Mga tataramon kan Filipinas

Sarô an **[[Filipinas]]** sa mga nacion na igwang may pinakadakol na **[[tataramon]]** sa bilog na kinàban. Afuera sa nacional na tataramon na Filipino, na kaiba sa labing sangribong katutubong mga tataramon. An nacion na Filipinas, pigtataram man an tataramon na dayuhan arog kan mga tataramon na Ingles, Mandarin, Fookien, Kantones, Koreano, Kastila o Español, asin an tataramon na Arabe.

Igwang lampas 170 na mga tataramon sa Filipinas. Haros gabos kaini kabali sa familia nin tataramon na Austronesyo. An mga ini, grupo nin mga tataramon na piggagamit kan mga tawo hale sa Rawis kan Malay sangkod sa mga warak-warak na isla kan teritoriongPolinesya sa Kadagatang Pacifico. Pigtatatyang ini an igwang pinakadakulang familia nin tataramon sa buong kinában. Alagad mas dakol na tataramon kan familiang ini an kabalí, diit lang an bilang kan panggabusan nin mga tawong naggagamit kaini.

## Nacional na tataramon kan Filipinas

Segun sa Constitucion kan nacion na Filipinas:

* An nacional na tataramon kan Filipinas iyo an Filipino. Samantalang piglilinang, kaipuhan ining parambungon asin pagyamanon pa salig sa nag'iiral na tataramon sa Filipinas asin sa iba pang mga tataramon.

* Alinsabay sa tadhana kan ley asin sang-ayon sa nararapat na puedeng ipasya kan Congreso, kaipuhan magsagibó nin mga hiró an Pamahalaan tanganing ibusol asin dali'dalion na itaguyod an paggamit kan Filipino bilan medium kan oficial na comunicacion asin bilan tataramon sa pagtukdó sa sistemang pan-educacion.

* Ukol sa objetivo kan comunicacion asin pagtukdó, an mga ofiicial na tataramon kan Filipinas, iyo an Filipino asin, hangga't mayó pang ibang pigtatadhana an ley, Ingles.

* Pantabang na mga opisyal na tataramon sa mga region an panregion na tataramon asin maservi ining pantabang na mga pantukdong tataramon dumán.

* Kaipuhan kusa asin optional na ibusol an Espanyol asin Arabe.

* An Constituciong ini, kaipuhan ipahayag sa Filipino asin Ingles, asin kaipuhan ining idakitaramon sa mga pangenot na panregion na tataramon, Arabe, asin Espanyol.

* Kaipuhan magtugdas nin Congreso nin saróng comision kan Pambansang tataramon na pigbubuo nin mga representante sa manlaen-laen na mga region asin mga disciplina na magsasagibó, magcoconecta asin magbubusol kan mga pananaliksik sa Filipino asin iba pang mga tataramon para sa saindang pagpapaunlad, pagpapalawig, asin pagpapanatili.

## Mga Katutubong mga Tataramon

Segun sa Ethnologue, igwang total na
182 na mga nativong tataramon an pigtataram sa nacion asin apát sa mga ini, pigclasificar na bilan puho' na tataramon:
* Dicamay Agta,
* Katabaga,
* Tayabas Ayta asin; 
* Villaviciosa Agta. 

Afuera sa mga tataramon na Ingles, Espanyol, Chavacano asin Mga variedad kan Intsik (Hokkien, Kantones asin Mandarin), gabos na mga tataramon kaibá sa sangâ nin Malayo-Polinesyo kan familia nin tataramon na Austronesyo.

Igwang 12 na mga katutubong tataramon na dae mababá sa saróng milyon nin nativong mga parataram:

* Tagalog
* Cebuano
* Iluko
* Hiligaynon
* Waray-Waray
* Bikol
* Kapampangan
* Pangasinan
* Maranao
* Tausug
* Maguindanao
* Kinaray-a

Saró o dakol kan mga ini pigtataram nin nativo kan dakol sa 90% kan populacion.

Pig-identipikar ni Robert Blust an sub-familia nin tataramon na Filipino kabalé an mga tataramon kan norteng Sulawesi asin an tataramon na Yami kan nacion na Taiwan, alagad dae pig'bale an mga tataramon na Sama–Bajaw kan kaiislahan nin Tawi-Tawi, iyo man an mag-agom na mga tataramon na Norteng Borneano na pigtataram sa sur kan Palawan.

An Eskayano saró sa mga *artificial auxiliary language* na piggibó bilan pagkakaugwá nin kabihasnán an nacion na Bohol sa pagkatapos kan Gerang Filipino–Amerikano. Piggagamit ini kan mga 500 na katawo.

### Kaliwanagan kan sarô sa sarô

An pagkakaiba sa pagitan kan mga tataramon, kayang mailing sa mga minasunod na mga dakitaramon kan Nacional na mga :

#### Kaibhan nin mga dialectos
An numero kan kaibhan nin mga dialectos nag-iiba hale sa tataramon paduman sa tataramon. An mga tataramon arog kan Tagalog, Kapampangan asin Pangasinan visto sa saindang napakamoderatong kaibhan nin mga dialectos.

An mga tataramon kan Region Bikol, mantang, igwang pinakakaibhan nin mga dialectos. May mga ciudad asin mga banwaan kun saen igwang sadiri mga dialectos asin kaibhan. Sa ibabâ an pangungulay na  "Haloy ka duman sa saod?" Pigsalin sa iba-ibang mga variedad kan Bikol. An dakitaramon sinundan kan dialectos asin katumbas na tataramon, asin mga ciudad/banwaan kan Bikol kun saen ini pigtataram. An pampurit na dakitaramon iyo an Tagalog.

* Haloy ka duman sa saod? (Estandarteng Gilid-baybayon na Bikol, saróng diyalektos kan Bikol Sentral; Canaman, Camarines Sur)
* Aloy ka duman sa saod? (Magarao, saróng barayti kan Gilid-baybayon na Bikol; Magarao, Camarines Sur)
* Huray ka dininyon sa sahod? (Bikol Northern Catanduanes o ''Pandan Bikol''; Pandan, Catanduanes)
* Awat ka duman sa saod? (Sur na Catanduanes Bikol o *Virac Bikol*, saróng diyalektos kan Gilid-baybayon na Bikol; Virac, Catanduanes)
* Naəban ikā sadtō sāran? (Rinconada Bikol; Syudad nin Iriga)
* Nauban ikā sadtō sāran? (Rinconada Bikol; Nabua, Camarines Sur)
* Uban ika adto sa saod? (Libon, Albay Bikol; Libon, Albay)
* Naəǧəy ika adto sa saran? (Buhinon, Albay Bikol; Buhi, Camarines Sur)
* Eley ka idto sa sed? (Sulnupang Miraya Bikol, Albay Bikol; Oas, Albay)
* Na-alõy ika idto sa sâran/merkado?(West Miraya Bikol, Albay Bikol; Polangui, Albay)
* Naulay ka didto sa saran? (Subangang Miraya Bikol, Albay Bikol; Daraga, Albay)
* Dugay ka didto sa merkado? (Ticao, Masbateño; Monreal, Masbate)
* Awat ka didto sa plasa? (Gubat, Habagatang Sorsoganon; Gubat, Sorsogon)
* Awát ka didto sa rilansi? (Bulan, Habagatang Sorsoganon; Bulan, Sorsogon)
* Matagal ka ba roon sa pamilihan? (Tagalog)

## Kakusúgan kan tataramon
### An 2010 na Pagmamarca kan UNESCO
An *Endangered* o namemeligro asin puho'ng mga tataramon sa Filipinas, pigbased sa pigluwas na 3rd world volume kan UNESCO kan taon na 2010.

*Degree of endangerment* (Estandarteng UNESCO)
* *Ligtas*: pigtataram an tataramon kan gabos na generacion; dae napupundo an intergeneracional na transmisyon
* *Makukulugan*: kadaklan sa mga kaakian pigtataram an tataramon, alagad puede ining ipagbawal sa mga siguradong dominio (e.g., estaran)
* *Segurado na papawará*: dae na nanunúdan kan mga kaakian an tataramon bilan saindang Inang-dilá o mother tongue sa haróng
* *Malalá na papawará*: pigtataram an tataramon kan mga lolo asin lola dangan mga gurang na mga generacion; samantala an mga generacion kan mga magurang, puedeng naiintindihan ninda ini, dae ninda ini tinataram sa ng kaakian o mismong sa saindang mga sadiri.
* *Napipeligrong papawará*: an mga joven na mga parataram iyo an mga gurang, asin pigtataram ninda an tataramon paminsan-minsan asin bihirá
* *Puho*': mayo na nin mga parataram an natatadà >> kaiba an nasa Atlas kun ini segurado na puho' poon pa kan 1950s

;Mga tataramon na Makukulugan

;Tiyak na Papawará

;Malalá na Papawará

;Napipeligrong Papawará

;Puho'

## Mga Toltolan

## Mga panluwas na takod
*Filipino Translator

* Linguistic map of the Philippines at Muturzikin.com
* Ricardo Maria Nolasco on the diversity of languages in the Philippines
* Lawrence R. Reid webpage of Dr. Lawrence A. Reid. Researcher Emeritus of linguistics at the University of Hawai'i at Manoa. Has researched Philippine languages for decades.
* The Metamorphosis of Filipino as a National Language 
* Carl Rubino webpage of Dr. Carl Rubino. A Filipino linguist who has studied Philippine languages.
* Literatura hispanofilipina: siglos XVII al XX by Edmundo Farolan Romero, with a brief Philippine poetry anthology in Spanish.
* Salita Blog by Christopher Sundita. A blog about a variety of issues concerning the languages of the Philippines.
* Espaniero  An Online Spanish conversation group for Pinoys
* Philippine Language Tree
* The Language Planning Situation in the Philippines, by Andrew González, FSC
* kaibigankastila webpage of the Spanish culture in the Philippines.
* On linguistic mutual intolerance in the Philippines 
* Filipino Translator
* Tagalog Translator Online Online dictionary for translating Tagalog from/to English, including expressions and latest headlines regarding the Philippines.
* Linguistic map of the Philippines