Tarhata Kiram

Si prinsesa **Tarhata Kiram** sarong pamayo kan Moro. Siya an pamangkin asin ampon na aking babaye ni Jamamul Kiram II, Sultan kan Sulu. Pakapag-adal sa Manila asin sa Estados Unidos, nagbalik siya sa Jolo asin naagom an sarong hepeng Moro, si Datu Tahil. Kan 1927, nag-organisar sinda nin sarong halipot, palpak na rebelyon laban sa korapsyon asin sobrang pagbubuwis sa daga kan mga awtoridad kan gobyernong Filipino na suportado kan Amerika. Si Kiram nagtrabaho sa bilog niyang buhay tanganing protehiran an mga deretso ekonomiko asin politikal kan mga Muslim na Pilipino.

## Amay na buhay asin edukasyon
Si Tarhata Kiram namundag kan 1904 sa isla nin Jolo. An saiyang ama iyo si Datu Atik Kiram. Nadokumento na an ina ni Sayyid Capt. Kalingalan Caluang na si Apoh Hj. Norma an nag-asumir kan papel bilang basang nars para ki Prinsesa Tarhata Kiram. Poon sa pagkamundag, kapot niya an titulong Dayang Dayang (Prinsesa). 

Huli sa saiyang posisyon sa sarong nobleng pamilya, si Kiram nag-ako nin mga iskolarsip tanganing mag-adal sa Manila asin, sa kahurihurihi, sa ibang nasyon. An mga opisyal na Pilipino asin Amerikano sa bagong gobyerno kolonyal naghingoa na tokdoan an nagkapirang hobenes na Muslim sa sarong kulturang Filipino na may impluwensyang gayo kan Amerika. Naglaom sinda na an mga piling kaakian na ini, an masunod na henerasyon kan mga lider na Moro, makakapag "sibilisar" kan saindang mga tugang na Muslim sa mga isla sa Habagatan kun sain an mga dating kolonyal na kagurangnan na Espanyol dai nanggad nagin mapanggana sa paggibo nin dakulang kontrol. Sa siring na paagi, naglaom an mga Filipinong nasyonalista na maisulong an katuyuhan na pagsararoon an gabos na isla kan Pilipinas sa sarong nasyon.  

Sa edad na 10, si Kiram ipinadara sa Norte pasiring sa Manila tanganing mag-adal sa eksklusibong Normal School kun saen siya nag-adal nin domestic arts. Digdi siya nagin dayupot sa saro sa saiyang mga paratukdo, si Doña Mercedes Lina Rivera, na nagin co-found, kaiba an anom pang Filipinang edukador, kan Kolehiyo nin Kababayihan kan Filipinas. Kan makatapos sa Normal School, sa paagi kan pag-isponsor ni Gobernador Frank Carpenter, an Bureau of Insular Affairs kan Estados Unidos nagtao nin suporta para sa dugang pang pag-adal sa ibang nasyon sa postsecondarya.

## Unibersidad kan Illinois, 1919–1924
Pinili ni Kiram na mag-adal sa Unibersidad kan Illinois sa Urbana-Champaign, Illinois. An saiyang tiyo, an Sultan kan Sulu, pigbabareta na nagkontra sa saiyang pagduman sa Estados Unidos, sa takot na siya makabalik na lubos na Amerikano. 

Si Kiram nag-adal sa Unibersidad kan Illinois sa tanga kan 1919 asin 1924. Ini an nagin pinakaenot na babaeng Muslim gikan sa Islas Filipinas na nag-adal sa sarong unibersidad sa Estados Unidos. Nag-abot siya kan Agosto 1919 kaiba an kaiba sa harong na si Carmen Aguinaldo, an aking babae kan rebolusyonaryong lider Emilio Aguinaldo. 

Parehong an kurso nin pag-adal asin mga ekstrakurikular na aktibidad ni Kiram mahigot na pigbantayan kan Bureau of Insular Affairs asin kan Department of Interior, sa Washington D.C., siring man, gikan sa Filipinas, si Gobernador Carpenter. Apuwera sa pagkultibar kan saiyang mga kakayahan sa harong, pig-aandam ninda si Kiram na pangenotan an mga naggradwar sa eskwelahan kan mga daragita sa Jolo sa trabaho sa komunidad. Tanganing andamon siya na magin sarong "babaye" na angay sa siring na posisyon, si Kiram nag-adal nin piano asin boses.

Nagpoon si Kiram kan saiyang pag-adal sa School of Music bago nagbalyo sa College of Liberal Arts and Sciences. Nagkua siya nin itsura asin mga aktibidad nin sarong normal na Amerikanong estudyante sa kolehiyo asin nagin popular sa kampus. An saiyang pagkamoot sa pagbayle asin mga parti an nagtao saiya kan bansag na "an Saro asin Solong paraupak kan Sulu " 

Si Kiram nag-aling man nin mga estereotipo. Gusto niyang magsuba na magbanta na tibaad "mag-abala," o makikabtang sa sarong pagsalakay nin pagpapakagadan, sarong komun na estereotipo kan mga tawong Muslim sa Habagatan-subangan na Asya. Ini an nagtao saiya nin dagdag na bansag: "Si Hattie an Headhunter."  

Sa pagbareta kan saiyang pigtutubodan na pagsikwal sa kulturang Muslim bilang "lolong," an kaso ni Kiram nahiling bilang ebidensya kun gurano kadali an mga tawong Moro na mabago sa paagi nin edukasyon. Sa sarong punto, si Gobernador Frank Carpenter nahadit na an asimilasyon ni Kiram sa kulturang Amerikano nagin nang kumpleto na tibaad habo na niyang magbalik sa saiyang banwaan. 

## Pagbalik sa Sulu
Si Kiram nagbalik sa Jolo kan 1924 na dai nakaresibe nin kurso gikan sa Unibersidad kan Illinois. Kan panahon na ini, si Frank Carpenter, an gobernador na nag-isponsor kan saiyang edukasyon, nahulog na sa poder. An Bureau of Non-Christian Tribes nagtao saiya kan trabaho bilang "ahente kan gobyerno." Dawa ngani nagtatrabaho siya sa mga lokal na charity, an saiyang mas mahiwas na posisyon iyo an pag-akto bilang sarong parakonektar sa pag-ultanan kan mga lokal na Muslim asin kan gobyerno kan Pilipinas. Siya asin an saiyang tiyaon, si Dayang Dayang Hadji Piandao magkaibanan na naggibo kan trabahong ini. 

Sa Jolo, si Kiram nagmukna nin sarong Muslim-Kristiyanong klab nin mga kababaihan na an mayor na misyon iyo an paggibo nin mga trabaho sa pag-abuloy. Sa panahon na ini, bago siya nagpakasal, nagtukdo man siya sa sarong eskwelahan sa Jolo.

An nagkapirang surat poon tulos pagkatapos kan saiyang pagbalik nagpapahiling nin mainit na mga pagmati sa Estados Unidos asin pagtumang sa posibilidad na mag-agom nin sarong lalaking Moro na may dakol na agom. Minsan siring, dai nahaloy, pinalaba niya an saiyang buhok, nagkupos an saiyang mga ngipon, asin nagpoon na akoon an iba pang lokal na kostumbre.  

Kan 1926, si Tarhata Kiram nagin ikaapat na agom kan mas gurang na hepe kan mga Moro na si Datu Tahil, aki ni Datu Jokonain asin beteranong lider kan 1913 Labanan sa Bud Bagsak. An saiyang tiyo, si Sultan Jamulul Kiram II, nagkontra sa kasal sa rason na siya an magigin ikaapat na agom ni Datu Tahil asin na dai siya nagtao nin supisyenteng dote.

### Pag-aalsa kan 1927
Dai nahaloy pagkatapos kan saindang kasal kan 1926, an mag-agom nagsutsut nin sarong rebelyon sa isla nin Jolo. Pigprotesta ninda an halangkaw na buwis sa daga na pighihingoa kan mga awtoridad kolonyal na Pilipino na ipaotob sa mga tawo. Dawa ngani an mga kaparehong rebelyon nangyari sa laog nin mga dekada sa nag-uuswag na mga isla sa habagatan na kadaklan Muslim kan nasyon-estado, an pagigin edukado ni Kiram sa Estados Unidos nagdara nin dakulang atensyon kan medya. Siring sa ipinaliwanag ni Oliver Charbonneau, sarong historyador kan relasyon sa ibang nasyon kan Amerika: "An kolonyal na pantasya kan pagbaklay kan mga Moro gikan sa primitibong kagurangan pasiring sa modernong subject nakaabot sa alitoktok kaini sa pigura ni Prinsesa Tarhata Kiram." An saiyang pagrebelde kontra sa kolonyalista nagin sarong nakakadisganar na pagkabigla sa mga Amerikano. Dakul an naghiling sa saiyang kaso bilang ebidensya na an mga Muslim kan Pilipinas dai pwedeng ma-edukar sa mga masinunod na sakop.

Kan Enero 1927, ginatos na mga parasunod ni Datu Tahil an nag-iba ki Tarhata Kiram asin sa saiyang agom sa sarong halawig na pag-iwal sa Konstabularyo kan Filipinas sa sarong cotta (kuta) sa Patikul. May mga nagsasabi na si Kiram an nag-enkaminar sa saiyang agom na itogdok an kuta pagkatapos na dai nagin mapanggana an saiyang mga paghihingoa na maseguro saiya an pagkagobernador kan Jolo. Sarong Amerikanong opisyal na an pangaran Major Malone an imbuelto man sa pag-enkaminar asin pagtabang sa pagplano kan rebelyon. Si Kiram nagin minsan paratradusir sa pag-ultanan ni Malone asin kan saiyang agom.

An *The New York Times* nagbareta na an mga parasunod ni Tahil nag-abot sa labing 300 asin na an mga awtoridad kan Filipinas naghagad nin suporta kan ibang mga lider kan Moro asin andam na gumamit nin tear gas. An mga Pilipino habong mag-atake huli sa takot na an paggadan ki Kiram tibaad magpukaw nin rebolusyon sa mga tawong Moro.

An mga opisyal kan Filipinas nag-ontok sa pag'atake sagkod na madangog ninda na nakadulag si Kiram, sa paagi nin tunel, kan Enero 27. Kan sa katapustapusi sinalakay ninda an cotta, 35 sa mga parasunod ni Tahil an nagadan. Nadakop ninda an Kiram kan Pebrero 4, 1927. Siya ilinadawan na pagal asin may helang kan siya detenido asin kinasuhan nin sedisyon. Kan panahon kan saiyang pagkadakop, an paghanap sa saiyang agom, na gustong kasuhan kan gobyerno nin sedisyon, nagpapadagos.

Kan siya madakop, si Datu Tahil binista huli sa sedisyon asin nasentensiyahan nin pitong taon na pagkapreso. Durante kan pagbista, an testimonya nagbuyagyag na si Datu Tahil tinabangan nin sarong opisyal na Amerikano, si Major Malone, na nagtao saiya nin mga riple asin 600 na bala tanganing dagkahon an mga plano ni Tahil na mag-alsa. Susog sa testimonya ni Jolo Governor Moore, an pag'alsa nagpoon huli sa sarong iriwal sa pag-ultanan ni Datu Tahil asin Datu Uddin kun siisay an magkakaigwa nin mas dakulang kapangyarihan sa rehiyon. Naanggot si Datu Tahil ki Datu Uddin sa paagi nin pagdiborsyo sa aking babae ni Uddin, si Prinsesa Korona, tanganing kuanon si Tarhata Kiram bilang saiyang ikaapat na agom.

### Atensyon kan media pagkatapos kan pag'alsa
Nabisto ni Kiram si Datu Tahil sa Sugbo bago siya ipadara sa bilanggoan sa Bilibid sa Manila. Siya, garo baga, garo baga gurang na huli sa kasakitan. Dawa dai malinaw kun nuarin o pano ini nangyari, an mag-agom nagdiborsyo.

An *Atlanta Constitution* nagbareta man na kan si Kiram binisita sa sarong kubo na may sarong kwarto sa gilid kan kadlagan, garo siya mas gurang pa sa saiyang beynte dos anyos. Nagsulot siya nin maliwanag an kolor na sarong asin igwa siyang omboy na naghihibi sa kuna na may hikot. An nag-interbyu nagsabi na si Kiram "garo baga perpektong nakikipaglaban" sa saiyang bagong buhay. 

Kan hinapot kun pano siya nag-agi nin siring kadakulang pagbabago sa dai nahaloy pagkatapos na mamuhay nin sarong Amerikanong estudyante sa kolehiyo, siya nagsimbag: "Aram ko na an gabos na ini garo baga pambihira sa kadakol kong mga amigo sa bilog na Pasipiko, alagad kun gagamiton ko an sakuyang edukasyon para sa ikakarahay kan sakuyang banwaan, dapat akong mamuhay arog ninda." Idinugang pa niya, na may dikit na pagkamoot, na "Poon kan kinua kan Amerika an mga bolo asin an mga barong, mga armas na kaipuhan kan Sulu tanganing dai maglakaw an saiyang lumang kaiwal, an Pilipino, may saro na dapat na tabangan siyang mapagdanay an saiyang paninindogan sa Dagat Habagatan. Gigibohon ko an sakong makakaya."

Si Kiram nagsurat nin sarong editoryal para sa *Los Angeles Times* na nagpapaliwanag kan pag'alsa asin an saiyang papel digdi. Ipinaliwanag niya an bakong demokratikong naturalesa kan Gobernador kan Sulu na si Carl Moore na naggigibo kan mga trabaho kan dakol na opisina kan gobyerno, kabali an superintendente kan eskwelahan asin hustisya kan katoninongan. Sinabi niya na an saiyang edukasyon sa Amerika iyo an nagtukdo saiya na an "tunay na esensya kan libreng gobyerno iyo na an gabos na kapangyarihan dai dapat itao sa sarong tawo."

Nagsabi siya sa dakulang ironya na an mga kapangyarihan kolonyal parateng igwa nin pinakadakulang problema sa mga edukadong kabtang kan populasyon na nasakop na an mga parakolonya, sinda mismo, nag-edukar. Siya nagsurat: "Ini aksiomatiko na dai mo pwedeng gibohon na oripon an sarong tawo pagkatapos na tukduan siya." Ipinaliwanag ni Kiram an saiyang pag-adoptar kan tradisyonal na gubing asin kaugalian bilang parte kan saiyang pagigin poderosong lider para sa saiyang banwaan sa atubangan kan nagdadangadang na dominasyon kan mga Pilipino.

## Karera sa politika
Si Kiram nagdanay na aktibo sa mga aktibidad politikal sa bilog na pananakop kan Amerika sa Filipinas. Kan 1927 nag-ayon siya ki Senador Hadji Butu Rasul sa pagsikwal sa sarong pagbalo na dai iiba an kapuruan nin Sulu sa pagkonsiderar na parte kan Mindanao.

Kan Hulyo 1958, si Kiram nakipag-olay ki Presidente Carlos P. Garcia tanganing pag-olayan an katiusan asin kariribokan sa Sulu. An mga nota sa pagtiripon nagpapahiling kan desisyon na bayaan an mga paagi nin kamot nin batbat na dai nagin mapanggana na pigprobaran kan mga nakaaging Amerikano asin Espanyol na mga kapangyarihan kolonyal. An mga partido nagkaoroyon sa sarong paagi nin malumoy na kapangyarihan na ginagamit an impluwensya ni Kiram asin kan mga sultan, datu, asin imam tanganing maipalakop an katoninongan, kaiba an regulasyon kan mga daing lisensya na badil.

Sa sarong pagtaram kan Oktubre 9, 1960 sa Asosasyon nin mga Alumni kan Unibersidad kan Chicago, an Sekretaryo kan Depensa Nasyonal kan Filipinas na si Alejo S. Santos nasambit si Tarhata Kiram sa saiyang pakimaherak para sa tabang sa pag-uswag kan ekonomiya kan Sulu. Sabi ni Santos:Sa pag-agi, angay na sambiton sa puntong ini an makangangalas na mga paghihingoa nin sarong pino na babaye sa Sulu na nahuhumaling sa ambisyon na mapakarhay an kamugtakan kan mga tawong Muslim. Aram niya an makatatakot na kamugtakan nin katiusan, ignoransya, asin pag-urong kan ekonomiya na nagpapasakit sa arkipelago nin Sulu. Aram niya kun pano an kapabayaan, indiperente, kawaran nin pakiaram, asin kawaran nin kakayahan sibiko nagbunga asin padagos na nagtatao nin mabungang basehan para sa saiyang sadiring mga tawo na dai masabutan. Sa mismong momentong ini, naiimahinar ko an maluya asin delikadong hawak ni Prinsesa Tarhata Kiram na determinadong nakikipaglaban na may matagas na puso sa saiyang laban laban sa kadakol na mga kadepisilan Si Kiram nagbalo na magdalagan para sa Senado kan Filipinas kan 1969, alagad isinikwal kan Partido Nacionalista an saiyang kandidatura. An lakdang na ini nagpahiling nin padagos na kawaran nin interes sa pag-inot kan mga isyu asin representasyon kan mga Pilipinong Muslim.

Kan kabangaan kan dekada 1970, siya ninombrahan bilang miyembro kan AFP Southwest Command (SOWESCOM) Advisory Council, asin kan huri nagsirbe bilang konsultant sa mga gibo-gibo kan Islam sa Opisina kan Regional Commissioner para sa Rehiyon IX sa irarom ni Rear Admiral Romulo Espaldon.

## Personal na buhay
Si Kiram nag-agom giraray nin duwang beses. An inot niyang agom iyo si Datu Buyungan. An saiyang ikaduwang agom iyo si Francisco Salvador, sarong Kristiyanong abogado, inhenyero, asin accountant gikan sa Dalaguete, Cebu.  Her children were Puti Denchurain and Datu Agham Kiram.

Nagbibilog man siya nin musika. Saro sa pinakabantog niyang kanta iyo an "Jolo Farewell."

## Pagkagadan asin mga onra pagkagadan

Si Prinsesa Tarhata Kiram nagadan huli sa pagkabigo kan puso kan Mayo 23, 1979 sa Ospital kan mga Beterano sa Syudad nin Quezon.

Kan 1984, an Nasyunal na Institusyon nin Kasaysayan nagtindog nin sarong marka sa saiyang ginikanan na banwaan, an Jolo, tanganing tawan nin onra an bilog na buhay na dedikasyon ni Kiram sa pakikipaglaban para sa interes kan mga Muslim na Pilipino. Kan parehong taon, an gobyerno kan Pilipinas nag-imprenta kan saiyang retrato sa 3 pesos na selyo.

## Mga toltolan