open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Salvio Fortuno

Si **Salvio Balera Fortuno** (namundag, Enero 11, 1945) sarong pulitiko asin dating broadkaster. Siya ngonyan an presenteng Kongresista kan ika-5ng Distrito kan probinsya nin Camarines Sur.

## Edukasyon

Si Fortuno namundag sa Nabua, Camarines Sur asin  nagklase kan saiyang elementarya sa Nabua Central Pilot School, kan sekundarya sa Ateneo de Naga (ngonyan, Ateneo de Naga University). Nagkua siya kan saiyang kurso sa kolehiyo sa University of Nueva Caceres, igdi sa Siyudad nin Naga.

## Pamilya
Si Fortuno an naagom iyo si Jocelyn Faustino (kinasal Abril 29, 1970), sarong maestra, asin igwa sindang pitong aki na saro sana igdi an lalaki. An agom niyang si Jocelyn iyo ngonyan an nagtutukaw na Kongresista kan Ika-5 distrito kan probinsya nin Camarines Sur.

## Karera

Si Fortuno nagpoon kan saiyang karera komo radio announcer dangan nagin Assistant General Manager kan Filipinas Broadcasting Network, Inc., Regional Manager sa istasyon  nin radyo na DZGE-DWEB (Naga City) asin kan DWRC (Legazpi City). Dangan nagin siyang direktor sa Hunta Direktiba kan Filipinas Broadcasting Network, Inc.. Nagin pa man siyang Chairman sa Hunta kan mga Direktor sa Camarines Sur Electric Cooperative, Inc. (CASURECO, Inc.).

Dangan siya nagtapsok na sa pulitika. Mala ta siya nagin myembro kan Provincial Board kan probinsya nin Camarines Sur, sunod nagin Bise-Gobernador kan nasabing probinsya, asin nangagin man Acting Governor (1999-2001) igdi.  An karera niya sa pulitika napadagos ta ginana niya sa eleksyon an katongdan bilang Kongresista sa dating Ika-4 na Distrito (2010-2013) kan probinsya nin Camarines Sur, asin kan an probinsya nagin lima nang distrito, siya nagin Kongresista sa Ika-5ng Distrito kaini (2016-2018).

## Mga Naginibohan

Siya an autor kan inaapod na "Fortuno Law" kun  saen an siisay man na elihidong opisyal sa gobyerno, dawa presidente paibaba, pwede nang magsumpa sa sarong kapitan nin sarong barangay saen man igdi sa laog kan Filipinas sa pagtukaw sa saiyang pwesto.(RA No. 10755).

Siya malinaw na nagkokontra sa nakasangat na Reproductive Health Bill sa Kongreso na naghahalat nin desisyon. 

Si Fortuno may mga minamantener na mga iskolar sa pagpaadal na nag'aabot nang tolong ribo.

## Mga Gawad

* Gawad Hiyangta, para sa Serbisyo sa banwaan. Ginawad kan Sumaro Bikolnon. (2016)
* Outstanding Provincial Board Member, Ginawad kan Gobyerno Probinsyal nin Camarines Sur.
* Outstanding National Leader, Ginawad kan Vice-Governors' League of the Philippines.

## Toltolan
Provincia nin Sassari

An **Provincia nin Sassari** sarong provincia asin banwaan sa rehiyon Sardinia kan Italya. Igwa ining hiwas na 4.281 km², asin populasyon na 334,413.
Annie Taylor

Si **Annie Edson Taylor** (Oktobre 24, 1838 – Abril 29, 1921) sarong maestrang Amerikana na, tongod sa saiyang kaaldawan, Oktobre 24, 1901, nagpalitong sa laog nin bariles sa Busay  Niagara asin siya an kaenot-enoteng naggibo nin siring na nabuhay. An saiyang motibo iyo na magin siyang  bantogan asin magkakwarta sa siring na pogosong akto. An hinahanap  niyang kabantogan nagkatotoo alagad dai man siya nagyaman igdi asin duwang polong taon makalihis kan pangyayaring idto, siya nagadan na dukha.

## Toltolan
Victor M. Bichara, Sr.

Si **Victor Masoud Bichara**, Sr. (10 Marso 1890 - 27 Oktobre 1961) sarong Lebanes na namundag sa Maaaser II Chouf, 57 kilometro an rayo sa Beirut, Lebanon., na naghubo igdi sa Filipinas kan enot na dekada kan ika-20ng siglo asin kan 1923 tinogdas an Cine Bichara igdi sa banwaan nin Naga (ngonyan Siyudad nin Naga), an pinakaenot na sinehan igdi sa Ronang Bikol.

An naagom niya iyo si Emily Panayotti na saro man Lebanes gikan Bethlehem, Palestina. An mag'agom nagkaigwang doseng aki na iyo sinda Alfredo, Alfonso, Susana, Jaimito, Benjamin, Miguel, Milagros, Julia, Emily, Esther, Victor, Jr., asin si Alex.

## Pagpipilang

Si Don Victor Bichara, Sr., ginawadan nin pagpipilang postuma kan Sumaro Bikolnon kan Desyembre 9, 2016 huli sa saiyang pagtogdas kan industriya nin sinehan igdi sa Kabikolan kan 1923 na ngapit an nagsurunod pang 31ng sinehan na tinogdas kan pamilya Bichara nagdulot nin labilabing pakinabang sa ekonomiya kan rona', na dawa dai na sambiton an labis na kaalingan iwinaras sa mga paradalan na Bicolano.
## Kagadanan

Siya nagadan kan Oktobre 27, 1961 sa edad na 71. Siya ilinubong sa Sto. Nino Memorial Park, Syudad nin Naga.

## Toltolan
Mahamane Ousmane

Si **Mahamane Ousmane** (namundag Enero 20, 1950) sarong pulitikong Niger. Sya an pinaka-inot na demokratikong nailihir asin iyo an ikaapat na Presidente kan Niger, na nagsirbe poon 16 Abril 1993 sagkod na napatalsik sya sa sarong coup d'etat militar kan  27 Enero 1996.

## Toltolan
Ogama

An **ogama** o **ugama**, (*Varuna litterata*, Fabricius, 1798) (Ingles: *shore crab*, *river crab*) sarong klaseng aniit alagad saradit sana asin nagbubuhay sa mga katangyanan, sa salog asin sa oma. Ini saradit sana nanggad, mga saro abot duwang pulgada an lakbang, maitom o karo-kayumanggihon 
o madarag. Nakakakan ini, asin sa Kabikolan paboritong isangkap sa pagluto nin pinangat karibay sa buyod.

An hubin na ogama, inaapod na *bulagtok* na kun magururang na, napasiring ilawod sa maaskad na tubig ta duman mapahirimsa kan aligi niya. 

## Pag'susugok

An ogama nag'eestar sa tabang na tubig o sa oma, alagad an ibang specie napasiring sa askad kun masurugok na, asin pakasugok nabaralik mansana sa ta'bang.An ogama nadakul kun tig-uran asin sa pagluto kaini, mas ginugusto an babae kaini ta mas masiram sa namit.

## Toltolan
Benz Patent Motorwagen

An **Benz Patent-Motorwagen** ("patent motorcar"), hinaman kan 1885, iyo an sinasabing pinakaenot na awtomobil sa kinaban, na pinapaandar paagi kan internal na kombustyon nin sarong makina. An orihinal na gasto sa paghaman kaini nag'abot 600 imperial German marks o mga 150 dolyar, katumbas sa $3,998 sa taon na 2016. An behikulo nata'wan numero sa patente sa Alemanya na 37435, na siring na patente pinag'ulay ni Karl Benz kan Enero 29, 1886. Sa aldaw nin paghagad patente iyo an petsa nin patente oras naaprobaran an paghagad patente na nangyari kan  Nobyembre kan taon na idto. Ibiniklad ni Benz an saiyang imbensyon sa publiko kan Hulyo 3, 1886 sa Ringstrasse sa Mannheim. Mga 25 Patent-Motorwagen an nahaman sa pag'oltan kan taon 1886 asin 1893.

## Pagbyahe kan Patent-Motorwagen

Ngane mapabantog an bagong behikulo asin ipahiling sa publiko na praktikal na imbensyon an siring, si Bertha Benz, agom ni Karl, pinadalagan an Patent-Notorwagen Nu. 3 , na dai daa aram ni Karl, sa sarong halawig na byahe kan Agosto 1888. Kaiba an duwa niyang aki na si Eugen asin Richard, edad 15 asin 14, nagpoon an byahe sa Mannheim, nag'aging Heidelberg, asin nakaabot sa Pforzheim, an banwaan na saiyang namundagan. Sa kagabosan, nagbyahe siyang 194 km (121 m). Siya an drayber asin mekaniko. Kan ma'inas an brake, pinasoknongan niya nin anit ini asin piglinigan an karburador kan imperdibleng gamit sa buhok asin binodbodan garter an alambre ngani dai magdurukotan. Pagdatong sa Pforzheim, siya nagtelegrama sa agom na nakaabot siyang areglado an byahe.

## Mga panluwas na takod

* http://www.automuseum-dr-carl-benz.de/Automuseum:Dr. Karl Benz. Kinua 29-01-17.
* http://www.daimler.com/company/tradition/company-history/1885-1886.htmlCompany History: Benz Patent Motor Car, the first automobile (1885 – 1886). Kinua 29-01-17

## Toltolan
Melbourne

An **Melbourne** (/ˈmɛlbərn/) iyo an kabesera asin an pinakamatawong siyudad sa estado nin Victoria, Australya. An Melbourne pinapanongdan an kahiwasan na nalaklak nin 9,900 km2 (3,800 sq mi)[3] na binibilog kan mas dakulang lugar kan metropolitan na kasagkoran. An metropolis na ini namomogtak sa gilid kan sola' sa Puerto Philip asin nasagkod sa kakabukiran pasiring Dandenong asin Macedon na kabubuldan, sa Mornington Peninsula asin Yarra Valley. An Melbourne binibilog nin 31 munisipyo. Igwa ining populasyon na 4,529,500 kan taon 2015, asin an mga habitante igdi inaapod na Melburnians.

## Agi-agi

Pinagbanwa kan mga hale sa kolonya kan Britanyang Korona kan Agosto 30, 1835, na dati iyo an kolonya kan New South Wales, ini nakasali na sa teritoryo kan Korona kan 1837. Pigbunyagan na "Melbourne" kan gobernador kan New South Wales na si Sir Richard Bourke, sa pag'onra kan si Primer Ministro kan  Britanya kan panahon na idto, si William Lamb, an ika-2nd Viscount nin Melbourne. Opisyalmenteng pigdeklarang siyudad ni Reyna Victoria kan 1847. Dangan nagin kabesera kan bagong togdas na kolonya nin Victoria kan 1851. Kan nagkaigwa nin Mirinahan sa Bulawan kan mga 1880, ini sobrang nagin dakulaon asin pinakamayaman na siyudad sa kinaban. Kan madeklara an pederasyon nin Australia kan 1901, nagin temporaryong tukawan kan gobyerno sagkod taon 1927.

## Toltolan
Iris Mittenaere

Si **Iris Mittenaere** (namundag 25 Enerro 1993) sarong Pranses na  modelo asin beauty queen  na iyo an nakoronahan na Miss Universe 2016 kan Enero 30, 2017 sa Manila, Filipinas. Siya an ikaduwang Pranses nakasikwit kan titulo sunod ki Christiane Martel, an Miss Universe 1953.  

## Toltolan
Lista kan mga Filipinong pintor

Lista ini kan mga  **[[Philippines|Filipino]]ng  pintor**.

(A-Z)

*Abad, Pacita (1946&ndash;2004)
*Abellana, Martino (1914&ndash;1986)
*Alculaz, Federico Aguilar (1932&ndash;2011)
*Amorsolo, Fernando (1892&ndash;1972)
*Amorsolo, Pablo (1898&ndash;1945)
*Ancheta, Isidro (1882&ndash;1946)
*Antonio, Marcel (namundag 1965)
*Aute, Luis Eduardo (namundag 1943)
*Borlongan, Elmer (namundag 1967)
*Buenaventura, Cesar (1922&ndash;1983)
*Cabrera, Benedicto (namundag 1942)
*Circa, Elito (namundag 1970)
*Dalena, Danny (namundag 1943]]
*Domingo, Damian(1796&ndash;1834)
*De la Rosa, Fabián (1869&ndash;1937)
*Edades, Victorio C. (1895&ndash;1985)
*Francisco, Botong (1912&ndash;1969)
*Gonzales, Dennis (namundag 1975)
*Gorospe, Paco (1939&ndash;2002)
*Hidalgo, Felix (1855&ndash;1913)
*Jaylo, Jon (namundag 1975)
*Joya, Jose T. (1931&ndash;1995)
*Kiukok, Ang (1931&ndash;2005)
*Legaspi, Cesar (1917&ndash;1994)
*Leynes, Nestor (1922&ndash;2016)
*Luna, Juan (1857&ndash;1899)
*Nodora, JC (1989&ndash;present)
*Luz, Arturo R. (namundag 1926)
*Malang (namundag 1928)
*Manansala, Vicente (1910&ndash;1981)
*Mapa, Jao (namundag 1976)
*Miclat, Maningning (1972&ndash;2000)
*Ocampo, Hernando R. (1911&ndash;1978)
*Olmedo, Onib (1937&ndash;1996)
*Ossorio, Alfonso A. (1916&ndash;1990)
*Parial, Mario (1944&ndash;2013)
*Phoenix, Satine (namundag 1980)
*Rizal, José (1861&ndash;1896)
*Sena, Fernando (namundag 1948)
*Sillada, Danny (namundag 1963)
*Tabuena, Romeo Villalva (1921&ndash;2015)
*Tapaya, Rodel (namundag 1980)
*Zóbel de Ayala y Montojo, Fernando (1924&ndash;1984)
*Iking Delos Santos (namundag 1996)
Carlos Quirino

Si **Carlos Lozada Quirino** (14 Enero 1910 – 20 Mayo 1999) sarong biograpo asin historyador na Filipino.

## Buhay
Si Carlos Quirino sobrino ni Elpidio Quirino, an dating presidente kan Filipinas. Mas nababantog siya sa pagsurat kan enot na biograpiya ni Jose Rizal. Siya igwa man magkapirang obra sa historya nin Filipinas asin biograpiya ni Presidente Manuel Quezon asin kan pintor na si Damian Domingo. Kan 1997 siya binistong sarong Artista Nasyonal nin Filipinas para sa Literatura Historikal.

## Bibliograpiya
* *Man of Destiny* (1935)
* *The Great Malayan* (1940)
* *Magsaysay and the Philippines* (1958)
* *Philippine Cartography* (1959)
* *Damian Domingo: First Eminent Filipino Painter* (1961)
* *History of the Philippine Sugar Industry* (1974)
* *Filipinos at War* (1981)
* *Amang, the Life and Times of Eulogio Rodriguez, Sr.* (1983)

## Toltolan
Damian Domingo

Si **Damián Domingo y Gabor** (Pebrero 12, 1796 – Hulyo 26, 1834) sarong Tsino-Filipinong pintor. Si Domingo iyo an nagtogdas kan opisyal na Akademya sa Arte nin Filipinas sa saiyang residensya sa Tondo kan 1821.

## Biograpiya

Si Damian Domingo nagpoon  kan saiyang karera bilang pintor sa pagpintura nin saradiyot na pagpipinta nin mga pandok asin kan mga istampitang relihiyoso. Siya nagmukna man nin mga album kan mga ilustrasyon nin paggugubing na lokal. Ini ibinebenta niya sa mga kolektor. An talento niyang ini nagpabantog saiya asin siya nagin saro sa mga artistang haranapon na gayo kan panahon niya sa Filipinas. Halangkaw na gayo an paghiling saiya sa lantad nin arteng Filipino asin siya man ngane nagkaag nin mga kurso akademiko sa arte sa Filipinas.

## Mga pinintura ni Damián Domingo

File:Damian Domingo.jpg|Sadiring guhit
File:Catedra de San Pedro en Roma.png| *Chair of St. Peter in Rome (Catedra de San Pedro en Roma)*
File:Nuestra Señora del Santisimo Rosario.png | *Our Lady of the Holy Rosary (Nuestra Señora del Santisimo Rosario)*
File:Pasqual Enrile y Alcedo.png | *Portrait ni Don José María Peńarada*


## Toltolan
Fabián de la Rosa

Si **Don Fabián de la Rosa y Cueto** (Mayo 5, 1869 – Desyembre 14, 1937) sarong Filipinong pintor. Siya pinsan asin mentor kan artista nasyonal kan Filipinas na si Fernando Amorsolo, asin kan saiyang tugang na si Pablo. Siya hinihiling na "maestro sa genre" sa arteng Filipinas.

## Biograpiya

Si Fabián de la Rosa namundag sa Paco, Manila sa mag'agom na si Marcos de la Rosa asin Gorgonia Cueto. Tinutubod na sobrino pa kan sarong pintor, si Simón Flores y de la Rosa. An naagomniya iyo si Gorgonia Tolentino.

## Pag'adal asin pag'ensayo

Nakamit niya an enot niya ng adal sa pagpinta kan siya sampolong taon pa sana an edad sa saiyang nanahon na si Mariana de la Rosa. Nagensayo siya ki Agustin Saez orawang nag'aadal siya sa Escuela de Bellas Artes y Dibujo (School of Fine Arts and Portraits),dawa totoo nag'ayaw sana siya nin tolong taon duman. Sa kamot ni Lorenzo Guerrero asin ni Miguel Zaragoza nakapag'ensayo siya. Kan 1908, siya natangroan nin oportunidad na magin iskolar sa Europa kun saen siya naka'entra pa Académie Julian sa Paris, France.

## Mga pinintura
**Women Working in a Rice Field*, 1902
**Transplanting Rice*, 1904
**The Death of General Lawton*, 1904
**Un recuerdo de la Villa Borghese* (*A Remembrance of the Villa Borghese*), 1909
**Planting Rice*, 109.2 x 190.6&nbsp;cm, oil on canvas, 1921, Malacañan Palace Collection
**Los Baños*, watercolor, 56.2 x 66.4&nbsp;cm, 1922, UP Vargas Museum
**La pintora* (*Woman Painter*)
**La bordadora* (*The Embroiderer*)
**Landscape with Dark Trees*, 1927
**Barcazas en el Rio* (*Houseboats in a River*), oil on canvas, Private Collection, USA
**Pasay Beach, Manila*, 1927
**Young Filipina*, oil on canvas, 34.2 x 27.9&nbsp;cm, 1928, Paulino Que Collection
**El [[kundiman]]* (The Kundiman), 1930
**Riverview of Sta. Ana*, 48.2 x 64.5&nbsp;cm, oil on canvas, 1938, UP Vargas Museum Collection
**Marikina Road*, ca. 1939
**View of Santa Ana*
**Marikina Valley*, oil on canvas, 39.3 x 50&nbsp;cm, undated, UP Vargas Museum Collection
** El Kabayo* 48.2 x 64.5&nbsp;cm, oil on canvas, 1938, UP Vargas Museum Collection

## Toltolan
Bangkok National Museum

An **Museo Nasyonal nin Bangkok** (Thai: พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ พระนคร) iyo an mayor na sanga kan Museo Nasyonal sa Tailandya asin iyo man an pinakadakulang museo sa Sur-subangan na Asya. Tinatampok igdi an historya asin arte kan Tailandya. An museo namomogtak sa 4 Na Phra That, Bangkok 10200, Tailandya, na linalaklakan an dating palasyo kan hadeng bise (o, Front Palace), sa pag'oltan kan Thammasat University, asin kan National Theater, nag'aatubang sa Sanam Luang. An museong ini tinogdas asin binuksan kan 1874 ni Hadeng Rama V ngane ipa-eksibit an mga relikya gikan sa pamomooon ni Hadeng Rama IV. Sa presente an mga galeriya kaini nagmomostra kan Historyang Thai poon pa sa mga Panahon Neolitiko. An pagtitipon kabali an inaapod na The King Ram Khamhaeng Inscription,na itinala' sa Memory of the World Programme Register kan 2003 kan UNESCO sa pagmidbid kaini bilang sarong pagromdom kan hararom na kahulogan kaini sa kinaban.

An museo, manta' na maigot sinasaray an mga artifak pinapanahon pa sa periodo nin Dvaravati, Srivijaya, abot Sukhothai asin Ayutthaya, ini man nagsasaray man nagdisdispley nin  mahiwas na kuleksyon kan mga rehiyonal na arteng Budhismo arog kan Indyanong Gandhara, Tsinong Tang, Indones na Java, asin kan arteng Kambodyang Khmer..

## Toltolan
Bangkok

An **Bangkok** (Thai:กรุงเทพมหานคร, กรุงเทพ) na bisto sa opisyal na ngaran na **Krung Thep Maha Nakhon**, (, sinasayod man na ) o kaya **Krung Thep**, (),
kan mga lokal. Ini iyo an kapitolyo na syudad kan Tailandya asin iyo man an pinakadakulang populasyon sa 8 280 925 na 2007. 

## Pangaran
Sarô sa pinakahalabang pangaran kan lugar sa kina'ban an bilog asin seremonyál na ngaran kan Bangkók. Iginawad ini ni Hadìng Buddha Yodfa Chulaloke, asin tinogotan ni Hadìng Mongkut:

*Krung Thep Mahanakhon Amon Rattanakosin Mahinthara Yuthaya Mahadilok Phop Noppharat Ratchathani Burirom Udomratchaniwet Mahasathan Amon Phiman Awatan Sathit Sakkathattiya Witsanukam Prasit* (Thai: กรุงเทพมหานคร อมรรัตนโกสินทร์ มหินทรายุทธยา มหาดิลกภพ นพรัตนราชธานีบุรีรมย์ อุดมราชนิเวศน์มหาสถาน อมรพิมานอวตารสถิต สักกะทัตติยะวิษณุกรรมประสิทธิ์).

Ini iyo an may kahulugán sa Tataramon na Bikol na:

"Syudad kan mga Anghél, An Balakid na Syudad kan mga Daing-kagadanan, An Makangangalas na Syudad nin Siyam na Hiyás, Trono kan Hade, Syudad kan Makahading Palasyó, Istaran kan Diyos na Nanitawo, Syudad na Itinao ni Índra asin Itinugdok ni Vishnukarma".

Ginunò ini gikan sa mga suanoy na tataramon na Indian na Pāli asin Sanskrito, asin an daing-siring na katutubóng katagang Thai sana iyo an pangenot *Krung* o "kapitolyo". Kun isasa-alpabetong Latín an pangaran susog sa mga tataramon na ini: *Krung-dēvamahānagara amararatanakosindra mahindrāyudhyā mahātilakabhava navaratanarājadhānī purīramya uttamarājanivēsana mahāsthāna amaravimāna avatārasthitya shakrasdattiya vishnukarmaprasiddhi*.
Alimbabayod

An **alimbabayod** (Ingles, millipede) saro sa klaseng hayop napipisan sa Diplopoda asin inaapod na mga myriapod, sarong grupong arthropod na kasararo na diyan an mga alilipan (alohipan) asin iba pang mga insekto na matilaba pero matabilogon an porma asin kadakul mga pinong "bitis" gamit sa pagkamang. Ini may dai mababa sa 20 padis na mga bitis-bitis na magkaibong surogpon o pwedeng umabot labing sanggatos, asin nabulokon kun gustong tumago asin an iba kaini nagkukupsit nin kemikal na mabata' an parong kun hinihiro asin natatakot. 

An mga alimbabayod mga bagolbolon maghiriro bakong arog kan alilipan na sili-sili na. An kinakarakan kaini mga naglalapang dahon asin iba pang parte kan tinanom na nagraralapa na. An iba kaini nagsusupsop nin fungi o naghihigop mga likido haleng tinanom. An mga ini dai man nakakaonong sa tawo alagad pwedeng peste sa mga hardin asin sa harong orog na sa mga patanoman kun saen pwedeng magratak sa mga bagong tambo. Kadaklan kan siring na hayop nanlalaban paagi nin pagpakupsit nin kemikal asin pagwalat sa kalaban nin mga pinong barahibo. An reproduksyon kaini paagi sa mga "bitis-bitis" inaapod na "gonopod" na nawalat nin esperma sa babaeng alimbabayod.  

## Toltolan
Camilo Jacob

**Camilo Jacob** (nagadan Enero 4, 1897) siya sarong  Bikolanong heroe, martir asin rebolusyonaryo. Siya man nabantog bilang saro sa kagsaro(11) kan Quince Martires kan Bikol na pinadusahan na magadan sa Bagumbayan(Luneta), ngunyan iyo an Rizal Park  kan Espanyol sa paghinanapos kan ika-kagsiyam(19th) na siglo sa pagpuon kan Philippine revolution.

## Buhay
Bilang sarong tubo, nagdakula siya sa banwaan nin Polangui, sa probinsya nin Albay. Kan siya naimplikar, siya saro nang  propesyunal, asin komersyal na pararetrato(photographer), na kun saen siya man igwang pigmamantenir na *photographic studio* sa Nueva Caceres, ngunyan Siyudad nin Naga. Nin huli kaidto, an pagreretrato pigcoconsiderar na bagohan asin sarong *luxury*, nabantog siyang gayo sa saiyang mga kliyente na harale sa pamilya nin mga opisyal nin gobyerno asin mga negosyante na buot magpakua nin mga *portrait*.

## Pagkatampok sa Philippine Revolution
An pagpuon kan Philippine revolution sa huring parte kan taong 1896, ini nakapagdulot nin pangamba sa mga Kastila  kan posible kaining paglakop sa rehiyon Bikol. Kaya, itong mga tawong liberal mag-irisip nag-agi nin makuring pagpadusa bako sana ta pigtutubod na sinda mga separatista kundi man sinda naghuhurot na mapahale an otoridad nin Espanya sa Pilipinas. Ini nasangkotan nin mga negosyante asin mga propesyonal, kadaklan sainda miyembrong Mason asin klerigo. Kabali sa mga nadakop iyo si Vicente Lukban, pamayo kan kabtang Masoniko na *Triangulo Bikol*, kaapil sa *lodge* na Masoniko na *La Luz Oriente*, kun saen, kan siya mahapot, isinangkot si Jacob bilang saro sa aktibong miyembro asin suportador kan Katipunan.

## Pagdakop, pagpadusa asin Pagkagadan
Kan Septyembre 19, 1896, dinakop siya asin dakul pang iba na pig-akusaran nin rebelyon asin sedisyon. Kan magkadarakop, lambang saro pigbitay sa saindang tanggurangan, sinuntok, ginutom asin ininsulto. Dangan sinda dinara sa Manila, para sa  paghukom kan *Junta Provincial kan Camarines Sur* na pinamamayohan ni Gobernador Julian Ocampo, sakay *boque de vapor* na *Isarog* asin piniot sa *Bilibid* tanganing pagkadogkadogon giraray. Laen kaini, na sinda pinadusahan asin iba pa, si Jacob nagin ehemplaryo bilang "preso na nagsapo' nin makuring sakit na may labing pagkamahuyon". Kan sinda mabista asin mahukuman kan mga akusasyon sainda, kan Enero 4, 1897, 5 aldaw pagkataytay-badil ki Jose Rizal, si Jacob, kaibanan an sampolong(10) iba pa, pinalakaw sinda paduman, asin binadil-gadan kan *firing squad*, mantang an saindang mga pamilya minatanaw kaibanan kan mga miron. Dangan, an mga Kastila nagbuot sa mga pamilya ninda na sinda mailubong tulos kan aldaw na idto, tanganing makalikay sa nagdadakol na nakikisimpatya.

## Komemorasyon
Kan Marso 7, 2017, an Pankasaysayan na Komisyon Nasyonal kan Pilipinas(NHCP) pinagmukna an *Camilo Jacob Historical Marker* sa Polangui, Albay asin ipigtao an pangataman kaini sa gobyerno lokal kan Polangui.

## Toltolan
Šiprage

**Šiprage** (Spinney, Serbian Cyrillic: Шипраге) sarong dating munisipyo sa rona' kan Bosnya asin Hersegobina, Bosnya, sakop kan Republika Srpska.

Hinira an status  kan Šiprage hale sa sadit na komunidad ginibo nang sarong munisipyo kan Komyun nin Kotor Varoš. An lugar na ini namomogtak sa salog Vrbanja (85 km), sa ibaba kan bukid nin Vlašić (1943 m).

## Klima

## Populasyon

File:Grafika.png|Populasyon 1961-2013
|Plan (18,42 x 14.2 m) Roman basilica, 5. century
|One of two last stećak, 12. century


## Toltolan

## Panluwas

* ''Official site''
*http://www.maplandia.com/bosnia-and-herzegovina/republika-srpska/siprage/ Maplandia
*http://www.satellitecitymaps.com/europe-map/bosnia-and-herzegovina-map/federation-of-bosnia-and-herzegovina-map/%C5%A1iprage-map/
*http://www.distancesfrom.com/distance-from-Siprage-to-Banja-Luka-Bosna-i-Hercegovina/DistanceHistory/5243320.aspx
*http://www.maplandia.com/bosnia-and-herzegovina/republika-srpska/siprage/ Maplandia
*http://www.satellitecitymaps.com/europe-map/bosnia-and-herzegovina-map/federation-of-bosnia-and-herzegovina-map/%C5%A1iprage-map/
*http://www.distancesfrom.com/distance-from-Siprage-to-Banja-Luka-Bosna-i-Hercegovina/DistanceHistory/5243320.aspx
*http://www.udaljenosti.com/bosna/- Distances
DWLV-AM

An **DWLV-AM** (603 kHz Naga City) **Radyo Komentaryo** iyo an nangenot na istasyon nin radyo kan Bicol Broadcasting System na nagbabalingibog sa 603khz. Ini namomogtak sa Syudad nin Naga.
Sodomiya

An **sodomiya** o tinataram man kan pipira **Salubutan** (salubotan), iyo an pagkitoan bako sa tamang lugar kan babayi asin lalaki kundi sa lubot (igot-igot) o sa nguso an ginagamit o ginagamitan sa akto, o sa siring man na mga gibo kan duwang lalake o dapit sa aktong an tawong nakikipagkitoan sa hayop (bestialismo). An terminong *sodomiya* orihinalmente ginuno sa osipon kan Sodoma asin Gomorra sa kapitolyo 18 asin 19 kan Libro nin Genesis sa Bibliya asin estriktamente dapit sana sa pagdurog na panlubot. Mga leyes sa sodomiya sa dakul na nasyon pinaggibong sarong krimen an aktong ini asin iba pang mga aktibidad sa pagkikito na hinihiling bakong maninigo asin dai nagkukuyog sa naturalesa. Sa bandang solnopan kan kinaban, dakul kaining mga pagboot binungkal na o dai naman higot na pinapasunod.

## Toltolan
Mga Gerilyang Grupo sa Bicol Laban sa Hapon kan Ikaduwang Gerang Pankinaban

An **Mga Gerilyang Grupo sa Bicol** na nakipaglaban sa pwersang Hapon kan ini naglaog sa Kabikolan nag'aabot sa bilang na 5,645 katawo abot 5,900 sa lawig kan apat na taon (1942-45) nin pagsakop kan Hapon igdi sa Filipinas. Alagad an pinakaenot na nabilog sa resistensya iyo an Vinzon's guerillas sa pamamayo ni Wenceslao Vinzons na natogdas kan Desyembre 18, 1941, ikapitong aldaw sana kan an Hokbong Hapon naglaog sa banwaan kan Legazpi kan Desyembre 11, 1941.  Tinatayang may kaapil an grupo nin apat na gatos (400) na gerilya sa kadakuli.

Susog ki Baclagon, an mga gerilya natitipon sa sampolong grupo warak sa kahiwasan kan ronang Bicol. Sa Camarines Norte yaon an Vinzon's Guerillas (350-400) asin Mate's Guerillas (75-100); sa Camarines Sur, natogdas an Camp Isarog Guerillas (350), Tangcong Vaca Guerillas (300), asin an Camp Tinawagan Guerillas (150); sa Albay naorganisar an Zabat's Bicol Free Forces (800-1000), Bagong Katipunan (200), Sandico's 55th Regiment (400); asin sa Sorsogon, nag'operar an Lapus' 54th Infantry  (1,500), asin an Gov. Escudero's Unit (1,500).

An mga gerilya sa Bicol nanotaran sa G-2 Report kan General Headquarters, SWPA na iyo an daing toltol na organisasyon,  dai burunyog, nag'ooro-iriwal, asin mayong koordinasyon mala ta sabi sa Report an Bicol iyo daa an "pinaka bakong productivo" asin anoman na intelligence maguno igdi "inferior" an halaga kumpara sa ibang distrito nin mga gerilya sa Filipinas. Mala daa ta an Ika-5 Distrito Militar na masakop kuta sa enterong rehiyon Bicol dai nabilog huli kan pagkaparasa' kan mga gerilya igdi.

Totoo, lambang gerilyang grupo dai masasabi na mayong kamugtakan ta an mga ini nagin dakulang kulog-payo sa pwersang Hapon ta daing-ontok sinda sa pag'ataki, pagsakyada asin paghipa sa mga Hapon na soldados arog kan pag'agaw kan Daet asin Naga kan mga gerilya sa kamot asin kontrol kan Hapon asin an mga pakipagbokbokan kaini arog kan nangyari sa Tagilid Pass kun saen nagadan sobra sa 200 na Hapon kabali na diyan an pagkagadan ni Koronel Susumo Takechi. Igdi 67 sanang gerilya kan Tancong Vaca Guerilla Unit an nag'abang asin naghipa sainda.  

## Toltolan
Maori

An **Maori** iyo an mga kagbanwang Polinesyano sa Nueva Zelanda. An mga Maori guminikan sa bandang subangan kan Polinesia  na nagdangtol sa Neva Zelanda sa magkapirang sakay gamit nin balanghay sa pag'oltan nin 1250 asin 1300 CE. Sa lawig nin pirang siglo na nasosolo, an mga nagbanwang Polinesyano na nabisto na sa pangaran na Maori nagkataluboan an sadiring kultura na may sadiring tataramon, mitolohiya, asin mga arte. Mga enot na Maori nagbilog nin mga tribu-tribu batay sa mga kinaugalean gikan subangan Polinesya na mga kostumbre asin organisasyon sosyal. Dara man ninda an hortikultura nin mga katatamnan na tuminalubo na gayo asin an pag'uswag nin kultura sa pakikigera.

## Toltolan
Florence Finch

Si **Florence Ebersole Finch** (Oktobre 11, 1915 – Desyembre 8, 2016) sarong Filipino-Amerikanong kaapil sa resistensya kontra sa Hapon kan Ikaduwang Gerang Pankinaban igdi sa Filipinas.

Si Finch namundag na Loring May Ebersole Oktobre 11, 1915 sa Santiago, Filipinas. An ama niya sarong Amedrikano, si Charles Ebersole asin an ina niya Filipina, nagngangaran Maria Hermosa 

Dai pa nasakyada an Hapon sa Filipinas, siya nagtratrabaho sa G-2 (Intellegence) Headquarters kan U.S. Army sa Manila. Digdi nanumpongan niya an saiyang maagom na si Charles Smith, sarong Navy electrician's mate, nagadan kan Pebrero 8, 1942 sa pagngata' na magdarang gasolina sa mga tropang Amerikano asin Filipino sa Corregidor Island sa gitgitan na gayo kan ralaban. 

## Agi-agi kan buhay

Pakapoon kan Gera, napatubod niya na siya Filipina asin ta nakua siyang magtrabaho sa Philippine Liquid Fuel Distributing Union na nanakapotan kan mga Hapon. Digdi, sa pag'oltan kan Hunyo 1942 asin Oktobre 1944, saiyang natatabangan an resistensyang hiron paagi kan pag'ikit nin gasolina na dapat kuta rasyon sa pwersang Hapon, sa pagpeke nin papeles asin gnagamit niya an posisyon niya sa pagtabang sa mga aktong pagsabotahe sa kalaban. 

Kan taon 1944, nadiskubre siyang nagtratrabaho palan para sa resistensya asin naaresto, kinadogkadog, pigkasuhan asin pigsentensyahan nin tolong taon na pagkapreso. Napaluwas sana siya kan uminabot an mga pwersang Amerikano kan Pebrero 10, 1945 na siya nagtitimbang na sanang 80 libra. 

Pakatapos kan gera, naghubo na siya sa Buffalo, Nweba York asin ta siya nag'apil sa Coast Guard Women's Reserve kan Estados Unidos. Nagadan siya kan Desyembre 8, 2016 sa edad na 101 sa Ithaca, Nweba York. Tina'wan siyang paglubong militar na may hustong pag'onra. 

Kan 1947, siya nasa'bitan kan American Medal of Freedom. Kan 2011, an gobyerno Filipino tina'wan man siyang onra.

## Toltolan
Baba Vanga

Si **Baba Vanga** (Bulgaro: баба Ванга) (31 Enero 1911 – 11 Agosto 1996), namundag **Vangeliya Pandeva Dimitrova** (Вангелия Пандева Димитрова), na bisto man sa pangaran na **Vangelia Gushterova** (Вангелия Гущерова) kan siya nakaagom na, sarong butang Bulgaryanong parahula, mistiko asin herbalista na nag'estar sa ronang Rupite sa bulod Kozhuh sa Bulgarya. Minilyon na tawo an nagtutubod saiya na may kabatiran siyang paranormal asin sinasabing 85% kan saiyang hula dapit sa mga importanteng pangyayari sa kinaban saiyang nahulaan asin nagkatotoo.

Siya an binansagan na "Nostradamus kan Balkans". 

Mga hula ni Vanga na nagkatotoo na:

* Nasambit niya an makagiram-giram na pagg'atake sa Twin Towers kan Amerika.(Si pag'ataki sa Twin Towers kan duwang eroplano Sept. 11, 2002)
* Magkakaigwa nin presidente an Estados Unidos na Aprikano-Amerikano.(Si Pres. Barack Obama)
* Na an mga Muslim masakyada sa Europa sa taon 2016. (an mahiwas asin lakopan na migrasyon kan mga moslem sa Europa gibo kan kariribokan sa Tangang Subangan)

* An pagkaparasa' kan Chekoslovakia.
* An petsa kan pagkagadan ni Tsar Boris 3.
* An pagkaelehir ni Indira Gandhi.
* An pagkasuru-suruway kan Unyon Sobyet.
* An disaster nuklear sa Chernobyl, Ukraine.

Alagad, igwa man siyang mga prediksyon na ipighayag bago siya nagadan na mangyayari pa sana, arog halimbawa:

* An ika-45 presidente kan Estados Unidos (Donald Trump) dai matatapos an saiyang bilog na terrmino bilang presidente.
* An Tsina magigin superpower na sa 2018.
* An Roma magigin sentro kan kalifata kan mga Moslem.
* An kagutoman mawawara na sa pag'ultan kan mga taon 2025-2028.
* An tawo makabiyahe na pasiring sa planetang Venus.
* An kapuntokan kan yelo sa norteng hemispero magtutunaw sa taon 2045.
* An mga organo kan tawo pwede nang ma-clone pag'abot sa taon 2046.
* Sa taon 2066, an Estados Unidos aatakihon an kalifata kan Islam na iyo an Roma ngane makabalik an Kristianismo.
* Sa 2076 makakabalik an Komunismo.
* Sa 2130, makakanood na an tawo mag'estar sa irarom kan dagat, asin malakop an sibilisasyon igdi.
* Sa 3797, an kinaban matapos na alagad sa siring na panahon an tawo tatao nang maghubo sa ibang planeta sa harayong kabitoonan.
## Toltolan
Chuck Feeney

Si **Charles Francis "Chuck" Feeney** (namundag Abril 23, 1931) sarong Irish-Amerikanong negosyante asin pilantropo asin siya an katuwang-kagtogdas kan The Atlantic Philanthropies, na iyo an saro sa pinakadakulang pribadong pundasyon sa kinaban. Natogdok niya an saiyang nagkakama'gal na yaman bilang katuwang na kagtogdas kan Duty Free Shoppers Group, na iyo an nagmukna kan konsepto nin pagbakal na duty-free, mayong nasapaw na buhis. Si Feeney pinanao niya an saiyang kayamanan na hilom sana o sekreto sa lawig nin mga taon, na nabuyagyag sana kan nagkaigwa nin disliso asin kaso sa negosyo na nagresulta kan pagkahayag kan saiyang identidad kan taon 1997. Sa lawig kan saiyang buhay, naipananao niya sa gibong-herak nin sobra sa $8 bilyon. 

Si Feeney notado sa saiyang pagkamatikis na gayo mala ta nagrerenta sana sa sarong apartment, dai nagbakal nin sadiring awto o harong asin kun na'eroplano, nalunad sana siya sa economy-class.

## Toltolan
Rachel Peters

Si **Rachel Louise Obregon Peters-Villafuerte** (namundag 20 Octobre 1991) sarong Filipino-Briton na modelo, host, asin beauty pageant titleholder nakoronahan Miss Universe Philippines 2017. Saiyang pigrepresentar an Filipinas sa Miss Universe 2017 pageant asin nagtapos nakalaog sa 10 semifinalista.

## Edukasyon
Si Peters nagkua nin kurso sa International Studies sa British School sa Tailandya asin tapos man sa Bachelor of Business, Tourism and Events degree sa La Trobe University sa Australia.

## Personal
Si Rachel Peters sarong Briton-Filipino na namundag sa Bahrain sa mga magurang niyang sinda Nigel Peters, sarong Briton, asin Annie Obregon na sarong Bicolana na gikan probinsya nin Camarines Sur. Siya may sarong nguhod na tugang na lalaki, si Daniel. 
An naagom niya iyo si Miguel Luis Villafuerte, sarong Filipinong politiko asin negosyante.

## Toltolan
Benjamin Brandreth

Si **Benjamin Brandreth** (1809–1880) iyo an kagpoon kan paggamit nin mass advertising tanganing magdakul an mga kunsomidor kan saiyang produkto, na sarong pampurga soboot nakakabulong nin kun ano-anong kahilangan ta ini pinupurga an mga toxin yaon sa dugo kan tawo. Siya nagin gantad asin mayaman na negosyante, sarong presidente nin bangko asin senador sa Estado kan Nuweba York.

## Toltolan
Uber

An **Uber Technologies Inc.** sarong network nin kompanyang pantransportasyon nakabase sa San Francisco, California, Estados Unidos na may operasyon sa  manlaenlaen na siyudad sa Amerika, sa Europa, Tangang Subangan, Aprika asin Asya Pasipiko. Sinasabing mga 570ng siyudad an pigseserbisyohan na kaini.  An sebsiyo kan Uber bako sana sa pagtao nin  lunadan na taksi kundi man paghatod nin pagkakan totoo sa mga pili pa sanang mga lugar. An mga tsuper pwede gamit sadiring kotse o magrenta nin auto sa paggamit kaini sa irarom kan kompanyang Uber alagad obligadong maggamit kan aplikasyon na Uber sa saindang pagmaneho asin siring man an mga paragamit kan serbisyo kaini kaipohan man an siring na aplikasyon sa saindang mga smarphone..

Dati an pangaran kan negosyo UberCab Inc. asin sinanglean an pangarfan na nagin nang Uber Technologies, Inc. kan  Oktobre, 2010. An kompanya natogdas kan taon 2009 asin may strategic partnership sa Alexandria Real Estate Equities, Inc. . An tataramon na "uber"  hale sa katagang siring na kahulogan "super" o sa "pinakaitaas" asin gikan sa Aleman na katagang über (itaas).

Huli kan lakopan na serbisyo kaini asin  bagong sistema nin pagkua nin mga kustomer, nakaapekto na gayo an serbisyo kaini sa magkapirang industriya nin transportasyon sa mga nasyon asin nasabat nin mga protesta asin mga aksyon legal.

## Toltolan
Union College of Laguna

An  **Union College of Laguna** sarong kolehiyo namomogtak sa Santa Cruz, Laguna, Filipinas. An Union College tinogdas kan 1947 ni Dr. Enrique Sobrepeña sarong datihan na edukador. Tinuyo niyang muknaon an eskwelahan sa rason na an mga tagaLaguna na dai kayang magpaManila igdi na sa Laguna magkuang mga kursong pangkolehiyo.

An presenteng presidente kan Union College iyo si David A. Sobrepeña, an aki kan kagtogdas kan kolehiyo asin nagsalida sa saiyang ina na si Petra Aguinaldo Sobrepeña sa nasabing pwesto.

## Toltolan
Larry Sanger

Si **Lawrence Mark "Larry" Sanger** /sæŋər/ (namundag Hulyo 16, 1968) sarong Amerikanong developer nin mga proyektong pan-internet, katuwang-kagtogdas kan Wikipedia, asin kagtogdas kan Citizendium. Siya namundag sa Bellevue, Washington. Sa hubin pang edad siya dati nang interesado sa pilosopiya mala ta nagkua siya nin Batsilyer sa Arte nin pilosopiya hale sa Reed College kan 1991 asin Doktorado sa Pilosopiya nin pilosopiya hale sa Ohio State University kan taon 2000. Sinasabing kadakulan kan saiyang obra panpilosopiya dapit sa epistemolohiya, an teoriya nin kaaraman.

Si Sanger namundag kan Hulyo 16, 1968 sa Bellevue, Washington. An ama niya sarong biologong marino asin an ina niya taga'asikaso sa harong. Nagtapos siyang sekundarya kan 1968 asin nagpadagos sa kolehiyo sa pagkuang kurso dapit sa pilosopiya mala ta tapos siya sa doktorado sa pilosopiya sa Ohio State University

## Karera

Siya imbwelto sa manlaenlaen na proyektong ensiklopedyang on-line. Siya an dating pamayong editor kan Nupedia, mayor na tagamukna  (2001-02) kan suminunod igdi na iyo an Wikipedia asin kagmuknang pamayong editor kan Citizendium. Sa saiyang kamugtakan sa Nupedia saiyang binilog an proseso nin pagpalakbang kan mga artikulo igdi. Si Sanger iyo an enot na nagswestyon na magkaag nin wiki na iyo an kinapo'nan kan pagkamukna kan Wikipedia. Dati, an Wikipedia saro sanang sangang proyekto kan Nupedia. Si Sanger man an pinaka-amay na lider sa komunidad kan Wikipedia asin iyo an kagpoon asin kagmukna kan mga orihinal na polisya kaini.

Si Sanger huminale sa Wikipedia kan 2002 asin poon kaidto pirmi nang matuyaw kan proyektong ini. Sinasabi niya na maski anong sabihon pa kan merito kaini, an Wikipedia nagkukulang sa kredibilidad huli ngani ta dai ining pagtaong ganan sa kabatiran nin hararom na adal. Natuyaw niya man na an Wikipedia mayong kontrol sa pagpalaog nin mga kontribusyon na haros mga pornograpiya na. Kan Oktobre 2006, si Sanger nagpoon nin proyekto na may pagka'agid sa Wikipedia, na iyo an Citizendium, na dai man ngane nagin popular asin dai nagkaigwang mahiwas na suporta sa mga para'ambag na mga editor. 

Si Sanger nagtokdong pilosopiya sa Ohio State UNiversity, asin amay na taga-estratihiya sa Encyclopedia of Earth na naka-angkla sa mga ambag nin mga eksperto. Nagtrabaho man siya sa pagpagantad nin mga proyektong pang-edukasyon sa likod kan proyektong WatchKnowLearn. Nagdesenyo man siya nin programa nin pagbasa nakabase sa web para sa mga kaakian. Kan Pebrero 2013, nagngata' siyang magpoon nin pambareta na proyekto na nangaranan Infobitt paagi sa inapod na crowdsourcing alagad sa katangaan nin 2015 naubusan na nin pondo kaya dai na nakadaragos.

## Toltolan
Ronda, Espanya

An **Ronda** sarong siyudad sa probinsya nin Malaga, Espanya. Ini namomogtak 100 km (62 mil) an rayo' sa solnopan kan siyudad nin Malaga, sakop kan autonomong komunidad nin Andalusia. Igwa ini nin 35,000 katawong habitante. Ini natogdas pa kan ika-9 na siglo BC asin iyo na an pinakagurang na binabanwang lugar. Nasakop kan mga Moslem, an siyudad pano nin mga moske asin mga palasyo asin nagin sentro nin pagnenegosyo kan mga enot na panahon. 

## Galeriya



Ronda 05.jpg|Plaza del Socorro
Casa del Rey Moro (Ronda).jpg|Casa del Rey Moro
Palacio de Salvatierra.JPG|Palacio de Salvatierra
BullRing-Ronda, Andalusia, Spain.jpg|Toro sa Daratangan kan Bullring
Ruelle dans Ronda, Espagne - Small road in Ronda, Spain - Image Picture Photography (14933525971).jpg|Tinampong haya'pit
Ronda - view toward Santa Maria la Mayor.jpg|Tanawon pasiring Simbahan Santa Maria la Mayor
Ronda Puente Nuevo 02.jpg|An Puente Nuevo
Ronda 307.jpg|Klasikong arkitektura sa Ronda
Ronda museum.jpg|Museo sa Ronda
Ronda Andalousie-Spain.JPG|Piyesta relihiyoso
Vicente Espinel.jpg|Si Vicente Espinel, sarong poeta
Teatroacinipo.JPG|Teatro de Acinipo.
Músicos en Ronda.jpg|Paratogtog na tagaRonda


## Toltolan

## Hilnga man

* http://www.andalucia.com/ronda/home.htmWebsityo kan Ronda. Malaga. Kinua 05-05-17.
Li Ching-Yuen

Si **Li Ching-Yuen o Li Ching-Yun** (sinimpling Tsino: 李清云; tradisyunal na Tsino: 李清雲; pinyin: Lǐ Qīngyún) (sinasabing namundag 1677 o 1736 - nagadan 6 Mayo 1933) sarong Tsinong herbalista, martial artist asin tactical advisor, na nababantog huli sa soboot labilabing pagkalawig sa pagkabuhay. Soboot siya daa namundag kan 1736, alagad an mga rekord na kinukwestiyon ngane, an tawong ini namundag kan 1677. An lawigbuhay na pareho, 197 asin 256 na taon, nalampasan nanggad an kumpirmadong lawigbuhay na 122 taon, 164 aldaw kan babaeng Pranses nagngangaran Jeanne Calment. An tunay na petsa kan saiyang pagkamundag dai man nadeterminaran nanggad asin an saiyang mga paghinako dapit sa edad niya saro lang na mito, susog sa mga herontologo.

Siya sinasabing nalampasan pa an buhay kan 23 na sunodsunod naagom niya asin an ika-24 niyang naagom nag'eedad 60 kan siya nagadan. Lampas daang 200 na makuapo asin pag'araki an saiyang pinagbunga.

## Toltolan
Kikig

An **kikig** sarong klaseng sira na an hitsura nakakaagid mansana sa kasili, pero an huri may pagka'loro-lapnad, asin ini makukua sa ta'bang, sa mga salog, mga katangyanan asin sa oma. Kinakakan man an kikig dawa totoo bakong popular asin maipong itinda sa mga saod. Ini bilogon an hawak arog kan halas asin nagkokolor na mamula-mula kun gurang na asin kun hubin maitom, nalampas sarong metro an laba kun maedad na. 

An pagluto kaini igdi sa Filipinas, parati sa suka na garo inon-on. Ngane mahale an halnas, hinihiris ini sa baybay o sa abo.

## Toltolan
Tarsier

An mga **ok-ok** ( o **Tarsiers** (Tarsius syrichta)  iyo an saro sa pinakasadit na primate na pwede makaigo sa palad kan tawo. Ini sakop kan pa milyang Tarsiidae. Dati ini lakoplakop pero ngonyan makukua na sana sa mga isla nin Sur-sulnopan na Asya. Sa Bohol, Samar asin Mindanao, Filipinas. An tarsier pinagbabantayan na dai mapuho asin nagigin dumanan nin mga turista. Sa mga lugar na ini, an apod kaini mamag o mago'. Iba pa man arapodan kaini: "maomag", "malmag" asin "magatilok-iok". 

Igdi sa Filipinas, may makukuang tolong species kan mamag: T. philippensis (Samar saka Leyte), T. fraterculus (Bohol) asin an T. carbonarius (Mindanao). 

Hinuhuna kan iba na ini garo sarong klaseng kabalang o ukay alagad an totoo ini mas harani ini sa mga lemur asin lorises. Ini aktibo kun banggi sa paghanap nin kakanon arog kan saradit na insekto asin kun aldaw nagtuturog. An mga mata kan mamag bilog na bilog, bururahat asin garo burulakog. 

## Toltolan
Nupedia

An **Nupedia** sarong ensiklopedyang Ingles na yaon sa Web na an mga artikulo kaini pinapadara kan mga para'ambag na parasurat na binibistong eksperto sa bagay na sinusurat ninda, alagad bago ipublikar sa sityo inaagi ngona sa konsultasyon sa mga editor na may hararom na kabatiran sa bagay na sinurat. Ini pinupublikar bilang free content an lisensya. An Nupedia pinagmukna ni Jimmy Wales asin ginagastosan kan Bomis asin ta si Larry Sanger iyo an pamayong editor igdi. 

Alagad, ini dai naghaloy mala ta nagtagal sana poon Oktobre 1999 sundo Septyembre 2003 ta kulang man an nag'arambag na mga parasurat. Ugaring pati an Nupedia may 7-lakdang na proseso sa pag'aprobar kan mga artikulong naglalaog bago an mga ini isangat sa tuyong pagkontrol kan kalidad asin pagdakop kan ano man na mga sala sa mga sinurat kaya abalang marhay an pagtalubo kan ensiklopedya bakong kun an pig'adoptar na polisya iyo an an alisto, marikas na pagreparo paagi kan sistemang wiki. Mas gusto kaya kaini na an mga para'ambag mga eksperto, may hararom na kabatiran, posible may bitbit na PhD sa pangaran. Mas binibisto ini ngonyan bilang iyo an pino'nan asin ginikanan kan pagbutwa kan mas popular asin makusog na ensiklopedyang on-line na Wikipedia. Bago ini nagsara, ini nakahaman man asin nakapapublikar nin 25 mga artikulo na aprobado na, asin 74 na mga artikulo na yaon sa proseso nin pagreparo kan mga eksperto. Si Jimmy Wales mas pinili an mas marikas na sistemang wiki sa Wikipedia ta madali marikas an pag'ambag kan mga artikulo. Si Larry Sanger gusto man magkontrol sa linalaman kan mga artikulo sa Nupedia kaya pigtogdas niya an inapod niyang Citizendium, mala ta igdi na nagsuwayan an dalan kan duwang nagporoon sa Nupedia.

## Toltolan

## Mga panluwas na takod
*http://nupedia.wikia.com
Fountain Hills, Arizona

An **Fountain Hills** sarong banwaan sa Maricopa County, Arizona, Estados Unidos. Bantog siya sa Patopgang Tubig na halangkawon na gayo an buga pataas (562 pye (171 m)asin dati iyo an pinakahalangkaw, alagad ngonyan igwa nang mas halangkaw igdi. An Fountian Hills kadolon an Fort McDowell Yavapai Nation, Salt River Pima-Maricopa Indian Community, asin Scottsdale, Arizona. Igwa ining populasyon na 22,489 (2010), ikawalo sa pinakamarikas magtaas sa populasyon sa bilog na Arizona.

## Toltolan
Sugok

An **sugok** o **bunay** iyo an sarong organikong kakaagan kan inapod na zygote kun saen an embryo kan hayop nagtatalubo sagkod na ini makaya nang magsadiring mabuhay sa saiyang pagkahimsa'. An sugok resulta kan pagkafertilizar kan ovum. Kadakulan daa kan inapod na mga arthropod, vertebrate, asin monotreme hinihilomloman bako sa tubig asin napapatos sa tibulaka, matagas asin marupo' o hanakhanak na kun pilsion naghuhunod-hunod. An mga sugok na hinihilomloman sa daga o sa tataghan parati inaataman sa maimbong asin tamang temperatura manta na nagdadakula an embryo. Basta an embryo tama na sa pagtalubo, ini nahimsa, o napirit makaluwas paagi nin paggatak kan tibulaka kaini. An iba kaini may ngipon-ngipon o tuka' na pangtiktik ngane magatak an tibulaka.  

Sa Bikol inaapod pa an sugok na "bunay" (Albay), "itlog" (Rinconada), "salag" (Miraya) 

## Iba-ibang tamanyo

An natala' na pinakadakulang sugok iyo daa an sa butanding, asin may tamanyong  30 sm × 14 sm × 9 sm (11.8 pul × 5.5 pul × 3.5 pul).
An sugok kan butanding daa ugaleng ihimsa mismo sa laog kan tulak kan inang butanding. An sugok kan ostrich iyo na an pinakadakula sa mga gamgam dawa totoo idtong mga extinct nang mga elepanteng-gamgam asin ibang dinosaur labi kadakula an mga inoolpot na sugok. An bee hummingbird naman iyo na an may pinakasadit na sinusugok, natimbang sanang kabangang gramo (mga 0.02. onsa), pero pwede an mga sugok man kan ibang reptilya asin dakul na mga sira pwedeng mas saradit pa an sugok, asin  idtong sa mga insekto asin ibang invertebrate soro-saradit nanggad.

## An kapulahan

An kapulahan o yolk linalaman nin mas dakul na protina, mga  bitamina asin mineral asin taba' man kan  sugok. May bitamina A, D, iron, phospuros riboflavin, thiamine asin calcium ini. Igwa man ining lecitin. An kolor kan kapulahan pwedeng mapu'saw na giyaw sagkod sa mairom na narangha depende kaya sa klase kan  bahog asin kasta kan gona'.

## An kaputian

An kaputian o albumen dusok sa 40ng iba-ibang klaseng protina o an inapod na protinang albumin asin may kasalak mansanang tubig. Ini namumulotpulot sa kapot

## Mga hitsura kan mga sugok nin manlaen-laen na hayop asin  gamgam

File:Egg125o.png|An sugok nin whooping crane matilaba 
File:Oystercatcher Eggs Norway.jpg|Sugok  nin Eurasian oystercatcher na dai marisa
File:Senegal egg 10s06.JPG|Sugok nin senegal parrot, gamgam na natataghan sa mga guang kan kahoy, nakaag sa parilya
File:Comparison of eggs by Zureks.jpg|Mga sugok nin ostrich, emu, kiwi asin manok
File:Finch Egg.jpg|Sugok nin Finch itinaid sa kwartang takal kan Estados Unidos
File:Ouă.jpg|Mga sugok nin itik, ganso, guineafowl asin manok
File:Various_eggs.JPG|Mga sugok nin ostrich, cassowary, manok, flamingo, salampati asin blackbird
File:Emu Egg.JPG|Sugok nin emu
File:Rimoranon sugok2.jpg|Sugok nin halas rimoranon
File:Atol, may sugok.jpg|Sugok nin atol
Ladawan:Golden apple snail eggs.jpg|Sugok nin kuhol
Ladawan:Chicken eggs 20101113.jpg|Sugok nin manok
Ladawan:Chicken Egg without Eggshell 5859.jpg|Itsura kan sugok kapag hinale sa tibulaka kaini


## Toltolan
Oolohiya

An **Oolohiya** sarong sanga sa Ornitolohiya na iyo an pag'adal kan mga sugok nin gamgam, kan mga tataghan o salagan kaini asin pagmamaro' kaini. An tataramon na ini guminikan sa Griyegong katagang "oion", boot sabihon "sugok". An adal na ini pwede man dapit sa lingaan na pagkolekta o pagdamot nin mga sugok kan mga layas na gamgam, sarong pagsibot na ngonyan ilegal na sa dakul na mga hurisdiksyon.
                                                                                                                                                                                          

## Pagkolektang sugok

An pagkolekta nin mga sugok, orog na kan mga layas na gamgam, sarong lingaan kan mga kaamayan kan ika-20ng Siglo alagad an lingaan na ini pigpawaraan nang saysay ta nagtataong peligro sa padagos na pagdakul kan mga gamgam na layas na namemeligrong mapuho.

Lehislasyon arog kan Protection of Birds Act 1954 asin Wildlife and Countryside Act 1981 sa Reyna Unido pinagbawal na nanggad an pagkolekta maliban sana kun may permiso para sa syantipikong pag'adal asin siring man an pagpabakal kan mga nasabing sugok ipinapangalad nang gayo.

## Toltolan