open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Intramuros

An **Intramuros** (Latin: "sa laog kan lanob"), iyo an historikong nakapalaog sa mga lanob na syudad sagkod an pinakagurang na distrito kan Manila, an kapitolyo kan Filipinas. May hiwas ining 67 ektarya asin an namamayo digdi iyo an Pamayuhan kan Intramuros (IA), na namokna sa paagi nin *Presidential Decree No.* 1616, na napirmahan kaidtong 1979. An katuyuhan kan IA iyo pauswagon, atamanon, pamayuhan, asin itugdok utro an mga edipisyo asin istraktura, pati na an mga kuta kan Intramuros.

An Intramuros iyo inaapod man na **Nalalanoban na Syudad** (Ingles: *Walled City*), asin kaidtong panahon kan mga Kastila iyo pigbisto bilang an syudad kan Manila. An apud sa mga distrito sa luwas kan lanob iyo *extramuros*, na may kahulugan na "sa luwas kan lanob".

## Uusipon

Pigpunan kan gobyernong kolonyal kan Kastila an pagtugdok kan pader pangdepensa kaidtong huring mga parte kan ika-16 siglo tangarig protektahan an syudad gikan sa mga parasakop. An 0.67 km2 na nakapader na syudad iyo orihinal na mahihiling sa baybayon kan Manila, sur kan laogan kan Salog Pasig. An Fort Santiago an kinaag na parabantay kan syudad kun sain an kuta kaini iyo mahihiling sa bunganga kan salog. Huli sa reklamasyon kan daga na ginibo kaidtong amay na ika-20 siglo naatras an mga pader asin kuta kaini gikan sa baybayon.

Labing nadistroso an Intramuros huli sa pagbobomba sa labanan ngarig mabawi an syudad hale sa puwersang Hapon kaidtong Ikaduwang Gerang Pankinaban. Pigpunan liwat an pagpapatugdok kan mga pader kaidtong 1951 kun nuarin idineklara an Intramuros bilang Nasyunal na Historikong Monumento, kun saen isinasagibo pa man ini hasta sa ngunyan kan Pamayuhan kan Intramuros *(Intramuros Administration, IA)*.

Sa pagheras na *Saving Our Vanishing Heritage* (Isalbar An Satuyang Nawawarang Mga Pamana) na niluwas kan *Global Heritage Fund* kaidtong 2010, nakalista an Intramuros sa saro sa mga 12 mga lugar sa bilog na kinaban na nanganganib magaba asin mawara, kun saen nasambit an dae marhay na pagpapadalagan asin paghihigot sa pag-uswag.

## Mga Barangay

Binibilog an Intramuros nin limang barangay na may bilang 654, 655, 656, 657 asin 658. An limang barangay na ini iyo namamayo sana sa mga naka-istar huli ta mayo sinda nin kapangyarihang ehekutibo asin pambatas. An Pamayuhan kan Intramuros (IA) an namamayo sa distrito, kabale na an pagtatao nin mga permiso, pamamayo sa bulos nin trapiko, asin iba pa.


 

## Hilingon man

* Binondo
* Manila
* Kahadean nin Tondo

## Panluwas na takod
* Intramuros Administration – Opisyal na websityo
* An Intramuros sa OpenStreetMap

## Toltolan
Aspirin

An **aspirin**, midbid na **acetylsalicylic acid** (**ASA**), sarong bulong para sa kulog, kalintura, asin paggatok. An mga ispesipikong paggatok na nabubulong kaini iyo an Kawasaki disease, pericarditis, asin rheumatic fever. An pagtao nin aspirin matapos an atake sa puso nakakatabang para malikayan an pagkagadan. An aspirin iyo nakakatabang para malikayan an atake sa puso, ischaemic strokes, asin pagbilog nin dugo sa mga tawong halangkaw an posibilidad na magkaigwa kaini. Nababawasan man an tiyansa na magkaigwa nin iba-ibang klase nin kanser partikular na an colorectal cancer. Sa kulog o kalentura, an epekto kaini mapuon pakatapos nin trenta minutos. An aspirin sarong nonsteroidal anti-inflammatory drug (NSAID) asin may epekto na parehas kan ibang NSAIDs mientras pinupugulan kaini an normal na paggana kan mga platelets.

An epekto kaini haros pagkulog nin tulak. An iba pa iyo an ulser sa tulak, pagdugo asin paglala nin hika. An pagdugo mas halangkaw an epekto sa mga gurang, nagiinom arak, naggamit nin ibang NSAID, o sa ibang blood thinners. An aspirin dae nirerekomenda sa huring parte nin pagbados. Dae man ini marerekomenda sa mga aki na may impeksyon nin huli ta halangkaw an tiyansa na magkaigwa nin  Reye syndrome. An halangkaw na dosis kaini maresulta nin pagtanog kan mga talinga.

An aspirin iyo an pinakaginagamit na bolong sa kinaban, na igwang tinatantiyang nasa  (50 hanggang 120 billion pills) pagkunsumo kada taon. Kaiba ini sa listahin kan World Health Organization's List of Essential Medicines. Iyo man ini an bolong sa pangkagabsan. Kan 2018, ini an ika-40 na nirereseta sa Estados Unidos na igwang with more than 19 milyong million preskripsyon.

## Produksyon
An sintesis kan aspirin iyo pigkaklasipika bilang sarong reaksyong esteripikasyon. An salicylic acid iyo pigtatrato nin acetic anhydrise, sarong deribatibo nin asido, na minakawsa nin reaksyong kimikal na minaliwat sa hydroxyl na grupo kan salicylic acid pasiring sa sarong ester na grupo (R-OH → R-OCOCH3). An prosesong ini nagmomokna nin aspirin asin asidong asetiko , na iyo pigkokonsidera na lain na produkto kan reaksyong ini. An saditon na kantidad nin asidong sulpuriko (sagkod minsan iyo asidong posporiko) iyo harus ginagamit pirmi bilang kataliko. An paaging ini iyo harus pigtutukdo sa mga pangtukdong laboratoryo.

An mga pormulasyon na may halangkaw na konsentransyon nin aspirin iyo harus may parong na suka huli ta an aspirin pwedeng malapa sa paagi nin hidrolisis sa mabasa-basang kondisyon, na iyo dagos nagmomokna nin mga asidong salicylic asin asetiko.

## Mga toltolan

## Panluwas na takod

* 
*
Kahadean nin Tondo

Sa kapinunan nin historya kan Filipinas, an pig-eerokan kan mga Tagalog sa **Tondo** () iyo sarong mayor na lugar nin komersyo na mahihiling sa norteng parte kan Salug Pasig sa isla nin Luzon.

Kaiba an Maynila, an politidad (*bayan*) sa sur na parte kan Salog Pasig, nagtugdok sinda nin sarong monopolyo sa produkto kan Tsino para sa bilog na arkipelago kan Filipinas, na naghimo sainda bilang sarong pusog na pwersa sa komersyo kan Sur-Subangang Asya asin Subangang Asya.

An Tondo iyo sarong partikular na interes sa mga Filipinong historyador asin historyograpo huli ta saro ini sa mga pinakagurang na naisurat na inerokan sa Filipinas. An kadaklan nin mga iskolar iyo nagtutubod na nasambit ini sa Laguna Copperplate Inscription, an pinakagurang na panurat  sa Filipinas gikan pa kan 900 CE.

Pagkatapos kan kontak sa mga Kastila puon kan 1570 asin an pagkadaog kan mga lokal na namamayo sa baybayon nin Manila kan 1571, an Tondo iyo pinamayuhan hale sa Manila (sarong Kastilang kuta na naitugdok sa natada kan Maynila). An paglaog kan Tondo sa emperyo kan Kastila iyo nagtapos saiya bilang sarong talingkas na politikal na entidad. Sa ngunyan, saro an Tondo sa mga distrito kan modernong Syudad nin Manila.

## Mga nagin pamayo

## Hilingon man

* Tondo, Manila
* Kumpederasyon nin Madyaas
* Ma-i
* Caboloan

## Toltolan
Mary Robinson

Si **Mary Duman Winifred Robinson** (Irish: Máire Mhic Róibín;   née Bourke; Namundag 21 Mayo 1944) sarong Irish na independyenteng pulitiko na nagserbeng ikapitong Presidente kan Irlandya poon Disyembre 1990 abot Septyembre 1997, asin nagin pinaka-inot na babae na nagkapot kan opisinang ini. Sya nagserbi man bilang United Nations High Commissioner para sa Human Rights poon 1997 abot 2002 asin Senador para sa Unibersidad nin Dublin poon 1969 abot 1989. Inot siyang nagin prominente bilang sarong akademiko, barristo asin tagapagkampanya. Tinugdas niya an partidong Fianna Fáil's Brian Lenihan asin an partidong Fine Gael's Austin Currie kan eleksyon presidensyal 1990, asin sya an nagin pinaka-inot na kandidatong independyente na nominado kan Partido Labour, an Partido Trabahador asin Independienteng mga Senador. Siya an inot na elehidong Presidente sa kasaysayan kan opisina na dai man nagkaigwa kan suporta kan Fianna Fáil.
PIgmimidbid man sya bilang sarong tawo na nagtutulod nin pagbabago sa Irlandya, asin bilang lider kaini, an pagbuhay liwat asin pagkatalingkas kaini gikan sa pagigin dating konserbatibo, asin bilang mapagkumbabaon na politiko. Nagbaba sya sa pwesto duwang bulan bago matapos an saiyang termino tangani na magtukaw sa saiyang posisyon sa United Nations. Sa saiyang termino sa UN, pigbista nya an Tibet (1998), an inot na High Commissioner na naggibo kan siring; pigtuyaw nya man an polisiya para sa mga imigrante sa Irlandiya; pati naman an pagpapataw nin mga kapital na kapadusahan sa Estados Unidps. PIgpalawig nya pa an saiyang termino nin saro pang taon tangani  na papagtahawan an World Conference kontra sa Rasismo kan taon 2001 sa Durban, Sur Aprika; nagin kontrobersyal man an siring na komperensya. Sa padagos na pandududo kan Estados Unidos, nagbaba sa pwesto si Robinson kan Setyemre 2002.

## Agi-agi
Pinangaki sya bilang Mary Therese Winifred Bourke sa Ballina, County Mayo, kan 1944. Aki sya kan duwang medikal na doktor. An saiyang ama, iyo si Dr. Aubrey Bourke, kan Ballina, asin an saiyang ina iyo si Dr. Tessa Bourke (*née* O'Donnell), kan Carndonagh, Inishowen, County Donegal.An  Hiberno-Norman Bourkes nag-istar sa Mayo poon pa kan ika-13 siglo. An saiyang pamilya konektado man sa pirang mga politikal na linya nin pamilya sa Irlandya. An saro sa saindang mga ninuno, saro man na nanginginot na aktibista sa Irish National Land League kan  Mayo asin sa Irish Republican Brotherhood. An saiya man na tiyoon, si Sir Paget John Bourke, piggawadan nin ranggong knight ni Reyna Elizabeth II, matapos an karera kaini bilang husgado sa Serbisyo Kolonyal; mantang an sarong pang sadiring tawo, Katolikong madre. Pirang myembro kan saindang pamilya mga kasaro kan Simbahan Angliko kan Irlandya mantang an iba man mga Katoliko. An hararayo nindang sadiring tawo, kaiba sinda William Liath de Burgh, Tibbot MacWalter Kittagh Bourke, asin Charles Bourke. Kaya sya man nanggad pinangaki sa pamilya na igwa nin halo nin mga rebelde asin serbidor kan Koronang Briton.

## Toltolan
Levi Celerio

Si **Levi Celerio** (Abril 30, 1910 - Abril 2, 2002) sarong Filipinong kompositor asin lirisista na tinatawan kredito sa pagsurat nin labi sa 4,000 na rawitdawit. Siya minidbid bilang Artista Nasyonal kan Filipinas para sa Musika asin Literatura kan 1997.

Midbid man siya sa paggamit kan dahon bilang instrumento sa musika. Ini nagbunga nin pagluwas niya bilang bisita sa mga pasali sa telebisyon na pinagdokumento sa luwas kan Filipinas.

Maliban sa pagigin musikero, si Celerio saro man na poeta asin aktor sa pelikula na nagluwas sa manlainlain na pelikulang Pilipino kan mga taon 1950 asin 1960.

## Kaamayi kan buhay asin edukasyon
Si Levi Celerio namundag kan Abril 30, 1910, sa Tondo, Manila ki Cornelio Cruz asin Juliana Celebrado asin namundag sa sarong pobreng pamilya. An pagigin mahilig sa musika niya resulta kan impluwensya kan saiyang ina na sarong paratogtog nin harpa asin myembro nin koro nin simbahan. Siya nailo sa saiyang ama na imbwelto sa negosyong real estate asin alahas. An saiyang ama dai nuarin man kasal sa saiyang ina.

Inenkaminar siya kan saiyang ina na magkahilig sa musika tanganing maparayo sa maraot na kamugtakan kan saindang pagtaraid. Sa ibong kaini, si Celerio nagin dayupot na kamidbid kan lider nin gang na si Asiong Salonga. Sa pagparigon sa boot kan saiyang ina, si Celerio nagpoon na magkawat kan biyolin sa edad na 11 na nag-adal sa sarong myembro kan Philippine Constabulary Band. Kan huri, nagtogtog siya kaiba kan banda bilang myembro kaini mantang nag-aatendir sa Torres High School. Durante kan saiyang mga taon sa hayskul na naaraman ni Celerio an manungod sa saiyang ama.

Nagklase man siya sa Unibersidad kan Pilipinas Conservatory of Music para mag-adal nin byolin para sa duwang semester. Dangan an direktor na si Alexander Lippay pinagrekomendar siya para sa sarong scholarship sa Academy of Music sa Manila. Nag-ako siya nin scholarship asin nagin pinakanguhod na myembro kan Manila Symphony Orchestra.

## Kagadanan asin pamana

Nagadan si Celerio kan hapon nin Abril 2, 2002 sa Delgado Clinic sa Kamuning, Quezon City huli sa multiple organ dysfunction. Nagkaigwa man siya nin nainot na atake nin stroke. Ilinubong siya na igwang na onra militar sa Libingan ng mga Bayani

Sa saiyang ika-108 na Anibersaryo nin Pagkamundag kan Abril 30, 2018, itinampok kan Google Philippines si Celerio sa sarong Google Doodle.

## Toltolan
 

## Mga panluwas na takod
*  sa IMDb
*
Diego Silang

Si **Diego Silang** (Disyembre 16, 1730 - Mayo 28, 1763) sarong Filipinong rebolusyonaryong lider na kabali sa pwersang Briton sa pagbagsak kan pamamahala kan Espanyol sa norteng Filipinas asin nagbilog nin independienteng estadong Ilocano.An saiyang rebelyon ginagatongan nin mga reklamong bunga nin pagbubuwis asin pag - abuso kan mga Kastila, asin huli sa saiyang pagtubod sa pamamahala sa sadiri, na an administrasyon asin pamomoon kan Iglesia Katolika Romana asin gobyerno sa Ilocos inimbestigaran kan sinanay na mga opisyal kan Ilocano. Nabisto niya an sarong babaying Itneg na igwang pangaran na Gabriela Cariño (inaapod na Gabriela Silang).
## Buhay
Pinangaki sa  Aringay, Pangasinan (sa ngunyan Caba o Aringay, La Union), An saiyang ama sarong  Pangasinense; an saiyang Ilocano. Binunyagan siya kan Enero 7, 1731 sa Vigan, Ilocos Sur. Nagtrabaho siya bilang mensahero sa lokal na padi nin Castilian. Matalino, marigon asin matibay mag Espanyol, nagsakay siya sa barko puonIlocos hanggang Manila; an pagbaklay na nagtao saiya nin patanaw kan inhustiya kan panahon nin kolonya asin nagpanyari nin rebelyon. 

thumb
## Mga toltolan

*
* Rebecca Ramilo Ongsoto, Reena R. Ongsoto: Philippine History Module-based▁Learning. ⁇ .Philippine History Module-based▁Learning Rex Bookstore Inc, 2. Auflage 2003, ISBN 9712349X, p. 109 (online kopya, p. 109, at Google Books).  ⁇ .ISBN. ⁇ . ⁇ .9712349X.  ⁇ .online▁copy. ⁇ ., p. 109, sa. ⁇ .Google Books
* C. Duka: Pakikipaglaban Para sa Katalingkasan. ⁇ . Rex Booksore Inc, 2008, , p. 103 (online kopya, p. 104, at Google Books). ⁇ .ISBN. ⁇ . ⁇ .9789712500. ⁇ . ⁇ .online▁copy. ⁇ ., p. 104, in. ⁇ .Google Books
Asidong mataba

Sa kimika, partikular sa biyokimika, an **asidong mataba** (Ingles: *fatty acid*) iyo sarong asidong karboksiliko na may halabang alipatikong kadena, na iyo saturado o dae-saturado. Kadaklan sa mga natural na asidong mataba iyo igwang dae-nakasangang kadena sa numerong dibisible sa duwa na karbonong atomo, puon 4 hasta 28. 

An mga asidong mataba iyo dae harus nahihiling sa mga organismo sa solong porma kaini, kundi yaon sa tolong pangenot na klase nin ester: triglycerides, phospholipids, asin cholesteryl esters. Sa maski ano kaining porma, an mga asidong mataba iyo pararehas na importante bilang diyetaryong gunuan nin enerhiya para sa mga hayop sagkod sinda iyo importanteng istraktural na komposisyon kan selula.

An konsepto kan asidong mataba (*acide gras*) iyo pigheras kaidtong 1813 ni Michel Eugène Chevreul, alagad guminamit sana siya nin pirang mga baryenteng termino: *graisse acide* asin *acide huileux* ("asidong taba" asin "asidong malana").

## Mga panluwas na takod
*Lipid Library
*''Prostaglandins, Leukotrienes & Essential Fatty Acids'' journal
*Fatty blood acids 

## Toltolan
Najjar Abdul-Musawwir

Si **Najjar Abdul-Musawwir** (namundag kan Oktubre 25, 1958) sarong Aprikano-Amerikano na pintor asin propesor sa studio arts asin kasaysayan nin arte. An saiyang gibo nailuwas na sa bilog na kinaban, kabali na dyan an sa Estados Unidos, Europa, Aprika, asin Asya. Nagtutukdo siya sa Southern Illinois University Carbondale's School of Art and Design.

## Kaamayi kan buhay asin edukasyon
Si Najjar Abdul-Musawwir nagdakula sa luwas kan Chicago, Illinois sa sur-subangan kan Harvey.  Narurumduman nya na inot nagahangahan sa arteng amateur na ginigibo kan saiyang ama asin pinsan kan siya mga pito o walong taon pa sana sya kaidto. Alagad kan panahon na namoot na sya sa arte yaon na sya sa ikaapat na grado, matapos an sarong proyekto sa arte sa eskwelahan na kabali an pagbugtak nin itom sa ibang kolor sa sarong crayon na panggurit, dangan sina'lot an mga itom tangani magluwas an mga kolor sa irarom. Ikinukumparar niya an oras na iyan sa *"sarong siyentista na nakadiskobre nin penicillin.*"

## Personal na buhay
Igwa siya nin apat na aking babae asin ikinasal siya ki Khaleelah.

## Reperensya
Reaksyon na kimikal

An **reaksyon na kimikal** (Ingles: *chemical reaction*) iyo an proseso na minadara sa kimikal na pagkaliwat nin sarong grupo kan kimikal na substansya pasiring sa iba. Klasikal na an mga reaksyong kimikal iyo an mga pagbabago sana na huli sa posisyon kan mga elektron sa pagporma asin pagkagaba nin mga sugpong kimikal sa tahaw nin mga atomo, nin mayong pagbabago sa nukleyi (mayong pagbabago sa mga elementong yaon), asin harus pigpapaliwanag nin sarong ekwasyong kimikal. An kimikang nukleyar iyo an sub-disiplina kan kimika manungod sa mga reaksyong kimikal nin mga dae-pusog asin radyoaktibong elemento kun sain parehas na pagbabagong elektroniko asin nukleyar an pwedeng mangyari.

An substansya (o mga substansya) iyo inisyal na yaon sa reaksyong kimikal bilang mga reaktante o reahente. An mga reaksyong kimikal iyo harus pigkakaraktisa nin pagbabagong kimikal, asin sinda nakakamokna nin saro o mas dakul pang produkto, na iyo may karakter na lain sa mga reaktante. An mga reaksyon iyo harus pigbibilog kan mga sekwensya nin indibidwal na sub-lakdang, an mga inaapod na elementaryang reaksyon, asin an impormasyon sa presisong kurso kan aksyon iyo parte kan mekanismo nin reaksyon. An mga reaksyong kimikal iyo pigpapaliwanag nin ekwasyong kimikal, na iyo nagsisimbolo kan puon na materyales, katapusang produkto, asin minsan an tahaw na produkto sagkod kondisyon kan reaksyon.

An mga reaksyong kimikal iyo may karakteristikong rikas sa sarong temperatura asin konsentrasyong kimikal. Tipikal na an rikas kan reaksyon iyo naglalangkaw sa naglalangkaw na temperatura huli ta mas dakul an termal na enerhiyang yayaon para maguno an aktibasyong enerhiyang kaipohan para magaba an mga takod sa tahaw nin mga atomo.

## Hilingon man

* Pagbabagong kimikal
* Pagbabagong pisikal
* Kompuwesto

## Toltolan
Tocino

An **Tocino** iyo an bacon sa Espanyol, gibo sa tulak nin orig na pinormang na mga saradit na cubes sa Espanya. Sa mga bansang Caribbean, arog kan Puerto Rico asin Cuba, an *tocino* gibo sa taba nin orig dangan ini binabad o pinaasohan na prinitos hanggang magin malutong; dinadagdag man ini sa mga resipe, arog kan mga lardon sa luto kan mga Pranses.Sa Pilipinas, an tocino mahamis asin hale sa taba nin orig.

## Espanya

Sa Espanya, pati  Venezuela (kun saen an bacon inaapod na"tocineta"), an termining *tocino* manungod sa taba sa irarom kan kublit nin orig. Ini haros taba, na inasinas asin hiniwa na saradit. Kakanon ini na parte kan tradisyonal na resipe arog kan *[[cocido]]*.

## Pilipinas

Sa paggibo nin  *tocino* sa Pilipinas, an taba nin karneng orig hinihiwa nin maninipis. Arak na Anise, annatto, tubig, asukar dangan asin hinaharalo sa sarong laganan, asin an mga hiwa nin karne linalagan nin mga pampalasa dangan kinakaag sa laganan, ini nakatakop asin nasa ref nin tolong aldaw para mababad.Sa iba man na luto, an mga hiwa nin karne binababad sa asin, asukar dangan *salitre* (saltpetre), pwedeng magdagdag nin katas nin pinya para sa ibang lasa. 

An *Tocino* tradisyunal na pinapakuluan sa tubig (tama lang sa karne),pinipritos, o niluluto sa katamtamang init hanggang an taba maglumoyo. An mgaKapampangans (kapampangan: *Pindang*) na naggigibo nin halong tocino sa apat hanggang anom na oras para ini magin mahibog asin mamantinir an lumoy nin karne,pinapabayaan ini magdamlag sa tamang temperatura bago magin  *burong baboy* (fermented pork).

An *Tocino* sarong popular na pamahawan o pangodtohan kaiba nin *[[tosilog]]*, na an ngaran kan *tocino*, *sinangág* (garlic rice)  *itlóg* (egg, na niluluto estrelyado o binati).

## Caribbean
An Tocino hinihiwa nin saradit na kwadrado asin pinipritos hanggang magin malutong dangan dinadagdag sa mga resipe arog kan mofongo asin *arroz blanco con tocino*, "puting maluto asin tocino". Sa Cuba, dinadagdag ini sa tinapay.

## Estados Unidos
An Hormel Foods Corporation naggigibo nin tocino na bersyon nin SPAM na binebenta sa merkado. 

## See also

* Cuisine of the Philippines
* Puerto Rican cuisine
* Longganisa
* Tapa

## Mga toltolan

## Panluwas na takod

* Filipino Pork Tocino Recipe 
* Tocino de Pancetta, Pancia http://www.theepicentre.com/tip/baconandpancetta.html 
* Panceta de Cerdo http://www.proz.com/kudoz/spanish_to_english/other/147819-panceta_de_cerdo.html
* Tocino Puerto Rico https://elainebiss.com/2010/01/03/rice-recipe-i-love/
Kwesi Abbensetts

Si Kwesi Abbensetts sarong litratistang Guyana na nakaistar sa Syudad nin Nueva York.

## Edukasyon
Si Abbensetts nagklase sa Montgomery College sa Maryland. Nanudan nya an pagretrato paagi sa eksperimento sa sarong Pentax kamera. Kan 2006, nakua niya an Bachelor of Arts in Filmmaking sa Brooklyn College.

## Mga gibo

* Spaceship George

## Reperensya
Entropiya

An **entropiya** (Ingles: *entropy*) iyo sarong siyentipikong konsepto, pati naman nasusukol na pisikal na karakter na iyo harus pigtatakod sa istado nin pagkawarak, purakan, o dae-pagkasiguro. An termino asin konsepto iyo nagagamit sa dibersong mga lado, gikan sa klasikal na termodinamika, kun sain ini enot na nabisto, pasiring sa mikroskopikong deskripsyon kan kapalibotan sa estadistikong termodinamika, sagkod sa mga prinsipyo kan impormasyong teorya.

Nakaguno ini nin mahiwas na rango nin aplikasyon sa kimika asin pisika, sa mga biyolohikal na sistema asin an saindang relasyon sa buhay, sa kosmolohiya, ekonomika, sosyolohiya, siyensya nin panahon, pagbabago nin klima, asin impormasyong sistema kabali an transmisyon kan impormasyon sa telekomunikasyon.

## Etimolohiya

An termodinamikong *kantidad* na ini iyo nagamit kan 1850 ni Rankine. Naggamit siya nin mga ngarang (sa Ingles) *'the thermodynamic function*' asin '*heat-potential*'. An *terminong* 'entropiya' iyo pigheras kan 1865 nin Alemanyang pisiko na si Rudolph Clausius, saro sa mga nangengenot na kagtogdas kan lado nin termodinamika, na iyo naggamit kan kantidad kan 1854. Pigpormular ni Clausius ini bilang simbag sa dibisyon kan inpinitisimong bilang nin init sa biglaang temperatura.

Sa Aleman, inisyal niya ining pigpaliwanag bilang *Verwandlungsinhalt*, sa pagpalis bilang kontentong transpormasyon, sagkod dagos niyang pigmokna an terminong *entropiya* gikan sa Griyegong taramon para sa *transpormasyon*. Sa pagrepera sa mikroskopikong konstitusyon asin istraktura, kan 1862 si Clausius pighiling an *konsepto* na may boot-sabohon na "disgregasyon". 

## Relasyon sa mga ley nin termodinamika
An entropiya minahula na an nagkapirang proseso iyo dae-maibabalik liwat o imposible, dae kabali an mga kinakaipo sa dae pagbalgar sa konserbasyon kan enerhiya, ini iyo mahihiling sa enot na ley nin termodinamika. An entropiya iyo sentral sa ikaduwang ley nin termodinamika, na minasabi na an entropiya kan isoladong sistemang nawalat sa ispontanyos na ebolusyon dae mababa sa pagdalagan nin oras, huli ta sinda pirming minaabot sa istado nin termodinamikong equilibrium, kun sain an entropiya iyo pinakahalangkaw.

## Hilingon man

* Entalpiya
* Temperatura
* Presyon

## Panluwas na takod

* Entropy and the Second Law of Thermodynamics – an A-level physics lecture with detailed derivation of entropy based on Carnot cycle
* Khan Academy: entropy lectures, part of Chemistry playlist
** Proof: S (or Entropy) is a valid state variable
** Thermodynamic Entropy Definition Clarification
** Reconciling Thermodynamic and State Definitions of Entropy
** Entropy Intuition
** More on Entropy
* The Second Law of Thermodynamics and Entropy – Yale OYC lecture, part of Fundamentals of Physics I (PHYS 200)
* Entropy and the Clausius inequality MIT OCW lecture, part of 5.60 Thermodynamics & Kinetics, Spring 2008
* The Discovery of Entropy by Adam Shulman. Hour-long video, January 2013.
* 
* "Entropy" at *Scholarpedia*

## Toltolan
Eunice Prieto Damron

Si **Eunice Prieto Damron** (née Adams; 1924-2015) sarong artistang seramiko na nagtukdo sa Mills College sa Oakland, California. An saiyang gibo tipikal na utilitaryan, alagad nagtrabaho man sya sa ibang mga midyum, arog kan pagpinta asin pag-enamel. Makukua an pira sa saiyang mga gibo sa Museo Oakland kan Arte asin sa Mills College, pareho yaon sa Oakland. Si Damron naagom kan pintor na si Antonio Prieto.

## Reperensya
Deposisyon

An **deposisyon** (Ingles: *deposition*) iyo an pagbabago nin istado kun sain an gas nagigin solido nin dae na nag-aagi sa istadong likido. An deposisyon iyo sarong termodinamikong proseso. An kabaliktadan kan deposisyon iyo an sublimasyon kaya minsan iyo inaapod man ini na desublimasyon.

## Aplikasyon

### Mga halimbawa
Sarong halimbawa kan deposisyon iyo an proseso kun sain, sa partidang nagyeyelong ere, an tubig-sangaw iyo naliliwat nin direkta sa yelo na dae nagigin likido ngona. Ini iyo kun pano an *frost* asin an *hoar frost* iyo namomokna sa kadagan o iba pang lugar. An iba pang halimbawa iyo kun an *frost* iyo maporma sa mga dahon.

Para mangyari an deposisyon, dapat mahali an termal na enerhiya hale sa gas. Kapag an ere nagin malipotong maray, an tubig-sangaw sa ere na nakapalibot sa dahon iyo nawawaran nin tamang termal na enerhiya para maliwat pasiring sa solido.  Maski an temperatura kan ere iyo mas hababa sa puntong dew, an tubig-sangaw iyo dae makaka-kondensa nin basta-basta kun mayo nin paagi para mahali an latentong init. Kan pig-introdusir an dahon, an pinalipot na maray na tubig-sangaw iyo bigla na lang makondensa, pero sa puntong ini iyo nakalagpas na sa punto nin pagyelo. Ini iyo minakawsa sa tubig-sangaw na maliwat nin direkta sa solido.

An saro pang halimbawa iyo an mga itom-itom na nakadeposito sa pader nin mga chimney. An mga bagay na ini iyo nagsakat gikan sa kalayo sa mainit asin istadong gas. Kapag nagkaigwa sinda nin kontak sa pader, sinda iyo naglilipot sagkod naliliwat pasiring sa istadong solido, nin dae nagigin likido. An prosesong ini iyo minagamit nin deposisyong kombustyong kimikal na bapor.

### Industriyal na aplikasyon
Igwa nin industriyal na proseso para sa pagtaklob, bisto bilang ebaporatibong deposisyon, kun sain an solidong materyal iyo pigpapainitan sa istadong gas sa kamarang may hababang presyon, an mga molekulang gas iyo nagbabyahe sa espasyo kan kamara asin nagdedeposio sa istadong solido sa target na lugar, na minahimo nin malumoy asin piot na lebel sa target na lugar. Liwat, an mga molekula iyo nag-aagi sa tahaw na istado nin likido kapag nagpapasiring gikan sa gas pasiring sa solido. Hilingon man sa deposisyon nin pisikal na bapor, na iyo klase nin mga proseso na ginagamit sa pagdeposito nin piot na lebel kan nagkapirang materyal sa manlainlain na ibabaw nin mga bagay.

An deposisyon iyo minaluwas nin enerhiya kaya ini iyo sarong eksotermikong pagbabago nin istado.

## Hilingon man

* Sublimasyon
* Pagyelo
* Kondensasyon

## Toltolan

* Gaja, Shiv P., *Fundamentals of Atmospheric Modeling,* Cambridge University Press, 2nd ed., 2005, p.&nbsp;525 
* Moore, John W., et al., *Principles of Chemistry: The Molecular Science,* Brooks Cole, 2009, p.&nbsp;387 
* Whitten, Kenneth W., et al., *Chemistry,* Brooks-Cole, 9th ed., 2009, p.&nbsp;7 
*
Barong Tagalog

An **barong tagalog**, o  **barong** (minsan **baro**), sarong binurdahang halabang-manggas na pormal na gubing panlalaki asin pambansang bado sa Pilipinas. An Barong tagalog pinaghalong prekoloniyal na katutubong Pilipinas asin istilo kolonyal na pagbado sa Espanya. Gibo ini manipis na hinabi na piña o abacá; sa modernong panahon mas barato an silk, ramie, o polyester na ginagamit man. Ginagamit ini sa mga espesyal na okasyon sa Pilipinas.

Popular ini bilang pormal o semi-pormal na bado kan mga Pilipino asin sinusulot na may pang-irarom na kamiseta na tinernohan nin pantalon, paha asin sapatos.An Baro't saya man an sa mga babayi, na an bestidang Maria Clara gown an nagin pormal na bersyon kaini. An Barong tagalog midbid man na ***camisa fuera*** ("panluwas na kamiseta") sa Pilipino-Espanyol.

## Etimolohiya
An terminong "barong tagalog" pinalipot sa modernong Filipino na "barong", na ini may sala sa gramatika ta an tataramon na *barong* ini dae nakakasolo. Igwa ini nin hulapi na *-ng* na igwa dapat kasunod na tataramon. An ugat na tataramon sa Tagalog na *baro*, nangangahulugan na  "gubing". An termino dae sinusurat nin dakulang letra an poon.

## Kataytayan nin mga ladawan

File:Spanish mestizo costume.jpg|Mestizos in the Philippines in barong tagalog and baro't saya by Jean Mallat de Bassilan (c.1846)
File:El Cundiman by José Honorato Lozano.jpg|*El [[Kundiman|Cundiman]]* by José Honorato Lozano (c.1847), showing dancers in colorful striped barong tagalog and baro't saya
File:Shirt MET 83.50.1 CP4.jpg|Striped *barong tagalog* made from *[[piña]]* in the Metropolitan Museum of Art (c.1850)
File:Shirt MET 83.50.1 detail CP4.jpg|Detail of the *calado* embroidery on the *pechera* of a *[[piña]]* barong tagalog (c.1850)
File:Governor Vilma Santos-Recto.jpg|Vilma Santos in a feminized version of the barong tagalog
File:Barong Tagalog.JPG|A barong tagalog placed against the light, showing the translucency of the fabric
File:Philippine culture dance.jpg|Baro't saya and barong tagalog worn by dancers of *[[Cariñosa]]*
File:Barong Tagalog.jpg|Modern *[[abaca|jusi]]* barong tagalog with a band collar


## Hilingon man

* Fashion and clothing in the Philippines
* Manila shawl
* Batik

## Mga toltolan
Belinda Harrow

Si **Belinda Harrow** (namundag 1971) sarong Saskatchewan na artista-biswal. Namundag sya sa Christchurch, New Zealand, asin nagbalyo sa Saskatchewan sa edad na tolo. Sya nagtatrabaho sa manlain - lain na paagi, arog baga kan: pagpinta, pag-instular, iskultura, pag-imprenta, pag-guhit, asin sa tela. An saiyang mga gibo nakaeksibit sa bilog na Canada asin sa internasyonal na paagi.

## Edukasyon
Si Harrow nakua an saiyang Bachelor of Arts sa Ingles hale sa Unibersidad nin Saskatchewan kan 1993, Batsiler sa Fine Arts sa Nova Scotia College of Art and Design kan 1996, asin Master kan Fine Arts hale sa Unibersidad nin Canterbury kan 2005.

## Karera
Nagtukdo na sya sa Design and Arts College of New Zealand, asin sarô sa mga bisitang-paratukdô sa Unibersidad nin Tshinghua kan Arte sagkud Deisnyo pati kan National Institute of Design. Sa presente, sya nag - iistar asin nagtatrabaho sa Regina, Saskatchewan.

## Mga palabas
An Giant Bingo (2016) sarong dakulang installation na nakasentro sa mga pagkakaagid kan pagkamoot sa mga *beaver* asin sa mga tawo. Espesipikong sinasambit ni Harrow  na an koneksyon kan mga *beaver* monogamo, nag-sisiping panhabambuhay, asin naghahaman dangan nagmamantenir kan saindang mga rugaring na magkaibahan.

## Mga onra
Si Harrow iyo an resipyente kan Royal▁Overseas League Travel Scholarship kan 2000, asin kan Jane Rounick Memorial Sculpture Award hali sa Unibersidad nin Canterbury kan 2004.

## Toltolan
Ersulie Mompremier

Si **Ersulie Mompremier** (sa Ingles, Erzulie, Ersuille, asin Ersuille) sarong artistang Haitiano. Kasal sya ki Madsen Nanaypremier asin kan 1978 nagpuon na mag-adal nin pagpipinta kaiba kan saiyang agom. An mga gibo nya nagtatampok nin pan-aroaldaw na buhay sa Haiti na kabaliktaran na marhay kan mga komposisyon kan saiyang agom. Lain pa sa pagigin sarong pintor, sya sarong trabahador pankomunidad sa Haiti.

## Mga pampublikong koleksyon
2007 - duwang daing-titulo na obra an inako sa Waterloo Center for the Arts, Waterloo, Iowa

(Sarong obra an yaon sa Seattle Auction Gallery na binibenta/ kagsadiri kan Klein Santiago)

## Mga gibo na yaon sa museo
The Fruit Pickers, nakakwadrado na pintang-lana sa masonte, An gibo nyang ini nagpapahiling nin duwang babayi na nagpupudo nin mga prutas. Igwa nin pirma sa baba na wala. May sukol na 9.75" x 7-5/8". An kwadra igwa nin sukol na 15" x 13.25".

Dai nin titulo, pintang-lana sa masonite, "an pinta nagpapahiling nin mga tawo na nakabarado asin nasa tahaw kan selebrasyon kan Ra Ra, sa atubang kan limang harong, kaiba an sarong tawo na nagpapabakal asin ini yaun sa foreground kan pinta." Igwa nin pirma sa baba na tuo. May sukol na 15.5” x 19.88”. An kwadra igwa nin sukol na 20” x 24.75”.

Dai nin titulo, pintang lana sa masonite, "An pinta nagpapahiling nin mga tawo na nagtitinda nin mainit na inumon, mga pisog, prutas, asin tela. Igwa nin tubuhan sa likod." Igwa nin pirma sa baba na tuo. An sukol 5.88” x 24”. Igwa nin sukol an kwadra nin 20.875” x 28.625”. 

## Toltolan

## Mga panluwas na takod

* 
*
Potosintesis

An **potosintesis** (Ingles: *photosynthesis*) iyo an proseso na ginagamit kan tinanom asin iba pang organismo para maliwat an enerhiya kan liwanag pasiring sa enerhiyang kimikal, na sa paagi nin selular na respirasyon, pwedeng mailuwas dagos para magamit sa metabolikong aktibidad kan organismo.  An enerhiyang kimikal na ini iyo natatago sa mga molekula kan karbohidrato, arug kan asukar, na iyo nasintesa gikan sa karbon dioksido asin tubig  – kaya pigpangaranang *photosynthesis*, gikan sa Griyegong *phōs* (), "liwanag", asin *sunthesis* (), "sabay na pagkaag". 

Harus pigluluwas an oksiheno bilang ati na produkto. Kadaklan nin mga tinanom, algae, asin cyanobakterya iyo minaakto nin potosintesis asin an mga organismong nasambit iyo inaapod na potoawtotropo. An potosintesis iyo may dakulang responsable sa pagmokna asin pagmantinar kan oksihenong kontento sa atmospera kan Kinaban, sagkod iyo nagsusuplay kan kadaklan nin mga kinakaipong enerhiya para sa mga buhay sa Kinaban.

An pinakaenot na potosintetikong organismo iyo pwedeng nag-ebolbar nin amay sa ebolusyonaryong uusipon kan buhay, sagkod iyo harus pwedeng naggamit nin mga ahente kan reduksyon arug kan hidroheno o hidrohenong sulpido, imbes na tubig, bilang gunuan nin mga elektron. Dagos nagluwas an mga cyanobakterya; an sobrang oksiheno na saindang namokna iyo direktang nag-ambag sa oksihenasyon kan Kinaban, kaya nagin posible an ebolusyon kan komplikadong buhay. Sa ngunyan, an normal na rikas kan pankinabang enerhiyang naguguno nin potosintesis iyo harus 130&nbsp;terawatts, na iyo harus walong beses kadakula kan presenteng pagkonsumo nin kuryente kan katawohan. An mga potosintetikong organismo iyo nagliliwat man nin harus 100–115 na bilyong tonelada (91–104 petagramo) nin karbon sa biyomas kada taon. An penomena na an mga tinanom iyo nakakakua nin enerhiya sa liwanag – dugang sa ere, daga, asin tubig – iyo enot na nadiskobre kan 1779 ni Jan Ingenhousz.

## Panluwas na takod
* A collection of photosynthesis pages for all levels from a renowned expert (Govindjee)
* In depth, advanced treatment of photosynthesis, also from Govindjee
* Science Aid: Photosynthesis Article appropriate for high school science
* Metabolism, Cellular Respiration and Photosynthesis – The Virtual Library of Biochemistry and Cell Biology
* Overall examination of Photosynthesis at an intermediate level
* Overall Energetics of Photosynthesis
* The source of oxygen produced by photosynthesis Interactive animation, a textbook tutorial
* 
* Photosynthesis – Light Dependent & Light Independent Stages 
* Khan Academy, video introduction
* 

## Toltolan
Jenifer Papararo

Si **Jenifer Papararo** (pinangaki kan 1966 sa Chelmsford, UK) sarong kurador dangan parasurat kan kontemporanyong arte asin iyo an inot nagtugdas na myembro kan kuratoryal/disenyo, serbisyo kan kolektibong Instant Coffee. Sa ngunyan, pigkakapotan nya ang posisyon na Ehekutibong Direktor sa Plug In Institute kan Kontemporanyong Arte sa Winnipeg, Manitoba. Dati syang kurador sa Galeriya nin Kontemporanyong Arte sa Vancouver dangan dirktor kan Unyon kan Mercer sa Toronto. Nabantog sya ta sa saiyang palabas na mga solong eksibisyon sa mga internasyonal na mga artista kaiba sinda Mark Leckey asin sa Jeremy Blake sa Canada. An saiyang mga pigsurat inot na nagluwas sa Canadian Art, Mix Magazine, sa C asin Lola pati man sa pirang kadakol nang mga saysay manungod sa mga eksibisyon pati mga katalogong kontribusyon. Sya napili sa kadakuli kan mga eksperto na yaon sa linya kan kontemporanyong arte, na magin "Nominador" para sa Gawad sa Potograpo kan Scotiabank kan taon 2017.

## Piling mga surat

* *[https://web.archive.org/web/20110131184502/http://www.hunterandcook.com/ Interview with Catriona Jeffries*, Hunter & Cook # 10, 2011*]*
* *[https://web.archive.org/web/20111016063115/http://www.cmagazine.com/issues.htm Frances Stark, I’ve Had It and A Half, C Magazine #111, 2011]*
* *Sharon Hayes: Votes for Women*, Contemporary Art Gallery Publications, 2011
* *OK Big Time: Ruti Sela & Mayaan Amir*, Contemporary Art Gallery Publication, 2011
* *Damian Moppett: Just an Amateur*, The Visible Work, Catalogue Essay, 2005
* *Caught in the Act, an Anthology of Performance Art*, YYZ Publications, 2004
* *Mark Leckey: Soundsystem*, Exhibition Essay, Mercer Union Publications, 2004

## Toltolan
Xiye Bastida

Si **Xiye Bastida** (namundag 18 Abril 2002) sarong Mehikano-Chilean na aktibista sa klima asin myembro kan katutubong Mehikanong nasyon nin Otomi-Toltec. Saro sya sa mayor na nag-organisar kan Fridays for Future New York asin nagin panginot na boses para sa pagiging aktibo kan mga katutubo asin imigrante sa urulay-klima. Yaon sya sa komite kan administrasyon kan People's Climate Movement asin myembro kan Sunrise Movement and Extinction Rebelyon. Sya kaapil kan Re-Earth Initiaitive, sarong internasyonalnon for profit organization na inklusibo asin interseksyonal na "siring nanggad kan maninigong hiro sa klima."

## Kaamayi kan buhay asin edukasyon

Si Bastida namundag sa Atlacomulco, Mexico sa mga magurang na sinda Mindahi asin Geraldine, na mga tagahiro-pankapalibotan man, asin nagdakula sa banwaan nin San Pedro Tultape sa Lerma. Sya parte kan Otomi-Toltec (indigenous Mexikel) asin Aztec sa lado kan saiyang ama asin Tsileano asin Europeong ginikanan kan saiyang ina. Si Bastida may kapot na Mehikano asin Tsinong syudad.

Si Bastida asin an saiyang pamilya naglipat sa New York City matapos an grabeng pagbaha sa saindang ginikanan na banwaan nin San Pedro Toltepe kan 2015 pagkatapos nin tulong taon na tig-alang.

Si Bastida nag - adal sa The Beacon School. Nagpoon sya kan saiyang pag-adal sa University of Pennsylvania kan 2020.

## Aktibismo
Si Bastida nagpoon kan saiyang aktibismo sa sarong grupo-pankapalibotan. Nagprotesta an grupo sa Albany asin sa New York City Hall asin nagbuo kan CLCPA [an Climate and Community Leaders Protection Act] asin an Dirty Buildings Bill.. Dangan nadangog nya an manongod ki Greta Thunberg asin sa saiyang pagpoprotesta para sa klima.

Si Bastida nagtau nin pahayag sa Indigenous Cosmology sa ika-13ng United Nations World Urban Forum, asin ginawadan kan "Spirit of the UN" na award kan 2018.

Si Bastida an nanginot sa saiyang hayskul, an The Beacon School, sa inot na mayor na protesta sa Syudad nin New York kan 15 Marso 2019.. Sya asin si Alejandria Villaseñor opisyal na pigbati si Thunberg kan ini mag - abot hali sa Europa sa paagi nin baroto kan Setyembre 2019 tanganing mag - atender sa UN Climate Summit. Si Xiye pigtawan nin gaha na "America's Greta Thunberg" alagad nagsabi sya na "an pag-apod mga aktibistang panghoben na "Greta Thunberg" kan saindang nasyon nag-iina sa personal na agi-agi asin indibidwal na pakikipagtusay ni Greta."

An Teen Vogue nagpaluwas nin dokumentong haralipot na *We Ris*e sa Bastida kan Disyembre 2019.  Si Bastida nagtabang man sa 2040 na pelikula na makamukna nin halipot na video na igwa nin titulong "Imagine the Future" na nagpapaliwanag kun ano an pwedeng magin itsura kan mga tanawon asin syudad sa ngapit na panahon.

Si Bastida nagkontribwir sa koleksyon nin mga parasurat na babae manungod sa pagbago kan klima, an *All We Can Save.*

## Pilmograpiya

**We Rise* (2019)
**Imagine the future* (2020)
**The Way of the Whale* (2025)

## Toltolan
Teresa C. Younger

Si **Teresa C. Younger** sarong aktibista, nag-aadbokasiya, bantog na parataram, taga-estratehiyang pan-organisasyonal asin lider kan mga pilantropn asin pampolisiyang sektor. Sa ngunyan, sya an nagseserbeng CEO asin presidente kan Ms. Foundation for Women. Sya nag gradwar man sa Unibersidad kan Norteng Dakota. Sa lawig nin 20 taon, sya nakilaban para sa pagkakaparantay asin sa paghali kan institusyunal na opresyon. 

Si Younger saro man na lider na naghaman nin mga kritikal na interseksyon sa kasarian asin rasa. Kaayon man sya sa Grantmakers for Girls of Color, Funders for Reproductive Equity, Philanthropy New York asin sa. Black Funders for Social Justice.

Kan taon 2015, si Youner napili man na magin Dream Keeper kan Planned Parenthood Federation of America asin man kan sumunod na taon, sya nagin saro sa “50 Most Powerful Women in Philanthropy” sa lista na pinaluwas kan Inside Philanthropy.

Si Young dati man na nagserbe bilang ehekutibo-direktor kan Connecticut General Assembly’s Permanent Commission on the Status of Women asin ehekutibo-direktor sa ACLU kan Connecticut - na iyo an naggibp saiya bilang primerong Aprikan-Amerikan na babayi na magkapot kan siring na posisyon.

## Sa media asin mga gawad
Naipahiling naman sya sa mga pirang programa sa telibisyon asin sa radyo, asin sa nagkakapirang beses, sa magasin. Pira sa mga ini, iyo an mga minasunod: MSNBC’s UP kaiba si David Gura, NBC News, NPR Radio, Elle Magazine, Cosmopolitan, SiriusXM, asin sa USA Today, AP, Rewire, BadassWomenLeaders.com podcast pati man sa New York Times.

Nakabali man sya sa sarong libro, an *Big Impact*: *Insights* & *Stories from America’s Non-Profit Leaders,*  na ipigsurat ni Linda C. Hartley asin ni Vivien Hoexter (nagluwas kan 2017). Manunungod ini sa mga lider na nakakua nin mga marhay na solusyon sa mga problemang pan-sosyeded. Kaayon man sya sa Women’s Leadership Online Summit (Setyembre 2018) dangan pigmidbid kan The Council on World Affairs, Aspen Institute, Princeton University, Harvard University, asin kan NetRoots Nation.

Kan taon 2013, pignumrahan sya bilang Henry Toll Fellow by The Council of State Governments, saro sa mga pan-nasyunal na pagpatalubong programa para sa mga lider asin bilang fellow man sa William Caspar Graustein Courageous Community Fellowship. Kan 2010, sya man nagpasiring sa Saudi Arabia bilang parte kan The Global Women’s Leadership Institute, sarong proyekto para sa pan-ekonomikal na pagtalubo. Kan 2009, napili syang magpartisipar sa National Council of State Legislatures Legislative Staff Management Institute.

## Toltolan
Bestidang Maria Clara

An bestidang **María Clara**, minsan inaapood na ***Filipiniana*** o ***traje de mestiza***, sarong tradisyunal na bado nin mga kababaihan sa Pilipinasi. Ini pang mayaman na bersyon nin *[[baro't saya]]*. Hale an ngaran ki María Clara, an mestisang bida sa nobela na *[[Noli Me Tángere (novel)|Noli Me Tángere]]*, na isinurat kan 1887 ni José Rizal. Tradisyunal na gibo ini sa piña,kaagid kan materyales kan *[[barong tagalog]]*.

An bersyon na may garo sa paro-paro na manggas nagsikat sa kabangaan nin ika-20 na siglo kan Philippine National Artist na si Ramon Valera na bisto sa apod na i***terno***, na igwang kaswal asin cocktail dress na bersyon na inaapod ***balintawak***.  An panlalaking bersyon nin *baro't sayai* iyo an *[[barong tagalog]]*.

## Gallery

Ladawan:Butterfly Gown.jpg|An babayi na sulot an *terno* na may "butterfly" na manggas
Ladawan:Imelda Marcos as the young Rose of Tacloban 1953.jpg|Huben na siImelda Marcos sulot an *terno* na klase nin Maria Clara.
Ladawan:Miss Universe 2015 Pia Wurtzbach waves to the Malacanang Press.jpg|Si Pia Wurtzbach sa Malacañang Palace sulot an *terno*.
Ladawan:Kerchief (Pañuelo) MET 115249a.jpg|An Ika-19 na siglo na *pañuelo* sa Metropolitan Museum of Art
Ladawan:Pinayavatar.jpg|An *[[Mestiza de sangley]]* na babayi sulot an *traje de mestiza* na igwang pamaypay na *[[abaniko]]* 
Ladawan:Filipina mestizas, early 1800s.jpg|Mga Filipina na *[[Mestiza|mestizas]]* kan 1800 na may *[[Pañuelo|pañuelos]]* sa *[[baro't saya]]* ni Paul de la Gironiere
Ladawan:La Mestisa by Justiniano Asuncion.jpg|*"La Mestisa"* (A Filipina Mestiza) ni Justiniano Asuncion
Ladawan:La Mestisa Española by Justiniano Asuncion.jpg|*"La Mestisa Española"* (A Spanish Mestiza Filipina) ni Justiniano Asuncion
Ladawan:India de Manila by José Honorato Lozano.jpg|*"India de Manila"* (Native Filipina of Manila) ni José Honorato Lozano
Ladawan:India A Caballo by José Honorato Lozano.jpg|*India A Caballo* (Native Filipina On A Horse) ni José Honorato Lozano


## Hilingon man

* Fashion and clothing in the Philippines
* Barong Tagalog

## Mga toltolan
Fungus

An sarong **fungus** (darakulan: **fungi** o **funguses**) iyo an maski anong miyembro kan grupo nin mga eukaryotikong organismo arug kan yeast asin amag, pati naman an mas pamilyar na kabute. An mga organismong ini iyo pigkaklasipika bilang sarong kahadean, na iyo lain hale sa ibang eukaryotikong kahadean nin buhay kan mga tinanom asin hayop.

Sarong karakter na minakaag sa fungi sa manlainlain na kahadean hale sa tinanom, bakterya, asin ibang protista iyo an chitin sa saindang selulang pader. An fungi, arug kan mga hayop, iyo mga heterotropo; nakakaguno sinda nin mga pagkakan sa pag-ako nin mga natutunaw na molekula, tipikal sa paagi nin pagluwas nin mga pangtulak na ensima sa saindang kapalibotan. Dae kaipohan kan mga fungi nin potosintesis. An pagdakula iyo an paagi ninda nin paghiro, dae kabali an mga spore (an nagkapira iyo "flagellated"), na iyo makakabiyahe sa ere o tubig. An mga fungi iyo an pangenot na nagpapalapa sa mga ekolohikal na sistema. Ini asin an iba pang paglain an minakaag sa fungi sa sarong grupo nin relatibong organismo, pigpangarang *Eumycota* (*totoong fungi* o *Eumycetes*) asin may parehas na ninuno (gikan sa sarong *monophyletic na grupo*), na iyo sarong interpretasyon na makusog na pigsusuportahan ni molekular na pilohenetiko. An fungal na grupo iyo lain sa may kaparehas na istraktura na myxomycetes (*slime molds*) asin oomycetes (*water molds*). 

An disiplina kan biyolohiya na para sa pag-aadal nin fungi iyo bistado na mikolohiya (*mycology*, gikan sa Griyegong μύκης **, kabute). Sa nagligad, an mikolohiya iyo pigbibisto bilang sarong sanga nin botanika, alagad sa ngunyan aram na an fungi na mas haraning henetikong relatibo sa mga hayop kaysa sa mga tinanom.

## Mga panluwas na takod

* Tree of Life web project: Fungi 
* Mushroom Observer (mushroomobserver.org), a collaborative fungus recording and identification project
* FUNGI in BoDD – Botanical Dermatology Database

## Toltolan
Baro't saya

An **baro’t saya** o **baro at saya** (literal na "blusa asin palda") sarong tradisyunal na bado na sinusulot nin mga kababaihan sa Pilipinas. Ini an pambansang bado sa Pilipinas na pinaghalong prekolonyal na katutubong Filipino asin istilo nin Espanyol na pagbado. Igwa ini nin apat na parte: blusa (*baro* o *camisa*), halabang palda (*saya* o *falda*), panyo na kinakaag sa habaga (*[[pañuelo]]*, *fichu*, o *alampay*), asin telang patilaba na sinusulot sa ibabaw nin palda( *[[Tapis (Philippine clothing)|tapis]]* o *[[patadyong]]*).

An baro't saya igwa nin manlaenlaen na klase kaiba na an aristocratic **traje de mestiza** (inaapod man na **Maria Clara** o **Filipiniana**); an Visayan na **kimona** na igwang halipot na manggas o poncho-na binurdahang blusa na katerno nin paldang *[[patadyong]]*; pati na an bestidang **terno**,dangan an an kaswal asin bersyon na cocktaail dress na **balintawak**. An panlalaking bersyon kaini iyo an barong tagalog.

## Etimolohiya
An Baro't saya na "baro at saya", na may literal na pakakahulugan na "blusa asin palda", sa Tagalog na *baro* ("kamiseta" o "bado") asin *saya* (from Spanish "skirt").

## Kataytayan nin mga ladawan

Ladawan:Blouse MET 37.109.1.jpg|Sarong *camisa* gikan sa ika-19 na siglo sa Metropolitan Museum of Art
Ladawan:La Yndia del Campo Tendedora by Justiniano Asuncion.jpg|*"La Yndia del Campo Tendedora"* ni Justiniano Asuncion (c.1855)
Ladawan:La lavandera, de Miguel Zaragoza (Museo del Prado).jpg|*La Lavandera* ni Miguel Zaragoza sa Museo del Prado (c.1875)
Ladawan:Parangal Dance Co. member in baro't saya at 14th AF-AFC.JPG|Sarong kaapil kan Parangal Dance Company na naghahalat na magbayle sa bado na Maria Clara sa 14th Annual Fil-Am Friendship Celebration sa Daly City, California
Ladawan:NAVFAC Pacific Realty Specialist Embraces Filipino Culture During Asian American and Pacific Islander Heritage Month (14215864736).jpg|Babayi na nakasulot nin baro't saya durante sa 2007 Asian Pacific American Heritage Month sa Hawaii


## Toltolan