open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mohamed Atta

Si **Mohamed Atta** (1 Septyembre 196811 Septyembre 2001) sarong Ehiptong terorista na hijacker para sa al-Qaeda. Sa ideolohiya, sarong pan-Islamista, siya an ringleader sa Septyembre 11 mga pag'atake asin siya mismo an hijacker-piloto kan American Airlines Flight 11, na saiyang tuyong ibinangga' sa North Tower kan orihinal na World Trade Center komo parte kan koordinadong mga paghugot-atake. Edad 33, siya an pinakagurang sa mga 19 mga hijacker na kadaramay sa misyon. Bago kan pag'atake, siya inhinyero sa konstruksyon.

Namundag asin nagdakula sa Ehipto, si Atta nag'adal arkitektura sa Cairo University, naggradwar kan 1990, asin nagdagdag-adal nin postgraduate sa Alemanya sa Hamburg University of Technology. Sa Hamburg, si Atta naimbwelto sa   al-Quds Mosque kun saen saiyang nanumpongan si Marwan al-Shehhi, Ramzi bin al-Shibh, asin Ziad Jarrah, kan sinda binilog an inapod na Hamburg cell. Si Atta nawara' sa Alemanya magkapirang beses, nagperegrino sa hajj kan 1995 asin man nabisto si Osama bin Laden asin ibang mga nakakataas na mga al-Qaeda lider sa Apganistan mga taon 1999 sundo amay na 2000. Si Atta asin saiyang mga kaapil sa Hamburg cell napag'alok ni bin Laden asin ni Khalid Sheikh Mohammed para sa sarong "operasyon sa eroplano" sa Esatados Unidos.

Si Atta nagbalik sa Hamburg kan Pebrero 2000 asin nagpoon nang mga'usisa manongod sa flight training sa Estados Unidos kun saen siya, si Jarrah, asin si al-Shehhi nagarabot kan Hunyo sa pag'adal pagpiloto nin eroplano, nsa nakua an instrument ratings kan Nobyemnbre. Poon Mayo 2001, si Atta nag'asikaso sa pag'arabot kan mga katuruwang sa pagbraso kan mga pasaherong asin mga tripulante  makikipagtusay sa aktong saindang konttrolan an eroplano. Kam Hulyo, si Atta nagpaEspanya ta sasabaton si bin al-Shibh ngani maplantsa an plano nin pag'hijack, asin kan Agosto nagsagin mga pasahero komo sarong pagmasid na sakay kun pano an mga detalye kan pag'atake maimplementar na daing sa'bit.

Sa pagkaaga nin 11 Septyembre 2001, si Atta asin saiyang pag'iriba nagsakay asin dagos pig'hijack an American Airlines Flight 11, asin si Atta naghugot na ibinudal sa 1 World Trade Center (an North Tower). Sobra 1,600 katawo an nagkagaradan resulta kan paglamasa sa tower, dagos pagsulo kaini asin paglakma' kan ediisyo, Masabi siya an nagin responsable sa solong pagpabagsak nin eroplano na kadakuldakul nagadan sa panahon na idto, asin ini an solong teroristang atake na nagkawsang kanigoan nautaan-buhay.

## Toltolan
Tengwar

An eskriturang **Tengwar** () iyo an sarong artipisyal na eskritura, saro sa nagkapirang eskriturang tinugdas ni J. R. R. Tolkien, an awtor kan *[[The Lord of the Rings]]*. Sa laog kan konteksto kan piksyunal na kinaban nin Tolkien, an Tengwar inimbento ni Elf Fëanor, asin enot na isinurat sa mga tataramon na Elvish siring kan Quenya asin Telerin. Sa huri sarong dakulang bilang nin  mga tataramon na tinugdas ni Tolkien an nakasurat gamit an  Tengwar, kabali an Sindarin. Ginamit ni Tolkien an Tengwar tanganing isurat an Ingles: sa totoo sana, kadaklan kan mga sampol kan Tengwar ni Tolkien's Tengwar ipinansurat sa Ingles.

## Toltolan
Bokabularyo

An **bokabularyo** (midbid man bilang **lexicon**) iyo an sarong set nin mga kataga, tipikal na sarong set sa sarong tataramon o an set na midbid sa sarong indibidwal. Guminikan an *bokabularyo* sa Latin na , nangangahulugan na "sarong kataga, ngaran". Minabilog iyan nin essential component nin tataramon asin komunikasyon, nakakatabang sa pagpahayag nin mga kaisipan, ideas, emosyon, asin impormasyon.
Linggwistikong diskriminasyon

An **linggwistikong diskriminasyon** (pig-aapod man na **glottophobia**, **linguicism** asin **languagism**) iyo an bakong patas na pagtrato sa mga tawo basado sa saindang paggamit nin tataramon asin an karakteristiko kan saindang pagtaram, siring kan saindang enot na tataramon, saindang accent, an nahihiling na sukol kan saindang bokabularyo (kun baga an parataram naggagamit nin komplikado asin manlaenlaen na mga kataga), saindang modality, asin an saindang syntax. Por ehemplo, an parataram nin Occitan sa Pransya posibleng trataron nin laen sa parataram nin Pranses.

## Toltolan
Nicotiana rustica

An ***Nicotiana rustica***, komun na midbid bilang **Aztec tobacco** o **strong tobacco**, iyo an sarong rainforest na tinanom sa pamilyang Solanaceae na katutubo sa Habagatan na Amerika. Saro iyan na *very potent variety* nin tabako, kompwesto nin sagkod sa siyam na beses kadakol na nikotina kaysa sa komun na mga espesye nin *[[Nicotiana]]* siring kan *[[Nicotiana tabacum]]* (common tobacco). Urog na espesipiko, an dahon kan *N. rustica* igwang *nicotine content* na mas halangkaw sa 9%, kun saen an dahon kan ''N. tabacum'' igwang haros 1 sagkod 3%. An halangkaw na konsentrasyon nin nikotina sa saiyang mga dahon piggigibo iyan na kapakipakinabang sa pagprodusir nin pestisidyo, asin igwa iyan nin mahiwas na baryedad nin mga paggamit na espesipiko sa mga kultura sa bilog na kinaban. Alagad, an *N. rustica* dai na pigkukultibar sa Amihanan na Amerika (apwera sa sadit na kantidad kan mga certain Native American tribes) huli ta an ''N. tabacum'' rinibayan iyan.

## Mga paggamit

### Vietnam

Pig-aapod an tinanom na *Thuốc lào* sa Vietnam, asin pinakakomun na pigsisigarilyo pagkatapos na magkakan na basogon na marhay tanganing "makatabang sa pagtunaw", o kaiba an green tea o lokal na serbesa (pinakakomun an baratong bia hơi). An "rít" nin thuốc lào pigsundan nin dakol na nikotina pasiring sa bloodstream inducing strong dizziness na nagtatagal nin nagkapirang mga segundo. An mga makusog na magsigarilyo nasasakitan sa intense volume nin aso asin sa halangkaw na nicotine content; side effects kabali an nausea asin pagsuka.

Igwang dakol na mga "brands" nin tabako, na an kadaklan espesipiko sa rehiyon na sinda pigpatalubo. Kadaklan sa mga "brands" na ini mellow in flavor asin epekto, an iba nakakapakusog, asin an iba midbid huli sa saindang relaxing properties.

Water pipes can be found everywhere, and are a fixture of local tea booths, eateries, and cafes. It is common to find a table with a small box of tobacco at these establishments from which anyone can help themselves to a bowl during a tea or work break.

An pagkakalaen sa pag-ultanan kan pagsigarilyo nin thuốc lào asin sa paggamit nin iba pang mga tabako iyo an sa paagi nin pagkonsumo, na an thuốc lào pigkonsumo na igwang water pipe. Pigpresentaran an parasigarilyo nin *bamboo pipe* pig-aapod na *điếu cày* (English: "farmer's pipe") o sarong seramikong hookah pig-aapod na *điếu bát*. Kun minsan pigsisigarilyo man iyan sa urog na bakong komun na pipa midbid bilang *điếu ống*. Pigkakaagan an pipa nin *appropriate amount* nin tubig asin diit na *amount* nin thuốc lào rinunot sa sarong mangko.

Piglalaadan an tabako asin pighahangos tanganing makagibo nin aso sa laog kan pipa, bago iluluwas an aso sa hinangos, pigbaliktad an proseso kan aire sa pipa sa paagi kan huyop diyan tanganing i-*pop out* an tabako. An parasigarilyo pighahangos, parating pigpapatagilid an pipa paitaas sa haros *horizontal position* (alagad bakong biyo, huli ta an tubig mapasiring sa ngimot).

## Toltolan
Parasikolohiya

An **parasikolohiya** iyo an pag-aadal kan suboot sikikong phenomena (extrasensory perception, telepatiya, teleportasyon, prekognisyon, clairvoyance, sikokinesis (pig-aapod man na telekinesis), asin psychometry) asin iba pang mga paghinangakong paranormal, por ehemplo, idtong igwang kinaaraman sa near-death experiences, synchronicity, apparitional experiences, asbp. Pigkritiko bilang sarong seudosiyensya, an mayoriya kan *mainstream* na mga siyentista pigsasayumahan iyan. Pigkritiko an parasikolohiya huli sa nagpadagos na imbestigasyon sa ibong kan dai nakayanan na magtao nin reproducible na ebidensya para sa eksistensya kan maski arin na psychic phenomena pagkatapos kan labi sa sarong siglong pagsaligsig.

An pagsaligsig sa parasikolohiya bihirang maglataw sa mainstream scientific journals; sarong dikit na niche journals napupublikar nin dakol na mga papeles manungod sa parasikolohiya.

## Toltolan
Robert Wadlow

Si **Robert Pershing Wadlow** (Pebrero 22, 1918  Hulyo 15, 1940), midbid man na **Alton Giant** asin an**Higante nin Illinois**, sarong lalaking Amerikano. Siya an pinakahalangkaw na persona sa historyang nakarekord na daing duda may ebidensyang tunay igdi. Si Wadlow namundag asin nagdakula sa Alton, Illinois, sarong sadit na siyudad harani sa St. Louis, Missouri.

An langkaw ni Wadlow  manta an saiyang timbang nag'abot  kan siya nagadan sa edad na 22. An saiyang pagkalampyagaw asin pagkadakula huli sa  hypertrophy kan saiyang pituitary gland, na naresulta sa abnormal na lebel kan human growth hormone (HGH).

## Kamayi nin buhay

Si Wadlow namundag sa  Alton, Illinois, kan Pebrero 22, 1918, ki Harold Franklin asin Addie May (Johnson) Wadlow, asin pinakamatua sa limang aki. Siya mas halangkaw na saiyang ama kan edad 8, asin  kan yaon siya sa elementarya, sarong sadyang tukawan an ginibo para saiya. Siya kaapil sa eskwelahan sa sarong klab sa lenggwaheng Aleman asin Kamera bagpo siya naggradwar. Sa panahon na siya nagtapos sa pagklase sa Alton High School kan 1936, siya . He enrolled in Shurtleff College with the intention of studying law.

## Sa pagkagurang

Si Wadlow nangaipo nin brace o suportang metal kun naglalakaw asin mayo haros siyang namamate sa poro kan  saiyang mga tabay asin bitis ta garo namamagol, alagad dai lamang siya naggamit wheelchair.

Si Wadlow nagin sarong celebrity paka tour kan 1936 sa Estados Unidos kaiba an Ringling Brothers Circus, na naglibot sa Madison Square Garden asin sa Boston Garden sa center ring (pero bako sa sideshow). Durante kan saiyang mga pagbibista, habo siyang magsulot nin kupya asin amerikanang de ikog siring kan sa pagbado sa sirko, siya nagubing lang kan normal niyang pagbabado na pan-aroaldaw].

## Toltolan
Teleportasyon

An **teleportasyon** iyo an hipotetikong pagbalyo nin matter o enerhiya gikan sa sarong punto pasiring sa saro pa na mayong pagbyahe sa pisikal na espasyo sa pag-ultanan ninda. Saro iyan na komun na pig-oolayan sa science fiction asin literaturang pantasya. An teleportasyon parating pigpapadis sa time travel, huli ta an pagbyahe sa pag-ultanan nin duwang punto nangangaipo nin dai aram na peryodo nin panahon, kun minsan *being immediate*. An apport iyo an kaagid na phenomenon na tinampok sa parasikolohiya asin spiritualism.

## Toltolan
Katsuya Jounouchi

Si **Katsuya Jonouchi** (城之内 克也 *Jōnouchi Katsuya*) sarong muknang-isip na karakter sa seryeng manga asin anime nin *[[Yu-Gi-Oh!]]* na mas midbid bilang **Joseph "Joey" Wheeler**.

Saro si Katsuya Jounouchi sa mga amigo ni Yuugi Mutou asin kaiba niya sa *Duel Monsters Games* saka saro sa mga karibal ni Seto Kaiba.

## Mga ''Monster Card''
* Red-Eyes Black Dragon
* Jinzo 
* Flame Swordsman
* Masaki the Legendary Swordsman
* Tiger Axe
* Baby Dragon
* Time Wizard
* Thousand Dragon
* Leogun
* Axe Raider
* Rock Ogre Grotto #1
* Swamp Battleguard
* Armored Lizard
* Battle Steer
* Garoozis
* Rude Kaiser
* Kojikocy
* Battle Warrior
* Black Skull Dragon
* Giltia the Dark Knight
* Red Eyes Black Metal Dragon
* Sword Hunter
* Mad Sword Beast
* Goblin Attack Force
* Panther Warrior
* Alligator's Sword 
* Swordsman of Landstar
* Parasite Paracide 
* Little Winguard
* Gearfried the Iron Knight
* Insect Queen
* Alligator Sword Dragon 
* Rocket Warrior
* Legendary Fisherman
* Fortress Whale
* Hayabusa Knight 
* Cyber Harpie 
* Black Flare Knight
* Gilford the Lightning
* M-Warrior #1
* Hero of the East
* Fiend Megacyber
* Fiber Jar
* Neko Mane King
* Gearfried the Swordmaster
* Marauding Captain
* Blue Flame Swordsman
* Cyber-Tech Alligator
* Knight of Landstar
* Sasuke Samurai 

## Mga ''Spell Card''
* Shield and Sword 
* Salamandra
* Scapegoat 
* Graceful Dice *(Angel's Dice)*
* Polymerization 
* Lightning Blade
* Giant Trunade 
* Raigeki 
* Hinotama 
* Attrition
* Meteor of Destruction
* Foolish Burial
* Pot of Greed
* Arduous Risk
* Harpy's Feather Duster
* Block Attack
* Question 
* Gust Fan
* Legendary Sword
* Monster Reborn 
* The Warrior Returning Alive
* Dark Dragon Ritual
* Premature Burial
* Dangerous Machine Type 6

## Mga ''Trap Card''
* Kunai with Chain 
* Graverobber
* Trap Hole 
* Skull Dice
* Magic Arm Shield 
* Fairy Box 
* Energy Drain
* Bottomless Trap Hole
* Gamble
* Drop Off
* Nutrient Z
* Metalmorph

## Tribiyal na impormasyon
* Kapag pinagsumpay mo an pangaran ni Yuugi asin Jounouchi ini magiging 友情 Yu-Jyo na boot sabihon pagkaaramigo.

## Toltolan
* Takahashi, Kazuki (2002). *Yu-Gi-Oh! Characters Guide Book - The Gospel of Truth* (遊戯王キャラクターズガイドブック―真理の福音―). Shueisha. ISBN 4-08-873363-0
* Takahashi, Kazuki (2002). *Yu-Gi-Oh! Volume 7* (English version). VIZ Media.
Combretum

An ***Combretum***, an **mga bushwillow** o **kombretum** minakompuesto kan tipo genus kan pamilyang Combretaceae. An genus binibilog nin mga 272 na species nin mga kahoy asin mga doot, na kadaklan kaini mga tubong tropikal asin timog na Aprika, mga 5 sa Madagascar, alagad igwa pang iba na tubong tropikal na Asya, New Guinea asin Bismarck Archipelago, Australia, asin tropikal na Amerika. Mga 17 species sa genus *Quisqualis* an kapareho nanggad kan *Combretum* asin ngonyan pigklasipikar bilang mga species kan genus. Dawa ngani medyo nakakagiromdom sa mga willow (*Salix*) sa saindang habitus, bako sindang partikularmenteng haraning mga paryentes kaini.

## Mga species
* *[[Combretum albopunctatum]]* Suess.
* *[[Combretum album]]* Pers.
* *[[Combretum apiculatum]]* Sond. 
* *[[Combretum bracteosum]]* (Hochst.) Brandis
* *[[Combretum bruneelii]]* De Wild. 
* *[[Combretum caffrum]]* (Eckl. & Zeyh.) Kuntze
* *[[Combretum celastroides]]* Welw. ex M.A.Lawson
* *[[Combretum coccineum]]*  (Aubl.) Engl. & Diels
* *[[Combretum collinum]]* Fresen.
* *[[Combretum comosum]]* G.Don
* *[[Combretum decandrum]]* Ruiz & Pav. ex G.Don 
* *[[Combretum discolor]]* Taub.
* *[[Combretum dolchipeles]]* - Nigeria
* *[[Combretum edwardsii]]* Exell
* *[[Combretum elaeagnifolium]]* Planch. 
* *[[Combretum elaeagnoides]]* Klotzsch
* *[[Combretum engleri]]* Schinz
* *[[Combretum erythrophyllum]]* (Burch.) Sond.
* *[[Combretum flagrocarpum]]* Herb. ex C.B.Clarke 
* *[[Combretum fragrans]]* F.Hoffm.
* *[[Combretum fruticosum]]* (Loefl.) Stuntz
* *[[Combretum grandidieri]]* Drake
* *[[Combretum holstii]]* Engl.
* *[[Combretum imberbe]]* Wawra
* *[[Combretum kraussii]]* Hochst.
* *[[Combretum latifolium]]* Blume
* *[[Combretum micranthum]]* G.Don
* *[[Combretum moggii]]* Exell
* *[[Combretum molle]]* R.Br. ex G.Don
* *[[Combretum mossambicense]]* (Klotzsch) Engl.
* *[[Combretum nelsonii]]* Duemmer
* *[[Combretum obovatum]]* F.Hoffm.
* *[[Combretum padoides]]* Engl. & Diels
* *[[Combretum paniculatum]]* Vent. : sin. *C. microphyllum* Klotzsch
* *[[Combretum petrophilum]]* Retief
* *[[Combretum pisoniiflorum]]* (Klotzsch) Engl.
* *[[Combretum psidioides]]* Welw.
* *[[Combretum racemosum]]* P.Beauv.
* *[[Combretum razianum]]* K.G.Bhat 
* *[[Combretum quadrangulare]]* Kurz
* *[[Combretum schumannii]]* Engl.
* *[[Combretum vendae]]* A.E.Van Wyk
* *[[Combretum wattii]]* Exell
* *[[Combretum woodii]]* Duemmer
* *[[Combretum zeyheri]]* Sond.

## Toltolan
Karob

An **karob** (*Ceratonia siliqua* ) sarong namumurak na perming berdeng kahoy o palungpong sa subpamilyang Caesalpinioideae kan pamilya nin mga legume, Fabaceae. An kahoy na karob tubong rehiyon kan Mediteraneo asin sa Tahaw na Sirangan. Ini lakop na pigkukultibar huli sa saiyang kakanon na prutas, na nagkukua nin porma nin mga pisog nin pisog, asin bilang sarong ornamental na kahoy sa mga hardin asin tanawon. An Espanya iyo an pinakadakulang prodyuser kaini, sunod an Italya asin Moroko.

An mga karob pod igwa nin nagkapirang aplikasyon sa pagluto, kabali an sarong pulbos o mga chips na pwedeng gamiton bilang alternatibo sa tsokolate. An mga pisog ginagamit sa pagprodusir nin locust bean gum o carob gum, sarong komun na pampahibog na ginagamit sa pagproseso nin kakanon.

## Toltolan
Granada

An **granada** (*Punica granatum*) sarong namumunga, nagdadahon na palungpong sa pamilyang Lythraceae, subpamilyang Punicoideae, na natalubo sa pag'oltan nin 5 sagkod 10 m (16 asin 33 pye) an langkaw. Mayaman sa simboliko asin mitolohikong asosasyon sa kadakol na kultura, ini pighuhuna na nagpoon sa Afghanistan asin Iran bago ini pig-introdusir asin pig-eksportar sa ibang parte kan Asya, Aprika, asin Europa.

## Toltolan
Nikotina

An **nikotina** iyo an sarong natural na naprodusir na alkaloid sa pamilyang nightshade nin mga tinanom (pinakapredominante sa tabako asin *[[Duboisia hopwoodii]]*) asin lakop na ginamit na is widely used recreationally bilang sarong stimulant asin anxiolytic. Bilang sarong pharmaceutical drug, ginamit iyan para sa smoking cessation tanganing i-*relieve* an withdrawal symptoms. Nagseserbi an nikotina bilang sarong receptor agonist sa kadaklan na nicotinic acetylcholine receptors (nAChRs), apwera sa duwang nicotinic receptor subunits (nAChRα9 asin nAChRα10) kun saen iyan nagseserbi bilang sarong receptor antagonist.

## Toltolan
Natural na produkto

An **natural na produkto** iyo an sarong natural na compound o substance na prinodusir nin sarong buhay na organismo—boot sabihon, manunumpungan sa naturalesa. Sa mahiwas na sentido, an mga natural products kabali sa maski arin na substance na prinodusir nin buhay. An mga natural products pwede man na ipreparar sa paagi kan chemical synthesis (semisynthesis asin total synthesis asin ginampanan an sentral na papel sa pagpaurog kan lado nin organic chemistry sa paagi kan magtao nin maka-agyat na synthetic targets). An terminong *natural product* pinalakop para sa mga komersyal na katuyuhan tanganing magpanungod sa kosmetiko, dietary supplements, asin mga kakanon na prinodusir gikan sa natural na mga gunuan na mayong dugang na artipisyal na mga sangkap.

An mga natural na gunuan posibleng maggiya sa basic research sa potensyal na bioactive components para sa komersyal na pagpaurog bilang lead compounds sa drug discovery. Minsan ngani an mga natural products nakapag-inspirar nin nagkapirang mga bulong, drug development gikan sa mga natural na gunuan nakaresibi nin nagdidikit na atensyon kaidtong ika-21 na siglo kan mga kompanyang pharmaceutical, nin kabtang huli sa unreliable access asin suplay, intellectual property, gastos, asin profit concerns, seasonal o environmental variability nin komposisyon, asin an kawàran nin gunuan huli sa naghahalangkaw na pagkapuho. Sa ibong kaini, an mga natural products asin an saindang derivatives na accounted man giraray sa haros 10% nin bagong pag-apruba nin mga bulong sa pag-ultanan kan 2017 asin 2019.

## Toltolan
Ezo

An  iyo an  Hapones na termino na sa historya ini mapadapit sa mga himanwa asin kadagaan sa bandang norte-subangan kan islang hapones na Honshu. Igdi kabarali an bandang amnayan na Hapones na isla nin Hokkaido, na ini nagribay kan apod na "Ezo" sa "Hokkaidō" kan 1869, asin minsan kabali an Sakhalin saka an mga Islang Kuril. An katagang *Ezo* nangangahulogan na 'an mga barbarikong pasayan' sa Hapones.

Dapit sa mga nagbabanwa diyan sa ronang iyan, an parehong duwang kanji na ginuguhit *Ezo* nauusar man na kun basahon maluwas *[[Emishi]]*.  An mga kapag'araki kan mga nagbabanwang ini posible may relasyon sa himanwang Ainu kan presenteng panahon.

## Etimolohiya
An mga ginikanan na hapones na kaiba an etimolohiya naglaladawan kan *Ezo* posible sarong subli-tataramons sa Ainu na kataga  boot sabihon . An termino enot napatibay sa Hapones sa sarong teksto haleng 1153 na nagsususog sa mga bakong-Hapones na mga tawo nag'eerok sa bandang norte-subangan nin Honshū, asin ngapit kan 1485 mapadapit naman sa mga islang bandang norte kun saen nagbabanwa an mga tawong ini, primeramente sa Hokkaido, Karafuto (i.e. Sakhalin), asin sa mga  Islang Kuril.

An pagkasurat na kanji basado sa mga kahulogan kan mga kinurit o karakter, mas kisa sa tanog sa phonetics (jukujikun), asin ini binibilog kan mga karakter  pakahulogan  asin  pakahulogan . An pag'usar kan mga karakter para sa  seguro nagtutungod sa haralabang mga "balukag" (antennae) kan mga hayop na ini, na garo baga pigpapadapdrigan an mga prominenteng mga barabas makukua sa mga lawog kan mga lalaking Ainu.

An pakasurat na *Yezo* pigpanalmingan an paqsaboot , kan an mga Europeo enot na gayong nakatongtong sa Hapon. Ining historikal na pakasurat (ispeling) na nag'aanino sa sayantipikong Latin na terminong , siring sa *[[Fragaria yezoensis]]* asin *[[nori|Porphyra yezoensis]]*. Pero alagad, igwa man mga species nag'uusar ibang pagka-ispeling, arog kan Hapones na scallop na midibd bilang .

## Toltolan
Kahadian nin Kumalarang

An **Kahadian nin Kumalarang** o "古麻剌朗" sa mga suanoy na teksto kan Sina, sarong prekolonyal na kahadian nin Filipino na namumugtak sa kun ano an ngunyan na banwaan nin Kumalarang sa Rawis nin Zamboanga.

An Kumalarang nakalista sa *[[Ming Shilu]]* (an mga talaan kan imperyo kan mga emperador kan dinastiyang Ming) kaiba an ibang mga kahadian sa Insular na Habagatan-subangan na Asya (halimbawa, Malacca, Brunei, Sulu) bilang sarong polity na tinawan nin imperyal na selyo kan Emperador na Ming kan kabangaan kan ika-15 siglo.

## Mga toltolan
Sandao

An **Sāndǎo** (), midbid man sa **Sanyu** () asin **Sanshu** (; ), sarong koleksyon nin sarong prehispaniko na mga polisiya kan Filipinas na nakatala sa mga talaan kan Sina bilang sarong nasyon na nag-ookupar kan mga isla nin  ( Calamian sa ngunyan na aldaw),  (Palawan sa ngunyan na aldaw), asin  (posibleng Pulilan, harani sa ngunyan na panahon na Manila). Sa Chinese Gazetteer an Zhūfān zhì 諸蕃志 (1225), sinda ilinadawan bilang mga estadong tributaryo kan mas makapangyarihan na nasyon kan Ma-i () na nakasentro sa haraning Mindoro.

Ilinadawan ninda an Sandao nin arog kaini:

An Sandao nagdanay na mga estadong sanga kan Ma-i sagkod na an mga teritoryo kaini sinakyada kan Sulu asin Brunay. marking the end of their independence.

## Mga toltolan
Sanmalan

An polity kan **Sanmalan** sarong prekolonyal na estado kan Filipinas na nakasentro sa kun ano an ngonian Zamboanga.. An kapitolyo posibleng nakamugtak sa modernong Siyudad nin Zamboanga, na parte kan ginikanan na daga kan mga subong mga tawong Subanon, na iyo an mayoriya sa rawis nin Zamboanga kan panahon na idto.

Nasambitan ini sa mga talaan kan Sina bilang "Sanmalan" (三麻蘭) asin pinamamayuhan daa nin sarong Rajah Chulan, na nagsugo kan emisaryo na si Ali Bakti sa korte imperyal kan Sina kan 1011 CE. An pag-omaw na itinao ni Rajah Chulan sa Emperador kan Sina kabali an mga aromatiko, mga date, mga gamit na salming, marfil o *ivory*, mga peach, pino na asukar, asin tubig-rosas, na nagsusuherir na an Sanmalan igwa nin mga koneksyon sa komersyo sa Sulnopan na Asya. 

An huring Sina na historikal na kronolohiya na Zhufan Zhi 諸蕃志 ipinublikar kan 1225; nagsurat giraray manungod sa Sanmalan alagad ini midbid na bilang Shahuagong. Sa kabaliktaran kan nakaaging pagsambit kaini bilang sarong emporium nin komersyo, ini nagin sarong estadong pirata na pinapaandar kan pagsakyada nin mga oripon.

Kan mag-abot an mga Kastila, tinawan ninda nin estadong protektorado an suanoy na semi-independienteng Sanmalan na nainot sainda, dating sarong protektorado kan Sultanato nin Sulu.. Under Spanish rule, the location of Sanmalan received Mexican and Peruvian military immigrants. Pagkatapos nin sarong rebelyon laban sa pamamahala kan Espanya, an estado na nagsalida sa Espanya asin nabuhay sa kun ano an dating lokasyon kan Sanmalan, iyo an halipot na Republika nin Zamboanga.

## Mga toltolan
Plesiosaurus

An ***Plesiosaurus*** (Griego: πλησίος (*plesios*), harani sa + σαῦρος (*sauros*), tuko) sarong genus nin napuho na, darakulang reptilya sa dagat na nabuhay kan Amay na Jurassic. Midbid ini sa haros kumpletong mga kalabera gikan sa mga Lias kan Inglaterra. Nabibisto ini sa sadit na payo, halaba asin payat na liog, mahiwas na hawak na garo pawikan, halipot na ikog, asin duwang padis nin darakula asin halabang sagwan. Itinao kaini an pangaran kaini sa orden na Plesiosauria, na kun saen ini sarong amay, alagad medyo tipikal na miyembro. Igwa sana ining sarong species, an tipo, *Plesiosaurus dolichodeirus*. An ibang mga species na dati itinalaga sa genus na ini, kabali an *P. brachypterygius*, *P. guilielmiimperatoris*, asin *P. tournemirensis* itinalaga giraray sa mga bagong genera, arog kan *Hydrorion*, *Seeleyosaurus* asin *Microcleidus*.

## Toltolan
Danaw Nyos

An **Danaw Nyos** ( ) iyo an sarong crater lake sa  Northwest Region kan Cameroon, namumugtak sa haros  northwest of Yaoundé, an kapitolyo. Sarong hararom na danaw an Nyos halangkaw sa tampi kan sarong bakong aktibong bulkan sa Oku volcanic plain sa Cameroon line nin mga bulkanikong aktibidad. An volcanic dam iyo an bagsakan kan mga tubig sa danaw.

An buksan nin magma namumugtak sa irarom kan danaw asin nag-uula nin carbon dioxide () pasiring sa tubig, pigliliwat iyan pasiring sa carbonic acid. Saro sana an Nyos sa tulong danaw na midbid na *saturated* nin carbon dioxide sa arog kaining paagi, asin kun siring *prone to* limnic eruptions (an iba iyo an Danaw Monoun, siring man sa Cameroon, asin Danaw Kivu sa Democratic Republic of Congo asin Rwanda).

## Toltolan
Leiopus

An ***Leiopus*** sarong genus nin mga longhorn beetles kan subfamily Lamiinae.

## Mga species
* *[[Leiopus femoratus]]* Fairmaire, 1859
* *[[Leiopus kharazii]]* Holzschuh, 1974
* *[[Leiopus linnei]]* Wallin, 2009 
* *[[Leiopus nebulosus]]*
* *[[Leiopus punctulatus]]* (Paykull, 1800)
* *[[Leiopus syriacus]]* Ganglbauer, 1884

## Toltolan
Danaw Kivu

An **Danaw Kivu** iyo an saro sa Darakulang Danaw kan Aprika. Namumugtak iyan sa kasagkoran sa pag-ultanan kan Democratic Republic of the Congo asin Rwanda, asin namumugtak sa Albertine Rift, an solnopan na sangay kan East African Rift. An Danaw Kivu nagbubulos pasiring sa Salog Ruzizi, na nagbubulos pahabagatan pasiring sa Danaw Tanganyika. Kaidtong 1894, sarong opisyal na Aleman asin colonial ruler na si Gustav Adolf von Götzen iyo an enot na nakarekord na Europeo na buminista sa danaw.

Sa nakaagi, an Danaw Kivu nagbubulos paamihanan, nagkokontribwir sa Puting Nile. Haros 13,000 sagkod 9,000 taon an nakaagi, bulkanikong aktibidad inulangan an *outlet* kan Danaw Lake Kivu sa *watershed* kan Nile. Nagproprodusir an bulkaninsmo nin mga kabubuldan, kabali an Virungas, na nagbutwa sa pag-ultanan kan Danaw Kivu asin Danaw Edward, sa amihanan. An tubig gikan sa Danaw Kivu pinwersa pahabagatan pasiring sa Ruzizi. Ini, bilang resulta, pinahalangkaw an lebel kan Danaw Tanganyika, na nagsupay paibaba sa Salog Lukuga.

Saro an Danaw Kivu sa tulong danaw sa kinaban, kaiba an Danaw Nyos asin Danaw Monoun, na nagsasairarom sa limnic eruptions (where overturn of deepwater stratified layers releases dissolved carbon dioxide ()). An irarom kan danaw igwang methane (), boot sabihon kun an limnic eruption nangyayari, an mga buhay kan duwang milyon katawo na nakaistar sa pagtaraid madadanyaran.

## Toltolan
Danaw Edward

An **Danaw Edward** (midbid sa lokal na pangaran na **Rwitanzigye** o **Rweru**) iyo an saro sa saradit na Darakulang Danaw kan Aprika. Namumugtak iyan sa Albertine Rift, an solnopan na sangay kan East African Rift, sa kasagkoran sa pag-ultanan kan Democratic Republic of the Congo (DRC) asin Uganda, na an saiyang amihanan na baybayon dikit na kilometro habagatan kan ekwador.

## Toltolan
Danaw Tanganyika

An **Danaw Tanganyika** ( ; ) iyo an sarong Dakulang Danaw kan Aprika. Iyo iyan an second-largest freshwater lake by volume sa kinaban asin iyo an ikaduwang pinakahararom, sa duwang kaso pagkatapos kan Danaw Baikal sa Siberia. Iyo iyan an pinakahalabang sabaw na tubig tabang sa kinaban. Pighihiras an danaw kan apat na mga nasyon—Tanzania, an Democratic Republic of the Congo (an DRC), Burundi, asin Zambia—na an Tanzania (46%) asin an DRC (40%) na yaon an mayorya kan danaw. Nagbubulos iyan sa paagi kan Salog Lukuga pasiring sa sistemang Salog Congo, na sa huri nagbubulos sa Banana, Democratic Republic of the Congo pasiring sa Kadagatan Atlantiko.

## Toltolan
Tataramon na Bobo

An **tataramon na Bobo** sarong tataramon na Mande kan Burkina Faso asin Mali; an sulnopan na syudad nin Bobo Dioulasso nginaranan sa parte para sa mga tawong Bobo. Ini binibilog nin diyalektong Habagatan asin Amihanan. midbid man an diyalektong amihanan na Konabéré. An Amihanan asin Habagatan na Bobo igwa sana nin 20%–30% na pagkasabot susog sa *[[Ethnologue]]*, asin sa panusugan na iyan pigkokonsidera na magkasuhay na mga tataramon.

Piggagamit an mga panagang *Bobo Fing* 'Black Bobo' asin *Bobo Madaré* tanganing maiba sinda sa *[[Tataramon na Bobo Gbe|Bobo Gbe]]* 'Puting Bobo' asin an *[[Mga tataramon na Bobo Oule|Bobo Oule]]* 'Pulang Bobo' kan Burkina.

## Mga toltolan

## Mga panluwas na takod
* Bobo basic lexicon at the Global Lexicostatistical Database
Tataramon na Nanti

An **Nanti** sarong tataramon na Arawakano na pigtataram kan mga 250 katawo sa habagatan-subangan kan Amazonia kan Peru, urog na sa nagkapirang saradit na komunidad na namumugtak harani sa mga payo kan mga Salog Camisea asin Timpía. Ini kabali sa sanga nin Kampan branch kan pamilyang Arawak, asin pinakaharani sa Matsigenka, na kun sain ini parsyal na nasasabotan.

An tataramon minsan inaapod man na Kogapakori (mga variant: Cogapacori, Kugapakori), sarong pejoratibong termino na gikan sa Matsigenka na boot sabihon 'bayolenteng tawo'.

## Mga toltolan

## Mga narekord
* Nanti Collection ni Christine Beier asin Lev Michael sa Archive of the Indigenous Languages of Latin America. Igwa nin apat na rekording nin mga seremonya sa Nanti na may mga transkripsyon asin traduksiyon. 

## Bibliograpiya
*Crowhurst, Megan and Lev Michael. 2005. Iterative footing and prominence-driven stress in Nanti (Kampa). Language 81(1):47-95.
*Michael, Lev. 2012. Nanti self-quotation: Implications for the pragmatics of reported speech and evidentiality. Pragmatics and Society 3(2):321-357.
*Michael, Lev. 2012. Possession in Nanti. In Alexandra Aikhenvald and R.M.W. Dixon (eds.), Possession and Ownership: A cross-linguistic typology, pp.&nbsp;149–166 . Oxford University Press.
*Michael, Lev. 2005. El estatus sintáctico de los marcadores de persona en el idioma Nanti (Campa, Arawak). Lengua y Sociedad. 7(2):21-32.
Tataramon na Yarli

An **Yarli** (**Yardli**) sarong kumpol nin mga diyalekto nin mga tataramon na Aborihinal sa Australya na pigtataram sa amihanan-sulnopan na New South Wales asin sa Amihanan-subangan na South Australia nin indibidwal na **[[Malyangapa]]** (Maljangapa), **[[Yardliyawara]]**, asin **[[Wadikali]]** (Wardikali, Wadigali). Si Bowern (2002) nagsasabi na **[[Karenggapa]]** bilang parte kan lugar, alagad igwa nin kadikit na datos.

Si Tindale (1940) naggrupo kan **Wanjiwalku** & **Karenggapa** kaiba an Wadikali asin Maljangapa bilang an solosolong mga tataramon sa NSW na yaon sa likod kan linderos kan 'Rito nin Pagturi' - na nagsusuherir na an Wanjiwalku parte man kan lugar kan Yarli.

## Klasipikasyon
An tolong klase haranihon na gayo. Si Hercus & Austin (2004) pigklasipikar sinda bilang sanga kan Yarli kan pamilyang Pama–Nyungan. Si Dixon (2002) pighihiling an tolo bilang diyalekto kan sarong tataramon. Si Bowern (2002) dai sinda kabali sa mga tataramon na Karnic, kun sain sinda minsan pigklasipikar.

## Palatanugan
An minasunod iyo an mga tanog sa diyalektong Malyangapa:

### Mga katanog

### Mga patanog

## Mga toltolan

*
*
Unibersidad nin Masaryk

An **Unibersidad nin Masaryk** (**MU**) (; ) iyo an ikaduwang pinakadakulang unibersidad sa [Republika Tseko]], na ini kaapil sa Compostela Group asin Utrecht Network. Tinugdas kan 1919 sa Brno, ini binibilog na nin sampolong facultad asin 35,115 mga estudyante. Inin ipigmgaran ki Tomáš Garrigue Masaryk, an enot na presidenrte kan independyenteng  Czechoslovakia asin mman lider kan hiron para sa ikaduwang unibersidad Tseko.

## Toltolan
Issy Smith

Si **Issy Smith** (18 Septyenbre 1890 – 10 Septyembre 1940) sarong Briton-Australyanong resipyente kan Victoria Cross (VC), an pinakahalangkaw na gawad para sa pagkapusoanon sa atubangan nin kalaban na pwedeng iduhol sa mga maninigo' kan Kumonwelt asin Reyno Unido. 

Namundag **Ishroulch Shmeilowitz** (asin iba pang pagkasurat), sa mga magurang nakaestar sa Turkey, si Smith nagbyahe sa Britanya komo aking patagong nakisakay asin nagpalista sa Hokbong Briton kan 1904. Dangan  siya nag'emigrar sa Australia paka siya narehistro sa reserve, hanggan siya namobilisar bilang reservist kan 1914. Bilang korporal sa 1st Battalion, The Manchester Regiment, si Smith napalaban duman sa Second Battle of Ypres. Kan 26 Abril 1915, si Smith, sa sadiring pag'unoy, pig'asikaso mga kapwa soldados na mga lugadan sa atubangan kan makuring peligro sa sadiring buhay asin "sa lubos na pag'utob kan saiyang katongdan maski natambara sa makuring peligrong personal". An saiyang gawe' na kabihira naghakot saiya nin rekomendasyon na siya gawadan kan Victoria Cross, na iginawad ki Smith kan Agosto 1915.

Kan siya mademobilisar na, si Smith nagbali, sa Australia kabia saiyang agom asin aking babae. Siya nagin prominenteng myembro sa komunidad nin mga Hudyo sa Melbourne, asin pa ngani nanombrahan na Juez de Paz, asin nagdalagan kandidato (pero dai man nanggana) sa irarom kan United Australia Party sa 1931 eleksyon heneral.

## Toltolan
Quiavicuzas na Zapotec

An **Quiavicuzas na Zapotec** (Amihanan-subangan na Yautepec Zapotec, *Zapoteco de San Juan Lachixila*) sarong tataramon na Zapotecano kan isthmus kan Mehiko . 

## Mga toltolan
Xenopus

An ***Xenopus*** (Gk., ξενος, *xenos* = kakaiba, πους, *pous* = bitis, komun na midbid bilang palaka na may kuko) sarong genus nin mga palaka na halangkaw an tubig na tubo sa sub-Saharan Aprika. Beinteng klase an presenteng ilinaladawan sa laog kaini. An duwang pinakamidbid na species kan genus na ini iyo an *[[Xenopus laevis]]* asin *[[Xenopus tropicalis]]*, na komun na pig-aadalan bilang mga modelong organismo para sa biyolohiya sa pag-uswag, biyolohiya kan selula, toksikolohiya, neuroscience asin para sa pagmodelo kan mga helang asin depekto sa pagkamundag nin tawo.

## Species
**[[Xenopus allofraseri]]*
**[[Xenopus amieti]]* (volcano clawed frog)
**[[Xenopus andrei]]* (Andre's clawed frog)
**[[Xenopus borealis]]* (Marsabit clawed frog)
**[[Xenopus boumbaensis]]* (Mawa clawed frog)
**[[Xenopus calcaratus]]*
**[[Xenopus clivii]]* (Eritrea clawed frog)
**[[Xenopus epitropicalis]]* (Cameroon clawed frog)
**[[Xenopus eysoole]]*
**[[Xenopus fischbergi]]*
**[[Xenopus fraseri]]* (Fraser's platanna)
**[[Xenopus gilli]]* (Cape platanna)
**[[Xenopus itombwensis]]*
**[[Xenopus kobeli]]*
**[[Xenopus laevis]]* (African clawed frog or common platanna)
**[[Xenopus largeni]]* (Largen's clawed frog)
**[[Xenopus lenduensis]]* (Lendu Plateau clawed frog)
**[[Xenopus longipes]]* (Lake Oku clawed frog)
**[[Xenopus mellotropicalis]]*
**[[Xenopus muelleri]]* (Müller's platanna)
**[[Xenopus parafraseri]]*
**[[Xenopus petersii]]* (Peters' platanna)
**[[Xenopus poweri]]*
**[[Xenopus pygmaeus]]* (Bouchia clawed frog)
**[[Xenopus ruwenzoriensis]]* (Uganda clawed frog)
**[[Xenopus tropicalis]]* (western clawed frog)
**[[Xenopus vestitus]]* (Kivu clawed frog)
**[[Xenopus victorianus]]* (Lake Victoria clawed frog)
**[[Xenopus wittei]]* (De Witte's clawed frog)

## Toltolan
Canarium

An ***Canarium*** sarong genus nin mga 120 species nin mga tropikal asin subtropikal na kahoy, sa pamilyang Burseraceae. Natural sindang nagtatalubo sa tropikal na Aprika, timog asin sur-sirangan na Asya, Indochina, Malesia, Australia asin sulnupan na mga Isla kan Pasipiko; kabali an gikan sa timog na Nigeria sa sirangan sagkod sa Madagascar, Mauritius, Sri Lanka asin India; gikan sa Burma, Malaysia asin Thailand sa paagi kan Malay Peninsula asin Vietnam pasiring sa sur na Tsina, Taiwan asin Filipinas; sa paagi kan Borneo, Indonesya, Timor asin New Guinea, sagkod sa Solomon Islands, Vanuatu, New Caledonia, Fiji, Samoa, Tonga asin Palau.

An mga klase nin *Canarium* nagtatalubo sagkod sa darakulang kahoy na evergreen na 40-50 m (130-160 piye) an langkaw, asin igwa nin magkakasurunod-sunod na mga dahon na may mga pinnate. An mga ini dioecious, na may lalaki asin babaeng burak na nagtutubo sa magkasuhay na mga kahoy.

## Mga species

## Toltolan
Turismo sa Filipinas

An **turismo** iyo an sarong importanteng sektor para sa ekonomiya kan Filipinas. Nag-ambag an industriya kan paglalakbay asin turismo nin 8.6% sa Kabilogan na Domestikong Produkto (*Gross Domestic Product* o GDP) kan nasyon kaidtong 2023; mas hababa ini kaysa sa 12.7% na naitala kaidtong 2019 bago puminutok an pandemya nin COVID-19 na nagkawsa nin pagsara o ''lockdown''. Bigbibilog an turismo sa baybayon, na nakakasakop sa mga aktibidad sa dalampasigan asin pagsisid, nin 25% nin kita kan turismo kan Filipinas, na nagsisirbeng pangenot na pinagkukuanan nin kita kan sektor na ini. Kabali sa mga bantog na destinasyon sa mga turista an Boracay, Palawan, Cebu asin Siargao. Mantang nakatagbo an Filipinas nin mga agyat pampolitika asin pansosyedad na nakaapekto sa industriya kan turismo, guminibo man an nasyon nin mga lakdang tanganing matugunan an mga isyung ini. Sa nakalihis na mga taon, may mga paghihingowa na patibayon an katatagan kan politika, patibayon an mga lakdang sa seguridad, asin ibusol an pagigin inklusibo sa sosyedad, na nakakatabang sa gabos sa pagtugdas nin mas marhay na kapalibutan para sa turismo, siring kan rehabilitasyon kan Boracay.

## Toltolan
Burseraceae

An **Burseraceae** sarong katamtaman an kadakulaan na pamilya nin 17-19 genera asin mga 540 na species nin mga tinanom na namumurak na kahoy. An aktuwal na mga numero na itinao sa mga pinagkukuanan nin taksonomiya magkakalaen susog sa rebisyon kan taksonomiya sa panahon kan pagsurat. An Burseraceae midbid man bilang pamilya nin **torchwood**, an pamilya nin insenso asin mirra, o simpleng pamilya nin kahoy na insenso. An pamilya kabali an mga kahoy asin mga doot; an species kaini tubo sa mga tropikal na rehiyon kan Aprika, Asya, Australasia, asin Amerika.

Huli sa rebisyon kan taksonomiya, ta an kadakulaan kan pamilya (sa mga termino nin genera asin species) nagkakaiba-iba susog sa panahon nin pag-aadal; siring man, an mas halangkaw na relasyon kan pamilya, kaiba an areglo. An Burseraceae sarong grupong monophyletic na suportado sa henetiko poon pa kan APG III asin parateng pigbabanggit sa laog kan Sapindales. Minimidbid ini bilang tugang na grupo kan Anacardiaceae.

## Mga klase
**[[Aucoumea]]* 
**[[Beiselia]]* 
**[[Boswellia]]*  (insenso)
**[[Bursera]]*  (Palo Santo)
**[[Commiphora]]*  (mirra)
**[[Garuga]]* 
**[[Triomma]]* 
;Canarieae
**[[Ambilobea]]* 
**[[Canarium]]* 
**[[Dacryodes]]* 
**[[Haplolobus (plant)|Haplolobus]]* 
**[[Pseudodacryodes]]* 
**[[Rosselia]]* 
**[[Santiria]]* 
**[[Scutinanthe]]* 
**[[Trattinnickia]]* 
;Protieae
**[[Protium (plant)|Protium]]*  (kaibanang *[[Tetragastris]]*) (copal)
;Unplaced
*†*[[Barghoornia]]*  (Ypresian Klondike Mountain Formation)
**[[Pachylobus]]* 

## Toltolan
Danaw Mweru

An **Danaw Mweru** (pigbabaybay man na *Mwelu*, *Mwero*)  (, ) iyo an sarong tubig tabang na danaw sa pinakahalabang takyag kan ikaduwang pinakahalabang salog kan Aprika, an Congo. Namumugtak sa kasagkoran sa pag-ultanan kan Zambia asin Democratic Republic of the Congo, gibo iyan sa  kan kabilogan na laba kan Congo, namumugtak sa pag-ultanan kan saiyang Salog Luapula (iraya) asin Salog Luvua (ilawod) segments.

An **Mweru** nangangahulugan na 'danaw' sa nagkapirang mga Tataramon na Bantu, kaya parati iyan na pigpapanongdan bilang 'Mweru'.

## Toltolan
Danaw Bangweulu

An **Danaw Bangweulu** ('kun saen an langitnon na tubig nanagboan an langit') iyo an tubig tabang na danaw sa amihanan na Zambia. Saro an Bangweulu sa dakulang wetland systems kan kinaban, kompwesto nin **Danaw Bangweulu**, nin Bangweulu Wetlands asin nin Bangweulu flats o floodplain. Namumugtak sa itaas na *basin* kan Salog Congo sa Zambia, nasasakopan kan sistemang Bangweulu an haros kompletong tanayad na rona nin haroskapareho kan sukol kan Connecticut o East Anglia, sa elebasyon nin 1,140&nbsp;m manunuparan sa Probinsya kan Luapula kan Zambia asin Amihanan na Probinsya. Importante iyan sa ekonomiya asin saribuhay kan amihanan na Zambia, asin sa buhay kan mga gamgam kan urog kadakulang rehiyon, asin nag-aatubang nin environmental stress asin conservation issues.

Igwang halabang axis nin 75&nbsp;km asin lakbang nin sagkod sa 40&nbsp;km, an permanenteng *open water surface* kan Danaw Bangweulu iyo an nasa haros  3,000&nbsp;km2, na naglalakop kapag an saiyang mga matibo asin floodplains pigbabaha sa katapusan kan tag-uran sa Mayo. An sinaralak na rona kan danaw asin kan wetlands nakakaabot nin 15,000&nbsp;km2. Igwa an danaw nin promedyong rarom nin 4&nbsp;m, asin maximum na rarom nin 10 m.

An sistemang Bangweulu pigpapano nin haros kagpitong salog na kun saen an Chambeshi (an gunuan kan Salog Congo) iyo an pinakadakula, asin pighuhubasan kan Salog Luapula.

## Toltolan
Danaw Kyoga

An **Danaw Kyoga** o **Danaw Kioga** (literal na 'an lugar para sa pagkarigos' sa tataramon na Runyoro) iyo an dakulang hababaw na danaw sa Uganda, haros  sa area asin sa elebasyon nin 1,033 metres. Nagbubulos an Victoria Nile sa danaw sa saiyang dalan gikan sa Danaw Victoria pasiring sa Danaw Albert. An pangenot na inflow gikan sa Danaw Victoria kontrolado kan Nalubaale Power Station sa Jinja. Saro lang gunuan nin tubig an Bukid Elgon rehiyon sa kasagkoran sa pag-ultanan kan Uganda asin Kenya. Mantang an Danaw Kyoga kabtang kan sistemang Darakulang Danaw kan Aprika, bako iyan mismo konsiderado bilang sarong *great lake*.

Nakakaabot an danaw sa rarom nin haros 5.7 metres, asin an kadaklan kaiyan dikit sa 4 metros an rarom. An mga ronang dikit sa 3 metros an rarom kompletong natatahuban nin water lilies, mantang an kadaklan kan matibong baybayon natatahuban nin papyrus asin an nakakadanyar na water hyacinth. Nagbibilog an papyrus nin floating islands na nag-aanod sa pag-ultanan kan nagkapirang saradit na permanenteng isla. Pigpapano an ekstensibong wetlands kan sarong komplikadong sistema nin mga streams asin mga salog na nakapalibot sa mga danaw.

Kabali sa saiyang ekstensyon an; Danaw Kwania, Danaw Bisina, Danaw Bugondo asin Danaw Opeta.

## Toltolan
Tataramon na Maba

An **Maba** (Maban, Mabang, o Bura Mabang) sarong tataramon na Nilo-Sahara kan sangang Maban na pigtataram sa Tsad asin Sudan. Nababanga ini sa nagkapirang diyalekto, asin nagseserbing lokal na tataramon na komersyo. An Maba harani sa tataramon na Masalit. Kadaklan sa mga parataram nin Maba nag-iirok sa Tsad na may 542,000 na parataram poon kan 2019. Kan 2022 igwa nin 28,000 na parataram sa Sudan kun sain an tataramon midbid bilang Sulaihab .

## Palatanugan

### Mga patanog

* /ɛ, ɛː/ asin /ɔ, ɔː/ pwedeng marealisar bilang mas harani [e, eː] asin [o, oː], kun makukua sa bukas na posisyon nin silaba.
* An mga patanog pwede man na marginal na marealisar bilang nasal kun nasa mga nasal na kapalibutan.

*

### Mga katanog

* An mga tanog na pag-untok /b, t, k/ nadadangog bilang dai pa naluwas [p̚, t̚, k̚] kun nasa huring posisyon kan tataramon.
* An mga tanog na [p, h] kadaklan nadadangog huli sa mga tataramon na inutang. An [z] kadaklan man hale sa mga tataramon na Arabiko, alagad pwede man na mangyari sa nagkapirang katutubong tataramon.
* /t, d, ⁿd/ kun naiinot sa sarong tap /ɾ/, dangan nadadangog bilang retroflex [ʈ, ɖ, ᶯɖ].
An * /ɾ/ pwede man madangog bilang sarong trill [r] sa libreng pagkakaiba-iba.

## Pabiabahan

An tataramon na Maba pigsusurat gamit an Latin asin Arabiko Alpabetong Tsad.

## Mga toltolan

## Urog pang mababasa
*
*
Metrosideros

An ***Metrosideros*** sarong genus na igwang mga 60 na kahoy, mga palungpong, asin mga ubas sa pamilyang Myrtaceae, na kadaklan makukua sa rehiyon kan Pasipiko. Kadaklan sa mga porma nin kahoy saradit, alagad an iba pambihira kadakula, an mga klase kan New Zealand partikularmente. An pangaran gikan sa Suanoy na Griyegong *metra* o "kahoy nin puso" asin *sideron* o "bakal". Tibaad an pinakamidbid na species iyo an pōhutukawa (*M. excelsa*), norteng rātā (*M. robusta*) asin sur na rātā (*M. umbellata*) kan New Zealand, asin ʻōhiʻa lehua (*M. polymorpha*) gikan sa mga Isla nin Hawaii.

## Mga species

;**New Caledonia** 
* *[[Metrosideros brevistylis]]* 
* *[[Metrosideros cacuminum]]* 
* *[[Metrosideros cherrieri]]* 
* *[[Metrosideros dolichandra]]* 
* *[[Metrosideros elegans]]* 
* *[[Metrosideros engleriana]]* 
* *[[Metrosideros humboldtiana]]* 
* *[[Metrosideros laurifolia]]* 
* *[[Metrosideros longipetiolata]]* 
* *[[Metrosideros microphylla]]* 
* *[[Metrosideros nitida]]* 
* *[[Metrosideros operculata]]* 
* *[[Metrosideros oreomyrtus]]* 
* *[[Metrosideros paniensis]]* 
* *[[Metrosideros patens]]* 
* *[[Metrosideros porphyrea]]* 
* *[[Metrosideros punctata]]* 
* *[[Metrosideros rotundifolia]]* 
* *[[Metrosideros tardiflora]]* 
* *[[Metrosideros tetrasticha]]* 
* *[[Metrosideros whitakeri]]* 

**South America**
* *[[Metrosideros stipularis]]* 

**South Africa**
* *[[Metrosideros angustifolia]]* 

;**New Zealand**
* *[[Metrosideros albiflora]]*  - Large white rātā
* *[[Metrosideros bartlettii]]*  - Bartlett's rātā
* *[[Metrosideros carminea]]*  - Carmine rātā
* *[[Metrosideros colensoi]]*  - Colenso's rātā
* *[[Metrosideros diffusa]]*  - White rātā
* *[[Metrosideros excelsa]]*  - Pōhutukawa
* *[[Metrosideros fulgens]]*  - Scarlet rātā
* *[[Metrosideros kermadecensis]]*  - Kermadec pōhutukawa (Kermadec Islands)
* *[[Metrosideros parkinsonii]]*  - Parkinson's rātā
* *[[Metrosideros perforata]]*  - Small white rātā
* *[[Metrosideros robusta]]*  - Northern rātā
* *[[Metrosideros umbellata]]*  - Southern rātā

**New Guinea**
* *[[Metrosideros arfakensis]]* 
* *[[Metrosideros cordata]]* 
* *[[Metrosideros ovata]]* 
* *[[Metrosideros parallelinervis]]* 
* *[[Metrosideros ramiflora]]* 
* *[[Metrosideros regelii]]* 
* *[[Metrosideros whiteana]]* 

**Philippines**
* *[[Metrosideros halconensis]]* 

;**Hawaii**
* *[[Metrosideros macropus]]*  - *Lehua mamo* (Oahu)
* *[[Metrosideros polymorpha]]*  - *Ōhia lehua*
* *[[Metrosideros rugosa]]*  - *Lehua papa* (Oahu)
* *[[Metrosideros tremuloides]]*  - *Lehua āhihi* (Oahu)
* *[[Metrosideros waialealae]]*  (Kauai, Molokai, and Maui)

**French Polynesia, Pitcairn and the Cook Islands**
* *[[Metrosideros collina]]* 

**Fiji, Samoa and Vanuatu**
* *[[Metrosideros gregoryi]]*  (Samoa)
* *[[Metrosideros ochrantha]]*   (Fiji)
* *[[Metrosideros tabwemasanaensis]]*  (Vanuatu)
* *[[Metrosideros vitiensis]]* 

**Solomon Islands**
* *[[Metrosideros salomonensis]]* 
* *[[Metrosideros tetragyna]]* 

**Lord Howe Island**
* *[[Metrosideros nervulosa]]*  - Mountain rose
* *[[Metrosideros sclerocarpa]]* 

**Ogasawara Islands**
* *[[Metrosideros boninensis]]* 

## Toltolan
Tataramon na Maba (Indonesya)

An **Maba** sarong tataramon na Habagatan na Halmahera kan habagatan na Halmahera, Indonesya.

## Mga toltolan
Dorcadion

An ***Dorcadion*** sarong genus nin mga longhorn beetles kan subfamily Lamiinae.

## Mga species
* *[[Dorcadion abakumovi]]* Thomson, 1864
* *[[Dorcadion alakoliense]]* Danilevsky, 1988
* *[[Dorcadion cephalotes]]* Jakovlev, 1890
* *[[Dorcadion crassipes]]* Ballion, 1878
* *[[Dorcadion ganglbaueri]]* Jakovlev, 1897
* *[[Dorcadion gebleri]]* Kraatz, 1873
* *[[Dorcadion glycyrrhizae]]* (Pallas, 1773)
* *[[Dorcadion tenuelineatum]]* Jakovlev, 1895

## Toltolan
Danaw Albert (Aprika)

An **Danaw Albert**, orihinal na midbid bilang **Danaw Mwitanzige** kan Banyoro, **Nam Ovoyo Bonyo** kan Alur, asin temporaryo bilang **Danaw Mobutu Sese Seko**, iyo an sarong danaw na namumugtak sa Uganda asin sa Democratic Republic of the Congo. Iyo iyan an ikaanom na pinakadakulang danaw sa Aprika asin iyo iyan an ikaduwang pinakadakula sa mga Darakulang Danaw kan Uganda.

## Toltolan
Danaw Albert

An **Danaw Albert** o **Albert Lake** mapupwedeng magpanungod sa:

* Danaw Albert (Aprika), saro sa Darakulang Danaw kan Aprika 
* Danaw Albert (Habagatan na Australia), sarong danaw 
** Lake Albert, South Australia (locality), a locality
* Lake Albert, New South Wales, a suburb of Wagga Wagga, New South Wales
** Lake Albert (New South Wales), a lake located in the suburb of the same name
* Albert Park and Lake, Victoria, Australia
* Albert Lake, Blue Earth County, Minnesota, United States
* Albert Lake (Douglas County, Minnesota)
* Lake Albert (Kingsbury County, South Dakota), a lake in Kingsbury County, South Dakota, U.S. near Badger