open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Listahan kan mga makasaysayang anibersaryo

Ini an **kalendaryo kan mga makasaysayang anibersaryo**. Para sa artikulo manongod sa kalendaryo Hilingon an kalendaryo.

## Mga Pighandang Toltolan
**Pankinában**
* *[http://www.thefreedictionary.com/_/archive.htm Daily Content Archive]*
* *[http://worldhistory.org.uk/history-days.html World History Database] *
* *[http://www.onthisday.com/ On This Day]*
* *[http://todayinbritishhistory.com/ Today In British History] *
* *[[History Channel|History Channel (US)]]: [http://www.history.com/this-day-in-history This Day in History]*
* *History Channel (UK): [http://www.history.co.uk/this-day-in-history.html This Day in History]*
* *The New York Times: [https://learning.blogs.nytimes.com/on-this-day/ On This Day]*
* *[http://www.on-this-day.com/ On-This-Day.com]*
* *[[The Internet Movie Database]]: [http://www.imdb.com/date/ This Day in Movie History]*
* *[[BBC]]: [http://news.bbc.co.uk/onthisday/ On This Day]*
* *[https://www.history.navy.mil/content/history/nhhc/404_page_not_found.html Dates in American Naval History]*
* *[http://www.today.wmit.net.au/ Today in Australian History] *
* *[https://nzhistory.govt.nz/timeline Today in New Zealand History] *
* *[http://www.iranianshistoryonthisday.com/ Iranians' History on This Day]*
* *Library of Congress American Memory's [http://memory.loc.gov/ammem/today/today.html Today in History]*
* *Computer History Museum [http://www.computerhistory.org/tdih/ This Day In History]*
* *[http://www.historypod.net/ HistoryPod]*
* *[https://www.daysoftheyear.com/ Days of the Year]*
**Pilipinas**
* *[http://www.gov.ph/calendar/ Official Calendar.]  [[Official Gazette (Philippines)|Official Gazette of the Republic of the Philippines]]*
* *[http://www.tourism.gov.ph/SitePages/FestivitiesList.aspx?monthCode=1 Calendar of Festivities.]  [[Kagawaran ng Turismo (Pilipinas)|Kagawaran ng Turismo (Pilipinas)]]*
* *[https://kahimyang.com/kauswagan/Months.xhtml Daily Events in History.]  The Kahimyang Project*
* *[http://erneelawagan-alammobato.blogspot.com/ ALAM MO BA 'TO?] Blogspot*
**Artikulo**
* *[http://www.gov.ph/1941/03/01/history-from-day-to-day-philippine-magazine-january-16-february-20-1941/ History from Day to Day, Philippine Magazine: January 16 – February 20, 1941.]  [[Official Gazette (Philippines)|Official Gazette of the Republic of the Philippines]]*
* *[http://globalnation.inquirer.net/tag/impotant-philippine-anniversaries Important Philippine anniversaries archives.] [[Philippine Daily Inquirer]]*
* *[http://globalnation.inquirer.net/81103/july-24-a-dark-day-in-philippine-history July 24 – A Dark Day in Philippine History]. [[Philippine Daily Inquirer]]*
* *[http://www.onthisday.com/countries/philippines Filipino History.] On This Day*
* *[https://www.britannica.com/place/Philippines Philippines.] Britannica*
* *[http://www.camperspoint.com/2004/10/08/important-events-in-philippine-history/ Important Events in Philippine History.]  Camperspoint Philippines*
* *[http://aboutphilippines-phonedata.blogspot.com/2010/10/important-dates-in-philippine-history.html Important Dates in Philippine History and Contemporary Times.] Blogspot*
Iskriturang Kawi

An **Aksara Kawi** (hale Sa Sanskrito: कवि "kavi" lit. "Rawit-dawit") o **Aksara Jawa Kuna** ("Iskriturang Suanoy na Habanes"), saróng pangaran na pigtaó Sa sistemang panurat na gikan sa Isla nin Haba asin piggagamit sa buong Maritime Southeast Asia poon 8th siglo abot sa 1500 AD. 

## Mga Toltolan
Iskriturang Eskayano

An Iskriturang **Eskayano** saróng iskriturang pigkonstruk kan  tataramon na Eskayano kan isla nin Bohol sa Filipinas. Arog ini kan Yugtun asin Iskriturang Fox, na nakabase sa kursibong Latin.
Kanji

An  an mga kinuang logograpikong Intsik na panurat na *[[hanzi]]* na piggagamit sa modernong sistema nin panurát kan mga Hapones kaiba an hiragana (ひらがな, 平仮名), katakana (カタカナ, 片仮名), Numerong Indo Arabiko, asin an paggamit kan alpabetikong latin (bistado man sa apod na "rōmaji"). An Hapones na termino kan *kanji* () para sa panurat kan mga Intsik, igwang boot na sabihon na "panurat kan mga Han" asin kaparehas lang sa pigsusurat na termino sa tataramon na Intsik na minatukoy sa *[[hanzi]]* (漢字).

## Toltolan
Tawag ng Tanghalan

An ***Tawag ng Tanghalan sa Showtime*** (*Call of the Stage in Showtime* o sa Bikol: *Apod kan Entablado sa Showtime*) sarong pakontes nin karantahan na pinapadalan sa segment nin udto sa ***It's Showtime*** na inot na ipinadalan kan Enero 2, 2016. Naka-dub bilang "*Your all time favorite search for outstanding amateur talents*", an kompetisyon na ini bukas sa mga Filipino na hali sa Metro Manila, Luzon, Visayas, sagkod Mindanao.
Tataramon na Buhid

An **tataramon na Buhid** (Buhid: ) saróng tataramon na pigtataram kan mga Mangyan sa isla nin Mindoro, Filipinas. Pigbangâ ini sa mga diyalektos na Subangan asin Sulnopan.

Piggagamitan ini nin Iskriturang Buhid, kun sain nakaenkodo na sa Unicode-Block Buhid (Buid) (1740–175F).

## Distribusyon
Piglista ni Barbian (1977) an mga minasunod na Kinamumugtakan kan mga parataram kaini.
*Malfalon, Calintaan, Occidental Mindoro
*Barrio Rambida, Socorro, Oriental Mindoro
*Bato Eli, Barrio Monte Claro, San José Pandurucan (sa Habagatan kan bunganga kan salog Bugsanga (Bisanga) )
*Barrio Batangan, Panaytayan, Mansalay, Oriental Mindoro

## Toltolan

*Barham, R. Marie. 1958. *The phonemes of the Buhid (Mangyan) language of Eastern Mindoro, Philippines*. Studies in Philippine linguistics 4-9. 4-9.
*Pennoyer, F. Douglas. 1980. "Buhid and Tawbuid: A new subgrouping Mindoro, Philippines." In Paz B. Naylor (ed.), *Austronesian studies: Papers from the Second Eastern Conference on Austronesian languages*, 265-271. Ann Arbor, University of Michigan: Center for South and Southeast Asian Studies.

## Mga panluwas na takod
* Mangyan Heritage Center
Katakana

An  sarong Uri nin pagsurat sa nacion na Hapon. Piggagamit ini kaiba an iba pa nindang uri kan kana, an Hiragana asin Kanji. Parehas nagrambong an Katakana asin Hiragana sa mga karakter kan Tsina. Saro man ining pantigan na boot sabihon na an lambang karakter kaini minasimbolo sa sarong pantig. Karaniwang piggagamit ini sa pagsurat kan mga makadayuhang katagâ o taramon asin iyo pa man an pagsurat kan mga pangaran kan nacion, dayuhang lugar asin pansadiring pangaran.                                                                                                                                                                                 

An katagang *katakana* nangangahulugan na "fragmentary kana", nin huli ta an mga karakter na katakana hale sa mga sangkap o fragment kan mas komplikadong kanji. An katakana asin hiragana parehong sistema nin kana . Sa saro o duwang saradit na eksepsyon, an lambang silaba (estriktong mora ) sa tataramon na Hapon pigrerepresentar nin sarong karakter o *kana* sa lambang sistema. An lambang kana nagrerepresentar nin sarong bokales arog kan " *a* " (katakana); sarong katanog na sinusundan nin patanog arog kan " *ka* " (katakana); o " *n* " (katakana), sarong nasal sonorant na, depende sa konteksto, garo Ingles *na m*, *n* o *ng* (  ) o arog kan mga nasal vowels kan Portuges o Galician .                                                                                                                                                                            

An Katakana nag-ebolusyon gikan sa mga mongheng Budista na Hapon na nag-transliterar kan mga tekstong Intsik pasiring sa Hapon. 

## Mga Toltolan
Bésame Mucho

An "Bésame Mucho" ("Hadokan mo kong husto") sarong kanta na sinurat kan taon 1940 kan Mehikanong parasurat-kanta na si Consuelo Velazquez.  An sarong bantogan na bersyon daa kaini iyo an kinakanta kan Trio Los Panchos. Ini saro sa lakop nang maray na musika para sa *bolero*, sarong klaseng maliksing bayleng Kastila.

An kanta pinaluwas sa pelikulang Follow the Boys (5 Mayo 1944) kan ini ikinawat ni Charlie Spivak kan saiyang orkestra. Nagluwas pa man ini sa Cowboy and the Senorita (13 Mayo 1944) na tinawan boses ni Dale Evans.

## Panluwas na takod

* https://www.youtube.com/watch?v=kIJZSs2gxdo Orihinal na bersyon ni Consuelo Velasquez. Kinua sa YouTube 05-31-18.

## Toltolan
Romaji

An **Romanisasyon kan tataramon na Hapones** o  () saróng uri na kun saen pigbabágo an tataramon sa iba pan tataramon.

## Halimbawa kan mga katagâ o taramon na nakasurat sa sistemang rominisasyon

## Pagkakaiba gikan sa rominisasyon

## Panhistoriyag Rominisasyon

:**1603**: *[[Nippo jisho|Vocabvlario da Lingoa de Iapam]]* (1603)
:**1604**: *[[Arte da Lingoa de Iapam]]* (1604–1608)
:**1620**: *Arte Breve da Lingoa Iapoa* (1620)

## Letrang Alpabeto na pinangaranan sa tataramon na Hapones

*A; *ē* o *ei* (エー o エイ)
*B; *bī* (ビー, alternatibong pagsayod *bē*, ベー)
*C; *shī* (シー or シィー, minsan pigsasayod na *sī*, スィー)
*D; *dī* (ディー, alternatibong pagsayod *dē*, デー)
*E; *ī* (イー)
*F; *efu* (エフ)
*G; *jī* (ジー)
*H; *eichi* o *ecchi* (エイチ o エッチ)
*I; *ai* (アイ)
*J; *jē* o *jei* (ジェー o ジェイ)
*K; *kē* o *kei* (ケー o ケイ)
*L; *eru* (エル)
*M; *emu* (エム)
*N; *enu* (エヌ)
*O; *ō* (オー)
*P; *pī* (ピー, alternatibong pagsayod *pē*, ペー)
*Q; *kyū* (キュー)
*R; *āru* (アール)
*S; *esu* (エス)
*T; *tī* (ティー, miski minsan pigsasayod na *chī*, チー, asin alternatibong pagsayod *tē*, テー)
*U; *yū* (ユー)
*V; *vi* (ヴィ, miski na minsan pigsasayod na *bui*, ブイ)
*W; *daburyū* (ダブリュー, minsan pigsasayod na *daburu*, ダブル)
*X; *ekkusu* (エックス)
*Y; *wai* (ワイ)
*Z; *zetto*, *zeddo*, o *zī* (ゼット, ゼッド, or ズィー, miski paminsan-minsan pigsasayod na *jī*, ジー)

## Talábabá

*
*
*
*
*
*

## Panluwas na Takod
* Rōmaji sōdan shitsu contains an extremely extensive and accurate collection of materials relating to rōmaji, including standards documents and HTML versions of Hepburn's original dictionaries. 
* The rōmaji conundrum by Andrew Horvat contains a discussion of the problems caused by the variety of confusing romanization systems in use in Japan today.
Hentaigana

An  , saró sa panurat kan nacion na Hapon sa alternatibong pantigan - Kana Nagbubútwa an Hentaigana poon sa gayak na gayak na markang-record Man'yōgana na kun saen minrepresentar sa saróng solong pantig na pwedeng magamit nin manlaen-laen na mga Kanji . Bago an reporma kan 1900 , pigtatáwan an kada Moroi nin saróng solong karakter na hiragana na piggagamit kaiba an hentaigana, an pagpili sa pagitan kan duwang ABC nakadepende sa pagtugot kan mga parasurat. Dae kaiba an Hentaigana sa table kan Unicode .

## Litahan


Image:Hiragana_I_01.png|（）
Image:Hiragana_E_01.png|（）
Image:Hiragana_O_01.png|（）
Image:Hiragana_KA_01.png|（）
Image:Hiragana_KI_01.png|（）
Image:Hiragana_KO_01.png|（）
Image:Hiragana_SI_01.png|（）
Image:Hiragana_SU_01.png|（）
Image:Hiragana_TA_01.png|（）
Image:Hiragana_NA_01.png|（）
Image:Hiragana_NO_01.png|（）
Image:Hiragana_HA_01.png|（）
Image:Hiragana_YU_01.png|（）
Image:Hiragana_RE_01.png|（）
Image:Hiragana_RO_01.png|（）
Image:Hiragana_WA_01.png|（）



## Panluwas na Takod

* Chart of hentaigana calligraphy from O'Neill's "A Reader of Handwritten Japanese" 
* A chart of hentaigana hosted by Jim Breen of the WWWJDIC
* Chart of kana from Engelbert Kaempfer circa 1693
* Hentaigana on signs  (in Japanese)
* Hentaigana 
* Mojikyo fonts including hentaigana and word processor support 
* Koin Hentaigana Outlying Characters for MS Mincho
Rinomanong Kunrei-shiki

An  saróng uri kan pagsurát sa nacion na Hapon.

## Paggamit

### An Pagsurat kan Kunrei-shiki sa kana

## Panluwas na Takod
*The Romaji (Roomaji) Conundrum by Andrew Horvat
Rinomanong Hepburn

An sistema nin romanisasyong **Hepburn** (Hapones: ヘボン式ローマ字 *Hebon-shiki Rōmaji*) saróng siste nin panurat na ipinangaran ki James Curtis Hepburn, na naggamit kaini tanganing maipalis an tanog kan tataramon na Hapones sa alpabetong Latin sa ikatolong edisyon ka saiyang diksyonaryong Hapones-Ingles, na naipublikar kan 1887. An sistema orihinal na iminungkahi kan **Iribahan para sa Romanisasyon kan Alpabetong Hapones** (*Society for the Romanization of the Japanese Alphabet*) (羅馬字会 *Rōmajikai*) kan 1885.  Sunod na inirebisa an sistemang Hepburn asin pig-apod ining **Shūsei Hebon-shiki Rōmaji** (修正ヘボン式ローマ字). Bisto kadto an bersyong inirebisa bilan **Hyōjun-shiki Rōmaji** (標準式ローマ字) (pamantayang estilo). 

Nanatili an orihinal asin inirebisang uri nin Hepburn bilan tungtungan kan pagpalis kan Hapones na igwang pinakahalawig na pagtanggap. Tibaad ini nakabatay sa ponolohiyang Ingles, karaniwang makakapagsayod ning mas tumpak sa orihinal an saróng parataram na Ingles na mayóng aram sa Hapones imbes sa taramon na ipinalis sa sistemang Kunrei-shiki Rōmaji (sistemang pig'atas kan Gabinete).
Furigana

An  saróng uri kan pagsurat sa nacion na Hapon na kun saen ini saróng pambulong sa pagbasa o reading aid, na igwang sararadit na kana, o silabikong mga karakter, na pigprita kasunod kan kanji (ideograpikong karakter) o iba pan karakter tanganing ipahiling an saiyang pagsayod. Ini saróng urí kan tekstong rubi. Bistado man an Furigana bilan  o  sa Hapones. Sa modernong Hapon, pirming piggagamit ini tanganing i'glosa an mga bihirang kanji, tanganing iklaripika an mga bihira, bakong estandarte o mga *ambiguous* kanji na babasahon, o sa mga pan'aki o pan'adal na mga materyales. Bagó an mga Repormang Iskritura na post-world war II, kuminarap ini lalo.

An Furigana minsan  kadaklan nakasurat sa hiragana, sa katakana, mga letrang alpabeto o iba pan kanji n pwedeng gamiton sa mga espesyal na mga kaso. Sa patindog na teksto, an *[[Mga iskriturang pahigda asin patindog na panurat kan Subangan na Asya|tategaki]]*, piglalaag an furigana sa toóng linya kan teksto; sa pahigdá na teksto, an *[[Mga iskriturang pahigda asin patindog na panurat kan Subangan na Asya|yokogaki]]*, piglalaag ini sa ibabaw kan linya kan teksto, na ipinapahiling sa ibabâ.

o

An mga halimbawá na pagbabaybay iyo an *kanji*, na kun saen binubuo ini nin duwáng mga karakter na kanji: 漢 (*kan*, pigsusurat sa Hiragana bilan かん), asin 字 (*ji*, pigsusurat sa hiragana bilan じ).

## Hilingon man
*Okurigana
*Tataramon na Hapones

## Mga Toltolan
Man'yōgana

An  saróng urí kan pagsurat sa nacion na Hapon. Saróng sinaenot na sistema nin panurat an  na naggamit nin mga karakter na Intsik tanganing iripresentar an tataramon na Hapones, asin ini an pinakaenot na bistong siste nin kana na nabuo bilan iripresentar an mga ponetikong tataramon na Hapones. An pinakaamay na paggamit kaini minabalik sa urí kan kana na bakó pang klarado, alagad, piggagamit na ini kan dae mababa sa katahawang ika-17 siglo. An pangaran na "man'yōgana" hale sa *[[Man'yōshū]]*, saróng antopolohiyang rawit-dawit na Hapones gikan sa Peryodong Nara na pigsusurat na *man'yōgana.*
Rinomanong Nihon-shiki

An **Nihon-shiki** o **Nippon-shiki Rōmaji** ( saróng uri nin pagsurat sa nacion na Hapon.

## Nipponsiki—ISO 3602 Strict

## Talábabá

**Nihongo Daihakubutsukan* (日本語大博物館), author: Kida, Jun'ichirō (紀田順一郎 *Kida Jun'ichirō*), publisher: Just System (ジャストシステム, *Jasuto Shisutemu*) ISBN 4-88309-046-9 (in Japanese), chapter 6.
Dakuten asin Handakuten

An , kolokyal na , saróng sinyal na diyakritiko na kadaklan minsan piggagamit sa mga silabaryong Hapon na kana tanganing ipabisto na an katanog kan silabiko na kaipuhang pigsasayod na pigboses, para sa instansya, mapasasairarom an mga tanog sa rendaku (sequential na pagsasayod).

An , kolokyal na , saróng diyakritiko na piggagamit kaiba an kana para sa mga silabikong nagpupoon sa *h* tanganing maipahiling na kaipuhang sindang isayod na .

## Lain pang mga komonikatibong representasyon
*Mga representasyon kan Dakuten

*Mga representasyon kan Handakuten

 An mga morae na may boses asin mga morae na may kabangang boses mayo nin independienteng mga pangaran sa radiotelephony asin pigpapasabot kan pangaran na mayong boses na sinusundan nin "ni dakuten" o "ni handakuten".

* Bilog na representasyon nin Braille
Jan Letzel

Si **Jan Letzel** (Abril 9, 1880 &ndash; Desyembre 26, 1925) saróng *[[Czech Republic|Czech]] [[architect]]*, na bistadohon sa pagdesinyo kan saróng establishimento sa Hiroshima na nagin *ruins* pagkatapos kan pagsabog kan bombang atomiko sa Hiroshima, na an establishimento ngunyan pig'aapod na A-Bomb Dome o pangiromdom nin kasilenciohan.
Ajinomoto

An , saróng pagibuhan nin pagkakan asin mga kemikal na korporasyon sa nasyon na Hapon na nakakagibo nin mga *pampanamit*, mantikilya, pamanggihan sa telebisyon, pampahamis, mga *[[amino acid]]* asin mga *[[pharmaceutical]]*.
Sa partikular nin pinakadakulang pagibuhan nin *[[aspartame]]*, na igwang 40% na pigheheras sa merkado sa kinában kan Oktubre 25, 2000.

An  an pangaran kan kompanyang paragibo nin produktong bitchin.

## Mga Toltolan
Tataramon na Mamanwa

An **tataramon na Mamanwa** saróng tataramon na Sentral Filipino. Saró ini sa mga tataramon na Aeta, na pigtataram sa mga Provincia nin Agusan del Norte asin Surigao del Norte na nasa palibot kan Danaw nin Mainit kan Mindanao, Filipinas. Igwa ining mga 5,000 nin mga parataram kan 1990, kadaklan mga Mamanwa.

## Mga Toltolan

*Lobel, Jason William. 2013. ''Philippine and North Bornean languages: issues in description, subgrouping, and reconstruction'' . Ph.D. dissertation. Manoa: University of Hawai'i at Manoa.
Little Boy

An **Little Boy**, saróng alyas para sa saróng bombang atomiko na pighulog sa Syudad nin Hiroshima kan nasyon na Hapon kan Ika-anom nin Agosto 1945 sa kasagsagan kan Ikaduwang Gerang Pankinaban kan Boeing B-29 Superfortress Enola Gay, na minaneho ni Kolonel Paul W. Tibbets, Jr nin 509th Composite Group kan United States Army Air Force. Ini an kaenot-enotang bombang atomiko na piggamit sa gera. An pambobomba sa Hiroshima an panduwang artipisyal na pagsabog kan nukleyar sa historiya, pagkatapos kan Trinity Test, asin an enot na Uranium-based detonation. Suminabog ini sa kusog na uminabot sa 15 kilotons nin TNT (63 TJ). Nagresulta an bomba sa halawigang pagkagabá kan Hiroshima asin kan nasasakupan kaini.
Tataramon na Sulod

An **Sulod** iyo an tataramon na Sentral Filipino kan Panay sa Filipinas. Kaano-ano kaini an tataramon na Karay-a asin lokal na Bisaya sa saiyang mga parataram bilan *Ligbok*.

Pigtataram an Sulod sa Mga pigkumpol na mga sitio kan Buri, Maranat, Siya, asin Takayan Katrina sa mga bank kan Salog nin Panay, nagtatangâ sa Mt. Kudkuran asin Mt. Baloy sa Sentral Panay (Jocano 1968:4).

## Toltolan
Tataramon na Surigaonon

An tataramon na **Surigaonon** saróng tataramon sa Surigao na igwang haros 500,000 na parataram. Ini saróng Bisaya na inipluwensya sa Sebuwano.

## Pagkukumparar kan Surigaonon, Cebuano, asin Tausug

## Mga halimbawá kan katagâ dangan mga parirala
* -ambaw - kinô
* -diin – sain
* -kun-o – nuarin, hinaharap
* -kagan-o – kasuarin, nakaagi
* -uno – ano
* -sin-o o siman – siisay
* -tag-uno – páno
* -"salamat karajaw" – Dios Mabalos
* -na ay, unja na (an aktuwal na katagâ iyo an "ngaj'an") – atyan
* -"ay ay na bata ini!" – ay ay an aking ini!
* -"uman kaw?" (Kontraksyon kan "na uno man kaw?") – Ano/ng nanyayari saimo?
* -ajo-ajo/amping (Cebuano "ayo ayo") – Ingat ka
* -"na buang na" – na ribong na
* -"Simba ko" – "Knock on wood"
* -"Pag hilom ngad-on" or "saba did-on" – silencio/alo lang/dae magribok duman
* -maradjao (*Surigaonon*) o madayao (*Tandaganon*) – marhay
* -maradjao na buntag – Marhay na aga
* -maradjao na hapon – Marhay na Hapon
* -haman kaw? (Pigsumpay nin "hain" asin "man") – Hain/Nasain ka?
* -ngayan (*Surigaonon*) o ngan(*Tandaganon*) - ngaran/pangaran
* -uno may imo ngayan?/unoy ngayan mo? – Ano an saimong pangaran/ngaran?/ano an pangaran/ngaran mo?
* -pila may imo edad? (*Tandaganon*) o  "pila may edad mo?" (*Surigaonon*)  – Pira na an edad mo? 
* -grabehi sa nimo ka gwapa (*Tandaganon*) "gulpi man kaw kagwapa"/ "grabeh nimo ka gwapa"(*Surigaonon*) – Mangayon mo
* -gwapahi – magayonon
* -arang   - -on
* -arang ka tignaw - malipoton
* -"grabehi nimo ka yaot/taru" o grabe nimo kayaot (Surigaonon) – mankanos mo.
* -tagad (*Tandaganon*) huyat (*Surigaonon*) – halat
* -ihap/bilang – bilang
* -"tabangi ko" (parehas sa Cebuano), sa Norte "tabangi ako" – tabangi ako/tabangan ako
* - pagpaspas/pagdali (parehas sa Cebuano) – bilis-bilison
* -"maradjao (madayao) na duyom dijo hurot" – Marhay na banggi saindong gabos
* -"hain man (ha'man) kaw pasingod?" – Masain ka?
* -kuman – ngunyan
* -silom – aga
* -mahagkot, tignaw, pakukog– lipot
* -paso, malangka – init
* -wayong - lalawgon / muka
* -alima – kamot
* -sike – tabay
* -"taghigugma ta kaw" – Padangat taka/ Padaba ta ka
* -mangita nan sine – nagdadalan nin penikula. . .atud (suanoy na katagâng Surigaonon word)
* -"mupanaw na ako kuman" – Mahali na ako ngunyan
* -inday uno or waya ako mahibayo – Inda ko/ dae ko aram
* -jaon – iyan
* -"uno yaon (jaon)?" o "uman yaon (jaon)?" – ano iyan?
* -manguyab – mapasyar
* -kalasangan o guyangan(surigaonon)/guwangan(tandaganon) - kadlagan
* -doot - sa balyong parte kan salog
* -baro (*Surigaonon*)- bado
* -dayag/kat-kat - sakat
* -kayajo(Surigaonon)/kayo(tandanganon) kalayo
* -buyod(Surigaonon)/Bukid(tandaganon) - bukid
* -hilam - namok
* -yaon (*Tandaganon*) o jaon (*Surigaonon*)- igwa
* -ingod or tungod - tungod (sa Cebuano "silong")
* -adja(Surigaonon)/aya(Tandaganon) - lang ( e.g. "adja ra man kaw magsinaoy saoy" You are just interrupting)
* - bakoy(Surigaonon)/baku'(tandaganon) - hinlalaki
* - puyo(Surigaonon)/Isla(Tandaganon) - isla
* - miya - kurasmag
* - ilaja - umahan

## Mga Toltolan
Tataramon na Thai

An **tataramon na Thai**, o para sa mga bihasa sa tataramon iyo an **tataramon na Siam**, o **katahawang Thai**, iyo an nasyunal asin opisyalmenteng tataramon kan nasyon na Tailandya asin an katutubong tataramon kan mga Thai, an pinakadakulang grupo etniko kan Tailandya.

## Toltolan
Tataramon na Hanunó'o

An **tataramon na Hanunó'o** saróng tataramon na pigtataram kan mga Mangyan kan isla nin Mindoro, Filipinas. 

An tataramon na ini pigsusurat sa Iskriturang Hanunó'o.

## Distribusyon
Piglista ni Barbian (1977) an mga minasunod na Kinamumugtakan.
*Barrio Tugtugin, San Jose, Occidental Mindoro
*Naluak, Magsaysay, Occidental Mindoro (sa itaas kan Salog Caguray)
*Bamban, Magsaysay, Occidental Mindoro (kaiba man kan Mga residenteng Ratagnon asin  Bisayá)
*Barrio Panaytayan, Mansalay, Oriental Mindoro (Mga 5 km hale sa *highway* sa mga kabukidan nin Habagatan-sulnupan kan Mansalay)

## Mga Toltolan

## Panluwas na Takod
* Hanunuo, Mangyan Heritage Center. (About the people.)
*Conklin, Harold C. 1953. *Hanunóo-English vocabulary*. (University of California Publications in Linguistics, 9.) Berkeley and Los Angeles: University of California Press.
Balanghayan kan Tagalog

An **Balanghayan kan Tagalog** iyo an láwas kan mga susundun na pigsasaladawan an estruktura nin mga ekspresyon sa Tataramon na Tagalog, an tataramon kan rehiyon Tagalog kan Filipinas.

Sa Tagalog, igwang walóng pangenot na mga parte kan pagtataram: mga berba, mga pangngaran, mga pan-urí, mga pan-sabay, mga pan-uyon, mga panhalip, mga pangatnig asin partikulo. An tataramon na Tagalog igwang diit na pigbágo na tono. Pigbágo an tono kan mga Panhalip para sa bilang; asin mga berba, para sa pokus, aspeto asin sa boses.
Suba'

An **suba' **, **sola' ** o **baya** (Ingles: *bay*, *harbor*, *gulf,* *sound*, *inlet*; Tagalog: **look**) saróng **sula' ** na pwedeng gamiton bilang kanlungan kan sasakyang pandagat,arog nalang kan mga bapor, partikularmente na kun igwang makukusóg na mga bagyo. Ini an pig'aapod na "braso" kan saróng dagat. **Golpo** an apod sa **darakulang suba' **. Kasumpay kaini, tig'aapod na **kasuba'han** (kalookan sa tagalog) an pinakapanlaog asin kurbadang rehiyon kan saróng golpo. Saróng halimbawa kaini sa rehiyon Bikol iyo an Suba' nin San Miguel.

## Toltolan
Tataramon na Subanon

An **Tataramon na Subanen** (**Subanon** asin **Subanun** man) saróng tataramon na Austronesyo na kagsadiri kan mga tataramon na Mindanao. Pigkonsiderar ining tipakal kan lingguwista bilan saróng kumpol nin diyalektos na dakol kaysa sa tataramon na monolitiko. Pigtataram an Subanon sa dakol na lugar sa Zamboanga Peninsula na pinangaranan na mga Provincia kan Zamboanga Sibugay, Zamboanga del Norte asin Zamboanga del Sur, asin sa Misamis Occidental kan Norteng Mindanao. Igwa man nin masusukol na mga Komunidad nin Subanon sa Misamis Oriental. Kadaklan sa mga pangaran kan ''Subanen'', ''Subanon'' o ''Subanun'', mantang an mga pigkaloob an sadiri sa Islam pigtutukoy an saindang sadiri bilan*Kalibugan*.

## Panlaog na Klasipikasyon
Pigklasipikar ni Jason Lobel (2013:308) an urí kan Subanen sa mga minasunod.

***Subanen**
**Sulnupan
****Sulnupang Subanon*
****Sulnupang Kolibugan*
**Nukleyar
***Sulnupang Nukleyar
*****Tawlet-Kalibugan Subanen*
*****Salug-Godod Subanen*
***Subangang Nukleyar
*****Sur Subanen*
*****Sentral Subanen*
*****Norteng Subanen*
*****Subangang Subanen*

Piglista ni Lobel (2013:308) an mga minasunod na mga inobasyon sa kada saró sa mga minasunod na mga sub-grupo.
*Nukleyar Subanen: *k > Ø
*Sulnupang Subanen: *k > /k/
*Subangang Nukleyar Subanen: *r > /l/
*Sulnupang Nukleyar Subanen: *r > /r/
*Sulnupang Subanen: *r > /l/ (independentante sa lugar, arog sa pakikipagkontak sa Tausug, Maguindanaon, Butuanon, Cebuano, asin/o Ilonggo, kun saen napasasairarom ini sa *r > /l/ shift independentante kan kada saró)

Notable man an Proto-Subanen sa pagigin kumpletong pagkawará kan Proto-Mas Dakulang Sentral Filipino na *h.

Nagtao man si Lobel (2013) nin mga rekonstrusyon kan Proto-Subanen.

## Halimbawá
Pigpapahiling an koda kan awit nin Sulnupang Subanon na *Momula ita* 'Matánom kita'.

## Mga Toltolan

## Panluwas na Takod
* Audio recordings of Subanon are archived with Kaipuleohone, including a , , and a
Tataramon na Asi

An **tataramon na Asi**, saróng rehiyonal na tataramon na Bisaya na pigtataram, kaiba an mga tataramon na Romblomanon asin Onhan, sa Provincia nin Romblon, Filipinas. Nagpoon an Asi sa isla nin Banton, Romblon asin kuminarap sa mga kataraid na isla  nin Sibale, Simara, asin sa mga banwaan nin Odiongan asin Calatrava sa Isla nin Tablas. Pig'aapod an mga Asi na parataram na Odionganon sa Odiongan, Calatravanhon sa Calatrava, Sibalenhon sa Concepcion, Simaranhon sa Corcuera, asin Bantoanon sa Banton.

Sa partikular, pigtataram ini sa mga minasunod na mga isla sa laog kan Romblon:

*Tablas: an munisipalidad nin Odiongan asin Calatrava, mahihiling segun sa pagkakabanggit sa Sulnopan asin Amihanan na parte kan isla. An dialektong Odiongan igwang dakol na panluwas na impluwensya asin mas halawig na piggagamit sa literatura.
*Banton: an solong munisipalidad kan isla nin Banton. 
*Simara: an solong munisipalidad kan isla nin Corcuera.
*Maestre de Campo (bistado man bilan Sibale): an solong munisipalidad kan Isla nin  Concepcion.

Pigtalá kan lingguwistang si David Zorc na an mga parataram na Asi, pwedeng naging an enot na mga Bisayang parataram sa rehiyon Romblon.

## Mga tanog
Igwang kag-anom na katanog an Asi: p, t, k, b, d, g, m, n, ng, s, h, w, l, r at y. Igwang apat na patanog: a, i/e, asin u/o.

## Mga toltolan
Diyalektong Boholano

An **Boholano** () saróng klase kan Sinugbuanon na pigtataram sa isla Provincia kan Bohol sa Visayas asin saróng mayoridad na porsyon kan Southern Leyte, na iyo man sa mga parte kan Mindanao, partikularmente sa Northern Mindanao asin sa CARAGA. Nasasalang nailaladawan ini bilan suway na tataramon miski na an Binol-anon gikan sa saróng kumpol nin diyalektos kan tataramon na Cebuano.

Espesyalmenteng pigtataram an Boholano sa Katahawan na Bohol, na pwede maiklasipikar hale sa mga klase nin Cebuano kan mga pirang ponetikobg pagsanlí:
*Pigsasayod an semivowel na *y* na  na iyo man sa tanog na *ll*: pigsasayod an *iya* na ;
*Pigsasayod an *Ako* bilan ;
*Intrebokaliko *l* pan'okasyunal na pigsasayod bilan  na minasunod sa *u* o *o*: *kulang* pigsasayod bilan  (parehas sa diyalektos kan Syudad nin Cebu).

## Uusipon

Nag-uswag an Bol-anon sa rehiyon pagkatapos mag-abot an tataramon na Sebwano gikan sa Cebu. Pinagtataram naman an Sebwano poon pa kan nasa tinubuang-daga kan *Sugbu* an Proto-Austronesyo (ca. 6000 taon an nakalihis) dangan "luminakop ini poon sa base kaini sa Cebu" paduman sa Bohol sa gayon nagpoon an diyalekto nin Bohol Cebuano.

## Mga Toltolan

## Panluwas na mga Takod
*An tataramon na Boholano
*Boholano
Tataramon na Tadyawan

An **tataramon na Tadyawan** saróng tataramon na pigtataram kan mga Mangyan sa Habagatan na na Danao Naujan sa Oriental Mindoro, Filipinas.

## Mga Diyalektos
Piglista ni Tweddell (1970:195) an 4 na diyalektos.
*Nauhan
*Subangan na Aglubang
*Sulnupang Aglubang
*Pola

An Nauhan asin Subangan na Aglubang, magkaano-ano sa lambang saró. An Sulnopan na Aglubang, pigtataram harayo asin may impluwensya nin Alangan.

Piglista ni Barbian (1977) an minasunod kaining kinamumugtakan.
*Barrio Talapaan, Socorro, Oriental Mindoro
*Happy Valley, Socorro, Oriental Mindoro
*Pahilaan, Calatagan, Pola, Oriental Mindoro

## Mga Toltolan
Mga tataramon na Amihanan na Mindoro

An mga tataramon na **Amihanan na Mindoro** (**Amihanan na Mangyan**), iyo an saró sa duwáng mga kumpol kan mga tataramon na pigtataram kan mga tawong Mangyan kan Isla nin Mindoro sa Filipinas. An mga tataramon, iyo an Alangan, Iraya, asin Tadyawan. 

Pig-suhestyon nina Ronald Himes (2012) asin ni Lawrence Reid (2015) na an mga tataramon na Amihanan na Mindoro pwedeng ipugro sa mga tataramon na Katahawan na Luzon. Nagheheras an agimba na sangâ an ponologikal na mga inobasyon sa Proto-Austronesyo sa *R > /y/.

## Hilingon man
*Mga tataramon na Habagatan na Mindoro

## Mababasa pa lalo

*Barbian, Karl-Josef. 1977. *The Mangyan languages of Mindoro*. Cebu City: University of San Carlos.
*Barbian, Karl-Josef. 1977. *English-Mangyan vocabulary*. Cebu City: University of San Carlos.
*Zorc, R. David. 1972. *[http://sealang.net/archives/zorc/pdf/Alangan/bundle.pdf Alangan notes]*.
*Zorc, R. David. 1972. *[http://sealang.net/archives/zorc/pdf/Iraya/bundle.pdf Iraya notes]*.
*Zorc, R. David. 1972. *[http://sealang.net/archives/zorc/pdf/Tadyawan_(Pola)/bundle.pdf Tadyawan (Pola) notes]*.
*Zorc, R. David. 1972. *[http://sealang.net/archives/zorc/pdf/Victoria_(cf._Tadyawan)/bundle.pdf Victoria (Tadyawan) notes]*.

## Toltolan

*Barbian, Karl-Josef. 1977. *The Mangyan languages of Mindoro*. Cebu City: Unibersidad kan San Carlos.
*Barbian, Karl-Josef. 1977. *English-Mangyan vocabulary*. Cebu City: Unibersidad kan San Carlos.
Tataramon na Agutaynen

An **tataramon na Agutaynen** pigtataram sa Isla nin Agutaya sa Provincia kan Palawan sa Filipinas.

## Distribusyon
Pigtala nila Caabay & Melvin (2014: 1-2) na an Agutaynen, ipinagtataram kan 15,000 katawo sa Isla nin Agutaya asin anom kan mas sadit kan mas sadit na mga isla nin Cuyo, na pinagranan na Diit, Maracañao, Matarawis, Algeciras, Concepcion, asin Quiniluban. Pagkatapos kan Ikaduwang Gerang Pankinaban, naglipat man an mga Agutaynen sa San Vicente, Roxas, Brooke’s Point, Balabac, Linapacan, asin sa mga banwaan kan syudad nin Puerto Princesa sa Isla nin Palawan.

## Toltolan

## Bibliograpiya
* Quakenbush, J. Stephen, comp. 1999. Agutaynen texts. Studies in Agutaynen, Part I. Studies in Philippine Languages and Cultures 11(1):7–88. available online from SIL

## Mga panluwas na takod
*Agutaynen-English Dictionary (SIL Philippines)
Tataramon na Lolak

An **Lolak** saróng tataramon na na Filipino na pigtataram sa Norteng Sulawesi (Selebes), Indonesya.

## Mga Toltolan
Tataramon na Dicamay Agta

An **Dicamay Agta**, saróng pu'hong tataramon na Aeta kan Norteng Filipinas. Nag'iistar an mga  Dicamay Agta sa salog Dicamay, sa sulnupan na gilid kan Sierra Madre haraní sa Jones, Isabela. Pigparagadan kan mga Ilokanong igwang dagá an mga Dicamay Agta mga natatangâ sa 1957 asin 1974 (Lobel 2013:98).

Pigkolektar ni Richard an lista nin taramon na Dicamay na igwang mga 291 mga taramon kan 1957.

## Mga Toltolan
Tataramon na Bolango

An **Bolango** saróng tataramon na Filipino na pigtataram sa Norte-Subangan sa Sulawesi, Indonesya. Kan 1981 pigtataram ini kan mga 20.000 na mga katawo, 5000 sa Bolango asin 15.000 sa Atingolla.

## Mga Toltolan
Tataramon na Suwawa

An **Suwawa** saróng tataramon na Filipino na pigtataram sa Norteng Sulawesi (Selebes), Indonesya.

## Mga Toltolan
Bikolog

An **Bikólog** o **Tagakól** (sinugpon na "Bikol" asín "Tagalog") apod sa saróng grupo nin tataramon na kun sain naghalo an mga katagâ o tataramon na Bikol asín Tagalog. Mahihiling ini sa mga parte na naghahampangan an Tataramon na Bikol sagkod an Tataramon na Tagalog, arog sa Camarines Norte dangan sa pirang lugar kan Camarines Sur.

## Komparasiyon

### Pagkokomparar kan -on, -i asin -hon
 

An halimbawà sa itaas mahihiling sa duwang raya an kaibahán kan Bikol asín Tagalog dangan sa pantulong raya mahihiling an **Bikolog**. Kun *papansinon*, an **sundalo** asin **soldados** magkasintanog kaya kun dadangogon garo an **sundalo** saróng tataramon na Bikol

An kadagdagan kan hunlaping -on, -hon asin -i sa tataramong Tagalog na mahihiling digdi.

An mga tataramon sa itaas saróng halimbawà kan pigtataram kan mga taga-Calabanga na kun sain an gamot-taramon na arog kan *pansin*, pagdadagdag lang nin -on asbp. Alagad, an mga hunlapi ini may kanya-kanyang gamit. Halimbawà, dài pwedeng dagdagan nin -hon an tataramon na Tagalog *pansin*  tà malainon ining dangogon asin lapáon o buráot nin sa teksto, an hunlaping -hon puwede saná gamiton kun an tataramon nagtatapos sa patanog (a,e,i,o,u) arog kan *basa* magigin  *basahon*. Sa paggamit kan hulapi na -i ginagamit saná ini sa mga pakiulay.

Halimbawà: (Pirang mga parataram sa Calabanga) Saróng Diyalogo

: Ina: Nonoy! ***Sampayi*** (**Sablayi**) naman iniyong (ining) ***sinampay*** (**sinablay**) sa ***sampayan*** (**sablayan**) ta nganing maalang na an satóng mga badò ta mayò na kitang susùloton.
: Aki: Ma, dài pa **pò** bagá 'niyo (ini) ***nabanlawan*** (**nabalnawan**), **'banlawan***  (*'balnawan**) na mùna **ang** mga 'niyo (ini) ta dài pa 'niyo (ini) ***nababanlawan*** (**nababalnawan**).
: Ina: Sabi dàa ni Onido ***binanlawan*** (**binalnawan**) na dàa 'niyong (ining) mga badò, hambogon talagang akì kong 'niyo (ini). Ta pag-ulî kaini, asi!!. **Hanapi** daw 'yang aking (iyong akì na) ito.
: Aki: Aram ko kun **nasàin** si Onido, nasa kompyuteran na naman siya.
: Ina: **Sundùi**, tapos **paulî-a''' 'to (ito) ta tatabugáon ko siya.

### Iba pang Halimbawà
* BASA^
#  Basahon - bùot sabihon sa ingles "to read"
# Basahi -  bùot sabihon "basahon mo na i(d)to/iyan"
* BASÂ
# Basaon - bùot sabihon sa ingles "to wet"
# Basai -  bùot sabihon "basaon mo na i(d)to/iyan"

Nota: ^ - dài inabay an dúon, langkaw asin pundo kan tanog.
Taumatawhakatangihangakoauauotamateaturipukakapikimaungahoronukupokaiwhenuakitanatahu

An **Taumatawhakatangihangakoauauotamateaturipukakapikimaungahoronukupokaiwhen-uakitanatahu**, saróng pangaran kan burol sa nasyon na New Zealand. An **Taumatawhakatangihangakoauauotamateapokaiwhenuakitanatahu** o **Taumatawhakatangihangakoauauotamateaturipukakapikimaungahoronukupokaiwhen-uakitanatahu** kun pinalabá pa, sarong pangarang Maori kan lugar na igwang langkaw na 305 metro,  na madudugangan sa kalapit kan Porangahau, sur kan Waipukurau sa Kasuran nin Hawke's Bay, New Zealand. Para mapadali an paggamit kan katagâ o taramon na ini, piggagamit na lang an taramon Taumata. Nakakua ini nin pagbisto bilan pinakahalabang pangaran kan lugar na nahiling sa mga nasyon nin parataram-Ingles, asin an panduwang pinakahalabang pangaran kan lugar sa enterong kinában, segun ini sa *Wises New Zealand Guide* asin *[[The New Zealand Herald]]*. An pangaran kan burol (na may 85 na karakter), nailista na kan *[[Guinness World Records]]* bilan pinakahalabang pangaran kan lugar. 
An ibang bersyon kan pangaran, kaiba an saróng ito, piggagamit minsan.

## Pagsayod

Kun puputul-putulon an mga silaba, an buong pangaran kaini pigsasayod na: Tau-ma-ta-fa-ka-ta-ngi-ha-nga-ko-au-au-o-ta-ma-te-a-tu-ri-pu-ka-ka-pi-ki-mau-nga-ho-ro-nu-ku-po-kai-fe-nu-a-ki-ta-na-ta-hu (40 syllables). Girumdumon na sa tataramon na Maori na an digrapong "wh"  pigsasayod bilan /f/.

## Boot sabihon kan pangaran
Pigpalis-taramon an pangaran na "Taumatawhakatangi&shy;hangakoauauotamatea&shy;turipukakapikimaunga&shy;horonukupokaiwhen&shy;uakitanatahu" sa Bikol bilang "An tuktok kung sain an Tamatea, an lalaking may darakulang tuhod, an napahalnas, an nagsasakat kan mga bukid, an paratulon kan daga na nagbaklay, nagkawat kan saiyang kōauau sa saiyang pinapadangat."

## Mga Toltolan
Tataramon na Ata (Aeta)

An **Ata** saróng posibleng pu'hong tataramon na Aeta kan Mabinay sa Filipinas.

Pigtataram an Ata na dae madakol sa 3 o 4 na mga Indibiduwal na gurang sa palibot kan Mabinay asin sa Syudad na Bais, Isla nin Negros, Filipinas (Lobel 2013:85).

## Mga Toltolan
Tataramon na Bukid Iraya Agta

An **Bukid Iraya Agta** saróng tataramon na Bikol na pigtataram kan mga semi-nomadikong mangangayam na mga tawo nin Agta (Negrito) kan Filipinas, Subangan kan Danaw Buhi sa isla nin Luzon. Ini kapwa nagkakasinabu'tan sa Bukid Iriga Agta na nasa balyo kan danaw.

Nagtutubod si Lobel (2013:72) na pu'ho na an Bukid Iraya Agta. Nag-iistar an mga Bukid Iraya Agta sa Subangan na parte kan Danaw Buhi sa Camarines Sur, haraní sa sagkudan kan mga banwaan nin Tiwi, Albay. Nagsubli nin magabat sa Bikol an Bukid Iraya Agta kaya ini dai mamidbidan hale sa kagtaraid na bakong-Agta na mga tataramon apwera lang sa mga sararadit na kantidad na leksikon, pigbase an ebidensiya sa 1984 SIL wordlist. Nagtataram ngunyan an mga tawo nin Bukid Iraya Agta nin Buhinon asin Bikol Naga/Partido.

## Mga Toltolan
Dinapigue Agta

An **Dinapigue Agta** saróng tataramon na Norte-Subangan Luzon. Saróng ini sa mga tataramon na Aeta.

## Mga Toltolan

*Lobel, Jason William. 2013. ''Philippine and North Bornean languages: issues in description, subgrouping, and reconstruction'' . Ph.D. dissertation. Manoa: University of Hawai'i at Manoa.
*Robinson, Laura C. and Jason William Lobel (2013). "The Northeastern Luzon Subgroup of Philippine Languages." *Oceanic Linguistics* 52.1 (2013): 125-168.
Tataramon na Lao

An **Lao** (ລາວ 'Lao' o ພາສາລາວ 'tataramon na Lao') saróng matonong tataramon kan Laos na pigtataram kan 20-25 milyon, kun saen ini an nasyunal na tataramon sa Laos.

An tataramon na Lao, *mutually intelligible* sa tataramon na Thai. 

## Toltolan
Tataramon na Bagobo

An **Giangan** (bisto man sa **Bagobo**, **Clata**, **Atto**, **Eto**, **Guanga**, **Gulanga**, **Jangan**) saróng tataramon na Austronesyo kan kasuran na Filipinas. Tinataram ini sa subangang *slopes*  kan Bukid Apo sa Probinsiya nin Davao del Sur, na iyo man sa Syudad nin Davao (*Ethnologue*). Pig-ookupa nin an sararaditon na teritoryo na minasaklaw hale sa Catalunan abot Calinan na nasa Syudad nin Davao .

An haraning tataramon na Tagabawa bistado man bilan *Bagobo*, asin dae ini ikaribong sa Giangan.

## Distribusyon
An saindang tradisyunal na Clata (Giangan) Sentro nin populasyon kaiba an mga minasunod na barangays (*hilingon: [[Mga distrito kan Syudad nin Davao]]*).
*Biao, Tugbok District, Davao City
*Tagakpan, Tugbok District, Davao City
*Dulian
*Sirib, Calinan District, Davao City
*Gumalang, Baguio District, Davao City
*Tamugan, Marilog District, Davao City

Tigsusuway kan Salog Lipadas an mga teritoryo kan tradisyunal na Tagabawa asin Clata, mantang an Salog Talomo (Ikawayanlinan) an hangganan nagsusuway sa Tagabawas, Clatas, asin Obos. An Salog Davao tigsusuway an teritoryo kan tradisyunal na Bagobo asin Clata.

## Mga Toltolan

*Mga Numerong bagobo
Bukid Apo

An **Bukid Apo** () asin () saróng dakula na  solpatariko, potensyal na aktibong Estrato-Bulkan sa isla nin Mindanao, Filipinas. Na igwang langkaw na  itaas nin lebel kan dagat, pinakahalangkaw ining bukid sa Kaiislahang Filipinas asin mahihiling na natatangâ sa Syudad nin Davao asin Davao del Sur provincia sa Region XI sangkod Cotabato sa Region XII. Matatánaw sa rukrok kaini an Syudad nin Davao  sa Norte-Subangan, Syudad nin Digos  sa Sur-Subangan, dangan an Syudad nin Kidapawan  sa subangan.

## Toltolan
Mga tataramon na Bisaya

An **Bisayá** o **Binisaya** iyo an saróng grupo nin mga tataramon kan Filipinas na kaano-ano kan Tagalog asin mga tataramon na Bikol, an gabos na tolóng ini na kun saen parte kan mga tataramon na Katahawan na Filipino. Kadaklan sa mga tataramon na Bisayá tinataram sa enterong seksyon nin Visayas kan nacion, alagad pigtataram man ini sa kahabagatan na parte kan Rehiyon Bikol (partikularmente sa Masbate), sa mga isla nin Luzon, arog na sana kan pagkakabilog sa Romblon, kadaklan sa mga lugar sa Mindanao asin sa mga provincia nin Sulu na madudugangan sa Habagatan-sulnopan kan Mindanao. Sa Metro Manila, igwang mga pirang residente an nagtataram man nin mga Bisaya.

Pigbibilog nin dae mababa sa 30 mga tataramon an pamilya nin tataramon na Bisayá. Sa mga ini, an Cebuano o Sinugbuanon an pinakadakol an parataram na minagamit sa 20 milyon na katawo na pigtataram bilan saindang subong na tataramon, ini nasa Katahawan na Bisaya, mga parte kan Subangang Bisaya, asin kadaklan sa Mindanao. An iba pang midbidon na tataramon asin malawakon na tinataram na Bisayá iyo an Hiligaynon o Ilonggo na tinataram kan 10 milyon sa Sulnopan na Bisaya asin SOCCSKSARGEN; asin an saró iyo an Waray-Waray, na tinataram kan 3 milyon sa Subangan na Bisaya. An importante sa kabihasnan, an iskritura asin an kaligrapiya kan kadaklan kan mga tawo nin Bisaya iyo an *badlit*, na may pagkakalain sa iskriturang Tagalog na baybayin.

## Mga Toltolan

## Panluwas na Takod

* Mga koleksyong Kaipuleohone ni Robert Blust kaiba an mga .
Wikipedyang Tagalog

An **Wikipedyang Tagalog** (Ingles: **Tagalog Wikipedia**; Tagalog: **Wikipediang Tagalog**) sarong edisyon nin Wikipedia sa tataramon na Tagalog.

An **Wikipedyang Tagalog** piglansar kan Disyembre 1, 2003. Igwa na ining   na mga artikulo asin  ini an .
Rules of Survival

An ***Rules of Survival*** (pinalìpot: ***RoS***) saróng free-to-play, multiplayer online battle royale game na pigdevelop asin pigpublikar kan NetEase Games. Minaako kaini na igwang mga 100 milyong mga parakawat na nakarehistro sa enterong kinában. 

Poon pa kan May 30, 2018, pigrelease an kawat sa Steam. Bakong arog kan bersyong *non-Steam*, pero, pigrelease an kawat na may *price tag*, nagtatao ini nin "espesyal na mga regalo" na may pagbakal.

## Mga Lugar sa Kawat na Rules of Survival

Sa kawat na ini igwang mapa. Mahihiling sa baba an mga minasunod na mahihiling sa mapa:

### Ghillie Island
***Echo Valley**
***Bitter Lake**
* Squirrel depot
* Safe store
* Rush Bay
* Wheat Town
* Research Edifice
* Thermal Power
* Defense Port
* Logging's Camp
* Chemical depot
* Masout factory
* Observatory
* Training Base
* Wind Cliff

### Fearless fiord

*Shark Gulf
*Peace Tridge
*Fortune Island
*Town Bire
*Power Station
*Resort
*Fox plain
*Marsh
*Ruins
*Timber Mill
*Stareless Depot
*Gold Mire
*Traffic Hub
*Sewage Plant
*Town Squirrel
*City of Gold
*New Echo Valley
*Hangar
*Crescent Bay
*Sirius Bay
*Green Fort
*Steel Factory
*Jasmine Bay
*Area 42
*Oil Well
*Mount Gill

## Kontrobersya
Sa pagluwas kan kawat sa mobile phone, nagdulok an PUBG Corporation sa Northern District Court of California laban sa NetEase Games kadtong Enero 2018, na an kawat sa bersiyon kan teleponong selular na Rules of Survival asin Knives Out, pigbalgar an karapatang-sadiri kan PlayerUnknown's Battlegrounds. An ley sa PUBG Corporation na an Rules of Survival buminalgar sa makaparatang-aring arog sa audio-visual work, indibidwal asin sa kombinasyon kan pirang elemento kan Battlegrounds, asin ini nahilingan nin pirang elemento  sa magkaparehas na pirang kawat.

## Mga Toltolan

## Panluwas na Takod

* Official website 
* Official forums
Tataramon na Ifugao

Ang **Ifugao** o pigbabaybay minsan na **Ipugaw**, saróng tataramon na Austronesyo. Tinataram ini sa Provincia nin Ifugao sa Filipinas. Kaapil ini kan pang-irarom na pamilya nin mga tataramon na Amihanan na Luzon asin kaano-ano kaini an mga tataramon na Bontok asin Kankanaey. Ini saróng kumpol nin diyalektos, asin an saiyang apát na mga klase—arog kan Tuwali—minsan pigkonsiderar na suway na mga tataramon.

An mga Subling-tataramon hale sa ibang mga tataramon, arog kan Ilokano, an pigriribay sa pirang mga suanoy na terminologo.

## Mga diyalekto
Pigbareta kan *[[Ethnologue]]* an mga kinamumugtakan kan minasunod na 4 na mga tataramon na Ifugao.

***Amganad Ifugao**: tinataram sa munisipalidad nin Hungduan asin Banaue kan provincia nin Ifugao, asin sa Sur-sulnupan nin Mountain Province. Mga 27,100 nin mga parataram poon pa kan 2000. An Ifugao na Burnay asin Ifugao na Banaue an mga diyalektos kaini.
***Batad Ifugao** (Ayangan Ifugao): pigtataram sa Sentral na Provincia nin Ifugao. May mga pirang mga parataram sa provincia nin Isabela, sa Sur na baybayon kan reservoir nin Magat. Igwang 10,100 na mga parataram poon pa kan 2002. An mga diyalektos kaini kaiba an Ducligan Ifugao.
***Mayoyao Ifugao** (Mayaoyaw): tinataram sa provincia nin Ifugao, (mga munisipalidad sa norteng Mayoyao, Aguinaldo, asin Alfonso Lista''') asin sa Mountain Province (2 sadit na hangganan na lugar). Igwang 30,000 na mga parataram poon pa kan 2007.
***Tuwali Ifugao** (Gilipanes, Ifugaw, Kiangan Ifugao, Quiangan, Tuwali): pigtataram sa sur na provincia nin Ifugao. Igwang 30,000 mga parataram poon pa kan 2000. An mga diyalektos iyo an Hapao Ifugao, Hungduan Ifugao, asin Lagawe Ifugao.

## Palabaybayan
An minasunod an pinagsaróng alpabetong Ipugaw: A, B, D, E, G, H, I, K, L, M, N, Ng, O, P, T, U, W, Y. Iba-iba an pagsayod kan mga letrang ini depende sa diyalekto kan parataram.

## Toltolan

## Mga panluwas na takod
*
Mga tataramon na Mindanao

An **Mindanao** o **mga tataramon na Sur Filipinas** iyo an grupo nin pirang pigtugdas na darakulang mga grupo nin mga tataramon sa Filipinas, na may dosenang magkaano-anong mga tataramon na Mindanao. 

Tradisyunal na pig'aapod an grupo na *Southern Philippine*. Alagad, pig'bali ni Blust (1991) an tolóng grupo bilan suway na sangâ sa pinadakulang sub-grupo nin *Mas Dakulang Sentral Filipino*, kaiba an mga sangâ nin Sentral Filipino, Sur na Mindoro, Palawan asin
Gorontalo–Mongondow.

## Mga tataramon
Pigbangâ an mga tataramon paduman sa minasunod na mga sub-grupo:

*Mga tataramon na Danao
*Mga tataramon na Manobo
*Tataramon na Subanon

## Mga Toltolan
Tataramon na Bukid

An tataramon na **Bukid**, ***Binukid*** o ***Bukidnon***, sarong  tataramon na Austronesyo na tinataram kan mga katutubo tawo kan Norteng Mindanao sa Sur na Filipinas. An taramong *Bukid* boot sabihon *Lukid* o sa ingles "mountain" o “highland” man tang an *Binukid* an boot sabihon "in the manner, o estilo, kan bukid o kabuludan". Ini an de facto co-official na tataramon kan provincia nin Bukidnon, na kun saen pigtutukoy ini bilan Higaonon. May mga diyalektos alagad, may mutual intelligibility. An diyalektos kan Malaybalay, sa lugar nin Pulangi, pigkokonsiderar na magin Prestigo asin estandarde na klase..

## Mga Toltolan

## Mga panluwas na takod
* Binukid Dictionary by the Summer Institute of Linguistics
Temple Run 2

An ***Temple Run 2*** sarong kawat kan Androyd na pigpakawala kan Enero 17, 2013 ninda Kieth Sheperd asin ni Natalia Luckyanova, asin arte ini ni Kiril Tchangov. Ini piglathala kan Imangi Studios, sarong sequel kan orihinal kawat. Kan Hunyo 2014, na-download an *Temple Run 2* nin 1 bilyong beses.

## Hilingon man
* Temple Run

## Mga toltolan
Mga tataramon na Danao

An **mga tataramon na Danao** saróng grupo nin mga tataramon na Austronesyo na tinataram sa Filipinas na iyo an tataramon na Maguindanao asin Maranao. Lambang tataramon na ini igwang sarong milyon nin mga parataram.

Kada tataramon na ini igwang diyalekto na inaapod na Iranun. Pigtataram an Maranao Iranun sa Sabah, Borneo kadagdagan pa sa Filipinas.

## Mga Toltolan
Mga tataramon na Manobo

An **mga tataramon na Manobo** iyo an sarong grupo nin mga tataramon na tinataram sa Filipinas. Pig'aapod ini kan gabos na *Manobo* o *Banobo*. An *'mga parataram kaini pangenot na mahihiling sa [[Norteng Mindanao]], [[Sentral na Mindanao]] (sa ngunyan pig'aapod na <span style="font-size:89%">SOCCSKSARGEN</span>) asin [[Caraga]] na kun saen katutubo ninda ining tinataram .

==Hilingon man==
*[[Mga tawo na Lumad]]

==Mga Toltolan==

*Elkins, Richard E. 1974. "A Proto-Manobo Word List." *Oceanic Linguistics'' 13. 601-641.
Mga tataramon na Amihanan na Luzon

An **Mga tataramon na Amihanan na Luzon** (bisto man sa **Cordilleran languages** o **mga tataramon na Kordilyera**) an saró kan pirang pigtugdas na dakulaong na grupo na yaon sa mga tataramon na Filipino. Kadaklan, mahihiling ini sa laog o nasa palibot kan Kordilyera Sentral kan Amihanan na Luzon sa Filipinas. Kaiba sa saiyang mayoridad na mga tataramon iyo an Ilokano, Pangasinan asin Ibanag

## Mga grupong etniko

## Hilingon man
*Mga tataramon na Amihanan-Subangan na Luzon

## Mga Toltolan