Rendaku

An  sarong pangyayari sa palapormahan kan Hapon na namamahala sa pagboboses kan inisyal na katanog kan mga bakong-inisyal na porsyon kan sarong kataga na tambal o prefixo. Sa modernong Hapon, ordinaryo sana an *rendaku* alagad dai mahuhulaan kung minsan, na igwang pirang mga kataga na dai naaapektuhan kaini.

Mantang an kanji dai nagpapamati nin *rendaku*, an mga ini minarkahan sa kana nin *[[dakuten]]* (marka nin pagboboses).

## Pinaghalian
An Rendaku sa inot, sarong awtomatiko asin mahuhulaan na proseso sa Hapon. Pigsasabi kan sarong teorya na an rendaku sarong orihinal na paagi tanganing mamidbidan an mga tambalan na kataga gikan sa pagsayod kan sarong kataga nin duwang ka honga pag nagkukumpara ini nin duwang kataga o naglilista nin mga bagay (kumpara ひとびと *hitobito* "mga tawo" - na igwang rendaku - kontra ひと、ひと *hito hito* "sarong tawo, ibang tawo" - dai nin rendaku). An mga katutubong tataramon na Hapon, dai maski nuarin, nagpupuon sa sarong tanog na nakakabagat o sibilante (b, d, g, z, asbp.) kaya an rendaku sarong aloponiko na detalye sana na dai nagkawsa nin anuman na daing pagkakasinabutan.  Arog pa man kaidto, pagkatapos kan ika-4 na siglo, nagpoon na magsubli an Hapon nin mga kataga asin karakter gikan sa Tsina, na naging rason tanganing an dating regular na proseso kan rendaku, dai na mahulaan.  Nin huli ta sa dakol na mga katagang Intsik an nagpupuon sa mga tanog na katanog, an paglalapat kan rendaku sa mga kataga na idto, nagkakawsa nin kalibugan (kumpara sa 試験 *shiken* "eksaminasyon" sa 事件  *jiken* "insidente"). Samakatuwid, an mga tambalan na kataga na binibilog nin mga purong Intsik na kataga, malamang na dai nagpapahiling nin rendaku mantang an mga tambalan na binibilog nin mga katutubong kataga kan Hapon nagpapahiling nin rendaku, na igwang dakol na mga pagbubukod. 

## Mga halimbawa

Mahihiling an *Rendaku* sa mga minasunod na mga kataga:
:  (iterasyon)
:: *hito* + *hito* → *hito*'b**ito'' ("tawo" + "tawo" → "mga tawo")
: 
:: ''ike'' + ''hana'' → ''[[ikebana|ike**b**ana]]'' ("mamantinir na buhay" + "burak" → "pag-aayos kan burak")
:  (iterasyon, [[reduplikasyon]])
:: ''toki'' + ''toki'' → ''toki**d**oki'' ("oras" + "oras" → "minsan, dihan")
: 
:: ''te'' + ''kami'' → ''te**g**ami'' ("kamot" + "papel" → "surat")
: 
:: ''ori'' + ''kami'' → ''[[origami|ori**g**ami]]'' ("tiklop" + "papel" → "pagtitiklop nin papel")
: 
::''hana'' + ''hi →'' ''hana**b**i'' ("burak" + "kalayo" → "kuwitis, paputok")
:
:: ''hana'' + ''chi'' → ''hana**j**i'' ("dungo" + "dugo" → "sunggo")
: 
:: ''maki'' + ''sushi'' → ''[[makizushi|maki**z**ushi]]'' ("rolyo" + "sushi" → "pigpatos sa [[nori]] na sushi") (laganap an ''Rendaku'' sa mga kataga na nagtatapos sa ''sushi''.)
: 
:: ''yama'' + ''tera'' → ''[[Yama-dera|Yama-**d**era]]'' ("bukid" + "templo")
: 
:: ''kokoro'' + ''tsukai'' → **' ("puso" + "paggamit" → "pagsasaalang-alang" o "pagiging magirumdumon")
: 
:: *oboro* + *tsuki* → *oboro*'z**uki'' ("manipis na panginuron" + "bulan" → "malibog na bulan")

Sa pirang mga kaso, nag-iiba an ''rendaku'' depende sa sintaks. Halimbawa sana, an suffixo na , gikan sa , pigsasayod na  na nagsusunod sa perpektibong panhiro, arog sana kan , alagad pigsasayod nin  kung ini minasunod sa pangngaran, arog kan sa  o, naiiba an semantiko – mas konkreto – .

Nangyayari an Rendaku bako sana sa mga solong-gamot na elemento, kundi pati na man sa "multi-gamot" na mga elemento, an mga mismong binibilog kan mas sararadit na elemento. An mga moprono na ini pwedeng hali sa Tsina (hilingon an ''[[Bokabularyong Sino-Hapon|kango]]'') o dawa an bakong hali sa [[Literaryang Intsik|Literaryang Intsik]] (hilingon an ''[[gairaigo]]'') imbes na mahigpit na katutubo.
: 
:: ''ken'' + ''-sha'' → ''ken**j**a'' ("wais" + "mas+" → "wais na tao; pilosopo")
:::Digdi, an ''kenja'' sarong ''kango''.
: 
:: ''chū'' + ''koku'' → ''Chū**g**oku'' ("center" + "nasyon; kadagaan-" → "Tsina; [[Rehiyon Chūgoku|Chūgoku]]")
:::Digdi, an ''Chūgoku'' saro man na ''kango''.
: 
:: ''hira'' + ''kana'' → ''[[hiragana|hira**g**ana]]'' ("payak" + "karakter", kumpara sa  ''[[katakana|kata**k**ana]]'', dai nagsasagibo nin ''rendaku'')
: 
:: ''kyaku'' + ''futon'' → ''kyaku**b**uton'' ("bisita" + "tamong" → "tamong para sa bisita")
:::Digdi, an ''futon'' sarong kango asin tambal kan fu + ton
: 
:: ''roten'' + ''furo'' → ''roten**b**uro'' ("sa luwas" + "[ka]rigos" → "sa luwas na karigos")
: 
:: ''yumemi'' + ''kokochi'' → ''yumemi**g**okochi'' ("nangingiturugan" + "kamugtakan kan pag-iisip" → "kamugtakan nin pangiturugan")
: 
:: ''oboro'' + ''tsukiyo'' → ''oboro**z**ukiyo'' ("manipis na ulap" + "bangging naliliwanagan kan bulan" → "malabong bangging naliliwanagan kan bulan")
:::Digdi, an ''tsukiyo'' sarong tambal na tataramon, binibilog nin ''tsuki'' ("bulan") asin ''yo'' ("banggi")
: 
:: ''iro'' + ''chaya'' → ''iro**j**aya'' ("pagnanasa" + "tsaahan" → "brothel teahouse")
:::Digdi, an ''chaya'' sarong tambal na kataga, na binibilog nin ''cha'' ("tsaa") asin ''ya'' ("bakalan"); an ''cha'' sa paagi kan saiyang sadiri sa pangkagabsan dai nagsasagibo nin rendaku, alagad parating ginigibo sa ''chaya
: 
:: ''Bon'' + ''chōchin'' → ''Bon**j**ōchin'' ("[[Kapistahan nin Bon|Bon]]" + "parok" → "Parol nin Bon")
:::Digdi, an ''chōchin'' sarong sinublian na Instik, binibilog ini nin ''chō'' ("portable") asin ''chin'' ("lampara")
: 
:: ''oya'' + ''kaisha'' → ''oya**g**aisha'' ("magurang" + "kompanya" → "magurang na kompanya")
:::Digdi, an ''kaisha'' sarong ''kango'', binibilog nin ''kai'' ("pagsasararo, pagtitipon") asin ''sha'' ("kompanya")
: 
:: ''kabushiki'' + ''kaisha'' → ''[[Kabushiki gaisha|kabushiki**g**aisha]]'' ("tipo nin stock " + "kompanya" → "magkakairibahan na kompanya")
: 
:: ''ame'' + ''kappa'' → ''ama**g**appa'' ("uran" + "pamandong sa uran" → "pamandong sa uran, kapa sa uran")
:::Digdi, an ''kappa'' sarong ''gairaigo'',  gikan sa kataga na Portuges ''capa'' ("balabal; kapa")
: 
:: ''[[iroha]]'' + ''[[karuta]]'' → ''iroha**g**aruta''
:::Digdi, an ''karuta'' sarong''gairaigo'', gikan sa kataga na Portuges na ''carta'' ("kardita, kard")
: 
:: ''mizu'' + ''kiseru'' → ''mizu**g**iseru'' ("tubig" + "tubo" → "kawit")
:::Digdi, an ''kiseru'' sarong ''gairaigo'', gikan sa kataga nin Khmer ''khsiə'' ("tubo")

Mamalisyahan na sa pirang mga morpono na nagpopoon sa morae ''chi'' () asin ''tsu'' (), nagpopoon an mga porma nin rendaku sa morae na ''ji'' asin ''zu'', pigbabaybay na ''tiyak'' sa hiragana bilang  asin , na kung sain  ipinapaliwanag an paggamit kan kana na ini sa kaibahan sa pagkakaparehas na pagsayod  asin  (hilingon an ''[[yotsugana]]''). Bako ining sarong masakit asin marikas na panuytuyan, arog pa man kaito, nin huli ta nakakarelaks sa pirang mas lumang mga tambalan o pangaran, urog na sa mga napakasama na haros dai na sinda mamidbidan bilang mga tambalan, alagad imbis, bilang mga solong kataga mismo. 

Nagpapahiling an Rendaku bako sana sa mga tambalan na mga pangngaran, alagad iyo man sa mga pormal na may panmidbid, mga panhiro o porma nin panagusarn o nominal na porma kan mga panhiro.
: 
:: ''me'' + ''fu-ku'' → ''me**b**u-ku'' ("sibol" + "pumutok" → "mamurak")
: 
:: ''otoko'' + ''kira-i'' → ''otoko**g**ira-i'' ("lalaking tawo" + "habo; dai gusto; suklam" → "pagkadai nin gusto sa lalaki; misandriya")
: 
:: ''onna'' + ''su-ki'' → ''onna**z**u-ki'' ("babayeng tawo" + "pagkagusto; pagkawili" → "pagkawili sa kababaihan; pagkasuno sa babaye")
: 
:: ''o-ki'' + ''sa-ri'' → ''o-ki-**z**a-ri'' ("pagbugtak" + "paghali" → "pagdulag, pagwalat")
: 
:: ''kuru-i'' + ''sa-ki'' → ''kuru-i-**z**a-ki'' ("pagkakagulo" + "namumurak" → "dai napapanahon na pamumurak")
: 
:: ''usu-'' + ''kitana-i'' → ''usu**g**itana-i'' ("panluluya-; magian-" + "maati" → "maati")
: 
:: ''kuchi'' + ''kitana-i'' → ''kuchi**g**itana-i'' ("nguso" + "maati" → "mabatang nguraspak; marapak; bastos na nguso")
: 
:: ''ta-chi'' + ''toma-ru'' → ''ta-chi-**d**oma-ru'' ("nakatindog; nagpupuon; nagkakalayo" + "pumundo" → "pumundo")

== Mga sipat na nagbabagat sa ''rendaku''==
An pasasaligsig sa pagtukoy sa linyada kan mga sitwasyon na apektado kan ''rendaku'' garo na mas limitado sa paghahanap nin mga pangyayari (nakabalangkas sa ibaba) na nagiging kawsa kan dai pagpapahiling nin phenomenon.

===Batas nin Lyman===
Pigsasabi kan **Batas nin Lyman** na dai pwedeng lagpas aa sarong tanog [[nakakabagat]] (sarong tanog nin katanog na nabilog sa paagi kan pagbara sa sulog kan duros sa laog kan [[morpono]]. Kumbaga, mayo nin  ''rendaku'' na pwedeng mangyari kung an pangaduwang elemento naglalaog nin tanog na nakakabagat.  Pigkokonsiderar ini na saro sa pinakapanginot na mga panuytuyan na namamahala sa ''rendaku''.

:''yama'' + ''kado'' > ''Yamakado'' , bakong *''Yamagado'' やまがど ("bukid" + "tarangkahan" > pangaran kan lugar) (* nagsasaad nin dai eksistidong porma)
:''hitori'' + ''tabi'' > ''hitoritabi'', bakong *''hitoridabi'' ("sarong tawo" + "paglilibot-libot; pagbaklay" > "solong paglakwatsa")
:''yama'' + ''kaji'' > ''yamakaji'', bakong *''yamagaji'' ("bukid" + "kalayo" > "kalayong bukid") 
:''tsuno'' + ''tokage'' > ''tsunotokage'', bakong *''tsunodokage'' ("sungay" + "butiki" > "vutiking may sungay")

Arog pa man kaidto, igwa pa man nin eksepsyon sa batas nin Lyman. Halimbawa sana, nawa + hashigo nagiging nawabashigo, bakong nawahashigo. Dawa na ipinangaran an batas na ini ki [[Benjamin Smith Lyman]], na solosolong nagpahayag kaini kadtong 1894, ini talaga sarong pagdiskubre giraray. An linguwista kan [[panahon nin Edo]] na si [[Kamo no Mabuchi]] (1765) asin [[Motoori Norinaga]] (1767–1798) suway asin independiyenteng tinukdo an batas kadtong ika-18 siglo.

===Mga katangian na leksikal===
Parehas sa Batas nin Lyman, napag-araman na para sa pirang [[leksikon|leksikal]] na aytem, dai nagpapahiling ​​an ''rendaku'' kung igwang tanog na nakakabagat harani sa [[morpono|morpomikong]] na kasagkudan, kabali an naiinot sa kasagkudan.

An pirang mga leksikal na aytem, igwang posibilidad na kontrahon an ''rendaku'' na boses anuman an iba pang mga kundisyon, mantang Igwang posibilidad an pira na akuon ini.

Nalalapat sana an ''Rendaku'' sa [[wago|mga katutubong kataga kan Hapon]], alagad bihira man ini mangyari sa [[mga kataga na Sino-Hapon]] (mga kataga na Hapon na gikan sa [[tataramon na Intsik|Intsik]]) lalong lalo na kung an elemento na nagsasagibo nin ''rendaku'' maurag na iniba ("vulgarized").

:''kabushiki'' + ''kaisha'' > ''[[kabushiki-gaisha]]'' ("stock" + "kompanya" > "korporasyon")
:''ao'' + ''shashin'' > **' ("bughaw" + "ladawan" > "blueprint")

Mas bihirang makahanap nin *rendaku* sa mga kataga na dayo, apwera kung an sublitaramon ganap na nasusupsup sa Hapon:
:*ama-* + ** カッパ > *amagappa* 雨-ガッパ ("uran" + "kapa" [sarong sinublian sa Portuges, *capa*] > "pamandong sa uran; kapang pang uran").  
:*aisu* アイス + *kōhī* コーヒー > *aisukōhī* アイスコーヒー, bakong **aisugōhī* ("yelo" + "kape" > "pigyelohan na kape; malipot na kape")

### Mga semantiko
Igwang posibilidad na dai mahiling an *rendaku* sa mga tambal na igwang importansya nin semantiko nin "X asin Y" (inaapod na dvandva o kopukatibong tambal):

:*yama* + *kawa* > *yamakawa* "mga bukid asin mga salog"

Kumpara digdi sa *yama* + *kawa* > *yamagawa* "salog sa bukid".

### Pagpirit nin pagsasanga
Nababagatan man an *Rendaku* kan inaapod na "pagpirit nin pagsasanga (branching constraint)". Sa sarong tambal nin tuong pagsasanga, nababagat an proseso sa walang pangsasanga nin mga elemento:

:*mon* + (*shiro* + *chō*) > *monshirochō*, bakong **monjirochō* ("tagaytay nin pamilya" + {"puti" + "kulagbaw"} > "cabbage butterfly")
alagad
:(*o* + *shiro*) + *washi* > *ojirowashi* ({"ikog" + "puti"} + "salimbagat" > "puting salimbagat na nakaikog")

## Mga kadugangan na pagsasaalang-alang
Sa balyo kan pirang mga panuytuyan na binilog tanganing makatabang na ipaliwanag an pagheheras nin epekto kan *rendaku*, namamantinir pa nanggad an kadakol na ehemplo nin mga kataga kung sain nagpapahiling an *rendaku* sa mga paaging sa ngunyan dai mahuhulaan.  An pirang mga pagkakataon na nakatakod sa sarong leksikal na katangian arog kan nasambit sa itaas alagad an iba pwedeng magsunod sa mga batas na dai pa madidiskubrehan. An *Rendaku*, namantinir na bahagyang dai mahuhulaan, kung dihan nagpapahiling nin problema dawa sa mga katutubong nagtataram , panginot sa mga pangaran nin Hapon, kung sain nangyayari o nabigong mangyari an *rendaku* ning parati na daing malinaw na rason.  Sa kadakol na pagkakataon, an sarong magkaparehas na nakasurat na pangaran pupwedeng magkaigwa o mayo nin *rendaku*, depende sa tawo.  Halimbawa, an  pwedeng basahon sa kadakol na paagi, kabali an parehas na  asin .

### Pagboboses sa naiinot na katanog
Sa pirang mga kaso, nangyayari man an pagboboses kan naiinot na katanog, arog sana kan , na *sasa-nami* kaidto. Bihira sana ini asin bakong regular, arog pa man kaito.

## Hilingon man
*Pagbabago nin katanog
*Lenisyon
*Sandhi

## Mga tala

## Mga pinagkuanan

*  (Japanese citation: )
* 
* 
*
* 
* 
*  Japanese citation: 
* 
* 
*  (Pagsambit sa Hapon: )

## Kadugangan na babasahon
* . In Jeroen van de Weijer, K. Nanjo and T. Nishihara (eds.) (2005). Voicing in Japanese. Studies in Generative Grammar 84. Mouton de Gruyter, Berlin. 5-24.
*   
* 

## Mga panluwas na takod

* The Japanese Lexicon: A Rendaku Encyclopedia  – Nasyunal na Instituto para sa Tataramon na Hapon asin Linguwistika