Alaíde Foppa

Si **María Alaíde Foppa Falla** (3 Disyembre 1914 &#x2013; *mga* 1980?) sarong Guatemala na pararawitdawit, parasurat, peminista, kritiko nin arte, paratukdo asin paratradusir. Namundag sa Barcelona, Espanya, igwa siyang pagkasiudadano nin Guatemala asin nag-erok sa pagkadistiyero sa Mehiko. Nagtrabaho siya bilang sarong propesor sa Guatemala asin Mehiko. Kadaklan kan saiyang mga rawitdawit ipinublikar sa Mehiko asin siya an nagmukna kan saro sa mga enot na publikasyon na peministang, , sa nasyon. Pagkagadan kan saiyang agom, nagbiyahe siya pasiring sa Guatemala tanganing mahiling an saiyang ina asin i-renew an saiyang pasaporte. Siya pigdetenir asin nawara sa Siyudad nin Guatemala kan 19 Disyembre 1980, na pigtutubodan na ginadan. May mga pinagkukuanan na nagsasabi na an petsa kan saiyang pagkawara iyo an 9 Disyembre 1980. 

## Biograpiya
Si Foppa namundag kan 3 Disyembre 1914 sa Barcelona, Espanya ki Tito Livio Foppa asin Julia Falla. An saiyang ina sarong pianista  na may ginikanan na Guatemala asin an saiyang ama sarong Argentina- Italyano  na diplomatiko. Nagdakula siya na nagbibiyahe, nag-eerok sa Belhika, Pransya asin Italya.  Nag-adal siya sa Italya, na nag-aadal kan kasaysayan kan arte asin literatura. Sia matibay magtaram nin Italiano asin nagtrabaho nin nagkapirang taon bilang paratradusir. 

Kan mga taon 1940, si Foppa nakamit an pagkasiudadano kan Guatemala,  asin naagom an sarong Guatemala na wala, si Alfonso Solórzano.  Sarong miyembro kan FDN, siya sarong "intelektwal na komunista", na iyo an namahala kan Guatemala Institute of Social Security. Si Solórzano sa kahurihurihi nagserbi man bilang sarong parahatol sa gabinete kan presidente kan Guatemala na si Jacobo Árbenz  Kaiba si Solórzano, nagkaigwa siya nin apat na aki, na namundag sa Mehiko: Mario, Juan Pablo, Silvia  asin Laura.  An pinakamatuang aking lalaki ni Foppa na si Julio iyo an aki ni Juan José Arévalo, an naenot ni Árbenz bilang presidente kan Guatemala.

Si Foppa nagserbi sa faculty kan departamento nin humanities sa Universidad de San Carlos de Guatemala (Unibersidad kan San Carlos kan Guatemala) asin sarong kagmukna kan Italian Institute of Culture sa nasyon kan Sentral Amerika. &#x5B; ** &#x5D; Siya asin an saiyang agom napiritan na magdulag sa nasyon kan 1954 kan an pagkapresidente ni Jacobo Árbenz  pinabagsak kan sarong kudeta militar na suportado kan CIA .

Si Foppa nag-istar sa pagkadistiero sa Mehiko, na nagtatrabaho bilang sarong propesor sa National Autonomous University of Mexico (UNAM), kun saen siya nagtukdo nin Italyano sa School of Philosophy and Letters asin nag-alok kan pinakaenot na kurso sa sarong unibersidad sa Latin Amerika sa sosyolohiya kan mga babae.  Naglektura siya sa ibang institusyon, nagpublikar nin mga kolum asin nagserbing kritiko sa arte sa mga lokal na peryodiko,  asin nagsurat siya nin kadaklan kan saiyang mga rawitdawit sa Siyudad nin Mehiko . Pigtutubodan na apwera sa sarong tomo na inaapod *Poesías* na inimprenta sa Madrid asin *La Sin Ventura* na ipinublikar sa Guatemala, an gabos niyang iba pang mga obrang poetiko ipinublikar sa Mehiko, dawa ngani siya nagsurat asin nag-edit nin nagkapira kaini sa oma kan saiyang pamilya sa Sacatepéquez Department, mantang nagbibisita sa saiyang ina. 
 
Kan 1972, nagmukna siya kan programa sa radyo *na "Foro de la Mujer"* (Women's Forum) na pigbrodkast sa *Radio Universidad*, tanganing pag-olayan an mga pagkakaiba sa laog kan sosyedad Mehikano, kadahasan asin kun pano dapat trataron an kadahasan bilang sarong pampublikong kahaditan imbes na sarong pribadong kahaditan, asin tanganing mag-eksplorar kan buhay kan mga kababaihan. Kan 1975, siya an nagmukna kaiba si Margarita García Flores kan publikasyon na *Fem*, sarong magasin para sa iskolar na pag-analisar kan mga isyu gikan sa sarong peministang pananaw.  Pinansiyahan ni Foppa an publikasyon gikan sa saiyang sadiring mga pondo.  An mga importanteng peryodista asin intelektuwal na Mehikano nagtabang sa pagmukna kan magasin.  Dakul na mga prominenteng Latin Amerikano kan amay na mga taon nin 1980 an dai nagmidbid sa "Feminismo" kundi sa "Humanismo", arog kan kaso ni Griselda Alvarez kan hinapot ni *Fem* . 

Si Foppa sarong regular man na partisipante sa mga pangyayari sa Amnesty International asin sa International Association of Women Against Repression (AIMUR).  Kaiba an iba pang intelektuwal na komunidad kan Guatemala, pigdenunsiar ni Foppa an gobyerno huli sa mga pagbalga sa mga deretso pantawo asin an saiyang pangaran nagpoon na maglataw sa mga ipinublikar na lista nin mga "subersibo". 

## Pagkawara
Kan an saiyang agom na si Solórzano nabunggo asin nagadan nin sarong kotse, si Foppa nagduman sa Guatemala,  na garo baga tanganing bisitahon an saiyang ina  asin i-renew an saiyang pasaporte,  alagad pigtutubodan na nagdesisyon siyang magtrabaho para sa mga gerilya. Sa sarong pagkasaysay, siya nag-ayon sa sarong misyon nin gerilya sa Siyudad nin Guatemala, kun saen siya tulos na nadakop kan mga pwersa nin seguridad kan gobyerno.  An saiyang mga aking lalaki na si Mario asin Juan Pablo, dawa ngani namundag sa Mehiko, nagbalik tanganing makipaglaban sa mga pwersa gerilya sa Guatemala asin nagadan. An saiyang aking babae, si Silvia, na nagsuporta man sa mga rebelde, nagtatago sa Cuba sa laog nin pirang panahon  asin kan panahon kan pagkawara ni Foppa yaon na sa Guatemala. 

An aking babae ni Foppa na si Laura sarong parabayle asin nagtutugtog sa sarong produksyon sa Covarrubias Theatre na mabukas kan 21 Disyembre 1980. Kan mag-apod siya tanganing beripikaron na mabalik an saiyang ina para sa pasundayag, naaraman niya sa saiyang lola an pagkawara kan saiyang ina kaiba an drayber na si Leocadio Axtún Chiroy. An matuang aking lalaki, si Julio Solórzano Foppa, nakaresibe nin apod sa telepono hale ki Laura na nagtao kan bareta saiya asin sa matuang aking babae, si Silvia, naaraman an pagkawara kan saiyang ina sa radyo sa sarong kampo gerilya sa kabukidan kan El Quiché . 

Si Foppa garo baga nagduman tanganing magbakal nin mga burak asin magkua kan saiyang pasaporte  sa Siyudad nin Guatemala kan 19 Disyembre 1980. Kaiba niya an drayber kan saiyang ina, si Leocadio Axtún, na iyo an nagdara saiya sa Plaza El Amate, kun saen sinda na-intercept, asin dai na nanggad nadangog.  An mga osipon iyo na siya pinasakitan kan sarong death squad nin sarong halangkaw an ranggong ministro asin ginadan kan parehong aldaw na siya nadakop.  Sa primero an mga peryodiko nagdara nin bareta na siya dinukot kan mga miyembro kan G-2 intelligence unit, binugbog, asin pinirit na maglunad sa sarong kotse, na nagdalagan nin marikas, alagad huli sa takot sa pagbalos an mga testigo dai nag-atubang. 

Kan an bareta kan pagkawara nakaabot sa mga katood asin kapamilya, sinda naghiro. An aking babae na si Laura, na nanggana nin grant tanganing mag-adal nin bayle sa New York, ginamit an pagbiyahe tanganing magbisita sa Naciones Unidas asin sa opisina kan mga deretso pantawo kan Organisasyon kan mga Estado Amerikano . Si Julio, naglupad pasiring sa Paris asin sa tabang kan mga amigo nakakua nin audience sa Legislative Assembly sa pagprobar na magbugtak nin internasyonal na pangigipit sa gobyerno kan Guatemala.  An mga katood nagsurat nin mga surat asin nagbilog nin mga komite tanganing hagadon an aksion sa mga autoridad kan Guatemala.  

Nagbalik si Julio sa Mehiko asin nakipag-olay ki Jorge Castañeda y Álvarez de la Rosa, Sekretaryo kan Panluwas na mga Gibo sa Mehiko. An presidente kan Mehiko na si Jose Lopez Portillo nag-awtorisar nin sarong komisyon nin mga iskolar sa ley, mga peryodista asin mga aki ni Foppa na magduman tanganing mag-imbestigar kan pagkawara; alagad, bago pa man maghale an grupo, sarong natatahoban na pananakot an naresibe na nagsasabi sainda na sinda maogmang mag-abot alagad na an "internasyonal na komunismo, sa mga paghihingoa kaini na gibohon na maraot an itsura kan gobyerno kan Guatemala, pwedeng magcausa nin danyos... na mag-abot sa sainda." An grupo nagdesisyon na an peligro sobrang dakula, nin huli ta si Foppa posibleng bako pang buhay. 

Kan 2 Disyembre 1999, an mga aki ni Foppa naghagad na an Audiencia Nacional de España magbukas nin sarong imbestigasyon. Dawa ngani sarong kaso an binuksan, an mga awtoridad kan Guatemala dai nagsimbag.  Kan 2005, sarong pagsabog sa sarong dai aram na istasyon nin pulis sa luwas kan Siyudad nin Guatemala an nagbuyagyag nin sarong arkibo nin mga rekord na minabalik sa pagmukna kan 1880 kan National Police. An mga grupo nin forensic nagpoon na magsiyasat kan mga dokumento sa Guatemala National Police Archives, asin gusto ni Julio Solórzano na seguradohon na an mga dokumento magdanay na makukua. Nakipag-olay siya ki Karen Engle sa Rapoport Center for Human Rights kan Unibersidad kan Texas asin nakumbinsir sinda na i-digitize an mga rekord. Naglalaom siya na yaon sa laog kan archive an impormasyon manungod sa kaso kan saiyang ina. 

Kan 2010, an pamilya ni Foppa, *an Grupo de Apoyo Mutuo* (GAM) (Mutual Support Group) asin an *Centro de Reportes Informativos sobre Guatemala* (CERIGUA) (Center of Informative Reports on Guatemala) asin iba pang mga organisasyon naghagad na an sarong imbestigasyon sa pagkawara ni Foppa ilunsar kan mga awtoridad kan Guatemala.  Kan 2012, an Inter-American Commission on Human Rights (IACHR) nagsangat nin reklamo tumang sa dai paghiro kan Guatemala sa kaso.  Kan 2014, an aking babae ni Foppa na si Silvia uminoyon na mayo nin resolusyon gikan sa arin man sa mga aksyon kan korte—sa Espanya, sa atubangan kan Korte Suprema kan Guatemala, o gikan sa kaso kan IACHR. An kinamumugtakan ni Foppa asin kun ano an nangyari saiya dai pa nasisimbag. Kan 2014, sarong dokumentaryo ni Maricarmen de Lara na may titulong *¡Alaíde Foppa, la sin ventura!* (Alaide Foppa, an daing swerte) pinaluwas. 

## Mga piniling obra

* *Poesías* (Madrid) (1945)
* *La Sin Ventura* (Guatemala) (1955)
* *Los dedos de mi mano* (Mexico) (1958)
* *Aunque es de noche* (Mexico) (1962)
* *Guirnalda de primavera* (Mehiko) (1965)
* *Elogio de mi cuerpo* (Mexico) (1970)
* *Mga tataramon asin panahon* (Mehiko) (1979)

## Hilingon man

* Listahan kan mga tawong nawara

## Mga Toltolan


## Bibliograpiya

* 
* 
* 
*