Engkanto

An **engkanto** (hale sa Kastilang *encanto*, lit. *enchantment*) osiponal na mga espiritu sa satong palibot na sinasabing may kakayahan na magluwas sa porma nin sarong taw. Sinda pirming asosyado sa espiritu nin mga apoon sa Pilipinas. Midbid man sinda bilang klase nin espiritu na arog nin mga sirena, tawong lipod, bisla, asin dakol pa. An pagtubod sa saindang pag-eksister posibleng uminabot na nin dakol na siglo, asin nagpapadagos sagkod ngonyan.

Saro ining "bracket" na termino para sa mga pinaká dakolang tawo na mga persona kan daga na kaiba an manlaen-laen na mga rasang osipon. An termino mismo inarog pa sa mga Kastila, na pinag-ayog sa kadakulon na mga rasang osipon sa Filipinas asin inaapod sana an dakul sa mga rasa na "enchanted." Minsan ngani kadungan kaiyan an termino dai man lamang nalalaen sa pangenot na kahulogan kan termino sa España na nanonongod sa sarong lihis sa natural na aparisyon, na kun minsan konektado sa sarong lugar.

## Mga Klase nin Engkanto
**Tawong Lipod**

An pangkagabsan na apod sa mga dai nahihiling na engkanto asin espiritu. Susog sa mga istorya kan suanoy na panahon, an Tawong Lipod iyo an magagayon asin mapuputing diwata nin duros asin panganoron na nagbaba sa daga. Kan dae na sinda makabalik sa langit, nagin sindang maraot na espiritu—an saindang mapuputing kublit nagin sing-itom kan kadikloman, asin nagin sindang makatakot na mga linalang.

**Mahomanay**

Mga engkantong nangatataman sa kalikasan. An Mahomanay iyo an magagayon na lalaking engkanto na may kaputian na kublit asin halaba na itom na buhok. Mataon sinda nin mapanas na hugis dahon na talinga asin may aroma nin mahamis na burak. Nagkukuha sinda nin mga babayi na saindang nagugustuhan asin dinadara sa saindang kinaban. Ino-oferan ninda an babayi nin itom na maluto. An Mahomanay nag-aanyo nin makanos na lalaki tanganing baluon an buot nin babayi. Kun an babayi maboot, bibendisyunan siya nin kayamanan asin biyaya. Kun maraut an ugali, papadusahan siya asin madadanasan an kamalasan.

**Tamalanhig**

An Tamalanhig o Tahamaling iyo an babayi na katumbas kan Mahomanay. Sindang magagayon na babayi na may mapulang balat asin mahaba na itom na buhok. Mataon sinda nin matulis na hugis dahon na tenga. An Tamalanhig nag-aakit nin mga binatang mortal gamit an saindang kagayonan asin napakatamis na halimuyak. An aroma ninda nakakaparahay sa mga lalaki pero pinapalayo an mga Mahomanay, ta para sa Mahomanay, an halimuyak kan Tamalanhig iyo an makamandag.

**Tamawo**

Sarayang sinaunang engkanto na kaipuhan nin babayi tanganing magpadami kan saindang lahi. An Tamawo may mapuputing balat asin gintong buhok. Sindang nag-eestar sa mga batis o sa irarom nin talon, kun sain an pasiring pasulod sa saindang dimensyon. An kahulugan nin "Tamawo" sa Hiligaynon iyo an "Hali sa ibang Mundo" o "Hali sa ibang Daigdig".

**Banwaanon**

Kinakatakutang mga engkanto sa Kabisayaan. Sindang matatangkad asin may marmol na kaputian sa saindang balat. Pinaniniwalaan na magkakamukha an mga lalaki na Banwaanon. Sindang nagdudulot nin sumpa asin sakit sa mga taong dae ninda gusto. Pero an mga babaying Banwaanon iba—maboot asin matabang sa tawo, kabaliktaran kan saindang lalaking engkanto.

**Itom na Engkanto**

Mga maligno na nagpapahiling bilang mga anino o itom na linalang. Sinda nagpapahiling sa tawo asin nag-eestar sa mga hararom na lugar. Panganuron sindang espiritu na minsa nagpapasapi sa tawo na saindang napupusuan.

**Anggitay**

Mga magagayon na babaying engkantada na an kahoben may kahalintulad sa tawo, pero an pang-ibaba kabayo o usa. Mapuputi sinda asin mataon nin pilak o puting buhok. Sindang ilap asin naakit sa makikinang na bagay. Pinaniniwalaan na sinda nagapapadami gamit an punla kan mga Tikbalang, maski kinamumuhian ninda ini.

**Dalaketnon**

Mga maraot na engkanto. An mga lalaki Dalaketnon iyo an magagayon na lalaki na may mapuputing balat asin mahaba na itom na buhok. Nag-aakit sinda nin mga tawo tanganing maging saindang asawa o alipin. Pina-kaon ninda an tawo nin itom na kanin, asin kun kainon, dae na siya makabali sa mundo nin tawo. Pinaniniwalaan na an puno nin Balete an pasiring pasulod sa saindang dimensyon.

**Babaeng Dalaketnon**

Mga magagayon na engkanto na may ginintuang kayumangging balat. Inaakit ninda an mga lalaki gamit an saindang ganda asin halimuyak. Pinakaon ninda nin itom na kanin an tawo, asin kun kainon, dae na siya makabali sa saindang mundo.

**Abyan**

Mga engkanto na mapuputi asin may gintong buhok. Sindang dae tumatanda asin nagseserbe bilang gabay sa mga mabubuting tawo. Kun ma-inlove an lalaking Abyan sa mortal, binibisita niya ini sa panaginip, asin minsa'y nagbubunga nin kambal na anak—an saru ipapanganak sa mundo nin tawo, an saru sa mundo nin engkanto.

**Tawong Lipod**

Mga dae nakikitang espiritu na nagiging mga itim na maligno. An dating magagayon na diwata nin hangin asin ulap, nagin sindang mga itim na engkanto matapos na dae makabali sa langit. Sindang nagdudulot nin sakit asin kamalasan.

**Lambana**

Mga sadit na nilalang na nangangalaga nin kalikasan. Sindang may pakpak nin tutubi o paruparo, pero may kakayahan na magpaliit asin magpahaling bilang tawo. An mga Lambana kadaklan napapagkamalang Diwata, pero mas sadit sinda asin mas haloy an kapangyarihan kan mga Diwata. Pinaniniwalaan na sinda an mga alalay o tagapagsirbi nin mga mas halangkaw na Diwata.

## kalse nin Lamanglupa
An mga lamanlupa iyo an mga elementong nauugnay sa daga o mga nakatira sa ilarom kan daga. An lamanlupa (Ingles: gnome) sarong mitolohikal na nilalang. Puwede ining magkaigwa nin itsura nin duwende o tiyanak na nagbabantay nin nakabaong kayamanan, kundi puwede man ining magkaigwa nin itsura nin matandang hukluban o uugud-ugod.

#### Nuno sa Punso
Mayong kahalangkaw na espiritu na may edad na, nakatira sa mga punso o burul kan daga. Sinda iginagalang asin kinatatakutan ta an pagdisturbo sa saindang tiriponan puwedeng magdara nin helang o kamalas-malas. Madalas, an mga tawo nagsasabi nin "Tabi-tabi po" tanganing dae masaktan.

#### Duwende
Mga mayong kahalangkaw na nilalang na nag-eerok sa mga kahoy, punso, o sa ilarom nin mga bato. Puwede sindang maging maboot o mapaglaro depende sa pakitungo kan tawo sainda. Mayroong **Duwendeng Puti** (maboot) asin **Duwendeng Itom** (mischievous o malisyoso).

#### Tiyanak
Sarong daotang nilalang na nag-aanyo bilang sarong aki. Ini nagtitangis tanganing maakit an mga tawo sa kakahuyan, asin pag nagpara an tawo, ipapahiling kaini an tunay na anyo asin atakehon an biktima. Pinaniniwalaan na an tiyanak iyo an espiritu nin mga aki na gin-abandona o dae tiniriponan kan saindang ina.

#### Tikbalang
Sarong nilalang na tunga kabayo asin tunga tawo, may katawan nin tawo kundi an uyo asin mga bitis kabayo. Kilala sinda sa panloloko sa mga tawo na naglalakbay sa kakahuyan, pinapadigdi an mga tawo sa bulod-bulod na dalan gamit an ilusyon. Kun may napupusuan sindang babayi, kinukuha ninda ini tanganing gahasain o ipagbuntis.

## Mga Klase nin Bantay-Tubig

Sa mitolohiyang Filipino, an mga bantay-tubig iyo an mga misteryosong nilalang o espiritu na pinagtutubudan na nagbabantay asin nagpoproteher sa mga anyong-tubig siring kan salog, lawa, sapa, batis, asin dagat. Karaniwang piglalarawan sinda bilang makusog na mga tagapagbantay na may kakayahan na maggibo nin ganti o sirot depende sa pagtratar kan mga tawo sa saindang teritoryo.

#### Sirena
An Sirena iyo an nilalang na tunga isda asin tunga tawo, kadaklan piglalarawan bilang magayon asin marhay na babayi na may ekis nin isda. Hiling sinda sa saindang makapang-akit na tingog na nagdadara nin peligro sa mga parasakay sa dagat.

#### Sireno
An Sireno iyo an lalaking kapareho kan Sirena. Sinda magayon o gwapo na may mapakagayon na pang-itaas na parte nin katawan pero an baywang pababa iyo an ekis nin isda. Sinda makakabighani sa mga babayi. Pag abot nin hustong edad, an Sireno dai na nagtutuga asin nagpapadagos na mukhang binata.

#### Magindara
An mga Magindara iyo an klase nin bantay-tubig na itinuturing man bilang aswang kan dagat. Iba sinda sa Sirena ta sinda mapanggipit asin nakakatakot. Sinda piglalarawan bilang magaganda pero masisiba, may makukulay na ekis asin nagsasamba sa diyos kan bulan. Nalalason sinda sa dugo nin birhen o nin mga aki.

#### Siyokoy
An Siyokoy (o Syokoy) iyo an mga nilalang sa mitolohiyang Filipino na kaiba sa bantay-tubig. Sinda kadaklan mga lalaking katumbas nin Sirena pero mayo nin maamong pag-uugali. An katawan kan Siyokoy kahalintulad nin tawo pero may kaliskis, hasang, asin palad o paa nin isda. Sinda delikado asin kilala sa paghila nin mga tawo sa kahalangkawan kan dagat o salog tanganing malunod. Mas halangkaw an saindang itsura kesa sa Sirena, asin simbolo nin takot asin respeto sa misteryo kan kadagatan.

#### Kataw
An Kataw iyo an makusog asin marayhon na nilalang sa mitolohiyang Filipino. Karaniwang sinda an mga tagaproteher asin lider kan mga kataid nin tubig siring kan dagat, salog, asin lawa. An Kataw may duwang klase:

# **Maharlikang Kataw** – Itinuturing sinda bilang pinakamataas na ranggo nin mga nilalang-tubig. Sinda piglalarawan bilang magiting, marayhon, asin may mga makusog na gahom asin kaaraman sa dagat.
# **Bisayang Kataw** – Ini mga pangit asin nakakatakot, may berdeng kaliskis asin mukhang halimaw.

An Kataw iyo an pigkakaisip bilang bantay kan tubig asin may kakayahan na kontrolon an natural na pwersa kan kadagatan, siring kan balod, agos, asin iba pang katangian kan tubig.

## Toltolan