol Collection. Prof. Maria Lilia Realubit. Filipiniana Section. UP Library. Unibersidad kan Pilipinas (An mga retrato pinitik sa mga kopyang SB sa kuleksyon)
*Interbyu ki Milagros Sanchez Perfecto, aki ni Casimiro F. Perfecto (Peb. 2008). Iloilo.
*Bikol Literary History. Maria Lilia F. Realubit. 179 p.
*Vocabulario de la Lengua Bicol. Marcos de Lisboa. Manila. 1865. Sarong huwad kaini yaon sa Museo Conciliar de Nueva Caceres, Naga City.
Bukid Asog

An **Bukid Asog**, o Bukid Iriga, sarong aktibong bulkan sa Camarines Sur, Filipinas. 
## Pisikal na Kamugtakan
An Bukid Asog sarong stratovolcano na namomogtak sa latitud 13'  +34'.8" N longitud 122' + 24' .5' E.. harani sa Danaw Buhi. May langkaw ining 1,470.1 na metro (4,823 na pie).

## Mga Pagtuga
Huring nagtuga ini kan Enero 4, 1642. Nagtupag an gilid kan bukid asin nasagop an mga sapa asin resulta kaini nagkaigwa nin danaw sa gilid na iyo na an Danaw Buhi na an kasiyahan na rarom nag'abot walong metro asin may 18 kilometro kwadrado an hiwas. An ngawngaw kaini sa aliktoktok nahulog pararom nin limang gatos na pie.  

## Flora asin Fauna
Sa bukid na ini nadiskubre kan mga estudyante kan Camarines Sur State Agricultural College an pigtutubudan na pinakasadit sa mga darakulang species nin Rafflesia sa Filipinas na may sukol sanang 12-13 cm an diametro. Nagaabot sa 25 specie nin kagamgaman an nageerok igdi. Laen pa kaiyan yaon igdi nabubuhay an mga opon (baboydamo) asin mga usa. 

## Iriistorya
An taramon na Asog boot sabihon daa (susog ki Merito Espinas) may sarong bayag sana asin iyo man ini an arapodan sa gugurang na bikolnon na pading lalaki na sa mga seremonya nabadong sa babae asin nasulot mga kawingkawing asin kun maghiro-hiro' sa binakla o garo sarong bayot (babayote). An sabi ni Espinas an bukid na ini iyo an bukid nin ritwal kan panahon ni Handyong, sa panahon na antigo asin nagpapanalmingan kan epikong Ibalong.

An bukid Asog bisto man sa Iriga komo bukid Sumagang (magsubang) o Bukid na Amay Sinusubangan. Ini an estaran kan mga Agta' asin mga tabangnon (mestisong Agta) asin an bukid na ini patos sa osipon na mitiko.

## Kataytayan nin mga ladawan


Mt. Asog from Emerald Grotto 01.JPG|An Bukid Asog kun tatanàwon sa Groto nin Emerald sa Iriga
Mt. Asog and Ilian Hill.JPG|An bukid sagkod bulod kan Ilian
Mt. asog view at buhi 2.JPG|An Bukid Asog sa gampi kan Buhi
Mt. Asog as seen in Bula WTR.JPG|Matatànaw pa man an bukid dawà sa Bula
The Century Tree.jpg|Tanawon gikan sa Century Tree sa banwaan nin Baao


## Toltolan




## Ginunoan
* Ibalong. Merito B. Espinas. UST Publishing House. 1996. 158 p.

## Mga panluwas na takod
*Wikipmapia Websayt- http://wikimapia.org/68846/Mt-Asog
*Iriga city Websayt - http://www.angelfire.com/mac/irigacity/history_2.html
*Lake Buhi, Ingles Wikipedia -http://en.wikipedia.org/wiki/Lake_Buhi
Alicia

An **Alicia** sarong ikaapat na klaseng banwaan sa provincia kan Bohol, Filipinas. An designadong zip code kaini iyo  . 
Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado. Mananagboan ini 103 kilometros (64 mi) gikan sa Tagbilaran. Dati ining parte kan Mabini asin sa ngaran na Batuanan (or Batuanon).

Isineselebrar kan Alicia an kapyestahan kan banwaan tuyong Hulyo 26 bilang pag-onra ki San Joaquin.

## Kasaysayan

Katahawan kan ika-19ng siglo, an Alicia saro sa tulong pinakadakula asin pinakasuanoy na banwaan kan Bohol kagubay an Catigbian asinBalilihan.  Sa banwaan na ini tinawan nin mauuma an mga mga parasunod ni Dagohoy alagad yaon sa irarom kan mapagbantay na mga mata kan mga Kastila.

Taon 1829, kan natapos an Rebilyon ni Dagohoy, an banwaan iyo an pinakadakula sa limang komunidad, na igwa nin 6000 namamanwaan.

Kan 1949, nagin suhay na banwaa ini, na pinagngaranan na Alicia sunod kiAlicia Syquia, an agom ni presidente Elpidio Quirino. She and three of their children were massacred by the Japanese in 1945.

## Mga barangay

Nababanga an Alburquerque sa 15 barangay.

*Cabatang 
*Cagongcagong 
*Cambaol 
*Cayacay 
*Del Monte 
*Katipunan 
*La Hacienda 
*Mahayag 
*Napo 
*Pagahat 
*Poblacion (Calingganay) 
*Progreso 
*Putlongcam 
*Sudlon (Omhon) 
*Untaga 

## Demograpiko

## Mga alkalde

Lista kan mga dating alkalde kan Alicia:
* Pedro Huiso1950–1955
* Exequiel Madriñan
* Leoncio Garcia1956–1959
* Jesus Madriñan1960–1980
* Dominador Molina1980–1987
* Exequiel Madriñan Jr1988–1995
* Basilio Balahay1995–2001
* Bienvenido Molina2001–2007
* Pedro Miasco2007–2010
* Marnilou Ayuban2010–

## Kataytayan nin ladawan


Alicia Bohol 3.JPG|Poblacion and public market
Alicia Bohol 1.JPG|Plaza and town hall
Alicia Bohol 2.JPG| Residential street in Alicia
aliciachurch.jpg|Church
Alicia_hills_Bohol.jpg|Tanawon sa Alicia


## Toltolan

## Mga panluwas na takod
* PhilAtlas.com
* Philippine Standard Geographic Code
* Local Governance Performance Management System
* Official website of Alicia, Bohol
Alburquerque

An **Alburquerque** sarong ikalimang klaseng banwaan sa provincia kan Bohol, Filipinas. Inaapod man an banwaan sa halipot na ngaran na "Albur". An designadong zip code kaini iyo  .  Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado.

Yaon dati sa Alburquerque an saro sa pinakahalaba asin pinakamagabat na mga sawa na nabibihag o napapangatamanan, sa labang 23 pye (7.0 m), igwang gaba na 620 lb (280 kg) asin taba na 34 in (860 mm). An babaing sawa nagadan kan 2013, alagad mahihiling pa ini sa sarong eksibit.

## Mga barangay

Nababanga an Alburquerque sa 11 barangay.

* Bahi
* Basacdacu
* Cantiguib
* Dangay
* East Poblacion
* Ponong
* San Agustin
* Santa Filomena
* Tagbuane
* Toril
* West Poblacion

## Demograpiko

## Turismo

An munisipalidad kan Alburquerque igwa nin mga natural na kangangalasan asin saradit na lokal na industriya siring kan pagluto nin kalamay, kinaugalian na paagi nin paggibo nin kuron, asin an paghabol kan *raffia* gamit an tradisyonal na panghabol.

### Kulturang Pamana

Bongabong House Alburquerque 001.JPG|Harong kan Bungabong
Manlangit House Alburquerque 002.JPG|Harong kan Malangit
Plaza House Alburquerque 002.JPG|Harong kan Plaza
Sinajon House Alburquerque 002.JPG|Harong kan Sinajon


## Toltolan

## Mga panluwas na takod
* PhilAtlas.com
* Philippine Standard Geographic Code
* Local Governance Performance Management System
* Official website of Alburquerque, Bohol 
* Municipality of Alburquerque
David Bedard

Si **David Peter Bédard** (ipinangakì kan Oktobre 23, 1965) sarong reteradong paratabsong kan Kanada na pigrepresentar an saiyang nacion nin apat na surunod sa Pantig-Init na Olimpiada poon 1984. Duwang beses siyang nakaguno nin medalya sa Pan Amerikanong Karawat (1987 asin 1995).

Namundag siya sa Montreal.

## Hihilngan
* Canadian Olympic Committee 
* Pambisto
Konstitusyon kan Filipinas

An **Konstitusyon kan Filipinas** an pinakahalangkaw na ley kan Republika kan Filipinas.

## Mga panluwas na takod
* Koleksyon nin mga Konstitusyon kan Filipinas 
* Konstitusyon kan Biak-na-Bato 
* Konstitusyon kan Biak-na-Bato  Bersyon sa Kastila
* Biak-na-Bato Constitution  Bersyon sa Tagalog
* An Konstitusyon nin Malolos kan 1899 
* An Konstitusyon nin Malolos kan 1899  Bersyon sa Kastila
* An Konstitusyon kan 1935 
* An Konstitusyon kan 1943 
* An Konstitusyon kan 1973 
* An Probisyonal na Konstitusyon kan 1986 
* An Konstitusyon kan 1987 
* An Komisyon Konsultatibo (The ConCom)
* Complete Enterong teksto kan gabos na Konstitusyon kan Filipinas
Inot na Republika kan Filipinas

An **Inot na Republika kan Filipinas**, opisyal na inaapod na ***Republica Filipina*** (Ingles: *Philippine Republic*) iyo an gobyerno kan Filipinas na pigtugdas kasabay kan paghayag kan Konstitusyon kan Malolos kan Enero 23, 1899 sa Malolos, Bulacan hanggan sa pagdakop asin pagsukò ni Emilio Aguinaldo sa mga suldados na Amerikano kan Marso 23, 1901 sa Palanan, Isabela na nagtapos sa Inot na Republika. Ini an inot na republikang ipigtugdas sa Asya kan mga Asyano.

## Mga panluwas na takod
* An Republikang Malolog
* An Enot na Republika kan Filipinas sa Malolos
Simbahan kan Barasoain

An **Simbahan kan Barasoain** sarong Katolikong simbahan na mananagbuan sa ciudad nin Malolos sa Bulacan.

Si Rev. Francisco Royo, O.S.A. an nagpatogdok kan simbahan asin ini nasulo kan Mayo 1884. Pagsunod na taon, pinahirahay ni Rev. Jusn Giron, O.S.A.

Digdi ginibo an tolong importanteng panyayari sa historya kan Filipinas: an pagtiripon kan Enot na Kongreso kan Filipinas kan Septyembre 15, 1898; an pagpanday sa Konstitusyon kan Malolos poon Septyembre 29, 1898 hanggan Enero 21, 1899; asin an pagtogdas sa Enot na Republika kan Filipinas kan Enero 23, 1899.

Sa ri'gon kan Dekreto Presidensyal Nu. 260, an simbahan na ini pigbantolin bilang Santuario Nasyonal ni Presidente Ferdinand Marcos kan Agosto 1, 1973. Ini nagin man lugar kan paginagurar kan pagkapresidente ni Emilio Aguinaldo asin ni Joseph Estrada.

## Hilingon man

* Katedral nin Malolos

## Mga panluwas na takod

*
Komisyon sa Wikang Filipino

An **Komisyon sa Wikang Filipino** (*Komisyon sa Tataramon na Filipino* sa Bikol) an opisyal na institusyon kan govierno na namandohan na pauswagon, pangatamanan asin paurogon an mganiriba-ibang lokal na tataramon sa Filipinas. Binilog ini kan 1987 Konstitusyon kan Filipinas asin kan naenot pa kan dekada 1930 komo **Surian ng Wikang Pambansa.**

## Hilingon man
*Tataramon na Filipino

## Ginunoan




## Mga panluwas na takod
*Official website 
*Backup site
*The Language Planning Situation in the Philippines , by Andrew Gonzalez, FSC