open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pisika

An **pisika** (Ingles: *physics*, titegikan sa suanoy na Griyegong taramon na φυσική (ἐπιστήμη), boot-sabihon: *physikḗ (epistḗmē)* o "kaaraman nin kapalibotan", gikan sa  *phýsis* 'kapalibotan') iyo an natural na siyensya na minaadal sa materya, an mosyon kaini asin an kaugalian sa espasyo asin oras, sagkod an mga relatibong entidad nin enerhiya asin pwersa. An pisika iyo saro sa mga pinakapundamental na siyentipikong disiplina, asin an saiyang pangenot na obheto iyo an maintindihan an pag-uugali kan uniberso.

An pisika iyo saro sa pinakagurang na akademikong disiplina, asin sa pagbali kan astronomiya, baad *an* pinakagurang. Sa mga uminaging milenyo, an pisika, kimika, biyolohiya, asin an nagkapirang mga sanga kan matematika iyo parte kan natural na pilosopiya, pero durante kan Siyentipikong Rebolusyon kan ika-17 na siglo, an mga natural na siyensyang ini iyo luminuwas bilang unikong pag-aadal sa saindang sairing katundan. An pisika iyo minaagi sa nagkapirang mga interdisiplinaryong lugar nin research, arug kan biyopisika asin kwantum na kimika, asin an luwas kan pisika iyo mayo pang pusog na depinisyon. An mga bagong ideya kan pisika iyo harus pigpapaliwanag nin pundamental na mekanismo na pinag-aadaln kan iba pang mga siyensya sagkod minatao nin suhestyon sa bagong abenida nin pag-aadal sa akademikong disiplina arug kan matematika asin pilosopiya.

An mga pag-uswag sa pisika iyo nagpapauswag man nin mga bagong teknolohiya. Halimbawa, an pag-uswag sa pagkaintindi kan elektromagnetismo, pisika nin istadong solido, asin nukleyar na pisika iyo nagtaong dalan sa paghaman nin mga produkto  na iyo nagliwat nin marhay pasiring sa modernong sosyedad, arug kan telebisyon, kompyuter, domestikong kagamitan, asin mga panggerang nukleyar; an mga pag-uswag sa termodinamika iyo nagtaong dalan sa industriyalisasyon; sagkod an pag-uswag sa mekanika iyo nag-inspira sa pagkahaman kan calculus.

## Hilingon man

* Kimika
* Biyolohiya
* Inhenyeriya

## Panluwas na takod

* PhysicsCentral – Web portal kan American Physical Society
* Physics.org  – Web portal run kan Institute of Physics
* Usenet Physics FAQ
* Website of the Nobel Prize in physics 
* World of Physics

## Toltolan
Biyolohiya

An **biyolohiya** (Ingles: *biology*) iyo an natural na siyensya na minaadal sa buhay asin mga nabubuhay na organismo, kabali an saindang pisikal na istraktura, prosesong kimikal, molekular na interaksyon, pisiyolohikal na mekanismo, pagkahaman, sagkod ebolusyon. Dawa sa kompleksidad kan siyensyang ini, may mga nagkapirang konsepto an nagpapasaro sa ladong ini. An biyolohiya iyo pigbibisto an selula bilang an basehang yunit kan buhay, an gene bilang basehang yunit kan pagmana, asin an ebolusyon bilang an makina na nagpadalagan sa pagkamokna asin pagkawara nin mga espesye. An mga nabubuhay na organismo iyo bukas na sistema na nakaligtas sa pagliwat sa enerhiya asin pagbawas sa saindang lokal na entropiya para i-mantido an marhay asin importanteng kondisyon na inaapod na "homeostasis".

An mga sub-disiplina kan biyolohiya iyo pigtatawan kahulogan sa paagi nin mga pag-aadal asin klase kan sistemang pig-aadalan: an teoretikal na biyolohiya iyo minagamit nin matematikong paagi sa pagpormula nin mga kwantitatibong modelo mientras an eksperimental na biyolohiya iyo nag-aakto nin mga empirikal na eksperimento para mahiling an balidad kan mga teorya sagkod maintindihan an mga mekanismo kan buhay asin kun pano ini nagluwas asin naliwat gikan sa mga dae-nabubuhay na materya harus apat na bilyong taon na an nakaagi sa paagi nin gradwal na paglangkaw sa kompleksidad kan sistema.

## Panluwas na takod

* 
* OSU's Phylocode 
* Biology Online – Wiki Dictionary 
* MIT video lecture series on biology
* ''The Tree of Life''

## Toltolan
Kultura

An **kultura** (Ingles: *culture*, ) iyo sarong payong na termino na minasakop sa sosyal na paghiro sagkod norma na mahihiling sa mga pantawong komunidad, pati naman an kaaraman, pagtubod, arte, ley, kustoma, kapabilidad, asin an kaugalian kan mga indibidwal sa mga grupong ini.

An mga tawo iyo minaako nin kultura sa paagi kan enkulturasyon asin sosyalisasyon, na iyo pinapahiling sa dibersidad kan mga kultura sa manlainlain na komunidad.

An sarong kultural na norma minakaag nin inaakong pag-uugali sa sosyedad; minasirbe ini bilang sarong basehan para sa kaugalian, pagbado, pagtaram, pagyurak sa siwasyon na nagsisirbe bilang sarong plantilya para sa ekspektasyon sa sarong pansosyedad na grupo. An pag-ako sana sa sarong monokultura sa sarong sosyedad iyo pwede magtao nin peligro, kun sain garu sarong espesye sana an  mawawara sa paghampang sa pagbabago sa kapalibotan, huli ta sa kakulangan sa minaganang simbag sa pagbabago. Kaya sa militaryong kultura, an kusog-boot iyo pigbibilang na sarong tipikal na kaugalian para sa sarong indibidwal sagkod katundan, onra, asin loyalidad sa sosyedad, sagkod iyo pigbibilang man na simbag sa pagpapadagos nin dae pagkakaintindihan. Sa praktika nin relihiyon, an mga analogong karakter iyo mahihiling sa sarong sosyedad.

## Hilingon man

* Uusipon
* Tataramon
* Relihiyon

## Panluwas na takod

* Culture sa *Encyclopædia Britannica*
* ''Cultura: International Journal of Philosophy of Culture and Axiology'' 
* What Is Culture?

## Toltolan
Astronomiya

An **astronomiya** (Ingles: *astronomy*, gikan sa Griego: ἀστρονομία, na literal na nangangahulogan na siyensang nag-aadal sa mga ley kan mga bitoon) iyo an natural na siyensya na minaadal sa mga selestyal na bagay asin pangyayari. Ginagamit kaini an matematika, pisika, asin kimika tanganing ipaliwanag an ginikanan asin ebolusyon ninda. Kaiba sa mga bagay na pinagkakainteresan an mga planeta, bulan, bitoon, nebulae, galaksiya, asin kometa. Kabale sa mahalagang mga pangyayari an supernova radisyon, gamma ray burst, quasar, blazar, pulsar, asin cosmic microwave background radiation. Sa pankagabsan, pinag-aadalan kan astronomiya an gabos na hale sa luwas kan atmospera kan Kinaban. An kosmolohiya iyo sarong sanga kan astronomiya na minaadal kan uniberso sa kabilogan.

An astronomiya iyo saro sa pinakagurang na natural na siyensya. An suanoy na mga sibilisasyon na nakasurat sa uusipon iyo naggibo nin metodong mga komento sa langit kun banggi. Kaiba digdi an mga Babilonyo, Griyego, Indyano, Ehipto, Tsino, Maya, asin nagkapirang mga katutubong Amerikano. Kan nakaagi, kaiba sa astronomiya an mga disiplina na arog kan astrometriya, pagbiyaheng selestyal, naoobserbahang astronomiya, asin paggibo nin mga kalendaryo. Sa ngunyan, an propesyonal na astronomiya harus sinasabi na kaparehas kan astropisika.

An propesyonal na astronomiya nababanga sa obserbasyonal asin teoretikong mga sanga. An astronomiya kan obserbasyon nakasentro sa pagkaigwa nin impormasyon hale sa mga komento nin astronomikong mga bagay. Dangan inaanalisar an impormasyon na ini na ginagamit an pundamental na mga prinsipyo nin pisika. An astronomiya sa teoretikong mga bagay nakadirekta sa pag-uswag nin kompyuter o analitikal na mga modelo tanganing iladawan an astronomikong mga bagay asin pangyayari. An duwang lantad na ini minakomplemento sa kada saro. An teoretikong astronomiya naghihingoang ipaliwanag an obserbasyonal na mga resulta, sagkod an mga komentong ini iyo ginagamit tanganing patunayan an teoretikong mga resulta.

An astronomiya iyo saro sa pipira sanang mga siyensya na aktibo para sa mga baguhan. Ini urog na totoo para sa pagkadiskobre asin pag-obserbar sa temporaryong mga pangyayari. Nakatabang an mga baguhang astronomo sa dakol na mahalagang pagkadiskobre, arog kan paghanap nin bagong mga kometa.

## Mga panluwas na takod

* NASA/IPAC Extragalactic Database (NED) (NED-Distances)
* International Year of Astronomy 2009 
* Cosmic Journey: A History of Scientific Cosmology  gikan sa American Institute of Physics
* Southern Hemisphere Astronomy
* Celestia Motherlode Educational site for Astronomical journeys through space
* Kroto, Harry, Astrophysical Chemistry Lecture Series.
* Core books and Core journals in Astronomy
* A Journey with Fred Hoyle by Wickramasinghe, Chandra.
* Astronomy books from the History of Science Collection  at Linda Hall Library

## Toltolan
Botanika

An **botanika** (Ingles: *botany*), inaapod man na **biyolohiyang pangtanom** o **pitolohiya**, iyo an siyensya nin buhay kan tinanom sagkod iyo sanga kan biyolohiya. An **botaniko**, **siyentistang pangtanom**, o **pitolohiko** iyo an siyentistang espesyalista sa ladong ini. An terminong "botanika" iyo gikan sa suanoy na Griyegong taramon na  (*botanē*), boot-sabihon iyo "pastura", "herbal" "damo", o "fodder"; sagkod an  iyo gikan sa  (), "magbahog" o "magpastol".  

Sa tradisyon, an botanika iyo pigbabale man an pag-aadal sa fungi asin algae nin mga mikolohiko asin pikolohiko, kun sain an pag-aadal kan tolong grupo kaini nin mga organismo iyo natatada sa sakop nin interes kan International Botanical Congress. Sa ngunyan, an mga botaniko (sa istriktong paghiling) iyo minaadal nin harus 410,000 na espesye nin mga pangdagang espesye kun sain an pirang 391,000 na espesye iyo mga baskular na tinanom (kabale an harus 369,000 na mga espesye nin nagbuburak na tinanom), sagkod an harus 20,000 iyo brayopito.

## Hilingon man

* Biyolohiya
* Biyokimika
* Tinanom

## Toltolan
Inday Espina-Varona

Si **Ma. Salvacion Espina Varona**, na mas midbid sa apod na **Inday Espina-Varona**, sarong Pilipinang parapahayag. Nagi syang senior contributing editor asin parasurat para sa ABS-CBN Integrated News & Current Affairs.

## Karera
Pinunan ni Espina-Varona an saiyang karera bilang reporter sa *Visayan Times*, sarong lokal na pahayagan sa Syudad nin Bacolod. Nagin hepe sya nin mausisang pagbabarita sa *Manila Times*, pinanginutan nya an dakol na mga proyekto na nanggana nin mga premyo kabali an mga serye manungod sa mga Pilipinong kaakian na nagsapo nin tuberculosis asin mga kumpanya nin telekomunikasyon na pinasipara an mga reklamo nin sarong konsumidor. Kan 2007, ginanahan nya an pinakahalangakaw na premyo kan nasyon para sa mausisang pamamahayag.

Nagtrabaho man sya bilang kolumnista para sa *Manila Times*, asin nagin editor-in-chief kan *Philippines Graphic*, sarong semanahan na magasin, kun sain nagsurat sya manungod sa mga serye nyang nanggana nin Jaime V. Ongpin Awards for Excellence in Journalism (JVOAEJ). Pinanginutan nya kaidto an *Bayan Mo, iPatrol*, yunit nin netizen journalism kan ABS-CBN News puon 2010 sagkod 2013. Senior contributor man sya para sa UCANews, sarong internasyunal na Katolikong ahensya sa pagbabarita. Naglingkod man sya bilang nasyunal na direktor para sa Change.org, an pinakadakulang plataporma nin petisyon sa kinaban.

Dati syang Chairwoman kan National Union of the Journalists of the Philippines.

## Personal na buhay
Namundag sya sa Manila. Saro sya sa 11 aki ni Dr. Lourdes Llavore, sarong pedyatrista asin kan dating peryodista na si dipunto Rolando "Rolly" Espina, na nagadan kan Disyembre 28, 2017.

Kan 2016, sinuspinde kan Facebook an saiyang beripikadong account na mayo nin ano man na paliwanag. Sigun sa National Union of Journalists of the Philippines (NUJP), ginibo an pagsususpinde sa account ni Espina-Varona "at the behest of what are clearly enemies of the right to free expression and of a free press." Pigbalik man tulos sa dati an saiyang account.

Kontra sya kapwa ki Marcos asin ki Duterte.

Pinangganahan ni Espina-Varona an hilang na kanser.

## Pulitikal na mga pagprotesta
Itinugdas ni Espina-Varona, kaiba si Zerna Bernardo, Jean Enriquez asin Mae Paner, an *Babae Ako movement* (**#BabaeAko)** kan Mayo 20, 2018.

Saro sya sa mga convenor kan Movement Against Tyranny na ipigbungsod kan Agosto 28, 2017.

## Mga tultulan
Sublimasyon

An **sublimasyon** (Ingles: *sublimation*) iyo an pagbabago nin sarong substansya gikan sa istadong solido pasiring sa gas nin direkta, na iyo ngani dae minaagi sa likidong istado. An sublimasyon iyo sarong endotermikong proseso na nangyayari sa temperatura sagkod presyon sa irarom kan tripleng punto nin sarong substansya sa diyagramong pang-istado kaini, na iyo minapahiling sa pinakahababang presyon kun sain an substansya pwedeng magin sarong likido. An kabaliktadang proseso nin sublimasyon iyo an deposisyon o desublimasyon, kun sain an sarong substansya naliliwat nin direkta gikan sa gas pasiring sa solidong istado. 

An sublimasyon iyo nagagamit man bilang sarong henerikong termino para ipaliwanag an solido-pasiring-gas na pagbabago (sublimasyon) na pigsusundan nin sarong gas-pasiring-solido na pagbabago (deposisyon). Mientras an pagsangaw (baporisasyon) kan likido pasiring sa gas iyo nangyayari bilang ebaporasyon gikan sa ibabaw kan bagay kun sain ini yaon sa irarom kan punto nin pagkalakaga kan likido sagkod bilang pagkalakaga sa pormasyon nin mga bula sa interyor kan likido kun nangyayari ini sa punto nin pagkalakaga, sa kaso nin sublimasyon mayong arug kaining distinksyon huli ta an solido-pasiring-gas na pagbabago iyo nangyayari pirmi sa ibabaw kan sarong bagay.

Sa normal na presyon, an kadaklan na kompuwestong kimikal sagkod elemento iyo igwang tolong manlainlain na istado sa manlainlain na temperatura. Sa mga kasong ini, an transisyon gikan sa solido pasiring sa istadong gas iyo kaipohan nin tahaw na likidong istado. An presyon na nasambit iyo an *partidang presyon* kan substansya, bako an *kabilugang* (halimbawa bilang atmosperiko) presyon kan entirong sistema.  Kaya an gabos na solido na may tamang bapor na presyon sa sarong temperatura iyo harus pwedeng magsublima sa ere (halimbawa an yelo sa irarom nin 0&nbsp;°C). Sa nagkapirang mga substansya, arug kan karbon asin arseniko, an sublimasyon iyo mas pasil kaysa sa ebaporasyon gikan sa pagkatunaw huli ta an presyon kan saindang tripleng punto iyo halangkaw na maray sagkod masakit an mga ini makua bilang likido.

## Hilingon man
* Deposisyon
* Pagsangaw
* Materya

## Panluwas na takod
* 

## Toltolan
Movement Against Tyranny

An **Movement Against Tyranny**, o MAT, sarong paghiro sa Pilipinas na naghihinguang iprotesta an subuot mga akto nin tiraniya kan administrasyon ni Presidente Rodrigo Duterte. Ipigbungsod ini kan Agosto 28, 2017, sa Maryhill School of Theology sa Syudad nin Quezon pakatapos kan pan-gagadan sa 17-anyos na si Kian delos Santos. Pinoprotesta man kan grupo an mga pan-gagadan na may kinaaraman sa gyera kontra droga kan Pilipinas asin an mga atake sa mga organisasyon na panmidya.

An grupo sarong mahiwas na alyansa na kinabibilangan nin mga relihiyoso asin pulitikal na lider, mga paratulod nin karapatan pantawo, mga aktibista, mga akademiko, mga abogado, asin mga parapahayag. Kabali sa mga convenor kan grupo sina Rep. Antonio Tinio, dating senador na si Rene Saguisag, dating mga representante na sina Erin Tañada asin Neri Colmenares, Obispo Broderick Pabillo, sagkod Sister Mary John Mananza. Kabali man sa grupo an Tsanselor kan Unibersidad kan Pilipinas (UP) na si Michael Tan, asin an parapahayag na si Vergel Santos kan Center for Media Freedom and Responsibility.

Kabali man sa mga convenor an presenteng national chair kan Free Legal Assistance Group asin dating dekano nin batas na si Chel Diokno, Carol Araullo kan Bagong Alyansang Makabayan, an general secretary kan National Union of People's Lawyers na si Edre Olalia, mga propesor sa UP na sina Roland Simbulan sagkod Jukipli Wadi, an parapahayag na si Inday Espina-Varona, mga aktres na sina Mae Paner sagkod Audie Gemora, an secretary general kan Karapatan na si Cristina Palabay, asin si Edith Burgos, na ina kan nawawarang aktibista na si Jonas Burgos.

## Mga Tultulan
Uniberso

Sa astronomiya, an **uniberso** (Ingles: *universe*) iyo gabos pigbibilog nin espasyo sagkod oras kabale an mga planeta, mga bitoon, mga galaksiya, mga laog nin intergalaktikong kahiwasan, asin gabos na materya sagkod enerhiya. An parehas na termino kaini iyo binabalehan nin *cosmos* asin kalikasan.

Dakulaon ini kaya pigsusukol kan mga siyentista sa paagi nin bilyon-bilyong mga taong-liwanag na rayo an pagbiyahe kan liwanag sa laog nin sarong taon. An pinakaharayong distansiya na teoretikong posible na mahiling kan mga tao iyo isinasaladawan bilang nahihiling na uniberso. An mga obserbasyon iyo nagpapahiling na an uniberso iyo marikas na naghihiwas. An nahihiling parte kan uniberso iyo mga 93 bilyong taong-liwanag sa diyametro. An mga obserbasyong ini iyo nagheheras na an uniberso iyo isinasairarom sa parehong mga batas pisikal sagkod konstante sa bilog na lado asin uusipon kaini.

An kosmolohiya iyo an apud sa siyensya sa pag-aadal sa ginikanan, pag-uswag, sagkod kaluluwasa kan uniberso. An pinakapig-aakong modelong kosmolohikal nin paglataw asin amay na pag-uswag kan uniberso iyo an teoryang *[[Big Bang]]* na segun sa kosmolohiyang pisikal iyo nangyari kaidtong 13.798 ± 0.037 bilyong taong nakaagi. May pirang mga hipotesis na multiberso na nasasambit kan mga pisiko na an uniberso daa niyato iyo pupuwede saro mga yaong dakulong uniberso.

## Panluwas na takod

* NASA/IPAC Extragalactic Database (NED)
* NED-Distances
* ''This is why we will never know everything about our universe'' - *Forbes*, Mayo 2019.

## Toltolan
Mga tataramon na Makro-Tsibtsan

An **Makro-Tsibtsan** sarong pigsusuhestyon na paggugrupo kan mga tataramon nin mga pamilya kan Lenkano, Misumalpano, asin Tsibtsan paduman sa sarong saro sanang dakulang pilo (makropamilya).

## Uusipon
An mga tataramon na Lenkano asin Misumalpano kabali kadto sa sentro nin pamilyang Tsibtsan, alagad isinuway mantang naghahalat nin kadagdagan na kapusugan huli ta an pamilyang idto, nagin pusog na naitugdas. Nahanap ni Kaufman (1990) an pagkakakonekta sa Tsibtsan – Misumalpano na nakakumbinsi, kun dai pa man napapatotoohan, dawa na pigdududahan ini ni Campbell (1997). An pamilyang Xincano iniiba kadto sa Makro-Tsibtsan, alagad nakakapagsuda ini ngunyan.

Inapod ni Constenla (2005) an ipig-alok na pilo na "Lenmichí" (Lenkano – Misumalpano – Tsibtsan) asin nagtatao nin 85 set na nakakatakod na nagpapahiling kan regular na pagsurat kan tanog sa tolong pamilya. Pig-alok niya na an Tsokowano pwede man maitakod.

Nag-alok si Greenberg nin sarong halawigon na paglilihi nin Makro-Tsibtsan, saro na pinawarang bisa kan mga lingguwista na nagtotoklos sa mga pamilyang pinag-uurulayan. Kabali digdi an Yanomam, Purépecha, asin Cuitlatec sa kadagdagan sa Tsibtsan–Misumalpano–Xinca–Lenca. Ibinali ni Greenberg (1987) an Mga tataramon na Paezano sa Tsibtsan-Paezan stock na igwang Barbakoano, Tsibtsan, Tsokowano, Jirajarano, asin an nakasuway na Betoi, Kamsá (Sibundoy), Yaruro, Esmeraldeño, Mochica, Cunza, Itonama, asin Yurumanguí.

Sa automated computational analysis (ASJP 4) ninda Müller et al. (2013) nahiling man an leksikal na pagkakaarog sa tanga kan Tsibtsan asin Misumalpan. 
Arog pa man kaito, nin huli ta an analisis awtomatikong namukna, an paggugrupo pwedeng nin huli sa kapwa leksikal na pagsubli o pamana kan henetiko.

## Pagpapakarhay-utro

Pigpakarhay-utro ni Constenla (2005) an limang mga patanog asin kag-sarong mga katanog para sA Proto-Lenmitsiyano, na igwang mga minasunod na repleksya:

### Mga katanog

Igwa man nin mga seryo kan mga nasal na patanog.

### Mga patanog

## Mga toltolan

* Campbell, Lyle (1997). American Indian languages: the historical linguistics of Native America. Oxford: Oxford University Press. .
* 
* 
* Greenberg, Joseph H. (1987). *Language in the Americas*. Stanford, California: Stanford University Press.
* Kaufman, Terrence (1990). "Language History in South America: What we know and how to know more." In Doris L. Payne, ed. *Amazonian Linguistics*, pp.&nbsp;13–74. Austin: University of Texas Press.
Solohiya

An **solohiya** (Ingles: *zoology*, ) iyo an sanga kan biyolohiya na minaadal sa kahadean nin mga hayop, kabali na an istraktura, embrilohiya, ebolusyon, klasipikasyon, kaugalian, asin distribusyon kan gabos na hayop, parehas an nabubuhay sagkod nawara na, asin kun pano sinda nakikisaro sa saindang ekosistema. An termino iyo gikan sa Suanoy na Griyegong  ζῷον, *zōion*, i.e. "hayop" asin λόγος, *logos*, i.e. "kaaraman, adal".

## Hilingon man

* Botanika
* Taksonomiya
* Biyokimika

## Panluwas na takod

* Books on Zoology sa Project Gutenberg
* *[http://digitalcommons.unl.edu/onlinedictinvertzoology/ Online Dictionary of Invertebrate Zoology]*

## Toltolan
Taksonomiya

Sa biyolohiya, an **taksonomiya** (Ingles: *taxonomy*, gikan sa Suanoy na Griyegong taramon na τάξις *(taxis)* 'pagpakarhay', asin -νομία *(-nomia)* 'paagi') iyo an siyentipikong pag-aadal nin pagngaran, pagtao nin kahulugan, asin pagklasipika nin grupo kan mga biyolohikal na organismo base sa saindang pararehas na karakter.                                                                                                                                                                                                                                                 

An mga organismo iyo nagugrupo sa mga *taxa* (sararoan: *taxon*) asin an mga grupong ini iyo pigtatawan nin sarong taksonomikong rango; an mga grupo nin mga nasambit na rango iyo pwedeng masararo para makamokan nin mas inklusibong grupo nin mas halangkaw na rango, para dagos na makahimo nin sarong taksonomikong hirerkiya. An mga prinsipal na rango sa modernong paggamit iyo an dominyo, kahadean, phylum (an "dibisyon" iyo minsan ginagamit sa botanika bilang karibay kan phylum), klase, order, pamilya, asin espesye. An Suwekong botaniko na si Carl Linnaeus iyo an pigbibistong kagmokna kan presenteng sistema nin taksonomiya sa paghaman niya kan nakarangong sistema na "Taksonomiyang Linanyo" (*Linnaean taxonomy*). Ini iyo nagkakategorisa sa mga organismo asin nomenklaturang binomyal para sa pagngaran nin mga organismo.

Sa pag-uswag sa teorya, datos, asin analitikal na teknolohiya kan mga biyolohiyal na sistemitika, an sistemang Linanyo iyo naliwat pasiring sa sistema nin modernong biyolohikal na klasipikasyon para sa pagpapahiling nin mga ebolusyonaryong relasyon sa mga organismo, parehas sa nabubuhay asin nawara na.

## Panluwas na takod

* What is taxonomy? at the ''Natural History Museum London''
* Taxonomy at NCBI the *National Center for Biotechnology Information*
* Taxonomy at UniProt the *Universal Protein Resource*
* ITIS the *Integrated Taxonomic Information System*
* CETaF the *Consortium of European Taxonomic Facilities*
* Wikispecies *free species directory*
* Biological classification. 

## Toltolan
* 
* 
*
Grace Lynne Haynes

Si **Grace Lynne Haynes** sarong Amerikanong biswal na pintor kun sain an saiyang mga gibo nagbutwa na sa mga solo asin pan-grupong mga eksibisyon; magin sa mga publikasyon, kairiba an pirang mga panluwas sa takop kan The New Yorker.

## Edukasyon
Kan 2017, nag-gradwar si Haynes sa Art Center College of Disenyo na na igwa nin BFA. Si Haynes, sa presente, tinatapos an saiyang MFA sa Paadalan sa Mason Gross sa Arts.

## Karera sa arte

### Takop kan New Yorker.
Yaon an mga gibo ni Hayne an takop kan Aug 3-10, 2020 isyu kan The New Yorker. An bagong ladawan sa abolitionist Sojourner Truth, na ipininta para sa istorya kan takop kan The New Yorker, may titulong “Sojourner Truth, Founding Mother.” An pinta asin an *feature* sarong pagrumdom sa Katotohanan sa onra kan ika-100 na anibersaryo kan ratipikasyon kan ika-19 na amendment.

## Toltolan
Abigail de Andrade

Si **Abigail de Andrade** (1864-1890) sarong parapinta gikan sa Brazil. Nasambitan an ngaran ni Abigail de Andrade, na haros mayo sa mga libro sa historya nin arte, kan pintor asin historyador na si Theodorodo Braga (1872-1953), na ilinista an pirang pag - adal na ipinublikar manungod ki Abigail de Andrade sa librong *Artists Painters from Brazil*, kan 1942.

## Buhay asin karera

Si Andrade namundag sa Vassouras, sa probinsiya nin Rio de Janeiro. Nag - adal siya sa Liceu de Artes e Ofícios kan 1882, sarong taon pagkatapos mag-ako nin mga babayi an institusyon. Kabali sa mga maestro niya si Angelo Agostini asin Joaquim Jose Insley Pacheco. Si Andrade nagpipinta nin mga eksenang genere, buhay na elemento asin retrato.

Si Andrade nag-ayon sa Imperial Academy of Fine Arts kan 1884, na nanggana nin medalyang bulawan. An duwa sa saiyang mga ipininta, *O cesto de kupras* (basket na pang - saod) asin an *Um canto do meu ateliê*  (Sarong kanto kan sakong istudyo), inumaw kan mga kritiko sa arte. 

Si Andrade igwa nin duwang solong eksibisyon  kan 1886 sa Rio de Janeiro, sa Casa Vicita asin Cassa Costrejean.

## Personal na buhay
An relasyon ni Andrade sa saiyang maestra na si Angelo Agostini, na igwa nin agom, nagin rason nin iskandalo sa sosyedad kan Rio de Janeiro. An mag - agom naghali sa Brazil kan 1888 pasiring Paris, kaiba an saindang aking babayi na si Angelina Agostini (1888-1973), na nagin parapinta man. Si Andrade may ikaduwang aking lalaki ki Agostini, Angelo, na nagadan sa tuberkulosis pagkamundag. Nagadan si Andrade pakalihis nin sarong taon huli sa iyo man sa nasabing helang.

## Galeriya

Abigail de Andrade - Sem título, 1881.jpg|Dai tinitipon (1881).
Abigail de Andrade, Corcovado.jpg|Abigail de Andrade, Corcovado
Abigail de Andrade - O cesto de compras, 1884.jpg|Si Abigail de Andrade - Oesto de kompas, 1884
Abigail_de_Andrade,_1889,_Zeit_für_Brot.jpg|An sarong hora may pão (an oras nin tinapay), (1889)


## Mga Referensiya
Mikrobiyolohiya

An **mikrobiyolohiya** (Ingles: *microbiology*, gikan sa Griyegong , *mīkros*, "sadit"; , *bios*, "buhay"; asin , *-logia*) iyo an pag-aadal nin mga mikroorganismo, itong mga uniselular (sarong selula), multiselular (kolonya nin selula), o aselular (mayo nin selula). An mikrobiyolohiya iyo minasakop sa nagkapirang mga sub-disiplina kabali an birolohiya, bakteryolohiya, prostitolohiya, mikolohiya, immunolohiya, asin parasitolohiya.                                                                                                                                                                                                                                 

An mga eukaryotikong mikroorganismo iyo igwa nin hasta-membranong mga organelo asin kabali digdi an mga fungi asin protista, kun sain an mga prokaryotikong organismo—gabos iyo mga mikroorganismo—kumbensyunal na pigkaklasipika na mayo nin hasta-membranong mga organelo kun sain kabali an bakterya asin arkeya. An mga mikrobiyolohista iyo tradisyunal na nakadepende sa kultura, pag-ati, asin mikroskopya. Alagad, mas hababa sa 1% kan mikroorganismo na yaon sa ordinaryong kapalibotan an pwedeng makultura sa isolasyon gamit an presenteng paagi. An mga mikrobiyolohista iyo harus nakadepende sa molekular na biyolohiyang kagamitan arug kan sekwensyang DNA base sa identipikasyon, halimbawa an sekwensyang 16S rRNA na ginagamit sa pag-identipika nin mga bakterya.

An mga birus iyo dae sa gabos na oras pigkaklasipika bilang organismo, huli ta sinda iyo pigkokonsidera na masyadong simpleng mikroorganismo o masyadong komplikadong molekula. An mga prion, iyo dae pigkonsidera bilang mikroorganismo, asin iyo pig-imbestigahan kan mga birolohiko, alagad, habang an klinikal na epekto na gikan sainda iyo orihinal na pigtubudang huli sa kronikong impeksyon nin birus, nadiskobre an nakakaimpeksyong protina.

An pagkabuhay nin mga mikroorganismo iyo nahulaan pirang siglo na bago sinda enot na naobserbahan, halimbawa an mga Haino sa Indya asin ni Marcus Terentius Varro kan suanoy na Roma. An pinakaenot na nairekord na obserbasyong mikroskopo iyo an nagpuprutas na lawas nin mga amag ni Robert Hooke kan 1666, pero an Heswitang padi na si Athanasius Kircher siguro an pinakaenot na nakahiling sa mga mikrobyo na saiyang nasambit sa pag-obserba nin gasta asin metryal na putrid kan 1658. Si Antonie van Leeuwenhoek an pigkokonsidera na ama kan mikrobiyolohiya huli ta siya nag-obserbar asin nag-eksperimento sa mga mikroorganismo kan dekada 1670s, gamit an mga simpleng mikroskopo na saiyang sadiring disenyo. An siyentipikong mikrobiyolohiya iyo nahaman kan ika-19 na siglo sa paagi kan gibo ni Louis Pasteur sagkod sa medikal na mikrobiyolohiya ni Robert Koch.

## Panluwas na takod
*
* nature.com Latest Research, reviews and news on microbiology
*Microbes.info
*Microbiology sa *In Our Time* kan BBC
*Immunology, Bacteriology, Virology, Parasitology, Mycology and Infectious Disease
*Annual Review of Microbiology

## Toltolan
Bakteryoterapiya

An **bakteryoterapiya** iyo an makatuyohan na paggamit nin bakterya o an saindang mga produkto sa pagbulong sa sarong hilang. Kaiba sa mga porma nin bakterya iyo an paggamit nin mga probiotiko, mikroorganismo na nagtatao nin mga pakinabang sa salud kun kinokonsumo; mga fecal matter transplant o (FMT) / intestinal microbiota transplant (IMT), an pagbalyo nin mga mikroorganismong hali sa fecal matter nin mga nagdonar na may marhay na salud sa mga pasyente ma-ako kaini tanganing ibalik an mikrobiota; o mga sinobiotiko na pinagsasaro an mga probiotiko, dai natutunaw na mga sangkap na nagpapalakop kan pag-uswag nin kapakipakinabang na mga mikroorganismo, asin mga probiotiko. Sa mga siring na paaging ini, an mikrobiota sa bituka, an komunidad nin 300-500 mikroorganismong espesyo na nakapirmi sa digestive tract kan mga hayop na nagtatabang sa pagtunaw, sarayan nin enerhiya, nagagamitt na immunidad, asin pagprotehir tumang sa mga nagtatao nin helang, na may paborableng mga epekto.

## Hilingon pa lalo

* Bioremediation
* Biograsyon
* Pagigin biodera nin Microbia

## Mga toltolan
Lindsay Lohan

Si **Lindsay Dee Lohan** (; namundag Hulyo 2, 1986) sarong Amerikanong aktres, parakanta, parasurat-kanta, entrepreneur, asin personalidad sa telebisyon. Namundag asin nagdakula sa Nweba York, si Lohan nagin saro sa modelo kan Ford Models sa edad na tolo. Siya nagluluwas na regular sa sarong soap opera sa telebisyon sa *[[Another World (TV series)|Another World]]* kan edad 10, asin siya nagpoon magsikat nanggad na kan makalaog siya sa pelikulang *[[The Parent Trap (1998 film)|The Parent Trap]]* (1998), sarong pelikula kan Walt Disney. Su marhay na eksito kaining pelikula nagin dalan sa pagluwas niya sa mga pelikulang pantelebisyon na mga  minasunod: *[[Life-Size]]* (2000) asin *[[Get a Clue]]* (2002). Dangan siya naimbwelto sa mga big-screen productions na *[[Freaky Friday (2003 na pelikula)|Freaky Friday]]* (2003) asin *[[Confessions of a Teenage Drama Queen]]* (2004).

An mga paghingowa niya kan aki pa siya nagdulot ki Lohan nin childhood stardom, manta idtong pelikulang *[[Mean Girls]]* (2004) nagpatotoo na gayo kan saiyang status bilang teen idol. Pagpapel niya sa ** (2005), si Lohan nagin mainit na piguurulayan sa media gibo kan dinapoan siya nin serye nin mga personal na problemang personal asin legal, asin nakadugang pa an mga pagkakonkon niya sa mga pasilidad nin rehabilatasyon  gibo kan problema niyA sa droga. Dara kaini, naapektohan na gayo an saiyang karera, nakalihis mga oportunidad sa pagpapel sa mga pelikula. Dangan kaidto nagluwas siya sa magkapirang mga pelikula kabali na diyan  an *[[A Prairie Home Companion (film)|A Prairie Home Companion]]* (2006), ''Just My Luck'' (2006), *[[Bobby (2006 film)|Bobby]]* (2006), and *[[Chapter 27]]* (2007). Kan mga taon 2010, nagluwas siya sa magkapira pang pelikula na an mga matanog iyo an *[[Machete (2010 film)|Machete]]* (2010), *[[Liz & Dick]]* (2012), asin *[[The Canyons (film)|The Canyons]]* (2013). 

Si Lohan nagluwas man sa mga pasaling telebisyon, kabali diyan an docu-series na *[[Lindsay (TV series)|Lindsay]]* (2014), an British comedy series *[[Sick Note (TV series)|Sick Note]]* (2018), an MTV reality show *[[Lindsay Lohan's Beach Club]]* (2019), asin an musical competition show *[[The Masked Singer (Australian TV series)|The Masked Singer Australia]]* (2019-presente). Siya man nagdebut duman sa London West End production of *[[Speed-the-Plow]]* (2014–2015).

Si Lohan naglataw na husto sa industriya nin musika sa lindong kan Casablanca Records, na nakapaluwas nin duwang studio album, an platinum-sertipikadong  *[[Speak (Lindsay Lohan album)|Speak]]* (2004) asin an bulawan-sertipikadong *[[A Little More Personal (Raw)]]* (2005). Si Lohan nagbuntog man sa fashion, pino'nan an sadiring linya tituladong *[[6126 (clothing line)|6126]]* asin madali nagin advisor artistiko para ki Emmanuel Ungaro kan 2009. Poon kan 2016, siya nagbukas nin magkapirang nightclub asin mga resort sa Gresya.

## Toltolan
Asidong amino

An mga **asidong amino** (Ingles: *amino acid*) iyo mga organikong kompuwesto na igwang amino (–NH2) asin carboxyl (–COOH) na minagang grupo, kabali an gilid na kadenang (grupong R) ispesipiko sa kada asidong amino. An mga susing elemento kan sarong asidong amino iyo an karbon (C), hidroheno (H), oksiheno (H), asin nitroheno (N), alagad an ibang elemento iyo mahihiling sa gilid na kadena kan mga pirang asidong amino. 

Harus 500 kan mga natural na asidong amino an bistado na kan 1983 (alagad 20 sana an yaon sa henetikong kodigo) sagkod pwedeng maklasipika sa nagkapirang mga paagi. Pwede sinda maklasipika segun sa panlaog na istraktural na minagang grupo na lokasyon bilang alpha- (α-), beta- (β-), gamma- (γ-) o delta- (δ-) na asidong amino; an ibang kategorya iyo relatibo sa polaridad, lebel nin pH, asin klase kan gilid na kadenang grupo (alipatiko, asikliko, aromatiko, na igwang hydroxyl o asupre, asin iba pa). Sa porma kan protina, an tada kan asidong amino an minaporma sa ikaduwang pinakadakulang komposisyon (tubig an pinakadakula) kan masel nin tawo asin iba pang tisyu. Lagpas sa saindang ganap bilang tada sa protina, an mga asidong amino iyo nagpapartisipar sa nagkapirang mga proseso arug kan transportasyong neurotransmitter asin biyosintesis.

Sa biyokimika, an mga asidong amino na igwang aminong grupo na nakatakod sa (alpha-) karbong atomo sunod sa carboxyl grupo iyo may partikular na importansya. Bistado sinda bilang **2-**, **alpha-**, o **α-asidong amino** (harus henerikong pormula na H2NCHRCOOH, kun sain an R iyo sarong organikong substituente na bisto bilang sarong "gilid na kadena"); kun sain harus ginagamit an terminong "amino acid" para sa mga ini. Kabali sainda an 22 na protinohenikong ("naghahaman-protina") asidong amino, na iyo nagsasalak sa mga peptidong kadena ("polypeptides") ngarig makaporma nin manlainlain na protina. An mga ini iyo gabos L-stereoisomers ("walahang" mga isomero), alagad an pirang mga D-asidong amino ("toohan") iyo nagyayari sa mga *bacterial envelopes*, arug kan neuromodulator (D-serine), sagkod sa ibang mga antibiyotiko.

## Panluwas na takod
* 

## Toltolan
Entalpiya

An **entalpiya** (Ingles: *enthalpy*) iyo sarong karakter nin sistemang termodinamiko, na may kahulugan na kabilugan kan panlaog na enerhiya kan sistema asin produkto kan presyon asin bolyum kaini, *H* = *U* + *pV*. Ini iyo sarong magayon na istadong karakter na istandardong ginagamit sa nagkapirang mga pagsukol sa kimikal, biyolohikal, asin pisikal na sistema sa saorng pirmihang presyon. 

An presyon-bolyum na termino iyo nagpapahiling kan kinakaipong gibo para mahaman an mga pisikal na dimensyon kan sistema, halimbawa sa paggamit saiya sa paghiro kan saiyang kapalibotan. Bilang sarong istadong karakter, an entalpiya nakadepende sana sa huring kumpigurasyon kan panlaog na enerhiya, presyon, asin bolyum, bako sa dalan na inaagihan para maguno ini.

An yunit nin pagsukol para sa entalpiya sa Internasyunal na Sistema kan mga Yunit (SI) iyo an joule. An iba pang historikal na magiang yunit na ginagamit pa nanggad iyo kabali an Britanikong termal na yunit (BTU) asin an kalori (*calorie*).

## Mga panluwas na takod
* Enthalpy – Eric Weisstein's World of Physics
* Enthalpy – Georgia State University
* Enthalpy example calculations – Texas A&M University Chemistry Department

## Toltolan
WikiForHumanRights Challenge

## <big>Maogmang pag-abot sa  '''#WikiForHumanRights''' challenge para sa  "Karapatan sa marhay na kapalibotan"! Parte ini kan mas dakula pang #WikiForHumanRights campaign.</big>
:* **Ano:**  Saro ining pampublikong agyat na maghaman o magpakarhay nin mga artikulo katakod kan mga karapatan pantawo, orog idtong mga urulay manungod o katakod kan karapatan para sa marhay na kapalibotan. An mga manggagana magkakaigwa nin sadit na papremyo para sa saindang pag-ayon. An agyat na ini hinaman bilang parte kan  *#WikiForHumanRights* campaign na mapuon sa Abril 15 dangan matapos sa Mayo 15, 2021 sa kolaborasyon kan Human Rights Office (OHCHR)* asin *UN Environmental Program*.*

:* **Nuarin:** Madurar ini magpuon 00:01 kan 15 Abril hasta 23:59 kan 31 Mayo 2021.

:* **Pano:** Mapakarhay kamo nin mga artikulo asin magana kamo nin puntos base sa sarong sistema nin pagpuntos: magkakaigwa kamo nin puntos mantang mas pigpapakarhay an sarong artikulo, asin an katuyojan iyo an makakua nin mas gulping puntos apwera pa kan mismong pagtabang sa kampanya.

:* **Isay:**  Dawa si isay makakatabang sa ano man lenggwahe sa pakikisumaro sa pagsurat o pagsalin kan mga artikulo na katakod kan karapatan pantawo asin an karapatan para sa marhay na kapalibotan.

## <big>Partisipasyon sa pankinaban na kampanya</big>
Magpasiring igdiː  tangani na maitala an saindong mga ngaran-paragamit sa internasyunal na kampanya kan WikiForHumanRights Challenge.
Pagbabagong pisikal

An mga **pagbabagong pisikal** (Ingles: *physical change***)** iyo an pagbabago na nakakaapekto sa porma nin sarong kimikal na substansya, pero bako sa kimikal na komposisyon kaini. An mga pagbabagong pisikal iyo nagagamit sa pagsuway nin mga salak pasiring sa mga kompuwestong komposisyon ninda, pero harus dae pwede magagamit sa pagsuway nin mga kompuwesto pasiring sa mga elementong kimikal o sa mas simpleng kompuwesto. 

An mga pagbabagong pisikal iyo nangyayari kapag an bagay o substansya iyo napasairarom sa pagbabagong dae nagbabago nin saiyang kimikal na komposisyon. Ini iyo kabaliktadan kan konsepto nin pagbabagong kimikal kun sain an komposisyon kan substansya iyo naliliwat. Sa heneral, an pagbabagong pisikal iyo naibabalik liwat gamit an pisikal na paagi. Halimbawa, an asin na natunaw sa tubig iyo maibabalik liwat kun papasangawon an tubig.

## Mga katakod na karakter
An pagbabagong pisikal iyo katakod kan pagbabago sa pisikal na karakter. Halimbawa kan mga pisikal na karakter iyo an pagkatunaw, transisyon pasiring sa gas, pagbabago nin kusog, pagbabago nin durabilidad, pagbabago sa kristal na porma, pagbabago sa tekstura, hugis, sukol, kulay, bolyum, asin densidad. Sarong halimbawa man iyo an proseso kan pagtemperar nin "steel" para makahimo nin tarom sa kutsilyo.

Nagkapirang pagbabagong pisikal man an nagliliwat kan posisyon nin mga atomo para makaporma nin mga kristal. Pirang mga pagbabagong kimikal an dae naibabalik liwat, asin nagkapirang mga pagbabagong pisikal an naibabalik liwat, pero an rebersibilidad iyo dae siguradong kriterya para sa klasipikasyong ini. Alagad an mga pagbabagong kimikal iyo mabibistado sa mga indikasyong arug kan parong, pagbabago sa kulay, o pagluwas nin gas, pwede man na hale an mga indikasyong ini sa pagbabagong pisikal.

## Mga pagbabago sa istado nin materya

## Hilingon man

* Pagbabagong kimikal
*Reaksyong kimikal
* Pagsangaw

## Toltolan
Fatima Baquiran

Si **Fatima Antonio Baquiran** (namundag kan Marso 8, 1971)  sarong pintor na Pilipino na midbid sa saiyang mga floral still life na naggagamit nin kadakol na mga kolor na may impastoed na may Impressionist finish.  

## Amay na buhay
Namundag sa pamilya nin mga artista, si Baquiran aking babae kan mga bantog na pintor na Pilipino na si Angelito Antonio asin Norma Belleza asin tugang na babae kan pintor na si Emil Antonio asin kan midbid na kontemporanyong artista na si Marcel Antonio .  Siya sarong estudyante sa Fine Arts na nag-aadal sa Interior Design sa Unibersidad kan Santo Tomas  alagad kan huri nagbalyo sa Painting, na nagtogdok nin sarong bilog na panahon na karera sa huring larangan pagkatapos kan saiyang paggradwar. 

## Mga gibo
Kadaklan sa mga obra ni Baquiran mga still life, partikularmenteng nagtatampok nin sarong bouquet nin burak sa sarong garapon o plorera na ibinugtak sa sarong lamesa na nakataid nin manlaen-laen na elemento arog kan mga lamesa, mga bintana, asin mga habol. Sa sarong interbyu, sinabi niya na an obsesyon na ini na-inspirar kan berdeng thumb kan saiyang ina. 

An estilo nin pagpinta ni Baquiran ilinadawan bilang sarong krus sa pag-ultanan kan nagkapirang aspeto kan saiyang paboritong mga artistang Europeo na si Claude Monet asin Rembrandt .  An saiyang mga burak asin mga bagay piggigibo nin mga buhay na buhay na pigmento na pinangenotan kan saiyang pambihirang pinaghalo nin mga mainit asin malipot. Si Baquiran, bakong arog kan ibang mga artistang Pilipino na naggagamit kan impasto impressionistic technique, kadaklan nagtatrabaho sa mga pinturang acrylic tanganing makaprodusir kan saiyang mga piyesa. 

### Mga piniling serye asin indibidwal na mga obra

* Sarong serye nin Jar of Flowers (acrylic sa canvas)
* Sarong serye nin Jar of Flower (lana sa canvas)
* Serye nin Still Life (acrylic sa canvas)
* Basket of Flowers series (acrylic sa canvas)
* Serye nin Burak (acrylic sa canvas)
* Sarong serye nin Jar of Roses (acrylic sa canvas)
* *Lamesa sa Sentro*
* *Mga Burak asin Pakwan*
* *Kaldero asin Sarong Baso nin Burak*
* Serye nin Manlaen-laen na Prutas
* *Kahel*
* *Guabas*
* *Mga Halong Burak sa Sarong Berdeng Basket*
* *Lady Orchid*

## Mga Eksibit
Si Baquiran nag-eksibit sa kadakol na mga galeriya, mga eksibisyon nin grupo, asin mga kampanya sa:

* Art Circle Gallery
* Philippine Tuberculosis Society, Inc. – Christmas Seals Exhibit, 2013
* Artspace, Glorietta – “Sarong Pag-iribahan kan Nagkakalaen na Pananaw gikan sa Anom na Pilipino na Artista”
* E-Gallery sa The Shops, Serendra, The Fort, Taguig – “Mga Echo”

## Hilingon man

* Angelito Antonio
* Norma Belleza
* Marcel Antonio

## Mga Toltolan
Virginia Ty-Navarro

Si **Virginia Ty-Navarro** (namungad kan 5 Hulyo 1924)  sarong Pilipinang artisa-iskultor, bantog sa bilog na nasyon para sa saiyang lilok kan Estatwa kan Our Lady Queen of Peace na saiya man nahaman dise-sais na bulan sa pondo na 12 milyon na pesos. An lilok inapod man na Our Lady of EDSA Shrine asin makukua sa Ortigas. Si Ty-Navarro nagkua nin kurso nin Fine Arts sa Unibersidad kan Santo Tomas kun sain nag-adal sya sa irarom kan giya kan Nasyunal na Artistang si Carlos "Botong" Francisco  asin Nasyunal na Artistang si Victorio C. Edades kan okupasyon kan mga Hapons sa Filipinas.

Naagom nya man an sarong kapwa-artista na si Jerry Elizarde Navarro.

Si Ty-Navarro nagtatrabaho sa mga metal na iskultura,  halimbawa mga bronse. Nagsusunod man sya sa sarong modernong estilo nin arte.  Pira sa saiyang mga gibo nakalantad sa National Museum of Fine Arts.

## Mga palabas asin gibo

* Women in Art 2008 - Oil Painting and Metal Sculpture

## Toltolan

## Panluwas na mga link
* Jerry Elizalde Navarro
*"Nude Torso" and "Tantrum" metal sculptures
*Women In Art (Philippines)
Pagbabagong kimikal

An mga **pagbabagong kimikal** (Ingles: *chemical change*) iyo nangyayari kun an sarong substansya minasalak sa iba para makahaman nin bagong substansya, na inaapod na kimikal na sintesis o dekomposisyong kimikal sa duwa o mas dakul pang mga manlainlain na substansya. An mga prosesong ini iyo inaapod na reaksyong kimikal asin, sa heneral, iyo dae na maibabalik liwat. 

An nagkapirang mga reaksyon iyo minaluwas nin init asin iyo inaapod na reaksyong eksotermiko, sagkod an iba man nangangaipo nin init para mapunan an reaksyon na iyo inaapod na reaksyong endotermiko. An pag-intindi sa pagbabagong kimikal iyo sarong mayor na parte kan siyensya nin kimika.

Kapag an reaksong kimikal iyo nangyari, an mga atomo iyo naliliwat an posisyon asin an reaksyon iyo iniibahan nin pagbabagong enerhiya habang an bagong produkto iyo namomokna. Sarong halimbawa kan sarong pagbabagong kimikal iyo an reaksyon sa tahaw nin sodyo asin tubig para mahimo an sodyum hidroksido asin hidroheno. Dakulon na maray na enerhiya an nailuluwas huli sa pagkasulo kan hidrohenong gas sa ere. Ini iyo sarong halimbawa nin sarong pagbabagong kimikal huli ta an mga katapusang produkto iyo kimikal na lain gikan sa mga substansya bago an reaksyong kimikal.

## Mga ebidensya nin pagbabagong kimikal

An mga minasunod iyo pigkokonsidera na indikasyon na igwang nangyari na pagbabagong kimikal.
* Pagbabago sa parong
* Pagbabago nin kulay (halimbawa, gikan sa mala-pirak pasiring sa pulang-kayumanggi kapag an bakal pigtakla).
* Pagbabago sa temperatura o enerhiya, arug kan paghimo (eksotermiko) o pagkawara (endotermiko) nin init.
* Pagbabago nin komposisyon, halimbawa an pagkasulo kan papel pasiring sa abo.
* May liwanag asin/o init na naitao
* Pormasyon nin mga gas, harus garu mga bula sa likido.
* Pormasyon nin mga presipitato (dae natutunaw na mga partikulo).
* An pagkalapa nin organikong materya (halimbawa, pagpanos nin kakanon).
* Masakit an pagbabago o imposible na maibalik liwat.

## Hilingon man

* Reaksyong kimikal
* Pagbabagong pisikal
* Materya
Enerhiyang solar

An **enerhiyang solar** o **enerhiya kan saldang** (Ingles: *solar energy*) iyo an liwanag asin init gikan sa Saldang na naguguno gamit an mga teknolohiyang arug kan pagpapainit gamit an saldang, potoboltayiko, termal na enerhiyang solar, arkitekturang solar, planta nin kuryente gamit an tinunaw na asin, asin artipisyal na potosintesis.

Ini iyo sarong esensyal na gunuan nin naliliwat na enerhiya, asin an teknolohiya kaini iyo pigkakaraktisa bilang pasibong solar o aktibong solar depende sa pano ini naguno asin pagpalakop kan enerhiyang solar o pagliwat saiya sa kuryenteng solar. An mga teknik kan aktibong solar iyo kabali an paggamit kan sistemang potoboltaiko, konsentradong kuryenteng solar, asin pagpapainit nin tubig gamit an saldang para makaguno nin enerhiya. An teknik kan pasibong solar iyo kabali an pagposisyon kan sarong edipisyo sa Saldang, pagpili nin mga materyales na may paborableng termal na gabat o karakter na nagpapawarak nin liwanag, sagkod pagdisenyo nin espasyo na natural na nag-iikot sa ere.

An dakulang kakusogan kan enerhiyang solar na yayaon iyo naghihimo saiya bilang sarong magayon na gunuan nin elektrisidad. An United Nations Development Programme sa 2000 World Energy Assessment kaini iyo naaraman na an taunang potensyal kan enerhiyang solar iyo 1,575–49,837 exajoules (EJ). Ini iyo pirang beses mas dakula sa kabilugang pankinabang konsumo nin enerhiya na iyo 559.8&nbsp;EJ kaidtong 2012.

## Hilingon man

* Enerhiyang heotermal
* Enerhiyang nukleyar
* Init

## Toltolan