Eulalia Guzmán

Si **Eulalia Guzmán Barrón** (1890-1985) sarong pioneer na peminista asin edukador asin nasyonalistang paraisip sa post-rebolusyonaryong Mehiko. Saro siya sa mga enot na babae na nagtrabaho sa larangan kan arkeolohiya kan Mehiko. Siya an nangengenot na imbestigador kan mga tada na nakua sa Ixcateopan, Guerrero, na saiyang pig-aalegar na idto kan huring Emperador na Aztec, si Cuauhtémoc . An tolong hunta nin pagsiyasat sa arkeolohikong trabaho na ginibo sa lugar nagpahimutik sa mga nakua ni Guzmán, na pigkukwestyon an saiyang mga paagi sa langtad.  An saiyang nagdadanay na legasiya iyo an pagkolekta kan kasaysayan kan Mehiko gikan sa mga arkibo sa bilog na kinaban asin pagmukna kan National Library of Anthropology and History.

## Biograpiya
Si Eulalia Guzmán Barrón namundag kan 12 Pebrero 1890 sa San Pedro Piedra Gorda, sa Munisipyo kan Cuauhtémoc, Zacatecas, Mehiko . Kan siya otso anyos, an saiyang pamilya nagbalyo sa Siyudad nin Mehiko . Poon sa amay na edad, isinikwal ni Guzmán an ideya na an mga babae nakatalagang magin domestiko asin determinado siang magin sarong paratokdo.  Tinawan siya nin grant tanganing mag-adal sa Normal School for Teachers asin naggradwar kan 1910.  An mga sosyalistang paagi nin pag-eskwela na ipinamidbid sa Mehiko kan panahon na ini hale sa Espanya nagparadikal sa dakol na paratokdo kan panahon na idto.  Poon 1909 sagkod 1914, si Guzmán nagserbi bilang Katabang para sa Normal na Eskwelahan. 

Kan 1906, siya an nagmukna *kan Admiradoras de Juárez* (Mga Tagahanga ni Juárez) kaiba si Hermila Galindo, Laura N. Torres, asin Luz Vera tanganing mag-agitar para sa deretso sa pagboto kan mga kababaihan.  Si Guzmán, na nagtatrabaho kaiba si Herminia Álvarez Herrera, María Arias Bernal, asin Dolores Sotomayor nagmukna kan Corregidor de Querétaro Vocational School tanganing tabangan an mga kababaihan na mapakarhay an saindang mga kamugtakan sa ekonomiya. Kan si Presidente Francisco I. Madero nabihag, si Guzmán asin Arias nagprobar na makipag-olay sa lider kan kudeta, si Victoriano Huerta, tanganing makimaherak para sa buhay kan presidente asin kan saiyang bise presidente. An eskwelahan nagsara sa pag-asasinar ki Madero asin an mga babae nag-agitar para sa mga Konstitusyonalista sa paagi kan *Club Feminil Lealtad* (Women's Loyalty Club). An pakikilabot sa politika nagresulta sa pagpahale ki Guzman sa Miguel Lerdo de Tejada School alagad marikas siyang nakakua nin trabaho sa pagtukdo nin mga klase sa Fournier High School. 

An saiyang pinaghalean sa edukasyon an nagtulod sa mga Konstitusyonalista na ipadara si Guzmán sa Estados Unidos kan 1921 tanganing mag-imbestigar kan mga eskwelahan duman. Mantang yaon sa Estados Unidos, si Guzmán, kaiba si Elena Torres asin Julia Nava de Ruisánchez nagrepresentar sa Mexican Feminist Council sa 1922 League of Women Voters convention sa Baltimore, asin sa Pan-American Conference of Women . Pagbalik sa Mehiko, nagtukdo siya sa sarong rural na eskwelahan sa Bácum na dinisenyo para sa edukasyon kan mga Yaqui asin nagpadalagan man nin sarong eskwelahan sa banggi para sa mga adulto. Sa pag-oltanan nin 1923 asin 1924, nagbalik sia sa Siudad nin Mejico asin naglingkod bilang direktor kan nasyonal na kampanya sa dai pakabasa asin pakasurat.  Poon 1926-1929, si Guzmán nag-adal nin mga teknika sa pag-organisar kan eskwelahan sa Europa, na nagbiyahe pasiring sa Switzerland asin Alemania.  Pagbalik sa Mehiko, nakakua siya nin master's degree sa pilosopiya kan 1933,  gikan sa School of Advanced Studies sa UNAM . 

Nagpartisipar siya sa pagkotkot kan Lulubngan 7 kan Monte Albán kan 1933  kaiba si Alfonso Caso asin kan 1934 saro siya sa mga enot na nag-adal kan pre-Columbus na lugar kan Chalcatzingo .  Siya ninombrahan na magserbi bilang Direktor kan Departamento nin Arkeolohiya kan National Museum kan 1934 asin pakalihis nin duwang taon pinagbotan na magbisita sa mga museo asin libreriya sa Europa asin Estados Unidos  sa paghanap nin dokumentasyon sa kasaysayan kan Mehiko. Nag-adal asin nagbiyahe siya sagkod 1940 na naggigibo nin sarong katalogong rekord nin labing 3 ribong dokumento na ibinugtak sa kustodiya kan Instituto Nacional de Antropología e Historia (INAH) (National Institute of Anthropology and History).  Si Guzman an nagmukna kan makasaysayan na arkibo kan Biblioteca Nacional de Antropología e Historia (BNAH) (National Library of Anthropology and History).  Kan 1942, pig-eksplorar niya an mga arkeolohikong lugar kan Izapa asin Comitán sa Chiapas asin an saiyang sadiring lugar na namundagan, an San Pedro Piedra Gorda.  Si Guzmán ninombrahan na pamayohan an makasaysayan na mga arkibo kan INAH kan 1944 asin nagkapot kan posisyon na iyan sagkod sa saiyang pagretiro kan 1968.  Durante kan panahon na ini siya nag-aadal asin naggradwar kan 1945 na may degree sa arkeolohiya,  nagtatrabaho sa sarong proyekto sa pelikula sa Latin Amerika kaiba an Walt Disney Studios,  asin nagkukutkot nin mga lugar sa Chachoapam, Nochistlán, Tamazulapan, Teposcolula asin Yanhuitlán .  Kan 1949, si Guzmán ipinadara tanganing mag-imbestigar kan mga bareta na an mga tada kan Emperador na Aztec, si Cuauhtémoc nakua sa baryo nin Ixcateopan, Guerrero. 

Siniyasat ni Guzmán an mga dokumento na naghihingakong hale sa sarong padi na Franciscano asin sa pagtubod na sinda tunay nagpoon nin pagkotkot kan mayor na simbahan sa Ixcateopan. Nadiskobre niya an mga tulang na saiyang ipinahayag na pagsasadiri ni Cuauhtémoc. Sa primero, pig-ogma kan mga iskolar si Guzmán, alagad pagkatapos na an sarong eksaminasyon ginibo kan INAH tanganing kumpirmaron an mga nakua, an pagpapatunay ni Guzmán isinikwal.  An pagkurahaw kan publiko nagdara sa mga prominenteng namamanwaan kan mobimientong indigenismo, kaiba si Diego Rivera asin iba pa, tanganing suportaran an mga konklusyon ni Guzman na an mga tolang sa ossuary tunay. An Secretariat of Public Education (SEP) nag-empanel nin sarong "Grand Commission" na kompuesto kan nagkapira sa mga pinakaprominenteng iskolar kan Mehiko kabali si Arturo Arnáiz y Freg, Alfonso Caso, Manuel Gamio, José Gómez Robleda asin Manuel Toussaint para sa ikaduwang pagrepaso. An saindang mga nadiskubre nagkonklusyon na an mga dokumento palsipikado, an mga tulang bago pa sana, asin sinaway ninda si Guzmán huli sa saiyang mga paagi. 

Si Guzmán asin an iba pa nagpublikar nin kadakol na artikulo tanganing pahimutikan an mga nadiskubre kan komisyon. An komunidad nin mga intelektuwal asin iskolar nabanga sa kampo na nagsuporta ki Guzman asin sa kampo na dai. Sa paghihingoa na sa katapustapusi matapos an kontrobersiya, sarong ikaapat na komisyon an pigmukna kan 1976 ni presidente Luis Echeverría . Si Guillermo Bonfil Batalla, heneral na direktor kan INAH, nagtipon nin mga arkeologo, arkitekto, antropologo, forensic examiner, asin historyador, na nag-ebalwar kan mga materyales arkeolohiko, nagkotkot giraray kan lugar asin nag-eksamin giraray kan dokumentasyon. An saindang mga konklusyon nagpapahiling kan mga nakaaging nadiskubre na an mga tulang asin mga paghihingako sarong kaputikan. An pagkawara ni Guzmán nin pagigin daing kinakampihan, dawa ngani kinondenar kan mga akademya, dai nakapaluya kan saiyang popularidad sa mga katutubong populasyon, na nagtaong onra saiya sa mga kapiyestahan asin pigbago an pangaran kan plasa kan banwaan sa saiyang onra. 

Nagadan siya kan 1 Enero 1985 sa Siyudad nin Mehiko. 

## Piniling mga publikasyon

* *La escuela nueva o de la accion* (1923). (Sa Espanyol)
* *Mga karakter na importante sa arte kan mga antiguo na mehikano: su sentido pundamental* (1932) (Sa Espanyol)
* *Los relieves de las rocas del cerro de la Cantera, Jonacatepec, Morelos* (1934) (Sa Espanyol)
* *Exploracion arqueologica en la Mixteca Alta* (1934) (Sa Espanyol)
* *"Un "yugo" totonaco de Medellín, Ver"* *Boletín del Museo Nacional de Arqueología, Historia y Etnología*, Epoca 6a, T. 1 (1934) (Sa Espanyol)
* *Sarong manuskrito kan koleksyon Boturini na tratamiento kan mga lumang Señores de Teotihuacán* (1938) (Sa Espanyol)
* " *An Arte nin Paggibo nin Mapa sa mga Suanoy na Mehikano* " *Imago Mundi* Vol. 3 (1939): 1-6. (Sa Ingles)
* *Lo que vi y oí* (1941) (Sa Espanyol)
* *Surat ki Jaime Torres Bodet, 1950, asin halipot na mga papel sa lulubngan ni Cuauhtémoc* (1950) (Sa Ingles)
* kaiba si Alfonso Caso. *La genealogía y biografía de Cuauhtemoc: refutación a las declaraciones del grupo oponente de la llamada Gran Comisión* (1954) (Sa Espanyol)
* *Cuauhtémoc; mga datos sa biografiko asin kronolohiko iyo an kasaysayan asin tradisyon kan Ixcateopan* (1955) (Sa Espanyol)
* *Relaciones de Hernán Cortés a Carlos V sobre la invasión de Anáhuac* (1958) (Sa Espanyol)
* *Pruebas asin dictámenes sobre la autenticidad de los restos de Cuauhtémoc* (1962) (Sa Espanyol)
* *Mehiko, sus antiguos pobladores* (1963) (Sa Espanyol)
* *Manuscritos sobre México en archivos de Italia* {1964) (Sa Espanyol)
* *Moctezuma Xocoyotzin* (1966) (Sa Espanyol)
* *Ichcateopan, la tumba de Cuauhtemoc : heroe supremo kan historya kan Mehiko.* *[Tradisyon oral, dokumento, mga negatibong diktamen, mga konklusyon na pag-aadal kimiko, antropolohiko, historiko, matemátiko, anatómiko, paleográpiko* (1973) (Sa Espanyol)

## Mga Toltolan