open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Macaca fuscata

An **Macaca fuscata** na inapod man na snow monkey huli ta iyo sana ini an kabalang na nag'eestar harani sa mayelo asin  sobrang lipot na rona kan Hapon. An ukay na ini may baroron na balukag, namumulang pandok, asin halipot na ikog. Sa Hapon an species bantog sa apod na Nihonzaru (Nihon 日本 "Hapon" + saru 猿 "ukay") sa pagbisto laen sa mga ibang kabalang, alagad, an  mga Hapones pag nasabing "saru" mayong ibang tinotongdan ninda kaini kundi an species na ini palibhasa komun na maray ining ukay sa lugar ninda.

## Toltolan
Scrabble

An **Scrabble** sarong pagkawat sa tataramon kun saen duwa o apat na parakawat an kabarali asin nakakapuntos paagi nin pagkaag nin tekla, na may guhit sarong letra asin numero na halaga kaining puntos,  sa tablang-kawatan; an tablang ini kinukuritan nin baralagat na linya  na nahaman  nin 15x15 mga koro-kwadrado. An mga tekla pagsuru-surumpaya dapat maghaman nin mga kataga' na may direksyon haleng wala patoo, asin pwede man pababa. An mga kataga' dapat yaon makukua sa sarong diksyunaryong estandarte o presente sa mga kasuratan na inakong toltolan kan makarawat kun diano igwang kontrobersya o dai pagka'oroyon kan ginamit na kataga'. Sa Scrabble, yaon diyan an mga obrang hadoyan na iyo an Official Tournament and Club Word List, asin an Official Scrabble Players Dictionary, na nagtataong lista kan mga opisyal na tinutugot na mga katagang garamiton sa kawat na ini, totoo sa tataramon na Ingles.

An apod na Scrabble sarong trademark kan Hasbro, Inc., sa Estados Unidos asin Kanada asin pinapabakal kan dibisyon na Parker Brothers kan Hasbro poon  pa kan 1999. Bago 1999, ini pigbebenta bilang pakawat kan Milton Bradley. Sa luwas kan Estados Unidos asin Kanada, an Scrabble trademark pagrorogaring kan  Mattel. An kawat na ini pinapabakal sa 121 mga nasyon asin makakawat sa 29 langgwahe. Mga 150 milyon na daang set an naipabakal na sa bilog na kinaban asin sinasabing mga saro-katolohan kan mga harong sa Amerika asin kabanga kan bilang nin mga harong sa Britanya igwang set na Scrabble. Igwa man daang mga 4,000 na Scrabble klab sa enterong mundo.

## Mga panluwas na takod

* https://web.archive.org/web/20080424165147/http://www.history.com/minisite.do?content_type=Minisite_Generic&content_type_id=57162&display_order=4&sub_display_order=4&mini_id=57124 Agi-agi kan kawat na Scrabblre. Kinua 06-11-16.
* http://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/howaboutthat/3776732/Scrabble-60-facts-for-its-60th-birthday.htmlMga bagay-bagay dapit sa kawat Scrabble na dai araram. Kinua 06-11-16.
## Toltolan
Tiesa

An **tiesa** (Pouteria campechiana) sarong tinanom na nagkakahoy na an dahon dai natata', tubong habagatan Mehiko asin sa Sentral Amerika. Ini tinatanom man sa ibang nasyon arog kan Brasil, Taiwan, Byetnam, Indonesya, asin Filipinas ta pigkuan kan mga bunga kaini. 

An tiesa natalubo abot 10 metro (33 pye) an langkaw asin may bungang nagkokolor na giyaw-narangha na nalaba abot 7 sentimetro (2.8 pul.) asin ini mapulot-pulot sa kagat, mahamis asin garo agid sa linabo'nan na kamote o kapulahan kan sugok.

## Gamit

An bunga ginagamit pangnamit sa sorbetes, kinakakan man na dai naaging luto basta hinog, ginigibong santan, marmalade, sinalodsod, asin bilang arina. An prutas rinurunot asin sinasalak sa gatas asin ibang sangkap paghaman nin shake. An kahoy kaini nagagamit man sa konstruksyon bilang latay, tongtongan o bilang barsa.

Pwede man gamiton an tiesa  bilang pangkolor sa kakanon.  asin pig'aadalan man na posibleng bulong sa kanser.

## Etimolohiya

Igdi sa filipinas, inaapod pa man ining tiessa, o chesa. An katagang ini haleng Espanyol alagad sinubli mansana sa tataramon na Nahuatl, lenggwaheng Aztec. Sa Sri Lanka bisto ini sa apod na Laulu, Lavulu o Lawalu. Sa Tailandya, inaapod ini na Lamut Khamen (ละมุดเขมร="Khmer Sapodilla") o Tho Khamen (ท้อเขมร="Khmer Peach"), asin sa Kambodya, an pangaran kaini See Da, Mon Khai (ม่อนไข่) —Khai  "sugok", o Tiesa (ทิสซา). Sa Tseko, apod kaini Sapota žlutá, sa Aleman, Gelbe sapote, asin sa Hapon, Kanisuteru. 

## Toltolan

## Galeriya


Tiesa bunga.jpg|thumb|hilaw na tiesang prutas
Kahoy na tiesa.jpg|thumb|right|thumb|250px|tiesang tinanom
Pouteria campechiana 02.JPG |mga dahon
Pouter campec 100109-0245 rag.JPG|mga tindang tiesa sa saod
Pouter campec 100121-0413 rag.JPG
1st Dama Nin Tataramon Open Invitational

An ***1st Dama Nin Tataramon Open Invitational*** iyo an pinakainot na karawat kan Dama Nin Tataramon na bukas sa mga parakawat na may edad 18 anyos pataas, mga eskwela sa kolehiyo asin sekondarya sa Syudad nin Naga asin Camarines Sur maliban sa ikalimang distrito kaini. 

Ginigibo ini sa Komentarista Cafe, sa abenida nin Mayon, Syudad nin Naga.

## Open Category
Kabali sa kategoryang bukas sa gabos iyo sinda:
#Mila Ebuenga
#Nelson Ocampo
#Ramon Olaño, Jr.
#Gemma Mandia

## College Category
Kabali sa kategoryang bukas sa mga eskwela sa kolehiyo iyo sinda:

## High School Category
Kabali sa kategoryang bukas sa mga eskwela sa sekondarya iyo sinda:
Ulalo

An **ulalo** (pamilya Curculionidae)sarong klaseng insekto o olod na nabubuhay sa irarom kan daga asin parati nagraratak sa mga duma kan tinanom na kamote, bungkokan, linsa asin iba pa. Ini ginagamit man na paon sa banwit asin paboritong subadon kan mga sira.

Dakul nagtutubod na ini iyo an nagigin uang pagdakula asin paggurang na.  na iyo an nagraraot sa mga niyog asin siring na tinanom.

## Toltolan
Friedrich Lahrs

Si **Johann Ludwig Friedrich Lahrs** (11 Hulyo 1880 – 13 Marso 1964) sarong arkitektong Aleman asin propesor.

## Buhay

Si Lahrs namundag sa  Königsberg, East Prussia. Pakaatendir niya sa Löbenicht Realgymnasium, siya nag'adal sa Technical University ss Charlottenburg kan 1898. Nagtrabaho siya sa Berlin asin Charlottenburg sagkod 1908. Nakamit niya an premyong Schinkelpreis kan 1906 sa pag'onra ki Karl Friedrich Schinkel. Kan taon 1908 nagpoon siyang magtrabaho sa Kunstakademie sa sadiri niyang lugar na Königsberg. siya nagsirbe bila ng propesor sa arkitektura poon 1911 abot 1934. An mga desneyo niyang layaw iyo idtong Kunsthalle (natapos 1913) sa Tragheim asin an bagong Kunstakademie (natapos 1919). Kan 1920 si  Lahrs asin si Stanislaus Cauer nagdesenyo nin memorial sa kamposanto nin Gemeindefriedhof harani sa Rothenstein asin Maraunenhof; an memorial pig'onra an 200 na mga trabahador na nagkagaradan sa sarong pagboag sa sarayan nin pulbura sa Rothenstein.

Si Lahrs nagdesenyo man nin bagong mausuleo para ki Immanuel Kant harani sa Katedral nin Königsberg kan taon 1934. Parehong taon nagdesenyo siya nin memorial sa Brandenburg sa natad kan Königsberg Castle. Pakalihis duwang taon, siya nagdesenyo kan opisina nin probinsyang panpinansya, an Landesfinanzamt, sa luwas sana kan Neurossgarten. Si Lahrs iyo man an nagdesenyo kan tindahan nin libro, an Gräfe und Unzer.

Si Lahrs nag'estar sa Kunstakademie sagkod 1934 kun kasuarin siya nagretiro asin nagribay saiya si Kurt Frick sa akademya durante kan Gleichschaltung.

## Toltolan

## Gunoan

*Albinus, Robert (1985). Lexikon der Stadt Königsberg Pr. und Umgebung (in German). Leer: Verlag Gerhard Rautenberg. p. 371. ISBN 3-7921-0320-6.
*Gause, Fritz (1971). Die Geschichte der Stadt Königsberg. Band III: Vom Ersten Weltkrieg biz zum Untergang Königsbergs (in German). Köln: Böhlau Verlag. p. 327. ISBN 3-412-38871-8.
Egon Eiermann

Si **Egon Eiermann**' (29 Septyembre 1904 – 20 Hulyo 1970) iyo an saro sa pinakaprominenteng arkitekto kan Alemanya sa kabanga kan ika-20ng Siglo. 
Si Eiermann namundag sa Neuendorf asin nag'adal sa Technical University nin Berlin. Nagtrabaho siya sa departamento pan'edipisyo kan Karstadt nin temporaryo, dangan bago magputok an Ikaduwang Gerang Pankinaban siya may opisina kaiba si Fritz Jaenecke. Siya nag'ayon sa faculty kan unibersidad nin Karlsruhe kan 1947, kun saen nag'asikaso magpakarhay kan mga metodo nin konstruksyon kan mga steel frame. Nagadan siya sa Baden-Baden sa edad na 65.  

Sarong tawong praktikal, mga mayor na obra niya kabali an sarong textile mill sa Blumberg (1951); an pabilyon kan West Germany duman sa Brussels World Exhibition (katuwang si Sep Ruf, 1958); an embahada kan West Germany sa Washington, D.C. (1958-1964); an edipisyo kan Parlamento nin West Germany (Bundestag) sa Bonn (1965-1969); an Opisina Mayor kan IBM-Germany sa Stuttgart (1967-1972); asin an edipisyo kan Olivetti sa Frankfurt (1968-1972). An pinakabantogan daang trabaho niya iyo an bagong simbahan sa lugar kan Kaiser Wilhelm Memorial Church sa Berlin (1959–1963). Si Eiermann nagtrabaho man art director sa pelikulang The Pink Diamond.

## Galeriya


File:Bundesarchiv B 145 Bild-P060400, Berlin, Kaiser-Wilhelm-Gedächtnis Kirche und Kurfürstendamm.jpg|Simbahan Memorial ni Kaiser Wilhelm
File:Olivetti Buildings - Egon Eiermann.jpg|Mga Edipisyo nin Olivetti sa Frankfurt
File:MiRO0.jpg|Mga edipisyong opisinahan kan DEA oil refinery, Karlsruhe


## Toltolan
Sprout (TV network)

## Programming
**[[Zigby (TV series)|Zigby]]* (August 8, 2011 – February 24, 2012)
**[[Teletubbies]]* (September 26, 2005 – August 31, 2009)
**[[Fluffy Gardens]]* (July 23, 2010 – December 24, 2012)
Delfin Rosales

Si **Lt. Delfin C. Rosales** sarong soldados  kan panahon nin Ikaduwang Gerang Pankinaban asin damay nakipaglaban sa Hapon kan an mga gerilya nagsakyada kan Abril 1945 sa banwaan nin Naga sa pinal na pagbungkal sa mga soldados nin Hapon nakapwesto sa banwaan na ini. Siya kaapil sa Philippine Army Air Corps (PAACO) asin sa Allied Intelligence Bureau (AIB). Sa purutokan sa may bandang tulay kan Panganiban (na ngonyan inapod nang Lt. Delfin Rosales bridge) siya nalargato kan tolong bala nin sniper na Hapon kan siya yaon sa aktong pagbutong asin pagligtas kan sarong Filipinong soldados na nakahorantay huli ta natamaan man. An sarong bala tuminama sa saiyang daghan na iyo an saiyang ikinagadan.

Huli kan heroikong aktong ini, si Rosales ginawadan nin Golden Cross Award, saro sana daa sa duwang Bikolanong gerilya na natawan nin siring na pagmidbid. 

## Mga panluwas na takod

*Barrameda, Jose V. Canaman Thru the Centuries: A Portrait of an Historical Bikol Town and Its People. Synergetic Communications Systems. Naga City. 1982.

## Toltolan
Danaw Geneva

An **Danaw Geneva** (Pranses: le lac Léman o le Léman[1] [lə (lak) lemɑ̃], inaapod man, le lac de Genève [lə lak də ʒ(ə)nɛːv], Aleman: Genfersee [ˈɡɛnfərˌzeː]) sarong danaw sa bandang amnayan kan Alps, na pigbabaranga'an komun kan Switzerland asin Pransya. Ini an saro sa pinakadakulang danaw makukua sa habagatan na parte kan Europa asin an pinakadakula sa agi nin pagdalihig kan Rhône. An 59.53% (345.31 km2 (133.32 mk) kaini yaon sa lindong nin pagsasakop kan Switzerland (mga canton nin Vaud, Geneva, asin Valais), asin an 40.47% (234.71 km2 (90.62 mk) yaon sa lindong nin pagsasakop kan Pransya (departamento nin Haute-Savoie).

An Danaw Geneva pigrorip na nin apat na submarino: an Auguste Piccard asin an F.-A. Forel, pareho ginibo ni Jacques Piccard, asin an duwang Mir submersible.

## Mga panluwas na takod

* https://www.tripadvisor.com.ph/Attractions-g60022-Activities-Lake_Geneva_Wisconsin.htmlMga dumanan sa palibot kan Danaw Geneva

## Toltolan
Tabako

An **tabako** (Ingles, Nicotiana (/ˌnɪkoʊʃiˈeɪnə, nɪˌkoʊ-, -kɒti-, -ˈɑːnə, -ˈænə) sarong tinanom sa lindong kan pamilyang Solanaceae asin tubong tal sa Amerika, sa Australya, South West Africa, asin sa Habagatan Pasipiko. Magkapirang species kan Nicotiana na komun inaapod na mga tinanom na tabako an inaataman bilang mga tinanom na ornamental o panghardin sa natad. An piling species na N. tabacum iyo an inaataman asin kinukultibar sa bilog na kinaban sa pagkua igdi kan dahon sa komersyal na pagprodyusir nin sigarilyo asin iba pang produkto sa tabako.

## Mga ladawan



File:6H Nicotiana × sanderae.jpg|thumb|right|*[[Nicotiana alata]]*
File:Nicotiana langsdorfii 20070810-1226-74.jpg|thumb|right|*[[Nicotiana langsdorffii]]*
File:Nicotiana obtusifolia flower.jpg|thumb|right|*[[Nicotiana obtusifolia]]*
File:Nicotinana alata0.jpg|thumb|right|*[[Nicotiana × sanderae]]* 



## Toltolan
Leonard Cohen

Si **Leonard Norman Cohen**, CC GOQ (Septyembre 21, 1934 – Nobyembre 7, 2016) sarong taga-Kanadang parakanta, paramukna nin kanta, para'rawit, nobelista asin pintor. An mga obra niya nakasentro dapit sa relihiyon, pulitika, pagsusulo-solo, sekswalidad, asin mga relasyon personal. Siya ipig'apil sa Canadian Music Hall of Fame asin sa Canadian Songwriters Hall of Fame saka siring man sa Rock and Roll Hall of Fame. Pigdeklara man siyang Companion of the Order of Canada, an pinakahalangkaw na honor para sa sarong sibilyan sa Kanada.

## Toltolan
Kayab-kayab

An **kayab-kayab** sarong klaseng ornamental na tinanom. An dahon kaini giring-gitingon, pagdakula naabot 12 pulgada sa balagbag asin 14 pulgada sa kalabaan. Sa pagkagurang kaini, natuhaw an mga paklang na may dahon na raraya asin  matipanas. An gamot kaini garo hitsurang bunot nin niyog, pino, asin nag'oopot sa mga sanga nin kahoy kun saen an saiyang spores iyo an paagi pagdakul niya.

An dahon na aragirang ginagamit sa handicraft, ta ini pinipinturahan na bulawan o anoman na maogmang kolor, samno asin pagayon sa panahon nin Pasko o dagdag dekorasyon sa mga okasyon.

## Kataytayan nin mga ladawan

Parol na kayab2.jpg|thumb|Pagkorte nin parol
File:Dahon nin kayab-kayab.jpg|Manlainlain na dahon


## Toltolan
Sally Kellerman

Si **Sally Clare Kellerman** (Long Beach, Hunyo 2, 1937) dating sarong Amerikanong entertainer.

## Mga panluwas na takod
* Oficial na websayt ni Sally Kellerman
Tanga

An **tanga** mga insektong sosyal sa lindong kan pamilya Formicidae, asin kairiba an mga "magpirinsan" na kutakti asin alimbubusog, ini sakop kan order na Hymenoptera. An mga tanga daa naggikan sa mga kaapo-apoi kaini na garo hitsurang kutakti sa peryodo Cretacecus, mga 99 milyon nang taon nakaagi, asin duminakul sa manlaenlaen na hitsura kan magturunga na an mga tinanom na namumurak. Igwa ining 22,000 na species alagad an natawan pa sanang klasipikasyon nagbibilang 12,500 na species. An mga tanga nabibistong gayo sa tikong antenna kaini, asin an may buko-bukong estruktura na nataong porma sa habayan kaini. Sa saindang paglibotlibot, nasususog ninda an saindang pig'agihan na huli sa sustansyang kemikal na inaapod *pheromone* na saindang napaparong. Ini kinukupsit kan tanga sa pagtanda kan linalakawan ninda asin paagi na dai na sinda magbalikbalik sa saindang nadumanan na. 

An mga tanga nabilog nin mga kolonya na minsan binibilang sana nin pirang dosenang indibidwal nag'eestar sa mga natural na mga bungag o guang o sa mga dakula nanggad na mga kolonyang hustong organisado nang gayo, linalaklakan an mahiwas na teritoryo asin nagbibilang nin minilyon na indibidwal. 
An darakulang mga kolonya nin tanga inaapod nang mga super-organismo ta an mga tanga naghihiro  bilang bunyog na entidad, sararo na nagtratrabaho sa pagsuporta sa kolonya. An mga darakulang kolonya parati binibilog nin mga babaeng mayong pakpak, baog, na an mga ini sarong grupo nin mga "trabahador", o mga "soldados" o mga grupong may sadyang toka na gigibohon. Sa mga kolonya, igwa man nin mga lalakeng sukat pwedeng manbados inaapod sa Ingles na "drone" asin magkapira man na mga babae na inaapod na "reyna". Huli ta organisadong gayo an kolonya kan mga tanga, ini barabaranga an gibohon: igwang mga myembro na may toka na magpakilaban sana sa mga kaiwal, igwa an trabaho an pag'asikaso sa pagbantay sa mga sugok na pinapahimsa asin nagigin mga oripon na parahanap nin kakanon asin pagsaray nin siring. 

An mga tanga daa haros nakolonisar an gabos nang kadagaan kan kinaban. An mga lugar sanang kulang nin mga tanga iyo an Antarctica asin magkapirang mga hararayong mga isla na haros daing mabuhay na insekto. An mga tanga natalubo sa haros gabos na ekosistema asin pwedeng 15-25% kan biomass nin kahahayupan. An saindang matryumpong pagbuhay sa manlaenlaen na kamugtakan nin kapalibutan iyo nin huli sa saindang organisasyon sosyal asin sa abilidad nindang maghira kan estaran, magdisponer rekursos asin magsinurog-surogan kun may kaiwal.

## Toltolan
Julio Nakpil

Si **Julio García Nakpil** (namundag Julio Nakpil y García; 22 Mayo 1867 – 2 Nobyembre 1960) sarong Filipinong musiko, kompositor asin Heneral durante kan Rebolusyon Filipina laban sa Espanya. Siya kaapil sa Katipunan, sarong hilom na kaayonan na nagin sarong gobyerno rebolusyonaryo na an katuyohan magrumpag kan gobyerno kolonyal na espanyol igdi sa Filipinas. An saiyang bansag sa Katipunan J. Giliw o Giliw. Siya nasugo na magtokda' nin sarong himno na tuyong magin Awit Nasyonal kan Filipinas. An sinabing awit nangaranan na "Marangal na Dalit ng Katagalugan". Kaya siya naroromdoman komo kagtokda' kan pinakaenot na Awit Nasyonal kan Filipinas.

An napangagom niya iyo si Gregoria de Jesus, dating agom ni Andres Bonifacio, asin sinda nagkaigwa nin anom na (6) aki. Si Juan Nakpil na solong aking lalaki ninda, nagin lataw nanggad na arkitekto, mala ta ini napiling Artista Nasyonal kan Filipinas. 

## Toltolan
Hans Krumpper

Si **Hans Krumpper** (c.1570 &ndash; pag'oltan kan Mayo 7 asin Mayo 14, 1634) sarong Aleman na iskultor, tagaplaster, arkitekto asin administrador sa arte na nagsirbe ki duke William V asin Maximilian I kan Bavaria.

Si Krumpper namundag sa Weilheim kan Oberbayern.  Siya nagtrabaho sa korte kan Bavaria poon  1584 asin kan 1599 sinalidahan niya si Friedrich Sustris; kan 1609 siya nagin mayor na iskultor sa korteng Bavaria. Impluwensyado siya kan mga iskultor nin Italya asin Olandes asin siya an kagmukna kan istilong Baroque nin Bavaria sa iskultor. MNagadan siya sa Munich.

Sa saiyang mga obra maestra, saro diyan iyo an Old Residence sa Munich asin an monumentong pantyong ni Emperador Luis IV, sa  Munich Frauenkirche. An mayor niyang obra, an simbahan nin Minim ginaba kan taon 1902.

## Toltolan
Tanaka Hisashige

Si **Tanaka Hisashige** (田中 久重?, Oktobre 16, 1799 – Nobyembre 7, 1881) sarong Hapon na rangaku iskolar, inhenyero, asin imbentor durante kan periodo pag'oltan kan Bakumatsu asin  kaamayan kan Meiji sa Hapon. Kan 1875 saiyang tinogdas an Toshiba Corporation. Inapod siyang "Thomas Edison nin Hapon" o "Karakuri Giemon."


File:Myriad-Year Clock, made by Hisashige Tanaka, 1851, with western and Japanese dials, weekly, monthly, and zodiac setting, plus sun and moon - National Museum of Nature and Science, Tokyo - DSC07407.JPG|Relong inimbento ni Hisashege kan 1851, mahihiling sa Na&shy;tion&shy;al Sci&shy;ence Mu&shy;se&shy;um.
Image:JapanSteamEngine1853.jpg|Pinakaenot na steam engine sa Hapon, denisenyo ni Hisashige kan 1853


## Toltolan
Steven Seagal

Si **Steven Seagal** (Steven Frederic Seagal; (Abril 10, 1952) sarong Amerikanong aktor, direktor, paragibong pelikula, produsyer, martial artist, negosyante, musiko, asin screenwriter. Siya namundag sa Lansing, Michigan. Bilang martial artist, siya may ranggong 7th-dan black belt sa Aikido asin nagpoon kan saiyang karera komo martial arts instructor sa Hapon. Si Seagal may kapot na citizenship bilang Amerikano, Ruso asin Serbio.
## Toltolan
Marcial Maciel

Si **Marcial Maciel Degollado** (Marso 10, 1920 – Enero 30, 2008) sarong Katolikong pading Mehikano na iyo an kagtogdas kan asosasyon seglar na  Regnum Christi asin kan kongregasyon katólika na Legión de Cristo. Siya nagserbing Direktor Heneral kan Legion poon 1941 abot 2005. Hinihiling siya bilang iginagalang na padi sa haros lawig kan saiyang karera asin komo "pinakamakusog na tagatipon  pondo para sa modernong simbahan Katoliko Romano" asin mahigoson na taga'alok nin mga bagong seminarista para sa pagpadi. Alagad, sa ultimong parte kan saiyang buhay siya nabuyagyag na nan'abuso sekswal sa mga kaakian asin mga bagongtawo, dangan pa nagmantener nin relasyon sa duwang babae asin nagin ama sa anom na mga aki, na an duwa pa kaini saiya man na inabuso.

Kan taon 2006, si Papa Benedicto XVI hinaklas siya sa katongdan nin aktibong pagmiministro resulta kan mga imbestigasyon na napo'nan pa sa irarom ni Papa Pablo II manongod kan saiyang mga maling gawe. Si Maciel pinagmandohan "na magretiro sa buhay nin pagpapangadye asin pagsolsol, asin dai na magkapot nin pagmiministro sa publiko noarin pa man." Nagadan si Maciel kan taon 2008 sa Jacksonville, Florida asin an saiyang mortal na hawak nahohotad sa saiyang banwaan nin Cotija de la Paz, Michoacán (Mexico).

Kan Marso 25, 2010, nagpaluwas nin patalastas an Legion ni Cristo sa websityo kaini na hayag na pigbisto asin inaaako an katotohanan kan mga gaweng kabuktotan ni Maciel, siring sa pag'abuso sekswal sa mga menor de edad na mga seminarista. Kan Mayo 2010, an Vaticano pigdenunsya an mga gawe-gawe ni Maciel asin nagnombra nin  Delegado Papal na mamangno kan orden asin kan paggogobyerno kaini.

## Toltolan
Animal Alphabet

## E
*Emu
*Eagle
*Earwig
*Eel
*Elephant

## F
*Frog
*Fox
*Fish
*Flamingo
*Ferret

## G
*Giraffe
*Gorilla
*Gecko
*Goat
*Goose
John Sponlee

Si **John Sponlee** (nagadan c. 1386) Ingles na arkitektong Gothic na iyo an kagdesenyo kan Dean's Cloister sa Windsor Castle.

## Ginunoan

* A Dictionary of Architecture and Landscape Architecture, p. 733. Kinua 7-01-17,

## Toltolan
Labahan ni Magdalena

An **Labahan ni Magdalena** (Ingles, Magdalene Laundries o, Magdalene Asylum) , sarong institusyon na nagbutwa asin  naglakop kan ika-18 abot ika-20ng siglo na soboot pailihan kan mga "nagkasalang mga babae", na boot sabihon mga babaeng nalisya' sa toltol na dalan nin mabining pagkababae, o sa sarong pagtaram idtong mga babeng "mahiro" o "bayaran" sa pagtaong kaogmahan sa laman, o mga babaeng yaon sa pampaman. Alagad daa kadaklan kan mga babaeng sinusubol o nalaog igdi sa mga "labahan ni Magdalena" mga idtong mga nabadosan na mayong mga agom asin parati pinirit na isubol sa mga institusyon na arog kaini kan mga nanonongdan sa Simbahan o kan mga kapamilya sa pagtago kan "kasosopgan" na nabados daing agom. Kadaklan kaining mga pailihan na labahan mga institusyon na pinapadalagan garo mansanang mga penitentsyarong haros oriponon an mga babae na mayong tandan asin garo bilang kastigo sainda. An sobrang higot na palakaw sa laog kan institusyon labis pa asin mas makuri sa mga nangyayari sa mga presohan. An siring na kamugtakan sarungat sa pagtubod asin paghuna na ini ginigibo sa pagreporma sa mga babae bako sa pagpasakit sainda sa mga hinuhuna na mga kasa'lan. Ini sa katotohanan na an mga lalake sa sosyedad dai man pigtrato nin siring sa parehong mga kasa'lan o "krimen" na magkaigwa nin aki na ilehitimo. An mga siring na labahan na parati pinapadalagan nin mga madre kan simbahan katoliko romano naglakop sa Europa, Norte Amerika abot sagkod sa ika-19 asin ika-20ng siglo, an ultimo kaini pigsarahan sana kan taon 1996. An institusyon sinasabing ipigngaran sa pigurang biblikal na si Magdalena na pirang siglong piglaladawan na sarong repormadong pampam.

## Mga panluwas na takod

* http://www.express.co.uk/expressyourself/580326/Magdalene-laundry-Ireland-Dublin Magdalene survivor: sarong pagbuyagyag.

## Toltolan
Emu

An **Emu** (*Dromaius novaehollandiae*) iyo an pinakadakulang gamgam sunod sa ostrich pag'abot sa saiyang langkaw. Ini na sana an natatadang myembro sa genus na Dromaius. An emu haros lakop sa kahiwasan kan Australya alagad idtong subspecies kaini na nag'eestar sa Tasmanian, Kangaroo Island asin King Island natunaw kan magbanwa sa Australya an mga Europeo paglaog kan taon 1788. An emu malumhok an balukag, kayumanggihon, dai nakakalayog na gamgam na may halabang liog asin garo sangkayaw na mga  tabay. Pwedeng umabot ining langkaw na 1.9 metro (6.2 pye). Ini kayang maglahaw-lahaw sa hararyong lugar asin nakakadalagan nin 48 kilometro por hora (30mph); an mga kinakakan kaini mga tinanom asin mga insekto alagad kayang dai magkakan nin pirang semana. Nag'iinom ining padikit-dikit sana, alagad kun may oportunidad labis-labis an iniinom.

## Toltolan
James Adomian

Si **James Haig Adomian** (Omaha, Enero 31, 1980) dating sarong Amerikanong entertainer.

## Mga panluwas na takod
* Oficial na websayt ni James Adomian
Salabat

An **salabat** sarong inomon o tsa na hale sa tagok kan laya. An unod kan laya ginaga'ga' sa tubig sagkod na magkala'kaga'. Pwedeng pirisan lemonsito asin salakan gasiprot na asukar o tangguli ngani mata'wan nin kagat sa pagnamit. 

Igwa naman preparasyon na salabat na gibo sa pinulbos asin binalad na unod kan laya. Ini nakabote na asin an pulbos simpleng isinasalak sa tubig na mainit kun matimpla kan nasabing tsa.

Ining inomon na ini uso sa Filipinas asin parati iniinom sa panahon nin tig-lipot.

## Mga benepisyo sa kalusugan ng pag-inom ng ginger tea

# Puwedeng magtao nin lunas poon sa pagkakahilang sa paghiro.
# Puwedeng maibsan an pagduduwal poon sa morning sickness o chemotherapy.
# Maaaring makatulong na pamahalaan ang presyon ng dugo at suportahan ang kalusugan ng puso.
# Puwedeng makatabang na pamahalaan an timbang asin mga antas nin asukar sa dugo.
# Puwedeng mapawi an pananakit asin pamamaga.
# Puwedeng may mga katangiang panlaban sa kanser.
# Puwedeng protektahan an utak.

### BUOD
An mga compound arog kan gingerol asin shogaol sa laya puwedeng mag-alok nin mga kapaki-pakinabang na epekto para sa pagduduwal, pananakit, pamamaga, kalusugan kan puso, diabetes, kanser, asin kalusugan kan utak.

## Toltolan

*
Duelo

.

An **duelo** iyo an pinagkasundoan na pagbugtian kan duwang indibidwal na gamit an parehas na armas asin susog sa pinagka'oyonan na mga reglamento. An siring na duelo kinaugalean kan kaamayi kan modernong Europa na nag'aayog sa mga antigong gawe nin paglalaban kan duwa huli sa punto nin pagbawe kan onrang sa pagtubod kan saro sa duwa makuring naduhagi. An praktis na ini nagpadagos hanggan modernong panahon sa pag'oltan kan ika-19 abot amay kan ika-20ng siglo, orog na sa mga opisyales kan militar.

Durante kan ika-17 asin ika-18 siglo , an mga duelo pigkokondukta gamit an espada o sable. Alagad kahurihan kan ika-18ng siglo sa Inglatierra, an duelo ipiglalaban gamit an pistola. Pag'eskrima asin pistola sabay-sabay ginagamit kan ika-19ng siglo.

An duelo batay sa sarong kodigo nin honra. An mga duelo pigkondukta bako na gayo na magadan an kalaban kundi mas pa na makamtan an '"pagbalos" asin makabalik an "onra" na "natinaktinakan", sa pagpapahiling na an saro maabot sa punto na itataya an buhay niya. Dati an pagduelo tradisyon sana sa mga kalalakihan kan nobilidad alagad mga taon na  moderno, ginigibo naman ini kan mga tawong yaon sa "alta sociedad".

Lehislasyon kontra duelo nagpoon pa kan mga soanoy na panahon. An Ika-apat na Konseho Laterano (1215) pinagbawal na an duelo asin lehislasyon sibil sa Imperyong Banal na Romano kontra pagduelo pinagpasar kan magputok an Tolong Polong Gera. Poon kan kaamayi nin ika-17ng siglo, mga duelo ilegal na sa mga nasyon kun  saen ini praktis. An pagduelo haros dai na popular sa Inglatierra kan katangaan nin ika-19ng siglo asin sa Europa Kontinental pag'abot kan ika-20ng siglo. An pagduelo nagpawara' na sa Subangan kan Estados Unidos kan ika-19ng siglo asin pagpoon kan magputok na an Gera Sibil nin Amerika. Opinyon nin publiko, bako lehislasyon, an nagkawsa kan pagpawara' kan praktis.

## Toltolan
Bayinnaung

Si **Bayinnaung Kyawhtin Nawrahta**(ဘုရင့်နောင် ကျော်ထင်နော်ရထာ [bəjɪ̰ɴ nàʊɴ tɕɔ̀ tʰɪ̀ɴ nɔ̀jətʰà]; Thai: บุเรงนองกะยอดินนรธา, rtgs: Burengnong Kayodin Noratha; 16 Enero 1516 – 10 Oktobre 1581) hade kan Dinastiya nin Toungoo poon 1550 sundo 1581. Durante kan 31-taon na pamomoon niya, sinasabing iyo na ini "an pinakadakulang pagboag kan enerhiya nin tawo na namalas sa Burma" ta si Bayinnaung nabilog an pinakamahiwas asin pinakamakusog na Emperyo sa historya nin Sur-subangan nin Asya, na sakop an modernong Burma, an mga estadong Tsinong Shan, Lan Na, Lan Xang, Maniput asin Siam.

## Toltolan
The Wiggles Songs

### E
*Eagle Rock
*Emma's Bow Minuet
*Everybody, I Have a Question
*Elbow to Elbow
*Elephant Stone

### M
*Mop Mop
*Monkey Dance
*Music with Murray
*Marie's Wedding
*Murray Had a Turtle
*Move Like an Emu
*Move Your Arms Like Henry
*Music Box Dancer
The Wiggles

An **The Wiggles** sarong grupong musikal na an musikang tinotogtog para sa mga aki. Nabilog an grupo kan 1991 sa Australian Broadcasting Corporation. An mga kaapil igdi sa ngonyan iyo sinda Anthony Field, Lachlan Gillespie, Simon Pryce, asin Emma Watkins. An enot asin pinaka-orihinal na mga myembro igdi iyo sinda  Field, Phillip Wilcher, Murray Cook, Greg Page, asin Jeff Fatt. Si Wilcher naglitik sa grupo pakahaman kan enot na album kaini. Si Page man nagretiro kan 2006 huli sa kahelangan asin nasanglean ni Sam Moran, alagad nagbalik kan 2012, na nagsalida man giraray ki Moran. Kan magtapos an taon 2012, si Page, Cook, asin Fatt nagretiro asin sinda nasanglean na Gillespie, Pryce, asin Watkins. Alagad, si Cook asin si Fatt kabakas sa negosyo kan grupo asin an tolo dagos na nag-aambag sa aspeto nin paghaman nin  mga plano asin sa produksyon.

## Mga panluwas na takod

* https://www.buzzfeed.com/michellerennex/fruit-salad-out-of-ten?utm_term=.uxZM5eqARY#.ltRGRXLjgb 21 Things You Need to Know about The Wiggles. Kinua 14-01-17.

### Mga studio'ng album

Lambang album natatala' an taon kun kasuarin ibinungsod. Ginunoan: HiT Entertainment 

**The Wiggles* (1991)
**Here Comes a Song* (1992)
**Stories and Songs: The Adventures of Captain Feathersword the Friendly Pirate* (1993)
**Yummy Yummy* (1994)
**Big Red Car* (1995)
**Wake Up Jeff!* (1996)
**Wiggly, Wiggly Christmas* (1996)
**The Wiggles Movie Soundtrack* (1997)
**Toot Toot!* (1998)
**It's a Wiggly Wiggly World!* (2000)
**Wiggle Time!* (2000)
**Yule Be Wiggling* (2000)
**Hoop Dee Doo! It's a Wiggly Party* (2001)
**Wiggly Safari* (2002)
**Wiggle Bay* (2002)
**Go to Sleep Jeff!* (2003)
**Whoo Hoo! Wiggly Gremlins!* (2003)
**Top of the Tots* (2003)
**Cold Spaghetti Western* (2004)
**Santa's Rockin'!* (2004)
**Sailing Around the World* (2005)
**Here Comes the Big Red Car* (2006)
**It's Time To Wake Up Jeff!* (2006)
**Splish Splash Big Red Boat* (2006)
**Racing to the Rainbow* (2006)
**Christmas Classics* (2006)
**Getting Strong! Wiggle and Learn* (2007)
**Pop Go the Wiggles!* (2007)
**You Make Me Feel Like Dancing* (2008)
**Sing a Song of Wiggles* (2008)
**Go Bananas!* (2009)
**Hot Poppin' Popcorn* (2009)
**Let's Eat* (2010)
**Ukulele Baby!* (2011)
**It's Always Christmas With You!* (2011)
**Surfer Jeff* (2012)
**Celebration!* (2012)
**Christmas Crackers!* (2012)

### Mga konsyerto asin pigtiripon na mga album
**Live: Hot Potatoes* (2005)
**Hot Potatoes: The Best of the Wiggles* (2009)
**Big Birthday!* (2011)
**Celebration* (2012)
**Hit Songs and Rarities* (2012)

### Mga album kan Dorothy the Dinosaur
**Dorothy the Dinosaur* (1999)
**Dorothy the Dinosaur's Memory Book* (2000)
**Dorothy the Dinosaur Meets Santa Claus* (2001)
**Dorothy the Dinosaur's Rockin' Christmas* (2002)
**Dorothy the Dinosaur's Travelling Show!* (2003)
**Dorothy the Dinosaur's Beach Party* (2004)

  

## Toltolan
William Peter Blatty

Si **William Peter Blatty**(Enero 7, 1928 – Enero 12, 2017) sarong Amerikanong parasurat asin paragibong pelikula, na midbid na gayo kan saiyang nobelang tituladong The Exorcist na sinurat niya kan  1971. Ini ipinapelikula asin nakasikwit kan Academy Award. Sinurat pa man niya an kasunod igdi, an The Exorcist III May iba pa siyang maoonambitan na mga  nobela, an Elsewhere (2009), Dimiter (2010), asin Crazy (2010).

### Mga  nobela
**Which Way to Mecca, Jack?* (1959)
**[[John Goldfarb, Please Come Home]]* (1963)
**I, Billy Shakespeare!* (1965)
**Twinkle, Twinkle, "Killer" Kane* (1966)
**[[The Exorcist (nobela)|The Exorcist]]* (1971)
**[[The Ninth Configuration]]* (1978)
**[[Legion (Blatty novel)|Legion]]* (1983)
**Demons Five, Exorcists Nothing: A Fable* (1996)/Pighira otro pinasali kan 2013, sa bagong titulo *Demons Five, Exorcists Nothing: A Hollywood Christmas Carol*
**[[Elsewhere (2009 novel)|Elsewhere]]* (2009) – **[[Dimiter]]* (2010) Pinaluwas otro pakapakarhaya kan 2013.
**[[Crazy (novel)|Crazy]]* (2010)
**The Exorcist for the 21st Century*  (2016)

## Toltolan
Jesse James

Si **Jesse Woodson James** (Septyembre 5, 1847 – Abril 3, 1882) sarong Amerikanong bandido, gerilya, lider nin gang, parahâbon sa bangko asin sa tren asin murderer sa estado nin MIssouri. Siya an mas bantog na myembro sa James-Younger Gang.

Si Jesse asin an saiyang tugang na si Frank James pareho mga gerilyang Confederado o inapod sa Ingles na *<nowiki/>'bushwhackers*' durante kan Gera Sibil. Sinda soboot nadamay sa mga panggugulpi sa mga soldados kan Unyon, orog na sa inapod na Masaker Centralia. Pakatapos kan gera, bilang kaapil sa magkakapira asin  man'iba-ibang grupo nin mga bandido, sinda nagparapanhipa' sa mga tren asin mga karomata asin nanga'bon sa mga bangko.  .

An magtugang na James aktibo bilang myembro sa sadiring grupo asin nangawat na husto kan mga taon pag'oltan 1866-1876 na kun saen sa pagngata' na hâbonan an sarong bangko sa Northfield, Minnesota, magkapirang kagrupo an nasikop o nagadan. Nagpadagos sinda sa saindang krimen nin magkapirang taon, na nagtitipon nin mga bagong myembro alagad yaon na sa kamugtakan na sobra na sindang naiipit sa paglalapag sainda kan mga awtoridad. Kan Abril 3, 1882, si Jesse James na badil-gadan ni Robert Ford, kaapil mansana kan saiyang grupo, na naglaom na makakolekta nin premyo kun maentrega niya an payo ni James sa namomoon. Saro nang bantogan kan buhay, si James orog na nagin pigurang orosipon sa Wild West kan siya gadan na.

Dawa daa si James nalaladawan na popular na pigura komo sarong Robin Hood, na an hinahabon pinapartihan an mga tios, mayo man ebidensya na siya o an saiyang grupo hinihirasan an siring na mga dukha kan saindang mga nahâbon. Poon 1860 abot 1882 an James Gang iyo an tinatakotan nanggad na mga bandido sa historya kan Amerika. An grupo responsable sa sobrang 20 panghahábon sa mgs bangko asin mga tren asin sa panggagadan sa mga tawong nasasabatan asin nakakaulang sainda sa harabonan na ginigibo ninda. Lampas $200,000 an pigtutubod na saindang nahabon. Sinda sarong leyenda kan panahon ninda, popular sa Missouri sa saindang paghingoa na matolod an kawsa kan Confederado.

An mga iskolar hinihiling an saiyang mga gawe-gawe sa konteksto nin sarong rehiyonal na pagtutumang nin mga Confederado pakatapos kan Gera Sibil, bako bilang resulta kan inhustisya ekonomiko o pagbabandido sa pwera.

## Toltolan
Harvey Logan

Si **Harvey Alexander Logan** (1867 - Hunyo 17, 1904), midbid man sa bansag na Kid Curry, sarong Amerikanong bandido asin pistolero na kaiba ni  Butch Cassidy asin kan grupong Wild Bunch na si Sundance Kid an lider. Dawa daa an bandidong ini bakong gayong bantog kumpara sa kairiba niya, siya naoonabing iyo an "pinakamaisog sa mga kasararo niya sa grupong Wild Bunch". Soboot ini si Logan dai mababa sa siyam na mga pulis an saiyang nagadan imbwelto sa limang okasyon nin baradilan, asin duwa pang nadamay sa magkapira pa man na enkwentro. 

Si Kid Curry namundag sa Richland Township, Tama County, Iowa. May duwa siyang tugang, si Hank asin si Lonny. Kan may nabisto siyang tawo pangaran "Flat Nose" George Curry asin naamigo niya, pinagmarhay niyang gamiton na an apelyido kaini. Pati si duwang tugang niya nag'arog naman. Si nasabing sagkod taon 1883, an hanapbuhay ni Kid Curry iyo an pagmanso nin mga kabayo. An tolong magturugang mga mahihigos sa trabaho alagad mgs parainom asin mahilig maglinga sa babae. 

Naba'go asn  buhay n iya kan an saiyang tugang na si Han k saka kabakas kaini na si Jim Thornhill nakabakal nin rantso sa 
Rock Creek, Montana na dati inaapod na Chouteu County. Harani an rantso sarong sarong minahan pagrorogaring ni Powell "Pike" La ndusky, minero asin pulis. Si Landusky pinag'atubang asin  pinagkolgan si Kid Curry asin pigsudya na nakikirelasyon sa aki niyang si Elfie. Pakatapos kan  insidente, si Kid Curry pa an pigdsa'ngatan kaso, pigbanog asin kulong. Nakaluwas sana sa preso ta may duwa siyang amigo si A. S. Lohman asin Frank Plunkett nagbayad piyansang $500. Kan Des. 27, 1894, nanagboan ni Curry si Landusky sa sarong inoman asin saiyang binuntol sa kaanggotan. Pagtalikod niya hinulbotan siyang pistola ni Landusky alagad gta siya mahyong badil, an  amigo niyang si Jim Thornhill, pinasahan siyang padali nin badil asin sa pagbaradilan, an badil ni Landusky nagbara kaya napurohan niya duman tolos. Sa pagtubod na dai mansana siya makakakua nin hustisya ta idtong huwes amigo ni La ndusky, pinagmarhay niyang magdulag na asin maghale sa banwang idto.

Igdi na nahirang gayo an buhay niya.

## Buhay bandido

Nagbali na siya sa grupo ni "Black Jack" Ketchum na saro man na bandido. Kan mahigingan niyang an sarong rantsero na si James Winsters, amigo ni Landusky, pig'eespiyahan siya ta siya may putong na sa payo nin premyo ta pighahanap na siya kan mga awtoridad, dinumanan niya ining si Winters ta pigsudya kaiba an duwa niyang tugang si Johnny asin Lonny. Nagkasirimbagan asin nagbaradilan. Nagadan an tugang niyang si Johnny pero sindang duwa ni Lonny nakadulag. Dangan kaidto sindang duwa dai naka'oyon si Ketchum sa barangaan kan hina'bonan sa tren kaya naglitik sa grupo. Nagbali sa sarong circus.

Alagad, nag'empleo pa sinda sa rantso sa Sand Gluch, Colorado. Manta sinda saka si Walt Putnam asin George Curry nagbilog nin sadiring gang sa tuyong manglaog asin magha'bon.

## Toltolan
Elizabeth Van Lew.

Si **Elizabeth Van Lew**(Oktobre 25, 1818 – Septyembre 25, 1900) sarong pilantropo asin espiya na taga-Richmond, Virginia na nagbilog asin nag'operar nin sarong mahiwas na network nin mga espiya para sa Estados Unidos kan panahon nin Amerikanong Gera Sibil. Siya asin an kairiba niya nagmamangno kan mga hiro-hiro kan mga Confederado.

## Mga enot na taon

Si Elizabeth Van Lew namundag kan Oktobre 25, 1818 sa Richmond, Virginia ki John Van Lew asin Eliza Baker. An ama niya sarong alkalde sa Philadelphia poon 1976 abot 1798 alagad naghubo sa Richmond kan 1806 sa edad na 16 asin sa laog nin 20ng taon nakapundar asin napadakula an negosyong hardware asin ini may rogaring siyang mga surogoon. Siya pinadara sa Philadelphia na mag'adal asin pinalaog siya sa sarong eskwelahan na Quaker na kun saen nagkusog an saiyang pagtubod na dapat haleon an pag'ooripon kan  mga itom. 

Siya gustong gayo mawara na an pagka'oripon kan mga itom sa Amerika. Kan magadan na an saiyang ama, kinumbinsi niya an saiyang ina na palibrehon na sa pagkaoripon an saindang mga surogoon, mala ta sinunod siya ka saiyang ina. Siya asin an saiyang tugang na si John Newton Van Lew, na iyo na an nagpalakaw kan negosyo kan ama, ginigibo ninda an pagdayo sa mga pabakalan nin mga negrong oripon asin saindang binabakal ngani sana ipalibre.

## Toltolan
Sigrid Lorenzen Rupp

Si **Sigrid Lorenzen Rupp** (1943 – Mayo 27, 2004) sarong Aleman-Amerikano na arkitekto asin pintor. Igwa siyang sadiring praktis sa pangaran na SLR Architects sa Palo Alto, California, poon 1976 abot 1998, asin ta siya orog na nagdedesenyo para sa mga pasilidad kan mga kompanya teknikal sa    Silicon Valley. 

An saiyang kompanya, an  SLR/Architects nagtoon kan trabaho sa mga pasilidad teknikal, trabahong industriyal, asin mga estrukturang residensyal. An mga suki niya sa Silicon Valley iyo an mga darakulang kompanya siring kan Apple Computer, Sun Microsystems, Tandem, Amdahl, Claris, Raychem, asin IBM. Iba pang mga kliyente niya iyo an minasunod: AT&T, Pac Bell, United Airlines, Pan Am, Stanford University and Hospital asin San Jose State University. An magkapirang proyekto niyang mga lataw na gayo iyo idtong Press Building and Storey House sa Stanford University, an RF Testing Facility kan Apple Computer, asin anom-na-taon na pagretrofit asin paghirahay kan mga pabrika kan Raychem Corporation. Sa kasagsagan kan saiyang kompanya, ini nag'empleo nin walong propesyonal asin para-propesyonal na staff (1987) aasin nakatogdas nin sanga internasyonal, an SLR/International sa Tel Aviv, Israel (1983).]]. 

Siya man sarong tagatolod kan mga deretso asin katanosan kan mga kababaihan ta dapat daa "tapos na an mga pagkakaiba sa kakayahan kan mga babae sa lalake". Siya naggiya sa dakul na mga babae asin mga minoriya sa lawig kan saiyang praktis, pig'aagyat an mga ini na maglaog sa adal  nin arkitektura. 

## Kaamayan kan buhay asin edukasyon
Si Rupp namundag sa Bremerhaven kan 1943 asin an pamilya niya naghubo sa Oakland, California kan siya edad na 10 pa sana. Nagin siyang interesado sa arkitektura kan aki pa durante kan rekonstruksyon sa Alemanya pakatapos kan Ikaduwang Gerang Pankinaban asin ta siya dagos na nag'adal arkitektura sa University of California, Berkeley, saka nag'graduar kan 1966.

## Kagadanan

Si Sigrid Lorenzen Rupp nagtalikod sa mundo kan Mayo 27, 2004 huli sa gastric cancer. Sa saiyang pawalat-mana, ini an sinabi niya "Boot kong maromdoman sa sakuyang pakipag'asusangan sa tahaw kan pag'ooyon kan iba diyan huli ta iyo an  pinakamadali na makiiba na sana dawa sala. Gusto kong maromdoman komo sarong mahusay na arkitekto na nagtrabaho nin mahusay na trabaho, sarong mahusay na pintor na nagpinta nin mahusay na pintura asin saro na marayrahay na mag'osipon nin magagayon na istorya.". 

## Toltolan
Varina Davis

Si **Varina Anne Banks Howell Davis** (Mayo 7, 1826 – Oktobre 16, 1906) iyo an ikaduwang agom kan pulitikong si Jefferson Davis, na nagin presidente kan Confederadong mga Estado nin Amerika kan 1861. Siya nagsirbi bilang Enot na Gining kan bagong nasyon na an kabesera iyo an Richmond, Virginia, dawa ngani daa nagduduwang-isip manongod kan gera. Namundag asin  duminakula sa Habagatan asin may toltol na pag'aadal sa Philadelphia, igwa siyang pamilya sa magkaibong na rona asin may mga kaisipan na naiiba para sa sarong babae na may katongdan sa publikong buhay. Saiyang inaanduyogan an pananaw kan Confederado dapit sa oripon asin katanosan nin estado.

Si Davis nagin sarong parasurat pakatapos kan  Amerikanong Gera Sibil. Tinapos niyang hamanon an memoir kan saiyang agom. Siya inalok ni Kate Davis Pulitzer na magsurat nin mga artikulo asin nagin kolumnista ngani sa peryodiko kan agom kaining si Joseph Pulitzer, an New York World. Kan 1891, pakagadan kan agom ni Davis, siya nag'estar na sa New York kaiba an saiyang aki si Winnie. Suno-suno niya an pag'estar sa New York asin kan  kahurihan na kan ika-19ng siglo, naghingoa siyang magka'oroyon na an mga pigurang prominente kan Amnayan asin Habagatan.

## Toltolan
Valentin de los Santos

Si **Valentin de los Santos** (c.  -ngdn. 1967) iyo an katogdas asin lider kan partido pulitikang inapod na *Lapiang Malaya* na minukna niya kan mga taon 1940. An mga kaapil igdi gikan sa mga kasaraditan gikan sa Habagatan Luzon, o sa bandang Kabikolan. An saiyang partido pigtotolod an tunay na hustisya, tunay na pagkaparantay asin tunay na katalingkasan. An partido niya alagad pigtutubod an pagkamit kan mga siring na kamawotan sa Ikaduwang Pagdatong ni Hesukristo asin nagsasarig na gayo sa mga pagpangadye asin sa mga surusu'lot na mga darupi' o anting-anting. An partido niya may salak na praktis sa relihiyon arog kan pagpamibi asin pagkomunikar sa inapod nindang 'Bathala', asin sa mga heroe nasyonal arog ki Jose Rizal.

Si del los Santos namundag sa Gainza, Camarines Sur.

Kan eleksyon presidensyal 1957 an partido niya nagpartisipar asin an nagdalagan na kandidato para presidente iyo si Valentin de los Santos asin sa pagkaBise Presidente iyo si Restituto Fresto. Pareho sinda nadaog kan kandidato na sa Carlos P. Garcia asin Diosdado Macapagal, na mayo pang nakuang 0.50% kan boto. An iba man na kaapil nagkandidato sa eleksyon senado kan taon na idto alagad an pinakalataw na kandidato kaini nagkamit sanang 8,915 na boto o ika-41 sa lista sa walong posisyon na pigralabanan.

Alagad, siya daing pagluyang-boot maski nadaog ta pag'eleksyon 1961 kun saen guminana si Diosdado Macapagal, siya kandidato man para presidente, asin siring man kan 1965 kun saen an guminanang kandidato para presidente iyo si Ferdinand Marcos. Kadaklan kan publiko paghiling saiya may diperensya sa payo.

Kan Mayo 21, 1967, an grupo nagmartsa pasiring kuta sa Palasyo Malankanyang ta pirit huhuroton na si Ferdinand Marcos magbaba sa pwesto ta mayo man daa natatawan solusyon an pagtios, pagkawarang daga kan mga dukha asin an pag'aapi kan mga Amerikano na tinutugot kan presidente na mangyari.. Armado sana nin mga sundang, may mga anting-anting saklay sa liog, an grupo na nagbibilang mga 400 na indibidwal asin nakabadong uniporme na asul may kapang pula-giyaw an kolor, sinda nagmartsa pasiring sa Palasyo Malakanyang. An Konstabularyo binagat sinda sa Taft Avenue,  armado nin mga M-16 na badil. An grupo dinaluso' an nagbabagat sainda asin sinda pinagpa-asak'asakan. Sinasabing 33 an natigpo asin 47 an nalugadan o erido sa mga myembro kan kulto. An mga dai naano, kabali si de los Santos, pinag'aresto sa kargong sedisyon, alagad si de los Santos idiniretso sa Ospital Mental ta may pagkalapong daa. Igwang mga report na nagadan sa laog kan ospital ta pigbaranog, alagad, an mga suportador nagsasabi na buhay siya asin nagadan na toninong sa edad na 80 sa Nueva Vizcaya.

## Toltolan
Chelsea Manning

Si **Chelsea Elizabeth Manning** (nmdg., Bradley Edward Manning, Desyembre 17, 1987) sarong soldados sa Hokbong Estados Unidos na nasentensyahan kan Hulyo 2013 paagi nin court-martial nin halawig na mga taon pagkapreso huli sa mga paglapas sa Espionage Act asin iba pang kasalaan kan saiyang ibinuyagyag sa WikiLeaks haros tolong-kaapatan kan milyon na kalasipikadong mga sensitibong mga dokumento militar asin diplomatiko. Si Manning sinapawan kan Agosto 2013 nin sentensyang 35ng taon pagkakulong, na may posibilidad nin parole sa ika-8ng taon, asin pagpatalsik dishonorable saiya sa Hokbo.

Si Manning sarong transgender na babae na, pakatapos kan siya masentensyahan, nagdeklara na mate niya pagkani'aki pa komo sarong tunay na babae asin  gustong maapod na Chelsea, asin mawot mag'agi sa sarong hormone replacement therapy. Poon  pagkani'aki totoo sagkod sa buhay niyang militar, siya binibisto sa pangaran na Bradley. Natanto siya kan mga doktor na may inaapod na gender identity disorder.

## Toltolan
Ivana Trump

Si **Ivana Marie Trump** (née Zelníčková, Czech pronunciation: [ˈɪvana ˈmarɪjɛ ˈzɛlɲiːt͡ʃkovaː]; Pebrero 20, 1949 - Hulyo 14, 2022) sarong Amerikanong dugong Tseka na negosyante, autor, socialite, asin dating modelo. Siya an enot na na nagin agom kan negosyante asin dating Presidente kan Estados Unidos na si Donald Trump.
## Toltolan
Nik Wallenda

Si **Nikolas "Nik" Wallenda** (namundag Enero 24, 1979) sarong Amerikanong akrobat, aerialista, pogosong artista, artista na paralakaw sa alambre, asin autor. Bantog siya sa mga pasale niyang paglakaw sa alambreng nakahutay sa ayre na mayong salong hikot. May kapot siyang siyam na rekord na Guinness World Records sa magkakapirang mga akrobatikong pasale alagad bistong gayo na siya an pinakaenot na personang naglakaw sa hutay na alambre sa tahaw nin Busay Niagara. Siya an ika-7ng myembro sa pamilyang The Flying Wallendas. Si Nik Wallenda nagpartisipar na sa mga sirkus na pasale komo aki pa. Sa edad na 13 anyos siya nagin propesyonal na paralakaw sa hutay-na-alambre. Pinili niyang karera an paglakaw sa halangkaw-na-alambre kan nagin siyang parte kan 8-persona pyramid sa halangkaw-na-alambre. Poon 2002 sagkod 2006, siya nagperform kaiba an saiyang pamilya sa iba-ibang lugar asin nagbilog sadiri niya tropa kan 2005. Pag'oltan 2007 asin 2008, siya nagpapel sa sarong stunt sa inapod na Wheel of Steel na saiya mansanang pig'imbento. Kan 2009, nakamit niya an bagong rekord sa mga pinahalangkaw asin pinakahaloy na paglakaw sa tightrope. Nakumpleto niya an total na 15ng lakaw sa langkaw na 100 na pye (30 m) sa ayre.

## Toltolan