Mga diyalektong Hapon

An  kan tataramon na Hapon nahuhulog sa duwang panginot na clade, Subangan (kaiba an modernong kapitolyo na Tokyo) asin Sulnopan (kaiba an daan na kapitolyo na Kyoto), na an mga diyalekto kan Kyushu asin Isla nin Hachijō parateng pigbibisto bilang mga dugang na sanga, an huri tibaad iyo an pinakamagkakalain sa gabos.  An mga tataramon na Ryukyuan kan Prepektura nin Okinawa asin an mga isla sa habagatan kan Prepektura nin Kagoshima minabilog nin suway na sanga kan pamilyang Hapon, asin **bakong** mga diyalektong Hapon, dawa kun minsan inaapod na arog kaiyan.

An kamugtakan kan Hapon na may kadakol na isla asin kabukidan iyo an pinakamarahay na kamugtakan para sa pagpatalubo nin kadakol na diyalekto.

## Uusipon
An mga rehiyonal na baryant kan Hapon nakumpirma poon pa kan panahon nin Daan na Hapon. An *[[Man'yōshū]]*, an pinakagurang na eksistidong koleksyon nin rawitdawit na Hapon, kabali an mga rawitdawit na isinurat sa mga diyalekto kan kapitolyo na (Nara) asin subangan na Hapon, alagad an ibang diyalekto dai naitala. An paratipon kabali an *azuma uta* ("mga awit sa subangan") na nagpapahiling na an mga ugali kan subangan na diyalekto lain sa sulnopan na diyalekto kan Nara. Bakong malinaw kun an kabisera kan Nara nag-aako kan ideya nin sarong panusugan na diyalekto, alagad, igwa sinda nin pakasabot kun arin na diyalekto an dapat na ibilang na panusugan, an diyalekto kan kapitolyo.

An mga nakarekord na tampok kan mga diyalekto sa subangan bihirang minana kan mga modernong diyalekto, apwera sa nagkapirang mga puro nin tataramon arog kan Puro nin Hachijo. Kan panahon nim Amay na Tahaw na Hapon, igwa sana nin mga bakong malinaw na rekord arog kan "mga rural na diyalekto mga krudo". Alagad, poon kan panahon nin Huring Tahaw na Hapon, an mga tampok kan mga rehiyonal na diyalekto naitala na sa nagkapirang libro, halimbawa *[[Arte da Lingoa de Iapam]]*, asin an mga naitalang tampok medyo kapareho kan mga modernong diyalekto. Sa mga obrang ini, na isinurat kan mga misyonerong Kristiyano sa Hapon, ibinibilang ninda an tunay na kolokyal na Hapon na iyo an ginagamit kan mga noble sa palasyo sa Kyōto. An iba pang mga indikasyon para sa diyalektong Kyōto na dapat konsideraron na panusugan na diyalekto kan panahon na idto iyo an mga glosaryo kan mga lokal na diyalekto na naglilista kan katumbas na Kyōto para sa mga lokal na ekspresyon.

An pagkakaiba-iba kan mga diyalektong Hapon nagtalubo na marhay sa panahon kan Amay na Modernong Hapon (panahon nin Edo) nin huli ta kadakol na mga pyudal na kagurangnan an naglimitar sa paghiro kan mga tawo pasiring asin hale sa ibang mga fief. An nagkapirang mga isoglosa minaoyon sa mga lumang linderos kan *[[Han system|han]]*, urog na sa Tohoku asin Kyushu. Dawa siring, dawa ngani an kabisera pulitikal ibinalyo sa Edo (i.e. Tōkyō) an estado kan diyalektong Kyōto dai tulos nahuma nin huli ta ini pa man giraray an sentro kultural asin ekonomiko na nagdodominar sa Hapon. An dominasyon na ini nagluya mantang an Edo nagpoon na mag-assert nin mas dakulang pwersa sa politika asin ekonomiya asin naggibo nin mga pamumuhunan sa pag-uswag kan kultura kaini. Sa katapusan kan ika-18 siglo an Hapon na pigtataram sa Edo pighihiling na pamantayan nin huli ta an gabos na glosaryo gikan sa panahon na ini naggagamit kan diyalektong Edo para sa mga lokal na ekspresyon.

Kan panahon nin Meiji an diyalektong Tōkyō nag-aasumir kan papel kan sarong panusugan na diyalekto na ginagamit sa pag-ultanan kan manlain-lain na rehiyon tanganing makipag-ulay sa lambang saro. An gobyerno kan Meiji nagbugtak nin mga polisiya tanganing ipalakop an konsepto nin . Saro sa mga mayor na katuyuhan iyo an magin kapantay kan kinaban sa sulnupan asin an pagsararo kan tataramon sarong parte tanganing makamtan ini. Para sa *hyōjun-go* an pagtaram kan mga nasa tahaw na klaseng Tōkyō nagserbing modelo. An Ministri kan Edukasyon kan panahon na ini naggibo nin mga librong pan-adal sa bagong pamantayan na tataramon asin nagpatalubo nin sarong inferiority complex sa isip kan mga nagtataram sa mga diyalekto apwera sa diyalektong Tōkyō. An sarong halimbawa iyo an sarong estudyante na napiritan na magsulot nin "dialect tag" sa liog. Poon kan mga taon 1940 sagkod 1960, an panahon kan nasyunalismong Shōwa asin an milagro ekonomiko pagkatapos kan gubat, an pagtulod para sa pagribay kan rehiyonal na mga klase na may Panusugan na Hapon nakaabot sa pinakahalangkaw na punto kaini.

Pakalihis kan Ikaduwang Gubat Pankinaban, an konsepto kan  pig-introdusir, na naiiba sa konsepto kan panusugan na tataramon sagkod na ini nakaulakit na gayo kan panusugan na tataramon alagad igwa ining mga karakteristiko nin diyalekto. Sa bilog na Hapon, an 'komun na tataramon' na produktibong ginagamit sa aroaldaw na pagtaram pwedeng magkaiba-iba sa lambang rehiyon alagad ini magkakasundo pa man giraray.

Ngunyan an Panusugan na Hapon naglakop na sa bilog na nasyon, asin an mga tradisyonal na rehiyonal na klase nagluluya huli sa edukasyon, telebisyon, pagpahiwas kan trapiko, konsentrasyon sa syudad, asin iba pa, sa sarong proseso na inaapod na dialect levelling. Alagad, an mga rehiyonal na klase dai pa lubos na naribayan kan Panusugan na Hapon. An paglakop kan Panusugan na Hapon nangangaboot-sabihon na an mga rehiyonal na klase ngunyan pigpapahalagahan bilang "nostalhiko", "nakakapaogma sa puso" asin mga tanda nin "mahalagang lokal na identidad", asin kadakol na mga parataram nin mga rehiyonal na diyalekto an luway-luway na nalampasan an saindang pagmati nin pagigin hababa manungod sa saindang natural na paagi nin pagtaram. An pakikipag-olay sa pag-ultanan kan mga rehiyonal na klase asin Panusugan na Hapon naggigibo nin mga bagong rehiyonal na porma nin pagtaram sa mga hubenes, arog kan Okinawa na Hapon.

## Pagkakasinabutan
Sa mga termino kan mutual intelligibility, sarong surbey kan 1967 an nakua na an apat na pinakadai masabutan na mga diyalekto (dai kabali an mga tataramon na Ryūkyūano asin mga diyalektong Tohoku) sa mga estudyante gikan sa Mas dakulang Tokyo iyo an diyalektong Kiso (sa hararom na kabukidan kan Prepekturang Nagano), an diyalektong Himi (sa Prepekturang Toyama), an diyalektong Kagoshima asin an diyalektong Maniwa (sa kabukidan kan Prepekturang Okayama). An surbey nakasusog sa mga rekording na 12- sagkod 20- segundo an laba, na may 135 sagkod 244 na ponema, na 42 na estudyante an nagdangog asin itrinadusir nin tataramon-por-tataramon. An mga paradangog gabos mga estudyante kan Unibersidad nin Keio na nagdakula sa rehiyon kan Kanto.

## Klasipikasyon

Igwa nin nagkapirang pankagabsan na kaparehong paagi sa pagklasipikar kan mga diyalektong Hapon. An Misao Tōjō pigklasipikar an mga diyalektong kontinente kan Hapon sa tolong grupo: mga diyalektong Subangan, Sulnopan asin Kyūshū. Si Mitsuo Okumura pigklasipikar an mga diyalektong Kyushu bilang sarong pang-irarom na klase kan Sulnopan na Hapon. An mga teoryang ini mayormenteng nakasusog sa mga pagkakaiba sa gramatika sa pag'oltan kan subangan asin sulnopan, alagad pigklasipikar ni Haruhiko Kindaichi an kadagaan na Hapon sa konsentrikong pabilog na tolong grupo: sa laog (Kansai, Shikoku, asin iba pa), sa tahaw (Sulnopan na Kantō, Chūbu, Chūgoku, asin iba pa) asin sa luwas (Subangan na Kantō, Tūbu, Chūgoku, asin iba pa). Susog sa mga sistema nin aksento, ponema asin konhugasyon.

### Subangan asin Sulnopan na Hapon
An panginot na pagkakaiba yaon sa tanga kan Subangan asin Sulnopan na Hapon. Ini sarong haloy nang pagkabaranga na nangyayari sa parehong tataramon asin kultura. Ipinapahiling ni Tokugawa an magkalain na gawi sa pagkakan, mga porma kan mga kasangkapan asin kagamitan. An sarong halimbawa iyo an klase nin sira na kinakakan sa duwang lugar. Mantang an Subangan na rehiyon nagkakakan nin mas dakol na salmon, an Sulnopan nagkakakan nin mas dakol na seabream. 

An mapa sa kahon sa itaas kan pahinang ini binabanga an duwa sa mga linya nin ponolohiya. Solnopan kan linya nin pagbaranga, an mas komplikadong Kansai-type pitch accent an makukua; sa subangan kan linya, an mas simpleng Tokyo-type na aksento makukua, dawa ngani an mga Tokyo-type na aksento nangyayari man sa mas harayong sulnopan, sa ibong na lado kan Kansai. Alagad, an isogloss na ini sa kadaklan katumbas kan nagkapirang gramatikal na pagkakaiba man: Sulnopan kan pitch-accent isogloss:

* An perpektibong porma kan mga panhiro na *-u* arog kan *harau* 'magbayad' iyo an *harōta* (o minoriyang *harota* o *haruta*), na nagpapahiling nin u-onbin, imbes na an Subangan (asin Panusugan) na *haratta*
** An perpektibong porma kan mga berbo na *-su* arog kan *otosu* 'ihulog' iyo man an *otoita* sa Sulnopan na Hapon (na kadaklan lain sa diyalektong Kansai) kumpara sa *otoshita* sa Subangan.
* An imperatibo kan mga panhiro na *-ru ([[Mga panhiro na katanog asin patanog sa Hapon|ichidan]])* arog kan *miru* 'maghiling' iyo an *miyo* o *mii* imbes na an Subangan na *miro* (o minoriyang *mire*, dawa ngani an diyalektong Kyushu naggagamit man nin *miro* o *mire*)
* An pormang pampan-abay kan mga panhirong panmidbid (adjectival verbs) na *-i* arog kan *hiroi* 'mahiwas' iyo an *hirō* (o minoriyang *hirū*), na nagpapahiling nin u-onbin, halimbawa *hirōnaru* (magin mahiwas), imbes na *hiroku* sa Sirangan, halimbawa *hirokunaru* (magin mahiwas)
* An negatibong porma nin mga panhiro iyo an *-nu* o *-n* imbes na *-nai* o *-nee*, asin naggagamit nin ibang panhiro na poon; kaya an *suru* 'gibohon' iyo an *senu* o *sen* imbes na *shinai* o *shinee* (apuwera sa puro nin Sado, na naggagamit nin *shinai*)
* An kopula iyo an *da* sa Subangan asin *ja* o *ya* sa Sulnopan na Hapon, dawa ngani an Sado siring man an nagkapirang diyalekto sa mas harayong sulnopan arog kan San'in naggagamit nin *da* [hilingon an mapa sa too]
* An panhiro na *iru* 'mag-eksister' sa Subangan asin *oru* sa Sulnopan, dawa ngani an diyalekto kan Wakayama naggagamit man nin *aru* asin an nagkapirang subdiyalekto kan Kansai asin Fukui parehong naggagamit
Mantang an mga gramatikal na mga isoglosa na ini harani sa linya nin tono-aksento na itinao sa mapa, dai ninda ini eksaktong sinusunod. Apwera sa Puro nin Sado, na igwa nin Subangan na *shinai* asin *da*, an gabos na mga tampok sa Sulnopan makukua sa sulnopan kan linya nin tono-aksento, dawa ngani an nagkapirang mga tampok sa Subangan pwedeng magbutwa giraray sa mas harayong sulnopan (*da* sa San'in, *miro* sa Kyushu). Alagad, sa subangan kan linya, igwa nin sona nin mga nasa tahaw na diyalekto na igwa nin pinaghalo na mga tampok na Subangan asin Sulnopan. An diyalektong Echigo igwa nin *harōta*, dawa bakong *miyo*, asin mga kabanga kaini igwa man nin *hirōnaru*. Sa Gifu, an gabos na tampok na Sulnopan makukua apwera sa tono nin aksento asin *harōta*; An Aichi igwa nin *miyo* asin *sen*, asin sa sulnopan (diyalektong Nagoya) *hirōnaru* man: An mga tampok na ini igo nang substansyal na pigklasipikar ni Toshio Tsuzuku an diyalektong Gifu-Aichi bilang Sulnopan na Hapon. An Sulnopan na Shizuoka (diyalektong Enshū) igwa nin *miyo* bilang solong tampok kaini sa Sulnopan na Hapon.

An Sulnopan na Hapon na diyalektong Kansai iyo an diyalekto nin prestihiyo kan an Kyoto iyo an kabisera, asin an mga pormang Sulnupan makukua sa literaryong tataramon siring man sa mga kapahayagan nin onra kan modernong diyalekto nin Tokyo (asin kun siring Panusugan na Hapon) arog kan adberbial na *ohayō gozaimasu* (bakong **ohayaku*), an mapakumbabang eksistensyal na berbong *oru*, asin an magalang na negatibong *-masen* (bakong **-mashinai*), na naggagamit kan  estilo nin Kyoto na negatibong katapusan na -n. Nin huli ta an korte imperyal, na nagtao nin duon sa tamang magalang na pagtaram, yaon sa Kyoto sa halawig na panahon, nagkaigwa nin mas dakulang pag-uswag kan mga porma nin pagtaram na may onra sa Kyoto, na sinubli sa pagtaram sa Tokyo. An saro pang tampok na an modernong diyalekto nin Tokyo kapareho kan Kyoto iyo an pagpreserbar kan mga pagkasunod-sunod kan patanog na , , asin : sa mga diyalekto sa Subangan, an mga ini may tendensiyang mag-agi nin pag-iriba asin masasalidahan nin {{IPA| asin  sunod-sunod.  An mga halimbawa nin mga taga na nagpoon sa Kyoto asin inampon kan Tokyo iyo an *yaru* ("magtao"), *kaminari* ("daguldol") asin *asatte* ("duwang aldaw poon ngunyan na aldaw").

### Kyushu na Hapon
An mga diyalekto nin Kyushu pigklasipikar sa tolong grupo, Diyalektong Hichiku, Diyalektong Hōnichi asin Diyalektong Satsugu (Kagoshima), asin igwa nin nagkapirang napapalaen na tampok:

*siring sa nasambit sa itaas, an mga imperatibong estilo-Subangan na *miro ~ mire* imbes na *miyo* sa Sulnopan na Hapon.
*An mga panmidbid na *ka* sa Hichiku asin Satsugu imbes na sa Sulnopan asin Subangan na mga panmidbid na ''i'', arog kan sa *samuka* para sa *samui* 'malipot', *kuyaka* para sa *minikui* 'kanos' asin *nuukka* para sa 'imbong'.
*an nominalisasyon asin partikulo nin hapot na *to* apwera sa Kitakyushu asin Oita, kumpara sa Sulnopan asin Subangan na *no*, arog kan *tottō to?* para sa *totte iru no?* 'kinua daw ini?/may nakapwesto na digdi?' asin *iku to tai* o *ikuttai* para sa *iku no yo* 'Maduman ako*.
*an direksyonal na partikulo na *sai* (Panusugan na *e* asin *ni*), dawa ngani an diyalektong Subangan na Tohoku naggagamit nin kaparehong partikulo na *sa*
*an mga partikulo sa huring pangulayan na *tai* asin *bai* sa Hichiku asin Satsugu (Panusugan na *yo*)
*sarong konsesibong partikulo na *batten* para sa *dakedo* 'alagad' sa Hichiku asin Satsugu, dawa ngani an Subangan na Tohoku Aomori na diyalekto igwa nin kaparehong partikulo na *batte*
*An  pigsasayod na  asin palatalize an *s, z, t, d,* arog kan *mite*  asin *sode* , dawa ngani ini sarong konserbatibong ([[Huring Tahaw na Hapon]]) na pag-pronunsyar na makukua sa *s, z* (*sensei* ) nagkawararak na mga lugar sa bilog na Hapon arog kan diyalektong Umpaku.
*siring sa nagkapirang subdiyalekto sa Shikoku asin Chugoku, alagad sa pankagabsan bakong sa ibang lugar, an akusatibong partikulo na *o* nag-resyllabify nin sarong pangngaran: *honno* o *honnu* para sa *hon-o* 'aklat', *kakyū* para sa *kaki-o* 'persimmon'.
* parating hinahale, para sa *koi* 'ini' kumpara sa Sulnopan asin Subangan na Hapon na *kore*'.
*[[pagbawas nin patanog]] parati orog na sa Satsugu asin [[mga puro nin Gotō]], siring sa *in* para sa *inu* 'ayam' asin *kuQ* para sa *kubi* 'liog*.
*An mga diyalektong Kyushu igwa nin nagkapirang leksikal na bagay sa mga tataramon na Ryūkyūano, na an iba kaini garo baga mga inobasyon. An nagkapirang iskolar nagproponer na an mga diyalektong Kyushu asin mga tataramon na Ryukyuano parehong grupo nin tataramon sa laog kan pamilyang Hapon.

Kadaklan kan Kyushu kulang nin tono nin aksento o igwa nin sadiring, napapalain na aksento. An diyalektong Kagoshima napapalain na marhay kaya an iba pigklasipikar ini bilang ikaapat na sanga kan Hapon, kaiba an Subangan, Sulnopan, asin an iba pang parte kan Kyushu.

### Hachijō na Hapon

Sarong sadit na grupo nin mga diyalekto na pigtataram sa Hachijō-jima asin Aogashima, mga isla sa sur kan Tokyo, siring man an Puro nin Daitō sa subangan kan Okinawa. An diyalektong Hachijō medyo magkakalain asin minsan pighuhuna na sarong panginot na sanga kan Hapon. Ini nagtitipig nin kadakol na minanang suanoy na mga tampok kan Subangan na Hapon.

### Cladogram
An mga relasyon sa pag-ultanan kan mga diyalekto pinag-aproksimar sa minasunod na cladogram.:

## Mga teorya

### Teorya kan Peripheral na Pagkakaheras kan mga Pormang Diyalekto
An mga lugar na suhay sa heograpiya sa Sulnopan garo baga naulakitan kan mga ugale sa Subangan. An ponolohiya kan Tokyo nakaulakit na sa mga lugar sa Sulnopan arog kan San-in, Shikoku asin Kyushu. An mga karakteristikong morpo-sintaktiko asin leksikal sa Sirangan makukua man sa Sulnopan. An mga pangyayaring ini dai maipaliwanag bilang pagsubli sa diskurso sa Kyoto arog kan ginibo kan Tokyo huli ta sa pag-ultanan kan mga rehiyon an mga ugali sa Subangan bakong magkataraid asin mayo nin ebidensya na an mga rehiyon nagkaigwa nin kontak sa Tokyo. An sarong teorya nagtutulod na an klase nin pagtaram sa Sirangan nakalakop sa bilog na Hapon sa kapinunan asin kan huri nagtalubo an mga karakteristiko kan Sulnopan. An paglakop pasiring sa sirangan napugulan sa paagi kan heograpiya kan Hapon na nagbabaranga kan Subangan asin Sulnopan na nagbubulag kan mga kultura sa lambang saro sainda sosyo-kultural sagkod sa aldaw na ini.

Si Kunio Yanagita nagpoon kan saiyang diskusyon para sa teoryang ini sa pag-analisar kan mga lokal na baryant para sa taga na "kuhol". Nadiskobre niya na an pinakabagong mga taga para sa kuhol ginagamit sa harani kan Kyoto, an lumang sentro nin kultura, asin an mga lumang porma makukua sa mga lugar sa luwas. Nin huli ta an paglakop kan mas bagong porma nin mga tataramon maluway, an mga lumang porma nahihiling sa mga lugar na pinakaharayo sa sentro, na naggigibo nin sarong sitwasyon na an mga lumang porma napapalibutan nin mas bagong mga porma. An saiyang teorya sa kaso kan Hapon nagtutulod na an paglakop kan mas bagong mga porma nangyayari sa sarong pabilog na halimbawa na an sentro kaini iyo an sentro nin kultura. Alagad, an teoryang ini magigin totoo sana kun an mga karakteristiko na yaon sa mga lugar sa gilid mga repleksyon kan mga makasaysayan.

### Ginikanan kan Hapon
Mantang ini inaako sa pankagabsan na an mga tataramon sa Sulnopan na Hapon mas gurang pa sa diyalekto kan Tokyo, igwa nin mga bagong pag-aadal na naghahagad kan paghona na ini. Halimbawa, igwa nin pagkakaiba sa pag-ultanan kan limang klase nin tataramon sa diyalektong Osaka-Kyoto mantang mayo nin siring na pagkakaiba na ginibo sa ibang parte kan Hapon kan nakaagi. Si Tokugawa nagrason na bakong posible na an Osaka-Kyoto na pagtaram enot na maiestablisar asin an ibang sistema nin pagtaram dai maaapektaran kaini. Kaya, sinabi niya na an diskurso kan Osaka-Kyoto an nagmukna kan pagkakaiba pagkatapos. Nagkonklusyon siya na an aksentong Sulnopan na Hapon o an Subangan na baryant "pwedeng kuanon na magurang kan aksento kan Sentral na Hapon."

An pagtaram sa Kyoto garo baga mas napreserbar an pagtaram kaini mantang an mga diyalekto sa luwas naggibo nin mga bagong inobasyon sa lawig nin panahon. Alagad, an mga peripheral na diyalekto igwa nin mga tampok na nagpapagirumdom kan mga pormang makasaysayan. An tataramon kan mga peripheral na lugar nagpoporma nin mga linggwistikong lugar kan mga lumang porma na gikan sa sentral na tataramon mantang an ponetika kaini naiiba sa sentral na tataramon. Sa ibong na lado, an sentral na lugar nakaimpluwensya sa ibang mga diyalekto sa paagi kan pagpalakop kan mga makabagong porma.

## Mga artikulo sa diyalekto

## Hilingon man

* Yotsugana, an pagkakalain nin mga distiksyon kan historikal na *zi, *di, *zu, *du sa manlainlain na mga rehiyon kan Hapon 
* An Okinawa na Hapon asin Amami na Hapon, an mga baryant kan Panusugan na Hapon na naulakitan kan  mga tataramon na Ryukyuano

## Mga toltolan

## Bibliograpiya

* 
* 
*
* 
* 
* Tokugawa, M. (1972): Towards a family tree for accent in Japanese dialects. In: Papers in Japanese Linguistics 1:2, pp. 301—320.

## Mga panluwas na takod

*National Institute for Japanese Language and Linguistics 
** 方言研究の部屋 ("Dialect research room") 
** 日本言語地図 ("Linguistic Atlas of Japan") 
** Datasets of "Texts of Tape-Recorded Conversations in Japanese Dialects" 
** Datasets of "Dialect Recording Series" 
** Zenkoku Hougendanwa Database 
** 方言文法全国地図 ("Dialect grammar maps across Japan") 
** Endangered languages of Japan 
* Dialectological Circle of Japan 
* Center of the study of Dialectology. Tohoku University 
*Kansai Dialect Self-study Site for Japanese Language Learner 
*Japanese Dialects 
*全国方言辞典 ("All Japan Dialects Dictionary") 
*Guide to Japanese Dialects