open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Karl Urban

Si **Karl-Heinz Urban** (namundag 7 Hunyo 1972) sarong taga New Zealand na aktor. Nagpoon an saiyang karera sa mga paglataw sa mga pelikulang New Zealand asin sa mga serye sa TV arog kan *Xena: Warrior Princess*. An saiyang pinakainot na papel sa Hollywood iyo sa 2002 horror film na *Ghost Ship*. Poon kaidto, siya nagganap sa mga haralangkaw na klase nin pelikula, kabali an *Éomer* sa ikaduwa asin ikatulong installments kan *The Lord of the Rings trilohiya*, Vaako sa ikaduwa asin ikatulong installments kan *Riddick film series*, Leonard McCoy sa *Star Trek reboot film series*, Kirill sa *The Bourne Supremacy* (2004), John 'Reaper' Grimm sa *Doom* (2005), Judge Dredd sa *Dredd* (2012), Gavin Magary sa *Pete's Dragon* (2016), asin Skurge sa *Marvel Studios' Thor: Ragnarok* (2017).Kan 2013, nagbida siya sa seryeng sci-fi *Almost Human*. Poon kan 2019, siya nagganap bilang si Billy Bucher sa superhero nin Amazon na nagtutupa nin mga serye sa telebisyon na *The Boys*.

## Kaamayi nin buhay
Si Urban namundag sa Wellington, New Zealand. Sarong imigranteng Aleman an saiyang ama, igwa nin pagrogaring na leather goods store, asin an saiyang ina minsan nang nagtrabaho para sa Film Facilities sa Wellington. Sa paagi kan saiyang ina, an aking Urban na-expose sa klasikong New Zealand cinema asin nag-uswag an interes sa industriya nin pelikula. Si Urban nag-eskwela sa St Mark's Church School, kun saen siya nagpahiling nin amay na pagkamoot sa pampublikong performance. An saiyang enot na papel sa pag-arte kan siya walong taon an edad, kan siya igwang sarong solong linya sa sarong episodyo sa telebisyon sa New Zealand na serye *Pioneer Woman*. Sa paagi kan padagos na pagpartisipar sa mga produksyon sa entablado kan eskwelahan, dai siya nag-arte giraray bilang propesyonal sagkod na siya nagtapos sa hayskul.

Siya nag-eskwela sa Wellington College kan 1986–1990. Siya man nag-enroll sa Victoria University of Wellington sa Bachelor of Arts program alagad huminale pagkatapos kan sarong taon tanganing utubon an karera sa pag-arte. Sa paglihis kan suminonod na dikit na taon, siya naglataw sa nagkapirang lokal na patalastas sa TV bilang dugang sa mga papel sa teatro sa Wellington area. Dangan, siya naglipat sa Auckland kun saen siya tinawan nin kadakol na papel bilang bisita sa mga pasale sa TV (an saro kaiyan iyo an pagtaong buhay sa sarong adik sa heroin sa sarong dramang pulisya *[[Shark in the Park]]*).  Si Urban naglipat nin dikit na panahon sa Bondi Beach, Sydney, Australia kan 1995 bago buminalik sa New Zealand kan suminonod na taon.

## Toltolan
Mga aparisyon sa Garabandal

An **mga aparisyon sa Garabandal** iyo idtong sinasabing pagpahiling ni San Miguel Arkanghel asin ni Birhen Santa Maria na soboot nangyari pag'ultan kan mga taon 1961 asin 1965 sa apat na mga daragitang estudyante sa baryo nin San Sebastián de Garabandal sa kabubuldan nin Peña Sagra duman sa komunidad autonomo nin Cantabria, Norte Espanya. 

Si Santa Maria sa serye nin pagpahiling asin  pagdalaw pigpangaranan na "Nuestra Senora nin Monte Carmel nin Garabandal", huli ta an pakabado asin hitsura nakaagid sa mga pahiling ni Nuestra Senora de Monte Carmel. An mga Obispo nin Santander hanggan ngonyan dai pa nagpapahayag na igwa nin indikasyon an mga ini mga tunay na milagrosong langitnon na pangyayari .

## Historya
An mga pangyayari sa  Garabandal nagpoon kan Hunyo 18, 1961, kan an apat na mga aking babae edad onse asin dose anyos na sinda:

* Mari Loli Mazón (Mayo 1, 1949 – Abril 20, 2009)
* Jacinta González namundag,. Abril 27, 1949)
* Mari Cruz González (namundag, Hunyo 21, 1950) 
* Maria "Conchita" Concepción González (namundag, Pebrero 7, 1949) nagpahayag na sinda nakahiling nin anghel. 

An anghel nagpahiling ulit kan Hunyo 25. An istorya marikas naglakop tolos sa baryo. Dangan an mga aki nag'usip na sunod nahiling ninda si Birhen Santa Maria. An mga usipon ninda asin paghihingako padagos na nabantog nin pirang taon.

## Toltolan
Pyordo

Sa heograpiyang pisikal, an **pyordo**, iyo an halaba, hayakpit na inlet na igwang tukadon na gilid o bangin, na linikha kan glacier. Igwa nin Fjords sa baybayon nin Antarctica, British Columbia, Chile, Alemania, Greenland, Faroe Islands, Iceland, Ireland, Kamchatka, Islas Kerguelen, Labrador, Newfoundland, New Zealand, Norway, Novaya Zemlya, Nunavut, Quebec, sa rehiyon nin Patagonia asin Chile, Rusya, South Georgia Island, Tasia, Scotland asin Washington. An baybayon kan Norway kinakarkulong 29,000 km (18,000 mi) an laba kan haros 1,200 na pyordo kaiyan, alagad 2,500 kilometros sana (1,600 mi) an laba dai kabali an mga pyordo.

## Toltolan
Abandonadong erokan

An **abandonadong erokan** (**binarayaan nang siyudad**) pwedeng dapit sa sarong abandonadong baryo, banwaan o siyudad na igwa pa man natatadang mga nagkawaralat na mga edipisyo asin impraestruktura siring kan tinampo o mga palo sa elektrisidad. An sarong banwaan o siyudad nagigin abandonado parati huli ta an aktibidad ekonomiko na nagsusuportar igdi (parati industriyal o agrikultural) nagkalugi-lugi na o napondo na sa anoman na rason (hlbw., minahan na naubusan na nin mga bita nin bulawan). An banwaan pwede man nagro'ro' huli sa natural o sala-nin-tawong kawsa siring kan makuring baha, halawig na paltik, makuring init o lipot, aksyon nin gobyerno, dai maampat na mga krimen, gera, polusyon o aksidenteng nuklear. An termino pwede mapapadapit sa sarong banwaan o erokan na, maski may mga residente pa, grabe na an nawara' o naina' sa populasyon, kumpara kan mga nakaaging taon; halimbawa, nagharale na ta apektado kan halangkaw na lebel nin pagkawara nin oportunidad sa trabaho.

An ibang abandonadong erokan na nakasaray kan mga arkitekturang takod sa historya, nagin atraksyon sa mga turista. Mga halimbawa kaini iyo an Bannack, Montana, sa Estados Unidos, Barkerville, British Columbia, sa Kanada, Craco sa Italya, Aghdam sa Azerbaijan, Kolmanskop sa Namibia, Pripyat sa Ukraine, Dhanushkodi sa Indya asin Fordlândia sa Brasil.

An Plymouth sa Islang Caribbean nin Montserrat abandonadong siyudad gibo kan labilabi natambonan nin laboy asin lahar kan magtuga an Bulkan Soufrière Hills kan 1995 alagad *[[de jure]]* iyo ini an kabisdera nin Montserrat. Sagkod ngonyan abandonado pa ini asin dai ini-erokan.

## Toltolan
Unibersidad Estatal kan Mindanao

An **Unibersidad Estatal kan Mindanao** o **Mindanao State University**, harus midbid bilang **MSU Main**, iyo sarong panrehiyon na estado, koedukasyonal, pan-research na halangkaw na institusyon nin edukasyon sa syudad nin Marawi, Filipinas. Naitogdas kan 1961, ini an panginot asin pinakadakulang kampus kan Unibersidad Pan-estado kan Mindanao na Sistema.

An MSU Marawi Campus igwa nin pagbisto bilang an Regional Science Training Center, an Regional Carabao Center, asin saro sa mga Center of Excellence para sa Teacher Education sagkod Center of Development para sa Information Technology. An uniberisdad igwa nin mandato na pagsaroon an mga Kristiyano, Moro, asin Lumad kan Mindanao.

## Mga panluwas na takod
* MSU - Main Campus official website 
* 
* 
* 
* 
* Mindanao State University College of Medicine 

## Toltolan
Unibersidad kan San Carlos

An **Unibersidad kan San Carlos** (Ingles: *University of San Carlos*), midbid man sa akronimo na **USC** o kolokyal na pagpapalipot sa **San Carlos**, iyo sarong pribado, Katoliko, research, koedukasyonal na basehan asin halangkaw na institusyon nin edukasyon na pinamamayohan kan Philippine Southern Province of the Society of the Divine Word (SVD) na misyonaryo sa Syudad nin Cebu, Filipinas poon 1935. Minatao ini nin basehan na edukasyon (Montessori academy, grade school, junior high school asin senior high school) asin halangkaw na edukasyon (undergraduate asin graduate studies). Naitogdas nin orihinal kan 1595 bilang Colegio de San Ildefonso, dagos ining nagin Colegio-Seminario de San Carlos kan 1783 asin naguno an karta nin unibersidad kan 1948.

An USC igwa nin limang (5) kampus na may saralak na hiwas nin kadagaan na 88 hektarya o 217 acres (an kampus nin Talamban igwa nin 78 hektarya). An Commission on Higher Education pigbibisto an walo (8) sa mga programa kaini bilang Centers of Excellence asin kagduwa (12) sa mga programa kaini bilang Centers of Development kan Marso 2016.

## Mga panluwas na takod
*University of San Carlos - Cebu, Philippines
*
*''Today's Carolinian'' sa Facebook (USC's Official Student Publication)
*
*USC Supreme Student Council sa Facebook
*USC Blogspot

## Toltolan
Diabetes

An **Diabetes**, na inaapod man **diabetes mellitus** (Ingles), sarong grupo nin mga kahelangan nin endokreno na namimidbid sa halangkaw na asukar sa dugo (hyperglycemia). An diabetes kinakawsa magsalang huli sa kulang nin *insulin* sa pankreas (type 1 diabetes) o igwang dai pagkakabalanse kan lebel nin asukar sa dugo asin produksyon nin insulin, (type 2 diabetes), asin nabutwa man ini huli sa pagbabados nin babae (gestational diabetes). Mga sintomas nin diabetes manlaen-laen, asin kun dai nabubulong pwedeng mahulog sa natnat o laygay na komplikasyon. An dai pagbulong kaini o pinapasipara o dai toltol na pagbulong kan helang na ini binubunga nin 1.5  milyon na kagadanan taon-taon.

Mayong mahiwas na inaakong paagi nin pagbulong nin diabetes. An pinaka-komun na bulong kaini iyo an pagsasalida o paghihipno nin insulin paagi sa pagineksyon kaini sa pasyente. Pwede man paagi nin pagtomar nin mga medikasyon panlaban sa helang na ini arog kan metformin o semaglutide, patin paghira sa estilo nin pagbuhayn asin an mga ini pwedeng maremedyuhan an inaapod na type 2 diabetes. An diabetes kawsa  nin pagbados nawawara mansana pag'aki kan bados. 

Sinasabing kan 2019, ginagaom na 463 milyon katawo may diabetes sa kinaban, 8.8% kan kamagurangan kan populasyon. An *type 2 diabetes* binibilog mga 90% kan mga kaso nin diabetes. An paglalakop kan helang na diabetes padagos asin sige an dugang, orog na sa mga nasyon na tirios. An rata nin pagdugang mayo pinag'iba sa babae asin sa lalake, asin ta an diabetes iyo an ika-7 kawsa nin kagadanan sa kinaban. Sa 2030, pinaghuhulaan na an gasto sa pan-kinaban na pagmato sa kahelangan nin diabetes sa kinaban malampas nin .
## Mga senyales asin sintomas

An mga klasikong sintomas nin dai-binubulong na diabetes iyo, dai tuyong pagbaba nin timbang, polyuria (sige-sigeng pag'ihi), polydipsia (grabeng pagkapaha'), asin polyphagia (halangkaw na mateng pagkagutom). Mga sintomas pwedeng magluwas tolos (mga semana o mga bulan) sa * type 1 diabetes*, mantang ini maluway sana magparisa o dai ngani mamatean sa *type 2 diabetes*.

Iba pang mga senyales asin sintomas pwedeng magtanda' sa pagbutwa nin diabetes pero bako man pirmi huli kan helang na ini. 
Dagdag sa mga sintomas na nagkasarambit sa itass, pwede man ini magkawsa nin maalopoop na paghiling, kulog-payo, pagkarutoy, maluyang pag'umay nin mga pa'kit sa kublit, asin pagluwas sa kublit nin hiras. An haloy o laygay na langkaw nin glucose sa dugo pwedeng magsaromsom ini samga lente nin mata, na napahira kan porma kaini na binubunga nin pagtibang sa paghiling. An pagwara nin bisyon pwede kinakawsa kan inaapod na diabetic retinopathy. An lakopan na hiras sa kublit na nangyari huli sa diabetes inaapod sa Ingles na diabetic dermadromes.
## Toltolan

## Mga panluwas na takod
*World Diabetes Day – Nobyembre 14
*DiabetEase Magazine  
*Diabetes Center Philippines
Langit

An **langit** o an **kalangitan**, sarong komun na relihiyosong kosmolohiko o silag na lihis sa natural na lugar kun saen an mga dios, anghel, kalag, santo, o sinasambang mga apoon sinasabi na naggikan, nasa trono, o nag-eerok. Uyon sa mga pagtubod kan nagkapirang relihiyon, an mga langitnon na persona pwedeng magbaba sa Daga o mang-aki asin an mga daganon na persona pwedeng sumakat sa Langit sa buhay pagkagadan o, sa pambihirang mga kaso, maglaog sa Langit na buhay.

An langit parateng ilinaladawan bilang "halangkawon na lugar," an pinakamaayon na lugar, sarong Paraiso, na laen sa impyerno o sa Kinaban sa Irarom nin Daga o sa "mahiwas na mga lugar" asin sa pankagabsan o kondisyon na madaling makua nin daganon na mga persona segun sa laen-laen na pamantayan nin pagigin dios, karahayan, kabanalan, pagtubod, o iba pang mga birtud o tamang mga paniniwala o kabotan sana nin Dios. An iba nagtutubod sa posibilidad na magkaigwa nin langit sa Daga sa maabot na kinaban.

An saro pang pagtubod yaon sa axis mundi o sa kahoy pankinaban na nagtatakod sa kalangitan, sa terrestial na kinaban, asin sa kinaban sa irarom kan daga. Sa mga relihiyon na Indian, an langit ibinibilang na *[[Svarga|Svarga loka]]*, asin an kalag nag-aagi giraray sa laen-laen na porma nin pagbuhay segun sa mga relihiyon kaiyan. An siklong ini pwedeng maraot pakatapos na makamit nin kalag an Moksha o Nirvana. An ano man na lugar nin pag-eksister, kun bakong sa mga tawo, kalag o dios, sa luwas kan kinaban na naheheling sa kinaban (Heaven, Hell, o iba pa) inaapod na ibang kinaban.

Minsan paano sa Abrahamikong mga pagtubod nin Kristianismo, Islam, asin sa nagkapirang eskwelahan nin Judaismo, siring man sa Zoroastrianismo, an langit iyo an rona nin Buhay pagkagadan na duman an marahay na mga gibo-gibo sa nakaaging buhay binabalosan sa panahon na daing sagkod (na iyo an lugar na diyan pinadudusahan an maraot na gawe-gawe).

## Toltolan
Svarga

An **Svarga** (Sanskrito: स्वर्गं, romanisado: *Svargaṁ*, lit. 'erokan kan liwanag'), na inaapod man na **Indraloka** asin **Svargaloka**, iyo an langitnon na erokan kan mga deva sa Hinduismo. An Svarga saro sa pitong mas halangkaw na loka (esoterikong patag) sa kosmolohiyang Hindu. An Svarga parating tinatradusir na langit, minsan ngani ibinibilang na bakong katimbang kan Abrahamikong Kalangitan.

## Toltolan
Khmer Rouge

An **Khmer Rouge** (; ; ,  ; ) iyo an popular na pangaran ibinansag sa mga myembro kan Partido Komunista nin Kampuchea (PKK) asin sa paghunat kan bansag, sa rehimen na paagi igdi an PKK pigpadalagan asin pig'administrar an Kambodya pag'ultan nin 1975 asin 1979. An pangaran pigmukna kan mga 1960 kan si dating Hepe nin Estado na si Norodom Sihanouk sa pagladawan kan nasyon niya bilang sarong manlaen-laen na pwersang nagkasararo na pinamayohan kan komunista, kun saen sya nagkampi pakatapos kan siya pinatalsik sa poder kan 1970 kan Lon Nol, pro-Amerikanong grupo.

An Khmer Rouge na hokbo luway-luway pinagpatalubo sa mga kakadlaganan nin subangan nin Kambodya durante kan mga 1960, suportado kan North Vietnamese army, kan Viet Cong, kan Pathet Lao, asin kan Partido Komunista nin Tsina (PKT). Totoo orihinalmente luminaban ini kontra ki Sihanouk, an Khmer Rouge naghirang posisyon asin inampoyonan si Sihanouk sa pagsonson kan Komunistang Partido nin Tsina (KPK) kan an huri napatalsik sa sarong 1970 coup kan Lon Nol na nagtugdas kan pro-Amerikanong Republika nin Khmer. Apesar kan mahiwas asin lakopan na pagbomba kan pwersang amerikano na inapod (Operation Freedom Deal) kontra sa mga komunista, an Khmer Rouge ginana mansana giraray an Gera Sibil nin Kambodya kan ini nasikop an kabisera nin Kambodya asin nabungkal kaini an Republika nin Khmer kan 1975. Sunod kan saindang kapangganahan, an Khmer Rouge, na pinamayohan ni Pol Pot, Nuon Chea, Ieng Sary, Son Sen, asin ni Khieu Samphan, tolostolos pinaralayas mga residente sa mga mayor asin darakulang mga siyudad ta pirit pinapatrabaho sa mga pwera asin mga baryo sa pag'uuma asin pagtanom. Kan 1976, pigngaranan ninda an nasyon na Demokratikong Kampuchea.

An Rehimen Khmer Rouge panganang autokratiko, totalitarian, asin sobrang mang'aapi. Kadakul an nagkagaradan resulta kan mga programa sosyal na inapod na "Moha Lout Plaoh", sarong programa inarog mansana sa Great Leap Forward kan Tsina na nagpuli sa inapod na Great Chinese Famine. An mga pagngata' kan Khmer Rouge sa reporma agrikultural paagi nin collectivisation siring man nagkawsa nin makuring kagutoman, asin saindang pagpirit na makatindog sa sadiri (dawa dai kaya), pati na an an suplay nin medisina, nagpuli' sa pirang ribong nagkagaradan sa mga helang na pwede man ngani mabulong arog kan malaria. An Khmer Rouge na rehimen tinirigbak ginatos na ribong mga hinuhuna kaining kaiwal sa politika, asin an puristang pana'naw sa rasa nagresulta man sa *genocide* kan mga minoriya sa Kambodya. An Summary executions asin pagkastigong daing hono-hono piggigibo kan mga kabwan kaini sa mga hinuhuna nindang mga elementong subersibo, kabali na diyan an pagpuho kan mga kakamping dinududahan na subersibo, na ini nangyari sa pag'ultan nin taon 1975 asin 1978. Katapos-taposi, an inapod na Cambodian genocide nagkawsa nin kagadanan nin mga 1.5 abot 2&nbsp;million katawo, mga 25% kan populasyon nin Kambodya.
## Toltolan
Loka

An **Loka** (Sanskrito: लोक, romanisado: *Loka*, lit. 'Planeta') sarong konsepto sa Hinduismo asin ibang mga relihiyon na Indian, na posibleng itradusir bilang sarong planeta, an uniberso, sarong patag, o sarong kinaban nin pag-eksister. Sa nagkapirang pilosopiya, iyan pwede man na interpretaron bilang kamugtakan sa isip na pwedeng maeksperyensyahan nin sarong tawo. An sarong pangenot na ideya sa nagkapirang relihiyon na Indian iyo an ideya na an laen-laen na lokas iyo an istaran nin manlaenlaen na dios, asin an sarong tawo namumundag sa siring na mga rona basado sa saindang karma.

## Toltolan
Masaker sa Ba Chúc

An **Masaker sa Ba Chúc** () masaker na makangirhat pinaggibo kan mga elementong kaapil sa Liberation Army of Kampuchea (Khmer Rouge) poon Abril 18 abot Abril 30, 1978, sa banwaan nin Ba Chúc, Probinsya nin An Giang, Byetnam na nagresulta sa pagkagadan nin mga 3,157 na sibilyan. An hokbo nin Khmer Rouge na naglusob sa Byetnam hinarakot mga residente sa mga templo asin mga eskwelahan ta duman 
pinagparasakitan asin ginaradan sinda. An mga residente na nagdurulag sa mga kabukidan sunod na mga aldaw hinarapag man asin maringis na pinagburuno'. Haros gabos kan mga sibilyan binaradil, tinaragsak o pinagpurugotan payo.

An makagiram-giram na pangyaring ini iyo an nagin sarahotan na an pwersa kan Byetnam sakyadahon an Kambodya kan hinapos nin taon na iyan, asin ini nagresulta sa pagpatalsik sa poder kan Khmer Rouge asin kan lider kaini na si Pol Pot.

## Toltolan
Karma

An **Karma** (Sanskrito: कर्म; Pali: *kamma*)   sa Sanskrito nangangahulugan nin sarong aksyon, trabaho, o gibo, asin an epekto o resulta kaiyan. Sa mga relihiyon na Indiyan, an termino mas espisipikong minapanungod sa sarong prinsipyo nin kawsa asin epekto, parati deskripsyon na pig'aapod na prinsipyo nin karma, kun saen an intenente asin paghiro nin sarong indibidwal (cause) impluwensiya an puturo kan indibidwal na iyan (effect): An marahay na intensyon asin marahay na mga gibo nakakokontribwir sa marahay na mga karma asin mas maogmang mga pagkamundag liwat, mantang an maraot na intensyon asin maraot na mga gibo nakakokontribwir sa maraot na mga karma asin maraot na mga pagkamundag liwat. Segun sa kada teksto, mayo nin koneksyon an mga pagkamundag liwat sa karma.

An konsepto nin karma konektadong marhay sa ideya nin pagkamundag liwat sa dakol na eskwelahan nin mga relihiyon na Indiyan (partikularmente Hinduismo, Budismo, Jainismo asin Sikhismo), siring man sa Taoismo. Sa mga eskwelahan na ini, an karma sa presente nakakaapektar sa ngapit nin sarong tawo sa presenteng buhay, siring man sa klase asin kwalidad kan buhay sa ngapit nin sarong tawo na sa ⁇ sāra. An konseptong ini inako man sa kulturang popular sa Solnopan, na diyan an mga pangyayaring nangyayari pakatapos na an gawe-gawe nin sarong tawo posibleng ibilang na natural na mga resulta.

## Toltolan
Nirvana

An ***Nirvana*** iyo an sarong konsepto sa mga relihiyon na Indyano (Budhismo, Hinduismo, Jainismo, asin Sikhismo) na nagrerepresentar sa ultimadong kamugtakan kan soteryolohikal na pagbuhi, liberasyon gikan sa *[[duḥkha]]* and *[[saṃsāra (Budismo)|saṃsāra]]*.

Sa mga relihiyon na Indyano, an nirvana kasingkahulogan kan *[[moksha]]* asin *mukti*. Gabos na mga relihiyon na Indyano inasigurar iyan na magin kamugtakan kan perpektong quietude, katalingkasan, pinakahalangkaw na kaugmahan siring man an liberasyon sa pagkakatakod asin kinabanon na pagdusa asin an katapusan kan *samsara*, an bilog na eksistensya. Alagad, an mga tradisyon na Buddhist asin bakong-Budhist naglaladawan kan mga terminong ini para sa katalingkasan na iba man. Sa Hindung pilosopiya, an pagkasararo o an pakarealisar kun siisay si Atman kaiba si Brahman, depende sa tradisyon na Hindu. Sa Jainismo, an nirvana man an soteryolohikal na katuyohan, na nagrerepresentar sa pagpaluwas nin kalag sa karmikong kaoripnan asin samsara. Sa kontekstong Budhista, an nirvana nanonongod sa pakarealisar kan bakong sadiri asin emptiness, na tanda kan katapusan nin pagkamundag liwat sa paagi kan pagpadanay pa giraray kan mga kalayo na nagpapadanay kan proseso nin pagkamundag liwat.

## Toltolan
Volleyball

An **volleyball** o **balibol** iyo sarong kawat pankoponan, kun sain an duwang magkalaban na koponan iyo pinagsusuway kan net. Mawot kan lambang koponan na makaiskor nin puntos sa paagi kan pagpapatama kan bola sa court nin kalabang koponan segun sa mga kasuguan. Nagpoon ining magin parte kan opisyal na programa kan Summer Olympic Games kaidtong 1964. 

Nagpoon an balibol sa Estados Unidos asin ngunyan iyo kinakawat na harus sa bilog na kinaban. An Fédération Internationale de Volleyball (FIVB) iyo an namamayo sa naturang isports na may 220 nasyong kaapil. An mga nangengenot na nasyon sa kawat na ini sa ika-21 siglo iyo an Brazil, Estados Unidos, Italya, Rusya, Hapon, Serbia, Poland, Cuba, Tsina asin Alemanya. Segun sa pag-estima sa ngunyan kan FIVB, saro sa kada anom (1/6) nin tawo sa bilog na kinaban iyo aktibong nakikibali o nagdadalan nin balibol.

## Mga panluwas na takod

* Fédération Internationale de Volleyball – FIVB
* USA Volleyball
* AVP
* American Volleyball Coaches Association

## Toltolan
Saṃsāra (Budismo)

An **Saṃsāra** (Sanskrito: संसार, Pali: *saṃsāra*; An samsara man) sa Budhismo asin Hinduismo iyo an daing kapinonan na siklo nin paorootrong pagkamundag, pag-eksister asin pagkagadan giraray. Pigkokonsiderar an Samsara na dukkha, pagsakit, asin sa pankagabsan dai nakakokontento asin makolog na paagi, dagos-dagos na paagi sa pagmawot asin *[[Avidyā (Budismo)|avidya]]* (ignorance), asin an ibinungang karma.

An mga pagkamundag nangyayari sa anom na rona nin pag-eksister, na iyo an tolong marahay na rona (langitnon, demi-god, tawo) asin tolong maraot na rona (hayop, multo, mala-impyerno). Minatatapos an Samsara kun an sarong tawo makaabot nin nirvana, an "paghuyop" kan mga kamawotan asin an pagkamit nin tunay na pakarorop sa pagkaimpermaensya asin an realidad nin pagigin bakong sadiri.

## Toltolan
Pintura

An **pintura** o **pinta** (Ingles: *paint*) iyo dawa anong pigmentadong likido, likipikado, o solidong mastikong komposisyon na, pagkatapos kan aplikasyon sa sarong substrato sa manipis na layer, magigin solidong film. Ini pinakanagagamit bilang panprotekta, pankulay, o pagtao nin tekstura. An pinta pwede mahimo sa manlainlain na mga kulay—asin sa nagkapirang mga klase. An pinta iyo tipikal na pig-iimbak, pinapabakal, asin pig-aaplikar bilang sarong likido, pero an kadaklan nin mga klase iyo nahahalang pasiring sa solido. An kadaklan nin mga pinta iyo pwedeng magin base sa lana o sa tubig asin an lambang saro igwa nin midbid na karakter. 

Ilegal sa kadaklan nin mga banwaan an mag-apon basta-basta nin pinta na base sa lana sa lababo o dawa sain. An mga *clean-up solvents* iyo lain man para sa pinta na base sa tubig kumpara para sa mga base sa lana. An mga base sa tubig asin lana na mga pinta iyo makukurado nin lain base sa luwas na ordinaryong temperatura kan bagay na pigpipintahan (arug kan sa harong.) Sa kadaklan, an bagay na pigpipintahan iyo dapat lagpas sa , alagad an ibang mga pabrika nin panluwas na pinta/primer pigsasabi na pwede ining magamit sa temperatura na kasing baba nin .

## Padagos na pagbasa
* 
* 
* 

## Toltolan
Mga henetikong pag-aadal sa mga Filipino

Nagkapirang **mga henetikong pag-aadal sa mga [[Filipino]]** an nahimo na, tanganing maanalisar an henetikong populasyon kan nagkapirang mga grupo etniko sa Filipinas.

An resulta nin sarong dakulang pag-aadal sa DNA na pigkondusir nin *The Genographic Project* kan National Geographic na base sa henetikong pagtesting sa 80,000 na mga Filipino kan 2008–2009, nahiling na an Filipinas iyo pigbibilog nin harus 53% Sur-subangan na Asya asin Osyana, 36% Subangan na Asya, 5% Europeano, 3% Sur na Asyano asin 2% Katutubong Amerikano.

## Toltolan
Saṃsāra

An **saṃsāra** (Devanagari: संसार, sarong kataga sa tataramon na Pali/Sanskrito na boot sabihon "kinaban.") Ini man an konsepto nin pagkamundag liwat asin "siklikalidad sa gabos na buhay, bagay, pag-eksister," sarong pundamental na pagtubod sa kadaklan na mga relihiyon sa India. Popularmente, iyan an siklo nin kagadanan asin pagkamundag liwat. Sa saṃsāra kun minsan inaapod na mga termino o frase na arog baga kan transmigrasyon/reinkarnasyon, karmikong siklo, o Punarjanman, asin "siklo nin daing katuyohan na pagkaanod, paglagawlagaw o pag - eksister."

An konsepto nin saṃsāra igwang gamot sa post-Vedic literature; An teoriya dai tinotokar sa mismong Vedas. Minalataw iyan na nagprogreso na, alagad mayo nin mekanistikong mga detalye, sa kapinonan kan Upanishad. An biyong pagpaliwanag kan doktrinang saṃsāra nakua sramanikong mga hiroan na arog kan enot na Budismo asin Jainismo, siring man an manlaenlaen na grupo nin pilosopiyang Hindu pakalihis kan kabangaan kan ika-1 milenyo BCE. An doktrinang saṃsāra nakatakod sa teoriya nin Hinduismo, asin an katalingkasan gikan sa sa -āra iyo an espiritwal na sentro kan mga tradisyon nin India, siring kan saindang dai pagkaoroyon. An liberasyon sa saṃsāra inaapod na Moksha, Nirvana, Mukti, o Kaivalya.

## Toltolan
Duḥkha

An ***Duḥkha*** (Sanskrito: दुःख; Pāli: ***dukkha***), tintinatradusir bilang "pagsakit, "kulog," o "dai pagpaltik," sarong importanteng konsepto sa Budhismo, Jainismo asin Hinduismo.

An kahulogan kaiyan depende sa konteksto, asin pwedeng mas espesipikong nanonongod sa "pagkadaing kaugkadan" o "dai namumugtak" nin pan aroaldaw na buhay kun pinapahiro nin pagmawot/pag-aram asin ignoransya.

Minsan ngani an terminong dukkha parateng kinua sa prefix *du* ("maraot" o "masakit") asin an pinakagamot na kha, "mayong laog," "labot," sarong bakong hustong axle-hole nin kareta o karwahe na nagtatao nin "sarong uruontol na paglunad," pwedeng aktwal na makua iyan hale sa duḥ-stha, sarong "dis- ⁇  bad-+ pagtindog-," na iyo an "pagtindog nin maraot, bakong marigon,".

Iyan an enot sa Apat na Nobleng Katotoohan asin iyan an saro sa tolong tanda nin pag-eksister.  An termino man minalataw sa mga teksto kan Hinduismo, arog kan Upanishad, sa mga paliwanag dapit sa moksha (espiritwal na katalingkasan).

## Toltolan
Pagkurit

An **pagkurit** (Ingles: *drawing*) iyo sarong porma nin arte biswal kun sain an artista minagamit nin mga instrumento para mamarkahan an papel o iba pang duwang-dimensyonal na surpasyo. An mga instrumento nin pagkurit iyo kabal an mga *graphite pencil*, *pen* asin tinta, manlainlain na klase nin pintura, *inked brush*, makukulay na lapis, *crayon*, uring, *chalk*, *paste*, pambura, panmarka, *stylus*, asin mga metal (arug kan *silverpoint*). An digital na pagkurit iyo an akto nin pagkurit sa mga grapikong software sa sarong kompyuter. An mga midbid na paagi nin digital na pagkurit iyo kabali an *stylus* o nguro sa sarong *touchscreen* na kagamitan, *stylus*- o *finger-to-touchpad,* o sa ibang mga kaso, an *mouse*. Igwa nin nagkapirang mga digital na programang pan-arte asin kagamitan.

Dugang sa mga artistikong porma kaini, an pagkurit iyo harus nagagamit sa mga komersyal na ilustrasyon, animasyon, arkitektura, inhinyeriya, asin teknikal na pagkurit. Sarong marikas, talingkas na pagkurit, na dae intensyon arug kan tapos na gibo, iyo minsan naaapod bilang *sketch*.  An artista na nagpapraktis o nagtatrabaho sa teknikal na pagkurit iyo pwede maapod bilang sarong *drafter*, *draftsman*, o *draughtsman*.

## Mga panluwas na takod

* Timeline of Drawing Development in Children
* On Drawing, sarong sanaysay manungod sa lado nin pagkurit, kan artista na si Norman Nason. Arkibo gikan sa orihinal kan Abril 25, 2012.
* 
* ''Leonardo da Vinci: anatomical drawings from the Royal Library, Windsor Castle''
* ''Leonardo da Vinci, Master Draftsman''

## Toltolan
Pelikula

An sarong **pelikula**  inaapod man na **sine**  iyo sarong gibo nin arte biswal na pig-aarug an mga eksperyensya asin dagos na nagkokomunika nin mga ideya, istorya, persepsyon, pagmati, kagayonan, o atmospera sa paagi kan paggamit nin mga naghihiro na imahe. An mga imahe iyo heneral na pigbabalihan nin mga tanog, o minsan, ibang mga istimulasyong pagmati. An taramong "sine", halipot para sa sinematograpiya, iyo harus nagagamit para sa paghimo nin pelikula asin industriya kaini, asin sa porma nin arte na resulta kaini.

## Mga panluwas na takod

* Allmovie
* Film Site&nbsp;– Rebyu sa mga klasikong pelikula
* 
* Rottentomatoes.com
* IMDb: The Internet Movie Database&nbsp;– Impormasyon sa mga presente asin makasaysayang pelikula asin mga lista nin maganap (naarkibo 22 Enero 1997)

## Toltolan
Avidyā (Budismo)

An ***Avidyā*** (Sanskrit: अविद्या; Pāli: अविज्जा, ***Avijjā***; Tibetano: *ma rigpa*) sa literaturang Budhista an komun na tinatradusir na "ignorance." An konsepto nanonongod sa pagigin ignorante o salang mga ideya manongod sa klase nin metapisikal na realidad, partikularmente manongod sa impermanensya asin *[[anatta]]* na mga doktrina manongod sa realidad. Ini an pinakacausa kan dukkha (pagsakit, kolog, dai pag - alangan), asin positibong sinasabi bilang enot na koneksyon, sa Budhistang penomenolohiya, sarong proseso na paorootrong nagbubunga nin pagkamundag.

Nasambit an Avidyā sa laog kan mga katokdoan na Budhista bilang ignoransya o dai pagkasinabotan sa laen-laen na konteksto:

* Apat na Nobleng Katotoohan
* An enot na takod sa doseng takod nin nakadependeng ginikanan
* Saro sa tolong hilo sa laog kan tradisyon na Budhistang Mahayana
* Saro sa anom na gamot na klesha sa laog kan mga katokdoan ni Mahayana Abhidharma.
* An saro sa sampulong fetters sa tradisyon na Theravada.
* Katumbas kan moha sa laog kan mga katokdoan kan Theravada Abhidharma.

Sa laog kan konteksto kan doseng takod nin nakadependeng ginikanan, an avidya tipikal na isinisimbolo nin sarong tawo na buta o nagsulot nin piring.

## Toltolan
Avidyā (Hinduismo)

An ***Avidyā*** sarong katagang Sanskrito na an literal na kahulogan iyo an ignoransya, salang pagsabot, salang kaaraman, asin kabaliktaran iyan kan *[[Vidya (pilosopiya)|vidya]]*. Ginagamit iyan sa mahiwas na mga tekstong Hindu, kaiba an Upanishad, asin sa iba pang relihiyon na Indian arog kan Budhismo asin Jainismo, partikularmente sa konteksto kan metapisikal na realidad.

An Avidyā, sa gabos na sistema nin Dharmic, nagrerepresentar sa pundamental na ignoransya asin salang paghona kan pambihirang kinaban. Alagad, an mga relihiyon na Indiyan dai nagkakaoroyon sa mga detalye, halimbawa sa Hinduismo na kinokonsiderar an sarong pagnigar asin salang pagsabot kan Atman (kalag, sadiri) bilang sarong porma nin Avidya, asin sa Budhismo na kinokonsiderar an pagnigar asin salang pagsabot sa An-atman (bakong kalag, bakong sadiri) bilang sarong porma nin Avidya.

## Toltolan
Vidya (pilosopiya)

An ***Vidya*** (Sanskrito: विद्या, IAST: vidyā) iyo an prominenteng mga pigura sa gabos na teksto manongod sa Indyanong pilosopiya — boot sabihon siyensya, pagkanood, kaaraman asin pagigin iskolar. An pinakamahalaga, iyan nanonongod sa balidong kaaraman, na dai pwedeng kontrahon, asin tunay na kaaraman, na iyo an nakuang kaaraman kan sadiri. An Vidya bako sanang intelektwal na kaaraman, huli ta an Vedas naghahagad nin pakasabot.

## Toltolan
Kaivalya

An **Kaivalya** (Sanskrito:  कैवल्य), an pinakapanginot na katuyohan nin aṣṭāṅga yoga asin boot sabihon "kamunduan," "pagkatangkas" o "isolasyon," sarong vrddhi na ginuno gikan sa *kevala* "alone, isolated." 

Iyan an pagharayo sa purusha gikan sa prakṛti, asin katalingkasan sa pagkamundag liwat, i.e., Moksha. An Kavilya-Mukti piglaladawan sa pirang Upanishad, arog kan Muktikā asin Kaivalya bilang pinakaharalangkaw na porma nin Moksha na pwedeng magtao nin katalingkasan sa laog kan buhay na ini, arog kan Jivanmukti, asin pakagadan, bilang Videhamukti.

## Toltolan
Muktikā

An **Muktikā** (Sanskrito: मुक्तिका) an apod sa antolohiyang tataramon na Telugu kan sarong kanon nin 108 Upanishad. An petsa nin komposisyon kan lambang saro dai aram, na an pinakagurang posible poon pa kan mga 800 BCE. An Principal Upanishads kinomponer kan ika-1 milenyo BCE, kadaklan sa Yoga Upanishads na kinomponer posible poon kan 100 BCE sagkod 300 CE periodo, asin pito sa Sannyasa Upanishads kinompos bago an ika-19ng siglo CE.

An Muktikā nanonongod sa koleksyon nin 108 Upanishads na makukua sa imprentadong porma poon kan 1883 CE sa tataramon na Telugu. An kanon kabtang nin dialogo sa pag'oltan ni Rama asin Hanuman na nag'aatubang sa inquiry sa mukti sa Muktikā Upanishad (108 sa listahan). Kabali sa iba pang koleksyon kan Upanishads an Oupanekhat, sarong antolohiyang tataramon sa Persya na 50 Upanishads; an Colebrooke Collection nin 52 Upanishads, asin an 52 Upanishad Collection of Nārāyana. 

## Toltolan
Kaivalya Upanishad

An ***Kaivalya Upanishad*** (Sanskrito: कैवल्य उपनिषत्) sarong suanoy na tekstong Sanskrito asin saro sa menor na Upanishad kan Hinduismo. Pigklasipikar ini bilang Shaiva Upanishad, asin nakaligtas sa modernong mga panahon sa duwang bersyon, an saro nakatakod sa Krishna Yajurveda asin iba pang nakatakod sa Atharvaveda. Ini, bilang Upanishad, parte kan corpus kan kuleksyon nin literaturang Vedanta na nagpepresentar kan pilosopikong mga konsepto nin Hinduismo.

An Upanishad inoomaw si Shiva, na nagsosolo asin dai nag-aalangan, ilinaladawan an panlaog na kamugtakan nin tawo sa saiyang personal na espiritwal na pagbyahe hale sa kinaban. Bisto an teksto sa pagpresentar kan Shaivismo sa Vedanta, pagtutukar ki Atman (Self) asin sa relasyon kaini sa Brahman, asin sa sadiring-kaaraman bilang dalan pasiring sa *[[kaivalya]]* (liberasyon).

An teksto, sabi ni Paul Deussen - sarong Aleman na Indologo asin propesor sa pilosopiya, partikularmenteng magayon sa paglaladawan kaiyan sa may sadiring pagkatawo na "nagpepresentar sana kan saiyang sadiri bilang saro sa banal na kwalidad na nabubuhay sa gabos," na nakamamate kun siisay an saiyang asin an pakaaram kan gabos sa Dios (Shiva, pinakahalangkaw na Atman), na nakanompong kan pinakahalangkaw na kwalidad na ini sa laog, sa kairairaromi kan saiyang puso.

## Toltolan
Skanda Upanishad

An ***Skanda Upanishad*** o ***Skandopanishad*** (Sanskrito: स्कंदोपनिषद्) saro sa 108 Upanishads kan Hinduismo, na nakasurat sa Sanskrit. Pigklasipikar ini bilang Samanya (pankagabsan) na Upanishad asin kaayon ini sa Krishna Yajurveda, saro sa 32 na nakalistang Upanishads na sakop kaini.

An Upanishad isinabi sa enot na persona ni Kartikeya (Skanda), an dios nin guerrang Hindu asin an aki ni Shiva. Mantang sinasabi kan Upanishad na an Skanda iyo an pinaka-ultimong realidad na inapod na Brahman, siya man sinasabing may pag-iisip, Atman (kalag, sadiri), asin si Shiva man saka segun sa teksto.

Idinodoon kan teksto na iyan mayo nin pagkakalaen sa pag-oltanan ni Vishnu asin Shiva - an mga dios nin Vaishnavismo asin Shaivismo, na sinda saro, arog kan gabos na dios.

## Toltolan
2023 na Insidente nin Lobong Pinalayog nin Tsina

Poon Enero 28 abot Pebrero 4, 2023, sarong dakulaon na puting lobo halangkaw na altitud na lobo na gikan Tsina nagbaktas sa ayring espasyo nin  Norte Amerika, nag'agi sa Alaska, solnopan Kanada, asin pasiring sa kataid na Estados Unidos. An  militar kan Amerika asin Kanada nagsasahot na ining espiyang lobo, na soboot an tsinang gobyerno nagsasabi na sibilyan mansanang balon na pang-meteorolohikal na nakapadpad mansana nasala na sa kurso o ruta. An lobo nagbagtas sa Montana kan Pebrero 1, asin kan Pebrero 3 uminagi sa  Missouri bago ini tuyong pinagrata' pagsunod na aldaw kan Pwersa Pang-ayre kan Estados Unidos sa tungod kan tubig teritoryal sa may kosa kan South Carolina, sa orden ni Presidente Joe Biden.
		
An insidente nakadugang sa paghihigot kan relasyon sa pag'ultan kan Estados Unidos asin Tsina, mala ta ini nagresulta sa pag-uktaba kan kuta pagbisita diplomatiko ni U.S. Secretary of State Antony Blinken sa Beijing. Ini nakadagdag pa man sa pagkaraot nin relasyon kan Kanada sa Tsina huli sa pagbalga kan ayring espasyo nin Kanada. An Kanada pigpasumon an embahador kan Tsina huli sa pangyaring ini. Kan Pebrero 3, ikaduwang lobo nin Tsina sabi kan U.S. Department of Defense an nasi'ripan nagbabagtas sa Latin America.

## Toltolan
Jesús Castillo

Si **Jesús Abdallah Castillo Molina**, bistado man bilang si **Jesús Castillo**, (namondag 11 Hunyo 2001) iyo sarong Perubyanong propesyonal na parakawat nin futbol na minakawat bilang sarong *forward*. Sa presente, siya iyo sarong talingkas na ahente, na nagkawat kan saiyang entirong propesyonal na karera para sa Liga 1 club na Sporting Cristal.

## Mga panluwas na takod

* Panindog  sa Sporting Cristal
* Jesús Castillo sa Soccerway
* Jesús Castillo sa FootballDataBase
* Jesús Castillo sa Transfermarket

## Toltolan
Gus Albor

Si **Augusto 'Gus' Albor** (namundag,  Agosto 1948, Bacolod, Filipinas) sarong kontemporaryo asin modernong pintor asin eskultor na midbid na gayo sa saiyang minimalista asin abstraksyonistang mga obra. 

## Edukasyon

Namundag sa Bacolod, siya nag'adal asin naggradwar sa University of the East School of Music and Fine Art. Siya nakasikwit nin 1-taon na British Council Study grant sa West Surrey College of Art sa Inglaterra. 

## Kasibotan

Saro man siya sa 13 Artistang Awardee kan Cultural Arts of the Philippines (CCP) asin sa laog kan saiyang 40 taon na karera, an obra niya nadara na sa mga mayor na mga esksibit asin mga event sa Filipinas, Estados Unidos, Alemanya, Hong Kong, Hapon, New Delhi, Bangkok, Jakarta, Kuala Lumpur asin Beijing, Tsina. Sa mga kasibotan na ini, an masambit iyo an First Selection of Philippine Art na pig'amaan kan Museum of Philippine Art (MOPA) 1981, asin an '100 Years of Philippine Painting Exhibition' ginibo sa Pacific Asia Museum sa Pasadena, California (USA), 1984. 

## Pagtimbang kan saiyang obra

Susog ki National Artist na si Arturo Luz ini an nataram  niya manongod ki Augusto Albor: "Si Augusto Albor iyo an pinakamahusay na igwa an Filipinas ikakatangro." Siring man sabi ni Cesare Syjuco, "an impluwensya ni Albor dai masukol maski pa ngani sa mga artistang doble pa sa edad niya".

## Mga panluwas na takod
* Miaja Gallery. 
* Macuha Art Gallery. 
* Ayala Museum. 

## Toltolan
Murti

Sa tradisyon na Hindu, an ***murti*** (Sanskrito: मूर्ति, romanisado: *mūrti*, lit. 'form, embodiment, o solidong bagay') sarong ladawan nin debosyon arog kan estatwa, o "idolo" (sarong ordinaryo asin bakong *pejorative* na termino sa Indyanong Ingles), nin sarong dios o santo.Sa mga templong Hindu, iyan iyo an simbolikong ladawan. Sa siring, bakong gabos na imahen na Hindu dapit sa mga dios asin santo inaapod na murti, halimbawa, sinda mga dekoratibong mga eskultura sana sa mga templo asin sa mga tinampo. An murti mismo bakong dios sa Hinduismo, alagad iyan korte, representante, o kapahayagan nin sarong dios. Si Murti yaon man sa nagkapirang tradisyon na bakong teokratikong Jain, kun saen sinda nagseserbing simbolo nin nagbalik na mga mortal sa laog kan mga templo sa Jain, asin sinasamba sa mga ritwal na murtipujaka.

An murti parateng ginigibo sa paagi kan pag-ukit nin gapo, pagtrabaho sa kahoy, paggibo nin metal o sa paagi kan mga lalagan na dalipay. An suanoy na mga teksto sa kapanahonan na naglaladawan sa saindang tamang sokol, posisyon asin mustra kaiba an Purana, Agama, asin Samhita. An mga ekspresyon sa murti nagkakalaenlaen sa laen-laen na tradisyon na Hindu, poon sa *ugra* simbolismo sa pagpahayag nin kalaglagan, takot asin kadahasan (Durga, Kali) sagkod sa *saumya* na simbolismo tanganing ipahayag an kagayagayahan, kaaraman asin armoniya (Saraswati, Lakshmi). An *Saumya* an mga ladawan kadaklan lakop sa mga templong Hindu. An iba pang mga porma nin murti na yaon sa Hinduismo kaiba an lingam.

An murti sarong personipikasyon kan banal, an ultimong realidad o Brahman, para sa nagkapirang Hindu. Sa relihiyosong konteksto, manonompongan sinda sa mga templo o sa mga harong na Hindu, kun saen sinda pwedeng trataron bilang namomotan na bisita asin maglingkod bilang partisipante sa puja. Sa ibang okasyon, naglilingkod sinda bilang sentro nin atensyon sa taonan na mga proseso nin kaorogmahan; Inaapod an mga ini na utsava murti. An pinakaenot na murti nasambit ni Pāṇini kan ika-4 na siglo BCE. Bago kaiyan, an ritwal na lugar na agnicayana garo baga nagseserbing  template para sa templo. '

An murti (pigbabaybay man na *murthi*) pwede man na apodon na vigraha, pratima o deidad sana.

## Toltolan
Agama (Hinduismo)

An **Agamas** (Devanagari: आगम, IAST: *āgama*) sarong koleksyon nin magkapirang literaturang Tantriko asin mga teksto kan mga eskwelahan na Hindu. An termino literal na nangangahulogan nin tradisyon o "an naghilig," asin an mga tekstong Agama naglaladawan nin kosmolohiya, epistemolohiya, pilosopikong mga doktrina, mga presepto sa paghorophorop asin mga kaugalean, apat na klase nin yoga, mga mantra, pagtogdok nin templo, pagsamba asin mga paagi tanganing makamit an anom na kamawotan. An kanonikal na mga tekstong ini yaon sa Tamil asin Sanskrito. An mga Agama predominante sa South India alagad an Sanskritisado kan huri.

An tolong pangenot na sanga kan mga tekstong Agama iyo an Shaiva, Vaishnava, asin Shakta. An mga Agamikong tradisyon kun minsan inaapod na Tantrismo, maski ngane an terminong "Tantra" parati ginagamit sa espesipikong apod sa Shakta Agamas. An literaturang Agama mahibog, asin kaiba an 28 Shaiva Agamas, 64 Shakta Agamas (pig'aapod man na Tantras), asin 108 Vaishnava Agamas (pig'aapod man na Pancharatra Samhitas), asin kadakol Upa-Agamas.

Bakong malinaw an ginikanan asin kronolohiya kan Agamas. An iba igdi iyo an Vedic asin iba pa na bakong-Vedic. Kaiba sa mga tradisyon iyo an Yoga asin Pansadiring Realisasyon na mga konsepto, kaiba sa nagkapira an Kundalini Yoga, asceticismo, asin mga pilosopiya na hale sa Dvaita (dualismo) pasiring sa Advaita (monismo). An iba nagsusuherir na ini iyo an mga tekstong post-Vedic, an iba bilang mga pre-Vedic na mga komposisyon na napetsahan pabalik sa labi sa 1100 BCE. An ebidensiang Epigrapo asin arkeolohiko nagsusuherir na an mga tekstong Agama nag-eeksister kan mga kabangaan kan ika-1 milenyo CE, sa panahon kan dinastiyang Pallava.

Sinasabi kan mga iskolar na may mga nakasurat sa mga tekstong Hindu Agama na minalataw na isinisikwal an awtoridad kan mga Veda, mantang an ibang teksto nagsasabi na an saindang mga presepto naghahayag kan tunay na espiritu kan mga Veda. An mga henera pangliteraryo makukua man sa tradisyon na  ⁇ rama ⁇ ic  (i.e. Buddhist, Jaina, etc.). An tradisyon na Bali Hindu opisyal na inaapod na *Agama Hindu Dharma* sa Indonesya.

## Toltolan
Mahanarayana Upanishad

An ***Mahanarayana Upanishad*** (Sanskrito: महानारायण उपनिषद्, IAST: Mahānārāyaṇa Upaniṣad) sarong suanoy na tekstong Sanskrit, asin saro ini sa mga menor na Upanishad kan Hinduismo. Pigklasipikar an teksto bilang sarong Vaishnava Upanishad.

An teksto yaon sa tolong pangenot na bersyon. An sarong bersyon na may 64 kapitulo konektado sa Krishna Yajurveda sa nagkapirang antolohiya nin Habagatan na India, asin an iyo man sanang teksto sa edisyon na Andhra nag-eeksister sa pinahiwas na porma na may 80 kapitulo na nakatakod sa iyo man sanang Veda. An ikaduwang bersyon konektado sa Atharvaveda. Igwa nin 25 kapitulo asin konektado sa Tripadvibhuti. An mga manuskritong ini kun minsan tituladong Yajniki Upanishad o Tripad-vibhuti-mahanarayana Upanishad. Segun ki Swami Vimalananda, an Upanishad na ini inaapod man na Yagniki Upanishad bilang reberensya para sa *sage* na si Yagnatma Narayana.

An Upanishad, sa ibong kan titulo kaiyan na nangangahulogan "Dakulang Narayana," lataw sa pagpamuraway kapwa sa Narayana asin Rudra (Shiva), sa ibong kan enot na katumbas na ebidensya nin Brahman, sa konsepto nin ultimo, impersonal, asin transcendental na realidad sa Hinduismo. An Upanishad naggagamit nin terminolohiyang Vedanta, asin naggagamit nin dakol na kabtang hale sa Rigveda, Taittiriya Brahmana, Vajasaneyi Samhita asin Pangenot na Upanishad. 

Kun naggigibo nin sandhyavandanam, an mantra na ginamit para sa *Prāṇāyāma, Mantrācamana, Gāyatrī āhvānam, Devatānamaskāraḥ* asin *Gāyatrī Prasthānam* direktang hale sa Mahanarayana Upanishad (Andhra recension na igwa nin 80 anuvakas).

## Toltolan
Vaishnava Upanishads

An **Vaishnava Upanishads** iyo an mga menor na Upanishads kan Hinduismo, konektado sa teolohiyang Vishnu (Vaishnavismo). Igwa nin 14 Vaishnava Upanishads sa antolohiyang Muktika kan 108 Upanishads. An mga ini, kaiba an iba pang menor na Upanishads, sa pangkagabsan klasipikadong suway sa pan-tulong pangenot na Principal Upanishads ibinilang na mas suanoy asin sa tradisyon na Vedic.

An Vaishnava Upanishads nalalaen man sa ibang grupo kan menor na Upanishads, arog baga kan Samanya Upanishads, na may generical, an Sannyasa Upanishads, na nakasentro sa pagrenunsyasyon asin monastikong kaugalean, an Yoga Upanishads may koneksyon sa Yoga, an Shaiva Upanishads, na itinatampok an mga aspekto nin Shavismo,  asin an *Shakta Upanishads*, na itinatampok an Shaktismo.

An Upanishads na ini propound Vishnu, Narayana, Rama, o saro sa saiyang mga avatar bilang an supremong metapisikal na realidad na inapod na Brahman sa Hinduismo. Pinag-oolayan ninda an laen-laen na tema, poon sa etika, sagkod sa mga paagi nin pagsamba.

An nagkapira sa Vaishnava Upanishads *nag-eeksister* sa labing sarong bersyon, na an kada bersyon konektado sa laen-laen na Veda depende sa rehiyon na nadiskobre na an saindang manuskrito. Halimbawa, pinagklasipikar ni Deussen si Maha Upanishad bilang sarong Vaishnava Upanishad, alagad ilinista ini ni Tinoco bilang sarong Samanya Upanishad.

## Toltolan
Samhita

An **Saṃhitā** literal na nangangahulugan na "pinakipag-iriba, pag-ayon," sarong "koleksiyon," asin "sarong metodikal, basado sa panundon na kombinasyon nin teksto o bersikulo. An *Saṃhitā* nanonongod man sa pinakaamay na suon nin teksto sa Vedas, na kowpuesto nin mga mantra, himno, pamibi, litanyas asin benediksyon.

Parte kan *Vedic Samhitas* an pinakagurang na nabubuhay na parte kan tradisyon Hindu.

## Toltolan
Āgama (Budismo)

Sa Budismo, an ***āgama*** (आगम Sanskrito asin Pāli, Tibetan ལུང་ (Wylie: lung) para sa "sagradong gibo" o "eskritura") iyo an koleksyon nin amay na tekstong Budista.

An limang *āgama* kapag pinagsaro minakompwesto kan *[[Sutta Pitaka|Suttapiṭaka]]* kan amay na eskwelahan na Budista, na dating igwa nin laen na recensions nin lambang sarong āgama. Sa Pali Canon kan Theravada, an termino *nikāya* iyo an ginamit. An katagang *āgama* dai nag-eeksister sa koleksyon na ini.

## Toltolan
Animasyon

An **animasyon** (Ingles: *animation*) iyo sarong paagi kun sain an mga imahe pigmamanipula tanganing magluwas na naghihiro. Sa tradisyonal na animasyon, an mga imahe iyo pigkukurit o pigpipintahan gamit an kamot sa mga *transparent celluloid sheet* para mapiktsuran asin maeksibit sa pelikula. Sa ngunyan, an mga animasyon iyo gibo sa computer-generated imagery (CGI). An kompyuter na animasyon iyo pwedeng detalyadong maray na 3D na animasyon, mantang an 2D kompyuter na animasyon (na kalalawgon kan tradisyonal na animasyon) pwede magamit para sa mga istilistikong rason, hababang bandwidth, o mas marikas na *real-time rendering*. An iba pang midbid na paagi nin animasyon iyo nag-aaplikar nin sarong *stop motion* na teknik sa duwang- asin tolong-dimensyonal na bagay arug kan gupit sa papel, manika, o pigura na laboy.

An taramon na "animasyon" gikan sa Latin na "animātiōn", sanga kan "animātiō", boot-sabihon "sarong pagtao nin buhay". An panginot na kahulugan kan taramon sa Ingles iyo "pagigin buhay" asin iyo nagagamit nin mas haloy kaysa sa kahulugan kan "naghihirang imahe na medya".

## Mga panluwas na takod

* The making of an 8-minute cartoon short
* "Animando", sarong 12-minuto na pelikula na nagpapahiling sa 10 manlainlain na teknik sa animasyon (asin pagtukdo kun pano gamiton) (arkibo 1 Oktubre 2009).
* 

## Toltolan