open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Batalay

An **batalay** (Ingles, needlefish, Strongylura gigantea) sarong klaseng sira sa dagat na matilaba pero medyo kilpi' an nangingilyab na hawak, may parikpik sa poro, saka an ungos halaba asin matarigwis; an nguso niya pidpid nin mapapanas na ngipon. An ibang genera, kabali an ibang species, nag'eerok sa dagat o sa tabang na tubig o sa mga laboyan na kamugtakan, arog kan hlbw., "Strongylura"; an iba man na species makukua sana nanggad sa mga salog asin  mga sapa, kabali diyan an *Belonion*, *Potamorrhaphis* asin *Xenentodon*. 

An batalay nakaagid sa Norte Amerikanong sirang labas na inaapod *gars* (pamilya Lepisosteidae) huli sa pagka'matilaba' asin igwang ungos na an nguso dusok sa matatarom na ngipon.

## Hitsura

An batalay matilaba' na medyo kilpi' an kahawakan, na an laba napoon 3 sentimetro(1.2 pul.) abot 95 sentimetro (37 pul.) . May parikpik ini na harani na sa poro. An bagay na nakakaapod atensyon saiya iyo an ungos niyang matarigwis na dusok sa pirino pero mapapanas na ngipon. Sa saiyang pagtalubo, an itaas na salang huri nalaba asin kun hubin pa, mas halaba ngane an ibabang salang. Naabotan sana an laba kan duwang salang kun gurang na. Pag hubin pa, an kinakakan mga plankton o pinong lumot; pagdakula na, an inaakab mga saradit nang sira.

## Ekolohiya

Gabos na batalay nagbabahog sana man sa saradit na sira, na saindang tinata'kab sa pakabig na pagbirik kan payo. An ibang species totoo bako sanang sira an bahog kundi pati mga pinong lumot, mga saradit na aniit o kasag. An sa tabang na batalay hanap hanap an mga ogama asin tabagwang.

Dakul kan batalay nakukua sa klimang tropikal pero magkapira man an sa medyo malipot na lugar orog na kun tig-init, arog kan sa Norte-Atlantiko.

## Peligro sa tawo

An batalay nakakalampaw sa tubig sa rikas na 38 milya por hora. Huli ta sinda naglalangoy sa harani sa kababawan tubig, imbes na magliko sa sasakyan, may ugale na maglampaw. Orog na nababale' sinda sa paglukso kun may masilyab na ilaw nahihiling kun banggi; bakong bihira na an mga parasira asin mga pararorip sa Dagat Pasipiko "inatake" na kan gipaw huli sa darodarang ilaw ta an mga ini nalusob na sana bigla sa pighahalean kan ilaw. An saindang matatarigwis asin matatagas na tuka' kayang makatugsok nin hararom sa kublit. Sa mga komunidad sa kadagatan Pasipiko na primeramente nagsisira harani sa mga bahora sa mga hababaw na baroto, mas pa an peligrong malugadan sa batalay kisa sa mga pating. 

Duwa nang kagadanan an natala sa historya. An enot nangyari kan 1977 sa sarong 10-taon na aki sa Hawaii na natusok kan batalay sa mata na luminagbas sa hutok; nangyari ini kan nagsisira an ama niya kaiba siya sa Kaua'i sarong banggi asin an sarong batalay, nagsusukol maapat na pye biglang naglampaw saka tuminama sa lalawgon niya.  An ikaduwa nangyari kan 2007 sa sarong Biyetnamo, 16 an gurang, kan ini matogsok lagbas sa saiyang puso nin sarong batalay manta na siya nagrororip sa Halong Bay sa pagdakop nin sira. 

## Mga panluwas na takod

* FishBase entry on Belonidae
* World Sea Fishing article on the North Atlantic gar, ''Belone belone''. (link is broken)
* Annotated Checklist of Fishes: Belonidae 

## Toltolan
Josemaria Escriva

Si San **Josemaría Escrivá de Balaguer **(Enero 9, 1902 – Hunyo 26, 1975) (midbid man sa pangaran na **José María** o **Josemaría Escrivá de Balaguer y Albás**, namundag **José María Mariano Escrivá y Albás**) sarong pading Romano Katoliko tubong Espanya asin kagtogdas kan Opus Dei. Siya pigkanonisar ni Santo Papa Juan Paul II kan Oktobre 6, 2002, na nagdeklara na siya "nabibilang sa mga dakulang saksi nin Kristyanismo". Siya an pinakahuri asin nagagadan pa sanang Santo.
## Mga panluwas na takod
* Patron Saints Index: St Josemaría Escrivá (primary source)
* St Josemaría Escrivá, the founder of Opus Dei
* Documents of the Holy See about Opus Dei and its founder
* Writings of Josemaría Escrivá
* ODAN Opus Dei Awareness Network (opposition)
* Letter from Escriva to Franco
* Josemaria Escrivá and Nazism
* EWTN webpage, containing biography, spiritual writings, video-audio presentation 
* Comments by Popes on Josemaría Escrivá
* Interview with Cardinal Julian Herranz about Josemaría Escrivá 
* Josemaría Escrivá's Crusade for Holiness: The Life and Times of Opus Dei Founder 
* Most recent accounts of favors received
* St. Josemaría Escrivá Historical Institute, Rome 

## Toltolan
Alkalde kan Canaman, Camarines Sur

An mga **alkade kan [[Canaman, Camarines Sur|Canaman]], [[Camarines Sur]]** iyo an mga *jefe ejecutivo* kan banwaan poon kan makatalingkas an Filipinas sa Espanya.  

Mantang nagtutukaw si Don Esteban Rosales bilang *gobernadorcillo* kan 1897 hanggan 1899, nakamtan kan nasyon an katalingkasan. Siya sinanglian ni Don Bernardo Nieto kan sumunod na taon bilang *presidente municipal* kan Panahon nin mga Amerikano hanggang 1901. 

Sa laog nin anom na taon poon 1902 sagkod 1908, isinarô an kadaklan na mga barangay kan Canaman sa Nueva Caceres siring man an mga natadâ sa Magarao. An distritong ini kan Canaman sa Nueva Caceres pinamayohan nin sarong *concejal encargado* na gikan man sana sa distrito. Si Don Agustin Puertollano an nagin pinakainot na *concejal encargado* kaini mantang si Don Benito Nicolas man an pinakahuri. Kan naibalik an pagigin sarong banwaan kan Canaman, si Don Juan Requejo an napiling mamayo bilang *presidente municipal*. 

Kan Mayo 13, 2013, napilì si Emmanuel Requejo na mamayo kan banwaan sagkod 2016. Siya an may pinakahalawig na termino sa kasaysayan kan banwaan sa lawig na 18ng taon. Inot siyang nag-elihir kan 1992.

## Mga alkalde

## Toltolan
*Jose Barrameda, Jr. *Canaman Through the Centuries* Synergic Communication Systems, Naga City, 1982
*Danilo Gerona *Canaman Through Four Centuries* Goldprint Publishing Co., Naga City, 2009
*Ireneo Sto. Tomas *Canaman: Girà kan Banwáan* SFP Printing Press, Canaman, Camarines Sur 2010

## Mga takod panluwas
*Sto. Tomas, Irvin P. *[http://canaman.gov.ph/index.php?option=com_content&view=article&id=152&Itemid=252 Cagorangnan: early chief executives]* canaman.gov.ph
Marciano Morata

Si **Don Marciano Nicolas Morata** dating *consejal encargado* kan distrito nin Canaman, Nueva Caceres.

## Toltolan
*Jose Barrameda, Jr., Canaman Through the Centuries, Synergic Communication Systems, Naga City, 1982
*Danilo Gerona, Canaman Through Four Centuries, Goldprint Publishing Co., Naga City, 2009
Venancio Regulado

Si **Venancio Barrosa Regulado** dating bise-alkalde kan Canaman, Camarines Sur poon 2001 sagkod 2007. Siya nagtukaw man bilang alkalde sa halìpot na panahon poon Hulyo 1 sagkod Oktobre 15, 2001 mantang an Roberto Requejo dai pa nakakaasumir sa pwesto matapos an protesta ni Joel David Abante sa resulta sa ginibong eleksyon. Nagtutukaw siya ngunyan bilang kagawad nin banwaan.
Roberto Requejo

Si **Roberto Saludes Requejo** dating alkalde kan Canaman, Camarines Sur poon kan 2001 sagkod 2004. Bago kaini, siya nagin kapitan kan barangay San Vicente asin nagin pamayo kan Asosasyon nin mga Kapitan del Barangay.

## Pamilya
Magurang nya si Damaso Requejo na alkalde kan Panahon nin Hapon asin si Valeriana Saludes. Siring kan ama, nagin man alkalde an saiyang tugang na si Emmanuel Requejo asin mga tiyoon na sinda Leoncio Requejo asin Teodoro Requejo. An saiyang lolohon na si Juan Requejo nagserbe man bilang *consejal encargado* kan distrito nin Canaman, Nueva Caceres poon 1903 sagkod 1904 siring man *presidente municipal* kan 1909.

## Hilhilngan
*Sto. Tomas, Ireneo C. *CANAMAN: Girà kan Banwáan* Canaman, Camarines Sur, Agosto 2010

## Toltolan
Joel David Abante

Si **Joel David Severo Abante** dating Bise Alkalde (1995-2004) asin alkalde (2004-2007) kan Canaman, Camarines Sur. Kan 2013, siya nagdalagan pagka-alkalde kan banwaan sa lindong kan Partido Liberal alagad nadaog ki Emmanuel Requejo kan Nationalist People's Coalition (NPC). 

Aki niya si Kenneth Isaiah na iyong valedictorian kan klase sa Ateneo de Manila na Unibersidad kan Marso 2012 na nagtapos sa kursong Management Engineering na igwa onrang cum laude.

## Toltolan
Fatah

An **Fatah** (bisto man na **Fateh**) sarong mayor na partido politikal na Palestino asin iyo an pinakadakulang kabtang sa Organisasyon sa Paglungkas kan Palestina (OPP), sarong multi-partidong kumpederasyon. Sa spektrum kan politika Palestino, ini makawala, makabanwang toriyok, totoo bakong sosyalistang gayo. An mayor na tinutunggo, susog sa Artikulo 12, Kapitulo I, kan opisyal na Konstitusyon kaini, iyo an paglungkas nanggad kan Palestina asin an pagpara "kan mga aparato politikal, ekonomika, militar asin kultural kan mga Zionista."

An Fatah may dakulang partisipasyon sa mga rebolusyonaryong pakikipagtusay laban sa mga inaapod nindang mga Zionista, poon pa kaidto asin maski ngonyan. Igwa ining mga katakin na mga grupong militante asin grupong terorista , pero ngonyan , bakong arog kan karibal na grupong Hamas mayong gobyerno na hinihiling ini komo sarong grupong terorista.

## Toltolan
Fidel Castro

Si **Fidel Alejandro Castro Ruz** ( audio) (namundag, Agosto 13, 1926 - Nobyembre 25, 2016) sarong Kubanong pulitiko asin dating presidente kan Kuba. 

Saro sa mga nangengenot na lider sa Rebolusyon Kubano, siya nagsirbe bilang Primer Ministro kan Kuba poon Pebrero 1959 sungdo Desyembre 1976, dangan komo Presidente kan Konseho nin Estado kan Kuba asin presidente kan Konseho nin mga Ministro hanggan siya nagretiro sa opisyo kan Pebrero 2008.

Siya nagin Enot na Sekretaryo kan Partido Komunista nin Kuba, poon 1965 sungdo Abril 19, 2011. Huli sa kagurangan, si Fidel Castro nagparibay na sa saiyang mga opisyong kinakapotan sa tugang niyang si Raul Castro.

## Mga panluwas na takod

* Archive of Fidel Castro's speeches in 6 languages
* Fidel Castro History Archive
* Collection of Castro's speeches
* "We Don't Hope for Favors from the Worst of Empires" 
* "Where Have All the Bees Gone?" 
* "In Spite of Everything: Reflections on the Pan-American Games" 
* "Time for an Alliance of Civlizations Against Empire" 
* СССР TV: "Fidel Castro meets L.Brezhnev (USSR) (1974)" on Soviet TV portal (in Russian) 
* Fidel Castro in His Own Words
Consuelo "Chito" Madrigal Foundation

An **Consuelo "Chito" Madrigal Foundation** sarong foundation an katuyohan makatabang sa pagpagantad kan buhay kan mga tios na pamilyang Filipino. Ini tinogdas kan Hulyo 11, 1997 ni Doña Consuelo Chito Madrigal, sarong distinguidong banker asin pilantropo. An pilosopiya kan CCMF iyo na an pilantropiya dapat may mamuknang produksyon asin an pagmamaherak dapat makamukna nin kakayahan sa mga dukha. 

An hunta nin mga direktor pinamamayohan mismo ni Doña Consuelo Chito Madrigal asin an Nagpapalakaw na Pamayo iyo si Ms. Anna Maria M. Gonzales. An pondo kan foundation hale haros sa kaban kan yaman ni Doña Consuelo Chito Madrigal dawa totoo nag'aako nin katampad na pondo para sa mga proyekto hale sa ibang mga pilantropo, mga amigo, organisasyon asin mga indibidual.

Ini igwa man nin CCMF-Bikol na pigmukna sa tuyong maha'was sa pagtios an mga pamilya sa rehiyon Bicol ta susog sa estadistika ini an ikatolong pinakatios na rona sa bilog na nasyon. Dakula an interes ni Doña Chito sa Bikol ta an ama niyang si Don Vicente Madrigal namundag sa Ligao, Albay.

## Toltolan
Da Nang International Airport

An **Da Nang International Airport** (Byetnam: Cảng hàng không quốc tế Đà Nẵng or Sân bay quốc tế Đà Nẵng) sarong palayogan sa Da Nang, Nam Trung Bo, Bietnam. An palayogan na ini namumugtak sa distrito nin Hai Chau duwang (2) kilometro an rayo sa amihanan kan syudad nin Da Nang. 

An palayogan sakop an 6,850 na ektarya. Hinaman ini kanmga nagkolonyang Pranses asin dai pa aspaltado kan mga taon 1930 huli ta nagserbe sa Enot na Gerang Indotsina. Pinakarhay ini kan mga Byetnamo komo base ninda kan Gerang Byetnam.

An padalaganan kaini nagsusukol na 3048 m x 45 m, 3500 m x 45 m enterong aspaltado.
Metropolitanong Katedral nin Naga

An **Metropolitanong Katedral nin Naga** iyo an simbahan kan paroko ni San Juan Evangelista na sakop kan Arkidiosesis nin Caceres. Ini namumugtak sa kalye Elias Angeles sa Syudad nin Naga asin an katedral kataraid an eskwelahan na Naga Parochial School asin man an Holy Rosary Minor Seminary

## Agi-agi
An Katedral napangyare kan an Dioceses nin Nueva Caceres pinagmukna huli sa ri'gon kan Papal Bull kan Agosto 14, 1595. Alagad, an nasabing katedral bako pa sa presenteng lugar kundi yaon namugtak sa kun saen an presenteng saod ngonyan, harani sa tulay nin Tabuc, sa kantong gayo kan inapod na ngonyan na Kalye Zamora asin kalye Heneral Luna. An katedral narogba' nin kasulo kan taon 1768. An paghaman kan presenteng katedral sa Espanyol-Romanesque'ng istilo pino'nan kan 1808 (1816?) asin ini pinagboot ni Obispo Bernardo de la Concepcion. Alagad, an nasabing edipisyo kan katedral tinugdok na sa pueblocillo nin Santa Cruz, na sa presente iyo na ngonyan an namumugtakan kaini. Natapos ini kan taon 1843 asin dinuhulan bendisyon ni Mons. Tomas Ladron de Guevara. Kan Oktobre 24, 1856 an Katedral linamasa nin makusogon na bagyo asin naraot. Si Rev. Fray Francisco Gainza (1862-1879) pighingoa na mapahirahay asin mabalik sa dating gayon niya. Kan taon 1887 inagihan naman ini nin makusog na linog alagad sa paagi nin Obras Publicas napahirahay man tolos sa direksyon ni Obispo Arsenio Campo asin katuwang si Inhinyero Ricardo Ayuso natapos an paghirahay kan taon 1890.

## Mga Dagdag na basahon
* Gerona, Danilo M. Yglesia Catedral de San Juan Evangelista de la Ciudad de Nueva Caceres (1595-1898).228 na pahina. Publikado 2019 kan Bikol Historical Research Center.

## Galeriya

Ladawan:WTNaga HIJAB B19.JPG
Ladawan:Gilid kan Katedral, walang parte.JPG|Gilid kan Katedral
Ladawan:An atubangan kan Katedral.JPG|Atubangan kan Katedral
Ladawan:An Porta Mariae.JPG|An Porta Mariae
Ladawan:Cathedral Dome.JPG|Arko nin Quadricentennial
Ladawan:Kastilyo.JPG|Kastilyo
Ladawan:Katedral sa likod.JPG|Likod kan Katedral
Ladawan:Katedral sa toong gilid.JPG|Gamping toong gilid
Ladawan:WTNaga EURO B20.JPG|An Seminaryo
Ladawan:Katedral walang atubangan.JPG|Gamping walang-atubangan
File:Katedral nin Naga.jpg|thumb|Katedral kan Syudad nin Naga (2009)
File:Naga Katedral(2011).jpg|thumb|An Naga Katedral(2011)
File:An Metropolitan Katedral kan Syudad nin Naga, Marso 2019.jpg|thumb|An Metropolitan Katedral kan Syudad nin Naga, Marso 2019.
File:Porta Mariae (2019).jpg|thumb|An atubangan kan Porta Mariae sa Metropolitan Katedral kan Syudad nin Naga kan Marso 2019.
File:Impormasyon sa Porta Mariae.jpg|thumb|Brief note on the Porta Mariae
File:Peñafrancia Devotees Board of Trustees.jpg|thumb|Peñafrancia Devotees Board of Trustees


## Toltolan
Simbahan

An **simbahan** iyo an edipisyo o estruktura na an enot na katuyohan iyo an paggamit kaini bilang tiponan o ripondiponan kan mga nagsasamba. Dati, an mga Kristiyanong Hudyo nagtataragboan sa sinagoga, arog kan inapod na Senakulo, o sa mga harong-harong sana. Kan an Kristianismo nagtalubo asin nagin akseptado kan mga gobyerno, mga kwarto, dangan darakula nang edipisyo pigtorogdok sa hayag na katuyohan nin Kristiyanong pagsasamba. 

An mga tradisyonal na edipisyong simbahan parati sa pormang krus asin igwang torre o kupula. an mga mas modernong mga simbahan dakul na an iba-ibang estilo sa arkitektura asin pagkamorogtak. Dakul na mga edipisyo na dati iba an gamit, piggibo nang simbahan asin siring man, an mga dating simbahan nangyari nagigin iba an pigkakagamitan arog kan ini nagigin nang museo.
Pancho Piano

Si **Pancho Mistula Piano** (nmdg: Septyembre 22, 1954) sarong Bikolanong pintor asin artista biswal. Poon pa kan 1986, igwa na siyang sobra sa 150ng mga pinintura asin mga *stained glass design* na obra; kadakulan kaini pigkontrata kan mga paroko asin mga munisipyo sa Camarines Sur, Albay, Catanduanes, Masbate, Sorsogon, asin  sa Metro Manila.

Namundag siya sa sarong ordinaryong pamilya sa Mongogon, Lagonoy, Camarines Sur. An saiyang dunong asin talento sa pagpintura iyo an nag-gantad saiya sa saiyang pag-adal malâ ta huli kaini nakatapos siya sa kursong BS, major sa Economics sa Unibersidad kan Nueva Caceres (1978). Nagpoon siya bilang graphics illustrator asin pintor para sa mga publikasyon na lokal.

An mga enot niya eksibit naglaladawan kan mahayahay na mga tanawon sa saiyang tinubuan na probinsya, an kultura asin  historya kaini asin an relihiyosong tradisyon kan mga kahimanwa niya. Ini napahiling niya sa duwang enot niyang solong eksibit igdi sa siyudad nin Naga (1977, 1981). Tagob nin talento, an mga pinintura niya nagdakop kan pagrereparo asin pagkaara kan sarong bantogan na pintor asin edukador sa arte asin sarong abstractionist na si Jose Joya. Igdi siya nakakua nin dakulang oportunidad mapararom an saiyang adal sa pagpipintura ta kan  1984, si Joya inampon siyang magin iskolar sa College of Fine Arts, Unibersidad kan Pilipinas kan taon 1984. An mga taon niya sa UP nagbunga nin mga mahusay na pintura na gamit niya watercolor asin pastel. Sinasabi niya na dakula man an impluensya saiya kan Artista Nasyonal na si Carlos "Botong" Francisco asin si Vicente Manansala. 

An saiyang pag-adal igdi nagbukas pa nin dakul na pintoan para siya matais an saiyang kanoodan sa arte biswal. Mala ta pinadara siya sa Alemanya kan Unibersidad na ini sa pag'adal sa *leather artmaking* kan 1985. sunod nakaadal siya sa Hapon nin *mural painting* sa Tokamachi City (1985-86) asin *stained glass designing* sa Palau (1990).

## Mga panluwas na takod

* Websayt opisyal ni Pancho Piano 
* Daily Inquirer: Native Son's touch: Pancho Piano's "Hapros" .

## Mga pinintura niya



Ladawan:Piano Paintings4.jpg
Ladawan:Piano Paintings1.jpg
Ladawan:Piano Paintings5.jpg
Ladawan:Piano Paintings3.jpg



## Toltolan
DZBB

Ken **DZBB** ay pangenot istasion nga radyo ken GMA Network.

## Websites for DZBB live streaming on Internet
* GMANews.TV - Official website of GMA News
* Live Streaming of DZBB
DZMB

Ken **DZMB** ay pangenot istasion nga radyo ken Manila Broadcasting Company.

## Official
* Love Radio 90.7
Bitis

An **bitis** parte kan hawak kan tawo, hayop o bagay tanganing makalakaw o makatindog.

## Kataytayan nin mga ladawan

File:Baby-baby-feet-bed-325690.jpg|Bitis kan omboy
File:Blausen 0411 FootAnatomy.png|Mga tulang kan bitis
Ferdinand Dimadura

Si **Ferdinand Dimadura** sarong premyadong Filipinong kompositor, direktor, prodyuser nin mga awit asin pelikula. Siya man kaggibo nin ginatos nang mga pangkomersyal na awit para sa TV asin sa radyo asin marketing consultant sa mga darakulang kompaniya sa negosyo igdi sa Filipinas.

Siya natapos an kurso sa *Music Education* sa Colegio de Santa Isabel igdi sa Syudad nin Naga. Nagkua siya nin pulbos na adal sa music composition sa pag'aataman kan si artista nasyunal na si Lucio San Pedro, sarong higanteng pigura sa Musikang Filipino. 

Nagtrabaho siya bilang prodyuser nin rekord para sa Warner Music asin Viva Records, na iyo an duwang darakulang kompaniya sa rekording igdi sa Filipinas, asin siya man an nagkompos nin mga kadakul nang kanta na kinanta kan mga superstar na parakanta arog ninda Christian Bautista, Rachelle Ann Go, Jolina Magdangal, Francis Magalona, Timmy Cruz, Grace Nono asin si Alynnah.

Siya man an kagtokda' kan *Bikolano Ako*, sarong awit guminana nin primer premyo sa padinaogan na ipigbungsod kan **First Bikol Music Festival** na pig'amaan asin pig'osol kan Bikol Heritage Foundation kan Agosto 15, 1982.  

## Mga tokdang pelikula
* Binamban (The glorious food of Lagonoy), gana sa Torino Short Film Competition sa Italya, Oktobre 2006 
* Chicken a la Carte, ginana an *Most popular short film Award* sa ika-56 na Berlin Film Festival,  Pebrero 2006
* Binanban https://www.youtube.com/watch?v=9pGMmozKCI0. Kinua 05-13.22

## Toltolan
* Pabisto ki Ferdinand Dimadura
*An retrato sinapi' sa account niya sa Facebook.
Mariner's Polytechnic Colleges Foundation

An **Mariner's Polytechnic Colleges Foundation** sarong kolehiyong maritimo sa Baras, Canaman, Camarines Sur na may sanga man sa Rawis, Legazpi, Albay.  Ini pagsasadiri ni Dante Jimenez.
Potat

An **potat** o **putat** (Barringtonia racemosa (L.) Spreng.; Ingles, fish-killer tree)               sarong klaseng tinanom na nagkakahoy. 

## Deskripsyon

Ini nalangkaw abot 10 metro. An mga dahon natubo sa mga puro kan sanga na mapanas sa poon asin poro kaini. An mga burak kaini puti o rosa na karabit-kabit sa mga mala-balagon na kalay poon 20 abot 60 sentimetro. An prutas matagas, matabilog o matilaba na may apat na gulod asin kolor berde o lila.  

## Distribusyon

An putat warak sa Filipinas sa haros gabos na isla asin probinsya. Makukua ini sa mga kagobgoban asin mga alumahad na lugar o naghaharanggilid sa kosa asin mga sapa. Yaon man ini sa Indya, Malaya asin Polynesia.

## Gamit

Sa Malaysia an mga ugbos asin mga dahon kaini nginunguta asin kinakakan hilaw ta bilang medisina. An rinunot o giniling na mga pisog nagigibong cake. Sa Kabikolan kan mga panahon an mga ugbos sinasalak sa paglutong kusidong sira sa pagpanamit kaini. 
 
Dakul na parte kan tinanom na ini may pakinabang. An pisog panghale nin halod sa tulak. An mga dahon na linobloban dinadapog sa mga lugad, mga impeksyon, asin rayuma. An tagok pinapaturo sa inomon tubig sa pagpawara' kulog-tulak. An batang o troso kaini marayrahay sa paggibong baroto.

## Iba pang pakinabang

An ubak asin mga pisog kaini ginagamit na hilo sa sira ta ini nabubungaw asin madaling madakop. An prutas nakahilo man daa sa mga opon. An lana nakukua sa pisog pwedeng magpailaw sa mga ilawan. An kahoy o pasagi' pwede sa konstruksyon paggibo nin harong. Magian asin malomhok, an kahoy nagagamit paggibo mga kahon, moldin, bantal, asin pan-interior na kana'. An lupnis igdi nagigibong lubid. Sinasabi man an tagok nagigin insecticide laban sa Citrus aphids. An ubak igwang tannin na nakukuan nin tugma'.

## Mga arapodan sa ibang lenggwahe

*AFRIKAANS: Poeierkwasboom .
*BURMESE: Kye-bin, Kyi.
*CHINESE: Yu rui.
*INDONESIA: Butan darat, Butun darat, Penggung, Putat sungal.
*LAO: Som pawng.
*MALAY: Putat ayam, Putat ayer, Putat aying, Putat kampong.
*SANSKRIT: Samudraphala.
*SWAHILI: Mtomondo.
*THAI: Chik ban, Chik suan.

## Panluwas na takod

* https://ateneo.edu/ateneoishome/article/putat  Putat. Kinua 2019-07-15.
* https://caintaplantnursery.com/our-products/philippine-indigenous-plants/potat/Cainta Plant Nursery.Kinua 2019-07-15.

## Toltolan
Bugnay

An **bugnay** (*Antidesma bunius*, Ingles: *wild cherry*) sarong klaseng tinanom na nagkakahoy. An bunga kaini ginigibong inomon na arak, alagad pwede man kakanon na dai lutoon asin an hinog kaini sinasabing tirom na (maiitom na). An namit mahamis na masoro-sakrot. Ginigibo man ining santan sa ibang lugar.

## Kataytayan nin mga ladawan

Ladawan:Bugnay.jpg|Bunga nin bugnay
Ladawan:Bugnay bunga.jpg|Grupo nin mga bunga nin bugnay
Ladawan:Bugnay tree.jpg|Tinanom nin bugnay
Ladawan:Bugnay wine.jpg|alt=Arak hali sa bugnay|Mga arak hali sa bugnay
Marissa Reorizo-Redburn

Si **Marissa "Issa" Reorizo-Redburn** (gikan San Pascual, Masbate) sarong kagubay na Bikolanang parasurat, dating paratukdô asin sarô sa mga tagapakarhay kan babasahon na *[[Bangraw kan Arte, Literatura asin Kultura]]* kaiba sinda Estelito Jacob asin Honesto Pesimo, Jr. Siya an kagsurat kan katiriponan nin mga usipon sa Bikol asin Ingles na *Dain Linaw an Hinaw* (2017). 

Nagtapos siya nin kolehiyo sa Universidad de Sta. Isabel sa Syudad nin Naga, asin nagtukdô sa elementarya sagkod na nagin sarong negosyante.  

### Pagsurat

Siya nagin myembro kan Kabulig-Bikol dangan saro sa mga kagtugdas kan Parasurat Bikolnon kan 2010. Siya sarô sa mga kagmuknâ kan Hagkos Bikolana, sarong grupo nin mga babaing parasurat sa Camarines Sur kaiba sinda Irmina Torres, Lourdes Nieva, Eilyn Nidea asin iba pa. Sa presente, siya an presidente kan reorganisadong Kabulig-Bikol. 

Si Redburn sarô sa mga panelista sa taonan na Saringsing Writers Workshop na pinapadrinohan kan Parasurat Bikolnon. Bàgo kaini, siya nagin partisipante sa Ika-43ng *University of the Philippines National Creative Writing Workshop* na ginibo kan 2004 sa Syudad nin Baguio. Sarô man siya sa mga partisipante kan pinakainot na Saling-Panitik Bienvenido Lumbera Translation Seminar-Workshop na ginibo kan Pebrero 8-10, 2018 sa Unibersidad kan Pilipinas, Diliman, Syudad nin Quezon. 

Nagluwas an nagkapira sa saiyang mga rawitdawit sa *[[Burak (babasahon)|Burak]]* asin *[[An Tambobong nin Literaturang Bikolnon]]*. Kabali man siya sa naitampok na mga babaing parasurat sa *Hagkus: twentieth-century Bikol women writers* asin an saiyang rawitdawit nakaiba sa *Sagurong: 100 na Kontemporanyong Rawitdawit sa Manlain-lain na Tataramon Bikol* (2011). Kan 2013, kabali an saiyang halìpot na usipon na *Aurea* sa antolohiyang *Hagong: Mga Osipon* na pinakarhay ninda Paz Verdades Santos asin Francisco Peñones, Jr. 

Si Redburn sarô man sa mga karakter sa pelikulang *Angustia* (2013) ni Kristian Cordero.

## Toltolan
Kamot

An **kamot** parte kan hawak kan tao, hayop o bagay tanganing makakapot o makapugol nin o sa sarong bagay.

An kamot nin tawo normalmente may limang muro': apat na taraid asin may nakasuway na tindarakul na kasimbag sa pagpugol kan apat na murong taraid; an mga ini inaapod na limang muro, ta kaiba sa bilang an katakin na tindarakul. An kamot igwang 27 tulang, kaiba an inapod na sesamoid bone, na an huri an bilang nag'iiba-iba sa mga tawo, 14 kaini iyo an phalanges (proximal, intermediate asin distal) kan mga muro asin tindarakul. An tulang metacarpal tinatakod an mga muro asin an tulang carpal kan  bubutkan. An lambang kamot nin tawo igwang limang metacarpal na tulang asin walong tulang carpal.

An mga "kamot" kan ikos asin mga ayam mas pormal na inaapod na "kamog" asin an mga "kamot" kan buaya, guto, layagan asin ibang mga gamgam mas angay inaapod na "kamoy" sa tataramon na Bikol.

## Kataytayan nin mga ladawan

File:Kamot3.jpg|An kamot asin mga muro kaini
File:LeftHand 2.png|An walang kamot kan tawo
File:Scheme human hand bones-en.svg|Mga tulang kan kamot


## Toltolan
Osasco

An **Osasco** syudad nin estado nin São Paulo, Brasil. Sigun sa sensus kan 2009, igwang 718.646 katawo.

## Mga takod panluwas
* http://www.osasco.sp.gov.br (Portuges)
* http://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Osasco
Arnold Clavio

Si **Arnold Clavio** (pinangaki kan Nobyembre 2, 1965) sarong parabareta sa radyo asin telebisyon sa istasyon kan GMA Network.
Angkan nin Imperial

An **Imperial** saro sa mga angkan nin pulitiko sa Albay, Pilipinas. An mga Imperial an saro sa nagkontrol kan poder bako lang sa probinsiya kan Albay kundi maging sa bilog na Kabikolan. an mga notadong miyembro kan angkan iyo sinda Carlos Imperial na nagsirbi bilang Kongresman kan Albay poon 1907-1909 asin naging Associate Justice kan Supreme Court kan 1931; si Leoncio Imperial na naging gobernador kan Albay kan 1913-1916 asin Senador poon 1917-1922; Domingo Imperial na naging Senador poon 1934-1935 asin 1942-1946; Jose Imperial na naging gobernador kan Albay poon 1934-1937.

An mga Imperial sinasabing mga illustrado na may dugong Kastila asin Intsik. Kan panahon kan rebolusyon, saro sinda sa mga nakisumaro para labanan an mga Kastila. An ama ni Carlos na si Paciano Imperial naging Secretario Provincial sa rebolusyunaryong gobyerno kan Albay na pinangengenotan ni Gobernador Anacleto Solano samantalang an ama naman ni Domingo na si Elias Imperial naging Councilor of Revenue sa nasambit na rebolusyunaryong gobyerno.

Ang dinastiyang pulitikal kan mga Imperial ipinagpadagos kan mga aki ni Domingo Imperial. Kasabay na diyan an saro sa pinakahaloy na Kongresista kan Bikol na si Carlos "Papay" Imperial na nagsirbi bilang representante kan Segundo Distrito kan Albay poon 1965-1972, Assemblyman kan 1978-1984, asin Kongressman giraray poon 1987-2004. An saiyang torno naputol dahil sa limitasyon kan termino kaya an saiyang agom na si Norma Imperial an nag-okupar kan puwesto niya bilang Kongresista kan 1998-2001.

An iba pang miyembro kan angkan kan mga Imperial na nasa puwesto iyo sinda Harold Imperial na Bise-Gobernador kan Albay (2010-2013) asin an aki ni Papay na si Niño Imperial na Bokal kan Segundo Distrito (2010-2013).
## Mga pulitiko kan angkan

* Carlos Imperial - Kongresman kan Albay poon 1907-1909
* Leoncio Imperial - Gobernador kan Albay, 1913-1916 asin 1922-1924; Senador kan Filipinas, 1917-1922
* Domingo Imperial - Senador kan Filipinas, 1934-1935 asin 1942-1946
* Jose Imperial - Gobernador kan Albay, 1934-1937
* Felix s. Imperial - Gobernador kan Albay, 1972-1986
* Norma Imperial - Kongresman kan Segundo Distrito kan Albay, 1998-2001 
* Carlos D. Imperial - Kongresman kan Segundo Distrito kan Albay, 1965-1972 asin 1987-1998; Assemblyman kan Interim Batasang Pambansa poon 1978-1984
* Gregorio Imperial Jr. - Alkalde kan Ciudad nin Legazpi
* Benjamin Imperial - Alkalde kan Ciudad nin Legazpi
* Harold Imperial - Bokal kan Segundo Distrito kan Albay, 2004-2010; asin Bise Gobernador kan Albay, 2010 - ?
* Michael Imperial - Konsehal kan Ciudad nin Legazpi, 2001-2004
* Nino Imperial - Bokal kan Segundo Distrito kan Albay, 2010 - ?

*Gerald Carlo Imperial-SK Chairman kan Albay-2011-present.

## Toltolan

# The Imperials in Bicol History (Part I)
# The Imperials in Bicol History (Part II)
# The Imperials in Bicol History (Part III)
# The Imperials in Bicol History (Last of series)
Kim Young-sam

Si **Kim Young-sam** (hangul: 김영삼, hanja: 金泳三, surat romano: Gim Yeongsam, McCune-Reischauer: Kim Yǒngsam) (namundag Desyembre 20, 1927) sarong Koreanong pulitiko, sarong aktibistang demokratiko, asin siya iyo an nagin ika-14 Presidente kan Korea na Sur poon 1993 sundo 1998. Siya an lataw na maray na pigura sa oposisyon mala ta haros 30 taon poon 1961 siya nakipagtusay sa mga diktadurang rehimen na Park Chung-hee asin ni Chun Doo-hwan.

Si Kim napiling presidente kan 1962, an pinakaenot na sibilyan na nagkapot poder bilang presidente sa laog nin 30 taon. Nagsirbe siya nin sarong 5-taon na termino asin sa panahon na ini namoon siya sa maigot na kampanya laban sa korupsyon. Resulta kaini an duwang nagtukaw na enot bilang presidente naaresto sa kargong korupsyon . An administrasyon niya nagtolod man kan programang inaapod *Segyehwa* na igdi nagtaong doon sa mga internal na problema kan Sur nin Korea. 

## Mga panluwas na takod
* Kim Young-sam Memorial(Korea)
* Kim Young-sam(Korea)
* Kim Young-Sam Memorial Museum
* Kim Young-Sam, Hunjunghwe 
* N.N.D.b. (Notable Names Database) - Kim Young-sam
* Ministry of Foreign Affairs, Rep. of China - H.E Young-sam, Kim, Former Pres. of the Rep. of Korea and his delegation arrived in Taiwan
* Britannia Student Encyclopedia - Kim Young-sam
* YS-Sasamo:Kim Young-Sam Fan Club
* [http://www.minjukorea.com/  minjukorea:Kim Young-Sam

## Toltolan
Joseph Stalin

Si **Joseph Vissarionovich Stalin** (21 Desyembre 1879 – 5 Marso 1953) an pinakaenot na Primer Ministro kan Unyon Sobyet (USSR) poon 1941 sagkod 1953, Unyon Sobyet Red Army Generalissimo poon 27 Hunyo 1945 sagkod 1953.
Roh Moo-hyun

Si **Roh Moo-hyun** (노무현, 盧武鉉, 6 Agosto 1946 – 23 Mayo 2009) nagsirbe bilang ika-9 na Presidente kan Sur na Korea poon 2003 sundo 2008.

Siya naghugot kan Mayo 23, 2009 paagi nin pagtagbang sa sarong buru-buklod sa likod kan saiyang harong sa baryo nin Bongha dsa dai toltol na paliwanag maliban sa sabi niya "kagabatan sana an buhay ko sa iba" asin sabi niya "total an pagkabuhay asin pagkagadan parte kan Katalagahan?" Sa surat na ini na ikinaag niya sa saiyang kompyuter, nagtogon siyang suloon na magin abo an saiyang bangkay.

Bago kan saiyang paghugot, si Roh hinampak nin kanigoan na pagtaboga asin pagtuyaw huli sa soboot siya nag'ako nin suhol sa mga transakyon sa gobyerno asin sa kun ano-ano pang gibong korupsyon.

## Toltolan
Chang Myon

Si **Chang Myon** (28 Agosto 1899 – 4 Hunyo 1966) an ika-4ng VicePresident kan Sur na Korea poon 1956 sagkod 1960. ika-2ng Prime Minister poon 1950 sagkod 1952, 7ng Prime Minister poon 1960 sagkod 1961.
São Paulo

An **São Paulo** ini an pinakamatawo na ciudad sa Brasil sa kapitolyo kan estado nin São Paulo. Segun sa sensus kan 2010, igwang 11.244.369 katawo.

## Mga takod panluwas
* São Paulo - Website (Portuges)
Mike Enriquez

Si **Miguel Castro Enriquez** (; Septyembre 29, 1951 – Agosto 29, 2023), midbid man bilang si **Mike Enriquez**, iyo an Pilipinong parabareta sa telebisyon asin radyo. Siya man an Consultant para sa operasyon kan radyo operations kan GMA Network, asin presidente kan rehiyonal asin subsidaryo kan radyo kan network, RGMA Network Inc., asin an Station Manager kan Super Radyo DZBB 594 AM.

## Toltolan
Antipolo

An **Antipolo** (Pagsayod: án•ti•pó•lo) sarong primera klaseng syudad na namumugtak sa probinsya nin Rizal, Filipinas. Igwa ining sukol na 306.10 kilometro kwadrado na kadagaan asin namumugtak sa inot - ikaduwang distrito. An designadong zip code kaini iyo .

Susog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado.

## Mga Barangay


* Calawis
* Cupang
* Dela Paz (Pob.)
* Mayamot
* San Isidro (Pob.)
* San Jose (Pob.)
* San Roque (Pob.)
* Mambugan

* Bagong Nayon
* Beverly Hills
* Dalig
* Inarawan
* San Juan
* San Luis
* Santa Cruz
* Muntingdilaw


## Mga bistong residente
*Paolo Ballesteros - aktor
*Jericho Rosales - aktor
*Michael Leyva - paradisenyo
*Julia Montes - dating aktres, Naging bata ni Coco Martin
*Yassi Pressman - aktres, parabayle, parakanta
*Avery Paraiso - aktor, parabayle, modelo, parakanta
*Jose Antonio Vargas - *journalist*, paragibong-pelikula, asin aktibista nin mga karapatan sa imigrasyon
*Pokwang - komedyante, host sa TV
*Phel Sunga- Paramusika
*Xian Lim - aktor, dating parakanta, parakawat nin basketbol, prodyuser, direktor, Sa ngunyan na bata ni Kim Chiu

## Demograpiko

## Kataytayan nin mga ladawan

Simbahan kan Antipolo Rizal.jpg|Simbahan sa Antipolo, Rizal
Hinulugang Taktak, Antipolo, Rizal.jpg|Hinulugang Taktak
José Rizal statue in front of Antipolo City Hall - 2.jpg|Antipolo City Hall
YnaresCenterjf5353_12.JPG|Kapitolyo Probinsyal kan Rizal
YnaresCenterjf5353_02.JPG|Ynares Center
4849San_Jose,_Antipolo_City_50.jpg|Simbahan nin Bosoboso


## Toltolan

## Mga panluwas na takod
* PhilAtlas.com
* Philippine Standard Geographic Code
* Local Governance Performance Management System
Yun Bo-seon

Si **Yun Bo-seon** (윤보선, 26 Agosto 1897 – 18 Hulyo 1990) an ikaapt na Presidente kan Sur na Korea poon 1960 sagkod 1962.

## Panluwas na takod
* http://www.rokps.or.kr/profile_result_ok.asp?num=401
* http://www.seoul.go.kr/v2007/seoul/mayor_his/mayor.html
Kim Du-bong

Si **Kim Du-bong** (Korea:김두봉, 16 Pebrero 1889 – 1961(?)) an ika-1ng President kan North Korea poon 1948 sagkod 1958.
Choi Yong-kun

Si **Choi Yong-kun** (korea:최용건, 1900 – 19 Septyembre 1976) an ika-2ng President kan North Korea poon 3 Marso1958 sagkod 14 Desyembre 1972, 4ng VicePresident kan North Korea poon 14 Desyembre 1972 sagkod 19 Septyembre 1976.
Kim Jong-pil

Si **Kim Jong-pil** (김종필, 7 Enero 1927 – 23 june 2018) an ika-11 na Prime Minister poon 1971 sagkod 1975, ika-31 na Prime Minister poon 1998 sagkod 2000.

## Panluwas na takod
* http://www.rokps.or.kr/profile_result_ok.asp?num=911
* Si Kim Jong-pil
Goh Kun

Si **Goh Kun** (고건, 2 Enero 1938 – ) an ika-32 na Primero Ministro poon 1997 sagkod 1998, ika-35 na Primero Ministro poon 2003 sagkod 2004 kan Sur na Korea. Nag-aakto man bilang presidente kan 2004.

## Mga panluwas na takod
* http://www.rokps.or.kr/profile_result_ok.asp?num=1620
Gwyneth Paltrow

Si **Gwyneth Kate Paltrow** (namundag kan Septyembre 27, 1972 sa Los Angeles, California, Estados Unidos) sarong artista asin parakanta.
Lee Hoi-chang

Si **Lee Hoi-chang** (이회창, 2 Hunyo 1938 – ) an ika-26 na Prime Minister poon 1993 sagkod 1994.

## Panluwas na takod
* http://www.rokps.or.kr/profile_result_ok.asp?num=2010 
* Lee Hoi-chang
Chun Doo-hwan

Si **Chun Doo-hwan** (hangul=전두환|hanja=全斗煥|rr=Jeon Duhwan|mr=Chǒn Tuhwan) (18 Enero 1931 – 2021) an ika-11, 12ng Presidente kan Sur na Korea poon 1980 sagkod 1988. Nagi man syang dating army general. Nagserbe sya sa pwesto bilang sarong dai man elektadong lider nin coup poon Disyembre 1979 hasta Septyembre 1980 asin nailuklok para presidente kan taon 1980 hasta 1988. Pinagsentensiyahan sya nin kagadanan kan taon 1996 huli sa saiyang parte sa Gwangju masaker alagad dai sana nahaloy pinagpardonar man ni Presidente Kim Young-sam, sa abiso kan elehidong Presidente na si Kim Dae-jung, kun sain pinagsentensiyahan man kan administrasyon ni Chun nin kagadanan 20ng taon na an nakakaagi.

## Panluwas na takod

* Chun Doo-hwan(Korea)
* Chun Doo-hwan FanClub:Jeonsamo
* ILoveChun Doo-hwan
Kulatoy

An **kulátoy** ó kulatáy (sa Inglés, Stye) ay sarong impeksyon sa mata na nagdadakula habang naghahaluy. Nangyayari ini kapag may bacteria nahali sa balat ay nakaduman sa eye follicles kang sarong tao. Ang kulátoy ó Stye ay dae masyadong naghahaluy. Pwede siyang mawara sa laog kang 7-10 na aldaw na warang bulong ó treatment na piggigibo.

## Sanhi
Ang kulátoy ay madalas na nagluluwas sa kaakian, pero naeexperyensya ini kang gabos na edad. Ang kulátoy ay pwedeng maging dahilan kang kakulangan sa nutrisyon, kakulangan ó pagpugol sa pagturog, kakulangan sa kalinigan (lack of hygiene) ó pirming pagkagaw sa mata. Ang papasa-pasang tuwalya o face towels ay dapat malimitahan para maiwasan ang pagkalat kang impeksyon sa pamilya ó sa mga kasama. Ang kulátoy ay pwedeng mawara sa laog kang saro ó duwang semana, o 4 na aldaw kung dae mapabayaan.
Lee Hae-chan

Si **Lee Hae-chan** (10 Hulyo 1952 – ) an ika-36ng Prime minister kan Sur na Korea poon 2004 sagkod 2006, Education Minister kan Sur na Korea poon 1998 sagkod 1999.

## Panluwas na takod
* Lee Hae-chan:Profile
* Lee Hae-chan 
* i love Lee Hae-chan 
* 이해찬의 대왕부엉이(Korea)
* 아이러브 이해찬 카페(Korea)
Kim Seong-Soo

Si **Kim Seong-Soo** (11 Oktobre 1891 – 18 Pebrero 1955) an ikaduwang Bise Presidente kan Sur na Korea poon 1951 sagkod 1952. 

## Panluwas na takod
* Incheon memorial
Kapangan

An **Kapangan** sarong ikaapat na klaseng banwaan  kan probinsya nin Benguet,  Filipinas. An designadong zip code kaini iyo  . 
Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. 

Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado.
 
## Mga barangay
An Kabayan nababanga sa 15 barangay.

* Balakbak
* Beleng-Belis
* Boklaoan
* Cayapes
* Cuba
* Datakan
* Gadang
* Gaswiling
* Labueg
* Paykek
* Poblacion Central
* Pudong
* Pongayan
* Sagubo
* Taba-ao

## Demograpiko

## Toltolan

## Mga panluwas na takod
* PhilAtlas.com
* Philippine Standard Geographic Code
* Local Governance Performance Management System
Elizabeth Taylor

Si **Elizabeth Rosemond Taylor** (Pebrero 27, 1932-Marso 23,  2011) sarong Briton-Amerikanong aktres. Nagpoon siya bilang aking aktres sa MGM hasta nagin siyang bantogan  na artista sa pelikula asin sa telebisyon. Si Taylor, saro nanggad sa pinakapamosong artista kan kinaban, binibisto na mahusay na aktres, may glamorosong buhaybuhay asin natatandaan na maray huli sa saiyang nakakabihag asin lilang mata.

Enot niyang tapsok iyo sa pelikulang *National Velvet* (1944), sumunod sa *Father of the Bride* (1950), *A Place in the Sun* (1951), *Giant* (1956), *Cat on a Hot Tin Roof* (1958), asin sa *Suddenly, Last Summer* (1958). Ginana niya an Academy Award para sa Pinakamahusay na Aktress sa *Butterfield* (1960), nagkawat sa mayor na papel sa *Cleopatra* (1963), asin inagom an saiyang kapwa-aktor si Richard Burton. Sindang duwa nagpapel sa onseng pelikula, kabali na diyan an *Who's Afraid of Virginia Woolf?* (1966) kun saen si Taylor guminana naman nin Academy Award. Kan mga 1970, talagsad na sana an pagluwas niya sa pelikula. Kun minsan nagtagaluwas siya totoo sa telebisyon asin sa teatro.

Sa bilog niyang pagkabuhay dai siya  binutsan kan kun ano-ano helang. Nagadan siya sa  Cedars-Sinai Medical Center sa Los Angeles huli sa kahelangan sa puso sa edad na 79, naaragitongan kan apat niyang aki.

## Mga panluwas na takod

* Elizabeth Taylor AIDS Foundation (ETAF)
*"60 Minutes" interview (1970) video, 10 minuto
*"Carroll Baker on Elizabeth Taylor", video, 2 minuto
* Elizabeth Taylor: Unpublished Pics  – slideshow by *[[Life magazine]]*
* Elizabeth Taylor Resource Mahiwas na biograpiya, suwaysuway na entri lambang pelikula, TV, entablado, archive sa bareta, mga retrato.
* mga retrato sa Flickr, sarong pag'omaw ki Elizabeth Taylor
* Saray na impormasyon kan FBI ki Elizabeth Taylor
* American Foundation for AIDS Research (amfAR)
* Kennedy Center bio. for Elizabeth Taylor 

## Toltolan
Bengasi

An **Benghazi** (Arabe: بنغازي‎ [1] Binġāzī, Libyanong Arabe: [bənˈʁɑːzi]) iyo an ikaduwang pinakadakulang siyudad sa Libya, asin iyo an mayor na siyudad kan ronang Cyrenaica. Ini ngonyan an kinukutaan kan probisyonal asin interim na gobyerno kan mga rebeldeng naglalaban ki Muammar Gaddafi, asin an namamayo kani iyo si Mustafa Abdul Jalil. An siyudad na ini may dakulang pwerto,nag'aatubang sa Dagat Mediterraneo. 

## Toltolan
Merceditas Gutierrez

Si **Ma. Merceditas Navarro Gutierrez** sarong Filipinang opisyal sa gobyerno asin Ombudsman kan Republika nin Filipinas. Siya an namamayo sa mapangyareng opisyo nin Ombudsman na kun saen pigiinbestigar an mga opisyales sa gobyerno na may mga gibong sala. Siya duwang beses nagin Sekretaryo kan Hustisya (2002 asin 2004). Siya an pinakaenot na babae na nagtukaw sa pwesto kan Ombudsman kan Desyembre 1, 2005. An Kamara Baha kaining Marso 22, 2011 nagboto na siya ipairarom sa proseso nin *impeachment* huli sa pagtubod na pabaya' siya sa saiyang katongdan asin sa lakdang na ini, an kaso dagos-dagos masakat sa Senado sa pagdangog. Alagad, kan Abril 29, 2011 nag'anunsyo siya kan saiyang pagdemitir sa pwesto asin ini napa'otob kan Mayo 6, 2011. Sa siring na pangyari, dai na naghiro asin dai na pinadagos kan Senado an pagdangog kan kaso nin  impedachment laban saiya.

## Mga panluwas na takod

* http://news.abs-cbn.com/nation/03/21/11/house-impeaches-ombudsman-gutierrezHouse impeaches Ombudsman Gutierrez. Kinua 5-5-16.
* http://pcij.org/tag/merceditas-gutierrez/ Philippine Center for Investigative Journalism. Kinua 5-5-16.
* https://1rgcruz.wordpress.com/2011/03/13/the-impeachment-of-ombudsman-merceditas-gutierrez/THE IMPEACHMENT OF OMBUDSMAN MERCEDITAS GUTIERREZ. Kinua 5-5-16.
Dolnop

An **dolnop** o **dumaratong** (o tsunami) serie nin mga tubig alon na resulta nin pag'ulà kan kanigoan na tubig, parati kan dagat, o siring man sa mga mahiwas na danaw. Huli sa kanigoan na na'ulà na tubig asin huli sa sobrang kusog kan pagrasay kaini, an dolnop naratak nin makuri sa mga lugar na harani sa mga kusa. 

Mga linog, pagtuga nin bulkan, asin mga pagbuag sa irarom nin tubig (kaiba na diyan an pagpaputok nin nuklear na bomba), mga pagtupas kan mga bukid, pagtampawak kan mga meteorite haleng langit asin iba pang mga pagdisturbo sa ibabaw asin irarom kan tubig natao nin posibilidad na magmukna nin dolnop.

## Linog asin dolnop kan 2004 sa Dagat Indyano

Idtong nangyaring linog asin dolnop kan taon 2004, Desyembre 26 iyo na daa an pinakamakusog asin pinakamangirhat na ratak dinara sa bilog na historya kan kinaban. An episentro kan linog na ini yaon sa kusang bandang solnopan kan Sumatra, Indonesya. An binunga kaining dolnop inapod na Indian Ocean tsunami, South Asian tsunami, Indonesian tsunami, an Paskong tsunami asin Boxing Day tsunami. An linog nagresulta sa mga dolnop sa mga kusa kan mga pampang-dagat na nasyon naghahanggilid sa Dagat Indyano, nagkawsa nin pagkagadan kan mga 230,000 katawo sa 14 estado, binagonas an mga komunidad sa gilid dagat nin mga alon nag'abot 30 metro (100) pye an langkaw. Ini na an pinakagrabeng hugmak nin katalaghan. An Indonesya an pinaka nagrabe, nasundan kan Sri Lanka, Indya, asin Tailandya.

## Nangyaring mga dolnop sa Filipinas

Sa panahon nin Filipinas kan ini kolonya pa kan Espanyol, sinasabing 21 nang dolnop an naglamasa poon kan taon 1749. An pinakamangirhat nangyari kan Agosto 16, 1976 kun saen an makusog na linog sa Golpong Moro na may magnitud na 8 nagbungkaras. Igdi, 4,381 katawo an nagkagaradan kan magrasay an dolnop na may 9 metro an taas.

## Mga toltolan

## Mga panluwas na takod

* Animació generada per ordinador d'un ''tsunami''  
* International Tsunami Information Centre
* Tsunami Laboratoy of Novosibirsk
* Catàstrofes naturals: Tsunami
* ITIC Centre Internacional d'Informació de ''Tsunamis'' de la UNESCO  
* Centre d'alerta de ''tsunamis'' d'Alaska i la Costa Oest dels EUA  
* Centre d'alerta de ''tsunamis'' del Pacífic (Hawaii) 
* Centre d'alerta de ''tsunamis'' del Japó
Rodolfo Dato

Si **Rodolfo Guevarra Dato** sarong Bikolanong edukador asin poeta. Nagsurat siya nin mga rawitdawit orog na sa Ingles. Tugang siyang matua ni Luis Dato asin nagin siyang Dekano sa Unibersidad kan Nueva Caceres. Siya nagsurat man nin mga artikulo dapit sa kulturang bikolnon. Saro sa pinakaenot na antolohiya nin mga Ingles na rawitdawit tinipon asin pinag'edit niya, tituladong *Filipino Poetry* kan taon 1924.

## Mga panluwas na takod

1. Filipino poetry 1924
Mustafa Abdul Jalil

Si **Mustafa Abdul Jalil** o Abdul-Jalil (Arabiko: مصطفى عبد الجليل‎, o ginuguhit man na Abdul-Jelil, Abd-al-Jalil, Abdel-Jalil, Abdeljalil o Abud Al Jeleil) (namundag, 1952) sarong LIbyanong pulitiko. Nagin siyang Ministro nin Hustisya (o, Sekretaryo kan General People's Committee) sa irarom kan administrasyon ni Koronel Muammar Gaddafi. Siya sinasabing lataw na gayo sa mga bareta na nagkokontra sa mga paglalapas sa mga deretsong pangtao nangyayari sa kun saen-saen sa banwang Libya. Kan 2011-ng Libyanong pag'aalsa, si Abdul Jalil nabisto komo iyo an Pamayo kan National Transitional Council na an kwartel yaon sa Benghazi asin ini nagkokontrol kan oposisyon asin kan mga lugar tumang sa rehimen ni Gaddafi. Sinasabi totoo na an saiyang pwesto kinukwestyon huli sa mga koneksyon niyang dati sa rehimen ni Gaddafi.

## Karera

Kan makagraduar na siya sa departamento nin Shari'a asin Ley sa lenggwaheng Arabe asin mga Adal Islamiko sa Unibersidad kan Libya kan 1975, si Jalil nagin katuwang kan "Secretary of the Public Prosecutor" sa Al Bayda, bago siya nanombrahan na hokom kan 1976.

Si Jalil nabistong hokom na an mga desisyon haros kontra sa rehimen, bago siya nagin Ministro nin Hustisya kan 2007. Kan Enero 2010 nagngata' siyang magdemitir asin binoses niya ini sa telebisyon nasyonal huli sa kapabayaan kan gobyerno na paluwason na sa kulongan an mga presong pulitikal. An saiyang pagdemitir dai inako. Alagad, kan siya ipadara sa Benghazi kan Pebrero 21, 2011 ngane makinegosyar sa mga rebelde na butsan an mga hostage kan rebelde siya logod an nagbaliktad asin nagkampi sa mga rebelde asin nag'anunsyo na nagbubutas na siya sa kargo bilang ministro. Siya an kenot'enoteng halangkaw na opisyal sa gobyerno ni Gaddafi an naggibo nin siring.

Nasasabi sa mga sekreto asin kasipikadong mga mensaheng diplomatiko kan E.U. na pinagwa'wa' kan websayt na Wikileaks, si Jalil bukas asin malomoy na makooperar sa pakitrato diplomatiko. An gobyerno ni Gaddafi nagsapaw sa payo niya nin papremyong kabangang milyon na dinar, mga 400,000 dolyar ini, matoklo' sana siya.

## Toltolan
Fukushima, Fukushima

An **Fukushima** (福島市, Fukushima-shi?, [ɸu͍̥ku͍ꜜɕima) iyo an kabeserang siyudad kan Fukushima Prefecture na yaon sa rona kan Tōhoku nin Hapon. Ini mga 250 km an rayo sa amnayan kan Tokyo asin 80 km sa habagatan kan Sendai. Igwa man ini nin magkapirang puerto sa bandang Pasipiko arog kan Onahama asin Sōma. An aeropuertong Fukushima namumugtak sa may bandang Sukagawa. Kan taon 2003, igwa ining populasyon na tinataya sa 290,866 asin an saiyang densidad 389.68 na persona per km². An total na hiwas niya nag'abot sa 746.43 km².

Huli kan linog na nagtala nin magnitud na 9 sa eskala nin Richter asin dolnop (tsunami) na nagresulta huli kaini, nagdara nin grabeng ratak sa anom (6) na reaktor nuklear na itinogdok sa Fukushima; apat kan reaktor naraot an cooling system asin igdi nagsarangaw an radiation nuklear na nagtamboak sa ayre asin nagsaromsom sa mga tubig gulayon asta nakaabot na ngani sa Tokyo.

## Mga panluwas na takod

* Fukushima official website