open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sirangan

An **sirangan** o **subangan** (Ingles: *east*) iyo an saro sa apat na kardinal na direksyon o punto kan kompas. Ini an kabaliktaran na direksyon kan solnopan asin iyo an direksyon kun saen an Saldang minaitaas sa kadagaan.

## Kultural
An Sirangan iyo an direksyon pasiring sa Kinaban kun saen naro-rotate sa saiyang axis, asin kun siring an pangkagabsan na direksyon gikan sa kun saen an Saldang nagpapahiling na nagsisirang. An praktis na kun saen an pagpangadyi na nakaatubang sa sirangan iyo an urog na gurang pa sa  Kristianismo, alagad inadaptar iyan kan ibang relihiyon sa pagtubod na yaon sa sirangan an orihinal na ineerokan kan gabos na tawo. Kaya man baga an ibang mga simbahan na Kristiyano tradisyunal na nakaatubang sa sirangan.

An *Orient* iyo an *Sirangan*, na tradisyunal na kinokompso nin dawa anong bagay na pagsadiri kan Eastern world, sa relasyon kaini sa Europa. Sa Ingles, iyan iyo igwa nin kinaaraman sa metonym para sa, asin nanunungod sa parehong ideya komo, an kontinente nin Asya, binabanga sa Harayong Sirangan, Katahawan na Sirangan, asin Haraning Sirangan. Sa ibong kaining Eurocentric na ginikanan, an mga rehiyon na ini manunuparan man giraray sa Heograpikal na sentro kan Kinaban.

Sa gabos na indibidwal na syudad, an puro kan sirangan iyo tipikal na makuri an pagtios nin huli ta an duros diyan naghuhuyop gikan sa solnopan.

## Toltolan
Solnopan

An **solnopan** (Ingles: *west*) iyo an saro sa apat na kardinal na direksyon o punto kan kompas. Ini an kabaliktaran na direksyon hale sa sirangan asin iyo an direksyon na kun saen nagsusulnop an Saldang sa kadagaan.

## Kultural
An konsepto kan kabtang nin kinaban sa solnopan naggagamot sa Emperyong Romano sa Solnopan asin sa Kristianismo sa Solnopan. Durante kan Cold War "the West" iyo parating ginamit na nangungod sa kampo kan NATO bilang kakontra sa Warsaw Pact asin sa non-aligned nations. An kapahayagan nganing mabuhay, kaiba an nagdadakul na bakong siguradong pakahulogan.
Takla

An **takla** (Ingles: *rust*) iyo an sarong bakal na oxide, na sa parate mapulang oxide na naporma huli sa reaksyon nin bakal asin oksiheno sa presensia nin tubig o alumaad sa aire. An takla iyo kompuwesto nin hydrous iron (III) oxides (Fe2O3·nH2) asin bakal (III) oxide-hydrdroxide (FeO (OeOH), Fe (OH) 3), asin tipikal na konektado sa pagkulubot kan pinong bakal. 

Sa igong panahon, an ano man na gabat kan bakal, sa presensya nin tubig asin oksiheno, sa kahurihurihi puedeng makombertir nin biyo pasiring sa takla. An takla sa ibabaw kan daga sa parate madaling mawara, asin dai nagtatao nin proteksyon sa bakal sa irarom, bakong arog kan pagkaporma nin patina sa ibabaw nin tanso. An pagtakla iyo an komun na termino para sa pagkulubot kan elementong bakal asin kan mga sangkap kaiyan na arog kan asero. Dakol na iba pang metal nagsasairarom nin kaagid na pagkulubot, alagad an resultang mga oxides bako parateng inaapod na "takla". 

An nagkapirang porma nin takla namimidbid bako sang naheheling asin sa paagi nin espectrokopi, asin nabibilog sa irarom kan laen - laen na kamugtakan. ' Kaiba sa iba pang klase nin takla an resulta nin mga reaksyon sa pag - oltanan nin bakal asin cloride sa kapalibotan na mayo nin oksiheno. An Rebar na ginagamit sa mga hariging paril na nasa irarom nin tubig, na nagpapaluwas nin berdeng takla, iyo an sarong halimbawa. 

Minsan ngani an takla sa pankagabsan iyo an negatibong kabtang nin bakal, an sarong partikular na porma nin pagtakla, na inaapod na masarig na takla, nagpapangyari sa bagay na iyan na magkaigwa nin mahimpis na pangtahob nin takla sa ibabaw.  Kun dai magdadanay sa hababang tamang tamang pagkaalumaad, ginigibo kaiyan an "stable" na suon na nagpoprotehir sa bakal sa ibaba, alagad bakong sagkod sa punto nin ibang oxide arog kan aluminium oxide.

## Padagos na pagbasa

* Waldman, J. (2015): *Rust - the longest war.* Simon & Schuster, New York. 
* 
* 
* Corrosion - 2nd Edition (elsevier.com) Volume 1and 2; Editor: L L Shreir
Angat Buhay

An **Angat Buhay Foundation**, pig-inkorporar bilang **Angat Pinas, Inc.**, iyo sarong *non-profit*, *non-governmental organization* na nakabase sa Filipinas. Naitogdas ini asin opisyal na piglunsar kan Hulyo 1, 2022, sarong aldaw pakatapos an termino kan kagtogdas kaini na si Leni Robredo bilang Bise Presidente kan Filipinas.

An pundasyon nagtutuyo na mapadagos an paglaban sa katiosan asin mga pagsimbag sa pandemya na programa na napunan durante sa pagtukaw ni Robredo bilang bise presidente, na napasairarom sa kaparehas na ngarang "*Angat Buhay*" (sarong tataramon sa Tagalog na may boot-sabihon na 'pagsangat sa buhay'; ). An pundasyon nakapokus sa apat na mayor na lado: salud, edukasyon, pagkakan na seguridad, asin pagsimbag sa kalamidad. Nailunsar ini kabali an duwang aldaw na *street party* asin *art exhibit*, an mga naguno iyo nagin parte kan pundo para sa mga programa kan pundasyon. Kan Hunyo 30, 2022, an pundasyon pigheras an pinakaenot na proyekto kaini na an magigin dormitoryo para sa mga nangangaipong paraadal kan Southern Luzon State University (SLSU) sa probinsya nin Quezon.

Kan Hulyo 2022, pigheras kan Ateneo de Manila na Unibersidad na sarong bagong espesye nin *water scavenger beetle*, na nadiskubre sa Ifugao ni Enrico Gerard Sanchez, an ipapangaran pakatapos sa pundasyon na igwang siyentipikong ngaran na *Anacaena angatbuhay*.

## Toltolan
Kardinal na direksyon

An apat na **kardinal na direksyon**, o **kardinal na punto**, (Ingles: *cardinal directions*) iyo an apat na pangenot na direksyon: amihanan, sirangan, habagatan, asin solnopan.

Pagsinabing sa amihanan, an direksyon sa sirangan, habagatan, asin solnopan nasa 90 gradong pag-oltanan sa direksyon na siring sa orasan. 

An mga ordinal na direksyon (inaapod man na mga intercardinal na direksyon) iyo an norteng-subangan (NE), sur-subangan (SW), asin norte-subangan (NW).

An pag-ultanan na direksyon sa lambang grupo nin mga interkardinal asin kardinal na direksyon iyo inaapod na sekondaryong interkardinal na direksyon. An walong pinakahalipot na puntong ini sa kompas ipinaheling sa too iyo an: 
# Solnupan amihanan-solnopan (WNWW)
# Amihanan amihanan-solnopan (NNW)
# Amihanan amihanan-subangan (NE)
# Subangan amihanan-subangan (ENE)
# Subangan habagatan-subangan (ESE)
# Habagatan habagatan-subangan (SSE)
# Habagatan habagatan-solnopan (SSW)
# Solnopan habagatan-solnopan (WSW)

An mga punto sa pag-ultanan kan mga kardinal na direksyon iyo an nagbibilog sa mga punto kan kompas. Kun minsan an na direksyon pwedeng ipahiling sa paagi kan halaga kaiyan na azimuth.
Amihanan

An **amihanan** o **norte** (Ingles: *north*) iyo an saro sa apat na kardinal na direksyon. Ini iyo an kabaligtaran kan habagatan asin patindog sa sirangan asin solnopan. An *amihanan* iyo an saro sa pangngaran, panmidbid, o pang-abay na nagpapahiwatig nin direksyon o heograpiya. Pigtutukoy man kaini an direksiyon sa tuo nin sarong tawo na nakaatubang sa lubugan kan saldang.

Sa amihanan kan Filipinas, manunuparan an probinsya nin Batanes asin an pinakanasa amihanan na isla kaini, an Isla kan Y’ami, an Bambang kan Bashi na sarong hayapit na dalan na pantubig, asin an nasyon kan Taiwan.
Habagatan

An **habagatan** o **sur** (Ingles: *south*) iyo an saro sa mga kardinal na direksyon asin saro sa mga puntos nin kompas. An Habagatan iyo an kabaligtaran kan amihanan asin patindog sa sirangan asin solnopan. Ginagamit ini sa pagtukdo sa lugar o posisyon na manunuparan sa ibabang kabtang kan mapa o kaya gikan sa sarong indibidwal.

Sa Filipinas, an lawas nin tubig na yaon sa habagatan kan nasyon iyo an Dagat Celebes. An Isla nin Saluag iyo an an pinaka yaon sa habagatan na isla na manunuparan sa probinsya nin Tawi-tawi sa Mindanao. An mga nasyon na yaon sa habagatan kan Filipinas iyo an Indonesia, Brunei, asin Malaysia, na lambang may sakop sa Isla nin Borneo.
Abaga

An **abaga** (Ingles: *shoulder*) nin tawo iyo kompwesto nin tolong tolang: an clavicle (collarbone), an scapula (shoulder blade), asin an humero (itaas na tolang kan takyag) saka an mga nakakonektar na mga kalamnan, ligament asin tendon.  An mga sokmolan sa pag - oltanan kan mga tolang kan abaga minakompuwesto sa joints kan abaga.  An sokmolan kan abaga, na inaapod man na glenohumeral na sokmolan, iyo an mayor na sokmolan kan abaga, alagad mas urog na puedeng ibale sa acromioclavicular na sokmolan. Sa anatomiya nin tawo, an abaga minakompuwesto sa kabtang kan hawak na kun saen an humerus minatakod sa scapula, asin an payo minatukaw sa glenoid cavity. An abaga iyo an grupo nin mga estruktura sa lugar kun saen manunuparan an sokmolan.

An sokmolan kan abaga iyo an mayor na sokmolan nin abaga.  Ini an kombinasyon nin bola asin socket na sokmolan na nagtutugot sa takyag na mag - itok na paikot asin maglabyog paitaas asin paharayo sa hawak.  An kapsulang sokmolan iyo an malomhok na tisyung nagpapatos na nagpapalubot sa glenohumeral na sokmolan asin nakakonektar sa scapula, humerus, asin sa payo kan biceps. Igwang kaiba ini na mahimpis asin mayumok na synovial membrane. An rotator cuff iyo an sarong grupo nin apat na kalamnan na nakapalibot sa abagang sokmolan asin nagkokontribwir sa kusog kan abaga. An mga kalamnan kan rotator cuff iyo an supraspinatus, subscacularis, infraspinatus, asin mga teres minor. Minasunod an cuff sa glenohumeral capsule asin minatakod sa payong humeral. 

An abaga dapat na maihiro nin igo para sa mahiwas na paghiro kan mga takyag asin kamot, alagad masarig na gayo tanganing magibong nag-alsa, magtulod, asin magbutong.

## Toltolan
Kambal na Danao nin Balinsasayao

An kambal na danao nin Balinsasayao sarong natural na parke sa Filipinas na nakapalibot sa Danaw Balinsasayao asin Lake Danao sa probinsya nin Negros Oriental, 14.5 kilometres (9.0 mi) solnopan kan Dumaguete. Sakop kaini an hiwas na 8,016.05 hektarya (19,808.1 ektarya), na may langkaw na napoon 830 abot 846 metro (2,723 abot 2,776 piye). An parke yaon sa sukol kan Bukid Talinis, inaapod man na Cuernos de Negros, sa parteng habagatan kan Negros Island, asin nag'eestar sa ibong-subangan kan mga munisipyo nin Valencia, Sibulan asin San Jose. Iyan idineklarar na protektadong lugar kan 2000.

## Mga Toltolan
Natural na Parke nin Bongsanglay

An **Bongsanglay Natural Park** (bistado man bilan *Bongsalay* asin *Bujong Sanglay*) sarong protektadong lugar nin mga kadlagan nin bakawan asin katubigan sa Isla nin Ticao sa Rehiyon Bikol sa Filipinas. Yaon ini sa munisipyo kan Batuan sa islang probinsya nin Masbate sakop an hiwas na 244.72 hektarya (604.7 ektarya). 

Naitindog an protektadong lugar kan 29 Disyembre 1981 kan an lugar "hale sa Panciscan Point sa Bisaya Bay abot sa Bano Sanlay" sa Batuan pigdeklarang sarong Mangrove Swam Forest Reserve sa irarom kan Proklamasyon No. 2152 na pinirmahan ni Presidente Ferdinand Marcos. Kan 2000, kan si Presidente Joseph Estrada nagpirma sa Proclamation No. 3119, si Bongsanglay pinagtawan liwat bilang sarong natural na parke na nabuo sa National Integted Protegted Areas System (NIPAS)

## Deskripsyon
An Bongsanglay Natural Park sana an natatadang pangenot na nag-uswag na kadlagan sa Rehiyon Bikol siring kan gabos na iba pang rehiyonal na mangrove. Yaon ini sa barangay kan Royroy harani sa sur na puro kan Isla nin Ticao kan Biton Bay na nakaatubang sa Ticao Pass asin Samar Sea marine corridor. An sarong sadit na komunidad nin paninira manonompongan na bakong harayo sa mga manriribok. Igwa man nin 1,000-metrong kanto na naglalakaw na binabagtas an parke sa pagtrotroso asin sa mga katuyohan nin ekoturismo.

## Toltolan
Natural na Parke nin Kalbario-Patapat

An **Natural na Parke nin Kalbario-Patapat** sarong protektadong lugar sa Filipinas, namomogtak sa Kabukidan nin Patapat sa mga munisipyo kan Pagudpud asin Adams sa norteng probinsya kan Ilocos Norte.

## Protektadong lugar
An natural na parke ipigtindog kan Abril 20, 2007, kan Proklamasyon no. 1275 na binibilog nin 3,800 ektarya  (9,400 acre) na may tagamang espasyo na 1,937 ektarya (4,790 acres). An parke namukna sa irarom kan National Integted Protegted Areas System (NIPAS) kan Departamento nin Kapalibotan asin Natural Resources.

## Patapat Viaduct
Sa amihanan na porsyon kan parke iyo an Patapat Viaduct, sarong 7-kilometre (4.3 mi) tinampo asin parte kan Pan-Philippine Highway, na nagtutugot na magbiyahe sa gilid kan seer cliffs kan norteng baybayon na kabukidan kan Ilocos Norte na naghahanggilid sa baybayon kan Pasaleng Bay. An sarong kabtang kan viaduct iyo an halangkaw na tinampo sa pag - oltanan kan mga ampas asin baybayon na itinogdok tanganing resolberan an mga problema nin mga nasyon durante nin makosog na oran na nagigin dahelan nin mga aksidente o pagsera.

## Toltolan
Bulkan Mahagnao

An **Bulkan Mahagnao** na bisto man bilang parte kan (Mahagnao Volcano Natural Park) sarong dormant stratovolcano na yaon sa Barangay nin Mahagnao parte kan munisipyo nin Burauen probinsya nin Leyte sa Filipinas. Natataidan man ini kan mga munisipalidad nin La Paz asin MacArthur. An lugar kadaklan binibilog nin mga kadlagan na basa' asin man an pagkamundag nin dakul na salog asin mga sapa na nabulos sa dakul na parte kan Burauen asin sa mga kataraid na banwaan kaini.

Huli sa kadakulon na mga sapa, salog asin kaagid na mga hawak nin tubig, bisto an Burauen sa bansag kaini bilang Spring Capital of Leyte. An natural na parke nin bulkan Mahagtao haros mga 65 kilometro sa sur kan Syudad nin Tacloban asin 18 kilometro an rayo sa sentro kan banwaan nin Burauen.

## Hilingon man

* Listahan nin aktibong mga bulkan sa Pilipinas
* Listahan nin posibleng aktibong mga bulkan sa Pilipinas
* Listahan nin mga bulkan na iní sa Filipinas
* Listahan nin protektadong mga lugar sa Pilipinas

## Toltolan
Kasag

An **kasag**  (Ingles:  *crab*) iyo an mga krustasyang dekapoda kan inpra-orden na **Brachyura**, na karaniwang igwang halipoton na "ikog" (Griego: *βραχύ*/*brachy* = halipot *ουρά*/*οura* = ikog), o kun saen an pinakasadit na tulak iyo nakatago nin biyo sa irarom kan toraks.  Pangkaraniwan sindang natatakpan kan sarong mahibog na eksoskeleton, asin may armado nin sarong pades nin mga sipit (*chelae*).  6,793 mga klase an namimidbidan.  Manunuparan an mga kasag sa gabos na mga kadagatan sa kinaban.  Bilang dugang, dakul man na mga kasag sa tubig-tabang asin sa daga, partikular na sa mga rehiyon na tropikal.  Manlaenlaen an sukol asin kadakula an mga kasag, gikan sa talangkang gisantes, na nagkapirang mga milimetro sana an lakbang, sagkod sa Hapones na lawang kasag, na may laba na tabay na minaabot sa 4&nbsp;m.

## Toltolan

## Panluwas na mga sumpay
*
Natural na parke nin Sibalom

An natural na parke nin Sibalom sarong 5,511.47-ektarya (13,619.1acre) na protehido lugar sa Pilipinas sa isla kan Panay sa munisipyo nin Sibalom, Antique..Pinabalangibog ining sarong natural na parke kan 23 nin Abril 2000. Ibinibilang iyan na saro sa ultimong natatadang hababang kagubatan

Inot na namuknâ an parke kan 28 nin Hunyo 1990 bilang Tipulu-an Mau-it Rivers Watershed Forest Reserve na sakop an 7,737 ektarya (19,120 acres) nin importanteng watershed

## Mga toltolan
Isla nin Bantayan

An **Isla nin Bantayan** sarong isla na namumugtak sa Dagat Visayan, Filipinas. Namumugtak ini sa sulnopan kan norteng puro kan isla nin Cebu, sa sur kan Tañon Strait. Susog sa senso kan 2015, igwa ini nin populasyon na 145,436.

An isla administratibong nababangâ sa tolong munisipyo:

* Bantayan (an pinakadakulang munisipalidad, sakop an sentral na parte). 
* Madridejos (nakabalyo sa amihanan na parte)
* Santa Fe (sa tahaw nin turismo sa Isla nin Bantayan, na sakop an timog - sirangan na parte)

An sukol kan isla 108.77 kilometro kwadrado na kadagaan (42.00 sq mi). An isla kadaklan sakop nin mga palma nin niyog; An elebasyon kadaklan hababa sa 10 metro (30 piye), na may saro sanang halangkaw na bulod, sa 26 metro (90 piye), sa barangay Akop-atop.
Isla nin Rasa

An **Isla nin Rasa** sarong patag na islang korales sa Dagat Sulu na harani sana sa baybayon kan munisipyo nin Narra sa Palawan, Filipinas. Sarong hababaw na isla ini na napapalibutan nin mga mangrove asin tidal flats halì sa laog kan saro sa huring natatadang mga kadlagan kan nasyon. An isla iniistaran kan pinakadakulang populasyon kan endemiko asin pawara nang cockatoo kan Filipinas sa kadlagan sa Filipinas. Iyan idineklarar na protektadong lugar kan 2006.

## Heograpiya
An Isla nin Rasa sarong dakulang iregular na bakawan nin katubigan sa sarong bahura na minalawig nin 640 metros (2,100 piye) lampas sa isla sa sur-subangan asin norte-subangan na puro kaini. Namumugtak ini mga 0.5 kilometro (0.31 mi) gikan sa Punta Casuarina asin porma kan norte-subangan na parte kan Baya nin Mantaquin. Saro-saro sana sa isla an permanenteng alang-alang sa natatadang duwa-duwa na nakalantad sa okasyonal na mga alon. Nasa norteng parte kaini an Isla nin Arena asin iba pang saradit na isla nin coralline sa baybayon nin Aborlan. Sa sur-subangan kan Mantaquin Bay iyo an mga isla nin Linda asin Emelina.

An Isla nin Rasa pinamamahalaan bilang parte kan barangay Narra kan Panacan. Ini 3 kilometros sana (1.9 milya) sa amihanan kan Narra poblacion asin halos 90 kilometros (56 milya) sa sur kan kapitolyo nin Palawan, Puerto Princesa.

## Toltolan
Siargao

An **Siargao** sarong korteng luha na isla sa Dagat Filipinas na namomogtak sa 196 kilometro sa sur-subangan kan Tacloban. Igwa ining hiwas na 437 kilometro kwadrado na kadagaan (169 sq mi). An sirangan na baybayon medyo direkta sa sarong hararom na laog, an Port Pilar. An baybayon minamarkahan nin sunod - sunod na bahura, saradit asin puti, mabaybay na mga baybayon. An kataraed na isla asin isla igwa nin kaagid na mga daga.

An isla yaon sa laog kan sakop kan probinsya nin Surigao del Norte asin komponido kan mga munisipyo nin Burgos, Dapa, Del Carmen, General Luna, San Benito, Pilar, San Isidro, asin Santa Monica.

## Etimolohiya
An pangaran guminikan sa Visayan siargaw o saliargaw (Premna odorata), sarong species nin mangrove na nagtutubo sa mga isla.
## Toltolan
Aliguay

An **Aliguay** sarong isla sa Filipinas, asin sarong barangay kan Syudad nin Dapitan, Zamboanga del Norte. An isla sarong establisadong marinong santwaryo. An isla napapalibotan nin puting baybayon nin baybay asin mga bahura. Mayo nin pinagkukuanan nin tubig sa isla. Pirang residente an nageerok sa Isla nin Aliguay, kadaklan nagbebenta nin sira sa mga turista.

## 2015 kidnapping asin pagpugot nin payo
Sobra sa 10 na armadong kalalakihan an nag'aabang kan mag'aaldaw na Lunes, Mayo 4, 2015. Rodolfo Bulgao, Barangay Kapitan kan Aliguay kan panahon na idto, asin duwang myembro kan Coast Guard sa Filipinas an dinukot kan Abu Sayaff.

An mga pigtutubod nagbaktas sa 3 lalaking ini matapos na dai mahiling an mga turistang dayo sa kun ano-anong plano para sa pagkidnap-para-sa-gera. Nakua kan militar an sarong pinugotan na hawak nin sarong lalaki na tinutubodan na Buligao. Nahiling ini sa sarong interseksyon sa Barangay Laum Maimbung, banwang Maimbung, probinsya nin Sulu.

## Mga demograpo

## Toltolan
Mimbilisan Protected Landscape

An **Mimbilisan Protected Landscape** sarong protektadong lugar na yaon sa probinsya nin Misamis Oriental sa Rehiyon Norteng Mindanao sa Pilipinas. Itinugdas ini kan 1936 sa pagprotehir sa pinatubigan na kadlagan na nakapalibot sa Mimbilisan Falls (minansagan man na Milisbilisan Falls) sa munisipyo kan Talisayan na pigdeklara sa paagi kan Proklamasyon No. 51 ni Presidente Manuel Luis Quezon. Igwa ini nin enot na hiwas na 72 hectares (180 ektarya) asin importanteng ginikanan para sa Mimbilisan Water System na nagtatao nin tubig sa mga nakapalibot na komunidad sa sirangan Misamis Oriental. Kan 1999 asin liwat, kan 2007, nabawi an reserbang kadlagan bilang protektadong tanawon sa irarom kan National Integrated Protected Areas System na may pwersa kan Proklamasyon No. 134 asin Akta Republika No. 9494. Saro ini sa lima an idineklarar na protektadong lugar sa Pilipinas sa Misamis Oriental.

## Toltolan
Tukawan

An **tukawan** (Ingles: *chair*) iyo sa parate dinisenyo para sa sarong tawo asin kompwesto nin saro o labi pang tabay, sarong patag na tukawan asin hurandigan nin likod. An mga iyan puwedeng gibo sa kahoy, metal, o sintetikong materyales, asin pwedeng magkaigwa nin manlaenlaen na kolor asin tela.

An mga tukawan nagkakalaenlaen sa disenyo. An pasu'nadan nin takyag nakapirme sa tukawan; An sarong hurandigan kan likod  igwa nin mekanismo na nagbababa kan likod kan tukawan asin binubugtak an pasu'nadan nin bitis sa itaas; An tukawan na tumbatumba igwang mga tabay na igwa nin duwang halabang pakurbada na nagsusugpon sa mga tabay; asin an silyang de rueda igwa nin mga rueda na nakalaag sa axis sa irarom kan tukawan.

## Toltolan
Tamong

An **tamong** (Ingles: *blanket*) iyo an sarong telang malomhok na durudakula kun saen ginagamit tanganing pantahob sa hawak nin tawo asin mahibog na marhay tanganing papagdanayon na maimbong an hawak sa paagi kan pagluom kan init nin hawak na kun dai mawawara sa paagi kan kombeksyon.
Lugad

An **lugad** (Ingles: *wound*) iyo an sarong marikas na epekto nin danyos na imbwelto an nagurot  o nabuksan na kublit (sarong bukas na lugad), o pagkakrusa (sarong saradong lugad) huli sa daing kontrol na pwersang trauma o kompresyon. Sa patolohiya, an lugad iyo an sarong makuring danyos na nakadadanyar sa epidermis kan kublit.

## Diyagnosis
An lugad pwedeng irekord para sa masunod na pagdayagnos asin sa pagmasid kan pag'uswag kan pagkarahay sa manlaenlaen na paagi nin pagbulong na kaiba an:

* Mga retrato, na may minasunod na lugar na kwantipikasyon gamit an pagproseso nin kompyuter
* Mga gira nin lugad sa acetate sheets
* Kundin gauge para sa lugad

## Toltolan
Ll

Sa mga tataramon kan Filipinas siring kan Tagalog asin Ilokano sinusurat ini bilang ***ly*** o ***li*** kapag binabaybay an mga sinublian na kataga sa Espanyol, an digrapo na ***ll***  yaon man giraray sa ngunyan alagad kapag nagsusurat sana nin mga proper na pangngaran.  Alagad, an pagsayod kan ***ll*** iyo an simpleng  imbes na an . Kaya man an mga apelyidong *Llamzon*, *Llamas*, *Padilla*, *Bellen*, *Basallote* asin *Villanueva* iyo sinasarayod na /, , , ,  and /.

Dugang pa, sa Ilocano an ***ll*** nagrerepresenta sa pagdoble nin alveolar lateral approximant na , siring sa Italiano.
Simbahan nin San Francisco

An **Simbahan nin San Francisco** namumugtak sa Syudad nin Naga, sa gilid kan Salog Naga asin kahampang kan parke nin Quince Martires. Ini mismo naghahanggilid sa Kalye Penafrancia Avenue. 

An Simbahan tinugdas kan taon 1578 kan mga prayle kan Orden nin Fanciscano asin iyo ini an pinakaenot na simbahan sa rona' nin Bicol. An pinakaenot na pading Frayle nagkapot kan simbahan iyo si Fray Geronimo de Aguilar.  Kan 1883, pinadakula an simbahan ni Fray Gregorio Salinas, dangan kan 1897 pinagayon ni Fray Mariano Camunas. Kan 1915, sinasabing an simbahan naraot asin nagaba' alagad bakong malinaw kun huli sa bagyo, linog o sulo. Kan panahon na an obispo iyo si John Bernard MacGinley (nagtukaw, 2 Abril 1910 - 24 Marso 1924), an rugbang simbahan pati na enterong lote, ipinabakal sa sarong komersyanteng Intsik sa halagang Php 7,500 sa rason na nagturu-tikapo an dioseses. Alagad, an simbahan kaiba lote kaini, nabawing nabakal ni Obispo Francisco Reyes sa menos presyong Php 4,000 sa kagbakal na Tsino. Kan 1945, parte kan simbahan narugba' gibo kan nahulogan mga bomba resulta kan ralaban kan Ikaduwang Gerang Pankinaban,
 Kan dai pa ini nasusulit bilang simbahan ini ginibong sinehan (Cine Zita) asin nagin pa ngani daang molino. An rugbang Simbahan pinaghirahay asin pinagsulit bilang sarong tunay na edipsiyong simbahan kan 1957 para sa serbisyo kan arkidiocesis.

## Pailihan kan mga Kastila kan 1898
An simbahan man na ini nagin pailihan kan mga Kastila kan nagputok an Pag'alsa kan mga Gwardiya Sibil sa Nueva Caceres. Sobra sa 400 na mga Kastila patin na si Gobernador Vicente Zaidin asin si Pamayo kan Gwardya Sibil na si Don Carmelo Navarro an nagtarago igdi sa kumbento kan simbahan hasta sinda napiritan magsuruko kan Septyembre 18, 1898 sa mga rebeldeng pinamayohan na kabo Elias Angeles asin Felix Plazo, ta mayo naman sindang piglalaoman na maayuda saindang pwersa haleng Manila ta duman nasisibot na Gobyernong Kastila paglaban sa nagsasakyadang pwersa nin mga Amerikano.

## Toltolan
Inulnan

An **inulnan** o **plasenta** (gikan sa katagang-gamot na ulunan; Ingles: *placenta*, *after-birth*) iyo an sarong pansamantalang organong manunuparan sa kadaklan kan mga babaeng mamalya mantang nasa panahon kan pagbados.  An masang ini na garing espongha iyo an pinagkakabitan kan dai pa ipinapangaki na umabot sa mas panlaog nin kalatagan kan sinapupunan. Sa organong ini isinasagibo an sirkulasyon kan dugo sa laog kan aki. An pangaran kaini sa Ingles na *after-birth* (pagkaagi kan pagmundag) iyo gikan sa dahil an inulnan iyo natatangkas na nin kusa pagkalihis kan pirang segundo pagkatapos na maipangaki an aki. Napakamahalaga na an bilog na plasenta iyo mailuwas, nin huli ta kapag an sarong kabtang iyo nawalat pagkaagi kan pangangaki o pagkalaglag, napaka malamang na malapa ini asin makapagkawsa nin pagkahilo sa dugo.

Mahalaga an pagkakaigwa nin sarong panandalian na organong ini, nin huli ta dai mapupwedeng magsalak an dugo kan ina asin kan umboy.  Nagaganap an inulnan bilang sarong bikladan na pampalitan sa pag-oltanan kan ina asin aki.  Nag-aagi digdi an mga sustansiya asin oksiheno.  Kapag nagsalak an mga dugo kan ina asin kan umboy, makawsa ini nin pagkagadan kan duwa.  Halimbawa, kun may klase nin dugong A an ina, mantang B naman an aki, magkasalak an duwang magkaibang klase nin dugo, na siyang ikagagadan kan mag-ina.  Nakakabit an inulnan sa suloy o supling (an fetus) sa paagi nin ugat nin pusod, sarong kabtang nin hawak na binibilog nin mga tisyung pang-ugpong asin mga ugat nin dugo.  Kapag naipangaki na an aki, sumusunod na iluwal naman an inulnan, asin kalimitan na inaapod na **pinagpangakian**. 

May duwang kabtang an sarong inulnan: enot, sarong likas asin biyolohikal na kabtang nin suloy o supling ; kakabtang naman kan ina an ikaduwang kabtang.  Nakatanom an inulnan sa lanob kan harong-aki, kun saen nag-aako ini nin mga sustansiya asin oksiheno gikan sa dugo kan ina asin naglaluwas man nin mga ati.  Ini an naggaganap na pangharang - an **panghadlang nin inulnan** - na sumasara sa nagkapirang mga sustansiyang makakaraot  sa umboy.  Alagad igwa man nin ibang mga sustansiyang dai nasasara an inulnan, kabali an arak asin nagkapirang mga kimikal na may kinaaraman sa paninigarilyo.  May nagkapirang mga klase nin birus na nakakaantos sa pag-ulang kan inulnan.

## Toltolan
Ernests Štālbergs

Si **Ernests Štālbergs** (1883–1958) sarong Leton arkitekto na an saiyang mga trabaho namumugtak sa estilong   Neoklasikal asin sa pungsyonalistikong estilo. 

Si Štālbergs nag'adal sa Kazan Art School poon 1902 hanggan 1904.  An saiyang mga mauunabihan na mga trabaho kabarali an auditorium sa Unibersidad nin Latvia (1929–36) asin an kurompol kan Freedom Monumentsa Riga (1930–35; katuwang an eskultor na si Kārlis Zāle).

Stalberg 1930 Riga.jpg|Apartment house sa Lomonosova str. Riga (1930)


## Toltolan
*Ernests Štālbergs 100 Latvians.
* *Васильев Ю.*, Э. Шталберг (1883—1958), в сборнике: Из истории техники Латвийской ССР, в. 5, Рига, 1964.
* *Большая Советская энциклопедия*: В 30 т. - 3-е изд. - М., 1969–1978. Том: 29, Стр.: 486, Э. Е. Шталберг.
* *Энциклопедия «Рига»*, —Рига: Главная редакция энциклопедий, —1989,   , Шталберг&nbsp;Эрнест&nbsp;Екабович, —стр. 784,.
* *Архитектура Советской Латвии*, И. Страутманис, О. Бука, Я. Крастиньш, Г. Асарис, —Москва, —«Стройиздат», —1987, —320с.
* *Rīgas arhitektūras astoņi gadsimti pasaules kultūras spogulī*, Ojārs Spārītis, Jānis Krastiņš, —Rīga, —«SIA Nacionālais apgāds», —2005. .
Puti

An **puti** (Ingles: *white*) iyo an sarong klase nin kolor.  Sa katunayan, ini an kolor na bunga kan pagsaralak kan gabos na iba pang mga kolor, nin huli ta- sa kalikasan - an puti an siyang *pagkakaigwa* nin liwanag.  Itom an kabaligtaran kan puti.
## Toltolan
Kagayonan

An **gayon** o **kagayonan** (Ingles: *beauty*, *[[Karinyo|charm]]*) iyo an sarong katangian kan sarong tawo, hayop, lokasyon o rona, bagay, o ideya na nagtatao nin karanasan nin pananaw o hiwatig nin kaogmahan, kahulugan, o pagkaugkad (satispaksiyon). Pig-aadalan an kagayonan bilang kabtang kan estetika, sosyolohiya, sikolohiyang panlipunan, asin kalinangan. Bilang sarong linikhang pangkultura, urog na nagin komersyalisado an kagayonan. Sarog katawuhan o hawak an "ehemplong kagayonan" o "kagayonan na ideyal" na inoomaw, o igwa nin mga katangian na lakop na ibunubunton sa isip nin kagayonan sa sarong partikular na kultura, para sa perpeksyon.

Parating kinasasangkutan an pagkaranas nin "kagayonan" nin pagkasabot nin pirang mga entidad bilang nasa laog nin balanse asin harmoniya nin kalikasan, na mapupwedeng mag-abot sa mga namamatean nin pagkadagka asin marhay na kapakanan na pangnamamatean. Huli sa saro ining karanasan na nasa isip, personal, o pangsadiri, parating na sinsabing "ang kagayonan iyo an nasa mata kan naghihiling." Sa sentido kaini, mapupwedeng magbunga an kagayonan nin sarong risang karanasan nin positibong maingat na paglilimi dapit sa kahulugan kan pangsadiring pag-eksistir.  An tema kan kagayonan iyo an anoman na bagay na nagpapahiling nin kahulugang pansarili.

## Epekto sa sosyedad
Nanompongan kan mga parasaligsig na an mga marhay na pamamdok na mga estudyante nakakakua nin halangkaw na mga grado gikan sa saindang mga paratukdo kisa sa mga estudyante na igwa nin ordinaryong pamandok. An ibang mga pag-aadal naggagamit nin mock criminal trials nagpapahiling na an physically attractive "defendants" dakula an posibilidad na dai naaakusahan—asin kun maakusahan posibleng makaresibe nin magian na sentensya—kisa sa bakong masyadong atraktibong mga tawo (minsan ngani an kabaliktaran na epekto iyo an naobserbaran kapag an suboot na krimen iyo an swindling, siguro ta na nahihiling kan mga jurors an kagayonan kan defendant bilang iyo an dahilan kan krimen). An mga pag-aadal sa mga tinedyer asin aking adulto, siring kan sa mga psychiatrist asin self-help author na si Eva Ritvo nagpapahiling na an kamugtakan kan kublit igwa nin hararom na epekto sa social behavior asin oportunidad.

## Toltolan
Adolfo Tito Yllana

Si **Adolfo Tito Camacho Yllana** (namundag, 6 Pebrero 1948) sarong pading Katoliko asin sa presente Arsobispo titular nin Montecorvino asin Nuncio Apostoliko sa Papua New Guinea.

## Kaamayi kan buhay/Pamilya
Si Yllana namundag sa Syudad nin Naga, nagklase kan elementarya sa Naga Parochial School (1960), asin  kan saiyang sekundarya, nag'entra sa Holy Rosary Minor Seminary. Sa saiyang pagpapadi, siya nag'entra sa Holy Rosary Major Seminary. Siya naordenan na padi kan Marso 19, 1972 ni Arsobispo nin Caceres na si Reb. Teopisto Alberto.

Si Yllana  namundag sa Syudad nin Naga, Camarines Sur asin an saiyang mga magurang iyo sinda Adolfo C. Yllana asin Salud S. Camacho. Siya an ikaduwa sa limang magturugang, an apat niyang tugang sa pagkasurunod iyo sinda: Francia, Dolores, Pio asin Andrea.

## Karera
Pinakaenot niyang toka iyo an magin assistant ki Msgr. Nicanor Belleza sa Metropolitan Katedral asin kasabay igdi 'formator' sa Holy Rosary Minor Seminary.
## Toltolan
Bareta

An **bareta** (gikan sa Sanskrito: *वार्त्ता* [vārttā]) (Ingles: : *news:*) iyo an sarong klase nin publikasyon na nagtutukar sa mga presenteng kaganapan sa luwas asin/o laog kan sarong nasyon na nagtatabang sa pagtatao nin kaaraman sa mga namamanwaan. Mapupwede ining ihayag sa paagi kan paglilimbag, pagsasa-ere, Internet, o gikan sa ngimot asin ipalakop sa ikatulong partido o sa darakulan na parabasa asin tagahinanyog.
Kutsara

An **kutsara** (gikan sa Espanyol *cuchara*) iyo an sarong klase nin kubyertos. Inaapod na kutsarita an saraday na kutsara.

## Toltolan
Tinidor

An **tinidor** (gikan sa Espanyol: *tenedor*) iyo an sarong klase nin kubyertos,,  na binibilog nin sarong kapotan na may saday na ngipon sa ibong na puro. An tinidor iyo an pangenot na tampok sa solnopan bilang sarong gamit pangkakan, kun saen sa Sirangan na Asya naman an chopsticks an mas parating ginagamit. An kagamitan na ini na sa parati iyo gibo sa metal, ginagamit ngani alsahon an pagkakan sa ngimot o kaya iyo an ipangkapot sa pagkakan mantang nagluluto o mantang naggigiris ini. An tinidor kapadis parati an kutsara sa pagkakan.

## Toltolan
Basud

An **basud** o **baybay** (Ingles: *sand*) iyo an sarong natural na nagaganap na tipasi na materyal na binibilog kan makinis na binangang gapo asin mga partikula kan mineral. Ini natutukoy sa paagi kan sukol, na mas pinong kaysa sa graba asin maragkot kaysa sa silt. Mapupwede man na maisihan an basud sa sarong klase nin daga; i.e., sarong daga na naglalaman nin labi sa 85 porsiyento nin mga partikula na basud sa paagi kan masa.
Tingog

An **tingog** o **boses** (Ingles: *voice*) kan tawo iyo binibilog nin tanog na gibo nin sarong tawo na ginagamit an mga tuping pantinig o luping pamboses para sa pagtaram o pakikipag-usap,  pagkanta, pag-ulok o pagngarakngak, paghibi, pagkurahaw o paghiyaw, asin iba pa.  Kabtang ini nin pagibo o produksyon nin tanog gikan sa tawo kun saen an mga tuping pamboses o luping pantinig (kwerdas na pantingog o kwerdas na pamboses) iyo an pangenot na ginikanan kan tanog. Sa pangkagabsan, an mekanismo sa paggibo nin tingog nin tawo iyo mababanga sa tulong mga kabtang; an mga baga, mga tuping pantingog sa laog kan babagtingan, asin an mga artikulador o pang-artikula.  An mga baga (pambomba) iyo dapat na makagibo nin sapat na bulos nin duros asin presyon nin duros nganing magtanog an mga luping pantingog (an presyon na ini kan duros iyo an panggatong kan tingog). An mga kwerdas kan boses o mga tupi nin tingog iyo an sarong balbulang nagpapakalog na nagtatadtad o nagtitilad kan bulos kan duros gikan sa mga baga nganing magin mga nadadangog na pulsong naghuhubog sa ginikanan na tanog sa babagtingan.  An mga masel kan babagtingan an nag-papakarhay kan laba asin tensyon kan mga luping pantingog nganing mapino an tono asin an kasagsagan o kasidhian.  An mga artikulador (mga kabtang kanbungkos na pantinig na nasa ibabaw o itaas kan babagtingan na binibilog kan dila, malumoy na ngaragngag, mga pisngi, mga labi, asin iba pa) an nag-aartikula asin nagsasara kan tanog na nagigikan sa babagtingan asin sa pirang antas iyo mapupwedeng makipag-ugnayan sa bulos kan duros sa babagtingan nganing mapakusog ini asin mapaluya ini bilang pinaggikanan kan tanog.

An mga tuping pantingog, kaiba nin mga artikulador, iyo may kakayahan na ginibo nin komplikado na mga hilera o hanay nin mga tanog. An tono kan tingog iyo mapupwedeng ilapat nganing magsuherir nin namamatean siring kan anggot, pagkakigkig, o kaogmahan. Ginagamit kan mga parakanta an tingog bilang sarong instrumento para sa paglikha nin tugtog o musika.

## Toltolan
Laba

An **laba** (Ingles: *length*) iyo an sarong sokol nin distansya. Sa Pankinàban na Sistema nin Quantidad, an laba iyo an bilang na may distansyang dimensyon. Sa kadaklan na sistema nin pagsukol an sarong basikong yunit kan kahalabaan iyo pinili gikan sa kun saen an iba pang mga yunit ginuno.

Sa Internasyunal na Sistema nin mga Yunit (SI) sistema an basikong yunit para sa laba iyo an metro. 

An laba iyo parateng nasasabotan na nangangahulogan kan pinalawig na dimensyon nin sarong permanenteng bagay. Minsan siring, bako man pirme ini an kaso asin mapupwedeng magdepende sa kamugtakan kan bagay.

Ginagamit an manlainlain na termino sa laba nin sarong permanenteng bagay, asin kaiba digdi an langkaw, na patindog na laba o patindog na hiwas, asin lakbang, o rarom. 

Piggagamit an Langkaw kun igwang basiko na kun saen makukua an mga patindog na pagsukol. An lakbang iyo parateng nanonongod sa mas halipot na sokol kun an laba iyo an pinakahalawig. An rarom iyo an ginagamit para sa ikatolong dimensyon nin tolong bagay na dimensyonal.

An laba iyo an sukol nin sarong espasyal na dimensyon, mantang an lugar may sukol na duwang dimensyon (length squared) asin an bolyum iyo an sarong sukol nin tolong dimensyon (length cubed).

## Toltolan
Langkaw

An **langkaw** (Ingles: *height*) iyo an sukol kan patindog na distansya, pwedeng iyo an patindog na hiwas (kun gurano "kahalangkaw" an sarong bagay o sarong tawo) o patindog na posisyon (kun gurano "kahalangkaw" an sarong punto).
Halimbawa, "An langkaw kan edipisyong iyan 50 metros" o "An langkaw nin eroplanong naglalayog iyo posibleng yaon sa mga 10,000 metros."
Halimbawa, "Si Christopher Columbus iyo igwa nin 5 metro 2 pulgada sa patindog na langkaw."

Kun an termino ginagamit tanganing iladawan an patindog na posisyon (nin, e.g., eroplano) hale sa lebel nin dagat, an langkaw mas parateng inaapod na altitud.
Dugang pa, kun an punto konektado sa Daga (e.g., an alitoktok nin bukid), dangan an altitud (langkaw sa ibabaw kan lebel nin dagat) inaapod na elebasyon.

Sa duwang-dimensyonal na espasyong Cartesiano, an langkaw nasusukol sa patindog na axis (y) sa pag-oltan nin sarong espesipikong punto asin saro pa na mayo nin parehong y-value. Kun an duwang punto nagkataon na pareho na igwang y-value, magigin sero an saindang relatibong langkaw. Sa kaso nin tolong-dimensyonal na espasyo, an langkaw sinusukol sa patindog na z axis, na linaladawan an distansya gikan sa (o "ibabaw") kan x-y plane.

## Toltolan
Pagkamoot

An **pagkamoot** (Ingles: *love*) iyo igwa nin kadakul na kahulugan gikan sa nagkapirang bagay na nagtatao nin kadikit na kaogmahan ("nagustuhan an sarong pelikula") sagkod sa pagdusay nin buhay (pagkabayani). Mapupwedeng an sarong makuring namamatean nin paghiling an kahulugan kaini, sarong emosyon o nasa estado kan emosyon. Sa pangkaraniwan na gamit, parating nagtutukoy ini sa puppy love o interpersonal na pagkamoot. Posibleng sa dakulang kinaaraman kaini sa sikolohiya, karaniwan na tema ini sa arte. Igwang osipon na pagkamoot an kadaklan sa modernong mga pelikula asin dapit man sa pagkamoot an kadaklan sa mga kantang bantog o musikang pop. 

Sa relihiyon, partikular na sa Kristianismo, an pagkamoot an pinakadakulang balaog o regalo nin Diyos sa tawo; sosog sa Bibliya mayong tawo an nabubuhay nin mayong pagkamoot.

## Mga Kahulugan

An pilosopo na si Gottfried Leibniz nagsabi na an pagkamoot iyo an "maogma sa kaogmahan nin iba."  Pigsabi ni Meher Baba na sa pagkamoot igwa nin "pagmati nin pagkasararo" asin "aktibong pag-apresyar kan intrinsic na halaga kan bagay na namomotan."  An biologo na si Jeremy Griffith tinatawan nin kahulugan an pagkamoot bilang "daing kondisyon na pagigin daing kaimotan".  Susog ki Ambrose Bierce, an pagkamoot sarong temporaryong pagkabuang na mabubulong sa paagi nin pag-agom.
Affonso Eduardo Reidy

Si **Affonso Eduardo Reidy** (Paris, 26 Oktobre 1909 - Rio de Janeiro, 10 Agosto 1964) sarong Brasilenyo arkitekto. Siya aki nin sarong amang Ingles asin inang Brasilenyo. Si Reidy naglaog sa  Escola Nacional de Belas Artessa Rio de Janeiro sa edad na 17. Siya nagpeyon sa Pranses na urban planner na si Alfred Agache (1875-1959) durante kan siya nag'aadal. Si Reidy naggradwar asin nagin arkitekto kan 1930. 

Si Lúcio Costa pignombrahan siyang katuwang na paratukdo sa arkitektong si Gregori Warchavchik (1896-1972) sa Escola Nacional de Belas Artes kan parehong taon. 

## Mga proyekto

Mga proyekto ni Affonso Reidy kabarali an mga minasunod:
*Pedregulho Housing Complex — Benfica neighborhood kan Rio de Janeiro.
*Museo nin Modernong Arte, Rio de Janeiro — desenyong pangtan'awon  Roberto Burle Marx.
*Carmen Miranda Museum - namumugtak sa Parque Brigadeiro Eduardo Gomes (Parke Flamenco)
*Ministry of Education and Health Building (Palasyo Gustavo Capanema, Rio de Janeiro) — katuwang si Lucio Costa, Oscar Niemeyer, Jorge Moreira, Ernani Vasconcelos. asin Carlos Leao.

## Hilnga
*Brasilenyong mga arkitekto
*Modernistang arkitektura sa Brazil

## Toltolan
Lista nin mga Brasilenyong arkitekto

An minasunod **lista nin mga Brasilenyong arkitekto**.

Ini listang dinamiko asin pwedeng dai masasangkap susog sa anoman na lebel. Makatabang ka sa pagpatalubo kan lista paagi sa pagguno sa mga toltolan na masasarigan.

* Affonso Eduardo Reidy (1909-1964)
* Alexandre Chan (namundag 1942)
* Ana Luiza Nobre (namundag 1964)
* Angelo Bucci
* Arthur Casas
* Assis Reis (1926-2011)
* Eugênio Szilagyi
* Franz Heep (1902-1978)
* Igor de Vetyemy (namundag 1981)
* Joaquim Guedes (1932-2008)
* Lina Bo Bardi (1914-1992)
* Lota de Macedo Soares (1910-1967)
* Lúcio Costa (1902-1998)
* Marcio Kogan (namundag 1952)
* Oscar Niemeyer (1907-2012)
* Paulo Mendes da Rocha (1928–2021)

## Toltolan

## Hilnga man

* Lista nin mga arkitekto
* Lista nin mga Brasilenyo
Katotoohan

An **katotoohan** (Ingles: *truth*) iyo an pagrogaring nin pagigin kauyon kan katunayan o realidad. Sa pang-aroaldaw na lenggwahe, an katotoohan parateng iinaatribwir sa mga bagay na an katuyohan iyo an magrepresentar sa realidad o sa ibang paagi, arog baga kan mga pagtubod, proposisyon, asin deklartibong mga sentensya.

An katotoohan sa parate pigtutubodan na kabaliktaran nin kaputikan. An ideya nin katotoohan pinag-oolayan asin pinagdedebatehan sa manlainlain na konteksto, kabale an pilosopiya, arte, teolohiya, asin siyensya. An kadaklan na aktibidad nin tawo nakadepende sa ideya, kun saen an naturalesa kaiyan bilang sarong ideya ipinapamugtak imbes na magin tema nin orolay; Kaiba digdi an kadaklan na siyensya, ley, journalism, asin pang-aroaldaw na buhay.

An mga nagkapirang pilosopo minamansay an ideya nin katotoohan bilang sarong pundamental, asin dai ikapaliwanag sa ano man na termino na mas madaling masabotan kisa ideya nin katotoohan mismo. An pinakakomun, iyo an katotoohan minamansay bilang sarong katimbang nin lenggwahe o kaisipan sa sarong kinaban nin indipendenteng isip.

Inaapod ining correspondence theory of truth.

An manlainlain na teoriya asin punto-de-vista nin katotoohan iyo padagos na pinagdebatehan sa tahaw nin mga iskolar, pilosopo, asin teologo. Kadakol nin manlaenlaen na hapot manongod sa naturalesa nin katotoohan na sagkod ngonyan pinag-oolayan sa modernong mga debate, arog baga kan: an hapot dapit sa pagpaliwanag kan kahulugan nin katotoohan. Kun posible pa ngani na magtao nin nakapagtotokdong pakahulogan sa katotoohan. An pagtaram kun arin an nagsasabi nin katotoohan iyo an igwa nin kakayahan na magin totoo o bakong totoo. Kun an katotoohan asin kaputikan may kinakampihan, o kun may iba pang pagpapahalaga sa katotoohan.  Sa pagsabi kan basehan nin katotoohan na nagtotogot sa sato na mamidbid an totoo tumang sa kaputikan.  An papel kan katotoohan iyo an pagkua nin kaaraman. Asin kun an katotoohan pirmeng absoluto, o kun iyan pwedeng magin konektado sa punto de vista nin sarong tawo.

## Toltolan
Frederick William Stevens

Si **Frederick William Stevens** (11 Nobyembre 1847 – 5 Marso 1900) sarong Ingles na inhenyero arkitektural na nagtrabaho sa gobernyo kolonyal kan Britaint sa Indya. An ki Stevens na mauunabihan na gayong desenyo iyo an istasyon perokaril nin Victoria Terminus sa Bombay (kan 1996, ini pigbagong pangaran na Chhatrapati Shivaji Terminus sa Mumbai). 

Si Stevens pigdesenyo man an Municipal Corporation Building, Mumbai an Royal Alfred Sailor's Home, an Army and Navy Building sa Kala Ghoda, an Post-Office Mews sa Apollo Bunder, an mga oipisinang pamayo kan BB&CI Railway sa Churchgate, asin an mga opisina kan  Oriental Life Assurance sa Flora Fountain. Siya pigdesenyo man an Palasyo Rajmahal sa Mehsana.

Siya nagadan kan 5 Marso 1900 pakadukoti nin malaria asin nakalubong sa Sementeryo Sewri Christian.

An saiyang pangaran asin estatuwa mahihiling sa sarong tagbo' sa 2006 pelikulang Slumdog Millionaire.

## Toltolan
Charles Wyatt (arkitekto)

Si **Charles Wyatt** (1758 – 13 March 1819) sarong  Ingles na arkitekto asin Myembro nin Parlamento para sa Sudbury, Suffolk.

## Buhay
Siya aki ni William Wyatt (nagadan 1780, steward ki Lord Uxbridge sa Staffordshire), sobrino kan si mga arkitektong si James Wyatt asin Samuel Wyatt, asin pinsan ni Sir Jeffry Wyattville. Siya nagbali sa  East India Company kan 1780 bilang kadete, nagsakay pasiring Indya sakay sa bapor na *Mount Stewart* kan 27 Hunyo parehong taon, alagad nasikop kan mga Pranses asin Espanyol na armada asin ibinalik sa Inglaterra. An ikaduwa niyang pagngata' makaabot Indya nakadagos, na nag'abot siya duman kan 1782. Siya nagbali sa Bengal Engineers, na sunod na ngani siya nataas sa kapitan kan 1800 asin dangan commisssioner nin pulis.

An oportunidad niyang makadesenyo nin mga edipisyo nagkatotoo kan 1798 kan si The Marquess of Wellesley nag'abot sa Calcutta komo Gobernador-Heneral asin pinili si Wyatt magdesenyo kan gigibohon na Government House, Calcutta, na nagbukas kan 1803. An desenyo ibinase sa Kedleston Hall. Si Wyatt pigdesenyo man an mga paghira sa residensya ni Wellesley sa Barrackpore. Kan Hunyo 1803 siya ginibo nang Superintendente nin Obras Publikas.

Nagyaman sa Indya, si Wyatt nagretiro kan Oktobre 1806, ssin binakal an country villa'ng Ealing Grove sa luwas kan London, bakong harayo sa villa ni Sir John Soane sa Pitzhanger Manor. Siya naelehir bilang Tory MP representado an Sudbury, Suffolk sa duwang sunod-=sunod na parlamento, nagserbi poon 1812 abot 1818.

Siya nagadan kan 1819 sa Foley House, an saiyang residensya sa London sa Portland Place. Saiyang inagom si Charlotte (née Greentree) Drake, balo kan si dipuntong George Drake kan Bombay Marines, kan 1787.

## Galeriya nin saiyang mga trabaho arkitektural

Ladawan:Rajbahavan.jpg|Government House (ngonyan Raj Bhavan), Calcutta (Kolkata)
Ladawan:FraserCalcuttaGovernmentHouse.jpg|Tanawon sa subangan kan Government House (ngonyan Raj Bhavan), Calcutta (Kolkata)
Ladawan:KolkataRajbhavanGate.JPG|Gate, Government House (ngonyan Raj Bhavan), Calcutta (Kolkata)


## Toltolan

*  *The Wyatts An Architectural Dynasty* by John Martin Robinson 1979, Oxford University Press
*History of Parliament WYATT, Charles (c.1759-1819) of Foley House, Portland Place, London
Tingo

An **tingo** (Ingles: *fang*) iyo an sarong halaba asin mapanas na ngipon. Sa mga mamalya, an tingo iyo an binagong maxillary na ngipon, na ginagamit sa pagkagat asin pagbaak kan laman. Sa mga halas, saro ining espesyal na ngipon na kaayon sa glandula nin kamandag (hilingon an kamandag kan halas). An mga lawa igwa man nin panluwas na mga tingo, na kabtang kan chelicerae.

An mga tingo komun na gayo sa mga karnivores o omnivores, alagad an ibang herbivores, arog kan mga paniking nagkakakan nin prutas, igwa man kaini. An kadaklan na iyan ginagamit sa pagkapot o sa marikas na paggadan sa biktima, arog baga nin sa mga darakulang ikos. An mga hayop na omnivores, arog baga kan mga oso, ginagamit an saindang mga tingo kun naghahanap nin sira o iba pang biktima, alagad dai iyan kaipuhan para sa pagkakan nin prutas. May mga kabalang man na igwang mga tingo, na gamit ninda sa mga peligro asin paglalaban. Minsan siring, an medyo halipot na mga canine nin mga tawo dai ibinibilang na mga tingo.

## Toltolan
Kaugmahan

An **kaugmahan** (Ingles: *happiness*), sa konteksto nin kamugtakan na mental o emosyonal, iyo an positibo o marhay na emosyon poon sa pagkakontento sagkod sa labi-labing kagayagayahan. Kaiba sa iba pang klase an pagkakontento sa buhay, marahay na kamugtakan, may marahay na paghusgar, nag-uuswag asin nag-uurog na kaugmahan.

Poon kan 1960, an pagsaligsig sa kaugmahan ginibo sa kadakol na manlainlain na siyentipikong disiplina, kaiba an gerontolohiya, sosyal na sikolohiya asin positibong sikolohiya, klinikal asin medikal na pagsaligsig asin sa ekonomiya dapit sa kaugmahan.

## Toltolan
Filipinolohiya

Sa kagabsan, an **Filipinolohiya** (Ingles: *Filipinology*) o mas pormal na inaapod na **Adalong Filipino** asin manonongod sa:

 *An pag-adal manongod sa Filipinas asin sa mga tawo kaini.* 

Katakod kaini an pag-adal sa kasaysayan kan Filipinas, kultura kan Filipinas, mga tataramon kan Filipinas, sosyedad nin Filipinas, buhay Filipino, sikolohiya kan Filipinas, politika kan Filipinas, asin gobyerno kan Filipinas.  An mga pagdulok o pananaw kan Philippine Studies pwedeng iyo an teoretikal, interdidiplinaryo, pagkukumparar, transnasyonal, asin pangkinaban. Pinagmukna an Filipinolohiya sa Unibersidad kan Pilipinas, Diliman asin nagin parte na kan kurikulum sa nagkapirang kolehiyo asin unibersidad sa laog asin luwas kan Pilipinas.

## Toltolan