open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kardinal (Simbahan Katoliko)

An mga **Kardinal** (, literalmente "kardinal kan Simbahan Romano Katoliko") iyo an pinaka-senior na mga kaapil kan klero kan Simbahan Katoliko, ikaduwa sana sa ranggo nin Santo Papa. Sinda nombrado sa ranggo nin kardinal, kadugangan kan kun anong katongdan ninda sa Simbahan. Sinda sinda binibilog kan inapod na Kolehiyo nin mga Kardinal asin lawig-buhay an saindang nombra.

An pinakasolementeng responsibilidad ninda iyo na magpartisipar sa inapod na |conclave sa pag'elihir nin bagong papa, hale mansana sa saindang pag'iriba kun bakante an Holy See. Durante sa periodo sa pag'ultan kan pagkagadan kan papa o pagdemitir kaini, asin kan eleksyon kan karibay niya, an *[[sede vacante]]*, an aro-aldaw na pag-administrar kan Holy See yaon sa kamot kan Kolehiyo nin mga Kardinal. An deretso nin paglaog-luwas sa conclave kun saen an papa maeelihir, limitado sana duman sa dai pa naedad nin 80 sa aldaw na nangyari an pagkabakante. An mga kardinal man bilang sarong grupo, pwede magpartisipar sa mga papal consistories, na taon-taon ginigibo, kun saen mga bagay na importanteng gayo sa Simbashan pig'uurulayan o sa pagpili nin mga bagong kardinal. An mga kardinal na sa tamang edad pwede pa magkapot katongdan nanonombrahan man sa mga papel sa pagpadalagan kan mga dicasteries kan Curia Romano, an sentral na administrasyon kan Simbahan Katoliko.

An mga kardinal hale sa manlaen-laen na ginikanan, na pinagnonombrahan na siring, kadagdagan sa mga obligasyon nindang dati sa laog kan Simbahan. Kadakulan kan mga kardinal mga nagtutukaw o retirado nang mga obispo o arsobispo.  An iba man mga obispo titular na dati o nagtutukaw na mga opisyales sa laog kan Curia Romano. May dikit man igdi mga padi na binisto kan papa sa dakula nindang serbisyo sa Simbahan. Alagad, susog sa pagboot sa Canon Law sinda dapat makonsagrar ngona na obispo bago sinda matokahan na kardinal,  pero ngani an iba tinata'wan nin dispensasyon kan Santo Papa. Mayo nin estriktong susundon sa pagtaas kan siisayman sa ranggo nin kardinal o makabali sa Kolehiyo nin mga Kardinal. Poon kan 1917, an sarong potensyal na kardinal dapat padi na siya, alagad kan mga nakaaging panahon igwang mga laico nagin mga kardinal. An pagpili yaon nanggad sa papa asin tradisyon an naggigiya saiya.

## Toltolan
Cartar de mio Cid

An ***El Cantar de mio Cid***, o sa literal iyo an  "The Song of my Cid" (o ***El Poema de mio Cid***), midbid man ini sa tataramon na Ingles na ***The Poem of the Cid*** o sa Bikol iyo an *** An rawit-dawit ni Cid***, iyo an suanoy na marhay na naingatan na Kastilaloy na rawit-dawit na epiko (Espanyol: *epopeya*). Nakabase sa totoo na oosipon, nagsasabi ini manongod sa mga gibo kan heroe kan Kastilya na si Rodrigo Díaz de Vivar na midbid sa El Cid asin nangyayari sa ikakag-sarong siglo, sarong anwa kan mga iriwal sa Rawis nin Iberia sa tanga kan Kahadian nin Kastila asin manlainlain na mga prinsipalya na Taifa kan Al-Andalus.  Inaako ini na sarong nasyunal na epiko kan Espanya.

Nakaligtas an mukna sa sarong midyibal na manuskrito na kun sain yaon ngunyan sa Nasyunal na Librarya kan Espanya.

## Toltolan
Elektrisidad

An **elektrisidad** (Ingles: *electricity*) iyo an grupo nin mga pisikal na pangyayari na katakod kan presensya asin mosyon kan materya na igwa nin karakter kan elektrikong karga. An elektrisidad iyo relatibo sa magnetismo, kun sain an parehas iyo parte kan penomena nin elektromagnetismo, sa pagpapaliwanag kan ekwasyong Maxwell. An nagkapirang mga bistong pangyayari na relatibo sa elektrisidad iyo an kitkilat, istatikong elektrisidad, elektrikong pagpapainit, elektrikong diskarga, asin iba pa.

An presensya kan elektrikong karga, na pwede magin positibo o negatibo, iyo minamokna nin elektrikong hiwas (*electric field*). An paghiro kan mga elektrikong karga iyo an elektrikong kuryente asin minamokna nin magnetikong hiwas (magnetic field).

## Panluwas na takod

* ''Basic Concepts of Electricity'' na kabtang gikan sa ''Lessons In Electric Circuits Vol 1 DC'' na libro asin mga serye.
* "One-Hundred Years of Electricity", May 1931, Popular Mechanics
* Illustrated view of how an American home's electrical system works 
* Electricity around the world
* Electricity Misconceptions
* Electricity and Magnetism
* Understanding Electricity and Electronics in about 10 Minutes
* World Bank report on Water, Electricity and Utility subsidies
Kikilat

An **kikilat** (Ingles: *lightning*) iyo sarong natural na nangyayari na elektroistatikong diskarga durante sa duwang elektrikal na kargadong rehiyon, parehas sa atmospera o an saro sa kadagaan, temporaryong pigparehas an saindang mga sadiri, na nagkawsa sa biglaang pagluwas nin harus sarong gigajoule nin enerhiya. 

An diskarga pwedeng maghimo nin mahiwas na rango nin elektromagnetikong radiasyon, gikan sa mainiton na plasma na namokna sa marikas na paghiro kan mga elektron, pasiring sa brilyanteng pag-ilaw nin nahihiling na liwanag sa porma kan itom-na-lawas na radiasyon. An kikilat minakawsa nin urog-udog, sarong tanog gikan sa *shock wave* na nahahaman bilang gas sa bisinidad kan diskarga asin nagkakaigwa nin biglaang paglangkaw sa presyon. An kikilat nangyayari harus kasabay nin mga pag-uran pati naman sa iba pang mga enerhetikong sistema nin panahon, pero an bulkanikong kikilat pwede man mangyari durante sa pagputok kan bulkan.

An tolong pangenot na klase nin kikilat iyo nalalain sa kun sain sinda nangyayari: pwede sa laog kan sarong *thundercloud*, sa tahaw nin duwang lain na urap, o sa tahaw kan sarong urap asin kadagaan. An iba pang nagkapirang mga naoobserbahang baryente iyo kabali an "init na kikilat", na nahihiling sa harayong distansya pero dae nadadangog; an "alang na kikilat" na pwedeng magkawsa nin sulo sa kadlagan; asin an "bolang kikilat" na bihira sanang maobserbahan sa siyensya.

## Mga panluwas na takod

*
* How Lightning Works sa *HowStuffWorks*
* 
* NOAA Lightning research
* European Cooperation for Lightning Detection
* WWLLN World Wide Lightning Location Network
* Bibliography of Fulgurites
* Image of lightning within a volcanic ash cloud

## Toltolan
Bronse

An **bronse** (Ingles: *bronze*) iyo sarong alloy na pigbibilog pangenot nin tanso, harus igwa nin 12–12.5% na lata asin minsan pigdudugangan nin iba pang mga metal (arug kan aluminyo, mangganeso, nikel, o zinc) sagkod mga dae-metal o metaloyd arug kan arseniko, posporo, o silikon. An mga pigdugang na ini iyo minahimo nin rango kan mga alloy na pwede magin mas matagas kumpara sa tanso sana, o igwa nin iba pang mga nagagamit na karakter, arug kan kusog, duktilidad, o makinabilidad.

An peryodong arkiyolohikal kun sain an bronse iyo an pinakamatagas na metal sa mahiwasong paggamit iyo bisto bilang an Panahon nin Bronse. An kapinunan kan Panahon nin Bronse sa Indya asin sa solnopang Eurasya iyo may kumbensyal na petsa na sa katahawan kan ikaapat na milenyo BC, asin pasiring sa kaamayan kan ikaduwang milenyo BC sa Tsina; sagkod an dagos na paglakop kaini sain man sa kinaban. An Panahon nin Bronse iyo pigsundan kan Panahon nin Bakal na nagpoon harus 1300 BC asin uminabot sa kadakulaan kan Eurasta nin harus 500 BC.

Huli ta an mga historikong pidaso iyo harus namomokna hali sa mga brass (tanso asin zinc) asin sa bronse nin manlainlain na mga komposisyon, an mga modernong museo asin an pang-iskolar na deskripsyon kan mga suanoy na bagay iyo nagagamit an heneralisadong termino na "tanso na alloy" imbes.

## Panluwas na takod

* 
* Bronze bells
* "Lost Wax, Found Bronze": lost-wax casting explained
* 
* Viking Bronze – Ancient and Early Medieval bronze casting

## Toltolan
Norman King

Si **Norman King**, iyo an inot na Aeta na nakapagtapos sa Unibersidad kan Filipinas - Manila na igwa nin degri'ng Bachelor of Arts sa Behavioral Science kan 2017. 

Si King iyo an pinakamatua sa pitong magturugang na namundag sa Mabalacat, Pampanga.

Siya interesadong gayo sa  syensia asin sa potograpiya mala ta siya sarong retratista dinadara an tagong-ngaran na "Isagani Malaya".
 

## Toltolan
Metal

An **metal** (gikan sa Griyegong μέταλλον *métallon*, "mina, metal") iyo sarong materyal na, kun preskong naprepara, napakintab, o nabari, nagpapahiling nin lustrong hitsura, asin marhay an pagdara nin elektrisidad asin init. An mga metal tipikal na kapag pigpukpok manipis asin malaba sana o napapalaba sa paagi nin pagbutong na dae nababari (pwede magin wire). An metal pwede magin sarong elementong kimikal arug kan bakal; sarong alloy arug kan dae-pigtataklang steel, o sarong molekular na kompuwesto arug kan polimerikong sulfur nitride.

An uusipon kan mga naprosesong metal iyo pighohona na nagpoon sa paggamit kan tanso harus 11,000 taon na an nakaagi. An bulawan, pirak, bakal (bilang meteyorikong bakal), tingga, asin brass iyo nagagamit naman bago pa an pinakaenot na bistong pagluwas kan bronse kaidtong ikalimang milenyo BCE. An subsekwentong nahaman iyo kabali an produksyon kan mga suanoy na porma kan steel; an pagkadiskobre kan sodyo—an pinakaenot na magiang metal—kaidtong 1809; an pagsakat kan mga modernong alloy steel, asin, poon kan pagtatapos kan Ikaduwang Gerang Pankinaban, an pagkahaman kan mga mas sopistikadong alloy.

## Panluwas na takod

* ASM International  (nagligad na American Society for Metals)
* Strong as Titanium, Cheap as Dirt: New Steel Alloy Shines
* The Minerals, Metals & Materials Society Home Page
Bolyum

An **bolyum** (Ingles: *volume*) iyo sarong kantidad nin nakasaradong tolong-dimensyonal na espasyo, halimbawa, an espasyo kan substansya (solido, likido, gas, o plasma) o 3D na korte na pig-ookupa o an igwa ini.  An bolyum iyo harus numerikal na pigkakantidad gamit an SI na deribong yunit na kubikong metro. An bolyum kan sarong kaagan iyo heneral na nahihiling bilang an kapasidad kan nasambit na kaagan; i.e., an bilang nin pluwido (gas o likido) na kaya kan kaagan na makapotan, imbes na an bilang nin espasyo na pighali kan kaagan.

An tolong-dimensyonal na mga korte iyo pigtatawan man nin mga bolyum. An mga bolyum kan nagkapirang mga simpleng korte, arug kan regular, may matanos na gilid, asin mga pabliog na korte pwedeng pasil na makalkula gamit an mga aritmetikong pormula. An mga bolyum kan mga komplikadong korte pwedeng makalkula gamit an integral na kalkulus kun igwang pormula na yayaon para sa kapurohan kan korte. An mga sarong-dimensyonal na pigura (arug kan mga linya) asin duwang-dimensyonal na korte (arug kan mga kwadrado) iyo pigtatawan nin mayong bolyum sa tolong-dimensyonal na espasyo.

An bolyum kan solido (regular man o iregular an korte) pwede madetermina nin pluwidong displasamento (*fluid displacement*). An displasamento kan likido pwede man magamit sa pagdetermina kan bolyum nin gas. An kabilugang bolyum kan duwang substansya iyo harus mas dakula sa bolyum kan saro sana sa mga substansya. Alagad, minsan an sarong substansya iyo natutunaw sa saro asin sa mga arug kaining kaso - an kabilugang bolyum bakong aditibo (*additive*).

## Panluwas na takod

* 
* 

## Toltolan
ESA

An **Europeanong Pang-espasyo na Ahensya** o **European Space Agency** (**ESA**; Pranses: *Agence spatiale européenne*, **ASE**; ) iyo sarong inter-gobernamentong organisasyon nin 22 na mga kaapil na estados na dedikado sa eksplorasyon kan espasyo. Naitogdas kaidtong 1975 asin yaon an pamayong-kwarterya sa Paris, an ESA  igwa nin pankinabang staff nin harus 2,200 kaidtong 2018 asin igwa nin taunang budget nin harus € 6.5&nbsp;bilyon para sa 2021.

## Mga pasilidad
An mga pasilidad kan ahensya iyo nakadistributar sa mga minasunod na mga sentro:

* An mga pang-siyensyang misyon kan ESA iyo nakabase sa ESTEC sa Noordwijk, Nederlands;
* An mga misyon sa pag-obserba kan Kinaban sa ESA Centre for Earth Observation sa Frascati, Italya;
* An ESA Mission Control (ESOC) sa Darmstadt, Alemanya;
* An European Astronaut Centre (EAC) na naghahaman nin mga astronauts para sa mga nuanoy na misyon sa Cologne, Alemanya;
* An European Centre for Space Applications and Telecommunications (ECSAT), sarong pang-research na institute na namokna kaidtong 2009, iyo mahihiling sa Harwell, Inglatera;
* Asin, an European Space Astronomy Centre (ESAC) sa Villanueva de la Cañada, Madrid, Espanya.

## Panluwas na takod

*
*A European strategy for space – Europa
*Convention for the establishment of a European Space Agency, Septembre 2005
* Convention for the Establishment of a European Space Agency, Annex I: Privileges and Immunities
* European Space Agency fonds asin 'Oral History of Europe in Space' na proyekto na pinapadalagan kan European Space Agency sa Historical Archives of the EU sa Florence
* Open access at the European Space Agency 

## Toltolan
Eksponentasyon

An **eksponentasyon** (Ingles: *exponentiation*, *exponentation*) iyo sarong matematikong operasyon, na pigsusurat bilang , kabali an duwang numero, an base  asin an *eksponento* o *kusog* , asin nasasayod bilang " na pigsangat sa kusog kan "  (" raised to the power of "). An eksponento iyo harus pigpapahiling bilang an superskripto sa too kan base. Kun an  iyo sarong positibong integer, an eksponentasyon iyo dapit sa pauru-utrong multiplikasyon kan base: kun sain, an  iyo an produkto sa pagpapadakul nin  na mga base:

: b^n = \underbrace{b \times \dots \times b}_{n\, \textrm{times}}.

An eksponentasyon iyo nagagamit nin ekstensibo sa manlainlain na lado, kabali na an ekonomika, biyolohiya, kimika, pisika, asin siyensyang pangkompyuter, kaiba an mga aplikasyon sa kompuwestong interes, pagadakula nin populasyon, kinetika nin reaksyong kimikal, kaugalian nin wave, asin kriptograpiyang pampublikong-susi.

## Toltolan
Liao Qiuyun

Si **Liao Qiuyun** (, namundag 13 Hulyo 1995) sarong Tsino paraalsang gabat. Siya an medalistang pirak sa  2020 Olimpikong Tig-init na ginibo sa Tokyo asin pangkinaban saka Asyanong kampyon. Nagkakawat siya sa pambabaeng 55&nbsp;kg dibisyon.

## Karera
Kaamayan kan 2019 siya nakipagkompetensya sa 2019 IWF World Cup sa 55&nbsp;kg dibisyon asin guminana nin mga medalyang bulawan sa gabos na pag'agod. Sa kahurihan kan 2019 nakikompetensya  siya sa   2019 Asian Weightlifting Championships sa kategoryang 55&nbsp;kg, asin nasikwit an gabos na medalyang bulawan sa gabos na pag'agod, asin nagpako' nin pangkinaban na rekord sa clean & jerk sa pag'agod nin 128&nbsp;kg. Nadaog niya sa buruhatan gabat si medalistang pirak na si Hidilyn Diaz sa 15&nbsp;kg.

Sa 2021 kan 2020 Olimpikong Tig-init, iginana niya an Tsina nin medalyang pirak sa pambabaeng 55 kg pag'alsang gabat.

## Toltolan
Optika

An **optika** (Ingles: *optics*) iyo an sanga kan pisika na minaadal sa kaugalian asin karakter kan liwanag, kabali na an mga interaksyon kaini sa materya asin an paghaman kan mga instrumento na minagamit o nakakadetekta kaini. 

An optika harus pigpapaliwanag an kaugalian kan nahihiling, ultraviolet, asin infrared na mga liwanag, Huli ta an liwanag iyo sarong elektromagnetikong wave, an ibang porma kan elektromagnetikong radiasyon arug kan mga X-ray, microwave, asin radio waves nagpapahiling man nin kaparehas na mga karakter.

An siyensyang optikal iyo importante asin pig-aadalan sa nagkapirang relatibong mga disiplina kabali na an astronomiya, pirang mga lado nin inhenyeriya, potograpiya, asin medisina (partikular an optalmolohiya asin optometriya). An mga praktikal na aplikasyon kan optika iyo mahihiling sa baryenteng mga teknolohiya asin sa urualdaw na mga bagay, kabali na an mga salming, lente, teleskopyo, mikroskopyo, laser, asin fibre optics.

## Panluwas na takod

* 
* Light and Matter – sarong buka na gunuang libro na igwa nin pagtrato sa optika sa ch. 28-32
* Optics2001 – Libraryo asin komunidad kan optika
* Fundamental Optics – Melles Griot Technical Guide
* Physics of Light and Optics – Brigham Young University Undergraduate Book
* Optics for PV – lakdang sa lakdang na introduksyon sa klaskikal na optika
## Toltolan
Fejzi Alizoti

Si **Fejzi Alizoti** (22 Septyembre 1874, Gjirokastër – 14 Abril 1945, Tirana), na inaapod man **Feyzi Bey Alizoti**, sarong Ottoman asin dangan politikong Albanya na nagserbi komo Chairman kan Administrasyon Sentral kan Albanya poon Enero 1916 abot Oktobre 1918. Dai siya nagkapot kan katongdan na primer ministro na iyo an sinasaboot kan dakul na tawo.

## Toltolan
Siyensyang pangkompyuter

An siyensyang pangkompyuter iyo dapit sa teyoretikal na pundasyon nin impormasyon, algoritmo, asin an arkitektura kan komputasyon kaini pati naman an praktikal na teknik para sa mga aplikasyon kaini.



An **siyensyang pangkompyuter** (Ingles: *computer science*) iyo an pag-aadal nin mga algoritmikong proseso, makinang pangkomputasyon, asin an nasambit na komputasyon. Bilang sarong disiplina, an siyensyang pangkompyuter minasakop sa mahiwas na rango nin mga ulayon poon sa mga teyoretikal na pag-aadal nin mga algoritmo, komputasyon, asin impormasyon sa mga praktikal na isyu kan pag-implenta sa sistemang pangkomputasyonal sa hardware asin software.

An pundamental na minamawot sa siyensyang pangkompyuter iyo an pag-determina sa kun ano an pwede asin an dae na maawtomatika. An mga siyentistang pangkompyuter iyo harus nakapokus sa akademikong research. An *Turing Award* iyo heneral na pigbibisto bilang an pinakahalangkaw na distinksyon sa siyensyang pangkompyuter.

## Panluwas na takod

* 
* Scholarly Societies in Computer Science 
* What is Computer Science?
* Best Papers Awards in Computer Science since 1996
* Photographs of computer scientists ni Bertrand Meyer
* EECS.berkeley.edu

## Toltolan
Kwadradong gamot

Sa matematika, an **kwadradong gamot** (Ingles: *square root*) kan numerong  iyo an numerong  kun sain ; sa ibang pagsayod, an numerong  na an *kwadrado* (an resulta sa pagmultiplika kan numero sa saiyang sadiri, o  &#x22C5; ) iyo . Halimbawa, an 4 asin −4 iyo mga kwadradong gamot kan 16, huli ta an .

An lambang dae-negatibo na tunay na numerong  igwa nin unikong dae-negatibong kwadradong gamot, na inaapod na *prinsipal na kwadradong gamot*, na pigsusurat na \sqrt{x}, kun sain an simbolong \sqrt{~^~} iyo inaapod na *radikal na senyal* o *radix*. Halimbawa, an prinsipal na kwadradong gamot kan 9 iyo 3, na pigsusurat na \sqrt{9} = 3, huli ta an  asin an 3 iyo dae-negatibo. An termino (o numero) na an kwadradong gamot pigkokonsidera iyo bisto bilang an *radicand*. An radicand iyo an numero o ekspresyon sa laog kan radikal na senyal, sa kasong ini iyo an 9.

An lambang positibong numerong  igwa nin duwang kwadradong gamot: \sqrt{x}, na iyo positibo, asin -\sqrt{x}, na iyo negatibo. Sa pagsalak, an duwang gamot iyo pigsusurat bilang \plusmn\sqrt{x}. Alagad an prinsipal na kwadradong gamot kan positibong numero iyo saro sana sa duwang kwadradong gamot kaini, an designasyon na "*an* kwadradong gamot" iyo harus nagagamit dapit sa *prinsipal na kwadradong gamot*. Para sa positibong , an prinsipal na kwadradong gamot pwede man masurat sa eksponentasyong notasyon, bilang .

## Panluwas na takod

* Algorithms, implementations, and more  Webpage ni Paul Hsieh manungod sa kwadradong gamot
* How to manually find a square root
* AMS Featured Column, Galileo's Arithmetic by Tony Philips  kabali an sarong seksyon kun pano nahanap ni Galileo an mga kwadradong gamot

## Toltolan
Teofilo Yldefonso

Si **Teofilo Yldefonso** (namundag, 5 Nob. 1903, Piddig - 19 Hunyo 1942, Capas)  iyo an pinakaenot na Filipinong nakasikwit nin medalya sa Pakawat Olimpiko. Siya nakasikwit niin medalyang bronse sa ginibong Olimpiko sa  Amsterdam kan 1928 sa paglangoy, 200-metro  breaststroke.  Naotro pa an panggana niya nin bronseng  medalya sa parehong kompentensya kan taon 1932 na ginibo sa Los Angeles. Kan 1936, sa Olimpikong pakawat ginibo sa Berlin kan taon 1936, siya nagranggong ika-7 sa urumbasan nin paglangoy. An karera niya sa paglangoy nagsuma total na 16 taon.

Siya nakaamot nin 144 medalya sa 16 na taon kan saiyang karera sa paglangoy sa mga kompetisyon. 

## Pamilya

Namundag kan Nobyembre 5, 1903 sa Piddig, Ilocos Norte, An mga magurang niya iyo sinda Felipe asin Aniceta. Siya an sa tanga sa tolong magturugang, na an matua iyo si Vicente asin ngohod, si Teodoro. An ina niya nagadan sa pangaki ki Teodoro asin ta an ama ninda nagadan man dai naghaloy kaya sindang magtugang na Vicente nagbuhay magsadiri urawang nagaataman sa saindang ngohod na si Teodoro.  An magturugang nakanood na gayo paglayong duman sa haraning salog na Salog Guisit.   

Bago pa nagputok an  gera si Yldefonso may agom na, si Manuela Ella kan taon 1925 asin nagkaaki sinda nin anom: Porfirio, Emilio, Felipe, Norma, Herminia, asin si Carmelito.

## Gera

Kan 1941 an Estados Unidos naglaog sa  Ikaduwang Gerang Pankinaban kan an Hapon binomba an Pearl Harbor sa Hawaii. Bilang tenyente sa Philippine Scouts, si Yldefonso nadamay sa gera. Kan isinuko ni Heneral Edward P. King an Bataan Peninsula kan Abril 9, 1942, an mga Filipino asin mga Amerikanong tropa pinirit kan Hapon na magmartsa  nin 105 kilometrong distansya poon sa Mariveles, Bataan pasiring sa San Fernando, Pampanga. Sa Capas nautsan-buhay si Yldefonso, sabi sa helang na dysentery. 
Siya ilinubong sa sarong lulubngan na pangkagabsan asin dai na maaraman kun saen ini.
## Pamanang walat

Kan 2010, si Yldefonso ibinali sa International Swimming Hall of Fame kan International Swimming Federation huli sa pambihirang istilo niyang paglangoy na inapod na "Istilo Yldefonso" na pig'araraan na gayo asin patin ngonyan pig'aararog kan mga modernong paralangoy asin ta siya binansagan na "Father of Modern Breaststroke". Nagtao ining istilong ini nin bentahe orog na sa mga saradit na Asyanong mga paralangoy. 

Si Presidente Ferdinand Marcos piggawaran pasib si Yldefonso nin"Presidential Award for Meritorious Service". Kan 2006, sarong marker pinatindog sa saiyang namundagan na banwwaan nin Piddig, Ilocos Norte. Ngonyan, an saiyang rebulto man nakatindog igdi kataid kan nasabing marker.  

## Toltolan
Kubikong gamot

Sa matematika, an **kubikong gamot** (Ingles: *cube root*) kan numerong  iyo an numerong  kun sain an . An gabos na dae-sero na tunay na numero, igwa nin eksaktong sarong tunay na kubikong gamot asin pares nin *complex conjugate* na mga kubikong gamot, asin an gabos na dae-sero na kompleksong numero igwa nin tolong mga distiktong kompleksong kubikong gamot. Halimbawa, an tunay na kubikong gamot kan , na pigsusurat bilang \sqrt[3]8, iyo , huli ta an , mientras an ibang kubikong gamot kan  iyo -1+i\sqrt 3 asin -1-i\sqrt 3. An tolong mga kubikong gamot kan  iyo an mga:  

: 3i, \quad \frac{3\sqrt{3}}{2}-\frac{3}{2}i, \quad  \text{asin} \quad -\frac{3\sqrt{3}}{2}-\frac{3}{2}i.  

Sa ibang konstekto, partikular kun an numero na an kubikong gamot iyo tunay na numero, saro sa mga kubikong gamot (sa partikular na kasong ini an sarong tunay) iyo an pig-aapud na *prinsipal na kubikong gamot*, na pigsusurat sa radikal na senyal \sqrt[3]{~^~}. An kubikong gamot iyo an kabaliktadan kan kubikong paggana (*cube function*) kun ikokonsidera sana an mga tunay na numero, pero bako kun ikokonsidera an mga kompleksong numero: maski ngani an saro igwa pirmi nin \left(\sqrt[3]x\right)^3 =x, an kubikong gamot kan kubiko nin numero iyo dae pirmi an nasambit na numero. Halimbawa, an  iyo sarong kubikong gamot kan , asin (-4+4i)^3=8, pero an -4+4i \ne \sqrt[3]{(-4+4i)^3}.

## Hilingon man
* Gamot (matematika)
* Kwadradong gamot
* Eksponentasyon

## Mga panluwas na takod
* Cube root calculator reduces any number to simplest radical form
*Computing the Cube Root, Ken Turkowski, Apple Technical Report #KT-32, 1998. Kabali an C source na kodigo.
*
Gamot (matematika)

Sa matematika, an **gamot** (Ingles: *root*) o an **ika-''n'' na gamot** (Ingles: *nth root*) kan numerong *x* iyo an numerong *r* kun sain, kapag pigsangat sa kusog kan *n*, matao nin&nbsp;*x*:

: r^n = x,

kun sain an *n* iyo sarong positibong integer, minsan inaapod bilang an *degri* kan gamot. An gamot kan degri 2 iyo inaapod na ''kwadradong gamot'' asin an gamot kan degri 3, iyo *[[kubikong gamot]]*. An mga gamot sa mas halangkaw na degri iyo inaapod sa paggamit nin mga ordinal na numero, arug sa *ikaapat na gamot*, *ikaduwampulo na gamot*, etc. An komputasyon kan sarong ika - na gamot iyo an **ekstraksyon nin gamot**.

Halimbawa, an 3 iyo an kwadradong gamot nin 9, huli ta an 3 = 9, asin an −3 iyo kwadradong gamot man kan 9, huli ta an (−3) = 9.

An mga gamot kan tunay na numero iyo harus pigsusurat gamita an radikal na simbolong o *radix* \sqrt{{~^~}^~\!\!}, kun sain an \sqrt{x} iyo dapit sa positibong kwadradong gamot kan  kun an  iyo positibo; para sa mga mas halangkaw na gamot, an \sqrt[n]{x} iyo dapit sa tunay na ika- na gamot kun an  iyo *odd*, asin an positibong ika-*n* na gamot kun an  iyo *even* asin an  iyo positibo. Sa iba pang mga kaso, an simbolo iyo dae harus nagagamit. Sa ekspresyong \sqrt[n]{x}, an integer *n* iyo inaapod na *index* asin an  iyo inaapod na *radicand*. 

An mga gamot pwede man matawan nin kahulugan bilang sarong espesyal na kaso nin eksponentasyon, kun sain an eksponent iyo sarong praksyon:

: \sqrt[n]{x} = x^{1/n}.

## Hilingon man

* Eksponentasyon
* Kwadradong gamot
* Logaritmo
Hababang aritmetika

An **hababang aritmetika** (Ingles: *elementary arithmetic*) iyo an simplipikadong porsyon kan aritmetika na kabali an mga operasyon nin pagdugang, pag-ina, pagpadakul, asin pagbanga. Dae dapat maribong ini sa *elementaryang pagganang aritmetika*.

An hababang aritmetika iyo nagpopoon sa mga natural na numero asin an mga nakasurat na simbolo (digit) na nagrerepresenta sa sainda. An proseso para sa pagsalak nin pares kan mga numero ini kaiba an apat na basehang operasyon iyo tradisyonal na minadepende sa memoryadong resulta para sa mga saradit na numero, kabali na an laog kan *tablang multiplikasyon* para makatabang sa multiplikasyon asin dibisyon.

An hababang aritmetika iyo binabali man an mga praksyon asin negatibong numero, na iyo mairerepresenta sa numerong linya.

## Panluwas na takod
* An "A Friendly Gift on the Science of Arithmetic" iyo sarong Arabong dokumento gikan sa ika-15 na siglo manungod sa basehang aritmetika.
Algoritmo

Sa matematika asin siyensyang pangkompyuter, an **algoritmo** (Ingles: *algorithm*) iyo sarong may kasagkorang sekwensya nin may marhay na kahulugan, mga instruksyon na maiimplenta sa kompyuter, tipikal para masimbagan an klase nin mga ispesipikong problema o para makagibo nin komputasyon. An mga algoritmo iyo pirmi na may saro sanang kahulogan asin iyo nagagamit bilang mga ispesipikasyon para sa paggibo nin mga kalkulasyon, pagproseso nin mga datos, awtomatikong pagrason, asin iba pang mga kagibohan. Sa kontrasto, an heuristika iyo sarong teknik na ginagamit sa pagsimbag nin mga problema na minagamit nin mga praktikal na paagi asin/o nagkapirang mga estima para makahimo nin mga solusyon na maski ngani bakong optimal pero iyo tama sana sa nasambit na pangyayari.  

Bilang sarong epektibong paagi, an algoritmo pwedeng maipahiling sa laog nin kasagkorang bilang nin espasyo asin oras, asin sa marhay na pormal na lenggwahe para sa pagkalkula nin sarong paggana (*function*). Poon sa inisyal na istado asin sa inisyal na pigkaag "*input*" (siguro mayong laog), an mga instruksyon iyo nagpapaliwanag nin komputasyon, kun sain kapag pigpagana, nagpapadagos sa paagi nin kasagkorang bilang nin marhay na surunudang istado, na minahimo nin sarong pigluwas "*output*" asin pigtatapos sa pinal na katapusang istado. An transisyon gikan sa sarong istado pasiring sa masunod iyo dae kinakaipohan na deterministiko; an ibang mga algoritmo, na bisto bilang mga purakang algoritmo (*randomized algorithm*), iyo minabali nin purakang pigkaag (*random input*).

## Panluwas na takod

* 
* 
* 
* Dictionary of Algorithms and Data Structures – National Institute of Standards and Technology
; Mga repositoryo nin algoritmo
* The Stony Brook Algorithm Repository – State University of New York at Stony Brook
* Collected Algorithms of the ACM – Association for Computing Machinery
* The Stanford GraphBase  – Stanford University

## Toltolan
Inhinyeriyang pang-agrikultura

An **inhinyeriyang pang-agrikultura** (Ingles: *agricultural engineering*), bistado man bilang **inhinyeriyang pang-agrikultura asin biyosistema**, iyo an lado nin pag-aadal asin aplikasyon kan siyensyang pang-inhinyeriya sagkod mga prinsipyo nin pagdisenyo para sa mga katuyohang pang-agrikultura, na pinagsaralak-salak an mga disiplina kan mekanikal, sibil, elektrikal, siyensya nin pagkakan, pangkalibotan, software, asin pangkimika na mga inhinyeriya para mapauswag an mga uma, tanuman, asin mga negosyo na dapit sa agrikultura pati naman an mapasiguro an yaman kan mga natural asin nababagong mga ginikanan. 

An inhinyero agrikultural iyo an inhinyero na igwa nin kaaraman sa agrikultura. An mga inhinyero agrikultural iyo naghihimo nin mga pang-inhinyeriyang disenyo asin plano sa sarong proyektong pang-agrikultura, kun sain ngani harus sa pakikipagtabangan sa sarong agrikulturista na iyo may mas hararom na kaaraman sa pag-uma asin sa siyensyang pang-agrikultura.

## Padagos na pagbasa
* Brown, R.H. (ed). (1988). *CRC handbook of engineering in agriculture.* Boca Raton, FL.: CRC Press. .
* Field, H. L., Solie, J. B., & Roth, L. O. (2007). *Introduction to agricultural engineering technology: a problem solving approach*. New York: Springer. .
* Stewart, Robert E. (1979). *Seven decades that changed America: a history of the American Society of Agricultural Engineers, 1907-1977*. St. Joseph, Mich.: ASAE. .
* DeForest, S. S. (2007). *The vision that cut drugery from farming forever*. St. Joseph, Mich.: ASAE. .

## Toltolan
Eumir Marcial

Si **Eumir Felix Marcial** (namundag Oktobre 29, 1995) sarong Filipinong boksingero. Pigrepresentar niya an Filipinas sa  2015, 2017, asin sa 2019, mga  Sur-subangan na Asyanong Karawat na edisyon asin sa 2011 AIBA Youth World Boxing Championships sa Astana. Sa mga pakawat na nabanggit, siya nakasikwit nin mga medalyang bulawan.Siya saro man sa personahe kan Philippine Air Force.

Nagkakawat si Marcial ngonyan sa Olimpikong Karawat sa Tig-init 2020  na ginigibo sa Tokyo, Hapon asin nakakasiguro na nin medalyang bronse sa lantad nin boksing.

## Toltolan
Inhenyeriyang nukleyar

An **inhenyeriyang nukleyar** (Ingles: *nuclear engineering*) iyo an sanga kan inhenyeriya na dapit sa aplikasyon kan paggaba sa atomikong nukleyi (*fission*) o sa pagsalak nin mga atomikong nukleyi (*fusion*), o sa aplikasyon kan ibang mga sub-atomikong proseso na nakabase sa mga prinsipyo kan pisikang nukleyar. Sa sub-lado nin pagkagabang nukleyar (*nuclear fission*), partikular kaining pigbabali an disenyo, interaksyon, asin pagmantinir kan mga sistema asin komposisyon arug kan mga reaktor, plantang pang-kusog, o armas.  

An lado pigbabali man an pag-aadal na medikal asin iba pang aplikasyon kan radiasyon, partikular an iyonisasyong radiasyon, init/termodinamikang transportasyon, nukleyar na panggatong, o iba pang relatibong teknolohiya (e.g.,&nbsp;radyoaktibong pag-apon nin ati) asin an problema kan nukleyar na proliperasyon. An ladong ini pigbabali man an inhinyeriyang pangkimika asin inhinyeriyang elektrikal.

## Panluwas na takod

* Electric Generation from Commercial Nuclear Power
* Hacettepe University Department of Nuclear Engineering
* Nuclear Engineering International magazine
* Nuclear Safety Info Resources
* Nuclear Science and Engineering technical journal
* Science and Technology of Nuclear Installation Open-Access Journal

## Toltolan
Inhinyeriyang pagmimina

An pagmimina sa disiplinang pang-inhenyeriya iyo an pagguno nin mga mineral sa irarom, ibabaw, o mismong sa kadagaan. An **inhinyeriyang pagmimina** (Ingles: *mining engineering*) iyo katakod kan nagkapirang mga disiplina, arug kan pagproseso nin mineral, eksplorasyon, ekskabasyon, heolohiya, metalurhiya, inhinyeriyang heoteknikal, asin pagsurbey. An inhinyerong pagmimina pwedeng magmanehar nin maski anong kamugtakan nin operasyong pagmimina, gikan sa eksplorasyon asin pagdiskobre nin mga ginikanan kan mineral, sa paagi kan pag-aadal nin fesibilidad, disensyo nin minahan, paghaman nin mga plano, produksyon asin operasyon sa pagpapasara nin minahan.

Sa proseso kan pagguno nin mineral, nagkapirang bilang nin ati asin dae-ekonomikong mga materyal an namomokna na iyo an pangenot na ginikanan nin polusyon sa mga bisinidad kan mga minahan. An mga pagmiminang aktibidad iyo minakawsa nin pagdisturbo sa natural na kapalibotan sa lugar o palibot kun sain mahihiling an mga mineral. An mga inhinyerong minero dapat dagos ipasaboot bako sana an produksyon asin pagproseso nin mga mineral na komodidades, pero iyo man an mitigasyon sa distroso sa kapalibotan parehas durante asin pakatapos kan pagmimina na resulta kan pagbabago sa lugar nin minahan. An mga nasambit na industriya iyo napapasairarom sa mga mahigot na ley para makontrol an polusyon asin distroso na pigkakawsa sa kapalibotan asin iyo peryodikong pigtatanaw kan mga relatibong departamento.

## Padagos na pagbasa

* Eric C. Nystrom, *Seeing Underground: Maps, Models, and Mining Engineering in America.* Reno, NV: University of Reno Press, 2014.
* Franklin White. Miner with a Heart of Gold: biography of a mineral science and engineering educator. Friesen Press, Victoria. 2020. ISBN 978-1-5255-7765-9 (Hardcover) 978-1-5255-7766-6 (Paperback) 978-1-5255-7767-3 (eBook)

## Panluwas na takod
* SME (Society for Mining, Metallurgy and Exploration), publishes the monthly magazine ''Mining Engineering''
* U.S. Department of Labor:  ''Mining and geological engineers''
* British Geological Survey Mineral Processing
* Turkısh Mining Engineers
* Mineral Exploration Properties of Turkey
*Mineral Exploration Mapping 
* Mining Science and Technologies in Russia
Archiduke Franz Ferdinand nin Austria

Si **Archduke Franz Ferdinand Carl Ludwig Joseph Maria nin Austria** (18 Desyembre 1863&nbsp;– 28 Hunyo 1914) iyo an tagamanang-sunod sa trono nin Austria-Hungary. An asasinasyon saiya sa Sarajevo iyo an sinasabing sarahotan na nagsabrit kan pagputok kan  Enot na Gerang Pankinaban.

Si Franz Ferdinand iyo an matuang aki ni Archiduke Karl Ludwig nin Austria, an ngohod na tugang ni Emperador Franz Joseph I nin Austria. Pakagadan dangan ni Crown Prince Rudolf kan 1889 asin pakagadan ni Karl Ludwig kan 1896, si Franz Ferdinand iyo an nagin sunod na tagamana sa tronong Austro-Hungariano. An pagilusyon niya ki Sophie Chotek, sarong lady-in-waiting, nagkawsa nin siriplingan sa harong imperyal, asin an saindang kasal na morganatiko kan 1900 itinugot sana kan  pigrenunsya nya an saiyang deretso sa pagmana sa trono. Si  Franz Ferdinand may magabat na impluensya sa  militar, asin kan 1913 siya nanombrahan komo inspector general sa Austro-Hungarianong pwersa armada. 

Kan 28 Hunyo 1914, si Franz Ferdinand asin saiyang agom pig'asasinar sa Sarajevo kan 19-anyos na si Gavrilo Princip, sarong myembro kan Bosnia'ng Hubin. Ining asasinasyon ni Franz Ferdinand nagresulta sa sarong inapod na Krisis nin Hulyo asin padagos na nagdeklara nin gera an Austria-Hungary laban sa Serbia, na nin huli man kaini nagsabrit nin surunod-sunod na pangyari kun saen an kaalyado kan Austria-Hungary (Pwersa Sentral) asin an kaalyado kan Serbia (Alyansa sa Gerang Pankinaban) nagpa-dineklara nin gera sa manaro'saro, na iyo na logod an pino'nan kan mangirhat na Enot na Gerang Pankinaban.

=
## Toltolan
Ekspedisyon ni Magellan

An **ekspedisyon ni Magellan**, inaapod man na **ekspedisyon na Magellan-Elcano**, pinadrinohan kan Hispanikong Monarkiya na an katuyohan iyo maghanap nin pankadagatan na rota pasulnopan hali sa Europa pasiringon sa Subangang na Indies pabalyo sa Kadagatang Pasipiko, na sa katapustapusi nagresulta sa inot na nakatalang paglibot sa Kinaban kan 1522. Ipinagkokonsiderar ini kan dakol bilang saro sa pinakamahalagan pangyayari sa historya huli sa siyentipiko, sosyo-ekonomiko, politika, pilosopikal asin teolohikal na mga resulta.

## Toltolan

## Panluwas na mga takod
* 
* Primera vuelta al mundo Magallanes-Elcano. V Centenario . Opisyal na websityo para sa ikalimang snentenaryo kan ekspedisyon.
Kwantum

Sa pisika, an **kwantum** (Ingles: *quantum*; darakulan: *quanta*) iyo an pinakasadit na bilang nin maski anong pisikal na entidad (pisikal na karakter) na kaiba sa sarong interaksyon. An pundamental na nosyon na an pisikal na karakter pwedeng "ma-kwantisa" iyo pigsasambot bilang "an hipotesis kan kwantisasyon". Boot-sabihon kaini na an magnitudo kan pisikal na karakter pwedeng magkua sana nin diskretong bilang na pigbibilog nin mga multipleng integer kan sarong kwantum.

Halimbawa, an photon iyo sarong kwantum nin liwanag (o nin maski anong ibang porma nin elektromagnetikong radiasyon). Sa kaparehas, an enerhiya kan elektron na katakod sa atomo iyo na-kwantisa asin pwedeng magpirmi sana sa pirang mga diskretong bilang. (An mga atomo asin materya iyo pusog huli ta an mga elektron nabubuhay sana sa diskretong enerhiyang lebel sa laog kan atomo.) An kwantisasyon (*quantization*) iyo saro sa mga pundasyon kan mas mahiwas na pisika nin mekanikang kwantum (*quantum mechanics*). An kwantisasyon kan enerhiya asin an impluwensya kaini sa kun paano an interaksyon kan enerhiya asin materya (elektrodinamikang kwantum) iyo parte kan pundasyon para sa pag-intindi asin pagpapaliwang kan kapalibotan.                                                                                                                                                    

## Padagos na pagbasa
*B. Hoffmann, *The Strange Story of the Quantum*, Pelican 1963. 
*Lucretius, *On the Nature of the Universe*, transl. from the Latin by R.E. Latham, Penguin Books Ltd., Harmondsworth 1951. 
*J. Mehra and H. Rechenberg, *The Historical Development of Quantum Theory*, Vol.1, Part 1, Springer-Verlag, New York 1982. 
*M. Planck, *A Survey of Physical Theory*, transl. by R. Jones and D.H. Williams, Methuen & Co., Ltd., London 1925 (Dover editions 1960 and 1993) including the Nobel lecture. 
*Rodney, Brooks (2011) *Fields of Color: The theory that escaped Einstein*. Allegra Print & Imaging. 

## Toltolan
Mekanikang kwantum

An **mekanikang kwantum** (Ingles: *quantum mechanics*) iyo sarong pundamental na teorya kan pisika na minatao nin deskripsyon sa pisikal na karakter kan kapalibotan sa sukol nin mga atomo asin sub-atomikong partikulo. Ini an pundasyon kan gabos na pisikang kwantum kabalo an kimikang kwantum, teoryang kwantum na lado, teknolohiyang kwantum, asin an siyensyang kwantum na impormasyon.

An klasikal na pisika, an deskripsyon kan pisika bago an teorya nin relatibidad asin mekanikang kwantum, iyo pigpapaliwanag an nagkapirang aspeto kan kapalibotan sa ordinaryong (makroskopikong) sukol, mientras an mekanikang kwantum nagpapaliwanag sa mga aspeto kan kapalibotan sa sadit (atomiko asin sub-atomiko) na sukol, kun sain an klasikal na mekanika iyo dae sapat. An kadaklang teorya sa klasikal na pisika iyo pwedeng maderiba gikan sa mekanikang kwantum bilang sarong aproksimasyong balido sa dakulang (makroskopiko) sukol.

An mekanikang kwantum iyo lain sa klasikal na pisika kun sain an enerhiya, momentum, angular na momentum, asin iba pang kantidad kan sarong katakod na sistema iyo narerestriktohan sa diskretong bilang (kwantisasyon), an mga bagay iyo parehas na may karakteristiko ka parehas na partikulo asin wave (wave-partikulo na dualidad), asin igwa nin mga limitasyon sa kun pano kamarhay an halaga kan sarong pisikal na kantidad kayang mahulaan bago an pagsukol kaini, sa kompletong katiripunan nin mga kapinunang kondisyon (an daeng-kasiguradohang prinsipyo).

## Panluwas na takod

* J. O'Connor and E.F. Robertson: A history of quantum mechanics.
* Introduction to Quantum Theory at Quantiki.
* Quantum Physics Made Relatively Simple: tolong bidyong pagtukdo ni Hans Bethe

;Kursong materyal
* Quantum Cook Book asin PHYS 201: Fundamentals of Physics II ni Ramamurti Shankar, Yale OpenCourseware
* The Modern Revolution in Physics – sarong online na libro.
* MIT OpenCourseWare: Chemistry asin Physics. Hilingon sa 8.04, 8.05 asin 8.06
* 5½ Examples in Quantum Mechanics
* Imperial College Quantum Mechanics Course.

;Pilosopiya
* 
* 

## Toltolan
Enerhiyang potensyal

Sa pisika, an **enerhiyang potensyal** (Ingles: *potential energy*) iyo an enerhiya na yaon sa bagay huli sa posisyon kaini relatibo sa ibang mga bagay, mga stress sa saiyang sadiri, an elektrikong karga kaini, o iba pang mga kawsa.

An mga bistong klase nin enerhiyang potensyal iyo kabali an grabitasyonal na enerhiyang potensyal kan bagay na nakadepende sa masa kaini asin an distansya kaini hali sa sentro kan masa nin ibang bagay, an elastikong enerhiyang potensyal kan naglalabang spring, asin an elektrikong enerhiyang potensyal kan elektrikong karga sa elektrikong lugar. An yunit para sa enerhiya sa Internasyunal na Sistema nin mga Yunit (SI) iyo an joule, na may simbolong J.

Huli ta an gibo kan mga puwersang potensyal na minaakto sa sarong lawas na naghihiro hali sa kapinunan pasiring sa katapusang posisyon iyo naaaraman sana kan duwang posisyong ini, asin iyo dae nakadepende sa trahektorya kan lawas, igwa nin paggana na bisto bilang potensyal na pwedeng maebalwar sa duwang posisyon para madetermina an gibong ini.

## Panluwas na takod
*Ano an enerhiyang potensyal?

## Toltolan
Enerhiyang kinetika

Sa pisika, an **enerhiyang kinetika** (Ingles: *kinetic energy*) kan sarong bagay iyo an enerhiya na yaon huli sa paghiro kaini. May kahulugan ini bilang an kagibohan na kaipohan para magkaigwa nin akselerasyon an sarong lawas nin bistong masa hali sa pagpapahingalo pasiring sa nasambit na belosidad kaini. Sa pagguno kan enerhiyang ini durante sa akselerasyon, an lawas mantinido an enerhiyang kinetikang ini apwera kun maliwat an rikas. An kaparehas na bilang nin gibo iyo nahihimo kan lawas kun magkakaigwa nin deselerasyon hali sa presenteng rikas kaini pasiring sa istado nin pagpahingalo.

Sa klasikal na mekanika, an enerhiyang kinetika kan sarong dae-minaikot na bagay nin masa *m* na minahiro sa rikas *v* iyo . Sa relatibistikang mekanika, saro ining marhay na aproksimasyon sana kun an *v* iyo saditon na maray kumpara sa rikas nin liwanag.

An istandardong yunit kan enerhiyang kinetika iyo an *joule*, mientras an Ingles na yunit iyo an *foot-pound*.

## Panluwas na takod
*

## Toltolan
Ryomei Tanaka

Si **Ryomei Tanaka** (namundag 13 Oktobre 1993) sarong Hapones na boksyador. Siya nagsali sa patiribayan kan Olimpiko sa Tig-init 2020 sa panglalaking buruntulan, flyweight na dibisyon. An saiyang tugang na ngohod, si Kosei dating WBO tripleng kampyon na pankinaban. 

## Toltolan
Enerhiyang kimikal

An **enerhiyang kimikal** (Ingles: *chemical energy*) iyo an potential kan sarong kimikal na substansya na mapasairarom sa reaksyong kimikal tanganing maliwat pasiring sa ibang substansya. An ibang halimbawa kan pang-imbak na medya kan enerhiyang kimikal iyo kabali an mga baterya, pagkakan, asin gasolina. An paggaba o paghimo nin mga sugpong kimikal iyo may kaiba na enerhiya, na pupuwedeng maglaog o magluwas hali sa sarong sistemang kimikal.                                                                                                                               

An enerhiyang potensyal na kimikal iyo sarong porma nin enerhiyang potensyal na relatibo sa istraktural na paggrupo-grupo nin mga atomo o molekula. An paggrupo-grupong ini iyo pwedeng resulta kan mga sugpong kimikal sa laog kan molekula o iba pa. An enerhiyang kimikal kan sarong substansyang kimikal pwedeng maliwat sa ibang porma kan enerhiya sa paagi kan reaksyong kimikal. Bilang halimbawa sa pagkasulo kan sarong panggatong, an enerhiyang kimikal kan molekular na oksiheno iyo naliliwat sa init, sagkod iyo kaparehas sa kaso nin pagtunaw nin pagkakan sa mga biyolohikal na organismo. An mga berdeng tinanom iyo pigliliwat an enerhiyang solar pasiring sa enerhiyang kimikal (kadaklan iyo oksiheno) sa paagi kan prosesong bisto bilang potosintesis, asin an enerhiyang elektrikal pwedeng maliwat sa enerhiyang kimikal asin an kabaliktadan sa paagi nin mga reaksyong elektrokimikal.

## Toltolan
Pagbilang

An **pagbilang** (Ingles: *counting*) iyo an proseso nin pagdetermina sa bilang nin mga elemento sa may kasagkorang grupo nin mga bagay. An tradisyonal na paagi nin pagbilang iyo pigbibilog nin dagos-dagos na pagsakat nin (sa isip o sa taram) bilang sa paagi nin yunit para sa lambang elemento kan grupo, sa ibang order, mientras na nagmamarka (o paghali) kan mga nasambit na elemento para malikayan an pag-utro nin mga elemento, antes mayo na nin dae-markadong elemento an natatada. An relatibong termino na *enumerasyon* iyo dapit sa unikong pagbisto sa mga elemento nin kasagkorang (kombinatoryal) grupo o daeng-kasagkorang grupo sa paagi nin pagtao nin bilang sa lambang mga elemento.

An pagbilang minsan kabali an mga numero apwera kan saro; halimbawa, sa pagbilang nin kwarta, pigbibilang an sukli, "pagbilang nin duwahan" (2, 4, 6, 8, 10, 12,&nbsp;...), o "pagbilang nin limahan" (5, 10, 15, 20, 25,&nbsp;...).

Igwa nin arkiyolohikal na ebidensya na nagsusuhestyon na an katawohan iyo nagbibilang na poon 50,000 na taon an nakaagi. An pagbibilang iyo pangenot na piggamit sa mga suanoy na kultura para sa paghiling nin mga sosyal asin ekonomikong datos arug kan bilang nin kaapil sa grupo, mga hayop, pagsasadiri, o utang (iyo an, accountacy). May mga tulang na igwang kurit an nahanap man sa Border Caves kan Sur na Aprika na pwedeng magsuhestyon an an konsepto kan pagbilang iyo bisto na sa mga tawo poon pa kan 44,000 BCE. An pagkahaman kan pagbilang iyo nagtaong dalan sa pagkahaman kan matematikong notasyon, sistemang numeral, asin pagsurat.

## Toltolan
Kalkulasyon

An **kalkulasyon** o **pagkalkula** (Ingles: *calculation*) iyo sarong proseso na pigliliwat an saro o mas dakul pang pigkaag (*input*) pasiring sa saro o mas dakol pang mga resulta. 

An termino iyo mahiwas na nagagamit, gikan sa labing kasagkorang aritmetikong kalkulasyon sa paggamit nin algoritmo, pasiring sa bakong malinaw na pagkalkula nin istratehiya sa kompetisyon, o pagkalkula nin tsansa kan matriyumpong relasyon sa tahaw nin duwang tawo.

## Etimolohiya
An *kalkula* may boot-sabihon na matematikong pagdetermina sa kaso nin sarong numero o bilang, o sa kaso nin abstraktong problema para makaguno nin simbag gamit an lohika, rason, o ordinaryong pag-iisip. An taramon iyo gikan sa Latin na *calculus*, na may orihinal na kahulogan na sadit na gapo sa gall-bladder (gikan sa Latin na *calx*). May boot-sabihon man ini na mga sadit na gapo na piggagamit sa pagkalkula, o sadit na gapo na ginagamit sa abakus (Latin *abacus*, Griyego *abax*). An abakus iyo sarong instrumento na ginamit kan mga Griyego asin Romano para sa mga aritmetikong kalkulasyon, bago pa man an *slide-rule* asin elektronikong kalkulador, asin pigbibilog nin mga gapo na nakakabit sa mga bakal.

## Aplikasyon
Halimbawa, an multiplikasyon kan 7 sa 6 iyo sarong simpleng algoritmikong kalkulasyon. An pag-estima sa tamang presyo para sa mga pinansyal na instrumento gamit an Black–Scholes na modelo iyo sarong mas kompleksong algoritmikong kalkulasyon.

An mga estadistikong pag-estima sa maabot na eleksyon na resulta hali sa mga opinyong pagpili iyo igwa man nin algoritmikong kalkulasyon, pero minahimo nin rango kan posibilidad imbes na eksaktong simbag.

## Pagkumpara sa komputasyon

An kalkulasyon iyo sarong prerekisito para sa komputasyon. An kalainan sa kahulugan kan *kalkulasyon* asin *komputasyon* iyo minaluwas na hali sa katapusan kan medieval na panahon.

## Hilingon man

* Pagbilang
* Pagsukol
* Kalkulus

## Mga panluwas na takod

* An "The Lifting of the Veil in the Operations of Calculation" iyo sarong manuskripto, gikan sa ika-18 na siglo, sa Arabiko, ni Ibn al-Banna' al-Marrakushi, dapit sa mga kalkulasyon na proseso

## Toltolan