Banga na ergatibidad

Sa tipolohiyang linggwistika, an **banga na ergatibidad** (*split ergativity* sa Ingles) sarong tampok kan nagkapirang tataramon kun sain an ibang konstruksyon naggagamit nin sintaks asin morpolohiya na ergatibo, alagad an ibang konstruksyon nagpapahiling nin ibang paterno, parati nominatibo–akusatibo. An mga kondisyon kun sain ginagamit an mga konstruksyon na ergatibo nagkakalain-lain sa manlain-lain na tataramon.

## Nominatibo–akusatibo kumpara sa ergatibo–absolutibo

An mga tataramon na nominatibo-akusatibo (kaiba an mga tataramon na Indo-Europeo) parehong tinatrato an aktor sa sarong sugnay na may transitibong panhiro asin an eksperyensya sa sarong sugnay na may intransitibong panhiro sa parehong paagi sa gramatika. Kun an tataramon naggagamit nin mga marka nin kaso, sinda nagkukua nin parehong kaso. Kun ini naggagamit nin pagkasunod-sunod kan mga taga, ini magkapareho.

Halimbawa, isipon an duwang pangulayan na ini sa Ingles:
* *Jane was chasing Max* (Hinahapag ni Jane si Max).
* *Jane was sweating* (Ginaga'not si Jane).

An gramatikal na papel ni "Jane" magkapareho. Sa parehong kaso, si "Jane" iyo an subheto.

Sa mga tataramon na ergatibo–absolutibo (arog kan Baske asin Georgiano, o sa mga Eskaleut asin Mayan), igwa nin ibang paterno. An pasyente (o target) kan sarong transitibong panhiro asin an eksperyensya kan sarong intransitibong panhiro tinatrato nin pareho sa gramatika. Kun an duwang pangulayan sa itaas ipinahayag sa sarong tataramon na ergatibo, si "Max" sa inot asin "Jane" sa huri magkapareho sa gramatika. Siring man, an ibang porma (an *ergatibo*) gagamiton para si "Jane" sa inot na pangulayan.

Halimbawa, sa minasunod na mga pangulayan sa Inuktitut, an subheto na 'an babaye' yaon sa kaso nin ergatibo (*arnaup*) kun nangyayari sa sarong transitibong panhiro, mantang an obheto na 'an mansanas' (*aapu*) yaon sa kaso nin absolutibo. Sa pangulayan na intransitibo, an subhetong 'an babaye' *arnaq* yaon sa kaso nin absolutibo.
* *Arnaup nirijanga aapu.* 'Kinakakan kan babaye an mansanas.'
* *Arnaq pisuktuq.* 'An babaye naglalakaw.'

Sa mga tataramon na banga na ergatibidad, an nagkapirang konstruksyon may paterno na may nominatibo-akusatibo, asin an iba may ergatibo-absolutibo.

## Mga kondisyon nin pagbanga
An pagkabaranga parati na pigkokondisyon kan saro sa mga minasunod:

# An presensya nin sarong **partisipante sa diskurso** (sarong inot o ikaduwang persona) sa proposisyon. An tataramon na Australyano na Dyirbal minagawe nin ergatibo sa gabos na konteksto nin morposintaktiko apwera sana kun saro sa mga iyan an kabali. Kun minalataw an sarong panangli na inot o ikaduwang persona, alagad, ini minamarka susog sa sarong halimbawa nin nominatibo-akusatibo (na may pinakadikit na markahan na kaso, kun ini an ahente o intransitibo, o sa pinakamarkadong kaso, kun ini an pasyente). Iyan maipaliwanag sa mga termino kan halangkaw na animasiya kan sarong primera-persona o ikaduwang-persona na parataram sa hirarkiya nin animasiya.
# An paggamit kan nagkapirang mga **[[gramatikal na aspeto|aspeto]]** asin/o **[[gramatikal na panahon|mga panahon]]** sa panhiro. An pamilya nin Indo-Iranyo, halimbawa, nagpapahiling nin pagkabaranga sa pag-ultanan kan perpektibo asin imperpektibong aspeto. Sa Hindustani (Hindi-Urdu), an transitibong panhiro sa perpektibong aspeto nagigin rason na an mga argumento kaini mamarkahan nin sarong ergatibong halimbawa, asin an mga aspetong bakong sangkap o imperpektibo nagtutulod nin pagmarka nin akusasyon.
# An **ahentibidad kan intransitibong subheto**. Sa mga tataramon na arog kan Dakota, an mga argumento kan mga aktibong panhiro, arog kan *to run (magdalagan)*, minamarkahan siring sa mga transitibong ahente, siring sa mga tataramon na akusatibo, alagad an mga argumento kan mga inaktibong panhiro, arog kan *to stand (magtindog)* minamarkahan siring sa mga transitibong obheto, arog kan mga tataramon na ergatibo. An mga tataramon na may siring na marka inaapod na tataramon na banga-S asin pormal na sarong subtipo kan aktibong tataramon.
# Pragmatikong konsiderasyon o para sa **pagdodoon, pagkakalain, o kalinawan**. Sa nagkapirang mga mga tataramon na Tibeto-Burma, an mga nakuang datos igwa nin magkaparehong ergatibo, aspetuwal na nababanga-ergatibo o aktibong-estatibo na paterno nin pagmarka nin kaso, asin sa natural na diskurso an “ergatibo” na pagmarka makukua sana sa nagkapirang mga sugnay, parati sarong minoriya, parati na may nagkapirang pragmatikong kabootan nin pagdodoon o paglalain (Last, 2011).

## Mga halimbawa
### Hindi–Urdu

An sarong halimbawa nin banga na ergatibidad na pigkokondisyon kan gramatikal na aspeto makukua sa Hindustani (Hindi-Urdu); sa perpektibong aspeto kan mga transitibong panhiro (sa aktibong boses), an subheto nagkukua nin ergatibong kaso asin an direktang obheto nagkukua nin daing marka na absolutong kaso na kapareho kan nominatibong kaso, na minsan inaapod na direktang kaso. Alagad, sa gabos na iba pang aspeto (habitwal & progresibo), an mga subheto minalataw magsalang sa direkta/nominatibong kaso o datibong kaso (hilingon an mga datibong subheto), mantang an mga direktang obheto padagos na minalataw sa direktang kaso (an subheto kan siring na mga pangulayan naiiba sa direktang obheto bako sa pagkakaiba sa kaso kundi sa pagkakaoyon kan panhiro sa subheto siring man sa iba pang mga sintaks asin kontekstuwal na mga senyales arog kan pagkasunod-sunod asin kabootan kan mga taga).

Sa minasunod na perpektibong pangulayan, an ahente (agent) *laṛke-ne* *(lalaki)* minarkahan para sa ergatibong kaso, mantang an minasairarom (undergoer) *kitāb* *(libro)* yaon sa daing marka na nominatibong kaso. An panhiro na *kharīdī* (binakal) igwa nin pambabayeng katapusan na *-ī*, na nagpapahiling nin kasunduan sa kasarian sa minasairarom na *kitāb (libro)*.

Sa katumbas na pangulayan na imperpektibo (habitwal na aspeto), an ahente na *laṛkā* *(lalaki)* yaon sa daing marka na nominatibong kaso. An ugale na pormang partisipyo na *kharīdatā* *(bakal)* igwa nin panlalaki na katapusan na *-ā* asin kaya minaoyon sa ahente na *laṛkā (lalaki)*.

An mga perpektibong konstruksyon na may nagkapirang VV (panhiro-panhiro) na mga komplikado dai naggagamit nin ergatibong kaso nin pagmarka (hilingon: mga panhiro sa Hindi-Urdu). Sa mga perpektibong konstruksyon, an argumento kan ahente ideyal na itinatao sa sarong ergatibong kaso; alagad sa mga kaso arog kan inot na halimbawa na ipinapahiling sa ibaba dai iyan nangyayari. Ini huli ta an panhirong nagpapaliwanag (explicator verb) na *gayī* (nawara) na dawa ngani nag-aagi nin semantikong pagpaputi alagad nagpapadanay pa man giraray kan saiyang intransitivity na dai nagtutugot para sa sarong ergatibong kaso na pag-asignar sa argumento kan ahente (i.e., *ninā*). Ini an dahilan kun tano ta arog kan ipinapahiling sa ikaduwang halimbawa sa ibaba, an mga VV complex na may kabali na transitibing panhirong nagpapaliwanag (halimbawa, *phẽkā* "apon") pwedeng maggamit nin ergatibong kaso sa mga argumento kan ahente.

### Chol (Mayan)
An Mayan na Chol igwa nin pagmamarka kan tao sa banga nin ergatibidad.

Sa mga transitibong mga sugnay, an mga panhiro pigbabalangkas nin sarong persona na minamarka nin prefix (na inaapod na "set A" sa linggwistika kan Mayan) na nagpapahayag kan subheto, asin sarong suffix na nagpapahayag kan obheto (= "set B").

Sa mga intransitibong sugnay, an subheto pwedeng irepresentar nin sarong pangmarka nin persona sa set na A, o sarong pangmarka nin persona sa set na B, depende sa aspeto.

Sa aspetong *perpektibo*, an Chol igwa nin pagkakalinyada nin *ergatibo–absolutibo*: an subheto kan intransitibing panhiro ipinapahayag sa paagi nin sarong may suffix na pangmarka nin persona, kaya sa parehong paagi kan obheto kan mga transitibong panhiro.

Sa aspetong *imperpektibo*, an Chol igwa nin pagkakalinyada nin *nominatibo-akusatibo*: an subheto kan intransitibong panhiro ipinapahayag sa paagi nin sarong may prefix sa pangmarka nin persona, kaya sa parehong paagi kan subheto kan mga transitibong panhiro.

### Sahaptin
Sa Sahaptin na Salog Kolombya, an pagkabaranga nadedeterminaran kan persona kan parehong subheto asin obheto. An ergatibong suffix na *-nɨm* nangyayari sana para sa mga subheto na ikatolong persona na an direktang obheto yaon sa inot o ikaduwang persona.

An saro pang suffix na ergatibo, *-in*, minamarka kan subheto sa baliktad. Parehong an subheto asin obheto pirming nasa ikatolong persona.

Direkta (kapareho kan halimbawa sa itaas):

Kabaligtaran:

## Mga tala

## Bibliograpiya

* Dixon, R. M. W. (1994). *Ergativity*. Cambridge University Press. .