Satanas

**Si Satanas**,  na midbid man sa apod na **Diablo** ( cf. sarong demonyo ),  sarong entidad sa mga relihiyon na Abrahamiko na nag-aakit sa mga tawo sa kasalan (o kaputikan). Sa Judaismo, si Satanas pighihiling bilang sarong ahente na nagpapasakop sa Diyos, na tipikal na pighihiling bilang sarong metapora para sa *yetzer hara*, o 'maraot na hilig'. Sa Kristiyanismo asin Islam, siya parati nahihiling bilang sarong nahulog na anghel o jinn na nagrebelde laban sa Diyos, na dawa siring nagtutugot saiya nin temporaryong kapangyarihan sa nahulog na kinaban asin sarong hukbo nin mga demonyo . Sa Quran, si Iblis sarong maraot na entidad ( *shaitan* ) na gibo sa kalayo na pinalayas sa Langit huli ta nagsayuma siyang magduko sa atubangan kan bagong linalang na si Adan asin nag-aagyat sa mga tawo na magkasala sa paagi nin pag-ulakit kan saindang isip nin *mga waswās* ('maraot na mga suhestiyon').

An sarong pigura na midbid bilang *ha-satan* ("an satanas") enot na naglataw sa Hebreong Biblia bilang sarong langitnon na piskal, na sakop ni Yahweh (Dios), na nag-aakusar sa nasyon nin Juda sa langitnon na korte asin binabalo an kaimbodan kan mga parasunod ni Yahweh. Durante kan intertestamental period, posibleng huli sa impluwensya kan Zoroastrian na pigura na si Angra Mainyu, an satanas nagin sarong maraot na entidad na may makauuyam na mga kualidad sa dualistikong pagtumang sa Dios. Sa apokripal na Libro nin mga Jubileo, tinatawan ni Yahweh an satanas (na inaapod na Mastema ) nin awtoridad sa sarong grupo nin mga nahulog na anghel, o an saindang mga aki, tanganing tentaran an mga tawo na magkasala asin padusahan sinda.

Minsan ngani dai sia sinasambit sa Libro nin Genesis, parateng ipinamimidbid kan mga Kristiano na si Satanas an halas sa Hardin nin Eden . Sa Sinoptikong mga Ebanghelyo, si Satanas nagtentar ki Jesus sa disyerto asin pigbibisto bilang an dahelan kan helang asin sugot. Sa Libro nin Kapahayagan, si Satanas naglataw bilang sarong Dakulang Pulang Dragon, na nadaog ni Miguel na Arkanghel asin itinapok hale sa Langit. Sa huri siya nakagapos sa laog nin sangribong taon, alagad halipot na panahon na pinatalingkas bago siya nadaog asin itinapok sa Danaw nin Kalayo .

Kan Edad Media, si Satanas igwa nin kadikit na papel sa Kristiyanong teolohiya asin ginamit bilang komiks na pigura sa mga dramang misteryoso . Durante kan amay na modernong peryodo, an kahulogan ni Satanas naglangkaw na gayo mantang an mga paniniwala na arog kan pagsanib nin demonyo asin pangkukulam orog na nagin lakop. Durante kan Panahon nin Kaliwanagan, an pagtubod sa pag-eksister ni Satanas maringis na tinatsaran kan mga paraisip arog ni Voltaire . Minsan siring, nagdanay an paniniwala ki Satanas, partikularmente sa Amerika .

Minsan ngani si Satanas sa pankagabsan ibinibilang na maraot, an nagkapirang grupo may laen na marhay na mga paniniwala. Sa teistikong Satanismo, si Satanas ibinibilang na sarong diyos na sinasamba o iginagalang. Sa LaVeyan Satanism, si Satanas sarong simbolo nin mga birtuosong karakteristiko asin katalingkasan. An itsura ni Satanas dai noarin man ilinaladawan sa Biblia, alagad, poon kan ikasiyam na siglo, sia parateng ipinapaheling sa Kristianong arte na may mga sungay, nagkabarangang mga kuko, pambihirang barahibohon na mga tabay, asin sarong ikog, na sa parate huba asin may kapot na tinidor. Ini mga pinaghalo nin mga ugale na hale sa manlaen-laen na paganong mga diyos, kabali si Pan, Poseidon, asin Bes . Si Satanas parateng minalataw sa literaturang Kristiyano, orog na sa *Inferno* ni Dante Alighieri, gabos na mga variant kan klasikong istorya ni Faust, *an Paradise Lost* asin *Paradise Regained* ni John Milton, asin an mga rawitdawit ni William Blake .  Padagos siyang nagluluwas sa pelikula, telebisyon, asin musika.

## Kasaysayan na pag-uswag

### Hebreong Biblia

An terminong Hebreyo *na śāṭān*  sarong henerikong pangaran na an boot sabihon "paraakusar" o "kaiwal", asin gikan sa sarong berbo na an boot sabihon sa pangenot "mag-olang, magkontra".  Sa mga naenot na libro sa bibliya, halimbawa 1 Samuel 29:4, ini nanonongod sa mga kalaban na tawo, alagad sa mga huring libro, orog na sa Job 1–2 asin Zakarias 3, sa sarong supernatural na entidad. Kun ginagamit na mayong artikulo depinido (simpleng *satanas* ), ini pwedeng nanonongod sa arin man na parasumbong, alagad kun ini ginagamit kaiba an artikulo depinido ( *ha-satan* ), ini parati partikularmenteng nanonongod sa langitnon na parasumbong, sa literal, *an* satanas.

An tataramon na may artikulo depinido *na Ha-Satanas* (    *an hasSāṭān* ) minalataw nin 17 beses sa Masoretikong Teksto, sa duwang libro kan Hebreong Biblia: Job kap. 1–2 (14×) asin Zakarias 3:1–2 (3×).   Ini tinatradusir sa mga bibliya sa Ingles kadaklan bilang 'Satanas'.

An tataramon dai minalataw sa Libro nin Genesis, na nagsasambit sana nin nagtataram na halas asin dai ipinamimidbid an halas sa arin man na supernatural na entidad. An enot na paglataw kan tataramon na "satanas" sa Hebreong Biblia sa pagsambit sa sarong supernatural na pigura gikan sa Bilang 22:22,  na naglaladawan kan Anghel ni Yahweh na nakikipag-olay ki Balaam sa saiyang asno: "An paghale ni Balaam nagpukaw kan kaanggotan ni Elohim, asin an Anghel ni Yahweh bilang sarong salog satanas laban saiya." Sa 2 Samuel 24,  sinugo ni Yahweh an "Anghel ni Yahweh" tanganing magtao nin peste laban sa Israel sa laog nin tolong aldaw, na ginadan an 70,000 katawo bilang padusa huli ta si David nagkua nin sensus na mayong pag-uyon. 1 Cronica 21:1  inotro an istoryang ini, alagad sinalidahan an "Anghel ni Yahweh" nin sarong entidad na inaapod na "sarong satanas".

An ibang pasahe malinaw na nanonongod sa satanas, na dai ginagamit an tataramon mismo. 1 Samuel 2:12  ilinaladawan an mga aki ni Eli bilang "mga aki ni Belial "; an huri na paggamit kan tataramon na ini ginigibo ining malinaw na sinonimo kan "satanas". Sa 1 Samuel 16:14–2,  si Yahweh nagpadara nin sarong "nakakapurisaw na espiritu" tanganing pasakitan si Hadeng Saul bilang sarong mekanismo tanganing mapaogma si David sa hade. Sa 1 Hade 22:19–25,  an propetang si Micaiah naglaladawan ki Hadeng Ahab nin sarong bisyon ni Yahweh na nagtutukaw sa saiyang trono na napapalibutan kan Hukbo nin Langit . Hinapot ni Yahweh an Hukbo kun siisay sainda an madara ki Ahab sa dalan. Sarong "espiritu", na an pangaran dai sinasabi, alagad na kaagid kan satanas, nagboluntaryo na magin "sarong Putik na Espiritu sa nguso kan gabos niyang Propeta". 

## Kristiyanismo

### Mga pangaran

An pinaka-komun na Ingles na sinonimo para sa "Satanas" iyo an " demonyo ", na gikan sa Middle English *devel*, gikan sa Lumang Ingles *na dēofol,* na sa huri nagrerepresentar nin sarong amay na Aleman na pag-utang kan Latin *na diabolus* (iyo man an ginikanan kan "diabolical"). Ini man hiniram sa Griyegong *diabolos* " parapakaraot ", gikan sa *diaballein* "sa pagpakaraot": *dia-* "sa ibong, sa paagi" + *ballein* "sa pag-apon".  Sa Bagong Tipan, an mga tataramon *na Satanas* asin *diabolos* ginagamit na magkapareho bilang sinonimo.  Si Beelzebub, na an boot sabihon "Kagurangnan nin mga Langaw", iyo an makauuyam na pangaran na itinao sa Hebreong Biblia asin Bagong Tipan sa sarong diyos kan mga Filisteo na an orihinal na pangaran pigkonstruhir giraray bilang posibleng marhay na "Ba'al Zabul", na an boot sabihon " Baal an Prinsipe". An Sinoptikong mga Ebanghelyo ipinamimidbid si Satanas asin si Beelzebub bilang pareho. An pangaran na Abaddon (na an boot sabihon "lugar nin kapahamakan") ginamit nin anom na beses sa Lumang Tipan, orog na bilang pangaran para sa saro sa mga rehiyon kan Sheol . Revelation 9:11 naglaladawan ki Abaddon, na an pangaran itrinadusir sa Griyego bilang *Apollyon*, na an boot sabihon "an paralaglag", bilang sarong anghel na namamahala sa Kairaroman .  Sa modernong paggamit, an Abaddon minsan pigtutumbas ki Satanas. 

### Bagong Tipan

#### Mga Ebanghelyo, Mga Gibo, asin mga surat

An tolong Sinoptikong Ebanghelyo gabos naglaladawan kan sugot ki Cristo ni Satanas sa disyerto ( Matthew 4:1–11, Mark 1:12–13, asin Luke 4:1–13 ). Ipinaheling nguna ni Satanas ki Jesus an sarong gapo asin sinabihan sia na gibohon iyan na tinapay.  Dinara man niya ini sa alitoktok kan Templo sa Jerusalem asin pinagbotan si Jesus na mag-alog tanganing madakop siya kan mga anghel. Dinara man ni Satanas si Jesus sa alitoktok nin sarong halangkaw na bukid; duman, ipinaheling nia sa saiya an mga kahadean sa daga asin nanunuga na itatao iyan gabos sa saiya kun sia magduko asin magsamba sa saiya. Sa kada pagkakataon na sinaway ni Jesus si Satanas asin, pagkatapos kan ikatolong sugot, siya pinapamahalaan kan mga anghel. An panuga ni Satanas sa Matthew 4:8–9 asin Luke 4:6–7 an pagtao ki Jesus kan gabos na kahadean sa daga nagpaparisa na sadiri nia an gabos na kahadean na iyan. An bagay na dai kinokontrahan ni Jesus an panuga ni Satanas nagpaparisa na an mga kagsurat kan mga ebanghelyong iyan nagtutubod na ini totoo.

Si Satanas igwa nin papel sa nagkapira sa mga parabola ni Jesus, arin na baga an Parabola kan Parasabwag, an Parabola kan mga Doot, an Parabola kan mga Karnero asin mga Kanding, asin an Parabola kan Makusog na Tawo . Susog sa Parabola kan Parasabwag, si Satanas "hararom na nag-iimpluwensiya" sa mga dai nakakasabot kan ebanghelyo.  An huring duwang parabola nagsasabi na an mga parasunod ni Satanas papadusahan sa Aldaw nin Paghukom, na an Parabola kan mga Karnero asin mga Kanding nagsasabi na an Diablo, an saiyang mga anghel, asin an mga tawong nagsusunod saiya ipapadara sa "daing katapusan na kalayo". Kan an mga Fariseo inakusaran si Jesus na nagpapaluwas nin mga demonyo sa paagi kan kapangyarihan ni Beelzebub, si Jesus nagsimbag sa paagi nin pag-istorya kan Parabola kan Makusog na Tawo, na nagsasabi: "paano an sarong tawo makakalaog sa harong nin sarong makusog na tawo asin maagaw an saiyang mga rogaring, kun dai niya nguna gaposon an makusog na tawo? Dangan totoong maagaw niya an saiyang harong" ( Matthew 12:29 ). An makosog na lalaki sa parabolang ini nagrerepresentar ki Satanas.

## Toltolan


### Bibliograpiya
 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
* 
* Caldwell, William. "The Doctrine of Satan: I. In the Old Testament", *The Biblical World*, Vol. 41, No. 1 (Jan., 1913), pp.&nbsp;29–33 in JSTOR
* Caldwell, William. "The Doctrine of Satan: II. Satan in Extra-Biblical Apocalyptical Literature", *The Biblical World*, Vol. 41, No. 2 (Feb., 1913), pp.&nbsp;98–102 in JSTOR
* Caldwell, William. "The Doctrine of Satan: III. In the New Testament", *The Biblical World*, Vol. 41, No. 3 (Mar., 1913), pp.&nbsp;167–172 in JSTOR
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Empson, William. *Milton's God* (1966)
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* ‘’The Interpreter's Dictionary of the Bible, An illustrated Encyclopedia’’;ed. Buttrick, George Arthur; Abingdon Press 1962
* 
* Jacobs, Joseph, and Ludwig Blau. "Satan", *The Jewish Encyclopedia* (1906) online pp 68–71
* 
* 
* 
* Kent, William. "Devil." *The Catholic Encyclopedia* (1908) Vol. 4. online older article
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Osborne, B. A. E. "Peter: Stumbling-Block and Satan", *Novum Testamentum,* Vol. 15, Fasc. 3 (Jul., 1973), pp.&nbsp;187–190 in JSTOR on "Get thee behind me, Satan!"
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Rebhorn Wayne A. "The Humanist Tradition and Milton's Satan: The Conservative as Revolutionary", *SEL: Studies in English Literature 1500–1900,* Vol. 13, No. 1, The English Renaissance (Winter, 1973), pp.&nbsp;81–93 in JSTOR
* 
* 
* Russell, Jeffrey Burton. *The Devil: Perceptions of Evil from Antiquity to Primitive Christianity* (1987a) excerpt and text search
* Russell, Jeffrey Burton. *Satan: The Early Christian Tradition* (1987b) excerpt and text search
* 
* Russell, Jeffrey Burton. *Mephistopheles: The Devil in the Modern World* (1990) excerpt and text search
* Russell, Jeffrey Burton. *The Prince of Darkness: Radical Evil and the Power of Good in History* (1992) excerpt and text search
* Schaff, D. S. "Devil" in *New Schaff–Herzog Encyclopedia of Religious Knowledge* (1911), Mainline Protestant; vol 3 pp.&nbsp;414–417 online
* Scott, Miriam Van. *The Encyclopedia of Hell* (1999) excerpt and text search comparative religions; also popular culture
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Wray, T. J. and Gregory Mobley. *The Birth of Satan: Tracing the Devil's Biblical Roots* (2005) excerpt and text search