open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kape

An **kape** (Ingles: *coffee*; genus, Coffea) sarong inomon na hale sa giniling na pisog kan siring na tinanom pakasanlag kan nasabing mga pisog. An tinanom na kape naabot sobra sa apat na metro an langkaw, an mga bunga kaini matabilog asin tiripontipon saka dukot haros sa sanga, berde kun hilaw pa, nagdudulaw kun pahinog na, asta nakolor mairom na pula kun hinog na.

Duwang klaseng kape an popular na patuboon: an Coffea arabica asin an Coffea canephora, na inapod "robusta". An huri mas matibay an resistensya sa atake kan coffee leaf rust (Hemileia vastatrix) pero may pait-pait sa namit. Magkapira pa an mga kapeng pigkukuan nin pisog na iyo an  C. liberica, C. stenophylla, C. mauritiana, asin an  C. racemosa. Sa Filipinas, orog na sa Batangas asin sa Cavite, an lakopan na tinatanom asin inaataman sa mga pawa' nin kape iyo an "barako" (Es., varaco, mangsad), sarong kape na iyo mansana an Coffea liberica. Sobra sa 70 nasyon an nagpapatubo nin kape, sa Latin Amerika, sa Sur-subangan nin Asya, asin  sa Aprika. Pag hinog na, an mga bungang kape ginuno, pinipili, asin  binabalad ngane makua an mga pisog. Sinasanlag an mga pisog sa tamang temperatura depende sa gustong ipaluwas na lasa bago an mga ini ginigiling, dangan pinapakala'kaga sa mainit na tubig na magluwas an saiyang mahamot na amyo.

## Produksyon sa kinaban

Kan taong 2011, Brasil an nangengenot asin lider sa produksyon nin berdeng kape, nasusundan ini kan Bietnam, Indonesya, asin Colombia. An Arabicang banhi nin kape an popular nanggad na patamboon sa Latin amerika, habagatan Aprika, Arabia, asin Asya, manta an banhi nin Robustang kape an pinapatalubo sa bandang solnopan asin  sentral Aprika, lakop sa sur-subangan nin Asya asin may dikit na parte sa Brasil.

An mga iba-ibang banhi kan kape nabibisto sa kaibahan sa namit, sa amyo, sa porma, asin  sa pagkasarat. An mga kaibahan na ini sarig na gayo bako lamang sa kun saen na rona pinapatambo kundi huli sa subspecies kaini asin  sa pagproseso. Sinasabing "varietals" tinutukdo kun saen sinda nagikan arog kan sa Colombia, sa Java o sa Kona.

## Kataytayan nin mga ladawan

ladawan:Latte art.jpg|Sarong solyaw na kape, may paarte
ladawan:Bourbon Coffee.jpg|Mga pahinog na bunga nin kape
ladawan:Roasted coffee beans.jpg|Mga sinanlag na pisog kan kape
Ladawan:A small cup of coffee.JPG|Kapeng barako
File:Coffee and doughnuts at Cafe Du Monde, New Orleans, Louisiana.jpg|Sarong baso nin kape asin doughnut


## Hilingon man
* Tsa
* Mate
* Inpusyon

## Mga panluwas na takod

* http://www.forbes.com/sites/alicegwalton/2014/01/10/a-little-coffee-may-be-good-dare-we-say-healthy-for-body-and-brain/kinua 12-01-14
* http://www.iol.co.za/lifestyle/food-drink/drink/thirsty-have-a-cup-of-coffee-1.1630277#.UtJpLLT0xsU kinua 12-01-14

## Toltolan
Ariel Sharon

Si **Ariel Sharon** (namundag Ariel Scheinermann, אריאל שיינרמן; Pebrero 26, 1928 - Enero 11, 2014) sarong Israeli'ng estadista asin heneral nagsirbeng ika-11 Primer Ministro kan Israel sagkod na siya napadad huli sa stroke. 

Sarong maisog na militar na nagsirbi sa aksyon sa Gerang Lebanon, kan siya nagin pamayo nanggad kan Israel bilang Primer Ministro, nabibisto an saiyang liderato sa programa niya kun  saen pinagmarhay niyang isara an gabos na mga erokan kan mga Israeli sa Gaza Strip, lugar na sadiri kan Palestino alagad nalusob asin nasakop kan mga Israeli sa gera. Kan Agosto 2005, lampas 8,500 na mga Israeli an nag'atras asin pinaharale sa mga erokan ninda sa Gaza Strip asin apat pang lugar sa Samaria. Ini ginibo niya sa mawot na maseguro an katoninongan asin seguridad sa saiyang nasyon apesar dakul na mga agit-agitan mismo sa laog kan saiyang partido pulitikal, an Likud, an naki'asusangan nanggad sa saiyang programang ini. 

Nagadan siya sa edad na 85 pakalihis nin walong taon na nakahigda na sana huli ta comatose na. Siya ilinubong sa pantyong kan pamilya na kataid an saiyang ikaduwang agom.

## Mga panluwas na takod

* http://www.bloomberg.com/news/2014-01-11/ariel-sharon-israeli-bulldozer-who-vacated-gaza-dies-at-85.html kinua 12-01-14
* http://edition.cnn.com/2014/01/11/world/meast/obit-ariel-sharon/ kinua 12-01-14
## Toltolan
Gabriel Bordado

Si **Gabriel "Gabby" H. Bordado, Jr.** (Calabanga, Camarines Sur) sarong Bikolanong politiko, parasurat asin an presenteng representate kan Ika-3ng Distrito kan Camarines Sur sa Kamara de Representantes kan Filipinas kan 2016.

## Pamilya

Napangagom niya si Georgina Junsay Bordado, nagin dekana kan kolehiyo nin ekonomiya sa Sentral na Bikolanong Unibersidad nin Estado kan Agrikultura. Igwa sindang tulong aki: Marian Gabrielle, George Gabriel VII asin Elizabeth Ann. 

## Edukasyon

Nag-adal si Bordado sa Unibersidad kan Pilipinas sa Los Banos asin Diliman, sa Asian Institute of Management, sagkod sa National University of Singapore.

## Karera

Siya enot nagin konsehal kan Syudad nin Naga (2001-2004), dangan nagtukaw sa tolong termino bilang Bise-alkalde kan nasabing siyudad (2004-2013) asin bilang Kongresista sa Ika-17 Kongreso (2016-2019) kan Ika-3ng Distrito kan probinsya nin Camarines Sur. Sa eleksyon 2019, siya naman nakaluwas sa parehong katongdan, bilang Diputado para sa Tercer na Distrito.

Haros kagduwa sa saiyang mga rawitdawit an naipalagda sa duwang libro kan Nasyunal na Komisyon para sa Kultura asin kan Arte. Dati syang kolumnista asin komentarista sa radyo bago naglaog sa politika. Dati siyang myembro kan Kabulig Bikol.

## Toltolan

## Panluwas na takod
* Mga libro ni Bordado, Gabriel Hidalgo Jr. sa Tuklas: UP Libraries' Resource Discovery Tool
Rose Fostanes

Si  **Rose "Osang" Fostanes** (namundag, Enero 2, 1967) sarong Filipinang caregiver asin  parakanta na nagtratrabaho sa Israel. Siya nabantog kan siya nanggana  sa The XFactor Israel bilang iyo an pinakamahusay na parakanta. 

## Biyograpiya

Siya namundag sa Taguig, Filipinas asin sa edad na 23 nagpa'abroad siya asin sa 20 taon kun saen-saen siya sa Middle East. Kan taon 2008 nagpasiring siyang Israel kun saen  nagin siyang  paraataman sa sarong babae nag'eedad 50 anyos asin may helang.

Bago siya nag'ayon na The XFactor Israel, siya nagkakanta sa sarong  bar sa Neve Sha'anan, Tel Aviv  kun saen siya  an lead vocalist. Siya hayag na sarong tomboy.

## Pagbali sa kontes
Kan Oktobre 26, 2013 naako na siya sa kontes kan pinahiling niya an magayon niyang boses kan nagkanta siyang "This is my Life", na sarong kanta ni Shirley Bassey sa atubangan kan mga huwes. Digdi natawan siyang grado na apat na "iyo" o "yes" na boot sabihon pasado siya nanggad magpadagos sa patiribayan.

*Audition: "This Is My Life" (Shirley Bassey)
*Bootcamp Top 80: "You and I" (Lady Gaga)
*Bootcamp Top 40: "Purple Rain"	(Prince)
*Judge's house: "The Best" (Bonnie Tyler) / "Without You" (Badfinger)
*Top 12: "Beautiful" (Christina Aguilera)
*Top 11: "Valerie" (The Zutons)
*Top 10: "I (Who Have Nothing)" (Ben E. King)
*Top 9: "Born This Way" (Lady Gaga)
*1/4 final: "Bohemian Rhapsody" (Queen)
*1/2 final: "Because of You" (Kelly Clarkson)
*Final: "My Way" (Frank Sinatra) - **Nanggana**

## Mga panluwas na takod

## Toltolan
Nueva Caceres Heritage Movement

An **Nueva Caceres Heritage Movement, Inc.** **(NCHMI)** sarong organisasyon kultural na naka-base sa Syudad nin Naga. Katuyohan kaini na pangatamanan an pamanang-yaman kan Kabikolan asin panginotan an pagtulod kan pagpangataman, pagpadanay asin pagsulit kan mga pamanang istruktura asin lugar siring man kulturang pamana sa syudad sagkod pagtaraid na komunidad.

## Pagpoon kan organisasyon
Kan 2013, an Centro Naga Business Club (CNBC), United Architects of the Philippines (UAP) Camarines Sur Chapter asin Sumaro Bikolnon nagpadrino kan tulong aldaw na seminar-worksyap sa Akta Republika Blg. 10006 o an *National Heritage Act of 2009.* Sa ikaduwang aldaw kan seminar-worksyap, ginibo an pagbungsod kan libro ni Danilo Madrid Gerona na igwa nin titulong *La Ciudad de Nueva Caceres: the Rise of the Sixteenth Century Spanish City*. An mga myembro kan tulong organisasyon na ini asin nagkapirang partisipante kan seminar-worksyap nagtiripon asin nagmukna nin sarong grupo na matulod sa pagpangataman kan pamanang kultural sa Kabikolan. 

Napili bilang hunta direktiba kan organisasyon iyo sinda Rosa Pilar D. de Guzman kan CNBC bilang Tagapamayo, Fr. Nunilo Bancaso, Jr., Ramon Olaño, Jr. kan Sumaro Bikolnon, Danilo Gerona, DC Nathan Sergio, Badette F. Roco, Architect Oliver V. Gulapa, Architect Josenia B. Merencilla, Sor Soledad F. Espaldon, D.C., Simeon DL. Bonacua, asin J. Antonio Amparado.

Inot na pinamayohan an organisasyon kan minasunod na opisyal:

* Presidente: Rosa Pilar D. de Guzman
* Bise-Presidente: Nathan Sergio
* Sekretarya: Josenia B. Merencillo
* Tesorera: Badette F. Roco
* Auditor: Fr. Nunilo Bancaso
* P.I.O.: Oliver V. Gulapa
* Financial Adviser: Simeon D.L. Bonacua

## Mga aktibidad asin proyekto
Saro an organisasyon sa mga nagtulod kan selebrasyon kan *Philippine-Spanish Friendship Day* siring man kan *Ika-150ng Taon nin Kaaldawan ni [[Jose Maria Panganiban]]* sa Syudad nin Naga.

Kan Abril 30, 2015, sa enot na anibersaryo kani, an kasararoan nagbunsod kan Premyo Bahandi para sa Arte asin Kultura asin an pinakaenot na ginawaran kan Papremyo iyo si Abogado Gualberto Cea Manlagnit bilang saro sa pinakamahusay na pararawitdawit sa lenggwaheng Bikol, bilang pintor, peryodista, asin kaggibo kan 3-tomo na diksyunaryong Ingles-Bikol.

An kaayonan igot man ipigtutulod an pag'kurit palaen kan lugar sa syudad nin Naga na Lumang Sentro bilang Heritage District o Distrito Pamana sa pagtubod na dapat masaray an lugar na pano nin pagromdom kan mga nakaaging panahon na pagsasalingoyon ngapit kan kapag'araking maarabot.

## Toltolan

## Hilingon man
*Sumaro Bikolnon
*Kabikolan Cultural Association
Talinom

An **Talinom** (tataramon na Ingles *flameflower*, genus sa pamilya kan Talinaceae) sarong gulayon na tinanom. Ini nakaagid sa lumoy kan saiyang mga paklang sa kangkong, haros kamang sa daga, mga 12 pye sana an paglangkaw. An mga dahon kaini asin ugbos na paklang an sinasalak na pamberdura sa sinigang o kusido siring sa pagkaag sa luto kan dahon sili.

An mga dahon kaini nasirbi man na bahog, asin gustong gusto nanggad, kan mga itik, pato, ganso asin manok.

Duwang klase an popular na talinom: *Talinum fruticosum*, gulayon asin an *Talinum paniculatum* na inaataman bilang ornamental na tinanom.

## Iba pang pakinabang
Bilang pamberdura, ini mayaman sa mga bitamina arog kan bitamina A asin C asin mga  mineral na iron saka calcium. Alagad ta ini halangkaw daa sa oxalic acid, dapat paglikayan na magkakan dakul an may mga rayuma, gout asin may helang sa kidney. Ini makusog na pinapadakul asin inaataman sa West Africa, South Asia, Southeast Asia, asin sa mga mainit na parte kan Norte asin Habagatan kan Amerika. Importante man na gulayon ini sa Nigeria. Sa Brasil, nagtuturubo ini sa pampang kan Salog Amason asin lakopan ining kinukunsumo sa estado nin Para, asin Amazonas.

## Mga panluwas na takod
* http://www.westafricanplants.senckenberg.de/root/index.php?page_id=14&id=1534# Kinua 27-01-14
* http://www.stuartxchange.org/Talinum.html Kinua 27-01-14
## Toltolan
Karabasa

An **karabasa** (Ingles: *cucurbita* o *squash*, genus kan pamilyang Cucurbitaceae) sarong tinanom na nagtatangkaway asin nagkakamang sa daga sa saiyang pagtalubo. An bunga asin mga pisog kaini iyo an nasirbing kakanon sa iba-ibang klaseng pagluto. Ini nagigikanan man nin mga elemento sa paggibo nin medisina, asayti, inomon, asin panhugas.

An kalabasa dati lakop sana sa Andes asin Mesoamerika alagad nadara sa Europa kan an mga eksplorador sa Amerika dinara ini sa nasabing kontinente.

An tinanom na ini ginigikanan man nin bitaminan A asin C, fiber, niacin, folic acid, asin iron. An kalabasa man daa libre sa sobrang taba', asin kloresterol. Yaon man igdi makukua an mga toxin na cucurmosin asin cucurbitacin. Sa medisina, sinasabing ini nakaparahay sa mga  helang sa kublit asin maray sa pagparigmat kan mata

## Kataytayan nin mga ladawan

File:Kalabasang hubin.jpg|Bagong tubo na kalabasa
Ladawan:Flower of Kalabasa (Squash).jpg|Sarong burak nin kalabasa
Ladawan:8638Home cooking of ginataang kalabasa, patatas at kamote 14.jpg|An nilulutong ginutaang kalabasa
Ladawan:Roasted spaghetti squash seeds with salt and red pepper.jpg|Sinanlag na pisog kan kalabasa


## Mga panluwas na takod
* http://www.kew.org/plants-fungi/Cucurbita-pepo.htm Kinua 28-01-14

## Toltolan
Kamoteng kamang

An **Kamoteng kamang** (Ipomoea batatas) sarong tinanom na nagbabalagon asin nagkakamang sa daga kun natalubo. An pinapakinabangan igdi iyo an saiyang duma asin an mga ogbos dahon niya. An laman(duma) niya prinipritos, ginigibong kamote cue, kamote fry, linala'bonan, linulugo', linulubak, asin nagigin nanggad makabasog na kakanon sa mahiwas na kabtang kan kinaban. An ogbos dahon siring man nasirbing berdura sa mga sinabawan na luto o maski ngane ibabaw na sana sa  pigsasapna'. Kun la'bon, mas maray sa koron ta an pagla'bon kaipuhan asinan na magnamit; nararaot an pundidong kaldero kan asin.

An kamote mayaman sa dietary fiber, bitamina C, calcium, phosporus, asin iron. Sa sarong adal, nadukayan na ini nataong resistensya sa mga helang sa puso. 

## Mga panluwas na takod

* http://newsinfo.inquirer.net/530603/lowly-camote-finds-value-as-survivors-crop Kinua 29-01-14

## Toltolan
Felipe Agoncillo

Si **Felipe Agoncillo** (Mayo 26, 1859 - Septyembre 29, 1941) sarong Filipinong abogado na iyo an isinubol sa Paris ngane mag'ayon sa negosasyon duman sa pag'oltan kan Estados Unidos asin Espanya manongod kan kakamugtakan kan Filipinas pakatapos kan gera kan nasabing duwang nasyon. An negosasyon nagresulta sa Tratado de Paris kun saen ipinaglito an Filipinas sa Estados Unidos sa halagang 20 milyon na mehikanong dolyar. Siya an masasabing pinakaenot na Filipinong diplomatiko dawa totoo an saiyang representasyon dai nagbunga susog sa minamawot kan rebolusyon filipino na makamit an katalingkasan.

Siya an nagin tagaholit ni Emilio Aguinaldo asin Hen.Antonio Luna asin siya man an nagkapot asin aktibong nag'ayon sa mga urulay kan binilog na Hongkong Junta kan si mga Filipinong exile sa pagplano kun ano an mga masunod na lakdang kaini. 

Siya may pambihirang rekord ta pagkua niyang Bar Exam kan 1905, 100 porsyento an nakuang grado asin sagkod niyang mayo pang nakaarog kan rekord na ini. Kan 1907, naelehir siyang representante kan Batangas sa Asamblea Filipina. Siya man nanombrahan na Sekretaryo kan Interior (1923) sa administrasyon ni Gobernador Heneral Leonard Wood.

## Mga panluwas na takod

* http://findingfelipe.wordpress.com/2013/03/08/who-is-felipe-agoncillo/ Kinua 29-01-14
* http://www.findagrave.com/cgi-bin/fg.cgi?page=gr&GRid=111706520 Kinua 29-01-14

## Toltolan
Balinghoy

An **balinghoy** (Ingles: *cassava*, *Manihot esculenta*) sarong tinanom, inaapod man **kamoteng kahoy**, na an saiyang laman (duma) iyo an mayor na ginigibong pagkakan sa iba-ibang  klaseng pagluto. An ogbos dahon  kaini ginugulay man. 

An tinanom na ini ikatolo sunod sa paroy asin mais, an pinagkukuan kan carbohydrates sa ronang tropikal asin mayor na pagkakan sa sobra sarong bilyon katawo. Saro ini sa maresistensya sa panahon nin paltik asin pwedeng magtubo siya sa mga dagang panggang. An Nigeria iyo daa an nangengenot na nagproprodusir kan balinghoy asin man an Tailandya iyo man an pinakadakula na paraeksportar kan inalang na balinghoy.

An balinghoy maray na pagkuan carbohydrates pero maluya sa protina asin an dietang anas sana balinghoy pwedeng magresulta sa malnutrisyon.kiray Sante lang maganda

May balinghoy na mahamis asin may mapait. An pagluto kaini dapat may tamang paglinig asin pag'andam ta ini, arog kan namo, pwedeng makapaling huli ta igwa siyang residual na cyanide. Ini pag giniling asin binalad, nakukuan kan inaapod na gawgaw na nasirbing pampabaskog sa mga gubing, pulot o pansalak sa pagkakan.

## Kataytayan nin mga ladawan

Ladawan:La feuille de Manioc.jpg|Balinghoy o kamoteng kahoy
Ladawan:Cassava cake (Philippines) - Bibingkang kamoteng kahoy 01.jpg|Cassava cake gibo sa Balinghoy
Ladawan:Ginataang dahon ng kamoteng kahoy WTR.JPG|Ginutaang dahon kan balinghoy
ladawan:Manihot esculenta - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-090.jpg|An dahon saka burak
File:Manihot esculenta MHNT.BOT.2004.0.508.jpg|*Manihot esculenta*


## Mga panluwas na takod
* http://wowtolife.blogspot.com/2013/03/suman-balinghoy-or-cassava-suman-with.html Kinua 29-01-14
* http://www.foodrecap.net/recipe/cassava-cake/ Kinua 29-01-14
## Toltolan
Narra (kahoy)

An **Narra** (Pterocarpus indicus (Amboine, Pashu Padauk, Malay Paduak, New Guinea Rosewood, amboyna) sarong tinanom na nagkakahoy na inaapod man *naga*, sarong species kan Pterocarpus na tubong natural sa Sur-subangan na Asya, sa amnayan kan Australasia, sa habagatan na parte kan Pacific Ocean Islands sa Cambodia, sa bandang porong habagatan kan Tsina, sa Subangan na Timor, sa Indonesya, sa Malaysia, Papua New Guinea, sa Filipinas, sa Isla nin Ryukyu, sa Isla nin Solomon, sa Tailandya, asin sa Bietnam.

Ibang mga apod kaini: narra (Filipinas, Sonokembang (Indonesya), agsana o sena (Indonesya, Malaysia, asin Singapore), tnug (Cambodya).

An naga may ugaleng magtatâ sarong beses sa sarong taon, parati mga bulan nin Enero abot Pebrero siring kan tinanom na banaba, gaway-gaway, asin mambog.

## Mga pakinabang
Nagtataong pambihirang hamot, ini matagas na kahoy asin an mga pasagi kaini sirbing gayo sa paggibong harong: ginigibong mwebles, harigi, mga tinurno, kabinet asin ginigibo man na plywood o tablang pansalog. Ini matagal nanggad asin dai tolos nalalapa o laogon kan mga aloy. An tagok kaini iyo an inaapod na salong (resin), mapula an kolor asin ginigibo gamit sa pagprodusir nin barnis. An kahoy niya, na pwede nakolor mamula-pula, rosa o giyaw-giyaw,  pino an supat asin napapakinis na gayo. Ini gadot man asin magabat. Sa saiyang poon may natalubo na mga dalig na nalaba parayo mga limang metro. An dalig kaini magayon na gibohon pang'ibabaw kan lamesa o polo sa sundang.

An burak kaini may hamis nakukua saka an gina'ga' kan mga dahon nasirbing ha'nos. Kinakakan man daa an mga burak saka dahon kan narra. An mga dahon pwede man panggosgos sa tumbaga asin sa kubre ngane kumintab. An mga sinapsap sa kahoy kaini binubuntog sa tubig asin an tubig pig'iinom bilang pampakusog sa pag'ihi.

An narra paboritong itanom komo ornamental sa mga gilid kan tinampo asin sa natad, ta ini nalangkaw (sobra pang 30 metros) saka narambong na gayo na nataong limpoy. Pag naburak magayon pagdalanon. Tinatanom kaini pwede an saiyang mga pisog o mga sanga.

Ini an nasyunal na kahoy kan Filipinas.
## Toltolan

## Mga ladawan

Ladawan:Narra2.jpg|An narra, nagtatâ
Ladawan:Pteroc indic 071125 1716 ipb.jpg|An kahoy na naga, marambong na
Ladawan:Narrang sanga inogbosan.jpg|Sanga inogbosan
Ladawan:Narra, red.jpg|nagang patamboon
Ladawan:Narra Tree.jpg|Kahoy na Narra


## Mga panluwas na takod
* http://www.wood-database.com/lumber-identification/hardwoods/narra/  Kinua 2-02-14

## Toltolan
Tangid

An **Tangid** (Cananga odorata), sarong tinanom na nagkakahoy asin bistong maray sa saiyang giyaw na mga burak na nangangamyong biyô sa hamot kun tigbururakan. Sarong tinanom na tropikal, ini tubong tal sa Indya, ibang parte kan Indochina, Malaysia, Filipinas, Indonesya, Myanmar, Thailand, Cambodia, Laos, Papua New Guinea asin sa Queensland kan  Australya. An mayor na npakinabang kaini ta ginigibo ining olor o pahamot. An saiyang asayti na pinugâ sa burak ginagamit man sa aromatherapy. Inaapod man ining cananga tree, fragrant cananga, Macassar-oil plant o perfume tree (sa Ingles), ilang-ilang (ibang  parte kan Filipinas), asin kenanga sa Bahasa Indonesia.

## Deskripsyon

An tangid marikas magtalubo, wararak an saiyang mga sanga na nagloloyloy asin ining tinanom na ini nataas abot 30 na metro. Ini napagkukuan nin tabla gamit sa konstruksyon asin nin mga awat na pwede gibohon lubid asin an mga burak napupugaan nin asayti nagigibong olor. Ini pig'aataman man sa natad bilang ornamental. Igwa man ining pandak na specie (var. Fruticosa (Craib) Sinclair) na nalangkaw sanang 1.5 metro. Ini nagbuburak bilog na taon pero daing binubunga.

An  burak kaini arok na giyaw, an bunga matilabang bilogon na kulang sarong pulgada an laba,  asin kolor itom. Lambang bunga naglalaman nin poon sa duwa abot sa walong pisog.

Pag an burak nagbu'kad na, sa enot bako pang mahamot asin an petalo mga berde pa na may buhok-buhok; an berdeng petalo  naralakbang sa laog nin 15 abot 20ng aldaw asin naarok nang giyaw. Sa panahon na ini an mga burak napoon nang mangamyo. An tinanom na ini namumurak bilog na taon pero depende sa klima orog na kun nag'agi nin tig'init na grabe.

## Pansalak sa mga kakanon

An asayti pinuga' sa burak napapakinabangan kan industriya nin kakanon. Mala ta ini pantaong namit sa peach asin  apricot. Ginagamit man ini sa mga dulse, icing, mga tinapay, sa inomon asin sa babulgam. 

## Medisina

An asayti sa burak nagsisirbing antifungal, panhaleng gatol sa kublit, panlinig sa lugad, asin pampaturog, nakaka-ina nin tension, nakakapababa nin presyon nin dugo asin nakakapahaleng kalentura. Sinasabi man na nakakabuhay sa libido. Sinasalak man ining sangkap sa paggibo nin sabon, ha'nos.


Tangid, hubin pa.jpg|thumb|Hubin pang tangid
Tinanom_na_tangid.jpg|thumb|mga 2 taon na tanigd
Tangid_may_burak_asin_bunga.jpg|Mga litik na bunga asin mga burak
Hawak tangid.jpg|thumb|An lindog kan tinanom na tangid
Bunga nin tangid.jpg|thumb|Bunga kan tinanom na tangid
Pisog nin tangid.jpg|thumb|Mga pisog kan tinanom na tangid
Cuves huiles essentielles Nosy Be.jpg|Disteliria kan tangid na pahamot


## Mga panluwas na takod

## Toltolan
Mambog (kahoy)

An **Mambog** (Nauclea orientalis; Ingles, Leichhardt pine) sarong tinanom na nagkakahoy. Ini hararom maggamot, makunot an supat asin pirming madahon na berde bilog na buhay kaini. Saro ining species sa pamilyang Rubiaceae asin natural na natubo sa Sur-subangan na Asya, New Guinea, asin Australya. Nalangkaw ini mga 30 m (98 pye), asin nagbuburu-bakbak asin naggagaratak an ubak basta naggugurang na, alagad nasirbeng ornamental sa natad. An burak kaini bilogon, maparong asin napapalibotan nin buhok na tirindog. An burak nagigin bungang arog kadakula kan patatas sa kolor na pwede kakanon pero mapaiton. An kahoy kaini kolor giyawon na narangha nakukuan pasagi mauusar sa konstruksyon sa harong arog kan paglanob o pagsalog, paggibong liston o hamba, paggibong papel, paghaman nin baroto, sa mga inuukit, sa instrumento musikal asin nasirbe man na bulong.

## Bulong na tradisyonal

An tinanom na ini natabang sa pagdigwa kun may gustong ipasuka na maraot kinakan, nasirbe man laban sa malaria asin may indikasyon na anti-kanser. Maray man idapog sa mga lugad-lugad ta naparikas sa pag'umay kaini. Ini kun tinotomar maray na panpaluwas kan mga halod. Ini nakakahale man daang mga makulog sa hawak arog kan kulog sa ngipon. An rinunot na dahon dinadapog sa mga gatok-gatok sa hawak.

Sa Malaysia, an bunga kinakakan kan mga amid asin mga kabalang alagad sa Australya, an mga aborigine kinakakan ini pero sobra kapait kaini. 

Sa Filipinas, an pasagi kaini ginagamit sa paghaman mga muebles, sa mga paglanob, sa mga handikraft na ukit, sa paggibo kan kaha nin gitara asin iba pang instrumento musikal. An ubak nakukuan tugma' na giyaw. Siring man, an tagok kan ubak nagagamit na pambungaw sa sira ta ini kinakaag sa medyo toong na salog. Sa gurang nang mambog, an ubak garatak-gatak asin tiso an kahawakan na nasanga sa palibot niya. Hararom maggamot, makunot an supat, ini  magayon na pangsagang sa mga makukusog na lamasa nin duros kun nagbabagyo.

## Galeriya

Mambog na tinanom 02.jpg|thumb|Mambog na tinanom
Mambog, hawak niya.jpg|thumb|Ubak kan mambog
Mambog, bunga.jpg|thumb|Bunga nin mambog


## Toltolan
Kaymito

An **kaymito** (inaapod man na "star apple", Chrysophyllum cainito) sarong tinanom na nagkakahoy. Ini tropikal kaiba sa pamilya Sapotaceae. Tal na tubo sa Antilles asin sa West Indies, naglakop nanggad asin hanggan sa Sur-subangan na Asya. Marikas magtalubo mala ta naabot sobrang 30 metros an langkaw.

May sinasabing maputing kaymito na kun hinog na nakolor sanang mapusaw na berde sa luwas asin puti an kolor sa laog. Igwa man lilang kaymito ta kun hinog na, lilang-lila nanggad an kublit kan ubak kan bunga asin kun baakon, lila man an palibot kan laman pero totoo an malomhok na laman mismo malamuti. An prutas matagok asin may darang pulot nakaagid sa pulot kan tsiko. An mga pisog maitom asin daradakula arog pakadakula kan sa tsiko.

Mga arapodan kaini sa ibang tataramon: tar apple, golden-leaf tree (Ingles), caimito, estrella, caimo morado, caimito maduraverde, (Espanyol), cainito, ajara (Portuges), caimite, caimitier (Pranses). Sa Filipinas asin  sa Puerto Rico, inaapod man ining star apple

## Mga panluwas na takod

* http://edis.ifas.ufl.edu/hs309 Kinua 14-02-14


Chrysophyllum cainito 1z .jpg|*Chrysophyllum cainito*
Chrysophyllum cainito 2z .jpg|*Chrysophyllum cainito*
Chrysophyllum cainito 3z .jpg|*Chrysophyllum cainito*
Chrysophyllum cainito 4z .jpg|*Chrysophyllum cainito*
Kaymito2.jpg|An kahoy na kaymito
Ladawan:462px-Chryso caini 071010-0476 jtg.jpg|Mga bunga asin pisog kan kaymitong lila
ladawan:Star Apple (Kaimito).jpg|An kaymitong lila
Ladawan:Kaymito bunga3.jpg|An kaymitong puti
Ladawan:Kaymito dahon.jpg|Dahon nin kaymito
Kaymito dahon2.jpg|thumb|dahon nin kaymito


## Toltolan
Aratilis

An **Aratilis** (Muntingia calabura L.) sarong tinanom na nagkakahoy. An bunga kaini birilog, mapula-pula, asin pakadakula 1-1.5 sentimetro; mahamis man, matagok asin sa laog mansana pano nin sorosaradit na pisog na madarag (0.5 sm). An burak kaini saradit, puti saka medyo mahangot an parong. Bakong darakul an sanga asin pagkakahoy niya, ini nalangkaw 7-12 metros.

Ini tal na tubo sa bandang habagatan kan Mehiko, sa Caribbean, Sentral amerika, asin  parteng solnopan sa Habagatan Amerika pasiring habagatan  kan Peru asin Bolivia. An arapodan kaining kumon sa Ingles:  Jamaican cherry, Panama berry, Singapore cherry, Bajelly tree, Strawberry tree; (Espanyol) bolaina, yamanaza, cacaniqua, capulín blanco, nigua, niguito, memizo o memiso; (Indones) kersen, talok; (Byetnames) Trứng cá (thực vật); asin sa Filipinas inaapod ining alatris, aratilis, manzanitas, sarisa.

Sinasabing an aratilis tood sa mga pakdot na daga, maasido o ma'alkaline man asin panahon na paltik. An mga pisog kaini napapalakop kan mga gamgam, paniki, asin kan iba pang mga layog-layog. Ini naglakop asin natood naman magtalubo sa mga tropikal na lugar arog kan Sur-subangan na Asya. Bilang mabubuhayon na tinanom, maray ining magkondisyon kan daga na magin bagbag sa ibang pananom pero may peligro man na madaog logod an pagtubo kan ibang tinanom.

## Mga pakinabang sa pagbulong asin pagkakan

An prutas pwedeng gibohon santan o an tagok gibohon inomon. An dahon ginagaga na pwedeng magsirbeng tsa. An ubak kan kahoy nagigibong lubid, an pasagi kaini pwedeng pagpandayon, asin mga sanga pwedeng pansungo. Sa sarong hararom na adal, nadukayan na an aratilis hinahale an pagkasensitibo sa kulog, nagpapakulpa nin gatok, asin nagpapawara nin kalentura. An mga extract igdi naaraman na garo mansana antibiotic na kayang maglaban sa bacteria. Ini nadiskubre man na may kakayahan maglaban sa pagtalubo kan magkapirang klase nin kanser. 

## Mga ngaran
*English: Kerson fruit, calabur tree, capulin, Jamaica cherry, Panama berry, strawberry tree, ornamental cherry, jamfruit tree, Singapore cherry, West Indian cherry
*Spanish: *cereza, memiso, nigua, bolaina, capulin blanco; chitato, pasito* (Colombia),* yumanaza, cerezo caspi* (Peru)
*Tagalog: *aratiles, datiles, ratiles, latires*
*French:* bois ramier, cerisier de Panama*
*Tamil: *sarkarai pala maram, seeni pala maram*
*Kannada: *gasagase hannina mara*
*Malayalam: Jamaikkan ceṟi (ജമൈക്കൻ ചെറി) , Panchasara pazham
*Iloko: *seresa, zanitas*
*Indonesian: *kersen, talok*
*Malay: *kerekup Siam, ceri kampung, ceri Melayu*
*Swedish: *panamabär*
*Khmer: *krakhob barang*
*Thai: *takhop farang*
*Vietnamese: *trứng cá*
*Portuguese: *calbura, pao de seda; calabura, curumi, pau de seda* (Brazil)


Ladawan:Aratilis dahon.jpg|An hitsura kan dahon
Ladawan:Aratilis bunga.jpg|An bunga kan aratilis
File:Aratilis flower.jpg|An burak kan aratilis


## Mga panluwas na takod
* http://www.bar.gov.ph/digest-home/digest-archives/368-2012-4th-quarter/4937-octdec2012-aratilis  Kinua 17-02-14
* http://coconuter.blogspot.com/2010/02/aratilis.html Kinua 17-02-14

## Toltolan
Tawge

An **Tawge** (Ingles, Mung beansprouts) iyo an nagtarambô nang mga pisog kan monggo. Ini gamit na gayo sa pagkakan.

## Paggibo nin tawge

Magkua nin monggo na bakong bâgong gunò kundi idtong haloy nang sinaray asin alang na nanggad ta ini an maray magtarambô. Pilion an mga monggong maray na klase paagi nin pagbuntog kaini sa tubig. An mga lataw asin dai nalubog, halion. Hugasan an mga monggo. Dangan ibabad o ihoom nin magdamlag sa tubig. Pagkaaga, sanglean an tubig. An kinaagan kan pinapatambô dapat ibugtak sa lugar na madiklom asin dai nasasaldangan. An ngawngaw kan bote o garapon ulosan nin tela na haraghag o gararat ngane garo may  "hangosan' an patamboon. Dai pwedeng an takop mayong alisngawan lamang. Sa laog nin duwang aldaw napoon nang magtarambô ini. Limang aldaw gabos na nagtarambô. Alagad, aro-aldaw pinapatetê an daan na tubig saka sinasanglean nin bâgo. Kun tarambô na, i-uray sa malinig na paalangan arog kan tela ngane maalang pero dai pagbaladon. Pwede nang iluto ini na ginisa sa karne asin pasayan na may sabaw-sabaw, o pritoson patos sa arina. Dakul pang luto ini na kasalak mga gulay-gulay. 

An sarong metodo nin pagpatambô dai na kaipohan maggamit nin bote, garapon o mangkô. An patamboon na hinoom magdamlag, ipatos sana sa telang haraghag pero dapat an tela mayômô o alumahad. Ipuyos an tela saka halaton sanang magtarambô. Kun medyo mag'alang, wirikan an tela na magbasâ naman. Sa duwang aldaw ini napoon nang magtarambô.

## An mga arapodan kaini sa iba-ibang lugar

*Intsik – Mandarin – pinyin: douya, dou ya, dou-ya, huangdouya; da dou ya o da dou-ya
*(Intsik – Mandarin – Wade–Giles: touya, huangtouya, huang tou ya o huang tou-ya
*Intsik – Cantones - Jyutping: daai6 dau2 ngaa4 coi3, ngan6 ngaa4 coi3; wong4 dau2 nga4; dau2 ngaa4; ngaa4 coi3
*Filipino: togue, tawge, utaw
*Indones: tauge (taugé) o kecambah
*Hapon: daizu no moyashi
*Khmer / Cambodian: sondek bondos
*Koreano: kongnamul, kong namul o k’ong namul
*Thai: thua ngawk
*Byetnames: gia.

Sa habagatan kan Byetnam inaapod ining gia dau nanh. Sa amnayan kan Byetnam an apod kaini gia do tuong.


ladawan:Korean bean sprout soup-Kongnamulguk-01.jpg|*[[Namul|Kongnamulguk]]*. Sopang tawge (Koreano) 
ladawan:Moyashi.jpg|*Moyashi* (Hapon)
ladawan:CVK-nam ngiao-955.JPG|*[[Nam ngiao]]* sinalakan tawge


## Mga panluwas na takod

* http://www.bbc.co.uk/food/beansprouts Kinua 20-02-14
* http://www.wikihow.com/Grow-Bean-Sprouts-Indoors Kinua 21-02-14
* http://www.vegrecipesofindia.com/making-moong-mungsprouts-at-home/ Kinua 21-02-14
* Video "How to grow mung bean sprouts":https://www.youtube.com/watch?v=XHGpqUXZFnY

## Toltolan
Manggosten

An **manggosten** (Garcinia mangostana), sarong tropikal na tinanom na nagkakahoy. An mga dahon kaini dai nagtatatâ asin tal nagtutubo sa Sur-subangan na Asya asin man lakop sa mga tropikal na lugar kan Habagatan Amerika arog kan Columbia, siring man sa estado nin Kerala sa Indya asin  sa Puerto Rico. An kahoy na ini nalangkaw 6 abot 25 metro (20-82 pye). An prutas kaini mairom na lila an kolor kun hinog na asin an mga kunab sa laog mahamis asin matagok na an namit agid sa namit kan santol alagad mayo siya nin makusog na alsom. An bilang kan kunab parati anom napapatos sa kiri (exocarp) na mahibog nagkokolor na malamulang lila. An mga pisog nakukua sa saro o duwang kunab sana. Kasaro ini sa genus kan iba pang mangosteen arog kan inaapod na button mangosteen (G. prainiana) o kan charichuelo (G. madruno).

Ngane makakan an mga kunab, an bunga pinipilsî arog kan santol alagad manta an laman kan santol sa laog nakakakan pa, an laman kan manggosten dai napapakinabangan. Mas dakula an kunab na nagpapatos sa pisog kaini.

## Mga ladawan

Ladawan:Mangosteen2.jpg|An prutas
Ladawan:fresh mangosteen fruit.jpg|An mga kunab
Ladawan:Manggosten2.jpg|Mga tamboan
Manggosten plant.jpg|thumb|Hubin na tinanom na manggosten
Tinanom_na_mangosteen.jpg|Mangoosten na tinanom


## Mga panluwas na takod

* http://altmedicine.about.com/od/completeazindex/a/mangosteen1.htm  Kinua 21-02-14
* http://www.nytimes.com/2003/09/24/dining/forbidden-fruit-something-about-a-mangosteen.html Kinua 21-02-14

## Toltolan
Mangga

A **mangga** titi edible stone fruit gibo kan kahoy tropikal na *[[Indian mango|Mangifera indica]]*. Gikan ini sa rehiyon sa tahaw kan norte-solnopan Myanmar, Bangladesh, asin norteng hanggang India. An *M. indica* kinukultibar sa South a

SoutheaTt Asia  Asya poon pa kan suanoy na mga panahon nagresulta sa duwang klase nin modernong manggang cultivar: an "Idian type" asklasengtipoutheast Asian typeAsyano".[1][2] An iba pang species sa genus na *[[Mangifera]]* nagpapaluwas man nin mga prutas igdi na inaapod mansanang "mangoes", an mayoriya kaini mahihiling sa ekoreon kan Malesiano.

## Mga Toltolan
Leona Florentino

Si **Leona Florentino** (Abril 19, 1849 - Oktobre 4, 1884) sarong Filipinang poeta na nagsusurat sa Espanyol asin Ilokong tataramon. Siya an binibistong "Ina kan Literaturang Pambabae sa Filipinas".

An saiyang ama iyo si Don Marcelino Florentio na sinasabing iyo an pinakamayaman sa Ilocos kan panahon. An saiyang ina iyo si Donya Isabel Florentino na gikan man sa pamilyang mayaman. Sabi ni Leopoldo Yabes, sarong Ilokanong historyador, si Leona Florentino partidaryo ni Jose Rizal ta an lolo ni Rizal sa bandang ina iyo si Felix Florentino, an pinakaenot na eskribano sa korte sa Nueva Segovia, pinsan mansana kan saiyang ama.

Hubinon pang maray nagpoon na siyang magrawitdawit sa Iloko alagad dai siya nakatongtong nin kolehiyo huli sa pagtubod kaidto na an babae dai kaipohan magkamit nin halangkaw na adal. Kaya siya tinurutukdoan sana kan saiyang ina, dangan kan magkapirang mga pribadong maestra. Sarong pading edukado sa Espanyol, si Padre Evaristo Abaya,  an nagtokdo saiya nin Espanyol asin nagganyat saiyang magpadagos kan saiyang talento sa pagrawitdawit.

Napangagom ni Florentino an sarong pulitiko si Elias de los Reyes na nagin Alkalde Mayor kan Vigan, Ilocos Sur, sa edad na 14 pa sana. Nagkaigwang limang aki sinda asin an matua, si Isabelo de los Reyes nagin lataw nanggad na parasurat, peryodista, aktibista, kagtogdas kan Iglesia Filipina Independiente, asin senador. Sinasabing huli kan mga sinusurat niya na anas pag'andorog sa kababaihan, si Florentino rinarayoan mansana kan saiyang agom asin mga aki. Mala ta siya solo-solong namuhay harayo sa saiyang pamilya. Nagadan siya sa edad na 35 sa helang na tuberkolosis.

## Mga tokdâ

Sinasabi pa ni Leopoldo Yabes na kun matitipon an saiyang mga tinokda kayang magpano nin sampolong tomo asin mas dakul pa sa  sinurat ni Bukaneg, an ama kan literaturang Iloko, alagad an kadaklan na kaini dai nati'mos. An mga rawitdawit niya sa Espanyol asin  orog na sa Iloko nakaiba sa eksibit sa "Exposicion Filipina" sa Madrid kan 1887 asin sa "Exposition Internationale" sa Paris kan 1889. Mala ta an saiyang mga ambag, orog na an 22 na mga rawitdawit na nasaray, minidbid nanggad kan an mga ini asin an saiyang pangaran bilang parasurat, ibinali sa "Bibliotheque Internationale des Oeuvres de Femmes" (International Encyclopedia of Women’s Works) kan taon 1889 kan sarong Pranses na si Madame Andzia Woloka na iyo an  nagin editor kan obrang ini. Tinutubod na siya an pinakaenot na Filipinang tinawan nin siring na onra, bagay na nangyari limang taon pakagadan niya. 
 

## Mga panluwas na takod

* http://www.poemhunter.com/leona-florentino/ Kinua 24-02-14
* http://www.hawaii.edu/filipino/Related_Material_Pages/Si%20Leona/Leona.html  Kinua 24-02-14

## Toltolan
Universidade Federal do Recôncavo da Bahia

An **Unibersidad Recôncavo da Bahia** (sa Portugés: *Universidade Federal do Recôncavo da Bahia* o UFRB) sarong unibersidad sa Cruz das Almas, Brasil. Tinogdas ini kan 2006.

## Ginikanan

## Mga panluwas na takod
* Opisyal na websayt  (Portugés)
Metropolitan Museum of Art

An **Metropolitan Museum of Art** iyo an pinakadakulang museo sa arte sa Estados Unidos na namomogtak sa Nueva York asin ini man an saro sa sampolong darakulaon na museo sa bilog na kinaban, masasabing igwang pinakasangkap na kuleksyon sa arte. An permanenteng kuleksyon kaini binibilang nin sobra sa duwang milyon na obra, pinagpisan-pisan sa kagpitong (sampolo may pito) departamento curatorial. An mayor na edipisyo na nakakaag sa bandang subangan kan Central Park naghahanggilid sa inaapod na Sarong Milya nin mga Museo sa Manhattan iyo na an saro sa pinakamahiwas na galeriya sa arte sa mundo. Igwang pa man nin medyo sadit na museo sa "The Cloisters" sa Upper Manhattan na an itinatampok iyo an arte medieval.

Sa permanenteng kuleksyon representado an mga obra sa arte gikan sa klasikal na antiquidad asin Antigong Ehipto, mga pinintura asin iskultor na haros gabos naghahale sa mga Europeong maestro asin mahiwason na kuleksyon naglaladawan kan arteng moderno asin Amerikano. An Met igwa man nin saray na kadakuldakul na representado an Aprikano, Asyano, Oceanico, Byzantino, asin Islamikong arte. An museo hinaharong man an damot na instrumento musikal, mga gubing asin karaipohan sa pagbado, mga soanoy na armas asin barote, hale pa sa iba-ibang parte kan mundo. Magkapira man na mga interior nin harong, gikan sa Enot-na-Siglong Romano sundo sa modernong desinyong Amerikano an permanenteng nakakana sa mga galeriya kaini.

An museong ini binuksan kan Pebrero 20, 1872 asin minukna kan mga prominentemg namamanwaan Amerikano sa katuyohan na mapararom asin mapahiwas an pagkasabot asin pagkamoot kan mga Amerikano sa arte.

Dati ini namomogtak sa 681 Fifth Avenue. 
## Galeriya

File:Queen Mother Pendant Mask- Iyoba MET DP231460.jpg|Maskarang gading sa Benin,ika-16 na siglo, Nigeria
File:MET - Neminatha Akota.jpg|Lord Neminatha (Akota Bronzes, ika-7ng siglo
File:Vishnu, 10-11th century, Punjab, India.jpg|Vishnu,ika 10-11 na siglo
File:Celestial dancer (Devata) mid-11th century, Chandela period, Madhya Pradesh.jpg|Celestial dancer (Apsara) mid-11 dent., Madhya Pradesh, Indya
File:NatarajaMET.JPG|Chola, sa bintig, Estatuwa ni Nataraja, Taminadu
File:Mummy, Metropolitan Museum of Art NYC.jpg|Mummy
File:Folio Blue Quran Met 2004.88.jpg|Dahon sa Blue Qur'an, pinapahiling Kap. 30:28-32
File:Limestone sarcophagus- the Amathus sarcophagus MET DT352.jpg|Amathus sarcophagus, haleng Amathus, Cyprus (Cesnola Collection)
File:Grand Pianoforte MET DP225545.jpg|Grtand piano, ki Sebastien Erard c. 1840

## Toltolan
Universidade do Estado de Minas Gerais

An **Unibersidad Minas Gerais** (sa Portugés: *Universidade do Estado de Minas Gerais* o UEMG) sarong unibersidad sa Belo Horizonte, Brasil. Tinogdas ini kan 1989. 

## Ginikanan

## Mga panluwas na takod
* Opisyal na websayt  (Portugés)
Centro Federal de Educação Tecnológica Celso Suckow da Fonseca

**Centro Federal de Educação Tecnológica Celso Suckow da Fonseca** (o **Cefet-RJ**) sarong unibersidad sa Rio de Janeiro, Brasil. Tinogdas ini kan 1917. 

## Ginikanan

## Mga panluwas na takod
* Opisyal na websayt  (Portugés)
Sili

An **Sili** (inaapod man **ladâ**) iyo an bunga kan tinanom na hale sa genus na *Capsicum* asin mga myembro kan pamilyang nightshade, an Solanaceae. An bunga kaini ginagamit na pangnamit sa kakanon o sa medisina. An harang na dara kaini huli sa capsaicin. An sili guminikan sa Amerika asin naglakop na sa kinaban dara kan mga eksplorador. Nadara ini sa Asya kan mga paralayag na mga Portuges. An tataramon na *sili* hale sa Nahuatl na *chilli*. Sinasabing an pinakadakulang  mga paratanom kaini asin konsumidor, eksportador iyo an nasyon na Indya.

Sinasabi na an sili hale igdi sa Camarines Sur, Flipinas sarosaradit asin mas haralipot (3-4 na pulgada sa laba) asin inaapod sa mga saod na siling naga. Ini totoo bakong gayong mas maharang kun  ibabaing sa siling labuyo na talagang maisog na marhay sa harang.

## Kataytayan nin mga ladawan

File:Hirinog na sili.jpg|Siling hirinog
Ladawan:Chili-Harvest-2012.jpg|Sili
File:Siling Labuyo.jpg|Siling Labuyo


## Toltolan
Vicente Madrigal

Si **Vicente Morico Madrigal** sarong Katolikong padì. Sya an pinakainot na padì na tubong sa Canaman, Camarines Sur. Ipinangaran saiya an kapilya kan Katolikong Kamposanto nin Canaman.

## Toltolan
Moraville Hotel & Restaurant

An **Moraville Hotel & Restaurant** sarong otel namomogtak sa Syudad nin Naga, Camarines Sur, Filipinas. Pagsasadiri kan pamilya Morano, ini may apat na eskalon.

## Toltolan
Danlugan ni Ina

An **Danlugan ni Inâ** iyo an lugar na binababaan kan imahen ni Inang Penafrancia tuyong ini ibabalik na sa saiyang santuario. An lugar na ini iyo an pampang kan salog sa gilid kan Tulay Tabuco. Bagong hinaman (2014), ini may anom na poste palibot asin an ikaanom iyo an halangkaw na maray na poste kun saen sa alitoktok  kaini may nakakaag na estatuwa ni Inang Santa Maria sa titulo niyang Inang Penafrancia.

An pinaorog na danlugan ni Ina sinalo an gasto kan Eurotel sa katuyohan na an palibot kaini mahimong malinig, rinsay asin nakakaganyat dayan-dayanan. 

## Mga panluwas na takod
* http://www.bicolmail.com/2012/?p=14439  Danlugan ni Ina. Bicol Mail. Kinua 04-06-14.
* https://www.facebook.com/NagaSmilesToTheWorld/photos/a.124037774313649.27692.122597411124352/697747853609302/?type=1&relevant_count=1Naga Smiles to the World. Kinua 04-06-14.

**Danlugan ni Ina (Basilica )**

-Hali sa **Francia** ang mga deboto ay serebot-sebot na mailing si Inang Penafrancia at saka Divino Rostro pa duman sa danlugan ning Basilica at ang mga tao 

-Basílica kan Our Lady of Peñafrancia (Basílica ni Ina)

Pangkalahatang Impormasyon

An "**Basílica Minora asin Nasyonal na Dambana ni Nuestra Señora de Peñafrancia",** mas kilala bilang Basílica ni Ina, iyo an pinakadakulang simbahan sa Rehiyon Bikol na alay sa Mahal na Birhen.

Nahihiling ini sa Barangay Balatas, Siyudad nin Naga, Camarines Sur. Iyo an permanente na pinagbibilangan kan mahal na imahen ni "Nuestra Señora de Peñafrancia", na minamahal na minamarhay nin mga Bikolano bilang "Ina".

## Toltolan
Kasili

An **Kasili** (Monopterus albus; Ingles, Asian swamp eel, rice eel) ) sarong klaseng sira na an hitsura garo halas na nalaba abot sarong metro, 25 abot 40 sentimetro an hawakon niya, pero mahalnas siya asin mayong kiskis. An  kasili sirang natood mabuhay sa ta'bang siring sa mga salog, sa mga katangyanan asin sa mga oma. Ini kinakakan asin linuluto sa iba-ibang paagi. Uso man ining itinda sa mga saod. Kun ini lutoon, hinahale an halnas paagi nin paghiris asin paguragod kaini sa abo.

An kasili tubong tal sa Subangan asin sa Sur-subangan na Asya, pero magdarapo asin nakakaratak sa Norte Amerika sa ibang mga hayop. Naglakop naman ini sa Aprikang Solnopan, sa Norte, Sentral asin  Solnopan na parte kan Amerika. Nakakaagid man ini sa burirawan.

## Toltolan
Marigoso

An **marigoso** (*Momordica charantia*; Ingles: *bitter melon*; Tagalog: *ampalaya*) sarong nagbabalagon na tinanom na nakamang o naporopot sa mga sanga o palapala asin an bunga kaini nalaba, mapanas an poro, asin kurombot; an bunga mapait na marhay alagad importanteng ingrediente sa mga iba-ibang giso.

Ini tood sa tropikal asin subtropikal na lugar asin mahiwas na itinatanom sa Asya, Aprika, asin sa Caribbean. Dakul man ining variety pero nagkakaibang maray sa porma saka sa pagkapait niya. Naggikan daa ini sa subkontinente kan Indya asin naglaog sa Tsina kan ika-14 siglo. Kun hinog na, an mga pisog kan marigoso may mapula nang patos. Kun boot haleon an  pait sa pagluto kaini, ini ginigiris asin ibinubuntog sa tubig na may asin. Kun tapos na, hinuhugasan sana an ginris alagad dai gugumokon ta mahahale an sustansya kaini.

## Kataytayan nin mga ladawan

Ladawan:Marigoso pakamangan.jpg|Pasapotan marigoso
Ladawan:Marigoso binaak.jpg|Bungang marigoso binaak
Ladawan:Marigosong giso.jpg|Marigosong giso
Ladawan:പാവലിന്റെ തലപ്പ്.jpg|Pagbu'kad kan burak.
Ladawan:Momordica charantia compose.jpg|Bungang gumini'sak na. 
Ladawan:Momordica charantia - Male flower.JPG|Burak lalake.
Ladawan:Momoedica charantia - Female flower.JPG|Burak babae.
Ladawan:Pisog_marigoso.jpg|Mga pisog nin marigoso
File:Momordica charantia 100.jpg|Mga bungang lumbod



## Marigoso sa iba-ibang tataramon

## Mga panluwas na takod
* http://www.ampalaya.com/  Kinua 3-02-14
* http://www.medicalhealthguide.com/articles/ampalaya.htm  Kinua 3-02-14
* http://www.pinaycookingcorner.com/2013/07/sauteed-ampalaya-bitter-gourd-with-egg.html Kinua 3-02-14
* http://www.businessmirror.com.ph/index.php/en/features/health-fitness/22737-ampalaya-the-bitter-the-better  Kinua 3-02-14
* Bidyo: http://www.youtube.com/watch?v=97DlA6D7CDY Kinua 3-02-14

## Toltolan
Laya

An **Lâya** (Zingiber officinale) sarong klaseng tinanom na pinapakinabangan an gamot o unod ta an tagok kaini iyo an ginagamit pantimpla sa mga luto bilang rekado, komo inomon o ginagamit sa pagbulong.  An dahon  matilabang mapanas nakaagid sa dahon sakate asin an  saiyang gamot maisog an parong, maharang asin nataong kagat sa pangnamit saka nakakahale nin langse sa mga linuluto. Sinasabing may layang pula asin layang puti.

An lâya natural na tubo sa habagatan kan Tsina, dangan naglakop sa Spice Islands, ibang parte kan Asya, asta nakaabot sa Aprikang subangan asin  Caribbean. An lâya dinara sa Europa paagi sa Indya kan enot na siglo AD dara kan makusog na bentahan sa rekado. Ngonyan an Indya an pinakamakusog magpatubo asin magbenta kan lâya.

Sa Filipinas, uso man gibohon ining salabat paagi nin paggiling kaini na magin pulbos. Ini tinutubigan nin mainit kun gusto nang inomon asin marayrahay na gayo sa panahon na tig'lipot. Kun dai man, pwede man magsalabat kaini paagi nin pagâgâ kaini na magluwas an tagok bilang sarong tsa. Sa ibang lugar, ini dinudugangan pahamis arog kan tangguli o lemonsito sa pagtaong dagdag na namit.

## Mga ladawan

- Ginger -.jpg|Zingiber officinale
Zingiber officinale.JPG| Zingiber officinale sa Bupyeong, Korea
File:ARS ginger.jpg|


## Toltolan

[Kategorya:Mga pantugma sa pagkakan]]
Universidade Federal da Bahia

An **Unibersidad Bahia** (sa Portugés: *Universidade Federal da Bahia* o UFBA) sarong unibersidad sa Salvador, Brasil. Tinogdas ini kan 1946.

## Ginikanan

## Mga panluwas na takod
* Opisyal na websayt  (Portugés)
Jim Morrison

Si **James Douglas Morrison** (Desyembre 8, 1943 – Hulyo 3, 1971) sarong Amerikanong aktor asin musiko.
Balete (kahoy)

An **balete** (genus Ficus) sarong klaseng tinanom na nagkakahoy asin nagbabalagon. Ini may lampas 800 species pero anom mansana kaini an inaapod na balete: Ficus benjamina (salisi), Ficus retusa (marabutan), Ficus stipulosa (botgo), Ficus indica (baleteng-baging), asin Ficus elastica (Indian rubber tree) asin Ficus payapa (payapa).

## Kataytayan nin mga ladawan

Ficus elastica - La Palma 02.jpg
FvfBustosBulacan0380 24.JPG
FvfCordonIsabela3349 28.JPG
Ladawan:Balete na kahoy.jpg


## Toltolan
Yun Hyon-seok

Si **Yun Hyon-seok**(Korea:윤현석, Agosto 7, 1984 – Abril 26, 2003) sarong Koreanong human right activist dan civil right activists. 

## web site
* 청소년유해매체물에 '동성애' 삭제키로 오마이뉴스 2003.04.29 (Koreanong) 
* 육우당(六友堂), ‘성소수자 해방’을 위해 지다 참세상 2008.05.01 (Koreanong)
* "가식적인 기독교에 깨달음을"…어느 10대의 죽음 프레시안 2013.04.21 (Koreanong)
* 육우당은 여전히 희망이 존재한다고 말하고... 참세상 2006.04.18 (Koreanong)
* “내 혼은 꽃비 되어” 참세상 2006.04.26 (Koreanong)
* “주님, 육우당 형제의 눈물을 닦아주소서” (Koreanong)
* 동성애자가 사탄? 너희는 파시스트 기독교인 The Kyonghyang 2012.01.25 (Koreanong)