open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bakuna

An **bakuna** (Ingles: *vaccine*) iyo sarong biyolohikal na preparasyon na minatao nin aktibong nagunong imunidad sa sarong partikular na nakakaulakit na kahelangan. An sarong bakuna iyo tipikal na igwang sarong biyolohikal na preparasyon hale sa mikroorganismong nagkakawsa nin kahelangan, o poon kan ika-21 na siglo, sintetikong namokna na kaparehas niya. An preparasyong ini iyo harus nahimo hale sa nagluya o nagadan na porma nin mga mikrobyo, mga toksin kaini, o saro sa mga protina kaini sa luwas. An ahente pig-istimula an sistemang immuno kan hawak ngarig mabisto an ahente bilang sarong banta sagkod magpoon maghimo nin antibodies laban digdi, dagos para mabisto pang maray asin madistroso an maski anong mikroorganismo na relatibo sa ahente na saiyang pupuwedeng makaengkwentro sa futuro. An mga bakuna pwedeng magin *prophylactic* (ngarig malikayan o mapauswag an mga epekto nin sarong futurong impeksyon kan sarong natural o "maisog" na patoheno), o  *therapeutic* (ngarig malaban an sarong kahelangan na iyo nangyayari na, arug kan kanser).

An administrasyon nin mga bakuna iyo an inaapod na baksinasyon. An baksinasyon iyo pinakaepektibong paagi sa paglikay sa mga nakakaulakit na kahelangan; mahiwasang imunidad huli sa baksinasyon iyo may dakulang ambag para sa pankinabang pagdaog nin smallpox asin an restriksyon nin mga kahelangan arug kan polio, tigdas, sagkod tetanus sa kadaklan nin kinaban. An pag-epekto nin baksinasyon iyo mahiwas na pig-aadalan sagkod pigbeberipika; halimbawa, an mga bakuna na probadong epektibo iyo kabali an sa influenza, an bakunang HPV, sagkod an para sa otos. An World Health Organization (WHO) nagheras na an mga lisensyadong bakuna iyo presenteng yayaon sa 25 na mga manlainlain na nalilikayang impeksyon.

An mga terminong Ingles na *vaccine* asin *vaccination* iyo gikan sa *Variolae vaccinae* (*smallpox* nin baka), an termino iyo namokna ni Edward Jenner (na parehas nahaman an konsepto nin mga bakuna asin enot na nakagibo nin bakuna) ngarig madenota an *cowpox*. Ginamit niya an taramon kaidtong 1798 para sa halabang titulo kan saiyang *Inquiry into the Variolae vaccinae Known as the Cow Pox*, kun sain pigsaladawan niya an protektibong epekto nin cowpox laban sa smallpox. Kaidtong 1881, ngarig tawanan nin onra si Jenner, si Louis Pasteur nagsabi an mga termino dapat iyo pahiwason ngarig ibali an mga bagong protektibong inokulasyon na iyo kaidto pighahaman pa sana.

## Hilingon man

* Birus
* Mikroorganismo
* COVID-19

## Panluwas na takod

* 
* WHO Vaccine preventable diseases and immunization
* World Health Organization position papers on vaccines
* The History of Vaccines, from the College of Physicians of Philadelphia
*University of Oxford Vaccinology Programme: a series of short courses in vaccinology

## Toltolan
Ma-i

An **Ma-i** o **Maidh** (pigbabaybay man na **Ma'I**,  **Mai**, **Ma-yi** or **Mayi**; ) iyo sarong suanoy na soberanyang estado na mahihiling sa ngunyan sa Filipinas.

An eksistensya kaini iyo enot nadokumentar kaidtong 971 AD, sa mga dokumento kan Dinastiyang Song na bistado bilang *History of Song*, asin nasambit man kaidtong ika-10 na siglo sa mga rekord kan Sultanato nin Brunei. Base sa mga panurat na ini sagkod sa iba pang pagsambit hasta sa amay na ika-14 na siglo, an mga kontemporaryong iskolar iyo minatubod na an Ma-i iyo mahihiling sa Bay, Laguna o sa isla nin Mindoro.

Sa pag-aadal ni Fay Cooper Cole para sa *Field Museum* sa Chicago kaidtong 1912, nagpahiling ini na an suanoy na ngaran nin Mindoro iyo *Mait*. An mga katutubong grupo nin Mindoro na mga *Mangyan* sagkod sa ngunyan, inaapod an ibabang kadagaan nin Bulalacao sa Oriental Mindoro bilang *Mait*. Sa kadaklan nin ika-20 na siglo, an mga historyador iyo harus pig-aako na an ideya na an Mindoro an sentrong politikal nin suanoy na Filipinong politidad. Pero an sarong pag-aadal kaidtong 2005 nin Filipino-Tsinong historyador na si Go Bon Juan nagtao nin suhestyon na an mga historikal na deskripsyon iyo mas nag-aangay sa Bay, Laguna (pigbabaybay bilang *Ba-i*), na iyo pigsusurat na kaparehas sa Ma-i sa Tsinong ortograpiya.

Saro pang teorya, na pigtulod kaidtong 1914 ni  asin pig-asertohan nin mga lokal na historyador, nagtaong suhestyon na an Malolos, Bulacan bilang sarong potensyal na sityo nin Ma-i.

## Hilingon man

* Caboloan
* Bay, Laguna
* Mindoro

## Toltolan
Pagsangaw

An **pagsangaw** o **baporisasyon** (Ingles: *vaporization*) nin sarong elemento o kompuwesto iyo sarong pagbabagong porma gikan sa likido pasiring sa bapor o gas. May duwang klase nin pagsangaw: an ebaporasyon (*evaporation*) asin pagkalagakaga (*boiling*). An ebaporasyon iyo sarong penomenang nangyayari sa ibabaw (*surface*) nin sarong bagay, mientras an pagkalakaga iyo penomenang kabali an kabilugan (*bulk*) kan bagay.

## Mga klase

### Ebaporasyon
An ebaporasyon iyo sarong pagbabagong porma gikan sa likidong porma pasiring sa bapor (sarong istado nin gas na yaon sa ibaba nin kritikal na temperarura) na nangyayari sa temperaturang hababa sa punto nin pagkalakaga sa ispesipikong presyon. An ebaporasyon iyo nangyayari sa ibabaw nin sarong bagay (*on the surface*). An ebaporasyon iyo nangyayari sana kun an parsyal na presyon kan bapor nin sarong substansya iyo mas hababa sa *equilibrium vapor pressure*. Halimbawa, huli sa mantinidong pagbaba nin presyon, an bapor na mahahali sa sarong solusyon iyo wawalaton an krayohenikong likido.

### Pagkalakaga
An pagkalakaga iyo saro man na pagbabagong porma gikan sa likidong porma pasiring sa gas na porma, pero an pagkalakaga iyo an pormasyon nin bapor bilang bula nin bapor sa ibaba nin *surface* kan likido. An pagkalakaga iyo nangyayari kun an *equilibrium vapor pressure* kan substansya iyo mas halangkaw o parehas sa presyon nin kapalibotan. An temperatura kun sain an pagkalakaga nangyayari iyo an temperatura nin pagkalakaga. o punto nin pagkalakaga. An punto nin pagkalakaga iyo manlainlain depende sa presyon kan kapalibotan.

## Ibang kagamitan nin termino
An terminong Ingles na *vaporization* iyo piggagamit man sa kolokyal o hiperbolikong paagi, kun sain ini pisikal na distroso nin sarong bagay na pigkaag sa mainiton o minasabog na pwersa, sagkod an nasambit na bagay iyo nagkasuruway-suway sana sa saradit na bagay asin bako literal na naliwat sa pormang gas. Halimbawa nin paggamit na ini iyo an "baporisasyon" kan dae pang pig-iistaran na Marshall Island kan *Elugelab* sa 1952 *Ivy Mike thermonuclear test*.

## Hilingon man

* Materya
* Solido
* Likido

## Toltolan
Atomo

An **atomo** (Ingles: *atom*) iyo an pinakasadit na yunit nin ordinaryong materya na minabilog sa sarong elementong kimikal. An lambang solido, likido, gas, asin plasma iyo pigbibilog nin neutral o pig-iyonisang mga atomo. An mga atomo iyo saraditon na maray, asin tipikal na yaon sa 100 pikometro an laba. Saditon sinda na sa paghula kan saindang kaugalian sa paagi nin klasikal na pisika —kun sain halimbawa, sinda iyo mga bolang pang-tennis—iyo bakong posible huli sa epektong quantum.

An kada atomo iyo pigbibilog nin sarong nukleyus sagkod saro o mas dakol na mga elektron na nakapalibot sa nukleyus. An nukleyus iyo igwang saro o mas dakol na mga proton asin mga neutron. An kasarosarong atomo na mayo nin neutron iyo an pinakabistong baryente nin idrohino. Mas halangkaw sa 99.94% nin sarong atomong gabat an yayaon sa nukleyus. An mga proton iyo igwang positibong elektriko na kargo, an elektron igwang negatibong elektriko na kargo, asin an neutron mayo kaini. Kun an numero nin mga proton asin elektron iyo parehas, an atomo iyo may elektrisidad na neutral. Kun an atomo iyo may mas halangkaw o mas dikit na elektron kaysa sa proton, an atomo igwa nin kabilugang negatibo o positibong kargo – na inaapod na mga ion.

An mga elektron nin sarong atomo iyo napaparani sa mga proton sa sarong atomikong nukleyus sa paagi nin elektromagnetikong pwersa. An mga proton sagkod neutron sa nukleyus iyo nagraranihan huli sa nukleyar na pwersa. An pwersang ini iyo harus mas makusog kaysa sa elektomagnetikong pwersa na minasuway sa kada mga positibong kargo na proton. Sa irarom nin mga arug kaining sirkumstansya, an nagpapasuway na elektromagnetikong pwersa iyo nagigin mas makusog kaysa sa nukleyar na pwersa. Sa kasong ini, an nukleyus nagsusuruwayan asin nagwawalat nin mangiba-ibang mga elemento. Ini iyo sarong porma nin pagkalapang nukleyar.

An numero nin mga proton sa nukleyus iyo an *[[atomikong bilang]]* asin pigtatawan kaini nin depinisyon kun sain an elementong kimikal iyo nabibilang. Halimbawa, an maski arin na atomo na igwang 29 na proton iyo tanso. An numero nin mga neutron iyo nagtatao nin depinisyon sa isotopo kan sarong elemento. An mga atomo iyo pupuwede makisugpon sa saro mas dakul na mga atomo sa paagi nin sugpong kimikal ngarig makabilog nin kompuwestong kimikal arug nin mga molekula o kristal. An abilidad kan mga atomo na makisugpon o makisuway iyo responsable sa harus nin mga pagbabagong pisikal na maoobserbahan sa kapalibotan. An kimika iyo an displina na minaadal sa mga pagbabagong ini.

## Hilingon man

* Materya
* Elementong kimikal
* Kimika

## Panluwas na takod

* 
*
Alkohol

Sa kimika, an **alkohol** (Ingles: *alcohol*) iyo sarong organikong kompuwesto na igwang dae mababa sa sarong hydroxyl na naggaganang grupo (−OH) na nakasugpon sa saturadong karbon na atomo. An terminong Ingles na *alcohol* iyo orihinal na bistado bilang an primerong alkohol na etanol (ethyl alcohol), na iyo ginagamit bilang sarong druga sagkod an pangenot na alkohol na yayaon sa mga inumong alkoholiko. Sarong importanteng klase nin mga alkohol, kun sain an metanol asin etanol an pinakasimpleng miyembro, iyo kabali an gabos na kompuwesto na may heneral na pormula na CnH2n+1OH. An mga simpleng alkohol na yaon sa irarom kan artikulong ini iyo kabali an primarya (RCH2OH), sekundarya (R2CHOH), asin tersyerya (R3COH) na mga alkohol.

An suffix na *-ol* minaluwas sa kimikal na ngaran sa IUPAC nin gabos na substansya kun sain an hydroxyl na grupo iyo an naggaganang grupo na may pinakahalangkaw na priyoridad. Kapag an grupo na may mas halangkaw na priyoridad iyo yayaon sa kompuwesto, an prefix na *hydroxy-* iyo ginagamit sa IUPAC na ngaran kaini. An suffix na *-ol* sa dae-IUPAC na mga ngaran (arug kan paracetamol o kolesterol) iyo tipikal man na nag-iindikta na an substansya iyo sarong alkohol. Alagad, nagkapirang mga substansya na igwang hydroxyl na naggaganang grupo (partikular an mga asukar, arug kan glukosa asin sukrosa)iyo igwang ngaran na dae-kabali an suffix na *-ol*, o prefix na *hydroxy-*. 

## Hilingon man

* Etanol
* Serbesa
* Sake

## Panluwas na takod

* Alcohol (Ethanol) at *The Periodic Table of Videos* (University of Nottingham)

## Toltolan
Kompwestong kimikal

An **kompwestong kimikal** o **kompwesto** (Ingles: *chemical compound*) iyo sarong kimikal na substansya na pigbibilog nin nagkapirang mga identikal na molekula (o molekular na entidad) na pigbibilog nin mga atomo gikan sa mas dakol sa sarong elemento na pigsusugpon nin mga sugpong kimikal. An sarong molekula na igwang mga atomo nin saro sanang elemento iyo dae binibisto bilang sarong kompwesto.

May apat na klase nin mga kompwesto, na nakadepende kun pano an pagkakatakod nin mga konstitwenteng atomo:

* mga molekula na nakatakod gamit an sugpon na covalent
* mga iyonikong kompwesto na nakatakod gamit an sugpon na iyoniko
* mga intermetalikong kompwesto na nakatakod gamit an sugpon na metaliko
* mga nagkapirang mga kompleksiko na nakatakod gamit an koordinatong sugpon na covalent

An sarong pormulang kimikal iyo pig-iispesipika an bilang nin mga atomo kan kada elementong yaon sa sarong kompwestong molekula, gamit an istandardong pagpapalipot nin mga elementong kimikal asin numerikal na subskripto. Halimbawa, an sarong molekula nin tubig igwang pormula na H2O na nagpapahiling nin duwang hidroheno na mga atomo na nakasugpon sa sarong oksihenong atomo. Nagkapirang mga kompwestong kimikal an igwang unikong numerong CAS na pigtatao nin *Chemical Abstracts Service*. Sa kinaban, mas dakol sa 350,000 na kompwestong kimikal (kabali an mga salak nin mga kimikal) an nairehistro para sa produksyon asin paggamit.

An sarong kompwesto iyo pwedeng maliwat pasiring sa lain na substansyang kimikal sa paagi nin interaksyon sa ikaduwang substansya na maresulta sa sarong reaksyon na kimikal. Sa prosesong ini, an sugpon sa tahaw nin mga atomo iyo pwedeng magaba sa saro o parehas na substansya na inter-aktibo sa kada saro, sagkod bagong sugpon an mahahaman.

## Hilingon man

* Atomo
* Elementong kimikal
* Materya

## Iba pang babasahon

* 

## Toltolan
Molibdeno

An **molibdeno** (Ingles: *molybdenum*) iyo sarong elementong kimikal na may atomikong simbolong **Mo** asin atomikong bilang na 42. An ngaran iyo gikan sa taramong Neo-Latin na *molybdaenum*, na iyo nakabase sa taramong Suanoy na Griyego na  **, na boot-sabihon iyo "tingga", huli ta an mga ore kaini iyo nariribong sa mga ore kan tingga. An mga mineral kan molibdeno iyo bistado sa bilog na historya, pero an elemento iyo nadiskobre (sa paglain kaini sa bagong entidad gikan sa mga mineral na asi nin iba pang mga metal) kaidtong 1778 ni Carl Wilhelm Scheele. An metal iyo enot na naisuway kaidtong 1781 ni Peter Jacob Hjelm.

An molibdeno dae natural na yayaon sa Kinaban bilang sarong talingkas na metal; mahihiling sana ini sa nagkapirang mga estadong oksidasyon sa mga mineral. An talingkas na elemento, sarong garu pirak na metal na may grey na kasto, iyo an may ikaanom na pinakahalangkaw na punto nin pagkatunaw sa maski anong elemento. Ini iyo minahimo nin matagas, estableng karbidyo sa mga alloy, asin sa rasong ini an harus na pankinabang produksyon kan elemento (harus 80%) iyo ginagamit sa mga alloy nin steel, kabale an mga makukusog na alloy asin superalloy.

## Hilingon man

* Tingga
* Kromyo
* Wolpramyo

## Toltolan
Tokwa

An **tokwa** na pwede man apodon na **bean curd** sarong kakanon na hale sa  gatas nin soya na nagbirilog ini tigduduunan tanganing magin curd. Ini may manlaenlaen na lumoy. Igwa man iba-ibang klase nin tofu. Ini hinahalo sa manlaenlaen na luto. Sinasahog man ini sa mga panira asin nilalagan nin pampalasa

An tokwa hababa an kaloriya asin halangkaw an protina. Halangkaw man ini sa  mga bitamina arog kan iron, calcium o magnesium depende sa coagulants (e.g. calcium chloride, calcium sulfate, magnesium sulfate) na ginagamit sa paggibo.

An Tofu hale sa Tsina asin kinukunsumo sa laog nin 2,000 na taon. Tradisyunal na pagkakan man ini sa Indonesia, Japan, Korea, Vietnam, Singapore asin Thailand. Sa modernong pagluluto ini panribay sa karne.

Sa Pilipinas igwang taho na gibo sa sariwang tokwa na may asukar na niluto o mas bisto sa apod na arnibal, dangan  sago. Sa Malaysia asin Singapore inaapod an  *taho* o *douhua* is nin *tofufa" o "taufufa*.

## Kataytayan nin mga ladawan

Ladawan:Sun-dubu.jpg|*Sun-dubu* (malumoy na tokwa)
Ladawan:Taho2.jpg|Taho na nasa baso
Ladawan:CSIRO ScienceImage 3229 Tofu and soup.jpg|Tufo saka sopas
Ladawan:1723Ginisang espinaka, tokwa 32.jpg|Piggisang espinaka na may tokwa


## Toltolan
Siopao

An **siopao**, na sa literal pagpapakahulogan "mainit na tinapay"), iyo an bersyon sa lutong Pinoy kan inaapod na *chau siu bao* sa lutong Kanton. Sa Intsik inapod ninda ining *baozi* asin ipinamidbid sa Pilipinas ni Man Mon Luk kan 1918, sarong imigranteng Intsik. Nagpoon siyang magpabakal nin baozi sa mga tinampo asin nagpanao nin mga panamit sa manharong-harong, saka nin libreng kakanon para sa mga biktima kan kalamidad. Pag-abot nin panahon nakakua siya nin sarong sadit na restawran na nagin popular na marhay asin nagin kabtang kan komunidad nin Pilipino huli sa kakanon na ini. An ngaran na baozi nasalidahan kan ngaran na siopao. Ini popular pa man giraray kapwa sa mga restawran na Intsik asin Pilipino asin parati kabtang nin lutong *dim sum*.

## Pagkaladawan
Ini popular na miridalan na ipinapabakal sa kadaklan nin mga panaderya asin paratinda, saka sa dakol na restawran asin kakanan na Intsik sa Filipinas. Igwa nin lain-lain na bersyon ini basado sa palaman: an pork asado o bola-bola (sarong kombinasyon nin karneng urig, manok, baka, pasayan o maalat na sugok). Igwa man nin iba pang paagi nin pagluto kaini.

An sarong daing kaagid na luto kaini iyo an siring sa Isla nin Siargao na iyo an ***paowaw***, sarong pandolse na pano nin bukayo.

Urusipon na an siopao pinapalamanan nin karne kan ikos huli sa baratong presyo kan siopao asin sa takot na inaapod na Sinophobia.

Sa Kabikolan, bantog an tostadong siopao.

## Mga toltolan
Iyono

An **iyono** (Ingles: *ion*) () iyo sarong partikulo, atomo, o molekula na igwang kabilogang kargang elektrikal.

An karga nin elektron iyo pigkokonsidera na negatibo sa kombensyon. An negatibong karga nin sarong iyono iyo parehas asin kabaliktaran nin kargadong mga proton na iyo pigkokonsidera na positibo sa kombensyon. An kabilugang karga nin sarong iyono iyo bakong zero huli ta an total na bilang nin mga elektron kaini iyo dae parehas sa bilang nin mga proton kaini.

An katyono (*cation*) iyo sarong positibong kargadong iyono na may dikit na mga elektron kaysa sa mga proton mientras an anyono (*anion*) iyo negatibong kargado na may mas dakul na mga elektron kaysa sa proton, sagkod huli sa saindang magkabaliktad na elektrikong karga; an katyono asin anyono nagkakaigwa nin atraksyon sa kada saro asin dagos naghihimo nin mga iyonikong kompuwesto.

An mga iyono na pigbibilog sana nin sarong atomo iyo pig-aapud na mga atomiko o monatomikong iyono, mientras an duwa o mas dakul na mga atomo iyo nagpoporma nin mga molekular na iyono o poliatomikong iyono. Sa kaso nin pisikal na iyonisasyon sa sarong pluido (gas o likido), "mga iyonong pares" iyo namomokna sa paagi nin ispontanyos na kolisyon nin mga molekula, kun sain an kada nagigibong pares iyo igwang talingkas na elektron asin sarong positibong iyono. An mga iyono iyo nahihimo man sa paagi nin kimikal na interaksyon, arug nin disolusyon nin sarong asin sa mga likido, o sa ibang paagi, arug kan pag-agi nin sarong direktang kuryente sa sarong solusyong may konduksyon, na minatunaw nin sarong anode sa paagi nin iyonisasyon.

## Hilingon man

* Atomo
* Kompuwesto
* Elektron

## Toltolan
Rasonic

An **Rasonic** () sarong pangaran nin brand sa irarom kan Shun Hing Electric Works and Engineering Co. Ltd na sarong kompanya na nagtatao nin mga manlainlain na mga produktong elektriko.

## Paglalaradaw

Sa irarom kan pangaran nin brand na Rasonic, nag-aalok an kompanya nin manlainlain na mga gamit pangharong, arog kan mga rice cooker, mga pampaalang nin buhok, mga dehumidifier, mga repridyereytor, mga oben, plasma asin mga LCD television, DVD Recorders, mga takure, mga yunit nin nagpapakondisyon nin duros, mga foot massager, asin vacuum cleaner na hinihimo kan manlainlain na mga parapakturya nin OEM.

## Mga panluwas na takod
*websityo kan Rasonic
Probinsya nin Pyongan

An probinsya nin **Pyongan** o **Pyeong-an** (, ) iyo saro sa Walong Probinsya nin Korea kaidtong Dinastiyang Joseon. An Pyeong'an iyo mahihiling sa norte-solnopan nin Korea. An kapitolyo kan probinsya iyo an Pyeongyang (ngunyan iyo an Pyongyang, Norteng Korea).

## Panluwas na takod
* 
* Seoul City history article on Hanseong and 22 other late 19th-century districts (in Korean)
Buaya

An **buaya** o **barangitaw** (subpamilya **Crocodylinae**) o **tunay na mga buaya** semi-akwatiko reptil na nageerok sa kahiwasan kan tropiko nin Aprika, Asya asin sa Australya, Crocodylinae, na gabos na ini mga myembro kan konsideradong mga tunay na buaya, pigpipisan sa suway man na biyoholikal na subpamilya. 

Igdi an "buaya" manongod sana sa espesye na yaon sa subpamilyang  Crocodylinae. Totoo, kun minsan an terminong "buaya" binabali man an mga kabali order Crocodilia, na kun saen kaiba igdi an mga  alligator asin caiman,  (pamilya Alligatoridae), an gharial asin an sinasabing pekeng gharial (pamilya Gavialidae), asin iba pa.

## Kataytayan nin mga ladawan

Crocodylus mindorensis basking on a rock in the Disulap River, Barangay Disulap - ZooKeys-266-001-g102.jpg|235x235px|An buaya na Filipinas  ('Crocodylus mindorensis'')
File: Crocodylus porosus in Tawi-Tawi.jpg|Buaya na mahihiling sa Tawi Tawi
Glukosa

An **glukosa** (Ingles: *glucose*) iyo sarong simpleng asukar na may molekular na pormula na C6H12O6. An glukosa an pinakaabundanteng monosakarido (*monosaccharide*), na iyo sarong subkategorya nin carbohydrates. Ini iyo pangenot na nahihimo nin mga tinanom asin kadaklan nin algae sa potosintesis gikan sa tubig asin karbon dioksido, gamit an enerhiya hale sa saldang, kun sain ini iyo ginagamit sa paggibo nin cellulose sa mga selulang harigi (*cell wall*), na iyo an pinakaabundanteng carbohydrate. 

Sa enerhiyang metabolismo, an glukosa an pinakaimportanteng gunuan nin enerhiya kan gabos na mga organismo. An glukosa para sa metabolismo iyo pig-iipon bilang sarong polimero, sa mga tinanom bilang starch asin amylopectin, sagkod sa mga hayop bilang glikoheno (*glycogen*). An glukosa minaikot sa dugo nin mga hayop bilang dugong asukar. An natural na porma nin glukosa iyo -glucose, mientras an -glucose iyo sintetikong nagigibo sa komparatibong sadit na bilang sagkod sa kadikit na importansya. 

An glukosa iyo sarong monosakarido na pigbibilog nin anom na karbon na atomo asin sarong aldehyde na grupo, kaya ini iyo sarong aldohexose. An molekulang glukosa pwedeng yayaon sa sarong bukas na kadena (*acyclic*) pati man bilang sarong singsing (*cyclic*) na porma. An glukosa iyo natural asin iyo nahihiling sa mga prutas asin iba pang parte nin mga tinanom sa talingkas kaining istado. Sa mga hayop, an glukosa iyo nailuluwas gikan sa pagkagaba nin glikoheno sa prosesong inaapod na glikohenolisiso (*glycogenolysis*).

An glukosa, bilang intrabenyosong asukar na solusyon, iyo yaon sa *World Health Organization's List of Essential Medicines*, an pinakaligtas asin pinakaepektibong medisina na kinakaipo sa sarong sistemang pangsalud. Yaon man ini sa listahan bilang kombinasyon sa sodyo klorido (*sodium chloride*).

An ngarang *glucose* sa Ingles iyo gikan sa Pranses hale sa taramong Griyego na  ('glukos'), na may boot sabihon na "mahamis", na reperensya sa *must*, na mahamis, enot na pagpuga nin ubas sa paggibo nin wine. An suffix na "-ose" iyo sarong kimikal na pagklasipika, na minasambit nin sarong asukar.

## Hilingon man

* Carbohydrate
* Karbon
* Protina

## Panluwas na takod

* 
* 

## Toltolan
Presyon

An **presyon** (Ingles: *pressure*) (simbolo: *p* o *P*) iyo an pwersa sa kada sukol nin yunit na pig-aaplikar sa direksyong perpendikular sa ibabaw nin sarong bagay. An presyon na *gauge* (pigbabaybay man na *gage*) iyo an presyon na relatibo sa normal na presyon.

Nagkapirang mga yunit an ginagamit para sa presyon. An iba kaini iyo naguno gikan sa sarong yunit nin pwersa na pigbanga sa sarong yunit nin kahiwasan (*area*); an yunit na SI nin presyon, an pascal (Pa), halimbawa, iyo sarong newton kada kwadradong metro (N/m2); kaparehas man, an "libra-pwersa kada kwadradong pulgada" (psi) iyo an tradisyonal na yunit nin presyon sa imperyal asin kustomaryong sistema nin Estados Unidos. An presyon pwede man magamit sa termino nin istandardong atmosperikong presyon; an atmospera (atm) iyo parehas sa presyon na ini, asin *torr* iyo may depinisyon na  kaini. An mga manometrikong yunit arog kan sentimetro nin tubig, milimetro nin merkuryo, asin pulgada nin merkuryo iyo ginagamit para sa presyon sa termino nin langkaw kan kolumna nin sarong partikular na pluwido sa manometro.

## Hilingon man

* Temperatura
* Enerhiya
* Puwersa

## Toltolan
Rutenyo

An **rutenyo** (Ingles: *ruthenium*) iyo sarong elementong kimikal na may simbolong **Ru** asin atomikong bilang na 44. Saro ining bihirang transisyon na metal na kabali sa grupong platino kan peryodikong tableta. Arug kan iba pang mga metal sa grupong platino, an rutenyo iyo *inert* (dae nagkakaigwa nin reaksyong kimikal) sa kadaklan nin mga kimikal. An pinangaking Rusong siyentista nin Baltikong-Alemang ansestridad na si Karl Ernst Claus an nakadiskobre kan elemento kaidtong 1844 sa *Kazan State University* asin pigpangaranan an "rutenyo" bilang onra sa Rusya. 

An rutenyo iyo harus mahihiling bilang sarong menor na komposisyon nin mga platinong ore; an anwal na produksyon iyo naglangkaw gikan sa harus 19 na tonelada kan 2009 pasiring sa harus 35.5 na tonelada kaidtong 2017. An kadaklan nin rutenyo na nahihimo iyo ginagamit sa mga elektrikal na kontakt (na may resistansya sa pagkanipis) sagkod sa mga resistor na mahibog na *film*. An menor na aplikasyon para sa rutenyo iyo yaon sa mga platinong alloy asin bilang katalista sa kimika. Sarong bagong aplikasyon nin rutenyo iyo bilang *capping layer* para sa labing *ultraviolet photomasks*. An rutenyo iyo heneral na nahihiling sa mga ore kaiba an iba pang mga metal nin grupong platino sa Kabukidan nin Ural sagkod sa Norte asin Sur na Amerika. Kadikit pero importante sa komersyo na kantidad iyo mahihiling man sa pentlandite na maguguno gikan sa Sudbury, Ontario asin sa mga pyroxenite na deposito sa Sur na Aprika.

## Hilingon man

* Bakal (*Iron*)
* Platino (*Platinum*)
* Tanso (*Copper*)

## Toltolan
Joaquin Bernas

Si **Joaquin G. Bernas** (Hulyo 7, 1932 – Marso 6, 2021) sarong Heswitang abogadong padi, propesor asin autor na sa presente siya Dean Emeritus kan Ateneo de Manila Law School sa Siyudad nin Makati, Filipinas. Saro siyang myembro kan 1986 Constitutional Commission na iyo an nagpanday kan 1987 Philippine Constitution.

Si Bernas espesyal na inadalan an Philippine Constitution asin sya kagsurat nin mga artikulo asin mga libro sa ley.

## Edukasyon

Si Bernas nakamit saiyang Bachelor of Arts degree sa Ingles, Latin, asin Griyego Klasika asin Master of Arts degree sa Pilosopiya sa Berchmans College kan 1956 asin 1957, sunod-sunod. Kan 1962, nakua niya an Bachelor of Laws degree sa Ateneo de Manila Law School asin nagtama sa ika-9 na lugar sa bar examination na itinao kan taon na idto. 
Kan 1950 naglaog siya sa Society of Jesus  asin naorden padi kan 1965.

Si Bernas igwang Licentiate of Sacred Theology hale sa Woodstock College kan 1966, Master of Laws asin Doctor of Juridical Science sa New York University kan 1965 asin 1968, sunodan.

## Kagadanan
Nagadan si Bernas kan Marso 6 sa edad na 88.
## Mga Publikasyon
**The Intent of the 1986 Constitution Writers* (1995)
**The 1987 Constitution of the Republic of the Philippines: A Commentary* (1996)
**Constitutional Structure and Powers of Government: Notes and Cases* (1997)
**A Living Constitution: The Ramos Presidency* (1999) ()
**A Living Constitution: The Cory Aquino Presidency* (2000) ()
*"From One-Man Rule to People Power" (2001)
**An Introduction to Public International Law* (2002)
**A Living Constitution: The Abbreviated Estrada Presidency* (2003) ()
**Constitutional Rights and Social Demands: Notes and Cases* (2004)
**The 1987 Constitution of the Philippines: A Comprehensive Reviewer* (2006)
**A Living Constitution: The Troubled Arroyo Presidency* (2007) ()
**A Living Constitution: Constitutional Issues Arising During the Troubled Gloria Arroyo Presidency Part II* (2010) ()
## Toltolan
Mole (yunit)

An **mole** (simbolo: **mol**) iyo an yunit nin pagsukol para sa bilang nin substansya sa International System of Units (SI). May eksaktong depinisyon ini na mga 6.02214076×1023 na partikulo, pupuwedeng magin mga atomo, molekula, iyono, o elektron.                                                                                                                                

An depinisyon iyo pig-ako kaidtong Nobyembre 2018 bilang saro sa pitong basehang yunit nin SI, na nagliwat sa nagligad na depinisyon na an ispesipikong sarong mole iyo an bilang nin substansya sa 12 na gramo nin carbon-12 (12C), na iyo sarong isotopo nin karbon.

An numerong 6.02214076×1023 (an numerong Avogadro) iyo an napili ngarig an masa nin sarong mole kan sarong kompuwestong kimikal sa gramo iyo numerikal na magkaparehas, para sa kadaklan nin mga praktikal na obheto, pasiring sa media na masa kan sarong molekula nin kompuwesto sa daltons. Halimbawa, an sarong mole nin tubig igwa nin 6.02214076×1023 na molekula, kun sain an saiyang kabilugang gabat iyo harus 18.015 na gramo asin an media na gabat nin sarong molekula iyo harus 18.015&nbsp;na daltons.
 
An mole iyo mahiwas na ginagamit sa kimika bilang sarong pasil na paagi para mabilang an mga reaktante asin produkto nin reaksyong kimikal. Halimbawa, an ekwaksyong kimikal na  pwede sabihon na sa kada 2&nbsp;mol nin dihydrogen (H2) asin 1&nbsp;mol nin dioxygen (O2) na nagreakto, 2&nbsp;mol nin tubig (H2O) an mapoporma. An mole pwede man magamit para masukol an bilang nin mga atomo, iyono, elektron, o iba pang mga entidad. An konsentrasyon nin sarong solusyon iyo harus nasasambit gamit an molaridad (*molarity*), na may boot-sabihon na an bilang nin natunaw na substansya sa mole kada yunit nin bolyum kan solusyon, kun sain an yunit tipikal na ginagamit iyo an "mole kada litro" (mol/l), pinapalipot man na *M*.

An terminong **gramo-molekula** (g mol) iyo nagligad na piggagamit para sa "*mole of molecules*", sagkod an **gramo-atomo** (g atom) para sa "*mole of atoms*". Halimbawa, an 1 mole nin MgBr2 iyo 1&nbsp;gramo-molekula nin MgBr2 pero 3&nbsp;gramo-atomo nin MgBr2.

## Hilingon man

* Molaridad
*Molekula
* Atomo

## Toltolan
Bitamina C

An **bitamina C** (Ingles: *vitamin C*) (bistado man bilang **asidong askorbiko** sagkod **ascorbate**) iyo sarong bitamina na mahihiling sa manlainlain na kakanon asin pigbebenta bilang sarong suplementong pampaniwang. Ginagamit ini sa paglikay asin pagtrato nin helang na eskorbuto (*scurvy*).

An bitamina C iyo sarong esensyal na nutriyente na nagtatabang sa pagpakarhay nin mga tisyu asin ensimatikong produksyon nin nagkapirang mga *neurotransmitters*. Kinakaipo ini sa paggana nin nagkapirang mga ensima asin iyo importante para pag-andar nin sistemang immuno. Minagana man ini bilang sarong antioxidant.

## Uusipon
An bitamina C iyo nadiskobre kaidtong 1912, naisuway kaidtong 1928, sagkod, kaidtong 1933, iyo an pinakaenot na bitamina na nahimo sa kimikal na paagi. Yaon man ini sa *World Health Organization's List of Essential Medicines*. An bitamina C iyo yaon bilang sarong baratong heneriko asin "*over-the-counter*" na medikasyon. Partida sa pagkadiskobre kaini, si Albert Szent-Györgyi asin Walter Norman Haworth iyo ginawadan kan mga 1937 Nobel Prize sa Pisiyolohiya asin Medisina sagkod Kimika. An mga pagkakan na igwang bitamina C iyo kabali an mga sitrus na prutas, kiwifruit, bayawas, broccoli, Brussels sprouts, bell peppers asin strawberry. An haloy na pagtago o pagluto pwedeng magpababa nin kontentong bitamina C sa mga pagkakan.
## Medisina

### Kagamitan
Igwa nin pirang mga ebidensya na an regular na paggamit nin suplemento iyo pwedeng magpababa kan durasyon nin sipon, pero dae ini minaluwas para malikayan an impeksyon. Bakong malinaw kun an suplementasyon iyo nakakaapekto sa tsansa nin kanser, helang sa puso, o demensya. Pwede man ini matulon gamit an nguso o sa paagi nin indiyeksyon.

### Mga lain na epekto
An bitamina C iyo harus may tamang tolerasyon sana. An kadakul na pagkonsumo pwedeng magkawsa nin pagkulog nin tulak, kulog-payo,kasakitan sa pagturog, sagkod pamumula nin palnit. An normal na pagkonsumo iyo ligtas sa pagbados. An *Institute of Medicine* kan Estados Unidos iyo minarekomenda laban sa labing pagkonsumo kaini.

## Hilingon man

* Bitamina
* Kolesterol
* Carbohydrate

## Panluwas na takod

* 
* 

## Toltolan
Pandemya

An **pandemya** o **damat** (Ingles: *pandemic*) (gikan sa taramong Griyego na , , "gabos" asin , , "lokal na tawo" an 'surusuan') iyo sarong epidemya nin sarong nakakaulakit na kahelangan na naglakop sa dakulang rehiyon, halimbawa sa dakulon na kontinente o sa bilog na kinaban, na nakaapektar nin substantong numero nin katawohan. An lakop na endemikong kahelangan na igwang pusog na numero nin naulakitang tawo iyo bako sarong pandemya. An lakop na endemikong kahelangan na may pusog na numero nin naulakitang tawo arug kan pagbalik liwat nin pana-panahong influenza iyo heneral na dae pigbabali bilang pandemya huli ta nangyayari sinda nin sarabay-sabay sa darakulang rehiyon imbes na luminakop sa bilog na kinaban.

Sa kabilugan nin uusipon kan katawohan, igwa na nin bilang kan pandemya nin mga kahelangan arug kan smallpox asin tuberkulosis. An pinakamalain na pandemya sa nairekord na uusipon iyo an "Itom na Pagkagadan" (bistado man bilang *The Plague*), na guminadan nin estimadong 75–200 na milyong tawo sa ika-14 na siglo. An termino iyo dae ginagamit kaidto pero iyo na sa suminunod na pandemya arug kan 1918 influenza na pandemya (*Spanish flu*). An mga presenteng pandemya iyo kabali an COVID-19 (SARS-CoV-2) asin an HIV/AIDS.

## Hilingon man

* Birus
* COVID-19
* Mikroorganismo

## Panluwas na takod

* WHO | World Health Organization
* Past pandemics that ravaged Europe
* Pandemic Influenza at Centers for Disease Control and Prevention
* European Centre for Disease Prevention and Control
* TED-Education video How pandemics spread.

## Toltolan
Indira Bajramović

Si **Indira Bajramović** sarong aktibistang Roma na nakaistar sa  Bosnia asin Herzegovina asin direktor man kan *Association of Roma Women from Tuzla*. Nagtrabaho sya tangani na magtao nin tabang asin mga panao sa mga rural na parte kan Roma, asin sya tagapagtulod man kan pantay na oportunidad para sa mga taga-Roma sa Bosnia asin Herzegovina, sa nakaaging duwang taon. Sya nagtutok sa pagtau nin atensyon mga dai nin trabaho na mga kababaihan sa Roma asin idtong mga biktima nin biyolensya asin pan-aabuso.
## Aktibismo
An asosasyon ni Bajramović nagtututok sa pagpanao nin mga kakanon asin panlinig sa hawak, pati man mga gamit sa eskwela para sa mga sadit na aki sa komunidad kan Roma. Dugang pa kaini,nagtatau man sinda nin mga pribadong medikal na eksaminasyon para sa mga maluluya an salud na mga babayi, partikular an pagsusog kun igwa ini nin kanser sa mimi.

Kan COVID-19 pandemic kaidtong tag-init kan 2020, si Bajramović asin an saiyang grupo nakiiba sa Bosnia asin Herzegovina Women's Roma Network, an Tuzla Community Foundation, dangan an International Solidarity Forum Emmaus tangani na magpanau nin tabang asin mga pagkakan sa mga lokal na komunidad sa Roma sa palibot kan Kiseljak. Nagtabang man sya sa pag-koordinar kan distribusyon kan mga ginatos na pagkakan kada aldaw sa mga boluntaryo, pati man pirang proyektong konstruksyon kaiba an Football pitch asin man paghaman liwat kan naraot  na canal.

Dagdag pa sa pagtau nin ayuda sa mga komunidad kan Roma kan panahon kan pandemya, pigdokumento nya man an mga dis-bentahe sa mga rural na lugar na lalo pa lugod naparaot kan pandemya. Pigpunto nya man an hababa na proporsyon kan mga estudyante sa komunidad kan Roma na nagpapartisipar sa klase online, nagpaparalangkaw nakaso kan domestikong biyolensya, asin diskriminasyon sa pangangataman salud. Pigtawan nya man nin atensyon an "testing availability" sa mga rural na komunidad.

## Toltolan
Marie Senghor Basse

Si **Marie Senghor Basse** (1930-2019), buong ngaran **Marie-Thérèse Camille Senghor Basse**, sarong Senegalese na doktor na nagpuon kan *Centre de protection maternelle et infantile (*Mother and Child Protection Center) asin nagserbe bilang representante kan Senegal sa Food and Agriculture Organization kan United Nations poon1961 hasta 1966. Nagbwelta sya sa Senegal kaiba an saiyang agom na si Edouard Camille Basse, an Senegalese ambassador kan Italya, dangan nagtrabaho nin duwang taon bilang inspector sa Dakar Medical School. Kan 1968, si Basse pigpundar an Senegal's *l'Institut de Technologie Alimentaire* (Institute of Food Technology) kun sain sya nagsaliksik manungod sa pagproseso nin mga prutas, gulay, paroy, asin mga produkto kan mga hayop. Dugang pa kainin, si Basse nahihiling man sa Senegalese national television na nagtutulod kan lokal na pagkonsumo kan mga kakanon. Dangan, si Basse saro man sa kagpundar kan seksyon kan African Cultural Community, sarong organisasyon na pigmukna ni Wole Soyinka kun sain igwa ini nin katuyohan na suportahan an mga intelektwal sa Aprika pati man an mga artista na makapag-adaptar sa mga kakundian digdi sa makabagong panahon.

## Toltolan
Mitzi Jonelle Tan

Si **Mitzi Jonelle Tan** sarong hoven na aktibista manungod sa kapalibutan na gikan sa Pilipinas. Sya nakaistar sa Metro Manila, Pilipinas.

## Biograpiya
An pagiging aktibista ni Tan nagpuon kan 2017, pagkatapos makihilingan sa mga lider kan sadit na grupo sa saiyang nasyun. Ini an nagparealisar saiya kan kolektibong aksyon asin pagbabago kan sistema na kinakaipuhan para makagibo nin mas patas asin makulay na sosyedad.Kan 2019, si Mitzi Jonelle Tan nagtabang na tindugon an Youth Advocates for Climate Action Philippines (YACAP), an Fridays For Future (FFF) kan Pilipinas, asin sunod-sunod na demonstrasyon panklima sa bilog na kinaban.Si Tan an tagapagtipon asin tagapagtaram kan YACAP. Si Tan saro man na aktibista kan Fridays for Future activist sa Pilipinas, asin tagapagtaram man igdi. Pinanginotan niya man an mga pag-alsa manungod sa hiro panklima sa Unibersidad kan Pilipinas.Si Tan parte kan paghiro na maggibo nin mga pag-alsa manungod sa klima pagpuon kan Covid-19 na pandemya.Kan Setyembre 2020 si Tan nagin parte kan paghiro para ibalik an protektadong pagprotesta manungod sa klima.Kan mga huring aldaw kan 2020, si Tan saro sa mga boluntaryo na nag-organisa kan Mock COP26, na igwa nin delegado hali sa 140 bansa. Nagtao man siya nin mensahe sa Mock COP26 tungkol sa pagiging aktibista sa lugar kung sain ang aktibismo kapareho kan terorismo. Bilang komento sa Mock COP26, sinabi ni Tan sa *The Guardian,* "They're making sure that the voices of the most affected areas are amplified, and making sure that we have a space and we're not just tokenised."
## Toltolan
Amina Bouayach

Si **Amina Bouayach** (pinangaki kan 10 Disyembre 1957) sarong Moroccan human rights activist. Poon kan Disyembre 2018,si  Bouayach nagserbe bilang presidentekan Moroccan National Human Rights Council. Sa katungdan na ini, sinabi nya kan 2019 na mayo nin "political prisoners in Morocco."

Napoon syang mabantog kan 2006, nagi syang primerong babayi na naelihir bilang presidente kan sarong dakulang NGO sa Morocco.

Bilang presidente kan Moroccan Organization for Human Rights,si  Bouayach nagtrabaho sa isyu kan mga mayor na deretsos kan mga tawo sa saiyang sadiring banwaan partikular sa torture, deretosos kan mga refugees' asin migrants' , deretsos kan mga babayi, deretsos kan mga indibidwal dangan an abolisyon kan padusang kagadanan.

## Agi-agi
Pinangaki si Bouayach sa Tetouan kan 10 Disyembre 1957 sa bantog na pamilyang Riffian , pinahali kan Rif sa paagi nin okupasyon. An saiyang ama, Hammadi Bouayach, sarong abogado,aktibista politikal, para-isip asin propesor sa Law sa University of Rabat, kun sain nagi man syang dean. Kaiba sya sa pira sanang mga indibidwal an igwa nin misyon na mag-adal sa luwas sa Cairo dangan Paris ki Mekki Nassiri.An saiyang lolohun pigkonsiderar bilang katiwala ni Abdelkrim el-Khattabi's asin pinakamarhay na heneral sa Rif War.

## Mga pagmidbid

* Si Amina Bouayach an primerong babayi na naelihir bilang pamayo kan human rights NGO sa Morocco. 

* Naelihir man sya bilang bise-presidente asin sekretarya-heneral kan International Federation for Human Rights [archive] kan 2010 asin 2013. 

* Kan 2011 dangan 2013,si  King Mohammed VI piggawadan sya nin distinksyon sa Commander of the Order of the Throne asin man Officer of the Order of the Throne.

* Kan 2014,si  Amina Bouayach nakaresibe nin insignia kan Knight of the National Order of the Legion of Honor kan French Republic sa pagmidbid sa saiyang trabaho na pabor sa proteksyon asin pagmidbid sa human rights.

## Kritisismo
An CNDH dangan an presidente kaining si Amina Bouayach nakaresibe nin magabat na kritisismo kan 2019 puon kan saiyang sinabi na "Hirak Rif prisoners were not political detainees", asin "there are no political prisoners in Morocco, kundi “prisoners who have been arrested for their participation in demonstrations or violence produced during demonstrations.". 

Makalihis kaini, an 400-pahina na sumaryo na hinaman kan CNDH asin pig-presenta ni Bouayach, an konklusyon mina-uyon sa mga sangat na kaso kontra sa mga prominenteng lideres kan pagprotesta na si , Nasser Zefzafi (pig-sentensyahan nin hasta sa 20 taon nin pagkakulong), na pinagtuyaw man kan pirang Moroccan rights groups asin mga aktibista..

## Toltolan

## Panluwas na takod

* Amina Bouayach, OpenDemocracy.net
* Uniting activists’ forces is Amina Bouayach’s obsession 
* Human Rights Activist Amina Bouayach at the Helm of CNDH, Chaouki Benayoub, Interministerial Delegate for Human Rights
* King Mohammed VI appoints Amina Bouayach chairwoman of CNDH
* HM KING MOHAMMED VI APPOINTS MS AMINA BOUAYACH NEW PRESIDENT OF THE NATIONAL HUMAN RIGHTS COUNCIL
* King Of Sweden Receives Amina Bouayach At End Of Her Mission As Moroccan Ambasador In Stockholm 



*
Kehkashan Basu

Si **Kehkashan Basu** sarong aktibistang Emirati na nagtutulod kan mga gibo pankapalibutan asin karapatang pantawo. Siya man ambassador kan Youth for the Council for the Future of the World, miyembro kan KidsRights Youngster, asin ang nakaresibe kan International Children 's Peace Prize kan 2016.

## Biograpiya

Si Kehkashan namundag kan Hunyo 5, asin naka-istar sa Dubai. Siya an tagapagtindog asin presidente kan Green Hope, sarong organisasyon para sa pagtukdo asin pagpapakusog kan mga aki asin kajovenan sa bilog na kinaban, pagsali sainda sa proseso kan Sustainable Development Goals (SDGs) sa paagi kan mga gibong pangkomunidad manungod sa *climate justice*, pagpugol kan pagraot kan kadagaan, pagtulod kan sustainable consumption asin renewable energy, pag-alaga kan biodiversidad, pagkakapantay-pantay asin social justice. Sa ngunyan, igwa nin halos 1000 miyembro, sa Canada, Suriname, Middle East, India asin Nepal. An organisasyon naghihiro sa paagi kan pagtao nin mga workshops asin komperesniya manungod sa pag-implementar kan SDGs.

Kan 2018, siya nagpublikar kan halipot na istoryang, "The Tree of Hope", kolaborasyon sa ilustrador na si Karen Webb-Meek.
## Toltolan
Flaviana Charles

Si **Flaviana Charles** sarong abogadang Tanzanian asin executive director kan Business and Human Rights Tanzania. Aktibong myembro man sya kan African Union's Network of African Women in Conflict Prevention and Mediation.

## Buhay
Si Flaviana Charles nagdakula sa Mtandika, Tanzania na dai nin mga magurang.Si Charles nakapagklase man sa Mtandika Trade School sa paagi nin sponsorship grant, saro sa sampulong estudyante na nakagibo nin siring. Pigpadakula sya kan madreng si Sister Barberina Mhagala, an proctor kan eskwelahan, kun sain nagtatau sa mga hoben na babayi nin edukasyon-sekondarya asin kakayahan sa pagtatahi.

Kan 2002, si Charles natapos an Bachelor of Laws (LLB) sa University of Dar es Salaam dangan nagkua man nin master's degree sa International Law and Human Rights kan 2010 sa Coventry University in England.

## Karera
Makalihis na makagradwar, si Flaviana Charles nagin program officer sa Legal and Human Rights Centre sa Tanzania. Si Charles nagin myembro kan pirang mga organisasyon na nakasentro sa batas asin deretsos kan mga tawo, kabali igdi an Tanganyika Law Society (Continuing Legal Education Committee), East African Law Society, African Coalition for Corporate Accountability, Tanzania Women Lawyers Association, asin Tanzania Human Rights Defenders Association. Dugang pa kaini, si Charles nagtukdo sa University of Bagamoyo asin sa Law School of Tanzania, kun sain ini nagtututok sa gender equity, community investment rights, deretsos na makapaglinig, asin corporate social responsibility.

## Toltolan
Aicha Duihi

Si **Aicha Duihi** sarong Sahrawi human rights activist na iyo man an presidente kan Sahara Observatory for Peace, Democracy and Human Rights na iyo an nagpuon sa pagkontra sa kampo kan Polisario Frontsa Tindouf Province kan  Southwestern Algeria sa kasagkodan kan Western Sahara. Si Duihi nagserbe bilang tagapagtaram kan mga nadukot asin nagin bihag sa kampo kan Polisario asin sya minahanap man nin paagi na malabanan an propaganda dangan mis-impormasyon na pigtatamaan partikular an mga babayi. Kan 2019, nakua nya man an European Prize para sa International Women's Leadership in the European Parliament.

## Aktbismo
Bilang presidente kanSahara Observatory, si Duihi nagin responsable sa pakikipag-ulay sa mga NGO manungod sa mga kaipuhan tawan nin atensyon asin interes. Kaiba ba an Independent Human Rights Network asin Sahara League for Democracy and Human Rights,si Duihi nagpaluwas nin testamento na pigkokondenar an pan-internasyunal na pagsilensyo sa kampo kan Polisario sa Tindouf asin Lahmada, orog na an arbitraryong mga paghampangan dangan an pag-aresto sa mga dyurnalista asin aktibista para sa deretsos kan mga tawo.

Si Duihi nagdulok man sa United Nations Security Council 

tangani na tawan atensyon an dai pagigin patas asin an diskriminasyon base sa pagkatawo manungod sa papel kan kababaihan sa pag-establisar nin katuninongan sa rehiyon. Susog igdi, nagtabang man sya sa pagmukna kan pirang mga inisyatibo kan mga tawo asin proyekto na minatutok sa pagpamarhay kan mga kaakian, asin man an mga inisyatibo sa pagpauntok kan human trafficking.

## Toltolan
Ayanda Denge

Si Ayanda Denge (nagadan kan 24 kan Marso 2019) sarong South African trans woman dangan sarong s*ex trafficking survivor*. Sarong adbokador para sa mga tragender na parte kan LGBT Community, sex trafficking survivors, dangan sa pagtapos kan prostitusyon. Siya an pamayo kan Sex Workers Education and Advocacy Taskforce (SWEAT). 

## Kinaamayi kan Buhay
Si Denge pinangaki sa etnikong grupo nin Xhosa peopledangan nagdakula sa Port Elizabeth, sa Eastern Cape.

## Karera
Si Denge nagpuon magtrabaho sa Johannesburg dangan pagkatapos nagbiyahe pasiring sa iba ibang parte kan Souther Africa; an mga lugar na saiyang naduman iyo an, Harare, Durban, Cape Town, Port Elizabeth dangan Victoria Falls. Siya naging sarong sex worker sa laog nin halos kinseng (15) taon. .

Siya nagtrabaho man bilang sarong *outreach co-ordinator* kan Sisonke Sex Worker Movement (Sisonke) sa laog nin duwang (2) taon. 

Si Denge an naging pamayo kan Sex Workers Education and Advocacy Taskforce (SWEAT). Saro siyang adbokador para sa mga *transgender*, *sex workers*, asin sa diskriminasyon sa mga *sex workers*. An saiyang posisyon sa SWEAT iyo an pagtukdo sa singkwentang (50) *peer educators* dangan nagpalakop kan kaaraman bilang sarong *motivational speaker* para sa cancer awareness, HIV/AIDS awareness asin mga isyung pan-adbokasiya sa human rights na konektado sa pagiging sex worker.

Si Denge nagtaram kan Agosto 2015 sa Cape Town para sa Asijiki Coalition for the Decriminalisation of Sex Work. An organizasyon kinabibilangan kan mga sex workers, activists, dangan mga adbokador asin tagasurog kan human rights dangan kan steering committee consists of the Sisonke Sex Worker Movement (Sisonke), an Women's Legal Centre (WLC), an Sex Worker Education and Advocacy Taskforce (SWEAT) dangan an Sonke Gender Justice

Sa sarong interbyu, sinabi ni Denge mantang nag atendir sa 2016 International AIDS Conference sa Durbanna:  "Being transgender is not a double dose, but it's a triple dose of stigmatisation and discrimination."

## Personal na Buhay
SI Denge nag-irok sa Cape Town, South Africa.

## Mga Toltolan