open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Organikong kompwesto

Sa kimika, an mga **organikong kompwesto** (Ingles: *organic compound*) iyo an maski anong kompwestong kimikal na igwa nin karbon-hidroheno na sugpon. Huli sa abilidad kan karbon na mag-katenato (magporma nin sugpon iba pang mga atomong karbon), milyon nin mga organikong kompuwesto an bistado. An pag-aadal sa mga karakter, reaksyon, asin sintesis kan organikong kompuwesto iyo an minabilog sa disiplina nin organikong kimika. 

Sa historikal na mga rason, nagkapirang mga klase nin mga kompuwesto na igwang karbon (arug kan mga asin nin carbonate anion sagkod cyanide), kaiba an iba pang mga eksepsyon (arug kan karbon dioksido), iyo dae pigkaklasipika bilang organikong kompuwesto asin iyo pigkokonsidera bilang inorganiko. Lain pa sa mga ini, kadikit na konsenso an yaon sa mga kimiko sa kun anong kompuwesto na igwang karbon an dae kabali, na minahimo nin rigorosong depinisyon kan sarong organikong kompuwesto na masakit.  

Masi ngani an mga organikong kompwesto iyo nagbibilog sana nin saditong porsyento kan kadagaan nin kinaban, importante man nanggad sinda huli ta an gabos na aram na buhay iyo nakabase sa mga organikong kompwesto. An mga nabubuhay na bagay iyo pigbabale an mga inorganikong karbonong kompuwesto pasiring sa organikong kompuwesto sa paagi nin network kan proseso (an siklong karbono) na minapoon sa pagliwat kan karbon dioksido asin sarong ginikanan nin hidroheno arug kan tubig pasiring sa simpleng asukar asin iba pang mga organikong molekula sa paagi nin mga awtotropikong organismo gamit an liwanag (potosintesis) o iba pang ginikanan kan enerhiya. 

Kadaklan sa mga sintetikong nahimong organikong kompwesto iyo hale sa mga petrokimikal na pigbibilog harus nin hidrokarburo, na iyo namokna sa halangkawon na presyon asin temperatura sa pagkalapa nin organikong materya sa irarom kan daga sa haluyon na panahon.  Huli kaini, an mga organikong kompwesto dae na pigtatawan depinisyon bilang mga kompwesto na hale sa mga nabubuhay na bagay, na iyo an saiyang historikal depinisyon.

Sa kimikal na nomenklatura, an organyl na grupo, na harus pigrerepresenta nin letrang R, iyo an maski anong monobalentong substituente na an bukas na balensiya iyo yaon sa sarong karbon na atomo.

## Hilingon man

* Organikong kimika
* Hidrokarburo
* Karbon

## Mga panluwas na takod
*Organic Compounds Database

## Toltolan
Ofelia Calcetas-Santos

Si **Ofelia Calcetas-Santos** (nagadan Enero 2011) iyo an United Nations Special Rapporteur sa pagpabakal kan mga aki, prostitusyon kan kaakian asin pornograpiya nin kaakian poon 1994 sagkod 2001. Durante kan saiyang termino bilang Special Rapporteur, si Calcetas-Santos nagpublikar nin mga pag-usip nin abusong sekswal sa kaakian sa Mehiko asin pagpabakal sa mga aki sa Guatemala.

Nagpoon an karera ni Calcetas-Santos sa United Nations kan 1994 kan sinalidahan niya si Vitit Muntarbhorn bilang Special Rapporteur on the sale of children, child prostitution and child pornography. Nagpoon siya sa saiyang katungdan na nagsasaligsig sa prostitusyon nin kaakian sa bilog na kinaban kan 1996. An saiyang pag-adal na ipinaluwas kan Nobyembre 1996 nakasentro sa koneksyon kan nakakaulakit na mga hilang sekswal asin abusong sekwal sa kaakian. Kan 1997, si Calcetas-Santos nagkondukta nin pagsiyasat kun pano nagin apektado an turismo kan Mehiko kan pornograpiya asin prostitusyon kan kaakian. Sa saiyang report kan 1998 report sa United Nations, nagluwas na an abusong sekswal sa kaakian nangyayari sana sa Tijuana. 

Nagadan si Calcetas-Santos kan Enero 2011.

## Toltolan
Armi Millare

Si **Armi Olbes Millare** sarong Filipinong parakanta na mas midbid bilang lead vocalist/keyboardist kan premyadong Filipino alternative rock band na Up Dharma Down.

Poon 2006, an saindang banda nagpaluwas nin apat na album asin naglibot sa bilog na kinaban (kabali an Asya, Middle East, US asin Kanada). Inapod sinda kan British Broadcasting Company bilang "bandang Asyano na dakula an kamuyahan na mabalyo sa pampang kan Norteng Amerika" mantang an Time magazine inapod an musika kan banda na daing kabarang siring man parehong "thoughtful" asin senswal. An saiyang banda nakaguno nin mga pagmidbid gikan sa mga artista siring ninda Tim Bowness kan No-Man, Curt Smith kan Tears for Fears, asin nagkaigwang kolaborasyon sa sarong kanta kaiba si Paul Buchanan kan The Blue Nile kan Scotland.

## Diskograpiya
;Kaiba an Up Dharma Down
**[[Fragmented (album)|Fragmented]]* (2006, Terno Recordings)
**[[Bipolar (Up dharma Down Album)|Bipolar]]* (2008, Terno Recordings)
**[[Capacities (album)|Capacities]]* (2012, Terno Recordings)
**U D D* (2019, Terno Recordings)

;Solo
* "Waiting for a Sign"
* "Eyeliner"
* "Delubyo"
* "Pipikit Ako"
* "An Attempt to Measure Happiness" (Instrumental)
* "Yolanda"
* "Kapit"
* "Two Worlds"
* "Into the Clear"
* "Wrong"

;Kaarog na kanta (cover songs)
* "Mad World" (Tears for Fears)
* "Tao" from Honor Thy Father Soundtrack – Originally sung by Sampaguita (singer))
*"You" – Originally sung by Basil Valdez

;Kolaborasyon kaiba an D' Sound

Si Millare nakipagtabangan sa Norwegian/Pop Band na D'Sound para sa "Lykkelig" (tataramon na Norwegian para sa kaugmahan) asin Somewhere in Between. Kan Oktobre 19, 2018 ipinaluwas an musikang bidyo kan Lykkelig.
 
## Toltolan
Eskandyo

An **eskandyo** o **eskandyum** (Ingles: *scandium*) iyo sarong elementong kimikal na may simbolong **Sc** asin atomikong bilang na 21. Sarong malapirak-puting metaliko na d-blokeng elemento, historikal ining pigkaklasipika bilang sarong bihirang pankinaban na elementoA, kaiba an itriyo asin mga lantanido. Nadiskobre ini kaidtong 1879 sa paagi nin spektral na analisis kan mga mineral na euxenite asin gadolinite hale sa Scandinavia.

An eskandyo iyo yayaon sa harus nin mga deposito klan bihirang pankinaban asin mga uranyong kompuwesto, pero iyo naisusuway sa mga ore na ini sa pipirang minahan sana sa bilog na kinaban. Huli sa hababang suplay asin kasakitan sa pagprepara nin metalikong eskandyo, na iyo enot nagibo kan 1937, an mga aplikasyon para sa eskandyo iyo dae pa nahahaman hasta 1970s, kan an positibong epekto nin eskandyo sa mga aluminong alloy iyo nadiskobre, an saiyang mayor na aplikasyon iyo sana ini sagkod an saiyang kagamitan sa mga alloy na ini. An global na pagribay sa mga eskandyong oksido iyo 15–20 na tonelada kada taon.

An karakter kan mga kompuwestong eskandyo iyo nasa tahaw kaitong sa alumino asin itriyo. Sarong diyagonal na relasyon an yayaon sa kaugalian kan magnesyo asin eskandyo, na garu itong sa berilyo asin alumino. Sa mga kompuwestong kimikal nin mga elemento sa grupo 3, an predominanteng istadong oksidasyon iyo +3.

## Hilingon man

* Titanyo (*Titanium*)
* Kalsyo (*Calcium*)
* Molibdeno (*Molybdenum*)

## Toltolan
Metano

An **metano** (Ingles: *methane*;  o ) iyo sarong kompuwestong kimikal na may pormulang kimikal na CH4 (sarong atomo nin karbon sagkod apat na atomo nin hidroheno). Ini iyo sarong grupong-14 na hydride asin an pinakasimpleng alkane, sagkod iyo pangenot man na konstituente kan natural gas. An relatibong abundante kan metano sa Kinaban iyo minahimo saiya bilang sarong ekonomikal na panggatong, alagad an pagguno asin pag-ataman kaini iyo minatao nin teknikal na problema huli sa istadong gas kaini sa irarom nin normal na kondisyon para sa temperatura asin presyon.

An mga natural na metano iyo nakukua sa irarom nin daga asin sa irarom kan kadagatan, sagkod iyo napoporma sa parehong heyolohikal asin biyolohikal na mga proseso. An pinakadakulang gunuan nin metano iyo sa irarom kan kadagatan sa porma nin "methane clathrates". Kapag an metano naabot an luwas asin an atmospera, bistado na ini bilang atmosperikong metano. An konsentrasyon kan metano sa atmospera kan Kinaban iyo naglangkaw nin harus 150% poon 1750, sagkod iyo na an 20% kan total na radyatibong pwersa gikan sa mga haloy asin nagsaralaksalak na greenhouse gases. An metano iyo nadetek man sa ibang mga planeta, arug kan Marte, na igwang implikasyon para sa astrobiyolohiya na pag-aadal.

## Panluwas na takod

* Methane sa *The Periodic Table of Videos* (University of Nottingham)
* International Chemical Safety Card 0291
* Gas (Methane) Hydrates – A New Frontier – United States Geological Survey
* 
* CDC – Handbook for Methane Control in Mining

## Toltolan
Tomasa Manalo

Si **Tomasa Sereneo-Manalo** iyo an inot na agom ni Felix Y. Manalo, an pinakainot na Ministrong Ehekutibo kan Iglesia ni Cristo (INC) asin minimidbid kan mga kaapil kan Iglesia bilang Huring Mensahero kan Dyos.

Kan 1910, kinasal sya ki Manalo. Nagsaro sinda sa Christian Mission o Disipulos ni Cristo asin nagin mga aktibong myembro kan Seventh-day Adventist Church. An saindang aki na si Gerardo nagadan kan umboy pa. Sa pag-ultanan kan mga taon 1911 asin 1912, sya nagadan sa hilang na tuberculosis.

Ilinaladawan si Tomasa sa 2015 epiko-biograpikong pelikula na *Felix Manalo* kan Filipinang aktres na si Arci Muñoz. An pelikulang igwang titulo sa ngaran kan saiyang agom na si Felix Manalo manungod sa buhay kan inot na Ehekutibong Ministro kan Iglesia ni Cristo. Minimidbid si Manalo kan mga myembro kan Iglesia ni Cristo bilang an ultimong mensahero nin Dyos. An pelikula dinirehiran ni Joel Lamangan kun sain gabos na laog kan pelikula siniyasat asin inuyunan kan INC.

## Toltolan
Mary Angeline Halili

Si **Mary Angeline Yson Halili**, mas midbid bilang **Sweet Halili**, sarong politikong Filipino na minaserbe bilang alkalde kan Tanauan poon kan 2019. Siya aki kan dating alkalde Antonio Halili na nagadan huli sa sarong asasinasyon kan Hulyo 2, 2018 mantang yaon sa seremonya nin pagtaas kan bandera sa musisipyo kab Tanauan.

Nagdesider si Halili na magdalagan sa pagkaalkalde tanganing ipadagos an trabaho kan saiyang ama. Mabantog an saiyang ama huli sa kontrobersyal niyang pagpasupog sa mga suspetsado sa pagtulod nin ipinapangalad na bulong.

## Toltolan
Init

Sa termodinamika, an **init** (Ingles: *heat*) iyo an enerhiya na naibalyo pasiring o gikan sa sarong sistemang termodinamiko, sa paagi nin mekanismo na bakong gibong termodinamiko o pagbalyo kan materya.

Arug kan gibong termodinamiko, an pagbalyo kan init iyo sarong proseso na yaon sa mas dakol sa sarong sistema, bako karakter nin anumang sarong sistema. Sa termodinamika, an enerhiyang naibalyo bilang init iyo minaambag sa kaliwatan sa istado kan enerhiya nin sistema. Halimbawa, an panlaog na enerhiya o an saiyang entalpiya. Dapat an mga ini na malain hale sa ordinaryong konsepsyon na an init bilang sarong karakter kan nakasuway na sistema.

An kantidad kan enerhiyang naibalyo bilang ini sa sarong proseso iyo an bilang nin naibalyong enerhiya na dae kabali an gibong termodinamiko asin an maski anong enerhiya na yayaon sa materyang naibalyo. Para sa mas magayon na depinisyon kan init, kaipohan na nangyayari ini sa dalan na dae kabali an pagbalyo kan materya.

Alagad mayo sa depinisyon, pero sa mga espesyal na klase nin proseso, an kantidad kan enerhiyang naibalyo bilang init pupuwedeng masukol gamit an epekto niya sa mga istado kan nagiinter-aktong lawas. Halimbawa, sa mga espesyal na pangyayari, an pagbalyo kan init iyo pwedeng masukol sa bilang kan yelong natunaw, o sa kaliwatan sa temperatura nin sarong lawas sa kalibotan nin sistema. An mga paagi iyan iyo inaapod na kalorimetriya.

An kombensyunal na simbolo na ginagamit sa pagrepresenta kan bilang nin init na naibalyo sa termodinamikong proseso iyo an Q. Bilang sarong bilang nin enerhiya (na pigbabalyo), an SI na yunit kan init iyo an joule (J).

## Hilingon man

* Temperatura
* Presyon
* Enerhiya

## Panluwas na takod

* Heat sa *In Our Time* sa BBC

* Plasma heat at 2 gigakelvins – Artikulo manungod sa halangkawon na temperaturang nahaman kan mga siyentista (Foxnews.com)
* Correlations for Convective Heat Transfer  – ChE Online Resources

## Toltolan
Andres de San Agustin, OFM

Si **Andres de San Agustin, OFM**, sarong prayleng Franciscano na nadestino igdi sa Filipinas; sya nagdatong kan Agosto 1621 sa Manila. Kan 1626 nanombrahan siyang presidente kan kumbento nin Bacon, Sorsogon. Dangan sya nadestino sunod-sunod bilang ministro sa mga banwaan nin Indan, Bula, Quipayo, Daet, Naga, Oas, asin sa Minalabag (Minalabac).

Kan 1649 sya naelihir na definidor asin ministro kan Sampaloc, Manila kun kasuarin sa taon na ini sya nagtalikod na sa kinaban.

## Mga nasurat

* Arte de la Lengua Bicol para la Ensenanza de este Idioma en la Provincia de Camarines (1647)
* Ika-2 edisyon, 1739
* Ika-3 edisyon, 1795
* Ika-4 na edisyon, 1879

## Mga pinalis na obra
* Explicacion de la Doctrina Cristiana (1647)
* Doctrina Cristiana del Cardinal Belarmino (1647)
* Sermones (1647)

## Toltolan
Isabel Marant

**Isabel Marant** (pinangaki kan Abril 12,1967, Boulogne-Billancourt)sarong Pranses na tagadesinyo nin moda, may sadiri nin tatak. Nanggana siya nin onra na Award de la Mode (1997), Whirlpool Award para sa matibay na babaying tagadesinyo (1998), *Fashion Designer of the Year* sa British *Glamour's* Women of the Year Awards (2012). Nginaranan siyang Contemporary Designer of the Year sa Elle Style Awards kan 2014. An saiyang pakikipagtabaho sa H&M kan 2013 nagin matrayumpo na dae kinaya magin an websito kan kompanya sa demand asin nabenta sa laog lang nin 45 minuto. An mga artista na naggamit nin desinyo ni Marant iyo sina Alexa Chung, Katie Holmes, Victoria Beckham, Kate Moss, Sienna Miller, Kate Bosworth asin Rachel Weisz.

## Buhay
Pinangaki si Isabel Marant kan Abril 12, 1967 sa Boulogne-Billancourt sa saiyang Pranses na ama asin Aleman na ina. Nagsuwayan an saiyang mga magurang kan siya anom na taon asin nag-istar sa saiyang ama na nag-agom sa giraray. Kan siya aki pa habo niya magin tagadesinyo, mas pinangarap niya an pagiging beterinaryo pagdakula. nagdakula siya sa Neuilly-sur-Seine, na habo magsulot nin bestida asin nagdadara nin mga bado gamit an plastik na laganan. Sa edad na 14, nagpabulog ini nin kaparehas ni Patti Smith asin nagsusulot nin panlalaki. Kan 1982, sinabihan niya an saiyang ama na magbakal nin makinang pantahi asin duman siya nagpuon maggibong bado hale sa mga retaso, dangan an saiyang mga katood nagpagibo naman saiya nin mga desinyo. Kan siya kinse anyos, enganyar ki Vivienne Westwood na siya nag-aling aki para lang makabakal sa tindahan kaini.

Sa tahaw kan siya disisais asin disiotso nakaiba niya si  Christophe Lemaire, an creative director nin Hermès asin tagadesinyo kan saiyang tatak. Magkaiba nindang dinisenyo an saindang tatak nin bado na  *Allée Simple* asin dinara sa tinadahn na *Le Depot* sa Paris kun saen an mga bado binabayaran kun ini mabenta. An mga bado nagin mabenta kaya pinag-isipan niya an pag-adal nin ekonomiya. Puon 1985 hanggang 1987, nag-adal si Marant nin moda sa  Studio Berçot, sarong kolehiyo sa Paris.

Kinasal si Marant sa tagadesinyo na si Jérôme Dreyfuss. An saindang aki na si Tal pinangaki kan 2003. An pamilya ang-istar sa Belleville, Paris.

## Mga toltolan

## Panluwas na takod

* Official website
Pagyelo

An **pagyelo** (Ingles: *freezing*) iyo an pagbabago nin istado kun sain an likido iyo naliliwat pasiring sa solido kapag an temperatura iyo pigbabaan sa mas hababa sa punto nin pagyelo. Bilang pag-uyon sa naitogdas na pang-internasyunal na depinisyon, an pagyelo may kahulugan na pagbabago nin istado na solidipikasyon kan sarong likido o komposisyong likido nin sarong substansya, na harus iyo huli sa pagpapalipot. 

Alagad an ibang mga awtor pigsusuway an **solidipikasyon** sa **pagyelo** bilang sarong proseso kun sain an likido iyo naliwat pasiring sa solido sa paagi nin pagtaas kan presyon, an duwang termino iyo ginagamit nin parehas.

Sa kadaklan nin mga substansya, an mga punto nin pagkatunaw asin pagyelo iyo parehas sana an temperatura; alagad, may mga substansya man na may lain na solid-likidong transisyong temperatura. Halimbawa, an "agar" nagpapahiling nin "histeresis" sa saiyang punto nin pagkatunaw asin pagyelo. Natutunaw ini sa temperaturang 85°C (185°F) sagkod nasosolidipika poon 32°C pasiring 0°C (89.6°F pasiring 104°F).

## Hilingon man

* Pagkatunaw
* Pagsangaw
* Kondensasyon

## Panluwas na takod
*
*Bidyo nin sarong intermetalikong kompuwesto na nagsosolidipika/ nagyeyelo 

## Toltolan
Natural gas

An **natural gas** (inaapod man na ***fossil gas***; minsan **gas** sana) iyo sarong natural na pigsaralak-salak na hidrokarburo na gas na pangenot na pigbibilog nin metano, pero harus igwa man nin baryenteng bilang nin iba pang mga halangkaw na alkane, asin minsan dikit na porsyento nin karbon dioksido, nitroheno, hidrohenong sulpido, o elyo. Naporma ini kan an mga libel nin nalapang tinanom asin hayop na materya na iyo napasairarom sa labing init asin presyon sa irarom kan kadagaan sa haloyon na mga taon. An orihinal na enerhiya na naguno kan mga tinanom hale sa Saldang iyo pigtatago sa porma nin mga sugpong kimikal sa gas. An natural gas iyo sarong fossil fuel.

Dae nababagong hidrokarburo an natural gas na ginagamit sa pag-init, pagluto, asin paghimo nin kuryente. Ginagamit man ini bilang panggatong sa mga behikulo asin bilang kimikal na materyales sa paggibo nin mga plastik asin iba pang importanteng organikong kimikal sa komersyo.

An ekstraksyon asin pagkonsumo nin natural na gas iyo sarong mayor asin nagpapa-urog sa pagbabago nin klima. Potensyal ini na greenhouse gas kapag linuwas sa atmospera, asin naghihimo nin karbon dioksido kapag sinulo. An natural gas pwedeng suluon para makagibo nin init asin kuryente; na nagluluwas nin mas kadikit na ati asin lason sa punto nin paggamit na relatibo sa ibang fossil asin biyomas na panggatong. Alagad, an gas venting asin flaring, kaiba an mga dae pigtutuyong pugitibong emisyon sa kahiwasan nin suplay na kadena, iyo pwedeng magresulta sa similar na pankagabsang carbon footprint. 

An natural gas iyo nahahanap sa irarom kan kadagaan o naka-asosyar sa iba pang hidrokarburong gunuan sa coal beds asin bilang methane clathrates. An petrolyo iyo saro man na fossil fuel na nahihiling harani sa natural gas. Kadaklan sa mga natural gas iyo namomokna sa haloy nin panahon sa paagi nin duwang mekanismo: biyoheniko asin termoheniko. An biyohenikong gas iyo namokna nin mga metanohenikong organismo sa mga marshes, bogs, landfills, asin hababaw na sedimento. Sa kairaroman kan Kinaban, sa halangkawon na temperatura asin presyon, an termohenikong gas iyo namomokna sa nasulong organikong materyal.

Sa produksyon kan petrolyo, an gas iyo minsan pigsusulo bilang flare gas. Bago an natural gas pwedeng gamiton bilang panggatong, kadaklan, pero dae gabos, iyo dapat maproseso para mahali an mga impuridad, kaiba an tubig, para makua an ispesipikasyon kan nabebentang natural gas. An mga lain na produkto sa pagprosesong ini iyo kabali an mga etano, propano, butano, pentano, mga hidrokarburo na may halangkaw na molekular na gabat, hidrohenong sulpido (na pwedeng maliwat sa purong asupre), karbon dioksido, tubig-sangaw, asin minsan elyo sagkod nitroheno.

An natural gas iyo minsan simple asin dae-pormal na inaapod bilang "gas", urog na kun pigkokompara sa iba pang gunuan nin enerhiya, arug kan lana o coal. Alagad, dae dapat maribong sa gasolina, na harus pigpapalipot man sa terminong "gas", urog na sa Norteng Amerika.

## Hilingon man

* Petrolyo
* Metano
* Fossil fuel

## Mga panluwas na takod
* Global Fossil Infrastructure Tracker

## Toltolan
Biyokimika

An **biyokimika** (Ingles: *biochemistry*) o **biyolohikal na kimika** (Ingles: *biological chemistry*), iyo an pag-aadal kan mga kimikal na proseso na yaon o relatibo sa mga nabubuhay na organismo.  Bilang sarong sub-displina kan parehas na kimika asin biyolohiya, an biyokimika pwedeng mabanga sa tolong lado: an istraktural na biyolohiya, ensimolohiya, sagkod metabolismo. 

Sa mga nagligad na dekada kan ika-20 na siglo, an biyokimika nagin matrayumpo sa pagpapaliwanag kan mga nabubuhay na proseso sa paagi kan tolong disiplinang ini. Harus gabos nin mga lado nin siyensyang pagbuhay iyo natatawan nin paliwanag asin nahahaman sa paagi nin biyokimikal na metodolohiya asin pag-aadal.  An biyokimika iyo nagpopokus sa pag-intindi sa kimikal na basehan na minatugot sa mga biyolohikal na molekula sa pagsangat sa mga prosesong nangyayari sa mga nabubuhay na selula asin sa tahaw ninda,  na minaresulta sa pagkaintinding maray sa mga tisyu asin organo, pati naman sa istraktura asin paggana kan organismo. An biyokimika iyo haraning relatibo kan molekular na biyolohiya na iyo an pag-aadal nin mga molekular na mekanismo kan biyolohikal na penomena.

Harus kan biyokimika iyo an sa istraktura, paggana, asin interaksyon kan mga biyolohikal na mga makromolekula, aruga kan mga protina, nukleyikong asido, karbohidrato, asin lipid. Minatao sinda nin istraktura sa mga selula asin nag-aakto nin nagkapirang mga paggana sa pagbuhay. An kimika kan selula iyo nakadepende sa mga reaksyon nin saradit na molekula sagkod iyono. Pupuwede an mga ini magin inorganiko (halimbawa, an tubig asin metal na iyono) o organiko (halimbawa, an mga asidong amino, na iyo ginagamit sa pagsintisa kan mga protina).  An mga mekanismo na ginagamit kan mga selula para makaguno nin enerhiya hale sa saindang kapalibotan sa paagi nin reaksyong kimikal iyo bistado bilang metabolismo. 

An mga naguno sa biyokimika iyo naaaplikar pangenot sa medisina, nutrisyon, asin agrikultura. Sa medisina, an mga biyokimiko iyo nag-iimbestigar sa mga kawsa asin bulog kan mga kahelangan.  An nutrisyon iyo nag-aadal sa papano mamantinido an salud asin pagkarahay sagkod an mga epekto nin kakulangan sa nutrisyon.  Sa agrikultura, an mga biyokimiko iyo nag-iimbestigar sa mga daga asin pataba sa daga. An pagpapauswag nin kultibasyon asin an pagkontrol kan mga peste iyo mga obheto man.

## Hilingon man
* Organikong kimika
* Karbohidrato
* Protina

## Panluwas na takod

* 
* The Virtual Library of Biochemistry, Molecular Biology and Cell Biology
* Biochemistry, 5th ed. Full text of Berg, Tymoczko, and Stryer, courtesy of National Center for Biotechnology Information.
* SystemsX.ch – The Swiss Initiative in Systems Biology 
* Full text of Biochemistry by Kevin and Indira, an introductory biochemistry textbook.

## Toltolan
Pagkatunaw

An **pagkatunaw** (Ingles: *melting*), o fusion, iyo an pisikal na proseso na minaresulta sa pang-istadong transisyon kan sarong substansya gikan sa sarong solido pasiring sa likido. Nangyayari ini kapag an panlaog na enerhiya kan solido iyo naglalangkaw, na tipikal sa paagi nin aplikasyon kan init o presyon, na iyo nagpapalangkaw sa temperatura nin substansya pasiring sa saiyang punto nin pagkatunaw. Sa punto nin pagkatunaw, an organisasyon kan mga iyono o molekula sa solido iyo nagkakasuruway-suway, sagkod an solido iyo "**natutunaw**" para magin sarong likido.

An mga substansya na yaon sa istadong molteno iyo harus may pagbaba sa biskosidad habang an temperatura iyo naglalangkaw. Sarong eksepsyon sa prinsipyong ini iyo an elementong asupre, na an saiyang biskosidad iyo naglalangkaw sa rango nin 160&nbsp;°C hasta 180&nbsp;°C huli sa polimerisasyon.

An nagkapirang mga organikong kompwesto iyo natutunaw sa paagi nin "mesophases", an istado nin partidang order sa tahaw nin solido asin likido.

## Hilingon man

* Pagyelo
* Pagsangaw
* Kondensasyon

## Toltolan
Fromis 9

An **Fromis 9** (), may istilong pagsurat na **fromis_9**, iyo sarong Sur na Koreanong babaying grupo na namokna kan CJ E&M sa paagi kan reality show na *Idol School* kan 2017. An grupo iyo pigbibilog nin siyam na miyembro: Roh Ji-sun, Song Ha-young, Lee Sae-rom, Lee Chae-young, Lee Na-gyung, Park Ji-won, Lee Seo-yeon, Baek Ji-heon asin Jang Gyu-ri.

An gurpo nagdebyu kan Enero 24, 2018, sa irarom kan Stone Music Entertainment sa pagluwas kan saindang pinakaenot na extended play (EP), an *To. Heart*. Kan Septembre 2018, nakompirma na an Fromis 9 iyo imamahenar kan Off The Record Entertainment, sarong bagong label na pigtogdas kan Stone Music.

## Ngaran
An ngaran kan grupo na **Fromis_** iyo pigsuhestyon kan mga netizens sa paagi kan opisyal na websityo kanl *Idol School* sagkod iyo pinili kan CJ E&M, na iyo pigpapaliwanag bilang "From Idol School" asin "Promise" sa Koreanong pagsambit, may kahulogan man na (sa Ingles) "to keep their promise [to viewers] to be the best girl group". Sa paagi kan pagheras kan saindang panindog sa SNS kan saindang ahensya, an ngurpo nagdesisyon na idugang an **9** isa saindang ngaran para magin **Fromis_9**.

## Mga miyembro

* Lee Sae-rom (Hangul: )
* Song Ha-young ()
* Jang Gyu-ri ()
* Park Ji-won ()
* Roh Ji-sun ()
* Lee Seo-yeon ()
* Lee Chae-young ()
* Lee Na-gyung ()
* Baek Ji-heon ()

## Diskograpiya

### Mga extended play

### Mga solong album

### Mga single

### OSTs

### Mga music video

## Pilmograpiya

### Mga reality show

### Web Drama

## Mga gawad asin nominasyon

### Asia Artist Awards

### Asia Model Awards

### Gaon Chart Music Awards

### Golden Disc Awards

### MBC Plus X Genie Music Awards

### Korea Popular Music Awards

### Melon Music Awards

### Mnet Asian Music Awards

### Seoul Music Awards

### V Live Awards

## Toltolan

## Mga nota


## Panluwas na takod

*
Everglow

An **Everglow** (에버글로우, istilong pagsurat na **Everglow**) iyo sarong Sur na Koreanong babaying grupo sa irarom kan Yuehua Entertainment. An grupo iyo pigbibilog nin anom na miyembro: sinda E:U, Sihyeon, Mia, Onda, Aisha, asin Yiren. An Everglow nagdebyu kan Marso 18, 2019, sa solong album na *Arrival Of Everglow*.

## Uusipon

Si Sihyeon iyo naglaban sa enot na season kan reality show kan Mnet na *Produce 101* kan 2016. Nagtapos siya bilang ika 40 sagkod nagpirma na sa Yuehua Entertainment. Si Sihyeon asin Yiren naglaban sa *Produce 48* asin iyo nahale sa ika 11 na episode, nakatapos sinda nin ika 27 asin ika 28.

Si Onda, sa ngaran na Jo Se-rim, iyo naglaban sa kompetisyon kan Mnet na *Idol School* kan 2017. Siya iyo nahali sa ikaapat na episode asin tuminapos na ika 40 sa kompetisyon.

Kan Pebrero 17, 2019, an Yuehua Entertainment nagheras na igwang madebyu sainda na bagong babaying grupo na may ngarang Everglow. An opisyal na panindog sa Instagram asin an fan cafe ninda iyo nagbuka kan Pebrero 18. An kompanya pigheras an mga miyembro kan grupo sa paagi kan seryeng "Crank In Film" sa Youtube channel kan Stone Music Entertainment. An mga konseptong litrato kan Everglow iyo pigluwas kan Marso 8.  

## Mga miyembro
Pigkua sa saindang mga panindog sa Naver.

* E:U (이유)
* Sihyeon (시현)
* Mia (미아)
* Onda (온다)
* Aisha (아샤)
* Yiren (이런)

## Diskograpiya

### Mga extended play

### Mga solong album

### Mga singles

### Iba pang kanta na nakalaog sa tsart

### Pagluwas kan soundtrack

## Pilmograpiya

### Mga reality show

### Drama

### Mga music video

## Mga konsiyerto

### Headlining tours

* *Everglow: Everlasting Tour in USA* (2020)

## Mga gawad asin nominasyon

## Toltolan

## Mga nota


## Panluwas na takod

* Everglow sa Twitter
Bicol Broadcasting System

An **Bicol Broadcasting System** iyo sarong istasyon nin radyo na mahihiling sa Naga, Camarines Sur

## Lista nin mga istasyon
Janine Tugonon

Si **Janine Mari Raymundo Tugonon** (pinangaki kan Oktobrer 19, 1989 saOrion, Bataan,Pilipinas) isarong Pilipina na modelo nin moda, presenter sa telebisyon, aktres asin may titulo sa  beauty pageant titleholder na kinoronahan na Miss Universe Philippines 2012 asin nagin 1st Runner-Up sa Miss Universe 2012.

## Kaamayan kan buhay
Natapos ni Tugonon an kurso sa parmasiya na igwang  *[[Latin honours]]* (Cum Laude) sa University of Santo Tomas sa Manila asin nagin lisensyado na  pharmacist kan Hunyo 2010. Nagklase man siya sa *Lisa Macuja School of Ballet Manila* habang nagkaklase sa unibersidad. Kan 2010, nagkaigwa ini nin titulo na *Miss Pharmacy* asin *Miss Thomasian Personality 2010* sa UST.

## Personal na buhay
Nagin sikat an relasyon ni Tugonon ki Jaypee Santos. Nagkasuwayan an duwa kan Marso 2013.

Si Tugonon,kaiba ni Santos, nagluwas sa  ABS-CBN na "KrisTV" kan Abril 2013, inamin niya na tagahanga siya kan The Script asin an pagsuwayan ninda kan ini mkipag-ulay kay O'Donoghue. Sinabi ni Tugonon na mayo sindang relasyon kan parakanta asin an pagsuwayan para makapag-isip. Nakaresibo si Tugonon nin mga kritisismo sa mga netizens sa gawi kaini sa telebisyon.

## Mga toltolan

## Panluwas na takod

* Complete Profile of Janine Tugonon
* Fast facts about Bb. Pilipinas 2012 Janine Tugonon
Salud

An **salud** (Ingles: *health*) iyo an istado nin pisikal, mental, asin sosyal na pagkarahay kun sain may kawaran nin kahelangan sagkod impirmidad.

An kahulogan kan salud iyo naliliwat sa sa pagdalagan nin panahon. Sa pag-uyon sa biyomedikal na perspektibo, an mga enot na depinisyon kan salud iyo minapokus sa tema nin abilidad kan hawak na maggana; kun sain an salud iyo nahihiling bilang sarong istado nin normal na paggana na pupuwedeng tapuson kan kahelangan sa anuman na oras. An halimbawa kan depinisyon nin salud iyo: "sarong istado na pigkakaraktisa nin anatomiko, pisiyolohiko, asin sikolohikal na integridad; abilidad na makagibo nin personal na pagganap sa pamilya, trabaho, asin sa komunidad; abilidad na kaputan an pisikal, biyolohikal, sikolohikal, asin sosyal na stress. 

Asin kan 1948, sa sarong radikal na pagluwas sa nagligad na depinisyon, an World Health Organization (WHO) iyo nagproposar nin mas halangkaw na depinisyon: pagtakod sa salud pasiring sa pagkarahay, sa termino nin "pisikal, mental, asin sosyal na pagkarahay, asin bako sana sa pagkawara nin kahelangan asin impirmidad". Alagad an depinisyong ini iyo nahihiling bilang inobatibo, pigtatawan pa man giraray ini nin mga kritisismo huli sa pagigin dae malinaw, halawig na sakop, asin dae nasusukol. Sa haloy na panahon, nahihiling an salud bilang sarong impraktikal na ideya asin an harus na diskusyon sa salud iyo nagbabalik sa praktikalidad kan biyomedikal na modelo.

## Panluwas na takod
* 

## Toltolan
Maureen Wroblewitz

Si **Maureen Christa Pojas Wroblewitz** (pinangaki kan Hunyo 1998) sarong Filipino-German na modelo nin moda, mas midbid sa saiyang pagkagana sa ikalimang season nin *[[Asia's Next Top Model]]*. Nirepresentar niya an Pilipinas sa kompetisyon, asin nagin enot na Pilipina na nanggana.

## Pilmograpiya

### Telebisyon

### Music videos

## Hilingon man

* List of Asia's Next Top Model contestants
* *[[Asia's Next Top Model]]*

## Mga toltolan

## Panluwas na takod

* 
*
David Cross

Si **David Cross** (namondag kaidtong Abril 4, 1964) iyo sarong Amerikanong stand-up na komedyante, aktor, direktor, asin parasurat, na pinakabisto sa saiyang mga stand-up na pagganap, an komedyang serye kan HBO na *Mr. Show* (1995–1999), asin an saiyang pagganap na Tobias Fünke sa sitcom na *Arrested Development* (2003–2019).                                                                                                                                                                                                                  

## Toltolan
Nutrisyon

An **nutrisyon** (Ingles: *nutrisyon*) iyo an biyokimikal asin pisiyolohikal na proseso kun an organismo iyo ginagamit an pagkakan para suportahan an saiyang buhay. Kaiba kaini an ingestiyon, absorpsyon, asimilasyon, biyosintesis, katabolismo, asin ekskresyon.

An siyensya na nag-aadal sa pisiyolohikal na proseso kan nutrisyon iyo inaapod na siyensyang pangnutrisyon (*nutrional science* o *nutrition science*).

## Bibliyograpiya

* 
* Curley, S., and Mark (1990). *The Natural Guide to Good Health*, Lafayette, Louisiana, Supreme Publishing
* 
* 
* 
* 
* 

## Mga panluwas na takod

* Diet, Nutrition and the prevention of chronic diseases by a Joint WHO/FAO Expert consultation (2003)
* UN Standing Committee on Nutrition  – In English, French and Portuguese
* Nutritionist-Dietitians' Association of the Philippines 

## Toltolan
Attack on Titan

An  iyo sarong seryeng Hapones na manga na sinurat asin pig-ilustrar ni Hajime Isayama. Yaon an istorya sa sarong kinaban kun sain an katawohan iyo nabubuhay sa laog nin syudad na napapalibotan nin tolong harigi na nagpoprotekta sainda sa mga higanteng nagkakakan nin tawo na inaapod bilang mga "Titan"; an istorya pigsusundan si Eren Yeager, na iyo nagsumpa na uuboson an mga Titan pagkatapos pigkawsa ninda an destruksyon kan saiyang ginikanang banwaan sagkod an pagkagadan kan saiyang ina. An *Attack on Titan* iyo pigpapaluwas bilang serye sa bulanang *Bessatsu Shōnen Magazine* kan Kodansha poon Septembre 2009 asin pigkolekta sa 33 *tankōbon* na bolyum hasta 2021. 

Sarong telebisyong serye na anime na gikan sa manga an pighimo kan Wit Studio (kabtang 1–3) asin MAPPA (kabtang 4). Sarong 25-episode na enot na kabtang an pigpaluwas poon Abril hasta Septembre 2013,na pigsundan kan 12-episode na ikaduwang kabtang na pigpaluwas poon Abril hasta Hunyo 2017. Sarong 22-episode na ikatolong kabtang an pigpaluwas sa duwang parte, an enot iyo 12 episode na pig-ere poon Hulyo hasta Oktobre 2018 asin an natatadang 10 episode iyo pig-ere poon Abril hasta Hulyo 2019. An ikaapat asin huring kabtang iyo nagpoon kan Desyembre 2020.

An *Attack on Titan* iyo nagin sarong kritikal asin matrayumpo sa komersyo. Hasta 2019, an manga iyo igwang dae mababa sa 100 milyong *tankōbon* na kopya na naka-imprintar sa bilog na kinaban, na iyo naghimo kaini bilang saro sa pinakamabentang manga na serye sa gabos na panahon. Guminana na ini nin nagkapirang mga gawad, kaiba an Kodansha Manga Award, an Attilio Micheluzzi Award, asin an Harvey Award.

## Toltolan

## Panluwas na takod

*  (sa Hapones)
*  sa Kodansha Comics
* ''Attack on Titan'' sa The Encyclopedia of Science Fiction
* ''Attack on Titan'' (manga) sa Anime News Network's encyclopedia
Gisele Bündchen

Si **Gisele Caroline Bündchen** ( pinangaki kan Hulyo 20,1980) sarong modelo, aktibista asin negosyante sa Brazil.

Puon kan 2001, si Bündchen nagin an pinakahalangkaw na binayaran sa pagmomodelo sa buong kinaban.Kan 2007, siya an ika-disisais na pinakamayamang babayi sa showbiz, asin nakakuang enot na puwesto sa *[[Forbes]]* pinakahalangkaw na bayad sa pagiging modelo  2012. Kan 2014, si Bündchen  nasa ika-89 na pinakamakapangyarihang babayi sa buong kinaban base sa *Forbes*.

## Pilmograpiya

## Diskograpiya

### Kanta

### Music videos

## Onra asin nominasyon

*

## Mga toltolan

## Panluwas na takod

* 
* 
* Voguepedia
Alessandra Ambrosio

Si **Alessandra Corine Ambrósio** ( pinangaki kan Abril 11, 1981) sarong Brazilian-American na modelo, aktres,  tagadesinyo nin moda, negosyante asin personalidad sa telebisyon. Midbid man siya sa saiyang trabaho sa Victoria's Secret asin napili na magin tagapagtaram sa kompanyang PINK. Si Ambrosio sarong Victoria's Secret Angel puon 2004 hanggang 2017 asin nagin modelo sa Christian Dior, Armani, Ralph Lauren, asin Next.

Si Ambrosio nagin ikalima sa listahan nin  *[[Forbes]]* sa maypinakahalangkaw na suweldo sa pagiging modelo, na igwang nasa haros $6.6 milyon kada taon. Pirmi siya kabali sa pinaka sexy na mga babayi sa buong kinaban. Bilang "Angel", napili siya sa saro sa magasin na *[[People (magazine)|People]]* na  "100 Most Beautiful People in the World" kan Mayo 2007. Si Ambrosio an tigkonsidera na saro sa mga icons sa industriya nin pagmomodelo sa moda.

## Mga toltolan

## Panluwas na takod

* 
* 
* Alessandra Ambrosio  at The Fashion Styles
Taeyeon

Si **Kim Tae-yeon** (namondag kan Marso 9, 1989), bistado man bilang si **Taeyeon**, iyo sarong Sur na Koreanong parakanta. Nagdebyu siya bilang miyembro kan babaying grupo na Girls' Generation kan taon 2007, na iyo nagin saro sa pinakamabentang artista sa Sur na Korea asin saro sa pinakapopular na Sur na Koreanong babaying grupo sa kinaban, asin padagos na nagpapartisipar sa iba pang mga proyekto kan SM Entertainment, arug kan Girls' Generation-TTS, SM the Ballad, asin Girls' Generation-Oh!GG.

Kan 2015, pigluwas ni Taeyeon an saiyang debyung  extended play na "*I*", na iyo kabali an numero unong titular na solo sa Gaon Digital Chart kan Sur na Korea. Kan 2016, pigluwas niya an numero unong solo kan SM Station na "Rain", na pigsundan kan saiyang ikaduwang extended play na *Why*, na iyo nakua man an pinakahalangkaw na posisyon sa Gaon Album Chart. An saiyang debyung studio album na *My Voice* (2017), nakaguno nin top-five na solo sa "11:11", "Fine" asin "Make Me Love You". Kan 2018, si Taeyeon nagpasiring sa lado nin musika sa Hapon para sa digital na solong "Stay", na pigsundan nin extended play na *Voice* kan 2019. An saiyang ikaduwang studio album na *Purpose* (2019) iyo itinampok an mga matrayumpong solo na "Four Seasons" asin "Spark".

Sa telenisyon, si Taeyeon nagluwas bilang pangenot na karakter sa mga reality show na *We Got Married* (2009), *Begin Again* (2019), asin iyo presenteng nagsisirbe bilang pangenot na host para sa *Amazing Saturday* (2020–Ngunyan). Dugang pa kaiyan, nagrekord naman siya nin mga soundtrack para sa nagkapirang mga telebisyon na drama na matrayumpo, notable an "If" para sa *Hong Gil-dong* (2008), "Can You Hear Me" para sa *Beethoven Virus* (2008), asin an suminikat na "All about You" para sa *Hotel del Luna* (2019).

Huli ta nakabenta nin harus sarong milyong pisikal na album asin bente milyong digital na solo hasta 2021, si Taeyeon iyo saro sa pinakamabentang solong artista sa Sur na Korea. Nakaguno man siya nin nagkapirang mga gawad asin nominasyon, kabali na an anom na Golden Disc Awards, limang Seoul Music Awards, tolong Gaon Chart Music Awards, tolong Melon Music Awards, sagkod tolong Mnet Asian Music Awards.

## Panluwas na takod

* 

## Toltolan
Pagbulong

An **pagbulong** o **medisina** (Ingles: *medicine*) iyo an arte, siyensya, asin praktika nin pag-ataman para sa sarong pasyente asin pagmanehar sa diyagnosis, prognosis, pagtrato, o palyasyon kan saindang kadinan o kahelangan. Pigsasakop kan medisina an mga baryente nin praktika sa pag-ataman kan salud na naliwat sa pagmantinido asin pagbalik kan salud sa paagi kan paglikay sagkod pagtrato kan mga kahelangan. 

An kontemporaryong medisina iyo nag-aaplikar nin biyomedikal na siyensya, biyomedikal na pag-aadal, henetiko, asin medikal na teknolohiya sa pagdiyagnosis, trato, asin paglikay nin kadinan sagkod kahelangan, na tipikal sa paagi kan parmasiyutikal o surherya, pero iyo man sa terapiya na diberso arug kan sikoterapiya, panluwas na isplint asin traksyon, medikal na kagamitan, biyolohiko, nag-iiyonisang radiasyon, asin iba pa.

## Hilingon man

* Biyokimika
* Pandemya
* Bakuna

## Toltolan
Sinanlag

An **Sinanlag**, pig-aapod man sa Ingles na **garlic fried rice** o **garlic rice**, iyo an sarong putaheng sinanlag kan Pilipino na pigluluto sa paagi kan pig-gisang pang-inot na luto na bagas na igwang bawang. Urog na marhay na gamiton an maluto kun ini bahaw na, parati na natadang luto na bagas hali pa sa nakaaging aldaw, huli ta nagreresulta ini sa bagas na medyo nangangalsom asin mas pusog. Pigsahugan ini nin pigtostang bawang, gapong asin, itom na paminta asin pigtadtad sibulyas kun dihan. An mga tipasi kan bagas perpektong mahiwas asin dai magkadukot.

Bihira sana ining kakanon na iyan sana, alagad parating pigteternuhan nin "alang" na mga putaheng karne arog kan tosino, *[[longganisa]]*, *[[tapa]], [[hotdog]]*, Spam, o *[[alang]]* (toyo o dried fish), na iyo man sa pagdagdag kan pigbate o prinitos na sugok. Bakong arog kan lain pang mga tipo kan na sinanlag, dai ini parating minagamit nin mga sahog apwera sa bawang, tanganing dai madaog an lamit kan pangenot na panira. Sa rehiyon kan Bisaya sa Filipinas, tradisyonal na pigsasahugan an *sinanlág* nin *[[asín tibuok]]*.

Parating parte na an *Sinanlág* sa tradisyonal na pamahawan kan mga Pilipino asin parating pigpepreparar ini na igwang natadang maluto o bahaw kan nakaagi pang pamanggihan. Dihan, pigluluto ini sa natadang sarsa asin lana hali sa Adobo, tanganing mabawasan an pagkasayang sa pagkakan. Ini kadalasan mahihiling sa lamesa kan sarong pamilya lalo na pag-amay. Pamahawan na magabat sa tulak asin madali sanang i-preparar o i-serbe nin huri ta kadikit sana an sangkap o sahod pero manamit asin dae nakakasawa. 

## Hilingon man
* Sinanlag na Aligue
* Sinanlag na Bagoong
* Prinitos na Maluto
* Kiampong
* Kuning
* Sinigapuna

## Toltolan
Khryss Arañas

Si **Khryss Jericho Abiog Arañas** (Marso 16, 2000 –) sarong Bikolanong musikero, kompositor asin obrerong pankultura, na midbid na marhay bilang bokalista kan alternative/folk-rock na bandang Maug. Kagsurat sya nin magkapirang progresibong kanta arog kan "Pesante", "Masi", "Sakay" asin "Tagumpay ay Isinusulong". Ginagamit nya an saiyang musika sa maisog na pagtukar kan mga isyung pansosyedad. 

Tubong Tinambac, Camarines Sur, binilog nya an bandang Maug kaiba si Christian Bechayda, Robs Tabarangao, Jae Emmanuel Basbas asin Kahlil Devilla Luceña. Naimbitaran sinda sa UP Los Baños February Fair 2020, kun sain tinutugtog ninda an kantang "Masi". Dugang pa, myembro man sya kan grupong RnB na Rhythm & Drip (O/C Records) asin kan Musika Publiko-Bikol.

Kan 2019, minukna asin pinanginutan nya an Project Pesante, sarong kolaborasyon nin mga hubin na artista asin obrerong pankultura na nagmamawot gamiton an arte sa pagtukar kan mga isyu nin parauma partikular sa Rehiyon Bikol. Nagin partisipante sya sa inot na Burabod Musika Songwriting Camp kan Pebrero 23–27, 2020 sa Syudad nin Naga. 

Kan 2022, naelihir sya bilang tagapamayo kan Jovenes Anakbayan Bicol.

Regular na mababasa an kolum nyang "Pagturuhok asin Salming" sa *[https://magbikolkita.com/author/khryss-aranas/ Magbikol Kita]*. Libre man na madadangog an mga kantang nasurat nya sa Youtube, SoundCloud asin Spotify. 

## Susugan
Termodinamika

An **termodinamika** (Ingles: *thermodynamics*) iyo an sanga kan pisika na manungod sa init, gibo, asin temperatura, sagkod an saindang relasyon sa enerhiya, radiasyon, asin pisikal na karakter kan materya.  

An kaugalian kan mga kantidad na ini iyo pinamamayuhan kan apat na ley nin termodinamika na iyo minatao nin kwantitatibong deskripsyon gamit an nasusukol na mga makroskopikong pisikal na kantidad, pero pwedeng maipaliwanag sa termino nin mikroskopikong konstituente sa paagi nin estadistikong mekanika.

## Uusipon
Sa uusipon, an termodinamika iyo nahaman gikan sa kagustohan na mapalangkaw an katibayan kan mga enot na makinang tubig-sangaw, partikular sa kagibohan kan Pranses na pisiko na si Nicolas Léonard Sadi Carnot (1824) na iyo nagtutubod na an katibatayan kan makina an susi na makakatabang sa Pransya para manggana sa Gerang Napolyoniko. An Scots-Irish na pisiko na si Lord Kelvin an enot na nakahimo nin konsisong depinisyon kan termodinamika kan 1854 na iyo (sa Ingles), "*Thermo-dynamics is the subject of the relation of heat to forces acting between contiguous parts of bodies, and the relation of heat to electrical agency*."

## Aplikasyon
An termodinamiko iyo nagagamit sa mahiwas na baryente nin urulayan sa siyensya asin inhenyeriya, urog na an pisikal na kimika, biyokimika, inhinyeriyang pangkimika, asin inihinyeriyang pangmekanika, pero iyo man ibang komplikadong lado arug kan meteyorolohiya.

An enot na aplikasyon kan termodinamika sa mga mekanikal na mainit na makina iyo an marikas na paglakop kan pag-aadal nin mga kompuwestong kimikal asin reaksyong kimikal.  An termodinamikong kimikal iyo nag-aadal sa pagganap kan entropiya sa mga proseso nin reaksyong kimikal asin nagtao nin bulkong ekspansyon sagkod kaaraman sa ladong ini. An iba pang mga pormulasyon kan termodinamika iyo naglatawan. An estadistikong termodinamika, o estadikstikong mekanika, iyo manungod sa mga estadistikong prediksyon sa kolektibong paghiro kan mga partikulo hale sa saindang kaugaliang mikroskopiko. Kan 1909, si Constantin Carathéodory nagpresentar nin purong matematikong pagrani sa sarong aksyomatikong pormulasyon, na iyo sarong deskripsyon na harus inaapod na *heyometrikong termodinamika*.

## Hilingon man
* Inhenyeriya
* Enerhiya
* Init

## Mga panluwas na takod
*
* Callendar, Hugh Longbourne (1911). "Thermodynamics" . Encyclopædia Britannica. 26 (11th ed.). pp. 808–814.
* Thermodynamics Data & Property Calculation Websites 
* Thermodynamics Educational Websites 
* Biochemistry Thermodynamics
* Thermodynamics and Statistical Mechanics
* Engineering Thermodynamics – A Graphical Approach
* Thermodynamics and Statistical Mechanics by Richard Fitzpatrick

## Toltolan
Judy Taguiwalo

Si **Judy Marigomen Taguiwalo** (namundag kan Pebrero 18, 1950) sarong Filipinang obrerong pansosyedad, edukador asin dating Kahilom kan Department of Social Welfare and Development kan Pilipinas. Ninombrahan sya ni Presidente Rodrigo Duterte tanganing salidahan si Corazon Soliman. Termporaryo syang naglingkod puon kan Hunyo 30, 2016 sagkod kan Agosto 16, 2017 kan sinayumahan an pagkatalaga saiya kan Commission on Appointments. Dati syang propesor sa Unibersidad kan Pilipinas Diliman asin saro sa mga pinili kan National Democratic Front para sa Gabinete ni Duterte.

## Kaamayi kan buhay asin edukasyon
Namundag si Taguiwalo sa Bacolod, Negros Occidental kan Pebrero 17, 1950. An saiyang ama iyo an dipuntong Democrito Taguiwalo, sarong prinsipal asin superbisor, asin an saiyang ina iyo si Virgilia M. Taguiwalo, sarong retiradong paratukdo nin Home Economics. Sya tugang na babayi kan dipuntong Mario M. Taguiwalo, dating pangaduwang kahilom kan Department of Health. Nag-adal si Taguiwalo sa Rizal Elementary School asin natapos an saiyang segundaryong edukasyon sa Negros Occidental High School sa Syudad nin Bacolod. Nakakua sya nin Bachelor of Science in Social Work (cum laude) sa Unibersidad kan Pilipinas Diliman kan 1970. Nakua nya an saiyang Master of Arts in Public Administration kan 1992 sa Carleton University sa Ottawa, Ontario, Canada dangan natapos nya an saiyang doktorado sa Philippine Studies sa UP Diliman. Igwa sya nin aking babayi na si June.

## Karera
Nagtabang si Taguiwalo sa pag-organisar kan militanteng grupo na Malayang Kilusan ng Kabababaihan (MAKIBAKA) kan 1970. Pakatapos na duwang beses na ikulong, puon kan Hulyo 1973 sagkod na sinda makadulag kan Nobyembre 1, 1974 asin sa giraray kan Enero 28, 1974 sagkod na sinda patalingkason pakalihis kan EDSA Revolution, sya nagtrabaho bilang propesor sa Department of Women and Development Studies kan College of Social Work and Community Development sa UP Diliman. Pinamayuhan dati ni Taguiwalo an University for Women's and Gender Studies. Sya an Founding National President of All UP Academic Employee Union asin kagtugdas kan All UP Workers' Alliance. Naglingkod si Taguiwalo bilang Direktor kan UP Center for Women's Studies. Naglingkod sya bilang myembro kan UP Board of Regents puon 2009 sagkod 2010 kun sain nirepresenta nya an mga propesor. Naglingkod man sya bilang Vice-Chairperson kan Board of Trustees kan IBON Foundation kun sain naglilingkod sya ngunyan bilang Chairperson. Resipyente sya kan 2009 Distinguished Alumni Award in Gender Equality/Women Empowerment, kan 2010 CSWCD Outstanding Alumna Award, siring man kan 2009 "Gawad Pagpupugay".

## Mga toltolan
Inang Laya

An **Inang Laya** sarong Pilipinong folk music duo na midbid sa aktibista kaini na mga liriko, partikular an makusog kaining pagtumang sa diktadura kan Batas Militar ni Ferdinand Marcos.

## Mga Tultulan
Gastronomiya

An **gastronomiya** (Ingles: *gastronomy*) iyo sarong kompuwestong taramon na gikan sa suanoy na Griyegong mga taramon γαστήρ -τρός "tulak" and -νομία "-mamayo". Ini an pag-aadal sa relasyon kan pagkakan asin kultura, an arte sa pagpreparar asin pagsirbe nin mayaman o masisiram na pagkakan, an istilo sa pagluto sa mga partikular na rehiyon, sagkod an siyensya nin marhay na pagkakan. 

An apud sa mga eksperto sa lado nin gastronomiya iyo an mga **gastronomo**, mientras an **gastronomista** iyo an minasaro sa teorya asin praktika kan pag-aadal nin gastronomiya. An praktikal na gastronomiya iyo pig-aasosyar sa praktika asin pag-aadal kan preparasyon, produksyon, asin serbisyo nin nagkapirang mga pagkakan asin inomon, sa mga nasyun sa bilog na kinaban. An teoretikal na gastronomiya iyo minasuporta sa praktikal na gastronomiya. Relatibo ini sa sarong sistema asin prosesong pagrani, nakapokus sa mga resipe, teknik asin mga libro sa pagluto. An pagkakan na gastronomiya iyo konektado sa pagkakan asin inomon sagkod sa saindang ginikanan. An teknikal na gastronomiya iyo pigsusuportahan an praktikal na gastronomiya na minatao nin sarong rigorosong pagrani sa ebalwasyon nin mga gastronomikong urulay.

## Panluwas na takod
*  English translation; several formats available.
*  English translation with original Chinese, in website form with commentaries. Also published in hardback as *Recipes from the Garden of Contentment* (2018) and trade paperback as *The Way of Eating* (2019), by the same translator.
*  English translation; several formats available.
* Gastronomy Books Digital Collection in the Rare Book and Special Collections Division of the US Library of Congress

## Toltolan