Comandanta Ramona

Si **Comandanta Ramona** (1959–6 Enero 2006) sarong opisyal kan Zapatista Army of National Liberation (EZLN), sarong rebolusyonaryong katutubong organisasyon na nakabase sa sur na estado kan Mehiko nin Chiapas . Pinangenotan niya an Zapatista Army pasiring sa San Cristóbal de las Casas durante kan pag'alsa kan Zapatista kan 1994, asin siya an pinakaenot na Zapatista na nagluwas sa publiko sa Siyudad nin Mehiko .    Saro siya sa mga pinaka-importanteng pigura sa publiko kan mga enot na yugto kan Pag'alsa kan Zapatista asin iyo an sentro kan Hiron kan mga Katutubo. 

## Biograpiya
Si Ramona namundag kan 1959 sa komunidad nin Tzotzil kan San Andres Sacamch'en de los Pobres sa kabukidan kan Chiapas.   Si Ramona sarong paraborda, sarong komun na trabaho kan mga kababaihan sa komunidad, bago siya nag'ayon sa Mobimientong Zapatista.   Binayaan ni Ramona an saiyang baryo sa panahon nin pagluya kan ekonomiya, na dai nakahanap nin trabaho asin mayo nin paagi na mabuhay. An pakikipagsapalaran na ini sa luwas kan saiyang ginikanan na baryo an nagbukas kan saiyang mga mata sa dakulang pagkakaiba kan buhay kan mga babae sa laog asin luwas kan bukid. Sa katunayan, an parehong pagbaklay na ini an nagpabisto saiya sa EZLN asin sa pangangaipo nin pag-organisar kan mga kababaihan. 

Kan mga taon 1990, si Ramona nagtabang sa paggibo nin sarong "Rebolusyonaryong Ley sa mga Babae" sa paagi nin pakikipag-olay sa mga kababaihan sa mga komunidad nin mga katutubo. Ini nangangaipo nin access sa kapangyarihan sa paggibo nin desisyon, libreng kabotan sa pagpili nin agom, pagtapos kan pang-aabuso sa laog kan harong, asin access sa pag-ataman sa salud.  

Kinontrol ni Ramona an siyudad nin San Cristóbal de las Casas, an dating kabisera kan Chiapas, kan Enero 1, 1994 durante kan pag'alsa kan mga Zapatista. Saro siya sa pitong babaeng komandante kan mga Zapatista, asin mga un-tersio kan hukbo kan mga Zapatista mga babae.  Pagkatapos kan rebelyon, nagdanay siya sa Lacandon Jungle kaiba si Subcomandante Marcos tanganing mag-aplay nin politikal na pangigipit sa gobyerno kan Mehiko. 

Pagkatapos, si Ramona nagpartisipar sa mga orolay sa katoninongan sa gobyerno kan Mehiko sa Katedral kan San Cristobal kan Pebrero 1994 kun saen siya bantog na nagsabi sa atubangan ni Senador Manuel Camacho, "Kami mga Katutubo, asin Kami mga Mehikano". Ini sinabi bilang saiyang pakimaherak na baguhon an sitwasyon para sa parehong mga Katutubo, partikularmente an mga kababaihan na Katutubo na trataron nin makatanosan asin pantay-pantay.  

Kan 1996, nagbyahe siya pasiring sa Siyudad nin Mehiko tanganing magtabang sa pagmukna kan National Indigenous Congress, sa ibong kan pagbabawal kan gobyerno. Pinalibutan siya kan mga simpatisante kan Zapatista tanganing dai siya arestaron. Nakasulot nin itom na balaclava na may dakulang borlas, siya inapod na "The Petite Warrior". Luway-luway na nagigin sarong rebolusyonaryong icon sa bilog na Mehiko, sa mga merkado nin mga turista sa San Cristobal, an mga monyikang Ramona na gibo sa lana makukua na nakasulot kan saiyang balaclava asin riple. Nagtaram man siya sa sarong kadaklan na 100,000 sa sentral na plasa, na pigtatampok an kawaran nin ospital sa San Andrés de Larrainzer asin na ini nangangahulugan na an mga katutubong tawo kaipuhan na magbiyahe nin 12 oras tanganing magpabulong.  

Kan Agosto 1997, piggirumdom niya an Enot na Kongreso Nasyonal para sa mga Katutubo na Babae sa Oaxaca, Mehiko. Sarong dakulang gibo, an pagtipon nin mga babae hale sa manlaen-laen *na pueblo,* kabali an mga Amuzgas, Chatinas, Choles, asin Cuicatecas. Sa laog kan kongreso, sinda nagtaram sa saindang sadiring mga katutubong tataramon, na ginagamit sana an Espanyol bilang sarong parataram. Si Comandanta Ramona nag-ookupar kan sentro, na an gabos nagtiripon tanganing madangog an saiyang pagtaram asin tanganing girumdomon na mayo nin buhay kun mayo an buhay nin sarong babaeng Katutubo.

Kan Marso 2001, si Ramona, kaiba an Insurgent Ana Maria asin Comandanta Esther, nagpoon *kan The March of Color for the Land* . Sa laog nin 37 aldaw, an mga lalaki asin babae na Katutubo naglakaw nin labing 6,000 km hale sa kabukidan kan Chiapas pasiring sa Siyudad nin Mehiko tanganing mag-atender sa Kongreso kan Unyon asin idepensa an *Acuerdos de San Andres*, na nagtulod kan mga deretso asin proteksyon kan mga Katutubo na nagtatrabaho kaiba an mas mahiwas na mobimientong Zapatista.

## Rebolusyonaryong Ley kan mga Babae
Sarong taon bago an armadong pag'alsa, si Comandanta Ramona kaiba si Major Ana Maria asin Comandanta Susana nagkonsulta sa mga kababaihan na nakaistar sa 32 na mga awtonomong munisipyo asin sa mga nasa laog kan sadiring ranggo. An impormasyon na saindang natipon magigin kristal sa Rebolusyonaryong Ley kan mga Babae. 

An ley inaprobaran kan mga komunidad nin mga Katutubo kan 8 Marso 1993 asin ipinublikar kaiba an Enot na Deklarasyon kan Kagubatan nin Lacandon. An trabaho kaini iyo an paggarantiya kan mga deretso kan mga kababaihan sa reproduktibo, edukasyon, pag-ataman sa salud, politikal, asin pagtrabaho. 

An trabaho ni Comandanta Ramona iyo an nagbugtak kan pundasyon para sa mahalagang partisipasyon sibiko asin militar kan mga kababaihan na Katutubo sa mobimientong Zapatista. An mga kababaihan nagpoon na mag-asumir nin mga papel sa liderato sa mga awtonomong munisipyo (MAREZ) asin Good Government Councils (JBG), kun saen sinda an nag-iinterbenir sa mga iriwal, nagpapaotob nin hustisya, nag-oorganisar nin mga kooperatiba, asin nagmamasid sa mga kolektibong rekurso. An saindang partisipasyon nag-abot sa mga papel sa militar, na an mga babae nagseserbing mga komandante asin estratehista.

Sa irarom kan prinsipyo nin *mandar obedeciendo* (pangengenot sa paagi nin pagkuyog), an mga babaeng lider nagsierto na an saindang mga desisyon nagpapahiling kan saindang kolektibong interes kan saindang mga komunidad. Huli sa inspirasyon kan legasiya ni Comandanta Ramona, padagos sindang nag-adbokasiya para sa pagkakapantay-pantay kan mga lalaki asin babae sa paagi nin mga workshop asin diskusyon, na pigduduon an importansya kan pakikisumaro sa pag-ultanan kan mga lalaki asin babae sa pagkamit kan pagbabago sosyal. 

Ini an sampulong ley (mga traduksiyon sa Ingles): 

# "An mga kababaihan, ano man an rasa, kredo, kolor, o pakikisumaro sa pulitika, igwa nin deretso na magpartisipar sa rebolusyonaryong pakikipaglaban sagkod sa abot asin lugar na iyo an madeterminar kan saindang kagustuhan asin kakayahan."
# "An mga babae igwa nin deretso na magtrabaho asin mag-ako nin makatanosan na sweldo."
# "An mga babae igwa nin deretso na magdesisyon kun pirang aki an pwede nindang magkaigwa asin atamanon."
# "An mga kababaihan igwa nin deretso na magpartisipar sa mga gibo-gibo kan komunidad asin magkapot nin pwesto kun sinda libre asin demokratikong naelihir."
# "An mga babae asin an saindang mga aki igwa nin deretso sa pangenot na pag-ataman sa salud asin kakanon."
# "An mga babae igwa nin deretso sa edukasyon."
# "An mga babae igwa nin deretso na magpili kan saindang kapadis asin dai mapiritan na mag-agom."
# "Mayo nin babae na pwedeng bugbugon o pisikal na abusohon kan mga kapamilya o mga estranghero. An mga krimen na pagprobar na panglulugos o panglulugos papadusahan nin grabe."
# "An mga kababaihan makakapot nin mga posisyon sa liderato sa organisasyon asin magkakapot nin mga ranggo militar sa rebolusyonaryong armadong pwersa."
# "An mga kababaihan igwa kan gabos na deretso asin obligasyon na ipinapahiling kan mga rebolusyonaryong ley asin regulasyon."

## Kulturang Pop
Si Ramona nagluwas sa 1996 na pelikula *na The Sixth Sun: Mayan Uprising in Chiapas* . Si Ramona an tema kan sarong kanta-- *Todos Somos Ramona* kan East Los Angeles rock band na Quetzal, na pinaluwas kan taon 2000.

## Salud asin kagadanan
Kan 1996, si Ramona grabe an helang huli sa pagkabigo kan bato, asin tinawan nin resistensya na magbiyahe tanganing mag-ako nin transplant nin bato hale sa saiyang tugang na lalaki.  Nagadan siya kan 6 Enero 2006 huli sa pagkabigo kan bato. 

## Pamana
Si Ramona bantog sa saiyang mga mata na almendras na nagsisirip sa saiyang balaclava, asin sa saiyang prominenteng papel sa pakikipaglaban para sa mga deretso kan mga Katutubong kababaihan sa bilog na Latin Amerika. An mga paratinda sa saiyang ginikanan na banwaan naggibo nin mga replika nin munyika ni Ramona sa saiyang onra, na nakasulot nin tradisyonal na gubing na Tzotzil, sarong maskara, asin may darang badil.  

An legasiya ni Ramona iyo an saro sa debotong pagkomiter sa hustisya asin demokrasya para sa mga katutubong kababaihan asin kaakian. Ipigboses ni Ramona an mga kahagadan kan mga katutubong kababaihan kan Chiapas; disenteng harong, mga klinika sa salud para sa mga kababaihan, edukasyon asin kakanon para sa saindang sadiri asin sa saindang mga aki. Ipinagbugtak ni Ramona an access sa healthcare para sa mga kababaihan sa ley kan EZLN: sarong klinika sa salud kan Zapatista sa La Garrucha nginaranan na ngonyan na Comandanta Ramona sa saiyang ngaran.  Siya pig-indukto sa Women's Plaza of Honor sa Arizona State University huli sa saiyang mga naginibohan sa pag-angat kan mga Katutubong kababaihan kan Chiapas.

Kan 2022, sarong propesor gikan sa Autonomous University of Nayarit an nagkaigwa nin sarong kumperensya, "Comandanta Ramona, an kinaban na natatada," na inorganisar kan Museo nin mga Babae sa paggirumdom kan ika-16 na anibersaryo kan saiyang kagadanan, An propesor, si Dr. Pacheco Ladron de Guevara, nag-encapsulate kan legasiya ni Ramona sa saiyang sadiring mga tataramon; "Gusto kong an gabos na babae magmata asin magsabwag, sa saindang mga puso, kan pangangaipo na mag-organisar huli ta dai ta kayang gibohon an makatanosan asin talingkas na Mehiko, na minamawot ta na nakakrus an satong mga takyag." 

## Hilingon man

* Subcomandante Elisa

## Mga Toltolan