open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Deklarasyon nin Katalingkasan kan Filipinas

An **Deklarasyon nin Katalingkasan kan Filipinas** nangyari kan Hunyo 12, 1898 sa Cavite el Viejo (ngonian Kawit), Cavite, Filipinas. Sa pagbasa sa publiko kan *Acta kan Deklarasyon nin Katalingkasan*, pigproklamar kan pwersa kan rebolusyonaryong Filipino sa irarom ni Heneral Emilio Aguinaldo an soberanyo asin katalingkasan kan Islas Filipinas sa kolonya kan Espanya na nadadaog pa sana sa Guerra kan Manila kan Guerrang Espanyol-Amerikano.

An deklarasyon dai pigbisto kan Estados Unidos o Espanya.

## An Aldaw nin Proklamasyon
Sa atubang kan dakol na tawo, pigproklamar an katalingkasan kan Hunyo 12, 1898 magtigbabayong hapon sa Cavite sa harong ni Heneral Emilio Aguinaldo may 30 kilometros sa sur kan Manila. Nahiling digdi an pagbiklad kan **[[Bandera kan Filipinas|Nasyunal na Bandera kan Filipinas]]** na gibo sa Hong Kong ni Marcela Agoncillo, Lorenza Agoncillo sagkod Delfina Herboza, asin pagpatogtog kan Marcha Filipina Magdalo komo Nasyunal na Awit kan nasyon na **Lupang Hinirang** ngunyan. Ini komposisyon ni Julian Felipe asin pagtogtog kan bada San Francisco de Malabon.

An *Acta kan Deklarasyon nin Katalingkasan* pig-andam, pigsurat, asin pigbasa ni Senior Ambrosio Rianzares Bautista sa tataramon na Espanyol.

## Mga hihilngan
*History of the Filipino People. Teodoro A. Agoncillo
*National Library of the Philippines

## Hilingon man
*Bandera kan Filipinas

## Mga panluwas na takod
* An Acta kan Deklarasyon nin Katalingkasan kan Filipinas
Hunyo 12

**Hunyo 12** an ika-163 na aldaw kan taon (ika-164 sa mga ogdong taon) sa Gregoryanong kalendaryo. Igwang natatadang 202 na aldaw sagkod kan katapusan nin taon.

## Mga panyayari
*1898 &ndash; Deklarasyon nin Katalingkasan kan Filipinas: pigdeklarar ni Emilio Aguinaldo an katalingkasan kan Filipinas sa Espanya

## Mga kamundagan
*

## Mga kagadanan
* 816 &ndash; Papa Leo III

## Mga fiesta opisyal asin pagromdom
*Filipinas: Aldaw nin Katalingkasan (Araw ng Kalayaan)

## Mga panluwas na takod
* BBC: On This Day
* On This Day in Canada
1898

An **1898** (**MDCCCXCVIII**) sarong ordinaryong taon sa Gregoryanong kalendaryo na nagpoon nin Sabado.

## Enero
## Pebrero
## Marso
## Abril
## Mayo
## Hunyo
## Hulyo
* 1898 - Namundag an Bikolanong parasurat asin pulitikong si Mariano Villafuerte (kag. 1942)

## Agosto
## Septyembre
## Oktobre
## Nobyembre
## Desyembre
Estados Unidos

An **Estados Unidos nin Amerika** o **Sararóng Estados** (mas inaapod na **Estados Unidos**, **Amerika**, an **U.S.** o an **USA**) sarong nasyon na kompwesto nin 50 estados asin sarong distrito federal sa Norteng Amerika. An nasyon namumugtak haros sa tahaw kan kontinenteng Norteng Amerika kun sain an 48 na estados asin Washington, D.C., an distrito kapitolyo.

Yaon ini sa pag-ultanan kan kadagatan Pacifico asin Atlantiko. Pigtatangà ini kan Canada sa norte asin Mehiko sa sur. An estado kan Alaska nyaon sa norte-sulnopan kan kontinente kun sain an Kanada nyaon sa subangan kaini asin Rusya sa sulnopan sa balyo kan Itiot kan Bering. An estado kan Hawaii sarong arkipelago sa tahaw kan Pacifico.


Castillo de Disneyland.jpg
Golden Gate Bridge Clear.JPG
United States Capitol west front edit2.jpg
0326New York City Statue of Liberty.JPG
Apollo 15 flag, rover, LM, Irwin cropped.jpg
Asyanong Karawat

An **Asyanong Karawat**, inaapod man na **Asyad**, sarong karawat na piggigibo lambang ikaapat na taon kan mga atleta sa enterong Asya. An karawat pigpapadalagan kan Olimpikong Konseho kan Asya (OCA) sa irarom kan superbisyon kan Internasyunal na Olimpikong Komite (IOC). Mga medalya an pigtatao sa lambang event: bulawan para sa enot na pwesto, pirak sa ikaduwa, asin bintig sa ikatolo. Tradisyon ini na nagpoon kan 1951.

Ipiglalaog kan Nasyunal na Olimpikong Komite (NOC) an maralaban tangarig irepresentar an saindang nacion. 

An enot na Asyanong karawat piggibo sa Delhi, Indya kan 1951 na naging host man kan 1982.

## Uusipon
### Kampeonatong Karawat nin Harayong Subangan
Nagpoon an Asyanong Karawat sa sarong sadit an Asyanong kompetisyon. Pigbilog an Kampeonatong Karawat nin Harayong Subangan tangarig ipahiling an pagkasararo asin pagtarabang-tabangan sa tolong nacion na Imperyo kan Hapon, Islas Filipinas, asin Republika kan Tsina. An enot na karawat piggibo sa Manila kan 1913. Iba pang Asyanong nacion an nagbali antes kan naorganisar ini. Pigpundo ini kan 1938 kan pigsakop kan Hapon an Tsina na nagdagos sa paglakop kan Ikaduwang Guerrang Pankinaban sa Pacifico.

### Pagbilog kan Asyanong Karawat
Antes kan Ikaduwang Gerang Pankinaban, nagkapirang Asyanong nacion an naging independyente. Dakol na mga Asyanong nacion an nagmawot na gamiton an sarong bàgong tipo nin kompetisyon kun sain an kusog kan Asya pigpapahiling bakong sa violensya kundi sa pagpakusog kan pagkairintidihan sa lambang sarô. Kan Agosto 1948, durante kan Ika-14 Karawat Olimpiko sa Londres, an representante nin IOC Indya na si Guru Dutt Sondhi nagpropose kan ideya sa mga lider pakurusogan kan mga Asyanong koponan na mag-orolay manonongod sa pagkakaigwa nin Asyanong Karawat.
## Lista kan Asyanong Karawat

## Mga panluwas na takod
* Olimpikong Konseho kan Asya
Nasyunal na Olimpikong Komite

An **mga Nasyunal na Olimpikong Komite** (Ingles: *National Olympic Committee (NOC)*, Pranses: *Comité National Olympique*) iyo an mga nasyunal na konstituentes kan hirong Olimpiko sa enterong kinàban.

Poon kan 2008, igwang 205 mga NOC na pigrerepresentar an mga soberanong nacion asin iba pang sakop. Gabos na 192 miembro estados kan Naciones Unidas igwang mga Nasyunal na Olimpikong Komitiba siring kan 13 iba pang mga sakop:

* Taiwan (Republika kan Tsina), Tsinong Taipei an designasyon kan IOC
* Mga teritoryong Palestina, Palestina an designasyon kan IOC
* Apat na sakop kan Estados Unidos: Amerikanong Samoa, Guam, Puerto Rico, asin Islas Virgenes nin Estados Unidos (Islas Virgens sana an designasyon kan IOC)
* Tolong teritoryong Britaniko: Bermuda, Islas Virgenes nin Britanya, asin Islas Caiman
* Duwang konstituentes na nacion kan Kahadean kan Nederlandyas: Aruba asin Antillas Nederlandyas 
* Hong Kong, sarong Especial na Administratibong Rehiyon kan Republika Popular kan Tsina
* Islas Cook, estadong sakop kan Nueva Zelanda
Kaapil an gabos na mga NOC kan Asosasyon nin mga Nasyunal na Olimpikong Komite (ANOC) na nababangà sa limang kasararoan kontinental:

## Dai Pigbibistong Nasyunal na Olimpikong Komite
Pakurusogan asin Olimpikong Komite kan Macau: Pigmuknà kan 1987, asin nagprobar na makalaog sa IOC poon kan pagkamuknà kaini, alagad dai pa nanggad oficial na pigbibisto huli kaiyan mayong atleta an nakabali sa Olimpikong Karawat sa irarom kan pangaran na  "Macau, Tsina".
Internasyunal na Olimpikong Komite

An **Internasyunal na Olimpikong Komite** (Ingles: *International Olympic Committee* **(IOC)**, Pranses: *Comité international olympique*) sarong kaburonyogan na nakabase sa Lausanne, Suisa. Pigbilog ini ninda Pierre de Coubertin asin Demetrios Vikelas kan Hunyo 23, 1894. Igwa ining 205 kaapil nin mga Nasyunal na Olimpikong Komite (NOC).

### Orihinal na mga kaapil kan Internasyunal na Olimpikong Komite

## Mga presidente

## Publikasyon
Naglalathala an IOC kan Olympic Review asin Revue Olympique poon kan 1894.

## Mga panluwas na takod
* Opisyal na Websayt kan IOC
Olimpikong Konseho kan Asya

An **Olimpikong Konseho kan Asya**, sa Ingles, *Olympic Council of Asia* **(OCA)**, iyo an nagpapadalagan kan mga karawat sa Asya. Ngunyan, igwa ini nin 45 Nasyunal na Olimpikong Komite (NOC) na myembro. An presenteng pamayo kaini iyo si Sheikh Fahad Al-Sabah. An pinakagurangan na NOC iyo an sa Hapon na pigbisto kan Internasyunal na Olimpikong Komite (IOC) kan 1912, kun sain an Subangan na Timor iyo man an pinakabàgo, kan 2003. An headquarters kan OCA yaon sa Syudad nin Kuwait.

## Mga kaapil na nasyon

Sa minasunod na table iyo an taon na pigbisto an NOC kan Internasyunal na Olimpikong Komite (IOC) pigtao man kun iba man ini sa taon kun suarin pigbilog an NOC. An NOC kan Macau, Tsina pigbisto kan OCA alagad dai pigbisto kan IOC asin dai nagbabali sa Olimpikong Karawat.

### Mga dating myembro

An Israel pighalì sa Olimpikong Konseho kan Asya kan liwat na inkorporasyon kaini kan 1981. Myembro na an Israel kan Europeanong Olimpikong mga Komite (EOC).

## Mga panluwas na takod
* Opisyal na Websayt kan OCA
Basketbol

An **basketbol** (Ingles: *basketball*) sarong kawat pakurusugan na pigbibilog nin duwang koponan nin limang parakawat na lambang sarô prinoprobaran na makapuntos sa paagi nin pagsalya kan sarong bola (harus  sa diyametro) sa net (an baske na t sa diyametro na nakadukot sa  na langkaw sa duwang tig-puro kan korte) sa irarom nin mga organisadong reglamentos.

An *field goal* iyo duwang puntos, kun bako hali sa tolong-puntos na linya na iyo may tolong puntos. Pagkatapos kan *foul*, an de-oras na kawat minapundo asin an na-foul na parakawat o si nakadesigna na magpalaog nin *technical foul* iyo pigtatawan nin saro, duwa, o tolong sarong-puntos na *free throw*. An koponan na may pinakadakul na puntos sa pagkatapos kan kawat iyo an manggagana, pero kun an regulasyon nin kawat natapos na habang an mga puntos iyo parehas pa, mapasiring an laban sa dugang na peryodo nin pagkawat (*overtime*).

## Kataytayan nin mga ladawan

File:Palitada sa San Ramon.JPG|225px|thumb|An kawat na basketbol na igwang nagkakarawat na aki 
File:Basketball historic.tif|Lumang bola na igwang laces
File:Kansas U team 1899.jpg| An inot na Basketbol team kan University of Kansas, 1899. Si coach James Naismith an nakatindog sa pinakahurihang tuo
File:Firstbasketball.jpg|An inot na basketbol court sa Springfield College sa Springfield, Massachusetts, USA


## Mga panluwas na takod

* "Basketball". *Encyclopædia Britannica* Online.
* 
* International Basketball Federation 
* National Basketball Association
* Eurobasket website
* Basketball-Reference.com: Basketball Statistics, Analysis and History
* Ontario's Historical Plaques – Dr. James Naismith (1861–1939)
FIBA Europa

An **FIBA Europa** sarong zona sa Internasyunal na Federasyon nin Basketbol (FIBA) na igwang 49 Europeong FIBA na mga federasyon.

## Mga panluwas na takod
*FIBA Europa
Damulag

An **damulag** (o **karabaw**, Malay: kerbau, Ingles: carabao), Bubalus bubalis carabanesis, sarong napagaro' na subspecies kan *water buffalo* (Bubalus bubalis) nakukua sa Filipinas, Guam asin sa iba pang parte kan Sur-subangan na Asya. An damulag pantrabahong hayop na parati gamit kan mga paraoma sa pag'arado o paggoyod kan pababa o kariton sa paghatod kan mga produktong oma sa saod.

## Hitsura

An gurang nang karabaw pwede magtimbang nin walong gatos (800) na kilo asin an unit ninda patos sa mahimpis na buhok, kolor itom o abohon. Igwa sinda nin bongot (na buhok) sa angog asin sa poro kan ikog. Parati an damulag matoninong asin maboot alagad nabura' bigla' kun nakikilhagan. 

Pareho an babae asin lalake tinutuboan nin halaba na songoy. Ini mayo nin pagànotan na glands (sweat glands) Nagpapalipot sinda sa paglogbo sa tubogan o sa laboy. Napatos sinda kan laboy sa tuyong bako sana malipotan kundi ngane dai pagparakagaton kan mga insekto.

An damulag nagsasabsab nin doot (awot) asin ibang mga tanom na parati ginigibo ninda kun malipot pa an aldaw, agang amay o hapon nang nagsisinarom. An damulag pigkukuan man nin gatas o binubuno' huli ta makua an saindang unit (kublit) asin karne. Naabot 20 taon an buhay kaini asin an babae taon-taon pwede mag'ogbon.

An damulag tubong hayop sa Sur-subangan na Asya.

## Mga panluwas na takod

*Carabao Festival sa Pulilan, Batangas- http://www.seasite.niu.edu/Tagalog/Cynthia/festivals/carabao_festival.htm 
*An damulag pigtampok sa blog- http://www.philippines.hvu.nl/animals8.htm 

## Toltolan
Bulos

An **bulos**, inaapod man na **anahaw** (Livistona rotundifolia, Lam.) sarong palma na may matabilog asin giringgitingon na dahon na lakop sa Sur-subangan na Asya. Sa Ingles inaapod man ining *Footstool palm*. Ini pambanwang dahon kan Filipinas.

An species na ini nagtatalubo sa hababa asin bakong gayong halangkaw na altitud asin natural natubo sa mga karo-kadlaganon na lugar. Nalangkaw ini nin abot 24 metro. Kun minsan ginagamit man ini na ornamental. An saiyang kahawakan na naabot 20 sentimetro an diametro parati inuusar na harigi asin kun sinasari'si' pwedeng isalog sa harong. Sa mga sinari'si', an mga Agta' igdi nakua kan ginigibo nindang togod sa pana asin bawog sa pana'.
An ubod kan bulos saro man na kakanon, an bunga kinakakan kan mga hayop, kan mga gamgam asin kan mga aki asin tinuturusok ginigibong necklace. An mga dahon pwede gibohon kapote, pwedeng gibohon kupya' asin sa ibang lugar ginigibong abaniko.
Ginagamit man ini pang-atop (pinopormang kinikero kun inaatop ta magayon an hitsura) asin  pamatos nin kakanon. Sabi ni Delgado kadtong panahon an tinarahi na dahon kaini ginibong layag. Nagpaparasadit an sukol kan mga dahon kaini kun parati piggugusihan kan dahon maski ngane marikas an saiyang pagdadahon na.

## Mga hihilngan
*Useful Plants of the Philippines. Brown, William H. Volume 1. Dept. of Agriculture and Commerce Technical bulletin 10. Manila. 1950.p. 209, 210, 211, 312, 313.
*Medicinal Plants of the Philippines. Quisumbing, Eduardo. Dept. of Agriculture & Natural Resources Technical Bulletin 16. Manila. 1951.

## Mga panluwas na takod

*An dahon kan bulos- http://www.flickr.com/photos/jo_hanna/6779971/
*An dahon kan bulos kabit sa takogong niya- http://www.betterphoto.com/gallery/dynoGallDetail.asp?photoID=1641268
*Piggigibong necklace-http://www.etsy.com/view_listing.php?listing_id=11683449
Torneong basketbol sa Asyanong Karawat

An **[[basketbol]]** sarong pakurusogan sa **[[Asyanong Karawat]]** poon kan 1951 edisyon. An mga torneong Asyanong Karawat iyo an *de facto* kampeonatong Asya hanggan namuknà an Kampeonato sa Konfederasyon nin Asyanong Basketbol kan 1960.
1951 Asyanong Karawat

An **Enot na [[Asyanong Karawat]]** piggibo poon Marso 4 hanggan Marso 11, 1951 sa Delhi, Indya. 

## Mga kabaling NOC
An mga Nasyunal na Olimpikong Komitiba (NOC) pigpangaranan asin pigpakarhay sosog sa saindang mga kodang nacion kan IOC kan panahon na idto.

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  

## Pakurusogan
* Aquatiko
* Atletiko (33)
* Basketbol (1)
* Futbol (1)
* Pagbuhat-gabat (7)
* Paglangoy (8)
* Pagtabsong (2)
* Polo sa tubig (1)
* Sikliko (4)

## Medalya

## Mga hihilngan
* Uusipon kan Asyanong Karawat
Bingkay

An B**ingkay**, iyo an tibulaka kan *[[:en:Mollusca|mollusk]]*, urog na kun dai na nin laog tà nagadan na an kagharong kaini. Iyo ini an tibulaka (exoskeleton) kan buhay na mollusk asin ini magkatakupan, nagbubukabuka. Napipisan an *mollusk* komo marinong hayop na inaapod sa Ingles na *bivalves*. Digdi klasipikado an mga inaapod sa bikol na **punáw**, **takal**, **talaba**(o, **sisi**') , **tahong** asin **tiniktik**, mga marinong hayop nag-iistar sa maasgad na tubig pero nakukua man sa mga malapok na tubig na tàbang.

An mga bingkay komun na nahihiling sa mga baybayon, parati urutas na, asin an mga tibulaka kan mga species sa tàbang nagkukuriyat sa mga patag na gilid kan mga salog na inabot-abot kan tubig kapag tignarakul.

An bingkay, iyo an saro sa materyal sa pagtugdok nin gapong estruktura kaidto, arog kan mga simbahan kan panahon nin Espanyol igdi sa Filipinas. Sa pagigibo nin pamulot sa mga sinusuruknong na gapo o radrilyo, an bingkay binabaga na magin runot na pulbos (apod na apog), asin ini rinaramas sa tinuktok na bandala nin abaka, kaputian kan sugok, saka galagala na mapuluton na marhay. Alagad ngunyan tà naimbento na an semento, bako naman ramas na siring, garamiton sa konstruksyon. An siring na pulot inuusar man sa pagkalapati sa mga baroto o mga sasakyan-dagat tanganing dai laugon nin tubig.

## Mga panluwas na takod
# Morpolohiya kan bingkay- http://visual.merriam-webster.com/animal-kingdom/mollusks/bivalve-shell/morphology-bivalve-shell.php 
# Estruktura  kan bingkay- http://www.palaeos.com/Invertebrates/Molluscs/Bivalvia/Bivalvia.Shell.html
# Bivalvia- http://paleo.cortland.edu/tutorial/Bivalves/bivalvia.htm 

## Toltolan

*Bikol-English Dictionary. Mintz & Britanico.New Day Publishers. Quezon City, Philippines. 1985.
*Diksyunaryo-Tesauro, Pilipino-Ingles. Jose Villa Panganiban. Manlapaz Publishing Co.,l Quezon City, Philippines. 1973.
GMA Network

An **GMA Network** (**Global Media Arts** o simpleng **GMA**) iyo an telebisyon sa Filipinas na free-to-air telebisyon asin radyo network. Iyo an flagship property kan publicly traded GMA Network, Inc. Iyo an enot na broadcast sa telebisyon kaidtong Oktobre 29, 1961. An GMA Network (dating midbid bilang **Republic Broadcasting System**, **GMA Radio-Television Arts** asin **GMA Rainbow Satellite Network**) iyo an komun na pigpapanongod bilang **Kapuso Network** sa pagpanongod sa outline kan logo kan kompanya. Igwa iyan nin headquarter sa GMA Network Center sa Quezon City asin an saiyang transmitter, Tower of Power, namomogtak sa Tandang Sora Avenue, Barangay Culiat siring man sa Quezon City na igwa nin rehiyonal na mga estasyon asin mga opisina na namomogtak sa labing 9 mayor na syudad sa bilog na nasyon

## Current programming

### Drama

;Primetime
* *[[K|Encantadia Chronicles: Sang'gre]]* 
* *[[K|Never Say Die]]* 
* *[[K|The Secrets of Hotel 88]]* 

;Daytime
* *[[K|Hating Kapatid]]* 
* *[[K|House of Lies]]* 
* *[[K|Apoy sa Dugo]]* 

;Weekends
* *[[K|Magpakailanman]]* 
* *[[K|Regal Studio Presents]]* 
* *[[K|Tadhana]]* 

### Variety
* *[[K|All-Out Sundays]]* 
* *[[K|It's Showtime]]* 
* *[[K|TiktoClock]]* 

### Comedy
* *[[K|Bubble Gang]]* 
* *[[K|Pepito Manaloto: Tuloy na Kuwento]]* 

### Talk
* *[[K|The 700 Club Asia]]* 
* *[[K|TBATS On the Go]]* 
* *[[K|Fast Talk with Boy Abunda]]* 

### Game
* *[[K|Family Feud]]* 

### Reality
* *[[K|The Clash]]* 
* *[[K|Stars on the Floor]]* 

### News
* *[[K|Saksi]]* 
* *[[K|Unang Hirit]]* 
* *[[K|24 Oras]]* 
* *[[K|24 Oras Weekend]]* 
* *[[K|GMA Integrated News Bulletin]]* 

### Documentary
* *[[K|I-Witness]]* 
* *[[K|Reporters Notebook]]* 
* *[[K|Born to Be Wild]]* 
* *[[K|The Atom Araullo Specials]]* 

### Magazine
* *[[K|Kapuso Mo, Jessica Soho]]* 

### Public Affairs
* *[[K|Kapwa Ko Mahal Ko]]* 
* *[[K|Wish Ko Lang!]]* 
* *[[K|Resibo: Walang Lusot ang May Atraso]]* 

### Infotainment
* *[[K|Pinoy M.D.]]* 
* *[[K|iBilib]]* 
* *[[K|Amazing Earth]]* 
* *[[K|AgriPreneur]]* 
* *[[K|Pera Paraan]]* 
* *[[K|Turbo Zone]]* 
* *[[K|Healing Galing]]* 
* *[[K|Dami Mong Alam, Kuya Kim.]]* 
* *[[K|Where in Manila]]* 

## Toltolan

## Mga panluwas na takod
* Oficial na websayt
Paglangoy sa 1951 Asyanong Karawat

An **paglangoy** pigralabanan sa 1951 Asyanong Karawat sa Delhi, Indya.

## Medalya

## Mga panluwas na takod
*Enot na Asyanong Karawat
Basketbol sa Olimpiko sa Tig-init

Pirmi nang pigkakawat an **[[basketbol]]** sa **[[Olimpikong Karawat sa Tig-init]]** poon 1936, na demonstration events kan 1904 asin 1924. An koponan nin Estados Unidos sa basketbol piggana an gabos na medalyang bulawan sa kompetisyon sa kalalakihan poon 1936 hanggan 1968.

### Medalya
Olimpikong Karawat

An **Olimpikong Karawat** sarong internasyunal na okasyon nin tig-init asin tig-lipot na mga pakurusogan, na pigraralabanan nin niribong atleta. An Karawat piggigibo lambang duwang taon na sarasalida an Olimpikong Karawat sa Tig-init asin Tiglipot.

## Hilingon man
* Olimpikong Karawat sa Tig-init
* Olimpikong Karawat sa Tiglipot

## Mga panluwas na takod
* Oficial na websayt kan Olimpiko

̺
FIBA Oceania

An **FIBA Oceanya** sarong zona sa Internasyunal na Federasyon nin Basketbol (FIBA) na igwang 21 Oceanyanong FIBA na mga federasyon.

## Mga panluwas na takod
* FIBA Oceanya
* AussieBasketBall 
* AussieBBall
Hapon

* Sarong bagay na hale o may relasyon sa Hapon, sarong isla na nasyon sa Sirangan na Asya .
* Tataramon na Hapon, pigtataram orog na sa Hapon .
* Mga tawong Hapon, an etnikong grupo na nagpapamidbid sa Hapon sa paagi nin ginikanan o kultura
** Diaspora kan mga Hapon, mga emigranteng Hapon asin an saindang mga gikan sa bilog na kinaban
* Mga namamanwaan na Hapon, mga nasyonal kan Hapon sa irarom kan ley nin nasyonalidad kan Hapon
** Mga Hapon na namundag sa ibang nasyon, mga naturalisadong namamanwaan kan Hapon
* Sistema nin pagsusurat kan Hapon, binibilog nin kanji asin kana .
* Lutong Hapon, an pagkakan asin kultura nin pagkakan kan Hapon

## Hilingon man

* Listahan kan mga tawong Hapon
* Gabus na pahina na may titulong nagpupuon sa Hapon
* Japonica (disambiguation)
* Pag-aadal sa Hapon
Gabos-Aprikang Karawat

An **Gabos-Aprikang Karawat**, kun minsan pig-aapod na **Aprikanong Karawat** o **Pan Aprikang Karawat**, sarong rehiyunal na pakurusogan na piggigibo lambang apat na taon. Pig-oorganisar ini kan Asosasyon nin mga Nasyunal na Olimpikong Komitiba kan Aprika (ANOCA). An mga nagraralaban-laban na nacion digdi kaiuhan gabos halì sa kontinenteng Aprika.

An enot na Karawat piggibo kan 1965 sa Brazzaville, Congo. Pigbisto ini kan Internasyunal na Olimpikong Komitiba na sarong kontinental na parkurusogan kabali man an Pan Amerikanong Karawat asin Asyanong Karawat.

## Mga panluwas na takod
* Gabos-Aprikang Karawat
Asosasyon nin mga Nasyunal na Olimpikong Komite kan Aprika

An **Asosasyon nin mga Nasyunal na Olimpikong Komite kan Aprika**, sa Ingles *Association of National Olympic Committees of Africa* **(ANOCA)**, sarong internasyunal na organisasyon kan 53 Nasyunal na Olimpikong Komite (NOC) kan Aprika.

## Torneo
* Gabos-Aprikang Karawat

## Mga panluwas na takod
* Oficial na websayt
Asosasyon nin Basketbol kan Sur-subangan na Asya

An **Asosasyon nin Basketbol kan Sur-subangan na Asya**, sa Ingles: *Southeast Asia Basketball Association* **(SEABA)**, sarong sub-zona kan FIBA Asya kompwesto kan mga nacion halì sa Sur-subangan na Asya.

## Mga miembrong nacion
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*

## Kampeonatong SEABA
An Kampeonatong SEABA sarong torneo sa tahaw kan mga nasyunal na koponan. An ganador digdi minaderetso sa Kampeonatong FIBA Asya.

## Mga panluwas na takod
*2007 SEABA Champions Cup Qualifying Tournament at FIBAAsia.net
*SEABA Basketball Forum (Interbasket)  
*Kampeonatong SEABA (Interbasket) 
*Uusipon kan SEABA
Pan Amerikanong Karawat

An **Pan Amerikanong Karawat** sarong okasyon pakurusogan na piggigibo lambang apat na taon sa pag-ultanan kan mga parakawat halì sa gabos na nacion sa Amerika. An huring edisyon piggibo sa Rio de Janeiro, Brasil asin an sunod gigibohon sa Guadalajara, Mehiko.

## Uusipon
An ideya kan pagkaigwa nin sarong Pan Amerikanong Karawat nagpoon sa Sentral na Amerikanong Karawat kan mga-1920. Kan 1932, sarong propwesto an ginibo para sa Pan Amerikanong Karawat, dangan namuknà an Pan Amerikanong Kaburonyogan nin Pakurusogan. An enot na Karawat nakatalaan na gibuhon sa Buenos Aires kan 1943, alagad ipigoktaba ini kan 1951 huli kan Guerrang Pankinaban II. Poon kaidto, piggigibo na an Karawat lambang apat na taon na pigbabalihan nin labi sa 5,000 atleta halì sa 42 nacion sa pinakahuring okasyon.

## Pakurusogan
2005 Sur-subangan na Asyanong Karawat

An **Ika-23 na [[Sur-subangan na Asyanong Karawat]]** piggibo sa Filipinas poon Nobyembre 27 hanggan Desyembre 5 kan 2005. An karawat pigbalihan nin onseng nasyon kan Sur-subangan na Asya. Ini an ikatulong pagkakataon na an Filipinas iyo an nagin kagsibot sa karawat asin ini an inot na pagkakataon poon kan 1991. Bago kaini, ginibo sa Filipinas sa inot na pagkakataon kan 1981. Maabot sa 5,336 mga atleta gikan sa 11ng partisipanteng nasyon an nagkarawat sa 443 na patiribayan sa 40 kawat. An karawat nagbukas Nobyembre 27 alagad nagkapira an nagpoon petsa Nobyembre 2. Binuksan asin isinara an karawat ni Gloria Macapagal-Arroyo, an Presidente kan Filipinas sa Quirino Grandstand, Rizal Park. 

### Taytay nin medalya
Igwa nin total na 1,462ng medalya kabali an 444 na bulawan na medalya, 434 na pirak na medalya, asin 584 na bronseng medalya an iginawad sa mga atleta. Iyo ini an pinakamarahay na naginibohan kan Filipinas sa kasaysayan kan karawat huli kan pagiging pangkagabsan na kampeon.

## Tamboan
Sur-subangan na Asyanong Karawat

An **Sur-subangan na Asyanong Karawat** (Ingles: *Southeast Asian Games* o bisto man bilang **SEA Games**) karawat kan 11 nasyoon sa Sur-subangan na Asya. An karawat yaon sa irarom kan pamamahala kan Federasyon kan Sur-subangan na Asyanong Karawat (*Southeast Asian Games Federation*) na may superbisyon kan Internasyunal na Olimpikong Komite (IOC) asin kan Olimpikong Konseho kan Asya (OCA).

## Uusipon
An Sur-subangan na Asyanong Karawat nagpoon sa ***Sur-subangan na Asyanong Peninsular na Karawat*** o SEAP Games. Kan 22 Mayo 1958, an mga delegado gikan sa mga nasyon sa rawis nin Sur-subangan na Asya na yaon partisipante sa Asyanong Karawat sa Tokyo, Hapon nagkaigwa nin urulay asin nagkauruyon na magbilog nin sarong organisasyon. Nabilog an SEAP Games sa kaisipan ni Luang Sukhum Nayaoradit, Bise Presidente kan Olimpikong Komite nin Tailandya kaidto. Susog sa lakdang, an sarong rehiyonal na karawat makakatabang sa pagpabalangibog nin pagtarabangan, pagkasirinabotan asin marhay na relasyon kan mga nasyon sa rehiyon.

Anom na nasyon kabali an Burma (ngunyan Myanmar), Kampuchea (ngunyan Kambodya), Laos, Malaya (ngunyan Malasya), Tailandya asin Bietnam an nagin kagtugdas na mga myembro. An mga nasyon na ini nagkauruyon na gibohon an Karawat lambang duwang taon kan Hunyo 1959 dangan nabilog an Komite nin Pederasyon nin SEAP.

Ginibo an pinakainot na SEAP Games sa Bangkok poon 12–17 Desyembre 1959 kan lampas 527ng atleta asin mga opisyal gikan sa Tailandya, Burma (ngunyan Myanmar), Malaya (ngunyan Malaysia), Singapura, Sur Bietnam asin Laos, nagpartisipar sa 12ng kawat. 

## Mga kabaling NOK

## Toltolan

## Mga panluwas na takod
* Olympic Council of Asia Regional Hosting List 
* SEA Games Federation 
* Medal Tally 1959-1995
* Medal Tally
* History of the SEA Games
* SEA Games previous medal table
* SEA Games members
Europeanong Olimpikong mga Komite

An **Europeanong Olimpikong mga Komite** sarong organisasyon na nakabase sa Roma, Italya. Igwa ini nin 49 Nasyunal na Olimpikong Komite.

## Mga panluwas na takod
*Oficial na websayt
Taiwan

An **Taiwan** opisyalmente, *Republika kan Tsina*, sarong grupo nin isla na namomogtak sa Subangan na Asya sa pag-ultanan kan Sur Dagat Tsina asin Subangan Dagat Tsina.
Tsinong Taipei

An **Tsinong Taipei** iyo an designadong pangaran na piggagamit kan Republika kan Tsina (ROC), orog na bisto komo Taiwan, sa pagbali sa ibang mga internasyunal na organisasyon asin haros gabos na pakurusogan arog kan Olimpiko sagkod Asyanong Karawat.
Olimpikong Komite nin Filipinas

An **Olimpikong Komite nin Filipinas**, (Ingles: *Philippine Olympic Committee*) **(POC)** iyo an Nasyunal na Olimpikong Komite kan Filipinas.

## Nasyunal na mga Asosasyon Panpakurusogan
### Regular na mga Miembro
*National Archery Association of the Philippines
*Philippine Amateur Track and Field Association
*Philippine Badminton Association
*Philippine Amateur Baseball Association
*Samahang Basketbol ng Pilipinas
*Billiards and Snooker Congress of the Philippines
*Philippine Federation of Bodybuilders, Inc.
*Philippine Bowling Congress
*Amateur Boxing Association of the Philippines
*Philippine Canoe-Kayak Federation
*National Chess Federation of the Philippines (official website )
*Integrated Cycling Federation of the Philippines
*Philippine Dragon Boat Federation
*Equestrian Association of the Philippines
*Philippine Amateur Fencers Association
*Philippine Football Federation
*National Golf Association of the Philippines
*Gymnastics Association of the Philippines
*Philippine Amateur Judo Association
*Philippine Karatedo Federation
*Philippine Lawn Bowls Association
*Philippine Pencak Silat Association
*Amateur Rowing Association of the Philippines
*Philippine Sailing Association
*Philippine Amateur Sepak Takraw Association
*Philippine National Shooting Association
*Amateur Soft Tennis Association
*Amateur Softball Association of the Philippines
*Squash Rackets Association of the Philippines
*Philippine Amateur Swimming Association
*Table Tennis Association of the Philippines
*Philippine Tennis Association
*Philippine Taekwondo Association
*Triathlon Association of the Philippines
*Philippine Volleyball Federation
*Philippine Weightlifting Association
*Wrestling Association of the Philippines
*Wushu Federation of the Philippines
*Philippine Junior Bowlers

### Associate Members
*Arnis Philippines
*Philippine Duckpin Bowling Council
*Dancesport Council of the Philippines
*Ice Skating Union of the Philippines
*Powerlifting Association of the Philippines

### Special Recognition
*Philippine Boardsailing Federation, Inc.
*National Motorcycle Sports & Safety Association
*Sports Climbing Association of the Philippines
*Philippine Underwater Hockey Confederation
*Muay Association of the Philippines
*Philippine Tournament Bridge Association
*Philippine Rugby Football Union

## Mga panluwas na takod
*Websayt kan Olimpikong Komite nin Filipinas
Macau

An **Espesyal na Administratibong Rehiyon nin Macau**, urog na bisto na **Macau**, sarô sa duwang espesyal na administratibong rehiyon kan Republikang Popular kan Tsina; an sarô pa iyo an Hong Kong.
Pan Amerikanong Kaburonyogan nin Pakurusogan

An **Pan Amerikanong Kaburonyogan nin Pakurusogan**, (sa Ingles: , **(PASO);** Portuges: , **ODEPA**; Espanyol: , **ODEPA)**; sarong internasyunal na kaburonyogan na minarepresentar sa presenteng 42 Nasyunal na Olimpikong Komite (NOC) kan kontinenteng Amerika. Ini an Kontinental na Kasararoan para sa duwang Amerika.

## Mga kaapil na nacion
Sa minasunod na table, an taon na pigbisto an NOC kan Internasyunal na Olimpikong Komite (IOC) pigtao man kun iba man ini sa taon kun suarin pigbilog an NOC. 

## Hilingon man
* Pan Amerikanong Karawat

## Mga panluwas na takod
* Websayt kan PASO
Pankinaban na Organisasyon nin Salud

An **Pankinaban na Organisasyon nin Salud**, sa Ingles *World Health Organization* **(WHO)**, sarong espesyalisadong ahensya kan Nagkakasararong Nacion (UN) na naghihiro komo sarong awtoridad na nakikipagtabangan sa internasyunal na salud pampubliko.

## Mga panluwas na takod
* World Health Day - Abril 7
* http://www.who.int/ Pankinaban na Organisasyon nin Salud
* http://www.wpro.who.int/ Regional Office for Western Pacific (WPRO)
Pakurusogan asin Olimpikong Komite kan Macau

An **Pakurusogan asin Olimpikong Komite kan Macau** (Ingles: *Macau Sports and Olympic Committee*, Portuges: *Comité Olímpico e Desportivo de Macau*) iyo an Nasyunal na Olimpikong Komite (NOC) kan Macau, Tsina.

## Mga panluwas na takod
* Oficial na websayt
Kampeonatong FIBA Pankinaban nin Kababaihan

An **Kampeonatong FIBA Pankinaban nin Kababaihan**, pig-aapod man na **Pankinaban na Kampeonato nin Basketbol nin Kababaihan**, sarong pankinaban na torneo nin basketbol nin mga nasyunal na koponan nin kababaihan lambang apat na tao. Piggigibo ini sa parehong siklo asin sa parehong taon kan sa Kampeonatong FIBA Pankinaban (nin Kalalakihan), alagad sa ibang nacion.

## Uusipon
Siring kan sa kalalakihan, an Kampeonatong FIBA Pankinaban piggibo kan Internasyunal na Federasyon nin Basketbol (FIBA). Nagpoon ini kan 1953, tolong taon antes kan enot na kompetisyon kan sa kalalakihan, asin enot na piggibo sa Tsile. Sa kaamayan ka historya kaini, dai ini piggigibo sa parehong taon kan sa kampeonato sa kalalakihan, asin bakong lambang apat na taon sagkod 1967. Antes kan kompetisyon kan 1983, pigsanglian kan FIBA an iskedyul tangarig an torneo kan sa kababaihan tangarig makasabay sa torneo kan sa kalalakihan kan 1970.

### Mga matriumpong nasyunal na koponan
Taon-taon na Karawat kan Olimpyanong Sociedad nin Wenlock

An **Taon-taon na Karawat kan Olimpyanong Sociedad nin Wenlock** piggigibo lambang apat na taon sa Much Wenlock in Shropshire, Inglatera. An 2008 Karawat iyo an ika-122.

## Mga panluwas na takod
* Websayt kan Olimpyanong Sociedad nin Wenlock
1896 Olimpiko sa Tig-init

An **1896 Olimpiko sa Tig-init** oficialmente an **Karawat kan I Olimpyada**, sarong internasyunal nin pakurusogan na pigselebrar in Atenas, Gresya poon Abril 6 hanggan Abril 15, 1896. Ini an enot an Olimpikong Karawat na piggibosa Modernong panahon. An Suanoy na Gresya iyo an pigmundagan kan Olimpikong Karawat, huli kaiyan an Atenas an angay na gibuhan kan modernong Karawat. Pig-uyonan an ciudad na magkapot kan sarong kongreso na pigbilog ni Pierre de Coubertin, sarong Pranses pedagogo asin historiador, sa Paris, kan Hunyo 23, 1894. An Internasyunal na Olimpikong Komite (IOC) pigbilog man kaidto.

## Mga kabaling nacion

An konsepto kan mga nasyunal na koponan dai parte kan hirong Olimpiko sagkod kan Interkalatadong Karawat 10 taon an nakaagi, dawa dakol na mga toltolan an naglista kan nasyunalidad kan mga parakawat kan 1896 asin nagtao nin bilang nin medalya. Igwang signipikanteng nagkokontrahan na pahayag manonongod sa mga nacion na nagbali. Ang Internasyunal na Olimpikong Komitiba nagtao nin bilang na 14, alagad dai ini pigsaro-saro. An minasunod na 14 iyo an pinakaharani sa pigbibisto kan IOC. An ibang toltolan naglista nin 12, dai kabali an Tsile asin Bulgarya; an iba naglista nin 13, kabali idtong duwa alagad mayong Italya. Minsan kabali an Ehipto huli kan partisipasyon ni Dionysios Kasdaglis. An Belhika asin Rusya piglaog an mga pangaran kan parakawat alagad naghabô si Konrad.
# Australya – maski mayo pa nin katalingkasan an Australya sa Imperyong Britaniko, piglista si Edwin Flack na sarong Australyano.
# Austrya – parte an Austrya kan Austrya–Hungarya kan panahon na idto, dawa na ngani an resulta kan mga atletang Austryano suway na ipiglista.
# Bulgarya – pigsasabi kan Olimpikong Komiteng Bulgaryano na an gimnastikong si Charles Champaud nakakawat na sarong Bulgaryano. Si Champaud sarong Swisa na nageerok sa Bulgarya. Sinda Mallon asin de Wael parehong ipiglista si Champaud na Swisa.
# Tsile – pigsasabi kan Olimpikong Komiteng Tsileyano na nagkaigwa ini nin sarong atleta, si Luis Subercaseaux, na nagkawat sa 100, 400, asin 800 metro na daralagan sa atletiko. Mayong nang detalye an itinao asin mayong nasambitan ki Subersaceaux ni Mallon, de Wael, o an Official Report.
# Denmarka
# Pransya
# Alemanya
# Gran Britanya
# Gresya
# Italya
# Swesya
# Swisa
# Estados Unidos

## Mga hihilngan
Imprenta de la Sagrada Familia

An **Imprenta de la Sagrada Familia** iyo an pinakainot na imprentahan tinugdas sa Nueva Caceres (ngunyan Syudad nin Naga), Filipinas, kan taon 1892. Ini pagsasadiri ni Mariano Perfecto. Ngapit sinanglean niya an pangaran kaini. Inapod na niyang Imprenta y Libreria Mariana.  

## Imprenta kan Sagrada Familia asin Mariana
Daing gayong kalinawan an kamugtakan kan imprentahan na ini alagad si Prof. Maria Lilia Realubit komo kontributor sa ensayklopidya na pinaluwas kan Cultural Center of the Philippines (CCP Encyclopedia of Philippine Art. Vol IX, p. 704-05) nagsabi:

:*"...kan taon 1890, sa imbitasyon ni Obispo Arsenio Ocampo, si Perfecto (si  [[Mariano Perfecto]], boot niyang sabihon) nagkaag nin imprentahan asin tindahan-libro sa Naga. An mga establiciementong ini - an Imprenta de la Sagrada Familia asin [[Libreria y Imprenta Mariana|Imprenta Mariana]] (Mariana,  nasala sa pagimprenta) iyo an pinakaenot na natogdas igdi sa Rehiyon Bicol."*

Sa parehong tomo kan ensayklopidya (p. 302), alagad sa ibang artikulo, ini an dinagdag pa ni Realubit:

:*" Si Mariano Perfecto itinogdas an [[Imprenta La Panayana]] sa Manduriao, Iloilo kan taon 1877. An imprentahan na ini nagsige hanggan 1965, na pinapalagda bako sanang mga librong relihiyoso kundi man mga sarsuela, korido, nobela asin berso. Kan 1892, si Perfecto tinogdas man an Imprenta Sagrada Familia sa Nueva Caceres (ngonyan Ciudad kan Naga) na nagpalagda' nin mga folletong relihiyoso, mga berso asin mga debosyonal."*

Alagad may dikit na karibongan ta sa Vol. 1 pahina 115 kan parehong ensayklopidya ini an nasambit ni Realubit:

:*"... Sa sirong kan Palacio (residensya kan Obispo nin Caceres), si Mariano Perfecto, sa pag'agda ni Obispo Arsenio Ocampo, ikinaag an *'Imprenta de Nuestra Señora de Peñafrancia*' kan taon 1890."*

Arin man igdi o pareho mansanang imprentahan an tinotomoy dai pang ebidensya, alagad may mga imprentadong materyal na nagruluwas kan mga taon na idto na nagpapatotoo kan Imprenta La Sagrada Familia.

An imprentahan na ini iyo an nagpoon magpadakula asin magpalakop kan kanoodan igdi sa Ronang Bicol, asin huli kaini dakul na an nagbabarasa sa mga Bikolano.

## Hilingon man
*Imprenta de Nuestra Señora de Peñafrancia
*Libreria y Imprenta Mariana

## Toltolan

## Ginunuan
* Philippine Literature, IX, Aretists and Organizations. p.704-705, p. 302. CCP Encyclopedia of Phiippine Art. Cultural Center of the Philippines. CCP Complex, Roxas Blvd. Manila, Philippines. Printed by Vera-Reyes, Inc. 1st Printing, 1994. 10 vol.
* Retrato kan libritong "Buhay ni San Dumas..." asin mismong libritong ini, hale sa R. Olaño Bikol Collection.
Buruntolan sa Olimpiko sa Tig-init

Pirmi nang pigkakawat an **buruntolan** sa **[[Olimpikong Karawat sa Tig-init]]** poon kan pagpabisto kaini sa 1904 Olimpiko sa Tig-init, apwera kan sa 1912 Olimpiko sa Tig-init sa Stockolm, huli ta ipigbawal ini kan ley nin Swesa kan panahon na idto. An 2008 Olimpiko sa Tig-init iyo na huring karawat na an buruntolan sarong kompetisyon na panlalaki sana. Poon sa 2012 Olimpiko sa Tig-init, ibabali na an buruntolan nin kababaihan sa programa.
Jacques Rogge

Si **Jacques Rogge** (namundag kan 2 May 1942) sarong Belhikano asin an ikawalong presidente kan Internasyunal na Olimpikong Komite (IOC.
Kanding

An inaatáman na **kanding** (*Capra aegagrus hircus*) saróng pinagaro' na sub-espesyo kan **Layas na Kanding** sa Sur-sulnopan na Asya asín Subangan na Europa. Kabáli iní sa pamilya Bovidae asín haraníng pinsán sa obeha: pareho yaon sindá sa lindóng kan sub-pamilya na Caprinae. Labí sa tolóng gatós an manlaenlaen na kasta nin kanding.

An kanding sarô sa halóy nang marháy na pig-aatáman na espesyo. Pira nang ribong taón nang inaatáman an kanding huli ta pigkukuanán iní nin gatas, karne, kublít asín buhok. Sa ika-20ng siglo nauuso na an kanding komo alag.

Sa Ingles an babaeng kanding inaapód na *does* o *nannies*, an lalaki *bucks* o *billies* asín an saindáng mga ogbón, *kids* an apód. An mga kapón na kanding inaapód man sa Ingles na *wethers*. An karne nin huben pang kanding inaapód na *kid* o *cabrito* asín an sa guráng na, inaapód na *chevon* o *mutton*.

## Mga luto sa karne nin kanding

Sa Filipinas nauso an magkapirang luto sa kanding: kalderetang kanding, adobong kanding, kanding na sisig, karneng kanding na sinabawan, inasal na kanding. An mga ini popular na marhay sa mga inoman asin mga restoran.

Sa ibang lugar, an kanding ginagamit man sa paggoyod nin kariton.

## Hilingon man
* Kandingga
Sibulyas

An taramon na **sibulyas** (Allium cepa L.) aplikable sa magkapirang tinanom na nasa lindong kan genus na Allum. Pero sa komun na arapodan, sibulyas sinda asin iyo ini an klasipikado komo Allum cepa. Bantog man ini na apodon na sibulyas na panggarden (garden onion) o butil nin sibulyas.

An sibulyas (Esp., cebolla), iyo an komun na sibulyas na gamit sa pagluto komo gulayon o pansalak na mga iba-iba pang luto sa pagtaong kagat sa namit. An specie na ini an kultibadong maray asin ini nakakapinsan sa bawang, *shallot*, *leek*, *chive* asin sa *Chinese onion*.

## Taksonomiya asin etimolohiya

An tinanom na sibulyas (*Allium cepa*), iyo an kultibadong maray na species kan genus na *[[Allium]].*  Enot na gayong binisto ini ni Carl Linnaeus sa saiyang obra tituladong *[[Species Plantarum]]* publikado kan taon 1753. Magkapirang nagbutewas nasinonimo kan pangaran kaini sa historya kan saiyang taksonomiya:

* *Allium cepa* var. *aggregatum* – G. Don
* *Allium cepa* var. *bulbiferum* – Regel
* *Allium cepa* var. *cepa* – Linnaeus
* *Allium cepa* var. *multiplicans* – L.H. Bailey
* *Allium cepa* var. *proliferum* – (Moench) Regel
* *Allium cepa* var. *solaninum* – Alef
* *Allium cepa* var. *viviparum* – (Metz) Mansf.

Magkapira pa man mga layas na species nagruluwas kan *A.cepa* mna an huri iyo an kinukultibar na gayo. An mga ini makukua sa Asya Sentral . Kabarali igdi an mga nakakabaing na mga specie na kaiba igdi an *A. vavilovii* (Popov & Vved.) asin *A. asarense* (R.M. Fritsch & Matin) haleng Iran. 

An genus *Allium* igwa man igding sakop na mga iba pang species na inaapod man sibulyas asin kinukultibar na kakanon arong kan "Japanese bunching onion" (*A.&nbsp;fistulosum*), an "Egyptian onion" (*A.*&nbsp;×*proliferum*), asin an "Canada onion" (*A.&nbsp;canadense*).

An *Cepa* kumon na aram na ini Latin na katagang boot sabihon "sibulyas" (Ingles, "onion") asin may relasyon sa Antigong Griyegong: κάπια (*kápia*) asin sa Albanong: *qepë* asin orog nang sa lumang Aromaniano: *tseapã*, Katalan: *ceba*,  Occitan: *ceba*, Espanyol: *cebolla*, Italyano: *cipolla*, asin sa Romaniano: *ceapă*. An katagang Ingles na chive sinapi man sa Old French na *cive*, na hale mansana sa *cepa*.

## Galeriya

Cortando cebolla.jpg|Giniris na sibulyas
ARS red onion.jpg|Tinuboan na nin dahon
Allium cepa 002.JPG|Burak kan sibulyas
Starr 070313-5656 Allium cepa.jpg|Tanoman sibulyas



## Toltolan
An Parabareta

An **An Parabareta** (1899 - 1900) iyo an pinakainot na periodiko sa rehiyon Bikol na an ginamit na lenggwahe iyo an tataramon na Bikol. Ini pigtogdas ni Mariano Perfecto asin siya an pinakaenot na editor kaini. May nagluwas man na peryodiko dara an parehong pangaran , **An Parabareta** man (1903 - 1908), alagad ini pigbarakasan na Mariano Nicomedes, Emeterio Abella, asin Joaquin Teodorico. Nakasurat sa Bikol asin Espanyol. An editor iyo si Mariano Nicomedes, asin ta sabi kan agom niya, si Mrs. Catalina NIcomedes, nakaantos pa ini hanggan 1930 alagad purak-putak na.

Kan Hunyo 3, 1933 may nagluwas naman na peryodiko semanal sa parehong pangaran, **An Parabareta**, na an nagpapalagda asin editor iyo si Eustaquio Dino. Ini trilingual: an mga editoryal, bareta asin mga kolum sa Bikol, an ibang kolum asin mga ad sa Ingles asin Kastila. Mga paraambag iyo sinda Rodolfo Dato, Juan R.  Nicolas, Tax I. Cinco asin iba pa. Mga literaryong artikulo sa Bikol pinaorog kan peryodiko.

## Toltolan

## Mga hihilngan
*Maria Lilia Realubit, *[http://www.ncca.gov.ph/about-culture-and-arts/articles-on-c-n-a/article.php?igm=1&i=133 Bikol Literature in the Philippines]*. National Commission for Culture and the Arts.
Comedia ni Hadeng Grimaldo sa Reinong Irlanda

An **Comedia ni Hadeng Grimaldo sa Reinong Irlanda** sarong komedyang Bikol na isinurat ni Sabas Armenta.
Maria Lilia Realubit

Si **Dr. Maria Lilia Fuentebella Realubit** (Oktobre 22, 1930 - Agosto 17, 2017) sarong Bikolanang parasurat, retiradong propesor kan Kolehiyo nin Edukasyon kan Unibersidad kan Pilipinas asin resipyente kan *Alagad ni Balagtas* gikan sa Unyon ng Mga Manunulat sa Pilipinas (UMPIL), asin Masirang na Bituon kan Kabikolan (Lifetime Achievement Award) sa inot na Premio Tomas Arejola para sa Literaturang Bikolnon kan 2004. Siya an kagmuknâ kan Kabulig Bikol asin Bikol Heritage Society, Inc.

Kabali sa mga naisurat niya iyo an pagpalis niya sa Ingles kan obra kultural ni Mariano Goyena del Prado  an *Ibalon: Ethnohistory of the Bikol Region* (1981) (Ibalon: Monografia historica de la region bicolana), *Bikol Dramatic Tradition* (1976), *Bikols of the Philippines* (1983), *Philippine Drama: Twelve Plays in Six Regional Languages* (1987), *Journal of Bikol Writing* (1994), *Bikol Literary History* (1999), *Haliya: Anthology of Bikol Poets and Poems* (1999) asin *Jose T. Fuentebella: Nationalist and Statesman* (2004). Kan Pebrero 2011, ipigbungsod niya an saiyang *[[Bikol Poetry Galore At Last: A Report|Bikol Poetry Galore At Last A Report]]*, sarong kritika sa mga bagong rawitdawit. Resipyente si Realubit kan National Book Award (1987) para sa saiyang librong *Philippine Drama: Twelve Plays in Six Regional Languages*.

Siya nagtapos nin Master in Literature sa Unibersidad kan Pilipinas-Diliman kan 1962 asin Master in Linguistics sa Unibersidad kan California sa Los Angeles bilang sarong iskolar nin Fullbright-Hays (1964-1966), asin nagkua nin Doctor in Philippine Studies sa Unibersidad kan Pilipinas-Diliman (1985).

Nagin siyang representante kan Bikol sa Arteng Panliteratura sa irarom kan Nasyunal na Komisyon sa Kultura asin Arte (NCCA).

## Kagadanan

Nagadan si Realubit huli sa helang na kanser sa halanohan.

## Toltolan
Olimpikong Komite nin Hapon

An **Olimpikong Komite nin Hapon**, sa Ingles *Japanese Olympic Committee* **(JOC)**, iyo an nasyunal na Olimpikong komite sa Hapon para sa hirong Olimpikong Karawat na nakabase sa Kyoto, Hapon. 

An Olimpikong Komite nin Hapon nagsibot na magin matriumpo an lambang pag-bid para sa Olimpikong Karawat kan sarong ciudad digdi hanggan sa ngonyan. Nagkapot na an Hapon kan Olimpikong Karawat nin tolong beses: an Olimpiko sa Tig-init nin sarong beses (1964 Olimpikong Karawat sa Tig-init, Tokyo) asin an Olimpiko sa Tig-lipot nin duwang (1972 Olimpikong Karawat sa Tiglipot, Sapporo, asin an 1998 Olimpikong Karawat sa Tiglipot, Nagano).

## Mga panluwas na takod
* Oficial na websayt
Armenta Sabas

Si **Armenta Sabas** (5 Enero 1879 - 19 Sept. 1949 ) sarong Bikolanong parasurat asin an kagsurat kan *[[Comedia ni Hadeng Grimaldo sa Reinong Irlanda]]*.

Nagadal sa Seminario Conciliar de Nueva Caceres asin haros magin padi na kundi nagluwas ta susog sa aki niyang si Florencia, "iirikan na sanang gayo."

Maray magsurat sa Bikol asin Kastila man, binikol niya an *[[Noli Me Tangere]]*, *[[El Filibusterismo]]* asin Mi Ultimo Adios, gabos mga tokda' ni Jose Rizal. Apisyon an magsurat, siya nagtokda' man nin mga rawitdawit, mga drama, asin mga plusa.

Nagin siyang sekretaryo ki Padre Feliciano Puertollano, an kura paroko kan Magarao, Camarines Sur kan mga panahon na idto.

Sarong abilidad pa niya, romdom kan aki niya, iyo an **pagbabahon** sarong soanoy na kaugalean sa Magarao kun namamalahi an  pamilyang kaglalaki sa pamilya kan babae. An *parabahon* iyo an kwenta parataram kan kaglalaki na katampad man an *parabahon* kan kagbabae. Sindang duwa iyo an enot na nagoolay-olay sa pagsabatan kan duwang pamilya asin an gabos na ingi'nu'nguso anas inaagi sa rawitdawit. Igdi sa bagay na ini, mahusay an ama niya, sabi ni Florencia.

Sabi kan aki niyang si Florencia, siya aktibo sa mga aktibidades sa banwaan asin hilig magtokdo' sa mga aki asin sa mga gurang pa ngane na gustong makanood. Madonong asin maki-amigohon, siya midbid  kan mga  prominenteng tawo sa Magarao saka sa Naga.

Kan idinapit siya sa paglubong, kadakulon an nakilubong ta siya binibisto na saro sa lataw na tawo asin apresyadong gayo kan banwaan.

## Mga hihilngan
*Bikol Literature in the Philippines ni Maria Lilia Realubit
* *Filipinos writing: Philippine literature from the regions*‎ ni Bienvenido Lumbera

## Ginonoan
* Pahayag asin osipon ni Florencia Sabas, aki ni Armenta Sabas (1976).
Drama en Comedia de la Vida Conde Urbano

An **Drama en Comedia de la Vida Conde Urbano** sarong komedya na isinurat ni Juan Miraflor.

## Mga hihilngan
*Bikol Literature in the Philippines ni Maria Lilia Realubit
Juan Miraflor

Si **Juan Miraflor** sarong Bikolanong parasurat asin an kagsurat kan komedyang *[[Drama en Comedia de la Vida Conde Urbano]]*. Nagerok siya sa Daraga, Albay, Albay.

## Mga hihilngan
*Bikol Literature in the Philippines ni Maria Lilia Realubit
Asisclo Jimenez

Si **Asisclo Jimenez y Tarega** (1868-1929) sarong pulitiko asin parasurat Zarzuelista Dramaturgo. Sya nagin alkalde kan banwaan nin Sorsogon asin bantog na gayo bilang parasurat nin mga zarzuela kan  panahon niya. Sobra sa 25 zarzuela an tinokda ni Jimenez, kadaklan komentaryo kan buhay-buhay sa banwaan asin saro kaini iyo an zarzuelang tituladong Pagkamoot sa Banuang Tinoboan. Siya man nagin sarong Alkalde sa Sorsogon. After he surrendered to the Americans at the end of the Filipino-American War, appointed officials were chosen from the most influential leaders at that time for a swifter transition of governance, development, peace and order, this is how he became the first mayor of Sorsogon in 1909. The historical American style engineering structures you see today come from his beginnings.  

## Mga hihilngan
*Bikol Literature in the Philippines ni Maria Lilia Realubit

## Toltolan