Diyalektong Nagoya

An  sarong Diyalektong Hapon na pigtataram sa Nagoya, Prepektura nin Aichi. Sa mahiwas na kahulugan, an diyalektong Nagoya nangangahulugan kan diyalekto sa sulnopan na kabanga kan prepektura (dating parte kan Probinsya nin Owari), asin sa kasong iyan, inaapod man ining **diyalektong Owari** (尾張弁 *Owari-ben*). An diyalektong pigtataram sa subangan na kabanga kan prepektura (dating parte kan Probinsya nin Mikawa) iba sa diyalektong Nagoya asin inaapod na diyalektong Mikawa (三河弁 *Mikawa-ben*).

## Ponolohiya
An diyalektong Nagoya midbid na gayo sa pagkaigwa nin mga monophthong kun sain an mga pagkasunod-sunod kan mga bokales makukua sa Panusugan: an  asin  nagigin  ( o  sa pirang mga lugar), an  nagigin  o , asin an  nagigin  o ; sa mga nakaaging taon, an paggamit kaini nagbaba nanggad sa mga hobenes. An  bantog na gayo bilang sarong katangian kan diyalektong Nagoya; ini lakop na inaarog bilang sarong stereotype kan mga parataram nin Nagoya asin parati nagigin target kan mga suba arog kan "An mga taga-Nagoya nagtataram na garo ikos" (sarong pag-aling-aling sa mga tataramon na may  o  asin "meow"). An komedyanteng Hapon na si Tamori sarong beses nagsuba manungod sa diyalekto kan Nagoya arog kan *ebifuryaa* (salang porma kan Nagoya na *ebifurai* o "fried prawn") asin pinaanggot an mga taga-Nagoya, alagad inaprobetsaran kan mga restaurateur sa Nagoya an suba asin an ebifurai nagin saro sa mga espesyal na kakanon kan Nagoya.
: ex. *do-erai umai* ("masiramon na marhay") >  > ; *ja nai ka*? ("bako daw?") > ; *omae* ("ika") > 

An Pitch accent kan diyalektong Nagoya haros kapareho kan sistema kan Tokyo accent, alagad may tendensiyang ibalyo an pagpoon kan Halangkaw pitch. Halimbawa, an *Nagoya-ben* pigbabalangibog na Hababa-Halangkaw-Halangkaw-Halangkaw-Halangkaw sa Tokyo, asin Hababa-Hababa-Halangkaw-Halangkaw-Halangkaw sa Nagoya. An ibang mga tataramon igwa nin iba-ibang downsteps sa tanga kan Nagoya asin Tokyo. Halimbawa, an *Nagoya* pigbabalangibog bilang Halangkaw-Hababa-Hababa sa Tokyo, asin Hababa-Hababa-Halangkaw sa Nagoya; *arigato* ("[Dios] mabalos") pigsasayod sa Hababa-Halangkaw-Hababa-Hababa sa Tokyo, asin Hababa-Hababa-Halangkaw-Hababa sa Nagoya; *itsumo* ("parati") pigsasayod sa Halangkaw-Hababa-Hababa sa Tokyo, asin Hababa-Halangkaw-Hababa sa Nagoya. An mga interogatibong tataramon arog kan *nani* ("ano") asin *dore* ("arin") igwa nin aksento sa enot na mora sa Tokyo, asin mayong aksento sa Nagoya. An mga demonstratibo (apwera sa *do-*) arog kan *kore* ("ini o *This sa Ingles*") asin *sore* ("ini o *it sa Ingles*") mayong aksento sa Tokyo, asin igwa nin aksento sa huring mora sa Nagoya.

## Tugmadila
An gramatika kan diyalektong Nagoya nagpapahiling nin mga katangian na karakteristiko sa pag-ultanan kan subangan na Hapon (kaiba an panusugan na diyalekto nin Tokyo) asin sulnopan na Hapon (kaiba an diyalektong Kansai). Halimbawa, an diyalektong Nagoya naggagamit kan subangan na copula **da** imbes na sulnopan na *ya* (tanganing magin eksakto,  sa tradisyonal na diyalekto kan Nagoya); sulnopan na negatibong panhiro na may katapusan na -**n** asin -**sen** imbes na subangan na -*nai*; panhirong sulnupan na **oru** (mag-eksister [mga tawo/hayop]) imbes na *iru* sa subangan. An *[[Huring Tahaw na Hapon#Onbin|Onbin]]* kan mga panhiro pareho sa subangan, alagad an saro sa mga adhetibo pareho sa sulnopan; halimbawa, an "magrikas magsiba" nagiging *hayoo kutte* sa diyalektong Nagoya imbes na *hayaku kutte* sa subangan asin sa sulnopan na *hayoo kuute*.

### Mga partikulo
An mga taga-Tokyo parateng naggagamit nin *sa* asin *ne*, asin an mga taga-Osaka parating naggagamit nin *naa*. Sa kabaliktaran, an mga parataram nin Nagoya parateng nagbubugtak nin **yoo** sa pag-ultanan kan mga frase. An **De** saro pang karakteristikong partikulo kan diyalektong Nagoya. Sa diyalektong Nagoya, an *no* sa ''no de'' "huli ta" opsyonal. Ginagamit man an **Monde** siring man an *de* sa diyalektong Nagoya.

#### Mga partikulo kan huring pangulayan
An diyalektong Nagoya igwa nin mas mahiwas na hanay nin mga partikulo sa huring pangulayan kisa sa ginagamit sa panusugan na Hapon.

;gaya :(1) Ginagamit kun nabibigla an nagtataram. (1a) Kun nabigla sa presenteng sitwasyon. Hal. *Yuki ga futturu gaya*. (Nagniniyebe!) (1b) Kun an sarong ideya nagkikilyab sa isip kan nagtataram, o kun an nagtataram biglang nagpapagirumdom nin sarong bagay. hal. *Ikan ikan, wasuretotta gaya*. (Hamag yan, nalingawan ko na.)
:(2) Tanganing ipaaram sa paradangog na an parataram nabigla sa ginibo kan paradangog. (2a) Kun nabibigla sa kakayahan kan paradangog, kayamanan o sarong bagay na marahay. Hal. *Sugoi gaya*. (Marahay ka.) (2b) Kun nabibigla sa kadaihan nin kakayahan kan paradangog o sarong bagay na bakong marahay, na pinagbobotan an paradangog na gumibo nin mas marahay. Hal. *Ikan gaya*. (Literal na "Ini ipinapangalad". An nagtataram nabigla na an nagdadangog dai nakakaaram kaini asin pinagbobotan sinda na girumdomon na ini ipinapangalad.)
:(3) {misuse} minsan ginagamit sa pag-arog ki Nagoya-ben. Siring man an **gyaa**.
;gane :Halos kapareho kan *gaya* alagad medyo malumoy.
;ga, gaa, ge, gee, gan: Ini mga kontraksyon kan *gaya* o *gane* asin medyo bagong mga taga.
;te, tee :Para iduon an pahayag.
;to :"Nadangog ko" o "Sabi ninda". Ginagamit kun an parataram direkta sa pinagkukuanan. Hal. *Sore wa chigau to*. (Sabi ninda bako man arog kaiyan.)
;gena :Siring man "Nadangog ko" o "Sabi ninda". Mas dikit an kumpiyansa kisa sa *to*.
;ni :Ginagamit kun iniisip kan parataram na dai aram kan paradangog an sinasabi kan parataram, katumbas kan Standard *yo*. Hal. *Wikipedia wa furii nanda ni*. (Libre an Wikipedia. (Pusta ko dai mo ini aram.))
;mai, maika :Ginagamit pagkatapos kan pormang boluntaryo kan mga panhiro tanganing malinaw na nag-aagda an nagtataram. An pormang "shiyou" kaidto igwa nin kabo'tan na "siguro" dawa ngani an paggamit na ini arkaiko na pareho sa Nagoya-ben asin sa Panusugan na Hapon ngunyan. Hal. *Nagoya-ben shaberomai*. (Magtaram kita nin diyalektong Nagoya.)
;shan, kashan, kashiran, shiran. :(1)"Nagngangalas ako". Pareho kan *kashira* sa Panusugan na Hapon dawa ngani an "kashira" ginagamit sana kan mga babaye mantang ini parehong ginagamit kan mga lalaki asin babaye. Hal. *Kore de ii kashan*. (Nag-iisip ako kun OK sana ini.)
:(2)"Dai ako sigurado". Hal. *Nan da shan ittotta*. (May sinabi siya dawa dai ako sigurado kun ano an sinabi niya.)
:Kun igwa nin "ka" o mayo, huli sa nagtataram.
;de kan :(1)Nagpapahayag na dai nakuntento an nagtataram. Hal. *Kaze hiite matta de kan*.(Ako nagkaigwa nin sipon. (Nauuyam ako digdi).)
:(2)Nagpapahayag na naoogma an nagtataram. Pareho kan sinasabi kan ibang mga Amerikano na "maraot" na nangangahulugan na "marahay".
;wa :Ginagamit sana kan mga babaye sa Panusugan na Hapon, alagad ginagamit man kan mga lalaki sa diyalektong Nagoya.
;miyo :Nabuo gikan sa sugong porma sa panhiro na "miru"(mahiling). Nakadukot tanganing maakit an atensyon kan paradangog kadaklan tanganing sawayon sinda. Hal. *Kowaketematta miyo*. (Hilinga kun ano an saimong ginibo. Nabari ini.)
;miyaa, mii :Nabuo gikan sa malumoy na porma nin pagboot kan panhiro na "miru" (mahiling). Ikinakabit tanganing maakit an atensyon kan paradangog. Alagad an paggamit bako sanang sa pag-olog-olog.
;namo :Polite particle na mayormenteng ginagamit kan mga tawong halangkaw an klase, dawa ngani lihis na sa panahon asin an Panusugan na pantabang na panhiro kan Hapon o *Standard Japanese Auxiliary verb* na "-masu" ginagamit na ngunyan. Siring man an**emo**.

### Mga pantabang na panhiro
An Nagoya-ben igwa nin nagkapirang mga pantabang na panhiro o *auxiliary verbs* na dai ginagamit sa panusugan na tataramon. An nagkapirang pamantayan na pantabang na berbo pigkokontrata sa diyalektong Nagoya.

;yaa, yaase :Nagpoporma nin sarong malumoy na pagkasunod-sunod. Hal. *Yookee tabeyaa.* (Magkakan nin dakul.)
;sseru, yasseru, yaasu :Nagpoporma nin sarong ekspresyon sa magalang na tataramon.
:Sa nagkapirang sub-diyalekto kan Nagoya-ben, an *yaasu* ginagamit para sa ikaduwang persona asin *sseru/yasseru* para sa ikatolo.
;choosu :Magalang na porma kan pantabang na panhirong *kureru*. *Kudasaru* sa Panusugan na Hapon.
;mau1 :kontraksyon kan pantabang na panhirong *shimau*.
;mau2 :kontraksyon kan pantabang na panhirong *morau*. Iba sa mau1 sa aksento.
;...tekan: kontraksyon kan *-te wa ikan*, Panusugan na Hapon *-te wa ikenai*
;...toro :kontraksyon kan *-te oru*, Panusugan na Hapon *-te iru*.
;...taru1 :kontraksyon kan *-te aru*.
;...taru2 :kontraksyon kan *-te yaru*. Iba sa taru1 sa aksento.
;imperpektibong porma (*mizenkei*) + suka :makusog na negatibo. Hal. *Ikasuka* (Dai nanggad ako maduman.)
;padagos na porma (*ren'yōkei*) + yotta :Ginagamit sa pagtaram manungod sa mga daan o lumang panahon.
;Imperpektibong porma  (*mizenkei*) + na kan :Konstraksyon kan *-neba ikan*, Panusugan na Hapon *-nakereba ikenai*.
;Imperpektibong porma  (*mizenkei*) + na1 :Negatibong kondisyonal na porma.
;Imperpektibong porma  (*mizenkei*) + na2 :Konstraksyon kan *-nakan*, Panusugan na Hapon *-nakereba ikenai*. Ginagamit orog na sa pagboot.
;Imperpektibong porma  (*mizenkei*) + n naran :Konstraksyon kan *-neba naran*, Panusugan na Hapon *-nakereba naranai*.

## Talataramon
*An nagkapirang taga na lihis na sa Panusugan na Hapon ginagamit pa man giraray.
*An numero pagkatapos kan sarong entry iyo an silaba na may aksento. 0 nangangahulugan na an taga mayong aksento.
*Dai kaini ipinapahiling an mga pagbabago kan mga diptongo.

;afurakasu 4 溢らかす :5v. sa pag-awas, pag-ula.
;ayasui 3 あやすい :i-adj. madaling gibuhon
;arakenai 4 荒気ない :i-adj. marahas, magaspang.
;anbayoo 4 塩梅良う :adv. bueno; tuso; may kakayahan.  Mangnoha na an pagsasayod bakong *anba*i*yoo.
;igoku 2 :v. maghiro. Panusugan na Hapon "ugoku".
;izarakasu 4 居去らかす:5v. (1) magguyod. (2) magpahiro nin sarong bagay.
;izaru 0 居去る :5v. (1) magkamang (an tawo naghihiro na dai nagtitindog) (2) maghiro sa halipot na distansya.
;ikka 1 幾日 :n. (1)(obsolete) anong aldaw. (2)an aldaw na bakong depinido ngunyan.
;uderu 2 うでる :1v. magpakalagakaga. Panusugan na Hapon "yuderu".
;ushinaeru 0 失える :1v madaog. Panusugan na Hapon "ushinau" o "nakusu".
;erai 2 えらい :i-adj. may helang. makulog. An taga nangangahulugan na "dakula (great)" sa Panusugan na Hapon.
;oojookoku 5 往生こく :5v. magtios nin kasakitan.
;oochaku 0 横着 :na-adj. mayong gibo.
;okureru 3 御呉れる:1v. an magalang na porma kan panhiro na "kureru"(tao). Mas dikit an magalang kisa sa "Kudasaru".
;osogai 3 おそがい :i-adj. katakot.
;ossan 1 おっさん :n. sarong padi nin Budismo. Kontraksyon kan "oshoo-san". Mangnoha na an homonym na "ossan" na an boot sabihon "tiyo" o "gurang na lalaki" magkaiba sa aksento.
;obowaru 3 覚わる :5v. makanood.
;kaimon 3 支い物 : n. (1) chips para sa *kau*. (2) mga compound sa pag-ayos para sa *kau*.
;kau 1 支う :5v. (1) magbugtak nin sarong bagay (props, sprags, chips of wood, asin iba pa) sa pagbukas tanganing ayuson. (2) sa pagkandado kan pinto. (3) tanganing ibugtak an mga curing compound sa pag-oltanan kan jack asin estruktura.
;kazusuru 1 数する :suru-v. magbilang. Panusugan na Hapon *kazoeru*.
;kawasu 2 :5v. porma nin pagdodoon kan *kau*. sa pagbugtak na hugot.
;kan 0 かん : Kontraksyon kan "ikan" (mayo nin marahay). "ikenai" sa Panusugan na Hapon 
;kankō 0 勘考 :suru-v. mag-iskema, magplano, mag-isip, asin iba pa.
;kisaru 0 着さる :5v. magkaigo. "awaseru" sa Panusugan na Hapon.
;kiseru 0 着せる :1v. Apuwera sa Panusugan na Hapon na "magsulot nin gubing," pwede man na mangahulugan na magbugkos nin takop o magsulot nin takop.
;kiinai, kinai 3, 2 黄ない :i-adj. giyaw. "kiiroi" sa Panusugan na Hapon
;kusugaru 0 :5v. maipit  Panusugan na Hapon "sasaru".
;kusugeru 0 :1v. magdukot. Panusugan na Hapon "sasu".
;ketta 0 ケッタ :n. bisikleta
;kettamashiin 5 ケッタマシーン :(← ketta + eng. machine) n. (1) ketta. (2)bisikleta na igwang transmisyon. (3)motorsiklo.
;goburei 2 御無礼 :suru-v. Parating ginagamit para sa pagbating idyoma kun ika minahale, nagsayuma, maghagad nin dispensa sa -*masu* na porma. "shitsurei" sa Panusugan na Hapon.
;tawake/taake 0 戯け :n. patal. "baka" sa Panusugan na Hapon, "aho" sa diyalektong Kansai.
;chatto 1 or 0 ちゃっと :adv. dali-dali. tulos tulos. "sassato" sa Panusugan na Hapon.
;tsuru 0 吊る : 5v. magdara nin lamesa. An "tsuru" boot sabihon "magbitay" sa Panusugan na Hapon
;doerai 3 どえらい :adv. napaka. sobra-sobra. ...na marhay. Siring man an **deerai** 3 asin **dera** 0.
;dobe 1 どべ :n. an pinakahababang ranggo. huling pwesto sa ranggo. "biri" sa Pansugan na Hapon.
;torokusai 2 とろ臭い : i-adj. (1) inept. (2) daing kamanungdanan. "noroi" asin "bakabakashii" sa Panusugan na Hapon.
;hooka 0 放課 :n. oras nin pahingalo sa pag-ultanan kan mga leksyon sa eskwelahan. Dai ikaribong sa "hookago" ("pagkatapos sa klase") sa Panusugan na Hapon.
;maa 0 まあ :adv. tapos na (*already*). "moo" sa Panusugan na Hapon. Ex. *Maa, kan.* (Dai ko na kaya.)
;mieru 2 みえる :1v. Magalang na porma kan panhiro na *kuru* ("magdigdi") sa Panusugan na Hapon, alagad magalang na porma kan panhiro na *iru* ("nag-eeksister") sa diyalektong Nagoya. Hal. *Tanaka-san, miemasu?* (Yaon daw si Mr. Tanaka? (magalang na pagtaram))
;yattokame 0 八十日目 :na-adj. pagkatapos nin halawig na panahon. "hisashiburi" sa Panusugan na Hapon. An *Yattokame da namo* ("Haloy nang dae nahihiling") sarong bantog na frase kan diyalektong Nagoya.
;yookee 3 ようけい :adv. dakol. "takusan" sa Pansugan na Hapon. Siring man **yooke** 0, na ginagamit man sa diyalektong Kansai.
;waya 1 わや :na-adj. panos na. naraot. "mechakucha" asin "dame" sa Panusugan na Hapon. Ginagamit man sa diyalektong Kansai asin iba pa.

## Hilingon man
*Diyalektong Mino
*Takashi Kawamura - An alkalde kan Nagoya. Nagtataram siya na may makusog na diyalektong Nagoya asin nag-aapelar na protehiran an diyalektong Nagoya.
*Yoshinori Shimizu - Sarong nobelista gikan sa Nagoya. Parati niyang sinasalak an saiyang katutubong diyalekto sa saiyang mga obra.
*Hitoshi Ueki - Sarong aktor gikan sa Nagoya. Nagperform siya gamit an diyalektong Nagoya sa nagkapirang drama.
*Kinsan Ginsan, Keiko Takeshita, Masa Yamada, Haruhiko Kato - Iba pang bantog na mga tawo na mga katutubong parataram nin diyalektong Nagoya.
*King Nikochan
* Yatogame-chan Kansatsu Nikki - Sarong manga na nagpapamidbid kan kakaibang kultura asin kaugalian kan Nagoya. An bida, na nagtataram sa sarong mahibog na diyalektong Nagoya, igwa nin buhok na dinisenyo na magin kaagid kan talinga nin ikos.

## Mga toltolan

## Mga panluwas na takod
*Nagoya-kotoba (City of Nagoya) 
*Nagoya-ben Lecture  
*Japanese dialect Nagoya-ben
*
*