open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Rehiyon Davao

An **Rehiyon Davao** (Ingles:*Davao Region* o **Region XI**) sarô sa mga rehiyon kan Republika kan Filipinas na namomogták sa sur-subangan kan isla nin Mindanao. Kompwesto ini kan mga provincia nin Davao de Oro, Davao del Norte, Davao del Sur, Davao Occidental asin Davao Oriental. An rehiyon nasa ngimot kan Golpo nin Davao asin an ciudad nin Davao, an rehiyonal na sentro kaini. Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado.

## Heograpiya
Dating **Habagatan na Mindanao** (Ingles: *Southern Mindanao*) an Rehiyon XI. Kaibahan kan tolong provinciang Davao an mga provincia nin Surigao del Sur asin South Cotabato. Kan panahon na idto, an Compostela Valley parte pa kan Davao del Norte. Sa Republic Act No. 7225 na pigratificar kan Marso 16, 1992, iminukna an provincia nin Sarangani hali sa South Cotabato. Dangan, sa Republic Act No. 7901 na pigpirmahan kan Pebrero 3, 1995 kan Presidente Fidel V. Ramos, ibinalyo an Surigao del Sur sa bagong muknang rehiyon nin Caraga (Region XIII). Sa katapus-tapusi, kan Setyembre 19, 2001, sa paagi kan Executive Order No. 36 ni Presidente Gloria Macapagal-Arroyo, pigreorganizar an mga rehiyon asin provincia sa Mindanao. Ibinalyo an Cotabato Sur asin Sarangani sa SOCCSKSARGEN asin pinangaranan na *Davao Region* an rehiyon.

## Provincia



## Demograpiko

## Toltolan

## Mga panluwas na takod
* PhilAtlas.com
* Philippine Standard Geographic Code
* Local Governance Performance Management System
* Manonongod sa Davao
* Davao Real Estate 
* Davao City Realtors Multiple-Listing Service 
* Davao Travel Guide 
* Open Door For Good Government
Rehiyon Ilocos

An **Ilocos** (Ingles: *Ilocos Region* o **Region I**) sarô sa mga rehiyon kan Republika kan Filipinas na namumugták sa norteng sulnopan kan Luzon. Napapalibotan ini kan Administratibong Rehiyon Kordilyera asin Rehiyon Cagayan sa subangan, Rehiyon Sentral na Luzon sa sur, asin kan Dagat Tsina Sur sa sulnopan.

Binibilog an rehiyon kan mga probinsya nin Ilocos Norte, Ilocos Sur, La Union, asin Pangasinan. An ciudad nin San Fernando, La Union an rehiyonal na sentro kaini. Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado. 

## Probinsya



## Demograpiko

## Toltolan

## Mga panluwas na takod
* PhilAtlas.com
* Philippine Standard Geographic Code
* Local Governance Performance Management System
* Executive Order No. 561: FORMATION OF THE "SUPER" REGIONS AND MANDATE OF THE SUPERREGIONAL DEVELOPMENT CHAMPIONS
* North Luzon Super Region: Potentials 
* North Luzon Super Region: Projects 
* Wikipedian Pangasinan
* Ilocano: Ti Pagsasao ti Amianan
* Ilocano Wikipedia
* NAKEM Centennial Conference 
* Region I: Ilocos Region
Amihanan na Mindanao

An **Amihanan na Mindanao** (Ingles: *Northern Mindanao Region* o **Region X**) sarong rehiyon kan Republika kan Filipinas na mina-okopar kan norte-sentral na parte kan isla nin Mindanao asin isla kan Camiguin. Komponido ini kan provincia nin Bukidnon, Camiguin, Lanao del Norte, Misamis Occidental asin Misamis Oriental. An ciudad nin Cagayan de Oro an rehiyonal na sentro kaini. Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado.

## Provincia



## Demograpiko

## Toltolan

## Mga panluwas na takod
* PhilAtlas.com
* Philippine Standard Geographic Code
* Local Governance Performance Management System
*Cagayan de Oro City Official Website
*Misamis Oriental Provincial Website
*Cagayan de Oro Socio-Economic Profile 
*Cagayan de Oro Tourist and Travel Guide
Soccsksargen

An **SOCCSKSARGEN** sarô sa mga rehiyon kan Republika kan Filipinas na komponido kan mga provincia nin South Cotabato, Cotabato, Sultan Kudarat asin Sarangani, sagod mga ciudad nin ciudad nin Cotabato asin General Santos. An rehiyonal na sentro kaini an ciudad nin Koronadal na namómogták sa provincia nin Cotabato Sur. An ciudad nin Cotabato, dawâ na namómogták sa provincia nin Maguindanao, parte kan SOCCSKSARGEN asin suhay sa provinciang idto. An Maguindanao parte kan sarong espesyal na rehiyon, an ARMM na an sentro iyo an ciudad nin Cotabato.

Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado. 

## Provincia



## Demograpiko

## Toltolan

## Mga panluwas na takod
* PhilAtlas.com
* Philippine Standard Geographic Code
* Local Governance Performance Management System
Rehiyon Subangan na Kabisayaan

An **Subangan na Visayas** (Ingles:*Eastern Visayas Region* o **Region VIII**) sarô sa mga rehiyon kan Republika kan Filipinas na komponido kan anom na mga probinsya: an Biliran, Subangan na Samar, Leyte, Amihanan na Samar, Samar, asin Habagatan na Leyte. Arog kan MIMAROPA, mayô ining kataid na rehiyon sa kadagaan. An rehiyonal na sentro kaini iyo an ciudad nin Tacloban. Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado.

## Provincia



## Demograpiko

## Toltolan

## Mga panluwas na takod
* PhilAtlas.com
* Philippine Standard Geographic Code
* Local Governance Performance Management System
Rehiyon Sentral na Luzon

An **Sentral na Luzon** (Ingles: *Central Luzon Region* o **Region III**) sarong rehiyon kan Republika kan Filipinas. Komponido ini kan provincia nin Aurora, Bataan, Bulacan, Nueva Ecija, Pampanga, Tarlac asin Zambales. An ciudad nin San Fernando an rehiyonal na sentro kaini.

Ibinalyo an provincia nin Aurora hali sa Region IV kan Orden Ehekotibo No. 103. Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado. 

## Provincia



## Demograpiko

## Toltolan

## Mga panluwas na takod
* PhilAtlas.com
* Philippine Standard Geographic Code
* Local Governance Performance Management System
* Central Luzon Local Business Directory 
* eK! - electronic Kabalen: a Kapampangan journal of ideas
* Executive Order No. 561: FORMATION OF THE "SUPER" REGIONS AND MANDATE OF THE SUPERREGIONAL DEVELOPMENT CHAMPIONS
* North Luzon Super Region: Potentials 
* North Luzon Super Region: Projects
Albay

An **Albay** sarô sa mga probinsya kan Republika kan Filipinas na namumugtak sa Rehiyon Bikol sa Luzon. An Syudad nin Legazpi an kapitolyo kaini. Natatangà an probinsya kan Camarines Sur sa norte asin Sorsogon sa sur. Yaon sa norte-subangan kaini an Golpo kan Lagonoy pasiringon sa Dagat Filipinas asin sa sur-subangan an Burias Pass.

An Bulkan Mayon an pinakanagpapagiromdom sa probinsya. Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. 

Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado. An designadong area code kaini iyo  . 

An opisyal na himno kan probinsya iyo an Albay Sagkod pa Man.

## Heograpiya

Igwang sukol na 2,552.6 km² an probinsya kayâ ini ang ika-26 sa pinakasadit na probinsya sa nasyon. Namumugtak ini sa Bicol Peninsula asin kabali mayor na sa sakop kan probinsya an mga isla nin Rapu-Rapu, Batan (parte kan Rapu-Rapu), Cagraray (parte kan Bacacay), asin San Miguel (parte kan Syudad nin Tabaco).

Natatangâ an probinsya kan Camarines Sur sa norte asin Sorsogon sa sur. Nasa norte-subangan kaini an Golpo nin Lagonoy pasiringon sa Dagat Filipinas asin sa habagatan-sulnopan an Burias Pass.

### Pulitikal
Nababangâ an Albay sa 15 banwaan asin 3 syudad.

## Mga tawo
**Populasyon.** Sosog sa sensus kan 2007, an Albay igwang populasyon na 1,190,823 kaya ini an ika-22 na pinakamatawong probinsya sa nasyon. Igwa nin 208,640 pamilya sa probinsya na may katamtaman na dakol (average) na 5.22 katawo, urog kahalangkaw nanggad kan sa nasyonal na 4.99.

## Tataramon
Bikol Sentral an mga panginot na tataramon sa probinsya mantang igwang dakol na parataram kan Miraya Bikol, West Albay Bikol asin Libon Bikol. Mayoriya kan mga nag-iirok digdi nakakasabot nin Tagalog asin Ingles.

## Demograpiko

## Mga Medya
*DZHE 1305 kHz Now Radio Legazpi
*DWPO 1440 kHz ACI News Radyo Legazpi
*DWCT 1557 kHz

## Kataytayan nin mga ladawan

Ladawan:LegazpiPhotowalk 16.JPG|An kapitolyo kan Albay
Ladawan:LegazpiPhotowalk 26.JPG|Katedral ni San Gregorio I Magno
Ladawan:LegazpiPhotowalk 27.JPG|Express terminal
Ladawan:LegazpiPhotowalk 03.JPG|Albay Astrodome
Ladawan:The_Majesty.jpg|Bulkan Mayon
Ladawan:Legaspi Port, Legazpi, Philippines.jpg|Legazpi Port


## Toltolan

## Mga panluwas na takod
* PhilAtlas.com
* Philippine Standard Geographic Code
* Local Governance Performance Management System
* goBicol: Online Bicolano Community
* Albay.com.ph: The Albayano Online Community 
* Legazpi City Website (Official) 
* www.bicolanoes.com
Daet

An **Daet** sarong primera klaseng banwaan sa provincia kan Camarines Norte, Filipinas. Ini an kapitolyo kan provincia. An designadong zip code kaini iyo . 

Susog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado.

## Mga barangay
Nababanga an Daet sa 25 barangay:

## Demograpiko

*

## Mga kakanan
*Burger King
*Chowking
*Jollibee
*KFC
*Max's

## Mga media
### Mga istasiyon kan AM
*DZMD Radyo 1161 kHz (DZMD; PBN Broadcasting Network) 
*DZDI News 1197 kHz (DZDI-AM; Audiovisual Communicators, Inc. asin IMT Broadcasting Foundation)
*DZME RadyoTV 1269 kHz (PA; Capitol Broadcasting Center)

### Mga istasiyon kan FM
*Radyo Sincero Daet 105.3 (DZFG; Information Broadcast Unlimited/ABJ Broadcasting Services)

## Kataytayan nin mga ladawan

Ladawan:Munisipyo kan Daet.jpg|Munisipyo kan Daet
Ladawan:Saint John the Baptist Church (Daet), May 2024.jpg|Simbahan ni San Juan Bautista
Ladawan:Jose Rizal's First Monument, Daet, Cam Norte, May 2024.jpg|Pinakaenot na Monumento ki Rizal
Ladawan:Daet La Consolacion College.jpg|Kolehiyo La Consolacion sa Daet
Ladawan:Cam Norte State College 02.jpg|Camarines Norte State College
Ladawan:Marker heroes of CN.jpg|Santuario sa pag'onra sa mga Rebulosyunaryo 1898 kan Camarines Norte
Ladawan:Martyrs of CN 1898.jpg|Marker para sa mga martir kan Camarines Norte 1898


## Hilingon man
* Ildefonso R. Moreno

## Toltolan

## Mga panluwas na takod
* PhilAtlas.com
* Philippine Standard Geographic Code
* Local Governance Performance Management System
*Free Email for daeteñous 
*An article on Daet and the Calaguas Islands with pictures
Luzon

**Luzon** an pinakadakulang isla sa Republika kan Filipinas asin sa tolong grupo nin mga isla sa nacion. Visayas asin Mindanao an duwa. Igwa ining sokol na 104,688 km² kayâ ini an ika-15ng pinakadakula asin ikalimang pinaka pinageerokan na isla sa kinàban.

Bilang grupo nin mga isla, kabali digdi an mismong isla nin Luzon, kaiislahán kan Batanes asin Babuyan sa norte, asin mga mayor sagkod pagtaraid na mga isla nin Catanduanes, Marinduque, Masbate, Romblon sagkod Mindoro sa sur. An grupo nin mga isla kan Palawan parte kan MIMAROPA sa Luzon asin ibinalyo na sa Rehiyon VI sa Visayas kan 2005. 

Sa mga suanoy na mapa, *Luçonia* o *Luçon* an apod asin *Luçoes* sa mga nag-eerok digdi. Sosog sa uusipon, bisto man an Luzon sa ngaran na ***Nueva Castilla*** o an ***New Castile***.

## Uusipon
An mga tulay na dagang nagsosogpon sa mga isla kan Filipinas orog na an Luzon sa Asya pinaghuhunang nagdara sa mga katutubong Agta sobra sa 15,000 taon na an nakakalihis.
Dagat Filipinas

An **Dagat Filipinas** sarong dagat na parte kan sarong kadagatan, sa subangan kan Filipinas. Parte ini kan subangan na porsyon kan Kadagatan Pacifico.

## Heograpiya
An Dagat Filipinas napapalibutan kan Filipinas asin Taiwan sa sulnopan, Hapon sa norte, an Marianas sa subangan asin Palau sa sur. An katampad na mga dagat kaini iyo an Dagat Celebes na pigsusuhay kan Mindanao asin saradit na isla sa sur, Dagat Tsina Sur na pigsusuhay kan Filipinas, sagkod Dagat Subangan na China na pigsusuhay kan mga isla nin Ryukyu. 

### Heolohiya
An Plato kan Filipinas minaporma kan salog kaini asin minapairarom sa Plato kan Eurasia na nagporma sa archipelago kan Filipinas. Sa tahaw kaining duwang plato an Philippine Trench.

## Uusipon
Kan 1944, ini an pinanyarihan kan Battle of the Philippine Sea, sarong naval battle sa tahaw kan Hapon asin Estados Unidos kan Ikaduwang Pankinàban na Gyera.
Mindoro

**Mindoro** an ikawalong pinakadakolang isla sa Filipinas na igwang sokol na 10,572 km². Namomogtak ini sa sur-sulnupan kan Luzon asin norte-subangan kan Palawan. Nababangâ an isla sa duwang provincia: an Oriental Mindoro asin Occidental Mindoro na parte kan rehiyon kan MIMAROPA.
Palawan (isla)

:*Para sa provincia kan Palawan, hilingon an [[Palawan]].*

**Isla nin Palawan** an pinakadakolang isla sa provincia nin Palawan, Filipinas. Yaon sa sulnopan kaini an mga isla nin Kalayaan.
Isla nin Masbate

:*Para sa provincia kan Masbate, hilingon an [[Masbate]].*

An **Isla nin Masbate** sarô sa tolong mayor na mga isla kan provincia nin Masbate sa Filipinas. An duwa pang mayor na mga isla iyo an Ticao asin Burias.

## Ginunuan
Camarines Norte

An **Camarines Norte** sarô sa mga probinsya kan Republika kan Filipinas na namumugtak sa Rehiyon Bikol sa Luzon. An banwaan nin Daet an kapitolyo kaini.

Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. 

Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado. An designadong area code kaini iyo  . 

## Heograpiya

Napapalibotan an provincia sa norte kan Lamon Bay asin Kadagatan Pacifico, San Miguel Bay sa subangan, provincia nin Quezon sa sur hasta sulnopan asin sur-subangan an Camarines Sur. Igwa ini nin sokol na 2,200 km2.

### Pulitikal
Nababangâ an Camarines Norte sa 12ng banwaan.

## Demograpiko

## Kataytayan nin mga ladawan

File:Wenceslao Vinzons at Capitol Grounds.jpg| Monumento ki Wenceslao Vinzons
File:Cam Norte Capitol.jpg|thumb|Kapitolyo kan Camarines Norte
Ladawan:La Consolacion College.jpg|La Consolacion College, Daet


## Toltolan

## Mga panluwas na takod
* PhilAtlas.com
* Philippine Standard Geographic Code
* Local Governance Performance Management System
* WowBicol.com
* WOW Philippines - Camarines Norte 
* Bicolanoes.com 
* www.bicolonline.com 
* Camarines Norte Unofficial Website
Dagat Visayan

An **Dagat Visayan** sarong sadit na dagat sa laog sa arkipelago kan Filipinas na napapalibotan kan mga isla nin Masbate sa norte, Leyte sa subangan, Cebu sagkod Negros sa sur, asin Panay sa sulnopan.
Dagat

An **dagat** ginagamit na kolokyal kapareho sa kadagatan, arog kan "an tropikal na dagat", "sa baybayon kan dagat" o maski "tubig dagat" tanganig apodon an tubig kan kadagatan. An mga mahihiwas na danaw arog kan Great Lakes, minsan inaapod na mga dagat sa kadagaan. Kadakol mga dagat na pan-gilid na mga dagat na an solog kawsa kan doros kadagatan; an iba mga dagat mediterraneo na an solog kawsa kan mga pagkakaiba sa kaaskadan (salinity) asin temperatura.

An International Hydrographic Organization (IHO) an may poder sa kinàban pag-abot sa pagresolber kun ano an mga dagat. An nagreresolber na dokumento sa presente iyo an Special publication S-23, *[http://www.iho.shom.fr/PUBLICATIONS/download.htm Limits of Oceans and Seas] *, ikatolong edisyon, 1953. An ikaduwang edisyon igwang fecha nin 1937, asin an pinakáenot, 1928. Igwa nin *draft* para sa ikaapat na edisyon na ipinag-imprenta kan 1986 alagad hasta ngonian manlain-lain na dae pagkakairintidihan sa pagngaran (arog kan sa Dagat Hapon) na nakapogol sa pagpaotob kaini.
Leyte (isla)

An **Leyte** sarong isla sa Visayas sa Filipinas na kinamomogtakan kan mga provincia nin Leyte asin Habagatan na Leyte. An mga pangenot na ciudad sa isla iyo an Tacloban sa subangan na baybayon asin Ormoc sa sulnopan na baybayon.
Mindanao

**Mindanao** an ikaduwang pinakadakula asin nasa pinakasubangan na isla sa Filipinas. Sarô man ini sa tolong grupo nin mga isla sa nacion, kabali an Luzon asin Visayas. Segun sa uusipon, an isla bisto man sa ngaran na ***Gran Molucas*** o ***Great Mollucas***.

An rehiyon dating pinageerokan kan mga sultanato kan Filipinas arog kan Sultanato kan Sulu asin Maguindanao. Sa huring ika-16 hasta amay na ika-17 gatos na taon, prinobaran na okuparon kan mga Espanyol an lugar.

## Mga panluwas na takod
* Mindanao Blog
* Mindanao News 
* Mindanao Hotels
Golpo kan Lagonoy

An **Golpo kan Lagonoy** sarong mahiwas na golpo sa gamping sur-subangan kan isla nin Luzon sa Filipinas sa 13.5833333° N asin 123.75° E. Nasusuhay ini sa Dagat Filipinas kan Utdol kan Caramoan sa norte.
Visayas

An **Visayas** o **Kabisayaan** sarô sa tulong mga grupo nin isla sa Filipinas, kabali an Luzon asin Mindanao. Komponido ini nin manlaen-laen na isla na nakapalibot sa Dagat Visayan. Ini an pinag-eerokan kan mga Bisaya. Pangenot na mga isla an: Panay, Negros, Cebu, Bohol, Leyte asin Samar. Maibabali man an mga isla kan Masbate asin Romblon kun ikokonsiderar an kultura.

## Uusipon
Hasta sa ngonyan an uusipon kan kan Visayas bago an pag-abot kan mga Kastila sarong misteryo. Dawà igwang mga alamat na minausip kan uusipon kan mga Bisayâ dakol an minaduda kan katotoohan mga kaini. Sarô sa mga alamat minausip kan sarong hadè bisto bilang Kalantiaw na naggibo nin sarong koda nin ley. Igwang man na minausip na ang mga Bisayâ halè sa Borneo.

Enot na nanambitan an Visayas sa uusipon kan ika-12ng cientong taon kan pighuhunà na an rehiyon pinaghahadean kan emperio nin Srivijaya.

Pinagtotobodan na an mga Bisayâ igwa nin dayupot na relasyon diplomatiko sa manlaen-laen na kahadean na Java asin Malay huli ta an mga katutubo kan Cebu nagibong makipag-olay ki Enrique kan Malacca gamit an tataramon na Malay kan uminabot si Fernando Magallanes kan 1521.

Antes kan ekspedisyon ni Magallanes nagin interesado an mga Kastila sa arkipelago asin pinadara sinda Ruy López de Villalobos asin Miguel López de Legazpi kan 1543 sagkod 1565 tangarig diskobrehon asin sakopon an mga iska.

Kan enot, inakò kan mga Bisayâ an pagsakop kaini asin dakol an nagbalyo sa Kristyanismo sagkod nagpoon sa pag-akò sa Santo Niño bilang saindang patron. Alagad, nagin maalsom an sitwasyon asin nagbutwa an mga pag'alsa arog kaidtong ki Francisco Dagohoy.

Bakô sanang mga Kastila an nagin problema kan mga Bisayâ. Pinagtutubodan na nilulusob kan mga Moro an manlaen-laen na isla sa Visayas sa panahon na idto.

Kan Rebolusyon Filipino, aktibong kalabot an mga Bisayâ. An isla nin Negros mismo nangenot sa saindang rebolusyon.

Matapos an katalingkasan kan Filipinas, ipinadagos kan mga Bisayâ an pagbali sa politika.
Panay

An **Isla nin Panay** sarong isla sa Filipinas na namómogták sa Visayas. Nababangâ ini sa apat na provincia: an Aklan, Antique, Capiz asin Iloilo na gabos parte kan Rehiyon Sulnupan na Visayas. Namomogtak an isla sa sur-subangan kan isla nin Mindoro asin norte-sulnupan kan Negros na nasusuhay kan *Guimaras Strait*. Sa tahaw kan Negros asin Panay yaon an islang provincia nin Guimaras. Sa norte kan isla iyo an Dagat Sibuyan asin mga isla nin Romblon; sa sur-sulnupan iyo an Dagat Sulu asin Golpo nin Panay.

Kabali sa mga salog kan isla an: Akean, Banica, Iloilo, asin Panay.
Borneo

**Borneo** an ikatolong pinaká dakolang isla sa kinàban. Igwa ining sokol na 743,330 km² (287,000 m²), asin namómogták sa sentro kan Malay archipelago asin Indonesya. Parte ini kan rehiyon Sur-subangan na Asya. Nababangâ an isla kan tolong nacion: an Indonesia, Malaysia asin Brunei.

Sa Indonesia, Kalimantan an apod digdi. An Subangan na Malasya o an Malaysian Borneo iyo an mga Estados kan Sabah asin Sarawak.

## Heograpiya
Napapalibotan kan South China Sea sa norte asin norte-sulnupan, an Dagat Sulu sa norte-subangan, an Dagat Celebes asin an Makassar Strait sa subangan, asin an Dagat Java asin Karimata Strait sa sur.

Sa sulnopan kan Borneo iyo an Malay Peninsula asin Sumatra. Sa sur iyo an isla kan Java. Sa subangan iyo an isla kan Sulawesi (Celebes). Sa norte-subangan iyo an Filipinas.

An pinakáhalangkaw na punto kan Borneo iyo an Bukid Kinabalu sa Sabah, Malaysia, may langkaw na 4,095 m (13,435 ft) ibabaw na pantay dagat. Ini an ikatolong pinakáhalangkaw na isla sa kinàban.

An pinakámahiwas na kasalogan iyo an Salog Kapuas, may poco mas o minus 1,143 km, an pinakáhalabang salog sa Indonesia, an Salog Rajang sa Sarawak na may 563 km na pinakánhalabâ sa Malaysia, an Salog Barito halos 880 km an labâ asin an Salog Mahakam halos 980 km an lâba.

Bistado man an isla sa extensive cave systems kaini. An mga klaradong tubig kweba kaini sarô sa mga pinaká halabang salog sa irarom kan dagâ sa kinàban. An Deer cave pinaghunang pinaká dakolang kweba sa kinàban na harong kan sobra sa 3 milyon na mga paniki asin guano na sobra sa 100 metros an langkaw.

## Mga panluwas na takod
* An isla nin Borneo- http://www.britannica.com/EBchecked/topic/74286/Borneo
* Deskripsyon kan Borneo- http://www.pbs.org/edens/borneo/awesome.html
Dagat Sulu

An **Dagat Sulu** sarong mahiwas na dagat sa sur-sunupan na parte kan Filipinas. Nasusuway ini sa South China Sea sa norte-sulnupan kan Palawan, asin kan Dagat Celebes sa sur-subangan kan Arkipelago nin Sulu. An Borneo mananagpuan sa sur-subangan asin Visasyas sa norte-subangan. 

Igwang mga isla sa Dagat Sulu. An mga Isla nin Cuyu asin Cagayan Sulu parte kan provincia nin Palawan myentras na an Cagayan de Tawi-Tawi asin an mga Isla nin Turtle parte kan provincia nin Tawi-Tawi. Namomogtak man digi an Tubbataha Reef National Marine Park, an sarô sa mga World Heritage Sites sa nacion.

## Toltolan
Golpo kan Albay

:*Para sa ibang gamit, hilingon an [[Albay (klaripikasyon)|Albay (klaripikasyon)]].*

An **Golpo kan Albay** sarong mahiwas na golpo sa sur na parte kan Isla nin Luzon sa Filipinas. Namumugtak ini sa sur-subangan kan probinsya nin Albay asin norteng parte kan Sorsogon. Sa syudad nin Legazpi, yaon an pinakasibot na puerto sa golpo.

## Mga nagpapahiling nin butanding
Saro an lugar sa mga lugar panturista sa sa probinsya nin Albay tibaad ta sa pirmi na pagpapahiling kan mga butanding (o isdantuko) sa mga baybayon-dagat. Naggibo an pamahalaan nin mga hakbang na naghihiling sa mga kag-ukol na sektor tanganing surion kun tama ba an dakol kan plankton, an pangenot na pigkukuahan nin pagkakan kan mga butanding, para sa pagsusustento kan espesye. Kadtonh 1997, nahiling an mga butanding sa Donsol, Sorsogon. An saindang pagpapahiling huminantong sa pagtanggap Kan banwaan sa pagbistong "punong syudad nin butanding sa kinaban" ("*whale shark capital of the world*")

## Toltolan
Kalayaan, Palawan

An **Kalayaan** sarong ikalimang klase asin islang banwaan sa provincia kan Palawan sa Republika kan Filipinas.  An designadong zip code kaini iyo  . 
Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. 

Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado.

## Barangay
Kompwesto an Kalayaan nin sarô sanang barangay, an Pag-asa. Igwa ini nin 1.3 km palayogan na piggagamit kan mga militar asin mga sibilyan. 

## Heograpiya
Namomogtak an banwaan sa sulnopan na parte kan provincia kan Palawan. Kompwesto ini nin pitong (7) saradit na isla asin sarong (1) reef na may kabilogan na hiwas na haros 79 hektarya:
* Pag-asa, 32.7 has.
* Likas, 18.6 has.
* Parola, 12.7 has.
* Lawak, 7.9 has.
* Kota, 6.45 has.
* Patag, 0.57 ha.
* Panata, 0.44 ha.
* Ayungin Reef, 0 ha
* Rizal Reef, 0 ha.

## Demograpiko

## Toltolan

## Mga panluwas na takod
* PhilAtlas.com
* Philippine Standard Geographic Code
* Local Governance Performance Management System
Catanduanes

An **Catanduanes** sarong islang probinsya kan Republika kan Filipinas na namómogták sa Rehiyon Bikol sa Luzon. An banwaan nin Virac an kabisera kaini. Namomogtak ini sa subangan kan Camarines Sur sa balyo kan Maqueda Channel buda ini ang pang-doseng pinakadakulang isla sa bansa. Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado. An designadong area code kaini iyo  . 

An probinsya pigbilog kan isla kan Catanduanes (pigaapod man na Isla nin Virac), an Panay buda Palumbanes pati na ang mga saradit na mga isla na nakapalibot igdi.

Dati ining parte nin Ambos Camarines kan 1900 tapos nalipat sa Albay. Nagsadiri ini buda nabulag sa Albay kan panahon ni Kongresista Francisco Perfecto na pinasa an *House Bill No. 301. Tinogotan ini buda pinirmahan ni Presidente [[Sergio Osmeña]] kan Oktubre 24, 1945, asin nagin ining batas. Si Remigio Socito, ang huring Lieutenant Governor, ang naging inot na gobernador kan probinsya. Kan eleksyon kang 1947, Alfonso V. Usero ang naging inot na  gobernador kan probinsya. .

== Ginikanan ==
*Isla de Cobos* an inot na ngaran kan Catanduanes, na nginaran kan mga Spanish *conquistadores* sa poon kan 1573 kan kadakol sindang nadalan na mga tirbo na nag'iirok sa mga kubo na pigaapod na *cobos*.

Catanduanes, sarong terminong Espanyol na hali sa katagang *tandu*, sarong beetle na mahihiling duman buda an *samdong* na puno, na pareho kaini dakol ang mahiling sa isla. Puon duman naging *katanduan* o *kasamdongan*, na nagtataram nin lugar na kung sain kadakol ang *tandu* o *samdong*, na sa kahaloyan nagin na an ngaran na *Catanduanes.''

## Banga Pulitikal

An Catanduanes nababanga sa 11 banwaan:



*Bagamanoc
*Baras
*Bato
*Caramoran
*Gigmoto
*Pandan

*Panganiban (Payo)
*San Andres (Calolbon)
*San Miguel
*Viga
*Virac


## Demograpiko

## Kataytayan nin mga Ladawan

Ladawan:Catanduanes Sojourn 6-13.15.10 115.jpg|An kapitolyo probinsyal
Ladawan:Low tide in Virac, Catanduanes 01.jpg|Ati sa Twin Rock
Ladawan:Talisoy Beach is Catanduanes.jpg|Baybayon nin Talisoy
Ladawan:Marilima beach in Catanduanes.jpg|Baybayon nin Marilima
Ladawan:Mamangal Beach 1.jpg|Baybayon nin Mamangal
Ladawan:Binurong Point 1.jpg|Binurong point
Ladawan:Twin Rock in Virac, Catanduanes 04.jpg|Twin Rock
Ladawan:A creek connected to Hicming Falls, Catanduanes.jpg|Salog na konektado sa talon nin Hicming sa Catanduanes


## Toltolan

## Mga panluwas na takod
* PhilAtlas.com
* Philippine Standard Geographic Code
* Local Governance Performance Management System
* Opisyal na websayt kan govierno provincial ninCatanduanes
* Free Press and Expression for Catandunganons 
* Internet-Based Community of People from Catanduanes 
* Catanduanes A Pearl In The Pacific
* The Place where distance can never make you apart with love ones! 

__FORCETOC__
Galileo Galilei

Si **Galileo Galilei** (15 kan Pebrero, 1564 – 8 kan Enero, 1642) sarong dating pisiko, matematiko, astronomo asin pilosopo na Italiano na dakulang impluwensya sa Rebolusyon Pansiyensiya. Kabali sa mga piggibo niya an pinakáenot na pagaadal nin pagiiro na pakaskas, sa pankakaray nin teleskopio  an mga suminunod na obserbasyon na astronomiko, asin sa pagapodar niya kay Copernicus. An sistemang empiriko ni Galileo winalatan an dating sistemang asbtrakto na namana ki Aristoteles. 

Pigaapod si Galileo na "Ama nin Astronomiyang Obserbasyonal na Moderno", an "Ama nin Pisikong Moderno" asin an "Ama nin Siyensiya."
Leonardo da Vinci

Si **Leonardo Da Vinci** sarong madunongon na eminenteng Italiano: siyentipiko, matematiko, inhinyero, imbentor, anatomista, pintor, eskultor, arkitekto, musiko, asin parasurat. 

Aki sya sa luwas ni Messer Piero ki Caterina, sarong daragang tagabulod. Si Leonardo dae man nin apelyedo na tunay (sa sentidong moderno nin apellido) huli ta an "Da Vinci" boot sabihon sana, taga (banwa nin) Vinci. 

Pigaapod si Leonardo an tipikong Tawo nin Renascimiento o Henyong Unibersal. An pinaká bistado sa saiyang obra iyo an retrato ni Mona Lisa asin an An Ultimong Pamanggi. iyo lang po ini ang aram ko kamo na mag dagdag kang iba.
William Shakespeare

Si **William Shakespeare** (26 nin Abril, 1564 - 23 nin Abril 1616) sarong parasurat na Ingles na pigkokonsiderar na pinakágrande na parasurat sa Ingles. Siya an pigaapod na paratulang nacional nin Inglatera asin "The Bard." Igwa ining 38 mga dula na pinamana sa Ingles, asin 154 na sonata asin duwang rawit-dawit. Su mga dula ni Shakespeare natraducir sa gabos na importanteng tataramon sa kinàban. 

Pinangaki si Shakespeare sa banwa nin Stratford-Upon-Avon. Sa edad nin 18 pinakásalan niya si Anne Hathaway. Tulo an aki ninda: si Susanna, asin an mga kambal na si Hamnet asin Judith. 

An pinaká importanteng obra ni Shakespeare sinurat niya sa tahaw nin 1590 asin 1613. An kadaklan sa mga pinaká matua niyang dula mga komedya o uusipon, mga klase nin literatura na pinerpekto niya. Pagkatapos kaini, puro mga trahedya an sinurat ni Shakespeare abot sa taon na 1608. Sa laog kaining panahon nasurat an Hamlet, King Lear asin Macbeth na pigkokonsiderar na pinaká grande na mga Trahedya sa tataramon na Ingles. 

Kan buhay pa si Shakespeare bistado na siya na sarong mahigos asin matibay na parasurat. Alagad, an paghalankaw kan saiyang reputasyon na pinaká grande na parasurat nagpuun sana sa siglo na XIX, huli ta an mga parasurat na Romantiko prinomober an saiyang mga obra.

## Mga obra  ni Shakespeare

### Mga Komedya

# *[[The Tempest]]* LR
# *[[The Two Gentlemen of Verona]]*
# *[[The Merry Wives of Windsor]]*
# *[[Measure for Measure]]* PP
# *[[The Comedy of Errors]]*
# *[[Much Ado About Nothing]]*
# *[[Love's Labour's Lost]]*
# *[[A Midsummer Night's Dream]]*
# *[[The Merchant of Venice]]* PP
# *[[As You Like It]]*
# *[[The Taming of the Shrew]]*
# *[[All's Well That Ends Well]]* PP
# *[[Twelfth Night]]*
# *[[The Winter's Tale]]* LR PP
# *[[Pericles, Prince of Tyre]]* LR FF
# *[[The Two Noble Kinsmen]]* LR FF

### Mga Historya

# *[[King John (play)|King John]]*
# *[[Richard II (play)|Richard II]]*
# *[[Henry IV, Part 1]]*
# *[[Henry IV, Part 2]]*
# *[[Henry V (play)|Henry V]]*
# *[[Henry VI, Part 1]]*
# *[[Henry VI, Part 2]]*
# *[[Henry VI, Part 3]]*
# *[[Richard III (play)|Richard III]]*
# *[[Henry VIII (play)|Henry VIII]]*
# *[[Edward III (play)|Edward III]]* FF

### Mga Trahedya

# *[[Troilus and Cressida]]* PP
# *[[Coriolanus]]*
# *[[Titus Andronicus]]*
# *[[Romeo and Juliet]]*
# *[[Timon of Athens]]* PP
# *[[Julius Caesar (play)|Julius Caesar]]*
# *[[Macbeth]]*
# *[[Hamlet]]*
# *[[King Lear]]*
# *[[Othello]]*
# *[[Antony and Cleopatra]]*
# *[[Cymbeline]]* LR

**Nota**: Mga dula' na markadong LR komun na sinasabi ngonyan na mga "late romances". Idtong may tanda na PP sinasabing mga  "problem plays". Idtong tolong dula' na may markang FF dai nakabali sa Enot na Folio.

## Toltolan
Henry James

Si **Henry James** (Abril 15, 1843 – Pebrero 28, 1916), aki ni Henry James Sr. sarong Amerikanong parasurat asin kritiko nin literatura na pinangaki sa Estados Unidos alagad nag-istar na pinakáhaloy sa Reyno Unido. Namidmid siya sa mga sinurat niyang nobelas asin kwentos na binasado niya sa konsyensya asin moralidad. 

Dakula an kontribusyon ni James sa kritiko nin kwentohan, partikularmente sa pagkasabot niya na an mga manunurat dapat tawan nin kalayaan sa saindang pagpresentar kan pagkasabot ninda sa kinàban. 

## Agi-agi
Namundag si Henry James Abril 15, 1843 sa ciudad New York sa sarong maykayang pamilya. An saiyang ama, si Henry James Sr., sarong sa mga bistong madudunong kan dice nuebeng cientong taon sa Amerika. 

## Mga sinurat ni Henry James
Roderick Hudson (1875)
An Amerikano (The American) (1877)
An mga Europeo (The Europeans) (1878)
Washington Square (1880)
An Retrato nin sarong Daraga (The Portrait of a Lady(1881)
An Mga Bostoniano (The Bostonians) (1886)
An prinsesang Casamassima (The Princess Casamassima) (1886)
An Utikon (The Liar) (1888))
Su mga Papeles nin Aspern (The Aspern Papers) (1888))
An Musang Trahika (The Tragic Muse) (1890)
Guy Domville (1895)
Mga Kayamanan kan Poynton (The Spoils of Poynton) (1897)
An Pagkaram ni Maisie (What Maisie Knew) (1897)
Saro Pang Paglibot Kan Turnilyo (The Turn of the Screw) (1898)
Sa Hawla (In the Cage) (1898)
An Idad na Ingrata (The Awkward Age) (1899)
An mga Pakpak nin Kalapati (The wings of the Dove) (1902)
An mga Embahador (The Ambassadors) (1903)
Mga Hayop Sa Gubat (The Beast in the Jungle) (1903)
An Bagul na Ginto (The Golden Bowl) (1904)
Oras na Ingles (English Hours) (1905)
An Eksenang Amerikano (The American Scene) (1907
Oras na Italiano (Italian Hours) (1909)
Guimaras

:*Para sa isla nin Guimaras, hilingon an [[Guimaras (isla)]].*

An **Guimaras** sarong islang provincia kan Republika kan Filipinas na namómogták sa rehiyon Sulnupan na Visayas. An banwaan nin Jordan an kapitolyo kaini. Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. 
Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado. An designadong area code kaini iyo  . 

Namomogtak an isla sa Golpo kan Panay sa tahaw kan mga isla nin Panay asin Negros. Sa norteng-sulnupan kaini an provincia kan Iloilo asin sa sur-subangan an Negros Occidental.

## Heograpiya
Nababanga an Guimaras sa 5 banwaan.

#### Mga banwaan
*Buenavista
*Jordan
*Nueva Valencia
*San Lorenzo
*Sibunag

## Demograpiko

## Kataytayan nin mga ladawan

Ph_fil_guimaras.png|Mga banwaan kan Guimaras
Iloilo_as_seen_from_Guimaras.jpg|Tanawon kan Iloilo gikan sa Guimaras
Guimaras_Island,_Philippines.jpg|Sarong kakahuyan sa isla nin Guimaras


## Toltolan

## Mga panluwas na takod
* PhilAtlas.com
* Philippine Standard Geographic Code
* Local Governance Performance Management System
*Opisyal na websayt kan govierno provincial nin Guimaras
*Stay in Guimaras!
*Explore Guimaras!
*WWF News Bulletin on the Disaster
*Save Guimaras.com (Guimaras Oil Spill) 
*Ligtas Guimaras (Guimaras Oil Spill) 
*Oil Spill near Guimaras Island  at NASA Earth Observatory
Syudad nin Sorsogon

:*Para sa probinsya kan Sorsogon, hilingon an [[Sorsogon]].*

An **Siyudad nin Sorsogon** sarong ikalimang klaseng siyudad sa probinsya kan Sorsogon sa Pilipinas. Ini an kapitolyo kan probinsya. Nagin siyudad an Sorsogon kan pigsaro an mga banwaan nin Sorsogon asin Bacon, Sorsogon. Ini an ikatolong pinakámatawong siyudad sa Kabikolan. An designadong zip code kaini iyo . 

Susog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado.

## Mga Barangay

Igwang 64 na mga barangay sa Sorsogon, 36 na barangay sa dating banwaan nin Sorsogon: 

asin 28 na barangay sa dating munisipyo nin Bacon:

## Demograpiko

## Ekonomiya

### Mga shopping mall
*SM City Sorsogon (TBA)
*Town Center Sorsogon City (TBA)

### Mga fast food restaurant
*Jollibee
*KFC
*Kenny Rogers Roasters
*Pizza Hut

## Mga Medya
### Mga Radyo
#### Mga istasyon nin AM
* Audiovisual Communicators, Inc./Chingacalbar Community Broadcasting Systems, Inc. (PA 585)
* Horizon Broadcasting Center DWHO-AM (Formerly DWFA) 801 
* Radio Mindanao Network DZRS 1179
* GMA Network, Inc. DZOY 1251
* Manila Broadcasting Company DZZH 1287 
* Unibersidad Estatal kan Sorsogon DZGD 1593

#### Mga istasyon nin FM
* Passalingaya Media Network DWPY 88.1
* PBN Broadcasting Network DWJX 89.5 
* iTransmission Inc. (PA) 90.3 
* Our Lady's Foundation DWPS 91.1 
* Manila Broadcasting Company DWSG 91.9
* Radio Sorsogon Network (TBA) 99.3 
* Allied Broadcasting Center DWAW 99.9 
* Brigada Mass Media Corporation DWLH 101.5 
* Good News Sorsogon Foundation DZGN 102.3 
* Audiovisual Communicators, Inc. DZOS 103.9
* Sorsogon Provincial Disaster Risk Reduction and Management Office DWDR 105.5

## Toltolan

## Mga panluwas na takod
* PhilAtlas.com
* Philippine Standard Geographic Code
* Local Governance Performance Management System
Iriga

An **Syudad nin Iriga** sarong ikaapat na klaseng syudad sa probinsya kan Camarines Sur sa Filipinas. Namumugtak ini 400 kilometro sa sur-subangan kan syudad nin Manila, 37 kilometro sa sur kan Syudad nin Naga asin haros 67 kilometro sa norte kan Syudad nin Legazpi. Kataid kaini an mga banwaan nin Ocampo asin Sagñay sa norte; an mga banwaan kan Baao, Nabua asin Bato sa sulnopan; an banwaan kan Buhi sa subangan, anas sa Camarines Sur; sagkod an banwaan nin Polangui, Albay sa habagatan. 

An syudad may designadong zip code na . Susog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok sa  kaharongan kaini. An sukol kan syudad iyo  kilometro kwadrado.

Nagin syudad ini kan Setyembre 3, 1968. An presenteng alkalde kan syudad iyo si Madelaine Yorobe Alfelor.

## Mga barangay
Nababanga an Iriga sa 36 barangay.

## Demograpiko

## Namamanwaan
Inaapod na Irigueños an namamanwaan kan Iriga na nagtataram nin Rinconada Bikol asin Bikol Sentral sagkod Tagalog. An mga katutubò nin Agta nagtataram nin ibang tataramon alagad diit-diit nang nalilingawan kan mga bàgong tubò. 

Nagkapira sa mga namamanwaan kan Iriga na nagtaong onra digdi iyo sinda Nora Aunor, Eddie Ilarde, Leila de Lima, Kristian Cordero asin iba pa.

## Mga istasyon kan radyo
*DZAL-AM/DZIR 954 kHz (Audiovisual Communicators, Inc.)
*DZCX 1260 kHz (Mareco Broadcasting Network)
*DZKI 1332 kHz (Radio Philippines Network)
*DZCB-AM 1485 kHz (Audiovisual Communicators, Inc./Chingaba Community Broadcasting System)
*DWGA-AM 1584 kHz (ABJ Broadcasting Services)

## Hilingon man
* Tinagba Festival

## Kataytayan nin mga ladawan

Ladawan:Saint Anthony of Padua Parish Church, Iriga city.JPG|Simbahan nin San Antonio de Padua
Ladawan:Grotto, Iriga City.JPG|An groto nin Lourdes
Ladawan:At Iriga Plaza Hotel 06.JPG|Sarong dakulang otel sa sentro kan syudad
Ladawan:Iriga Central Terminal WTR.jpg|Iriga Central Terminal
Ladawan:Iglesia Ni Cristo.JPG|An simbahan nin Iglesia Ni Cristo
Ladawan:La Consolacion College.JPG|La Consolacion College
Ladawan:Jose Rizal Monument, Iriga city.JPG|Monumento ni Rizal
Ladawan:Saint Anthony of Padua Parish Church, Iriga city.JPG|Simbahan kan San Antonio de Padua
Ladawan:Old Iriga City Hall.JPG|An lumang City Hall kan Syudad kun Banggi
Ladawan:Mt. Iriga.JPG|Bukid Iriga/ Asog
Ladawan:Iriga City Marker.JPG|Iriga City Marker
Ladawan:Iriga old House, San Isidro, iriga City.jpg|Sarong suanoy na harong sa Barangay San Isidro
Ladawan:LTO Iriga.JPG|LTO Iriga


## Toltolan

## Mga panluwas na takod

* PhilAtlas.com
* Philippine Standard Geographic Code
* Local Governance Performance Management System
* Official Website of Iriga City 
* FPJ's Blog "Skulakog" by H. Frank V. Peñones, Jr.
* Iriga Historical Timeline
* uGat: Iriga Community Blog
* Iriga City, World
* Iriga City, Philippines : Great People, Great Destination
* NCC Website for Iriga City
* News from Iriga
* Iriga City Community News 
* Download or Listen to "Beautiful City of Iriga" by Noel Cabangon
* 2007 NSCB information
Arameo

An **Arameo** sarong gurang na tataramon na myembro kan pamíliang semetika na an edad sobra sa 3000 na taon. Ini an pinaka-inot na lengwahe kan mga malain-lain na libro nin Biblia, halimbawa sa Daniel asin sa Esdras. An Arameo iyo an tataramon na predominante kan Talmud. Sigun sa mga historyador ini daa an tataramon ni Hesukristo. Pigkokonsiderar na buhay pa an ining linggwahe ta may sadit pang mga komunidad na naggagamit kan Arameo.
Tataramon na Indones

An **tataramon na** **Indones** ( ) o **Bahasa Indonesia** an tataramon na opisyal kan Republika kan Indonesia. Nagin idiomang opisyal ini kan pagkagana kan independensya kan Indonesia kan 1945. Baku man ining tataramon kan mayoria na katawo sa Indonesia alágad piggagamit ini na tataramong pagkomunikar sa enterong arkipelago, arog sa paggamit kan Tagalog sa enterong Filipinas. An mga parataram kan Bahasa ay naabot sa 200 na milyon, mas o menos.

## Toltolan
Bengali

An tataramon na **Bengali** an idiomang opisyal kan Banglades. An sistemang pansusurat kaini silabiko na pinoon kan taon na 1100 (proto-Bengali). Ini an sarô sa mga tataramon na pinakáimportante sa enterong kinàban kun tutuusan an kadakolan na parataram na minaabot sa mga 230 milyon.

An literatura kan Bengali iyo an sarô sa pinakámayaman sa enterong India ta dakol na importanteng pararawit asin nobelista na nag'arambag igdi. Halimbawa, si Rabindranath Tagore iyo an naenot na Asiatiko na nanominado sa Premyo Nobel.
Tataramon na Bietnamita

An **Bietnamita** (tiếng Việt) an tataramón na opisyal kan nasyon nin Byetnam. May 77 na milyón ining parataram. An mayoría sainda nakaistar sa Byetnam mismo. May iba pang parataram sa katakod na nación nin Kambodia asin sa mga imigranting nakaistar sa Amerika Norte asin sa Australia. Sa mga pasadong siglo an dating sisteming pansusurat kan Byetnamita iyo an sistemang Intsik. Pagabot kan panahon nin mga Pranses an alpabetong Latin an nagin bâgong pansusurat kan ining tataramón.
Tataramon na Habanes

An **Habanes** o **Javanese**  (, **'; ) (bistado sa kolokyal na , **'; ) sarong tataramon kan mga tawo nin Habanes gikan sa sentral asin subangan na mga parte kan isla nin Java, sa Indonesia. Igwa man nin mga parataram nin habanes sa norteng gilid-baybayon kan Sulnupan na Java. Ini an katutubong tataramon kan dai mababa sa 98 milyon na mga tawo o (dae mababa sa 42% kan total na populayon kan Indonesia). Boot sabihon, kapwa ini kan mga ibang tataramon na Indones arog kan Bahasa Indonesia asin mga idiomang Pilipino arog kan Bikol asin Tagalog. An Habanés sarô sa mga tataramon na klasiko kan kinàban na may literaturang mayamanon asin mga 12 siglo na kagurangan.

Saro an tataramon na Habanes sa mga tataramon na Austronesyo, alagad dai ini masyadong harani sa ibang mga tataramon asin masakiton na klasipikaron. An pinakaharaning kamag-anak kan tataramon na ini iyo an mga kataraid kaining tataramon arog kan Sundanese, Madurese asin Balinese. Kadaklan sa mga parataram nin Habanes, nagtataram nin tataramon na Indonesian, an *standardized* na porma kan Malay na pigtataram sa Indonesia, para opisyal asin komersyal na nga gamit kaiba man an makipag-ulay o makipag-ugnay sa mga daeng parataram nin habanes nin mga Indonesian.

May mga parataram man kan tataramon na habanes sa Malaysia (sa parte kan Selangor asin Johor) asin sa Singapura. May mga tawo nin Habanes na gikan sa Suriname na nagtataram nin kreoleng pinaghalian kan tataramon.

## Toltolan
Tataramon na Hapones

An  saróng tataramon na Subangan na Asya na pigtataram kan pigtatantyang 128 milyon na katawo, pangenot sa Hapon, kun saen ini an nasyunal na tataramon. Miyembro ini kan pamilya nin tataramon na Haponiko (o Hapones-Ryukyuano), asin may relasyon ini sa iba pang mga tataramon, arog kan Koreano, an pigdedebatehan.

Pigdara kan mga imigranteng Hapón ang saindang tataramon sa Brasil, Kalipornya (Estados Unidos) asin sa Haway. An an sinusugan na panusugan kan Hapon iyo an diyalekto kan syudad nin Tokyo. An sistemang pagsusurat nin Hapón hale sa sistemang Intsik.

## Mga Toltolan

## Mga panluwas na takod

* National Institute for Japanese Language and Linguistics
* Japanese Language Student's Handbook
*
Tataramon na Intsik

An **Intsik** an tataramon na may pinaká dakol na parataram sa enterong kinàban. Piggagamit ini kan sobra sa 850 milyon na katawo. Muyang sabihon, ini ang tataramon kan mayoria na tawong Intsik. May kontrobersyo sa pangagnaran kaini. Segun sa iba ang pigaapud na Intsik bakô man sarong tataramon imbis, sarong pamilya o grupo kan mga tataramon. Ang pigaapud na Mandarin ini ang muya sabihon kan terminong Intsik sa artikulung ini.
Hindi

An **Hindi** iyo an nasyonal na tataramon nasyonal kan Indya. Ini an sarong lenguaheng opisyal kan India asin kapwa-opisyal sa mga manlainlain na rehiyon kan ining nacion. Mga 250 milyon total na katawo an parataram na natibu kan Hindi. Apuera sa India mismo, piggagamit ini sa Pakistan, Banglades, Sur Aprika asin sa mga manlainlain na mga komunidad kan mga Indios sa enterong kinàban. Segun sa mga linguistiko sadit sana an pagkakaiba kan Hindi asin Urdu, may mga iba ngani na dae pigkokonsiderar na ibang tataramon ining duwa, imbis diyalektos kan sarong tataramon na Hindustani.

## Mga tala

## Mga toltolan

### Bibliograpiya

* 
* Grierson, G. A. ''Linguistic Survey of India'' Vol I-XI, Calcutta, 1928,  (searchable database) .
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*   
* 

### Mga diksyunaryo
* .
* 
* 
* Academic Room Hindi Dictionary Mobile App developed in the Harvard Innovation Lab (iOS, Android and Blackberry)
* 

## Urog pang mababasa
* 
* Bhatia, Tej K. (1987). *A History of the Hindi Grammatical Tradition*. Leiden, Netherlands & New YorkY: E.J. Brill. .

## Mga panluwas na takod

* The Union: Official Language
* Official Unicode Chart for Devanagari (PDF)

]
Tataramon na Koreano

**Koreano** an opisyal na tataramon kan Korea del Norte asin Korea del Sur. Ini man an sarô sa duwang opisyal na mga tataramon sa Yanbian Korean Autonomous Prefecture kan Tsina. Igwa nin haros 80 milyon na parataram nin Koreano na may darakulang grupo sa manlain-lain na mga estadong Dating-Sobyet asin kan mga populasyon sa Tsina, Australya, Estados Unidos, Canada, Brasil, Hapon, asin an pinakáhuri an Filipinas.

An sistemang pansusurat kan Koreano ay pigaapud na Hageul o Hangul. Ini ay sarong sisteming alpabetiko asin ponetiko. Dakula an utang kan Koreano sa tataramong Intsik. Naabot sa 50% kan bokabularyo kaini na hale sa Intsik.

## Mga Toltolan
Sanskrito

An **Sanskrito** (संस्कृतम् Saṃskṛtam) sarong tataramon kan pamilya na Indo-Europeo. Iyo an lenguaheng Klasiko kan India asin lenguaheng panrelehiyon kan Hinduismo, Budismo asin Haynismo. Ini an sarô sa 22 na mga tataramon na opisyal kan India. An posisyon kaini sa kulturang India asin sa kulturang sur-subangan Asiatika arog sa Latin o Griego sa Europa.

An kadakulan na paggamit kan Sankrito panrelihiyon na lenggwahe kan mga Hindu sa pangangadyi ninda sa mga diyos asin diyosa sa saindang relihiyon huli ta ini ngani sarong sistemang panteyistiko na dakul ang mga diyos. An pinakánggurang na porma kan tataramon na ini pig-aapud na Sanskrito na Vediko. An pinakán gurang na teksto kan Sankrito iyo an RigVeda na pwede ser na ginibo na kaitong 1500 na taon antes ni Hesukristo.
Tamil

An **Tamil** (தமிழ் *tamiḻ*; IPA: /t̪ɐmɨɻ/) sarong tataramong Drawida na piggagamit partikularmente sa estado nin Tamil Nadu sa nación nin India, asin sa norte-subangan nin Sri Lanka. Ini ang ikaduwang idiomang Drawida na pinaká dakol na parataram asin sa gabos na grupong Drawida, an literatura kaini ay an pinakámayaman. An total na parataram kaini ay sobrang 50 milyón na katawo sa enterong kinàban. An Tamil pigdara kan saiyang mga parataram sa Malaysia, Byetnam, Singapur asin sa mga ciudad na Europea arog kan Londres.

An tradisiong literaria nin Tamil iyo an sarô sa pinakágurang sa enterong India. An pinakámatuang texto kaini iyo an Tolkapiyyam na puede ser na hali pa sa ikalimang siglo antes ni Hesukristo.
Telugu

An **Telugu** sarong tataramon na miyembro kan pamilyang Drawida asin ini an lenguaheng opisyal kan estadong indio nin Andhra Pradesh, sa partidong subangan kan nacion nin India. Ini sarô sa 22 na idiomas opisyales nin India asin an ikaduwang tataramon na pinaká dakol na parataram na natibo. Sa siglong XIX ini dating pigkonsidera kan mga kolonistang ingles na Italiano kan subangan huli ta sa saindang pagdadangog ang mga bocables asin mga tono kaini gari sa tataramon nin nacion nin Italya.
Tataramon na Swahili

An **Swahili** sarong tataramon sa Aprika na piggagamit sobre todo sa Tansaniya asin sa Kenya. Apwera sa duwang ini, pigtataram man ini sa haraning partido kan Uganda, Republikang Demokratiko nin Kongo, Ruwanda, Burundi asin Somalya. Sa enterong kinàban igwang mga 45 milyon na panataram kan Swahili. 
Miyembro ini kan grupong tataramon na Bantuwes, ini mismo, miyembro man kan mas dakola na grupong Niher-Kongo. Maski ini ay tataramong Aprikano dakolaun an utang kaini sa tataramong Arabe, partikularmente kun tutuusun an saiyang bokabularyo.

## Toltolan


* Kamusi Project  Internet Living Swahili Dictionary
Kantones

An **Kantonés** iyo an ikatulong tataramón na may pinakádakol na parataram sa nasyón nin Tsina. May mga 77 milyon mas o menos na katawong naggagamit kaini partikularmente sa probinsya nin Guangdong, Hong Kong asin Macao. An tataramon na ini minimirar na diyalektong prestihiyoso sa mga Yue'ng Intsik. An mga naenot na Intsik na nagemigrar sa Kanada, Peru, Estados Unidos, Panama, Australya, Reyno Unido asin sa kahiwasan kan Europa saka Sur-subangan kan Asya ay mga parataram nin Kantonés. An resulta kaini an Kantonés ay nagin dominanteng tataramon sa mga Chinatown sa ining mga nasyón.

An langgwaheng Kantones hinihiling na parte kan identidad kultural kan mga parataram sa kahiwasan kan habagatan nin Tsina, Hongkong asin Macao. Dawa ngane an Kantones nakaka'agid na marhay sa bokabularyo asin estruktura gramatika kan Mandarin, an duwang tataramon na ini haros dai magkasinabotan huli ta sa pagsasayod magka'iba sindang maray.

## Tala

## Mga toltolan
### Mga pagsambit

### Mga pigsambit na trabaho

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Mga panluwas na takod
* 
* Cantonese-English Online Dictionary
* Hong Kong Government site on the HK Supplementary Character Set (HKSCS) (archived 22 May 2011)
* Cantonese Tools
*
Marati

An **Marati** sarong tataramon na Indo-Aryan na pigtataram kan mga tawong Marati sa gamping sulnopan nin India. Ini an tataramong opisyal kan Estado nin Maharashtra na may sobrang 90 milyon na parataram sa enterong kinàban. Ikaapat na idiomang pinakadakol na parataram ini sa India. Apwera pa sa Bengali, an Marati man ay sarô sa mga literaturang pinakagurang sa grupong Indo-Aryan ta an pinakamatuang teksto ay halè pa sa taong 1000.