open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Solido

An **solido** (Ingles: *solid*) saro sa apat na pundamental na istado nin materya (an iba iyo an likido, gas, sagkod plasma). An mga molekula sa sarong solido iyo magkadurukot asin haranihan sagkod iyo an may pinakahababang enerhiyang kinetiko sa gabos na istado. An solido pigkakaraktera kan istrakturang pusog sagkod an resistensya sa pwersa na pig-aplikar sa sarong bagay. 

Bakong arug sa likido, an sarong solidong bagay dae nagbubulos ngarig arugon an hitsura kan sarong kaagan, asin dae man naglalakop ngarig panuon an entirong talingkas na bolyum arug kan gas. An mga atomo sa sarong solido magkadurukutan sa paagi nin regular na heometrikong lattice (mga kristalikong solido, kabale an mga metal asin ordinaryong yelo), o bakong regular arug kan amorposong solido halimbawa digdi iyo an ordinaryong salming kan bintana. An mga solido dae kayang madusok nin kadikiton na presyon kun sain an mga gas kayang mapadusok minsan kadikit na presyon huli ta an mga molekula kan gas suruway-suway.

## Mikroskopikong pagladawan
An mga atomo, molekyulo o ion aragid o bakong aragid na nakatarakod sa paulit-ulit na paagi tanganing mabilog an mga solido. An mga materyales kun sain an mga parteng minabilog kaini aragid na nakatarakod sa paulit-ulit na paagi iyo an inaapod na mga kristal. Sa ibang pagkakataon, an regular na pakasurunod minapadagos na daing untok o putol siring sa mga dyamante, kun sain an lambang sarong dyamante saro sanang kristal. An mga bagay na solido na mahihiling o makakapotan huli ta darakola, bihirang sarong bilog na kristal, midbid bilang *crystallites,* kun sain an sukol minaiba-iba poon sa nagkapirang nanometros o nagkapirang metros. An siring na materyales inaapod na *polycrystalline*. Mga *polycrystalline* an haros gabos na metal, asin dakol na klase nin seramiko.

## Hilingon man

* Materya
* Likido
* Gas
Ashlee Vance

Si **Ashlee Vance** (namundag 1977) sarong Amerikanong kolumnista asin autor  na an mga sinusurat dapit sa teknolohiya asin mga negosyo igdi. An saiyang biograpiya dapit ki Elon Musk, tituladong *[[Elon Musk: Tesla, SpaceX, and the Quest for a Fantastic Future]]*, pinaluwas kan Mayo 19, 2015.

## Toltolan
Likido

An **likido** (Ingles: *liquid*) haranihan na dae-madudusok pluido na minakomporma sa korte kan kaagan kaini pero mantinido (harus) man giraray an kaparehong bolyum na talingkas sa presyon. Saro ini sa apat na pundamental na istado nin materya (an iba iyo an solido, gas, sagkod an plasma), asin an nagsosolo-solong istado na may siguradong bolum pero mayong sarong korte. An likido komponido nin saradit na nagtatanyog na mga partikulo nin materya, arug kan mga atom, na pigsurugpon nin intermolekular na takod. Arug kan sarong gas, igwa nin kakayanan an likido na magbulos asin arugon an korte nin sarong kaagan. Kadaklan sa mga likido napupugolan an kompresyon, dawa ngani an iba nadudusok man. Bakong arug kan gas, an sarong likido, dae nagsusuruwayan tanganing panuon an kada ispasyo nin sarong kaagan, asin mantindo an kaparehas na densidad. Sarong kaibhan na karakter nin likidong istado iyo an *surface tension*, na minaresulta sa "*wetting*" na penomena. An tubig iyo, sa ngunyan, an pinakabistong likido sa Kinaban.

An densidad kan sarong likido iyo harus harani sa sarong solido, sagkod mas halangkaw kaysa sa sarong gas. Kaya an likido sagkod solido iyo parehas na inaapod na kondensadong materya. Mientras an likido sagkod gas iyo may abilidad sa pagbulos. Maski ngani an likidong tubig iyo abundante sa Kinaban, an istadong materya na ini iyo an pinakabihira sa bistadong uniberso, huli ta an likido nangangaipo nin sarong piot na rango nin temperatura o presyon para mabuhay. An pinakaaram na materya sa bilog na uniberso iyo an gas na porma (na may kadikiton na detektableng solidong materya) bilang inter-istelar na urap o plasma sa mga bitoon.

## Hilingon man
* Materya
* Solido
* Gas
AJ Dee

Si **Angel James Dee III**, pampropesyunal na midbid sa **AJ Dee** (inaki kan Hulyo 27, 1983 sa Syudad nin Naga, Camarines Sur, Filipinas sarong Filipino na aktor, model asin paralangoy. Tugang siya kan paralangoy asin aktor na si Enchong Dee.

## Amay na pagkabuhay
Mantang nasa sekondarya, nagbali si Dee sa Pangnasyon na Pakawat kan Pilipinas asin pigpili siya na magdayon sa grupo nin mga paralangoy kan Pilipinas asin nagpartisipar sa mga pangyayari sa Hong Kong, Brunay, Singapura, asin Taywan.

Nagpartisipar man si Dee sa Mossimo Bikini Summit asin sa Fashion Designers Association of the Philippines (FDAP)'s Body Shots Model Search.

## Karera
Nagin co-host kan sarong padalan na barayti si Dee na inaapod na *[[Magandang Tanghali Bayan|MTB: Ang Saya Saya]]* pagkatapos kan nagin sarong runner-up sa patiribayan sa padalan kan "TV Idol UR D Man". Kan nakaagi, igwang sadit na pigganapan si Dee sa *[[Basta't Kasama Kita]]* asin saro sa mga host kan ABS-CBN's regional variety show na *[[Kilig]] Bicool!*

Inot na nagbutwa sa penikula si Dee iyo an pelikula kan Star Cinema na *Dreamboy* kan 2005. Sa parehas man na taon, nagganap siya primetime teleserye na *[[Vietnam Rose]]* asin nag-ayon sa The Buzz bilang saro sa mga host kan segmento na "Wanna Buzz".

Kan 2014, pigganapan ni Dee si Caleb na sarong kabangang-lobo na ama kan karakter ni Meg Imperial, sa *[[Moon of Desire]]* asin nagbutwa sa doku-drama na *Sa Puso Ni Dok*.

Kan 2015, igwa siyang espesyal partisipasyon sa *[[Bridges of Love]]* asin sa *[[Pasión de amor (telenobela kan Filipinas)|Pasión de amor]]*.

Apwera sa pag-arte, nagmodel man si Dee para sa Bench asin nagbutwa sa mga komersyal nin TV. Namantinir man siya sa sarong fashion blog—The Filo Dapper.

## Personal na pagkabuhay
Nag-adal si Dee nin sekondarya sa Naga Hope Christian School asin natapos an Bachelor of Science sa Business Management degree sa Unibersidad nin Ateneo de Naga. Siya an matuang tugang na si Enchong Dee.

Nakabase si Dee ngunyan sa Norway kaiba an saiyang agom na Norwehiyana na si Olga Havran  asin aki niyang lalaki na si Maximus James asin Alexandros Jayden.

## Pilmograpiya

### Telebisyon

### Penikula

### Teatro

## Mga toltolan

## Mga panluwas na takod
* 
* The Filo Dapper
Gas

An **gas** iyo an saro sa apat na pundamental na istado nin materya (an iba iyo an solido, likido, asin an plasma). Komponido an purong gas nin indibidwal na mga atomo (halimbawa an nobleng gas arug kan neon), elemental na mga molekula na gikan sa sarong klase nin atomo (arug kan oksiheno), o kompuwestong molekula na gikan sa manlainlain na mga atomo (arug kan karbon dioksido). An saralak-salak na gas, arug kan ere, iyo igwang manlainlain na purong mga gas. 

An pinagkaiba kan sarong gas sa likido sagkod solido iyo an halawig na separasyon nin mga indibidwal na mga partikulo nin gas. An separasyon iyo harus minahimo nin mayong kulay na gas na dae nahihiling kan nag-oobserbang tawo. An interaksyon nin mga partikulo kan gas sa presensya nin elektrikal sagkod grabitasyunal na lado iyo pigkokonsidera na mayong epekto.

An gas na istado nin materya iyo yaon sa tahaw nin likido asin plasma na mga istado, an nahuri iyo an mas halangkaw na puro para sa mga gas. An mga yaon sa hababang puro nin pangsukol na temperatura iyo yaon an mga deheneratibong quantum na mga gas na iyo nakakaguno nin padakulang atensyon. An mga atomikong gas na may halangkaw na densidad na pigpalipot nin maray pasiring sa hababaon na temperatura iyo pigkaklasipika sa saindang istadistikong pag-uugali na pupuwedeng bilang *Bose gases* o *Fermi gases*.

## Hilingon man

* Materya
* Idrohino
* Oksiheno

## Toltolan
One Day as a Tiger

An sarong Aldaw bilang Tigre iyo an enot na nobela kan Irlandes na awtor na si Anne Harty. Ipinublikar ini kan 1997 asin iyan nagin shortlisted sa First Novel Award kan taon na idto. Guminana man ini nin Rooney Prize para sa Literaturang

Irlandia.

## Titulo
Siring kan ipinaliwanag sa introduksyon kan libro, an titulo hale sa sarong talinhagang Tibetano:

:: *"Mas marahay na mabuhay nin sarong aldaw bilang tigre nin labing sangribong taon bilang karnero."* 

## Istorya
Pagkagadan kan saiyang mga magurang sa sarong aksidente sa tinampo kan sinda magbyahe pasiring sa pagsungko sa saiya, binayaan ni Marty an saiyang akademikong karera sa Trinity College, Dublin asin magbalik sa uma kan pamilya sa County Tipperary, kun saen sya may dai masyertong relasyon sa saiyang tugang na si Pierce, asin paorog nang paorog na napaparani kay Etti, an saiyang tugang na babae. Namatean man ni Marty an saiyang puso na namoot kay Missy, sarong karnero na may henetikong inhenyeriya na habong makiasosyar sa iba pang  aripompon asin naoogma sa "musika, lugaw asin mga istoryang dalipay. " Pag - abot nin panahon nagbyahe si Etti asin Marty pasiring sa Pransia kaiba si Missy tanganing siguraduhon an saiyang puturo sa Brigitte Bardot Foundation for the Welfare and Protection of Animals, alagad sagkod sana sa Deauville sinda nakaabot. 

## Pag-akû

* S Kirkus Reviews positibong "An berso asin parasurat nin screenwriter na si Harty nagbibisita sa luma na tema nin paggadan sa bagay na saindong namomootan. An saiyang bersyon minaabot sa palain, mahibog na korona manungod sa sarong hoben na lalaki na tuyong rinaraot an saiyang sadiri asin an saiyang tugang. " asin tinatapos an "mga bayleng dalipay sa sarong sirong mantang an eksaktong lenguahe ni Herty magayonon na nadadakop an saiyang bantog, napapasuway na mga karakter sa rayâ- rayâ sa haros daing trahedya alagad daing ano man na enot na nagkaproblema."
* Si Colm Toibin mapagdudang "Sarong nobela na isinurat na may dakulaon na kompiansa asin diperensia. Iyan igwa nin liwanag asin pakamati nin komplikadong panahon na mayô sa kadaklan na kontemporanyong iri-istorya sa Irlandia, alagad igwa man iyan nin tunay na pakamati nin kadikloman asin kan kasingawan "

## Mga tultolan
Plasma

An **plasma** (gikan sa Suanoy na Griyego: πλάσμα​ 'namomoldeng substansya') iyo saro sa apat na pundamental na istado nin materya, asin enot na pigtawan deskripsyon kan kimikong si Irving Langmuir kaidtong 1920s. Pigbibilog ini nin gas kan mga ion – mga atomo na an nagkapira nindang orbitang elektron iyo hinale – sagkod an mga talingkas na elektron. An mga plasma iyo pupuwedeng mahimo nin artipisyal sa paagi nin pag-init sa sarong neutral na gas o pagdara kaini sa makusog na elektromagnetikong kahiwasan sa punto na an mga na-ionize na gas iyo nagin mas elektonikong konduktibo. An nagresulta na mga ion na igwang kargo sagkod an mga elektron iyo naimpluwensyahan kan halabang-rango na elektomagnetikong kahiwasan, na minagibo sa dinamikang plasma na mas sensitibo sa mga kahiwasang ini imbes sa neutral na gas.

An mga plasma sagkod an *ionized gases* may karakter sagkod pag-uugali na lain sa ibang istado, asin an transisyon sa sainda iyo harus dapit sa nomenklatura sagkod dapat tatawan ngona nin interpretasyon. Base sa temperatura asin densidad nin kalibotan na igwang plasma, partidang *ionized* o bilog na na-ionized sa mga porma nin plasma an puwedeng mahimo. An mga senyas na Neon sagkod an kitkilat iyo mga halimbawa nin partidang na-ionize na plasma. An iyonospera kan Kinaban iyo sarong plasma sagkod an magnetospera igwang plasma na nakapalibot digdi. An interyor kan Saldang iyo sarong halimbawa nin purong ionized na plasma, kaiba an solar corona sagkod an mga bitoon.

An positibong kargo sa mga ion iyo naguguno sa pagtanggal nin elektron sa nag-iikot na atomikong nuklei, kun sain an kabilugang bilang nin elektron na natanggal iyo may relasyon sa naglalangkaw na temperatura o sa lokal na densidad nin ibang ionized na materya. Ini man puwedeng ibanan nin disosasyon kan molekular na takod, maski ngani an prosesong ini iyo risang iba sa mga prosesong kimial nin interaksyon kan mga likido o sa pag-uugali kan pigtaong ion sa mga metal. An simbag kan plasma sa elektromagnetikong kahiwasan iyo piggagamit sa nagkapirang mga modernong teknolohikal na bagay, arug kan *plasma televisions* o *plasma etching*.

An plasma pigtutubudan man na pinakaabundanteng porma nin ordinaryong materya sa uniberso, maski ngani an hypothesis na ini sa presente iyo tentatibo base sa eksistensya sagkod sa mga dae-aram na karakter kan madiklom na materya. An mga plasma iyo harus naii-asosyar sa mga bitoon, na minalakop sa bihirang intraklaster na medya sagkod an posibilidad sa intergalaktik na mga rehiyon.

## Hilingon man

* Enerhiya
* Materya
* Bitoon

## Toltolan
Platino

An **platino** o **platinum** (, Ingles: *platinum*, an simbolo iyo **Pt**) iyo sarong klase nin garu pirak na elementong may mga karakter na pupuwedeng pusog, mapukpok, asin dae pigtatakla. Harus na piggagamit ini para sa paggibo nin mga materyales na elektroniko, mga alahas, asin mga pampasta para sa mga ngipong may raot o bukbok.

Nadiskobre ini ni Antonio de Ulloa, kaiba si Jorge Juan y Santacilia kaidtong 1735.  Kabale sa mga karakter kaini an pagkakaigwa nin atomikong bilang na 78, istandardong atomikong gabat na 195.09, libel o degri nin pagkatunaw na 1,769oC, libel o degri nin pagkalakaga na 3,827oC, sagkod ispesipikong grabidad na 21.45.                                                                                                                                                                                                                                 

## Hilingon man

* Bulawan (*Gold*)
* Asoge (*Mercury*)
* Pirak (*Silver*)

## Toltolan
Hijab

An ***hijab*** (/hɪˈdʒɑːb, hɪˈdʒæb, ˈhɪdʒ.æb, hɛˈdʒɑːb/; Arabic: حجاب‎, romanized: ḥijāb, tigsasayod na [ħɪˈdʒaːb] sa Ingles) sarong belo na tigsusulot kan mga babaying Muslim kun igwang presensya nin kalalakihan sa luwas kan pamilya, natatahuban an payo asin daghan, minsan pati an lalawgon. An termino kumpwesto sa payo, lalawgon o hawak na natatahuban na sinusulot kan mga babaying Muslim bilang tanda na sinda nagsusunod sa regulasyon kan Islam pag-abot sa kabinihan. An *Hijab* nangangahulugan man na pagsuway kan mga babayi sa publiko, o sarong metapisikal na dimensyon, halimbawa  "an belo na nagsusuway sa tao, sa kinaban, asin sa Diyos".

Sa Qur'an, hadith, asin iba pang klasikal na Arabikong teksto, an terminong  khimār (Arabic: خِمار‎) nangangahulugang talukbong, asin an ḥijāb sarong partisyon, kurtina o sa pangkagasban para sa batas kang Islam sa pagbado o kabinihan sa mga kababaihan.

In its traditional form, it is worn by women to maintain modesty and privacy from unrelated males. According to the *Encyclopedia of Islam and Muslim World*, modesty in the Quran concerns both men's and women's "gaze, gait, garments, and genitalia". The Qur'an instructs Muslim women to dress modestly. Some Islamic legal systems define this type of modest clothing as covering everything except the face and hands up to the wrists. These guidelines are found in texts of hadith and fiqh developed after the revelation of the Qur'an but, according to some, are derived from the verses (ayahs) referencing hijab in the Qur'an. Some believe that the Qur'an itself does not mandate that women wear hijab.
## Kataytayan nin mga ladawan

Ladawan:Two_Muslim_women_in_tudungs_at_an_engagement_party,_Brunei_-_20100531.jpg|Mga babaying may sulot na tudongs (sarong terminong Malay sa hijab) sa Brunei
Ladawan:Protests_in_Bahrain_-_Flickr_-_Al_Jazeera_English_(13).jpg|Mga babaying Bahraini na may sulot na hijab
Ladawan:Muslim_woman_in_Yemen.jpg|Sarong muslim na babaying sa Yemen na may suloit na niqab


## Mga Nota
Tataramon na Batak Mandailing

An **Mandailing** o **Batak Mandailing** sarong Austronesyanong tataramon tinataram sa Indonesya, sa parteng amihanan na isla nin Sumatra. Ini tinataram na maray sa Mandailing Natal Regency, North Padang Lawas Regency, Padang Lawas Regency, asin sa subangan na parte nin Labuhan Batu Regency, North Labuhan Batu Regency, South Labuhan Batu Regency asin sa norte-sulnopan kan Riau Province. Sinusurat ini gamit an guhit Latin alagad kan mga enot na panahon, gamit an kinalingking na Batak.
*
== Literatura ==
=== Klasikal ===
An Mandailing na arteng literaryo napapasa paagi sa napapalaen na tradisyon, halimbawa sa mga minasunod na medya:

1. *Marturi* Tradisyon napapasa paagi nin pag'uusipon. Mga istorya paagi nin nguso pinapahayag kan sarong henerasyon sa sunod na henerasyon. Parati an napapalamn kan mga istorya dapit sa pag'uugali asin tamang gawe'. 

2. *Ende Ungut-Ungut'' An Ende pagpahayag kun anong yaon sa puso asin boot, siring kan kasakitan nin buhay huli sa kagadanan, pagbabaya nin namomotan, asin anopaman.  Dinadara man igdi an kabatiran, paghuhulit, katukdoan, paguugali asin pakikisadiring-tawo, asbp. An Ende tiniti'yaw na may pagkasarambit. An siring na mga panambitan inuusar an ritmo na ab-ab o aa-aa. Ini tagob nin mga pagbabanggit nin mga tinanom ta haros saro ining lenggwahe pinaglaladawan paagi nin mga tinanom.
## Toltolan
DZVO-FM

An **DZVO-FM** 93.1 MHz Play Radio iyo an nangenot na istasyon nin radyo kan Audiovisual Communicaters, Inc.
## Toltolan
Raffy Tulfo

Si **Rafael** "**Raffy**" **Teshiba Tulfo** (namundag 12 Marso 1960) sarong Filipino broadcast journalist, kolumnista, presenter sa radyo, personalidad nin radyo asin telebisyon, na an pigsisibotan iyo an mga isyu dapit sa sektor kan gobyerno asin kan pribado. Siya man presente na nagsisirbe bilang Senador kan Filipinas poon 2022.

## Pilmograpiya

### Telebisyon

### Radyo

## Pag'onra
### Inding-Indie Short Film Festival
*Asian Best Broadcasters Award (2015)
*Most Trusted Media Personalities for Radio and Television Award (2016)

### Lyceum of the Philippines Gawad Rizal
*Best Service Host (2018)

## Mga panluwas na takod
* 
* 

## Toltolan
Seda

An **seda** (Ingles: *silk*) iyo sarong natural na protinang fiber, kun sain an nagakapirang porma iyo pupuwedeng matahi pasiring sa tela. An protinang fiber kan seda iyo pigbibilog nin harus kan *fibroin* asin nahihimo kan sarong insekto na larvae ngarig makaporma nin mga *cocoon*. 

An pinakabistadong seda iyo an nakukua sa mga cocoon nin mga larvae sa "mulberry silkworm" *Bombyx mori* na nakatago sa kaptibidad (serikultura). An nagkikintab na panluwas nin seda iyo huli sa triyangular na garu prismo na istraktura nin sedang fibre, na minatugot sa sedang bado na magreprakto nin paabot na liwanag sa manlainlain na angulo, kaya ngani nakakahimo ini nin manlainlain na kulay.

## Etimolohiya
An katagang Ingles para sa seda na "silk" iyo gikan sa Daan na Ingles na "*sioloc*", Suanoy na Griyego na σηρικός (*serikos*) o "silken", na hale sa Asyanong gunuan—pagkomparahon an Mandarin  "silk", Manchurianong **', asin [[Mongolya|Mongolianong]] **'.

## Produksyon
An seda iyo nahihimo nin nagkapirang mga insekto; pero sa kadakulaan, an seda sana nin "*moth caterpillars*" an piggagamit sa industriya nin tela. May mga pag-aadal sa iba pang mga klase nin seda, na nagkakaiba sa molekular na libel. An seda iyo nahihimo nin harus kan larvae nin insekto na minaagi sa kompletong *metamorphosis*, pero an ibang insekto, arug kan *webspinners* asin *raspy crickets*, iyo naghihimo nin seda sa bilog nindang buhay. An produksyon nin seda iyo nangyayarui man sa *hymenoptera* (*bees*, *wasps*, asin tanga), *silverfish*, *mayflies*, *thrips*, *leafhoppers*, amamanggi, *lacewings*, *fleas*, langaw, asin midges. An iba pang mga klase nin artropodo naghihimo nin seda, pinakanotable an mga baryente ini araknido, arug kan mga lawa.

### Proseso kan paggibo nin seda sa Tsina

Ladawan:Women placing silkworms on trays together with mulberry leaves (Sericulture by Liang Kai, 1200s).jpg|An mga sedang ulod asin dahon nin mulberry pigkaag sa trey.
Ladawan:Men preparing twig frames where silkworms will spin cocoons (Sericulture by Liang Kai, 1200s).jpg|An mga twig frame para sa mga sedang ulod iyo pigpreparar.
Ladawan:Weighing and sorting the cocoons (Sericulture by Liang Kai, 1200s).jpg|Pigtimbang an mga cocoon
Ladawan:Soaking the cocoons and reeling the silk (Sericulture by Liang Kai, 1200s).jpg|An mga cocoon iyo pigbuntog asin pigpururapot.
Ladawan:Weaving the silk (Sericulture by Liang Kai, 1200s).jpg|An seda iyo pigtahi gamit an loom.


## Hilingon man

* Abaka
* Pinya
* Mariposa

## Mga panluwas na takod

*Mga toltolan sa seda nin mga Romano asin Byzantinong parasurat
*Serye nin mga mapa na nagdedepikta sa pangglobo na komersyo nin seda
*Uusipon nin tradisyunal na seda sa unipormeng pangmarsyal na arte
*Pagpapadakula nin mga sedang ulod sa klasrom para edukasyonal na obheto (may mga ladawan)
*Bagong urulayan sa pabrika nin insektong seda| physorg.com

## Toltolan
Coal

An **coal** o **karbon na gapo** iyo sarong kombustableng maitom o malakayumanggi-itom na sedimentaryong gapo, na nabibilog bilang gapong istrata na inaapod na "coal seams". An coal iyo harus karbon na may mga baryenteng bilang nin ibang elemento; arug kan hidroheno, asupre, oksiheno, asin nitroheno. 

## Pormasyon
An coal iyo nahihimo kapag an gadang tanom na materya iyo nalapa pasiring sa "peat" asin naliliwat pasiring sa coal sa paagi nin init asin presyon sa hararom na piglubungan mga milyong taon na an nakaagi. Mahiwas na deposito nin coal an naggikan sa nagligad na "basang daga" —na inaapod na "kagubatan nin coal"—na tuminaklob sa kadakulaan nin tropikong kadagaan nin Kinaban kan nagligad na *Carboniferous* (Pennsylvanian) asin Permiano na oras. Alagad, nagkapirang mga signipikong deposito nin coal an mas huben digdi asin naggikan sa panahong Mesozoic asin Cenozoic.

## Paggamit

### Panggatong sa enerhiya
An coal iyo primerong ginagamit bilang panggatong. Maski ngani an coal aram na asin piggagamit na nin sangribong taon na an nakaagi, an kagamitan kaini iyo limitado bago pa an Rebolusyong Industriyal. Sa pagka-imbento kan "steam engine", naglangkaw an konsumo nin coal. Hasta 2016, an coal mantinido bilang importanteng panggatong kun sain ini nagsusuplay nin harus kwarterya nin pankinabang primerong enerhiya sagkod duwang-taglimang elektrisidad. An ibang paragibong bakal asin steel sagkod ibang prosesong industriyal iyo nagsusulo man nin coal.

### Mga epekto asin paglikay

An ekstraksyon asin paggamit nin coal nagkakawsa nin nagkapirang amay na pagkagadan asin labing paghelang. An industriya nin coal nakakaraot sa kalibotan, kabale na an pagbabago nin klima huli ta ini an pinakadakulang antropohenikong ginikanan nin karbon dioksido, 14.4 gigatonnes (Gt) kaidtong 2018, na iyo 40% kan bilog na emisyon nin fossil fuel sagkod harus 25% kan bilog na pankinabang emisyon nin *greenhouse gas*. 

Bilang parte kan pankinabang enerhiyang transisyon, nagkapirang mga nasyun an nagbawas o pighali an paggamit nin enerhiya hale sa coal, sagkod an UN Secretary General nakiulay sa mga gobyerno na punduhan na an paghaman nin mga bagong plantang coal sa pag-abot nin 2020. An paggamit nin coal pinakahalangkaw kaidtong 2013 pero para maabot an target sa Paris Agreement na mamantinir an pankinabang pag-init nin mas hababa sa , an paggamit nin coal nangangaipo na mabanga puon 2020 hasta 2030.

## Pagkonsumo
An pinakadakulang nagkokonsumo asin importer nin coal iyo an Tsina. Namimina kan Tsina an harus kabanga nin coal sa bilog na kinaban, na pigsusundan nin Indya na igwang tagsampulong porsyento. An Australya iyo nag-aakwant para sa harus tagtolo nin export kan pankinabang suplay nin coal na pigsusundan man nin Indonesya asin Rusya.

## Hilingon man

* Karbon
* Enerhiyang nukleyar
* Enerhiya

## Iba pang babasahon
* 
* 
## Toltolan
Eli Soriano

Si **Eliseo "Eli" Fernando Soriano** (Abril 4, 1947 – Pebrero 11, 2021), bisto man na **BES** *(*'B**ro. **E**li **S**oriano)'', **Brother Eli** o **Kapatid na Eli*', sarong [[Filipinas|Filipino]] [[telebanghelista]]. Siya an nangaranan na "Nangengenot na Surogoon" ("Overall Servant"), asin dati inapod na "Presiding Minister", kan [[Members Church of God International]] (MCGI), sarong internasyonal na organisasyon nin mga  relihiyosong Kristiyano may tiponan sa [[Pampanga]], Filipinas.Siya an mayor na host sa radyo asin telebisyon na programang *Ang Dating Daan* (Ingles: *The Old Path*, Portuges: *O Caminho Antigo*, Espanyol: *El Camino Antiguo*), sarong programang panrelihiyoso na pinakahaloy nang pasige sa Filipinas.

==Nagdulag sa Filipinas==

Si Soriano nagdulag asin naghaleng Filipinas  ta boot makalikay siya sa mga patakot asin mga huma' sa saiyang buhay kan siya nagtutukdo igdi asin marayuan niya mga kaso libelo isina'ngat laban  saiya kan mga tawong saiyang pigparaduhage'. Sa luwas, nagkaigwa logod siya nin dakulang oportunidad na mapalakop saiyang mga katukduan sa iba-ibang mga nasyon.

Sa ngonyan, an *Ang Dating Daan* (Dating Dalan) ini-ere sa 73 na nasyon sa bilog na kinaban, kabali na diyan an [[Estados Unidos]] (bilang,  *The Old Path*), [[Brazil]], [[Portugal]] (komo, *O Caminho Antigo*), [[Uruguay]], [[Espanya]] (komo, *El Camino Antiguo*), [[India]], [[South Africa]], asin [[Saipan]].

Sa saiyang programang pangtelebisyon *Itanong mo kay Soriano, Biblia ang Sasagot!* ("*Ask Bro Eli, the Bible will Answer!''"), inaagda niya mga paradangog niya na magpadara nin mga hapot dapit sa Bibliya.

## Kagadanan

Pinag'anunsyo kan saiyang simbahan na si Soriano nagadan sa Brazil, kun saen siya presente nagpipirme, kan Pebrero 11, 2021 sa edad na 73. 

 

## Toltolan
Taqiyah (kopya)

An **taqiyah** (, ALA-LC: *ṭāqīyah*) or **araqchin** (), sarong halipot, bilog na . Sinusulot ini para sa gibuhon na pangrelihiyon; halimbawa na sana, an mga Muslim nagtutubod na an Islamikong propeta na si Muhammad piggamit ini tanganing matakluban an saiyang payo, sa tanos na kataga  ginigibo ining *[[mustahabb]]* (boot sabihon, kaonra-onra na takupan an payo tanganing arugon siya). An mga kalalakihang Muslim parati na pigsusulot an mga ini sa oanahon kan limang pang-aru-aldaw na mga pagpapamibi.

Pag ipigsusu'lot ning solo sana, pwedeng magin arinman na arok an taqiyah. Arog pa man kaito, partikular sa mga nasyon sa Arab, pag ipigsusulot sa irarom kan headscarf na keffiyeh, ipigtatago ini sa sarong tradisyonal na puti. Pinapatos kan pirang mga Muslim an sarong turban sa palibot kan kopya, na inaapod na * amahimamah * sa Arabiko, na parati na ginigibo kan mga Shia asin Sunni na mga Muslim. Sa Estados Unidos asin Britanya, parating minatukdo an mga taqiyas bilang mga "kufi".

An **Topi** sarong tipo kan kopya na taqiyah na pigsusulot sa Indya, Bangladis, Pakistan, asin sa iba pan mga rehiyon kan Habagatan na Asya. Kadakol na mga tipo kan mga kopya na topi kaiba an kopya nin Sindhi, na pigsusulot sa Sindh asin an crochet topi na parati na pigsusulot sa mga serbisyo nin pamibing Muslim (hilingon an salat).

Parati man na pigsusulot an kopyang topi sa salwar kameez, na kun sain saro ining nasyunal na panu'lot kan Afghanistan asin Pakistan.

## Mga tala
### Pagpapaliwanag na tala

### Mga pagsambit

## Mga panluwas na takod

* Arab caps and hats
* Turkish costumes
*  Topi and taqiyah cap photos
Patadyong

An **patadyong** (pigsasayod na *pa-tad-jóng*, pig-aapod man na **patadyung**, **patadjong**, **habol**, o **habul**), sarong katutubong pampatos na palda na rektangulo o kaarog kan tubo kan Pilipinas na pigsusulot kan parehas na lalaki asin babaye sa mga isla kan Bisaya asin sa Kaiislahan nin Sulu, parehas sa Malong, o Sarong. Dati-dati man ini  pigsusulot sa mga parte kan Luzon arog kan Pampanga asin sa Sorsogon. 

Kan panahon nin dai pa nin pangrarakyada, parati ining pigsusulot kaiba kan *[[Barong tagalog|barú]]* o *bayú*, sarong simpleng dai nin kuwelyo na bado o dyaket  na igwa nin saradong sakto na halabang manggas. Kadtong panahon nin Kastilaloy, nag-uswag ini sa pagigin *[[kimona]]* na sarong klase nin  baro't saya na pigsusulot kan mga tagababang-daga na naging Kristiyano na Bisaya na binibilog nin sarong bakong piot na translucent na blusa, sarong pang-irarom na bado, asin sarong patadyong o sarong palda na igwang pattern na patadyong.
## Hilnga man
* sinh
* xout lao
*Longyi
*Pathin
*Sampot
*Sarong

## Toltolan
Angela Nagle

Si Angela Nagle (namundag kan 1984) sarong akademikong parasurat na nagsurat para sa The Baffler, Jacobin, asin iba pa. Sya an autor kan librong Kill All Normies, na ipinublikar kan Zero Books kan 2017, na nagpapaliwanag kan papel kan internet sa paglataw kan mga alt-right asin paghirong incel. Ilinaladawan ni Nagle an alt-right bilang sarong peligrosong paghiro, alagad pigtuyaw man nya an mga aspekto kan pwersang-wala, sabi nya, na nakakontribuwir sa biyong paglangkaw kan pwersang-wala.

## Buhay
Namundag si Nagle sa Houston, Texas asin an mga magurang nya Irlandia, dangan nagdakula sa Dublin, Irlandia.  Nag gradwar sya sa Unibersidad nin Siudad nin Dublin na may PhD para sa thesis na  'An investigation into contemporary online anti-feminist movements'.

## Bukas na mga linderos
Kan Nobyembre 2018, ipinublikar kan American Affairs an komposisyon ni Nagle na "The Left Case against Open Borders."

Sa pagsurat sa The Independent, si Slavoj Žižek nagtaram manungod sa "maringis na pag - atake ki Angela Nagle para sa saiyang pambihirang komposisyon. An Nation suminimbag sa paagi nin sarong kritikal na saysay na inaapod iyan na "just one of the volley of pieces by liberals and people to the left of center who have derided the out-of-touch utopianism of open-borders advocates. " Sinasabi kan autor na si Atossa Araxia Abrahamian na sinda Harvard president Larry Summers, autor na si John Judis, asin dating sekretaryo kan estado na si Hillary Clinton nagpapalakop man nin kaparehong mga punto de vista.

## Mga publikasyon

* 

### Mga artikulo sa Akademya

* 

## Mga toltolan

## Mababasa pa igdi

*
Mikroorganismo

An sarong **mikroorganismo** (Ingles: *microorganism*, gikan sa Griyego: μικρός, *mikrós*, "sadit" asin ὀργανισμός, *organismós*, "organismo"; pigbabaybay man na **mikro-organismo**, **mikro organismo**) o **mikrobyo** iyo sarong mikroskopikong organismo na pupuwedeng binibilog nin sarong selula (uniselular), mga kumpol nin selula, o mayong selula (aselular). 

An pag-aadal nin mga mikroorganismo iyo inaapod na mikrobiyolohiya, sarong ladong nagpoon sa pagkadiskobre ni Anton van Leeuwenhoek nin mga mikroorganismo kaidtong 1675, na ginagamit an sarong mikroskopyong siya mismo an nagdisenyo.

## Klasipikasyon
Mahiwas asin mangiba-iba an mga mikroorganismo; kabale sa mga ini an bakterya, fungi, archaea, asin mga protista; mikroskopikong mga tinanom (mga berdeng lumot; asin mga mikro-hayop na arug kan plankton asin an planariano.  Pirang mga mikrobiyologo an nagbabale man nin mga birus, alagad an iba iyo pigkaklasipika ini bilang mayong buhay o dae nabubuhay. Kadaklan sa mga mikroorganismo iyo uniselular (may saro sanang selula), alagad bakong unibersal, huli ta an pirang mga organismong multiselular (may kadakul na mga selula) iyo mikroskopiko, habang an pirang mga protista asin bakteryang uniselular, arug kan *Thiomargarita namibiensis*, iyo makroskopiko asin mahihiling sa paagi nin mata.

## Kagibuhan

### Ekosistema
An mga mikroorganismo iyo nabubuhay sa gabos na mga parte nin biyospero kun sain may likidong tubig, kabali an daga, maiinit na mga bukal, salug nin kadagatan, atmospera, asin sa kalaog-laogan nin mga gapong nasa laog nin palnit kan kinaban. Importante an mga mikroorganismo sa pagpapaitok-itok asin liwat na paggamit nin mga nutriyente o sustansiya sa laog nin mga ekosistema huli ta nag-aakto sinda bilang mga tagapagpalapa. Huli ta an pira sa mga mikroorganismo iyo nakakagaba nin nitroheno, importante an mga ini sa pauru-utro na pagpapaitok nin nitroheno, asin an kasuarin sana na mga pag-aadal iyo nagpapahiling na an mga mikrobyong nasa duros iyo pupuwedeng may pig-aaktohan sa presipitasyon asin panahon.

### Biyoteknolohiya
An mga mikrobyo iyo ginagamit asin nakukuahan nin oportunidad nin mga tawo na nasa lado nin biyoteknolohiya, parehas sa pangtradisyong pagpreparar nin pagkakan asin inumon, sagkod sa makabagong mga teknolohiyang nakabase sa inhinyeriyang panghenetika. Alagad, an mga mikrobyong patoheniko iyo minatao nin distroso, huli ta minaatake sinda asin nagdadakula sa laog nin iba pang mga organismo, na nagigin kawsa nin mga kamatean na nakakagadan nin mga tawo, ibang mga hayop, asin mga tanom.

## Sa piksyon

* An *Osmosis Jones*, sarong pelikula kan 2001, asin an palabas kaini na *Ozzy & Drix*, pighimo sa maistilong bersyon kan hawak nin tawo, na minatampok nin mga antromorpikong mikroorganismo.

## Hilingon man

* Birus
* Yeast
* Permentasyon

## Toltolan
Awtonomong Rehiyon kan Tibet

An **Awtonomong Rehiyon kan Tibet** (Ingles, **Tibet Autonomous Region**, **TAR**) o **Xizang Autonomous Region**, inaapod na **Tibet** o **Xizang** , sarong lugar kalebel na probinsya kaayon sa autonomong rehiyon kan Popular na Republika nin Tsina sa Sur-solnopan na Tsina. Ini sinasabing nagsoknong sa tradisyonal na kadagaan nin Tibet na iyo an mga rona' nin Ü-Tsang asin Kham.

Pormal na natugdas ini kan taon 1965 na nagsalida sa Tibet Area, na   dibisyon administratibo kan Popular na Republika kan Tsina, na an huri nagsangle' sa Republika nin Tsina (ROC) mga limang taon pakapatalsik kan  Kashag kan PRT pakatapos masupil an  1959 Tibetanong pag'alsa asin 13 taon pakasakop kan Tibet kan Popular na Republika nin Tsina kan taon 1951. .

An presenteng mga pagdulunan kan Autonomong Rona kan Tibet heneralmente natugdas kan ika-18ng siglo pa. asin ta ini kairiba an kabanga kan historikong kadagaan kan Tibet, o an etno-kultural na Tibet. An Autonomong Rona kan Tibet iyo an ikaduwang pinakadakulang dibisyon administratibo kun hiwas an pag'uurulayan, lakop sa , kumpara sa Xinjiang asin ta huli ta ini kadagaan na bukid-bukidon pa, bakong mahibog an densidad kan populasyon.

## Toltolan
Inhinyeriyang pangkapalibotan

An **inhinyeriyang pangkapalibotan** (Ingles: *environmental engineering*) iyo klase nin trabaho na sarong propesyonal na inhinyeriyang disiplina asin nagkukua nin mahiwas na siyentipikong urulay arug kan kimika, biyolohiya, ekolohiya, heolohiya, hidraliko, mikrobiyolohiya, asin matematika ngarig makahimo nin mga solusyon na maprotekta sagkod mapaurog an salud nin mga nabubuhay na organismo asin an kalidad nin kapalibotan. An inhinyeriyang kapalibotan iyo sarong sub-disiplina nin inhinyeriyang pangsibil asin inhinyeriyang pangkimika.

## Mga katuyohan
An inhinyeriyang pangkapalibotan iyo an aplikasyon nin siyentipiko asin inhinyeriyang prinsipyo para mapaurog asin magin mantinido an kapalibotan sa:

* protektahan an salud nin mga tawo,
* protektahan an benipisyong tinatao kan ekosistema nin kapalibotan,
* sagkod mapaurog an kalidad nin buhay kan tawo na may kinaaraman sa kapalibotan.

## Aplikasyon

### Pagdisenyo nin proseso
An mga inhinyerong pangkapalibotan iyo naghihimo nin mga solusyon para sa *wastewater management*, pagkontrol sa polusyon sa tubig asin ere, *recycling*, pag-apon nin basura, asin pampublikong salud. Nagdidisenyo sinda nin mga pangmunisipyong suplay nin tubig asin sistemang pangtrato sa mga pang-industriya na wastewater, sagkod nagdidisenyo nin mga plano ngarig malikayan an mga helang hale sa tubig sain mapaurog an sanitasyon sa urbano, rural, asin rekreasyunal na mga lugar. 

Nag-eebalwar man sinda nin mga hasardong-waste management na sistema ngarig maaraman an rarom nin nasambit na hasardo, abiso sa pagtrato asin pagkontamina, sagkod mahaman an mga regulasyon ngarig malikayan an mga posibleng maraot na epekto. Nag-iimplementar man sinda nin mga ley sa sa inihinyeriyang pangkapalibotan arug kan pag-adal sa impak nin mga gigibuhon pa sanang mga proyekto sa kapalibotan.

### Pangkapalibotan na mga isyu
An mga inhinyerong pangkapalibotan iyo minaadal nin epekto kan teknolohikal na pag-uswag sa kapalibotan, pagsimbag sa lokal asin mga pankinabang mga isyu arug kan asidong uran, pag-init nin kinaban, pagkawara nin ozone, polusyon sa tubig hale sa ati nin awtomobil, asin inudstrial na ginikanan.

## Propesyon
Harus sa mga hurisdiksyon minasugo nin paglisensya asin rehistrasyon na pangangaipo para sa kwalipikadong mga inhinyerong pangkapalibotan.

## Hilingon man

* Inhenyeriya
* Inhinyeriyang pangkimika
* Kinaban

## Iba pang babasahon

* Davis, M. L. and D. A. Cornwell, (2006) *Introduction to environmental engineering* (4th ed.) McGraw-Hill 
* National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine (2019). Environmental Engineering for the 21st Century: Addressing Grand Challenges (Report). Washington, DC: The National Academies Press. doi:

## Toltolan
Pinkwashing (LGBT)

An Pinkwashing sarong terminong gamit kan mga feminist theorist tangani na iladawan an mga aksyon gamit an deretsos kan mga queer tangani na ribarawon an biyolensya o opresyon kan sarong nasyun, gobyerno, o organisasyon. 

## Imigrasyon
Kan 2013, an Human Rights Campaign opisyal na nagsuportar sa reporma sa imigrasyon asin dusay sa pagtabang sa mga nag - imigrar mantang naghahanap sinda nin marhay na salud asin kaligtasan,temporaryong istaran o pagigin kasaro kan syudad. 

## Homonasyonalismo
An homonationalismo sarong termino na ginibo ni Jasbir Puar tanganing iladawan an sarong partikular na klase nin mga tawo na puti, pinakamarhay, asin tabang sa pagpalakop nin mga nasyon na naggagamit nin mga diretsos kan mga queer tanganing magin garo baga mas moderno.  

## Estados Unidos
Segun ki Omar G. Encarnación, an sarong propesor sa Political Studies sa Bard College, an administrasyon na Obama inakusar nin nagkapirang kritiko nin pinkwashing "tanganing irayo an atensyon sa iba pang daing pag - uyon na mga palakaw arog baga kan pagdeportar kan minilyon na imigrante na mayo nin maninigong mga papeles asin kan dai pakaresolber sa mga tawong may paninimbagan sa mga pag - abuso sa administrasyon ni Bush na igwa nin inaapod na War on Terror." 

## An mga relasyon kan gobyerno nin Israeli
]
Inaprobetsaran ni Sarah Schulman, sarong parasurat asin propesor sa Unibersidad nin Siudad nin Nueva York, an paghihingako kan gobyerno nin Israel bilang pagdudurog sa publiko inaaprobetsaran an suboot LGBT-pendies sa Unibersidad nin Israel bilang modernong demokrasya, sarong siguradong lugar para sa pangangapital, asin maganansyang destinasyon nin mga turista. 

## Mga toltolan
Kolesterol

An **kolesterol** (Ingles: *cholesterol*, gikan sa Suanoy na Griyego na  *chole-* (*bile*) asin *stereos* (solido), na pigsusundan nin kimikal na suffix *-ol* para sa sarong alkohol) iyo sarong organikong molekula. Ini iyo sarong *sterol* (o modipikadong steroid), na iyo sarong klase nin lipid. An kolesterol iyo pig-biyosintesa nin gabos na mga selula kan hayop asin iyo sarong esensyal na istraktural na komposisyon nin selulang membrana kan mga hayop. 

An kolesterol iyo minasirbe man bilang sarong prekursor para sa mga biyosintesis kan mga steroid na hormona, asido nin bile asin bitamina D. An kolesterol iyo an pangenot na sterol na pigsisintesa nin gabos na mga hayop. Sa mga vertebrado, an hepatikong selula iyo tipikal na naghihimo nin pinakadakul na bilang. Mayo ini sa mga prokaryota (bakterya asin arkeya), alagad igwang mga eksepsyon, arug kan *Mycoplasma*, na nangangaipo nin kolesterol para magdakula..

Si François Poulletier de la Salle an enot na nakadiskobre sa kolesterol sa solidong porma sa mga *gallstone* kaidtong 1769. Pero, bakong sagkod kaidtong 1815 kan an kimikong si Michel Eugène Chevreul pigpangaran an kompuwesto bilang "cholesterine".

## Hilingon man
* Lipid
* Etanol
* DNA

## Panluwas na takod
* 

## Toltolan
Kondensadang Bose-Einstein

An **Kondensadang Bose-Einstein** (Ingles: *Bose–Einstein condensate* o *BEC*) iyo sarong istado nin materya na sarong dilutong gas nin maluyang nagsusugpon (*interacting*) na mga boson na yayaon sa sarong panluwas na potensyal asin pinalipot sa mga temperaturang haranihon sa absolutong sero (0 K o −273.15 °C). Sa irarom nin kondisyong iyan, an dakulang parte nin mga boson iyo minasakop sa pinakahababang estadong quantum nin panluwas na potensyal na sa puntong ini an mga epektong quantum iyo nagigin maliwanag sa iskalang makroskopiko.

An estadong ini nin materya iyo enot nahulaan ninda Satyendra Nath Bose asin Albert Einstein kaidtong 1924–25. Si Bose iyo enot na nagpadara nin papel kay Einstein manungod sa estadistikang quantum nin liwanag na quanta (na inaapod ngunyang mga photon). Si Einstein iyo naenganyo sagkod pigpalis niya mismo an papel na ini gikan sa Ingles pasiring sa Aleman asin saiyang isinumite para ki Bose sa *Zeitschrift für Physik* na nagpublikar kaini. Pinahiwas man ni Einstein an mga ideya ni Bose sa mga materyal na partikulo o materya sa duwang pang mga papel.

## Hilingon man

* Materya
* Gas
* Solido

## Panluwas na takod

* Bose–Einstein Condensation 2009 Conference Bose–Einstein Condensation 2009 – Frontiers in Quantum Gases
* BEC Homepage General introduction to Bose–Einstein condensation
* Nobel Prize in Physics 2001 – for the achievement of Bose–Einstein condensation in dilute gases of alkali atoms, and for early fundamental studies of the properties of the condensates
* 
* Bose–Einstein condensates at JILA 

## Toltolan
Selula

An **selula** (Ingles: *cell*; gikan sa Latin na *cella*, boot-sabihon "sadit na kwarto") iyo an pangenot na istraktural, minagana, asin biyolohikal na yunit nin gabos na aram na mga organismo. An sarong selula iyo an pinakasadit na yunit nin buhay. An mga selula iyo harus inaapod na "panghaman na bloke kan buhay". An pag-aadal nin mga selula iyo inaapod na selulang biyolohiya, selular na biyolohiya, o sitolohiya.

An mga selula iyo pigbibilog nin mga cytoplasm na nakakaag sa laog sa sarong membrana, na igwang nagkapirang mga biyomolekula arug kan mga protina asin nukleyikong asido. Harus nin mga selula kan tinanom sagkod hayop iyo nahihiling sana sa irarom nin "*light microscope*", na may dimensyon sa tahaw nin 1 asin 100&nbsp;mikrometro. An elektron na mikroskopiya iyo minatao nin mas halangkaw na resolusyon na nagpapahiling nin mas detalyadong istraktura nin mga selula. An mga organismo pupuwedeng maklasipika bilang uniselular (pigbibilog nin sarong solong selula arug kan bakterya) o multiselular (kabale an mga tinanom sagkod hayop). Kadaklan nin mga uniselular na organismo iyo nakaklaplisika bilang mikroorganismo.

An numero nin selula sa mga tinanom sagkod hayop iyo mangiba-iba sa manlainlain na mga espesye. Sa mga tawo, naestima na igwang harus na 40 trilyon (4&#xD7;1013) na mga selula. An utak pa sana nin tawo iyo igwa na nin harus 80 bilyon kan mga selulang ini.

An mga selula iyo nadiskobre ni Robert Hooke kaidtong 1665, na pigtawan an mga ini nin pangaran base sa similaridad kan mga ini sa mga selula na pig-iistaran nin mga Kristiyanong mga monghe sa sarong monasteryo. An Teoryang Selula, na enot nahaman kaidtong 1839 ni Matthias Jakob Schleiden asin Theodor Schwann, nagsasabi na an gabos na organismo iyo nabibilog nin saro o mas dakul na mga selula, kun sain an mga selula iyo an pundamental na yunit nin istraktura asin paggana sa gabos na mga nabubuhay na organismo, asin an gabos na mga selula iyo gikan sa mga nagligad na nabuhay na mga selula. An mga selula iyo naglataw sa Kinaban dae mababa sa 3.5 bilyon na taon na an nakalihis.

## Hilingon man

* Espesye
* DNA
* Mikroorganismo

## Toltolan

## Mga nota
Bikol Phrasebook

An Bikol Phrasebook (A Tourist's Guide to Speaking Bikol) libro nin mga giya sa tataramon na Bikol. Ini pigsurat ninda Jason William Lobel asin Grace Uvero Bucad. Pigluwas ini kan taon 2000 sa irarom kan Lobel & Tria Partnership, Co. 

## Toltolan
Wala Akong Bitbit na Sawiang Puso Tuwing Naglalakbay

An librong Wala Akong Bitbit na Sawiang Puso Tuwing Naglalakbay sarong katiponan nin mga tula na pigsurat kan Bikolanong parasurat na si Carlos A. Arejola. Pinublikar ini kan taon 2015 sa irarom kan Ateneo de Naga University Press. 
## Disenyo kan libro
Si Victor Dennis T. Nierva an kagdisenyo kan intirong libro mantang an ladawan sa takop gibo man ni Bernadette De Los Santos. 
## Introduksyon
Si Ryen Paolo Sumayao an nagsurat kan pataratara kan libro na igwa nin titulong "Pasinaya sa Pansamantagalan".
Kahadean nin Pangasinan

An **Pangasinan** bistado man sa mga Tsinong rekord bilang **Feng-chia-hsi-lan** (), iyo sarong soberanyang pre-kolonyal na Filipinong politidad na mahihiling sa Gulpong Lingayen.  An politidad kan Pangasinan iyo nagpapadara nin mga emisaryo sa Tsina kaidtong 1406–1411.

Kaditong ika-16 na siglo, an portong ineerokan nin Agoo sa Pangasinan iyo inaapod na "Porta kan Hapon" kan mga Espanyol. An mga lokal iyo nakasulot nin mga pagbado na tipikal sa ibang mga nagbabangkang mga Sur-subangang Asyanong mga etnikong grupo bilang dugang sa Hapones sagkod Tsinong mga seda. Maski an mga ordinaryong mga tawo iyo napapalibotan nin mga Tsino asin Hapones na garmentong koton. Pigpapaitom man ninda an saindang mga ngipon sagkod hinahaboan an puting ngipon kan mga dayuhan, na iyo pigtatawan ninda nin similaridad sa mga hayop. Naggagamit sinda nin mga porselanang banga na tipikal sa Hapones asin Tsinong mga harong. An mga istilong-Hapones na pulbura sa badil iyo nahiling man sa mga giyera na nangyari sa lugar. Bilang ribay sa mga produkto, an mga parabakal sa bilog na Asya iyo minaabot para sa bulawan sagkod uripon, asin iyo man para sa *deerskins*, *civet* sagkod iba pang mga lokal na produkto. Lain pa sa mga notableng mas ekstensibong koneksyon sa Hapon asin Tsina, sinda iyo may kultural na similaridad sa iba pang mga grupo sa Luzon pasiring sa sur, urog na an mga Kapampangan.

Si Limahong, na iyo sarong Tsinong pirata, madaliang uminatake sa politidad pagkatapos madaog niya sa Labanan kan Manila (1574). Siya nagtugdok nin sarong enklabo nin *wokou* (Hapones asin Tsinong mga pirata) sa Pangasinan. Sagkod man, an Mehikanong si Juan de Salcedo asin an saiyang pwersang pigsalak-salak na mga Tagalog, Bisaya, asin Latino na soldado iyo nag-atake asin dinaog an piratang-kahadean, na nagpasairarom sa mga Pangasinense sagkod sa saindang politidad sa *Spanish East Indies* kan Emperyong Espanyol.

## Hilingon man

* Pangasinan
* Ma-i
* Binondo

## Toltolan
P.I.

An librong P.I. sarong koleksyon nin mga tula sa panurat kan Bikolanong parasurat na si H. Francisco V. Peñones, Jr. Ipigluwas ini kan taon 2014 sa irarom kan Ateneo de Naga University Press.
## An laog kan libro

## An iba pang mga libro kan parasurat

* Cancion nin mga Tawong-lipod (Song of the Unseen),Mga rawitdawit - Ateneo de Naga University Press, 2004
* , Usipon - co-editor si Paz Verdades M. Santos, AdNU Press, 2012
* Siraraysay, Mga saysay - kaiba si Judith Balares-Salamat asin Rizaldy M. Manrique, 2006
* Ragang Rinaranga,  Mga rawitdawit - Agnus Press, 2006

## Hilingon man

* Sinaraysay
* H. Francisco V. Peñones, Jr.

## Toltolan
Guide to Bikol Orthography

An librong **Guide to Bikol Orthography** *(Giya sa Ortograpiyang Bikol)*  sarong giya sa pagsurat kan tamang ortograpiya kan tataramon na Bikol. Ini pigsurat kan padi na si P. Wilmer Joseph S. Tria. Ipigpublikar ini sa paagi kan University Research Council, Ateneo de Naga University asin Ateneo de Naga University Press kan taon 2014. Nagkonduktar nin pag-adal sa anom na probinsya kan rehiyon asin man nag-imbitar nin pirang nasa akademiko, mga parasurat, opisyal sa gobyerno, midya, asin mga miyembros sa klerigo tangani na magpartisipar asin ini nakatabang sa paghaman kan nasabing libro. Pira sa mga naimbitaran iyo sinda Dr. Paz Verdades Santos, Abogado Henry Briguera, P. Rex Andrew Alarcon, Dada Docot, Frank V. Penones, Jun Belgica(+), Lou Nieva, Eduardo Uy, asin si Jerome Hipolito. 

Sa laog kan libro nagtau man nin mensahe si P. Primitivo E. Viray., S.J., presidente kan Ateneo de Naga University, ni manungod sa proyekto. Mantang an dating alkalde man na si John G. Bonggat, nagtau nin pataratara. 

## An grupo kan parasaliksik
Si P. Wilmer Joseph S. Tria an nagserbeng research proponent, si Danilo T. Imperial bilang research associate, Kristian S. Cordero bilang fieldwork supervisor, Federico Jesus C. Hernandez bilang consultant, siring man si Tito Genova Valiente.

## An disenyo kan libro asin takop kaini
Si Victor Dennis Tino Nierva an kagdisenyo kan libro asin takop kaini. An hawak piggamitan nin Warnock Pro mantang an titulo man Ellington MT Std. 

## An laog

## Toltolan