Aguingay

Si **Aguingay** o Agingay sarong maalamat na babayeng agom kan parapakilaban kan Bulusan sa pinakapopular na osipon kan banwaan. Siya an panginot na karakter kan epiko: *Si Bulusan nan Si Aguingay* na pigtutubodan na nag-eksister ginatos na taon bago an mga Kastila naglakaw sa mga isla kan Filipinas.

## Mga enot na taon

Si **Aguingay** pigtutubodan na aking babaye kan kataid na pamayo kan tribu kan Bulusan na namundag na magayon na daraga na maputi an kutis. Kasal siya sa aki kan sarong dakulang parapakilaban asin nginaranan na *Bulusan* na kan huri nagin pangaran kan banwaan.

## Gamgam na Mampak

Nagtutubod an mga taga-Bulusan na sinalakay an banwaan kan sarong higanteng gamgam na inaapod *Mampak* na iyo an nakagadan nin ginatos na katribo kan panahon ni Aguingay. Bago pa sana pormal na magpakasal si Bulusan asin si Aguingay inatake kan gamgam an mga tribu sa amihanan kan banwaan. Kan harani na an gamgam an tribu hale sa sulnopan kan banwaan na pinanginotan ni *Casiguran* na nagtabang sa paggadan kaini. Sinda nag-iriwal asin ginadan an gamgam asin itinapok ini sa dagat. 

Lakop man an pagtubod kan mga taga-Bulusan na an mga ngaran kan mga baryo naggikan sa pagduong kan gamgam na "Mampak" sagkod sa mga pakikipaglaban asin pagkagadan kaini. Notable an *Tagdon* sa Barcelona, Sorsogon nangangahulugan nin paglapag, dangan an *Layog* nangangahulugan nin paglayog o paglupad asin iba pa. May mga pagtubod na nagsabi na an Danaw kan Bulusan iyo an dugo kaini kan ini sa katapustapusi nalugadan nin magagadan asin nagduong sa pamitisan kan bukid. An isla nin San Bernardino pigtutubodan man na sarong lugar kun saen ini ilinubong.

## Casiguran

Sinabi ni Casiguran na an saindang mga katribo an guminadan kan gamgam. Nagproponer siyang magpakasal ki Aguingay bilang premyo. Nagprotesta si Bulusan asin naghagad nin laban si Casiguran. An laban nagpoon kan udto sa Punta Tawog na binayaan si Casiguran asin an saiyang mga katribo na napierde sa laban asin nagsuko. Nag-uli sinda sa solnopan asin naghale sa Aguingay pasiring sa Bulusan. Si Bulusan pigdeklarar na bagonitan na parapakilaban na nakagadan kan higanteng gamgam.

## Trahedya

Sarong prinsesang baryo na si Dayang Buhang an namuot ki Bulusan asin muyahon kuta’nang kuanon si Bulusan ki Aguingay bago pa sana sinda magpakasal. Naalarma an mag-agom sa bareta asin nagdurulag sinda pasiring sa mga kagubatan tanganing makalikay sa kaanggotan kan prinsesa. Pigsugo kan prinsesa an mga kalalakihan na kuanon si Bulusan maski sa gastos kan paggadan ki Aguingay. Kan makua sinda kan mga botolan o soldados, nakipaglaban sinda asin nagadan. Namundo an prinsesa kan bareta asin pinagbotan niya an mga lalaki na tawan sinda nin magayon na lobong, na halangkaw na gayo tanganing mahiling kan mga tawo an mga lulubngan hali sa banwaan. Asin kaya nagpoon an alamat kan duwang bukid.

## Bersyon ni Reynaldo T. Jamoralin
### ''Si Bulusan nan Si Aguingay''

Dai pa sa nahaloy na nagkasararo sa kasal sinda maisog asin gwapong si Bulusan asin magayon na si Agingay mabuhay na maogma sa irarom kan lindong kan bulkan, alagad, dai aram kan maogmang mag-agom; an karatan nag-uurong-sulong sa anino, sa persona ni Casiguran, aki ni Apu Juban, an gurang, alagad iginagalang na hepe kan baryo. Si Casiguran, na padagos na nagkakalabaw sa anino, selos na nagmamasid ki Bulusan asin Agingay maski igwa na kan maimbod asin maintindihan na Irosin na saiyang agom.
 
Huli sa labi-labing pag-imon, nakua ni Casiguran an pagkakataon na mahale an pagkaongis asin kan si Apu Juban biglang nagadan sa natural na mga kawsa. An maraot na Casiguran putik na inakusaran si Bulusan na iyo an naggadan sa saiyang ama na hepe sa baryo. Ginibo niya ini sa paagi nin panakot asin pagkumbinsir ki Putiao, an parahula kan baryo, na magtindog nin falsong testigo laban ki Bulusan bilang soboot paragadan ki Apu Juban. Dinara si Bulusan sa atubangan kan mga kamagurangan kan baryo, si Gurang Donsol, si Gurang Matnog, asin si Gurang Bacon, pakatapos kan salang patotoo ni Putiao tanganing ipakaon sa makatatakot, parakakan nin tawo, higanteng gamgam na Mampak na regular na nagdadakop sa baryo.

Sa ibong kan mga pakimaherak ni Agingay si Casiguran nagdanay na daing hiro, asin an inosenteng Bulusan nagadan pagkatapos na an gamgam na Mampak magpiyesta sa saiyang bangkay sa ibabaw kan bulkan. Alagad, si Casiguran, may intensyon na pahalion an gabos na bakas ni Bulusan, dai nakontento sa pagkagadan ni Bulusan mantang pinagbotan niya an labi-labi nang kamunduan na si Agingay na iapon an saindang panganay na aking lalaki, sa oras na ini mamundag, sa nguso kan naglalaad na bulkan.

Huli sa takot ki Casiguran, na nag-asumir na sa pwesto nin baryo pagkagadan ni Apu Juban, nagsunod si Agingay mantang nagsasakat sa bulkan kaiba an omboy niyang aki ni Bulusan. Samantala, si Irosin na naagimadmadan an pagtraydor ni Casiguran, inatubang an saiyang agom na nagtutuya-tuya sana saiya. An konsensyadong si Putiao, sa ibong na lado, nagkukumpisal sa gurang kan baryo manungod sa ginibo ninda ni Casiguran. Nagdali-dali si Irosin tanganing sabihon sa mga gurang kan baryo, alagad nasabat niya sinda sa saindang dalan, naanggot, pagkatapos na maaraman an katotoohan ki Putiao.

Kaiba an ibang anggot na mga taga-baryo, sinda gabos nagdurulag pasiring sa bulkan tanganing iligtas si Agingay asin an saiyang bagong mamundag na aking lalaki. Sa dalan, nadayag ninda an bangkay ni Putiao, na pigtaga sagkod na magadan kan mga alipores ni Casiguran. Sa bunganga kan bulkan nanompongan ninda an mayo nang buhay na hawak ni Agingay, na ginadan kan saiyang sadiring kamot pakatapos na iapon an saiyang omboy na aking lalaki sa nguso kan naglalaad na bulkan. Nanompongan ninda si Casiguran na nag-uurong-sulong sa likod nin sarong gapo asin dinakop ninda siya, asin anggot na itinapok siya sa nagkakalayong banga kan bulkan. An mga taga-baryo gabos mamundo na naglalakaw pababa sa bulkan dara an daing buhay na hawak ni Agingay, asin an saindang mga luha naghahalo sa luha ni Agingay asin sa dugo ni Bulusan, na gikan sa duwang danaw sa ibabaw kan bakilid kan bulkan. 

An duwang danaw midbid na ngunyan bilang Danaw Bulusan asin Danaw Agingay, asin an bulkan na sa mga bakilid kaini an duwang magagayon na danaw matoninong na nakapahingalo, midbid na ngunyan bilang Mt. Bulusan.

## Kapistahan nin Si Bulusan nan Si Aguingay

Sarong taonan na kapyestahan sa Bulusan na inaapod na *Si Bulusan nan Si Aguingay* ginigibo taon-taon sarong aldaw bago an fiesta kan banwaan na iyo an Hulyo 25, kapistahan ni San Santiago na Dakula. An kapistahan sarong parada asin bayle sa tinampo na may kumpletong mga karakter asin mga kostyum. Sarong patiribayan an ginigibo tanganing isabuhay an epikong istorya sa paagi nin interpretatibong bayle.

## Mga toltolan

## Mga panluwas na takod
*Si Bulusan nan si Agingay Animated Folktale http://www.behance.net/gallery/Si-Bulusan-nan-si-Agingay-Animated-Folktale/2920469
*Other Version from Sorsogon Examiner http://www.sorgexaminer.com/index.php?option=com_content&view=article&id=78:si-bulusan-nan-si-agingaysi-bulusan-nan-si-agingay&catid=52:culture-and-arts
* Redefining Sorsogon History https://www.scribd.com/doc/87977511/REDEFINING-and-RETRACING-HISTORY-The-SORSOGON-MUSEUM-and-Its-Processing-of-MEMORY-through-its-Collections