open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kakaw

An **kakaw** (Ingles: *cacao* o *cocoa*; *Theobroma cacao*) sarong klaseng tinanom na hababa sana (4-8 metro o 13-26 pye sa langkaw) asin kapamilya sa Malvaceae, ini tubong tal sa tropikal na rona kan Habagatan Amerika. Pirming may dahon (dai nagtatatâ) sa bilog  na taon, an mga pisog kaini ginigiling sa paggibo nin tsukolate, tinatabrilya o tinutunaw magin inomon.

## Kataytayan nin mga ladawan

Ladawan:Theobroma cacao2.jpg|Mga burak nin kakaw
File:Sinanlag na kakaw(1).jpg|Sinanlag na kakaw
Ladawan:Theobroma cacao MHNT.BOT.2004.0.204.jpg|Kakaw na binanga sa tahaw


## Toltolan
Hotel Sogo

An **Hotel Sogo** (Hapon, ホテル そごう) sarong hotel chain sa Filipinas na nag'ooperar sa Metro Manila asin  sa magkapirang probinsya. Sa ngonyan, igwang 22 na otel ini sa Metro Manila asin 9 sa mga probinsya. 

An Sogo mas nabibisto sa saiyang orog na pag'ako nin mga kostumer na naghahanap nin mga sinasabing bawal na kaogmahan.

## Mga Sanga
### Metro Manila

*EDSA, Harrison Pasay
*EDSA - Taft Avenue, Pasay Rotonda
*EDSA Guadalupe, Makati
*EDSA, Cubao
*EDSA, in front of Trinoma
*EDSA, Caloocan
*Monumento, LRT Station
*Bagong Barrio, Caloocan
*Avenida
*Recto Ave.
*Mabini, Malate
*Quirino Ave.
*Sta. Mesa
*Banawe Ave.
*Quezon Ave.
*Cubao, Aurora
*Kalentong
*Imelda Ave., Cainta
*Novaliches
*Alabang Rotonda
*Alabang Montillano
*Santolan

### Sa mga Probinsya
*Cebu
*Bacoor, Cavite
*San Pedro, Laguna
*Mexico, Pampanga
*Mabalacat, Pampanga
*Cabanatuan
*Tarlac
*Sta. Rosa, Laguna
*Naga City

### Pigtotogdok pa
*Cagayan de Oro
*Davao

## Mga panluwas na takod

* Pagmasid manongod sa otel  kinua 19-05-13

## Toltolan
Pantomina

An **Pantomina** o **Sinalampati** sarong soanoy na bayle sa Kabikolan na inaarog an mga hiro' nin mga salampating nagsisigáyan. Sarong bayle ini nin pag'iilusyon asin pagkamoot. Sarong ritmo nin bayle nagpapahiling kan maigot na paglapag kan namomoot na lalaki sa saiyang namomo'tan na babaye. Mayo pa an mga Kastila, ini inapod "sinalampati" na bayle .  An bayleng ini perming ginigibo sa mga kasalan asin mga importanteng okasyon. An pantomina pwedeng 

An enganyo sa pagbayle kaini kaagid kan *curach*, sarong bayle na popular sa Kabisayaan. Sinasabi man na an bayleng ini naagid sa mga pagsisigay kan lalong sa gonâ. An mga batay igdi simple asin liwatliwat sana ngarig an mga parabayle madaling makasunod  na daing pawot. Ini "...binabayle sa entrecuatro. Yaon diyan an *paso* kun saen an magkatampad namartsa pasiring sa bidang sa tyempong 2/4. Dangan an *engano* na binabayle sa istilong *valse* (waltz) sa tyempong 3/4 pero may sadiring paginterpretar. An *sigáy* (mga pag'iilusyon kan lalong), an *layug* (an paglupad ngane matawan reparo, na inaapod man *pagsarimbay*), an *sarisid* (an paglakaw palibot-libot kan lalong sa gonâ), asin an *bukod* o *lapag* (an paglamag kan lalong), gabos ini mga hiro kan sarong lalong na nag'iilusyon bago magmanada sa gonâ." 

Sa mga kapiyestahan,an pantomina sarong bayle na siniselebrar. Sa katunayan, kan taon 2019, sa kasagsagan kan popularidad kanini, an Siyudad nin Sorsogon, yaun man sa Rehiyon Bikol, nakakua kan Libro nin Guinness kan mga Rekord kan Kinaban (Guinness Book of World Records) para sa pinakadakol na parabayle na nagpartisipar sa sarong bayle na anaapod na *Sinalampati o* *Pantomina sa Tinampo* asin  an Pantomina Catanduanes na bayle man sa publikong lugar kun piyesta o may espesyal na okasyon. Sa mga kasalan, an bagong kasal, an mga ninong asin ngane mga sadiring-tawo kan kinasal, pigbabayle kan pantomina sa tuyong makatipon nin pondo para sa kinasal na matogdas pa sana nin sadiring pagharongon. Orawang nagbabayle kan pantomina, an mga bisita natadik nin papel na kwarta, o sobreng may laog na papel nakasurat an kantidad, sa bado kan mga nagbabarayle. An kostumbre iyo na an mga kaglalaki asin mga imbitado kaini dapat magtadik sa nobya asin an sa kagbabae dapat magtadik sa nobyo. 

Sa lumang kaugalean, tinitipon an gabos na itinadik, nakaluhod an lalake sa atubangan kan nakatukaw na saiyang naagom asin idinuduhol an natipon, nagtataram "Agom, gawada tabi asin saraya an satuyang nanapolan."

## Mga panluwas na takod

* Paliwanag kan bayleng Pantomina 
* Pantominang Cantanduanes 
* Video, pantomina sa Estados Unidos
* Video, pantomina sa Italya
* Video, togtog pantomina sa Pilar, Sorsogon
* Video, togtog sa SM Mega Trade Hall, Mandaluyong]

## Toltolan
Poligamiya

An **poligamiya** (naggikan sa πολύς γάμος polys gamos, literal na pinagdakit-taramon sa pinahuring Griyego bilang "kasal sa dakol") iyo an sarong kasal na minabale nin sobra sa duwang kapareha. Kunsoarin na an sarong tawo ikinasal sa sobra sa sarong agom sa sarong panahon, an relasyon pinag-aapod na poligini, asin mayo nin anuman na kaburugkosan sa  katahawan nin mga agom na babaye; asin kunsoarin na an sarong babaye ikinasal sa sobra sa sarong agom na lalake sa sarong panahon, ini pinag-aapod na polyandri, asin mayo nin anuman na kaburugkosan sa katahawan nin mga agom na lalake. Kun an sarong kasal minabale nin kadakol na mga agom na lalake asin babaye, ini puwedeng apudon na Grupong Kasal. 

An termino ginagamit magkapararehas na paagi sa sosyal na antropolohiya, sosyobayolohiya, sosyolohiya, siring man sa popular na mga tinataram. Sa sosyal na antropologiya, an poligamiya sarong praktis nin persona na hinihimo an saiyang sadire na puwede makidurog sa duwa o dakol na mga esposa. Sa ibang lado, an monogamiya sarong kasal nin duwa sanang partido. Siring sa monogamiya, an termino pirmeng ginagamit sa tunay na pananaw, dawa na ngani na an relasyon kan duwa rekonisado o bako kan estado. Sa Sosyobiolohiya asin soolohiya, an poligamiya ginagamit sa mahiwas na pakasabot na pinapakahulugan na arinman na porma nin kadakol na pakikidurog.

## Mga panluwas na takod

* Historya nin Poligamiya sa Hudaismo
* "LIFE with Polygamists", 1944—slideshow kan *Life*
* 5 Things I Learned as a Mormon Polygamous Wife
Monogamiya

An **monogamiya** (Ingles: *monogamy*) sarong klase nin kasal na imbuwelto an duwa sanang partido (babaye asin lalake).
An garôgaso, solpô

An **An garôgaso, solpô,** sarong  ariwagâ sa ronang Bicol na an boot sabihon an naggigibo nin anoman na paradalian o daing paglikay o maski paano sana, maresulta sa mayong kamugtakan na trabaho. Kun siring, saro ining patanid na dai magparahidale, mamaan na gayo an paghiro orog na kun kaipohan butingtingon an pagtrabaho. Sa dai pagmaan, nangyayari naotro kan gibo na dakul logod nararawrawan na oras.

Aplikable man ini sa tawong an hosoy-hosoy bakong pino o garapal mala ta daing kinaabtan na toltol an mga diskarte ta saralâ na logod an pagdulok orog na kun siya may ipapakiulay, may hinahagad o nag'iilusyon.
Miguel Luis Villafuerte

Si **Miguel Luis "Migz" R. Villafuerte** (namundag, Enero 21, 1989) sarong modelo, negosyante asin politiko sa Filipinas. Siya an presenteng Representante kan Ikalimang Distrito kan Camarines Sur poon 2022. Dati siyang Gobernador kan Camarines Sur asin an pinakahubin na nagtukaw nin pagkagobernador sa Filipinas sa edad na 23 anyos kan ginana niya an eleksyon 2013 para sa siring na katongdan.

Siya nagtukaw sa saiyang ikatolong termino sa pagkagobernador kan otro niyang ginanahan an pwesto para gobernador kan eleksyon 2016. Siya an matuang akì ni Luis Raymund Villafuerte, Jr. asin makuapo ni Luis Villafuerte, Sr.

## Personal na buhay
Pinangaki kan Enero 21, 1989 sa Pili Camarines Sur. Si Migz Villafuerte iyo an pinakamatua na aki kan dating gobernador na si Luis Raymond Villafuerte asin Lara Reyes. Si Miguel Luis makuapo kan dating representante kan Ikatulong Distrito kan Camarines Sur na si Luis Villafuerte Sr. An saiyang ina na si Lara Reyes Villafuerte sarong negosyante. Nagpapadalagan siya nin sarong tindahan nin manga bado (*JungleFace*) saka may sadiring *wakeboard park* sa *Nuvali*, Laguna.  

Tagapadalagan si Villafuerte kan negosyong Republic asin nagtapos nin Political Science sa Unibersidad kan San Diego sa California, Estados Unidos. An saiyang naagom iyo si Rachel Peters, sarong Briton-Filipino na nagin Miss Universe-Philippines 2017.

## Edukasyon
Inot na nagklase si Villafuerte sa De La Salle University sa kursong *business administration* bago nagbalyo sa kursong *Political Science* sa University of San Diego. Buminalyo siya nin kurso ta namuya siya sa kurso na *Law* na dai niya naipadagos ta duminalagan na siya sa pagka-gobernador kan Camarines Sur.

## Pagkagana sa eleksyon
Ginana ni Villafuerte an pagka-gobernador kan Mayo 2013 eleksyon na may bilang na 170,841 boto na kun sain naglamang siya sa minaabot na 40,000 boto sa saiyang lolo na si Rep. Luis Villafuerte. 

## Mga proyekto sa Camarines Sur
Mga prayoridad na proyekto ni **Migz** :
*Libreng paiskwela sa mga tikapo.
*Patubig sa manga kaomahan.
*Mga klasrum sa iskwelahan sa mga barangay.


Governor Migz Villafuerte, 2017.jpg|Si Villafuerte mantang nagtataram sa publiko
Local officials wearing Barong Tagalog.jpg|Selebrasyon kan ika-119 Taon nin Katalingkasan, Minalabac, Camarines Sur (2017)


## Toltolan
Dai ka mag'odô sa sadiri mong natad

An **Dai ka mag'odô sa sadiri mong natad** sarong ariwagâ sa ronang Bicol na higot nagtutukdo nin tamang gawe' sa mga among o sa kagharong na magtrato nin toltol sa mga nakikisaro sa saindang harong. Dai nanggad pag'aprobetsaran, dai pagdo'tan asin irespeto an mga nasasakopan na mga babae arog kan katabang sa harong, bisita  o maski ngane mga babaeng sadiring tawo huli ta iyan dakulang digtâ sa dangog asin sa reputasyon kan pamilya. Sa madaling sabi, dai maggibo nin kabastosan.
Bandillo

An **Bandillo** sarong semanal na peryodiko na tinogdas ni Gualberto Manlagnit kan Hunyo, 1981 asin naglawig nin sobrang sampolong taon sa publikasyon sa syudad nin Naga..

Ini igwang apat na dahon asin pinapabakal nin sinkwenta sentimos an sarong kopya, pinapaluwas Martes kan semana. 

An editor-publisher kaini iyo mansana si Manlagnit, an editorial consultant iyo si Alfredo Calara, Jr. , an business manager si  Evelyn Bolocon-Salon asin an circulation/advertising manager iyo si Bernardo L. Apolinar.

Si Manlagnit may kolum na pigmantener sa peryodiko na tituladong "Osip Bicolnon". An kolum niya makangirit, maragsip sa mga tuyaw asin mapanas sa pagmasid kan mga nangyayari sa pulitika.

## Mga panluwas na takod
Florencio Campomanes

Si **Florencio Campomanes** (Pebrero 22, 1927 - Mayo 3, 2010) sarong Filipinong syantipiko sa pulitika, parakawat ahedres asin tagaorganisar nin mga pakawat sa ahedres.

## Mga panluwas na takod

* Pabisto ki Campomanes] kinua 9-06-13

## Toltolan
James Ross

Si **James Ross**  sarong Amerikanong abogado na nagsangle' ki George Curry bilang  ikaduwang gobernador kan Ambos Camarines. Siya nagtukaw poon 1901 abot 1903 asin sinundan ni Juan Pimentel. Siya kaapil sa Partido Federal.

Halawig siyang nagpraktis kan saiyang abogasya sa Filipinas asin ta kan pigbista an kaso laban ki Simeon Ola, mga 1903, saro siya sa abogado (chief prosecuting attorney)  kan gobyerno asin mga 1916 siya may bupete sa Escolta, kan 1920 siya nahihiling sa rekord na sarong myembro kan American Chamber of Commerce of the Philippine Islands ,kan 1927 nagin siyang bise-presidente kan Manila Hotel asin saro sa direktor kan Manila Railroad Company, asin man kan 1935, saro siyang bise-presidente kan Gumaus Gold Mining Company nagmimina sa Paracale, Camarines Norte. 

## Toltolan
Stephen Hawking

Si **Stephen William Hawking**, CH CBE FRSA (namundag Enero 8, 1942 - nagadan 14 March 2018) sarong Ingles na pisikong teoriko, kosmologo asin parasurat.
Nagadan sya kan Marso 14, 2018 sa edad na 76.
Demetrio Larena

]]

Si **Demetrio de Sandes Larena** iyo an pinakaenot na gobernador sibil (1901 - 1906) kan probinsya nin Negros Oriental. Siya kaapil sa Partido Federal.

An napangagom niya iyo si Josefina Villacampa Rubio dawa totoo igwa na siyang naenot na aki sa ibang babae na dai niya man pinakasalan. 

Si Larena an instrumental na gayo kun napano ta an Silliman University nabugtak sa Dumaguete City ta siya an nag'agda asin nag'agkay nanggad ki Dr. David Hibbard na sa Dumaguete na ikaag an nasabing unibersidad. Siya dating Katoliko alagad nagbalyo asin nag'apil sa simbahan ni Gregorio Aglipay

## Mga panluwas na takod

*Retrato niya kairiba an mga taga-Silliman Kinua 14-06-13
* WikiPilipinas  Kinua 16-06-13

## Toltolan
David Hibbard

Si **David Sutherland Hibbard** (1868 - 1966) sarong Amerikanong misyonero kan Simbahan Presbyteriano. Sarong edukador, siya an kagtogdas asin pinakaenot na presidente kan Silliman Institute na sarong kolehiyo namomogtak sa Dumaguete City. Siya namundag sa Lyndon, Kansas, E.U.

## Mga panluwas na takod
* websayt kan mga alumni sa Silliman University nin California  kinua 15--6-13

## Toltolan
Hassan Rouhani'

Si **Hassan Rouhani** (Persiano: ‌حسن روحانی‎, direktang sinusurat, Ruhani, Rohani, Rowhani; namundag, Hassan Feridon ‌حسن فریدون kan Nobyembre 12 1948) iyo an bagong napili na matukaw bilang presidente kan Iran, kasangle ni Mahmoud Ahmadinejad. Siya sarong pulitiko, abogado sa Sjhia Mujtahid, edukador, asin diplomatiko. Siya kaapil sa Asamblea nin mga Eksperto poon pa kan 1999, kaapil sa inaapod na Expediency Council poon taon 1991, kaapil man sa Konseho Supremo Nasyonal sa Seguridad poon pa kan 1989 asin pamayo sa Center for Strategic Research poon pas kan 1992.

Si Rouhani nagin man deputy speaker sa ika-4 asin ika-5ng termino kan Islamic Consultative Assembly y sekretaryo kan Konseho Supremo Nasyonal sa Seguridad poon 1989 abot 2005. Sa katongdan na ini. siya an namayo sa grupo nakinegosyar sa tolong nasyon kan EU -UK, Pransya, Alemanya - manongod sa programa nuklear kan Iran.

## Toltolan
Lucena

An **Lucena** sarong primera klase syudad na namumugtak sa probinsya nin Quezon, Filipinas. Igwa ining sukol na 80.21 kilometro kwadrado na kadagaan asin namumugtak sa ikaduwang distrito. An designadong zip code kaini iyo  . Susog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. 

## Mga barangay


* Barangay 1 (Pob.)
* Barangay 2 (Pob.)
* Barangay 3 (Pob.)
* Barangay 4 (Pob.)
* Barangay 5 (Pob.)
* Barangay 6 (Pob.)
* Barangay 7 (Pob.)
* Barangay 8 (Pob.)
* Barangay 9 (Pob.)
* Barangay 10 (Pob.)
* Barangay 11 (Pob.)

* Barra
* Bocohan
* Mayao Castillo
* Cotta
* Gulang-gulang
* Dalahican
* Domoit
* Ibabang Dupay
* Ibabang Iyam
* Ibabang Talim
* Ilayang Dupay

* Ilayang Iyam
* Ilayang Talim
* Isabang
* Mayao Crossing
* Mayao Kanluran
* Mayao Parada
* Mayao Silangan
* Ransohan
* Salinas
* Talao-talao
* Market View


## Demograpiko

## Kataytayan nin mga ladawan

LucenaCityCathedralVillajf7406 10.JPG|Katedral nin Lucena
Quezon Provincial Capitol Facade, Lucena City.jpg|Kapitolyo Probinsyal kan Quezon
Lucena City Central Business District.jpg|Abenida Quezon


## Toltolan

## Mga panluwas na takod
* PhilAtlas.com
* Philippine Standard Geographic Code
* Local Governance Performance Management System
Extensions/NoTitle/NoTitle.php

'No title',
        'author' => 'Nx',
        'description' => 'Adds a magic word to hide the title heading.'
);
 
$wgHooks['LanguageGetMagic'][] = 'NoTitle::addMagicWordLanguage';
$wgHooks['ParserBeforeTidy'][] = 'NoTitle::checkForMagicWord';
 
class NoTitle
{
 
  static function addMagicWordLanguage(&$magicWords, $langCode) {
    switch($langCode) {
    default:
      $magicWords['notitle'] = array(0, '__NOTITLE__');
    }
    MagicWord::$mDoubleUnderscoreIDs[] = 'notitle';
    return true;
  }
 
  static function checkForMagicWord(&$parser, &$text) {
    if ( isset( $parser->mDoubleUnderscores['notitle'] ) ) {
      $parser->mOutput->addHeadItem('/**/');
    }
    return true;
  }
 
}
Luciano P.R. Santiago

Si **Luciano P.R. Santiago** sarong Filipinong doktor sa Sikiatriya, sarong historyador, asin parasurat. An saiyang mga libro dapit sa historya, arte asin kultura kan Filipinas nag'ani nin mga premyo huli sa husay nin pakasurat. 
 
Si Dr. Santiago alumnus sa Unibersidad kan Pilipinas, sa Kolehiyo nin Medisina sa Manila. Pakagradwar niya, siya nagtraining pareho sa sikiatriya nin pang-aki asin panggurang sa Sheppard and Enoch Pratt Hospital duman sa Baltimore, Maryland  asin  nagpraktis duman nin dai man mahaloy dangan nagbalik sa Filipinas asin siya nagin doktor sa Departamento nin Sikiatriya  sa The Medical City Hospital sa Siyudad nin Pasig. 
Alagad, huli ta may kabangkagan sa mga bagay dapit sa historya asin kultura, siya nagin agit-agitan na parasurat sa siring na mga interes.

## Mga napalagda

* The Life, Art and Times of Damian Domingo (2010)
* To Love and to Suffer: The Development of the Religious Congregations for Women in the Spanish Philippines, 1565–1898 (2008) 275 na pahina
* The Last Hacendera: Dona Teresa de la Paz (1998)
* The Hidden Light: the First Filipino Priests, Q.C. New Day Publication, (1987)
* Children of Oedipus: Brother and Sister Incest in Psychiatry, Literature, History and Mythology
(1973) 191 na pahina

## Mga pagpipilang
Si Santiago nagkamit na nin magkapirang onra sa saiyang mga sinurat::
* The National Book Award for Art and for History (from the Manila Critics Circle), 
* The Wendell Muncie Prize for Distinguished Writing in Psychiatry (from the Maryland Psychiatric Society), 
* The Premio Manuel Bernabé (Primer Premio) in History (from the Centro Cultural de la Embajada de Espana), 
* The Dr. Pedro Villaseñor Award for Genealogy, 
* The Catholic Author Award (from the Asian Catholic Publishers)
* The Catholic Press Award (from the Archdiocese of Manila), and 
* a Research Grant Award from the Toyota International Foundation.

## Toltolan
Siddhartha Gautama

Si **Siddhartha Gautama** (sanskrito, devanāgarī सिद्धार्थ गौतम; 1944 - 1864SM) sarong dating pilósopo kan Indya. Pinakakomun na inaapod bilang **an Buddha**, iyo sarong śramaṇa asin relihiyosong paratukdo na nabuhay sa Habagatan na Asya durante kan ika-6 o ika-5ng siglo BCE asin kagmukna kan Budismo.

## Toltolan
Edward Snowden

jpgSi **Edward Joseph Snowden** (namundag Hunyo 21, 1983) sarong kontraktor teknikal sa National Security Agency (NSA) asin empleyado sa Central Intelligence Agency (CIA) na nagbuyagyag kan mga detalye sa pinakasekretong mga programa nin pag'espiya kan gobyernong Amerikano asin Briton sa prensa.An mga persona sa siring na mga senstibong katongdan dapat ngona maghagad nin permiso bago makapagtaram kan mga hilom na ginigiribo sa laog kan siring na mga ahensya ta damay igdi an seguridad internal kan nasyon. Sinasabi ni Snowden ginibo niya an siring na pagtsu-tso' "ngane maaraman kan banwaan kun ano an ginigiribo kan mga ini para sagin sa karahayan kaini asin kun ano an ginigibo laban igdi sa banwaan" kan mga nasabing ahensya. An sabi man kan mga otoridad kan Estados Unidos dakulang krimen an ginibo ni Snowden pagbuyagyag kan klasipikadong impormasyon. May mga lakdang na an gobyerno na masikop si Snowden asin paatubangon sa mga kaso.

## Mga panluwas na takod

* http://wikileaks.org/WikiLeaks-Statement-On-Edward,253.html?updated An sinasabi kan Wikileaks Kinua 27-06-13

## Toltolan
Nelson Legacion

Si **Nelson Salvadora Legacion** sarong abogado asin pulitiko. Siya ngunyan iyo an representante kan ikatulong distrito kan Camarines Sur. Bago kaiyan, siya nagin bise-alkalde dangan alkalde kan Syudad nin Naga, Camarines Sur, Filipinas.

## Edukasyon

Namundag sa Buhi, Camarines Sur siya nagklase sa Claret Formation Center na tinapos an AB Philosophy (1989), nag'entra man sa Unibersidad kan Nueva Caceres. Nagtapos siya nin abogasya sa parehong unibersidad kan 1994 dangan nagin City Legal Officer sa Syudad nin Naga. Abril 27 kan 1995, inako siya sa Integrated Bar of the Philippines (IBP).

## Politika
Siya nagin sarong konsehal kan syudad nin Naga poon 2007 sagkod 2013, dangan nagin bise alkade kan 2013 sagkod 2019. Kan eleksyon Mayo 2013, siya nakaluwas bilang bise alkalde. Mayo man siyang ibang kaagaw sa pwesto kundi si dating alkalde asin dating kongresista Sulpicio Roco. Kan 2025, siya naelihir bilang representante kan ikatulong distrito kan Camarines Sur.

## Mga panluwas na takod
*Facebook account
*Legacion nag'ama nin sarong Resolusyon  

## Toltolan
Emilio Aguinaldo (konsehal)

:*Para sa dating Presidente kan Filipinas, hilingon an [[Emilio Aguinaldo]].*

Si **Emilio Manzano Aguinaldo** sarong lider sa transport asin nagin pamayo kan Pinagkaisang Samahan ng mga Tsuper at Operator Nationwide (Piston) sa Syudad nin Naga, asin sarong politiko. An saiyang ama tubong Nueva Ecija asin an ina tubong Alcala, Pangasinan. Siya may tulong aki, anas lalaki. An duwa mga pulis nakatoka sa Syudad nin Legazpi.

## Bida Politika
Si Aguinaldo dating konsehal kan Syudad nin Naga na nagdalagan sa lindong kan partido pulitika ni dating alkalde Jesse Robredo. Alagad, nag'abot an panahon nagin makuring kalaban ni Robredo asin nag'abot na ngane sa punto na si Aguinaldo nagsangat nin sobra sa 50ng mga kaso administratibo asin mga kasong kriminal, anas paglapas sa "Anti-Graft and Corrupt Practices Act (R.A. No. 3019) sa Ombudsman kontra ki Robredo.

Siya biglang nawara kan Hunyo 8, 2008 kan magbiyahe paManila sa paglakaw kan mga kaso sa Ombudsman na pigsapaw niya laban ki Robredo. An agom niyang si Marina maisog asin hayag na tinotonggo na si Robredo an may pakaaram kan pagkawarâ kan saiyang agom.  Hanggan ngonyan,  sampolong taon na haros an nakaagi,  dai pa nakukua si Aguinaldo asin dai aram kan agom kun gadan na, tinatago o nagtatago sana. 

Alagad, an simbag ni Robredo susog sa napublikar sa parehong peryodiko, higot na nagtaram na mayo siyang pakaaram kan mga alegasyon na ini na isinasahot saiya, o siya an may pakanâ kan pagkawarâ  ni Aguinaldo. Sa saiyang eksaktong tinaram, "ridiculous," (maka-urag) an mga "balu'bagi'" na ibinabatikal saiya dawa totoo si Kongresista Luis Villafuerte nagtaram na dapat kantohan na simbagon ni Robredo an mga alegasyon.

Sa saro man ngani na editorial kan peryodikong  *Peninsula Monitor*, naghurot ki Robredo na siya na an mangenotan na magbungsod nin pormal na imbestigasyon sa pagkawara' ni Aguinaldo.               

Nagtapos an artikulo sa siring na paliwanag, " na dapat si Robredo magpakondukta nin seryosong imbestigasyon kan pagkawara ni Aguinaldo bago pa magparararom an pagduda kan mga taga-Naga sa mga dai maipaliwanag na mga pangyayaring ini."

## Mga panluwas na takod
* Pinirmahan ni PNoy an Anti-Enforced or Involuntary Disappearance Act of 2012. Kinua 29-06-13
* Akusasyon ki Robredo na  may condo unit na dai ibinali sa SALN niya. Kinua 30-06-13 

## Toltolan
Bichara Cinema

An **Bichara Cinema** (dating *Cine Bichara*) iyo an saro sa 32 na sinehan sa Syudad nin Naga asin sa ibang banwaan kan Camarines Sur na pinundar kan mag-agom na si Victor asin Emily Bichara, orihinalmente pagporoon kabakas an tugang na si Miguel. An Cine Bichara iyo an pinakainot na natugdas kan taon 1923. Huli kan pag-abante kan teknolohiya, nagluya na an pagrusô kan mga paradalan sa mga sinehan asin napiritan an pamilya Bichara na magluwayluway pondohon na an negosyong sinehan. Malà ta an Bichara Cinema na sana an natatadâ igdi sa laog kan Syudad nin Naga asin pigsara na an mga sinehan sa ibang banwaan kan Camarines Sur.

An mga edipisyo na dating mga sinehan haros pigbarago na an desensyo tanganing pwedeng arkilahan nin mga tindahan, restawran asin iba pang mga negosyo. An Bichara Commercial Complex Calabanga na yaon mismo sa sentro kan Calabanga, Camarines Sur iyo an saro sa pinaghirang edipisyo ngane makalapag sa kawat kan pagbabago nin teknolohiya na nagriripike nin kagadanan sa industriya nin sine.

Totoo, kan taon 2013 sa kategoryang "Mga lokal na korporasyon" an Bichara and Sons, Inc. nag'ika-18 pa man sa pinakahalangkaw magbayad nin buhis igdi sa Siyudad nin Naga.

## Mga panluwas na takod
* http://enteng-bulagting.blogspot.com/2010/06/falling-faster-than-flies.html Kinua 04-07-13
* http://www.blgf.gov.ph/downloads/opinion/rpt/2003/Bichara.pdf  Kinua 04-07-13

## Basaha man
* Emily Bichara

## Toltolan
Orkids

An **orkids** (Ingles: orchids; *Orchidaceae*) manlaenlaen asin nalalakop na pamilya nin mga nagbubururak na mga tinanom, asin an mga burak kaini parati makolor, mahamot asin haloy magluyos. Kaiba an Asteraceae, iyo sinda an duwang pinakamahiwas na pamilya nin mga nagbuburak na tinanom, na sa pag'oltan ninda igwang 21,950 asin 26,049 na mga species na taranomon na gayo bilang mga ornamental, asin an mga ini nakukua sa 880 na genera. 

Mayormente, an mga orkids inaataman huli sa saindang magagayon na mga burak na mahayahay sa matang pagmasdan orog na ta an mga burak kaini haloy mag'alang asin magkurupos, asin an iba nganeng species nalawig nin sobra sa sambulan presko pa. 

## Kataytayan nin mga ladawan


Ladawan:IMG 7916.JPG
Ladawan:IMG 7917.JPG
Ladawan:IMG 7918.JPG
Ladawan:IMG 7919.JPG
Ladawan:IMG 7920.JPG
Ladawan:IMG 7921.JPG
Ladawan:IMG 7922.JPG
Ladawan:IMG 7923.JPG
Ladawan:IMG 7925.JPG
Ladawan:IMG 7914.JPG
Ladawan:ORKIDS 2.jpg
Ladawan:20140325 083805.jpg
Ladawan:Orchids41.jpg
Ladawan:20140104 124707.jpg
Ladawan:20140327 094521.jpg
Ladawan:20140323 131444.jpg|
Ladawan:20140331 102711.jpg|Renanthera
Ladawan:20140417 071345.jpg
Ladawan:Orkids 2.jpg
File:Orchids flaming granate.jpg
Orkids5.jpg
File:Orkids, darakulang burak, mairom na lila.jpg
Ladawan:Orkid Vine.jpg| Green orchid vine


## Mga panluwas na takod

* http://www.wikihow.com/Care-for-Orchids Kun pano pag'ataman nin orkids. Kinua 3-07-13
* http://www.orchidworks.com/ Mga retrato kan mga burak nin orkids. Kinua 3-07-12
* http://www.aos.org/Default.aspx?id=59  Mga kaaraman manongod sa orkids. Kinua 3-07-12
* http://www.orchidspecies.com/ Komprehensibong kabatiran dapit sa orkids. Kinua 3-07-13
## Toltolan
Libon Bikol

An **Libon Bikol** sarô sa mga tataramon na Bikol na pigtataram sa banwaan nin Libon, Albay. Igwa ini nin haros 68,800 na parataram kan 2009. Haros nakakaagid ini sa Rinconada Bikol.

Kabali ini sa grupo nin mga tataramon sa Kadagaan na Bikol sagkod an Rinconada Bikol, Mt. Iriga Agta, Buhi Bikol, West Albay Bikol asin Miraya Bikol.

## Mga panluwas na takod
*Libon Bikol sa Ethnologue
Master Square

An **Master Square** sarô sa mga pinakagurang asin midbid na establisimento sa Camarines Sur. Namumugtak ini sa kalabaan kan Abenida nin Hernandez sa Syudad nin Naga. Pagsasadiri an tindahan nin mga gamit sa eskwela asin opisina kan mga Dy asin Cabral. 

Maagahon nin Hulyo 4, 2013 kan nasulô an edipisyo asin natomtom an haros 10 milyon na propriyedad.

## Toltolan
 

## Mga takod panluwas
*Bidyo kan kasulô sa YouTube
*Mga tweet dapit sa insidente sa Twitter
Miraya Bikol

An **Miraya Bikol** sarô sa mga tataramon na Bikol na tinataram sa probinsya nin Albay, Filipinas. Susog sa Summer Institute of Linguistics, igwa ining haros 300,000 na parataram kan 2009 sa mga banwaan nin Guinobatan, Camalig, Daraga asin Jovellar, Albay; sagkod Donsol, Sorsogon. Igwa man ining nagkapirang diyalekto na nagkakairiba-iba sa lambang banwaan. Nakakaagid an tataramon sa West Albay Bikol.

Ini an ikaduwa sa pinakadakol na parataram sa mga tataramon na Bikol sunod sa Bikol Sentral.  Kabali ini sa grupo nin mga tataramon sa Kadagaan na Bikol sagkod an Rinconada Bikol, Mt. Iriga Agta, Buhi Bikol, Libon Bikol asin West Albay Bikol.

## Literatura
Mayo nin ipinapamugtak na pamantayan o estandarteng diyalekto an tataramon huli sa limitadong gamit kan tataramon asin nakasurat na literatura. 

Nagkapirang mga rawitdawit an nakasurat sa tataramon na ini siring kan mga panurat ni Marne Kilates kan Daraga, Albay sa diyalektong Daragueño. Sa duwang antolohiyang *Kalapakapa: mga Rawitdawit* na pinakarhay ni Eduardo Uy, mababasa man an nagkapirang rawitdawit sa manlainlain na diyalekto kan Miraya Bikol.

Sarong halimbawa nin halipot na usipon na nakapalis sa diyalektong Camalig iyo an "An Guryon"  ni Joey Napay kan  Kirangay, Camalig, Albay. An sarong halimbawa nin suanoy na kasabihan sa diyalektong Daragueño iyo an **"Su indi tataw makarumdom nung ginitan, indi makaabot sa adunan."**

## Numero
Nakasurat sa baba an mga numero sa Miraya Bikol.

## Halimbawa
Ini an palis kan Juan 3:16 sa Miraya Bikol.
 Dail ta namot maray ang Diyos sa kinaban, kaya itinaw nya ang solo-solo nyang akus, tabing ang sayman na manubod sanya ay indi mapamak, kung di magkayu ning bway na urang katapusan.

## Toltolan


## Hihilngan
* Eduardo Uy. *Kalapakapa: mga Rawitdawit* 2. Bicol University, College of Arts and Letters. Syudad nin Legazpi (2011)
* Eduardo Uy. *Kalapakapa: mga Rawitdawit*. ARC Press. Syudad nin Legazpi (2010)

## Mga panluwas na takod
*Miraya Bikol sa Ethnologue
*Bikol, Miraya in Philippines sa Project Josua
Marjorie Estiano

Si **Marjorie Dias de Oliveira** (Curitiba, Marso 8, 1982) sarong Brasilianong aktor.

## Aktor
* 2003: *Malhação* ... *Fabiana*
* 2004: *Malhação* ... *Natasha Ferreira*
* 2006: *Páginas da Vida* ... *Marina Andrade Rangel* 
* 2006: *Sob Nova Direção* ... *Nely Li* 
* 2007: *Duas Caras* ... *Maria Paula Fonseca do Nascimento*
* 2009: *Caminho das Índias* ... *Tônia (Antônia Cavinato)* 
* 2010: *S.O.S. Emergência* ... *Flávia Menezes*
* 2011: *Amor em Quatro Atos* ... *Letícia*
* 2011: *Malu de Bicicleta* ... *Sueli*
* 2011: *Cine Conhecimento* ... -
* 2011: *A Vida da Gente* ... *Manuela Fonseca*
* 2012: *Lado a Lado* ... *Laura Assunção*
* 2013: *O Tempo e o Vento* ... *Bibiana*

## Mga panluwas na takod
* http://www.imdb.com/name/nm1597010 
* Marjorie Estiano official website 
* Marjorie Estiano on Universal Music website 
* http://www.youtube.com/user/marjorieoficial/videos?view=0
Unibersidad Guglielmo Marconi

An **Unibersidad Guglielmo Marconi** (sa Italyano: *Università degli Studi Guglielmo Marconi*) sarong unibersidad sa Roma, Italya. Tinogdas ini kan 2004.

## Ginikanan

## Mga panluwas na takod
* Opisyal na websayt (Italyano)
Raffles Hotel

An **Raffles Hotel** iyo an saro sa pinakaenot na hotel sa Siyudad nin Singapore. Sa istilong kolonyal hinaman, ini napatindog kan taon 1887 kan duwang magtugang na taga-Persia na iyo sinda Martin asin Tigran Sarkies. Ini pinangaran ki Stamford Raffles, an kagtogdas kan modernong Singapur. An otel saro sa dinadarang icon kan siyudad huli sa saiyang kabantogan asin kalumaan. Sa presente ini pagsasadiri asin pinapadalagan kan kompanyang Fairmont Raffles Hotels International. Sa laog kan saiyang natad makukua an sarong hardin tropikal, sarong museo asin sarong teatro.

## Toltolan
Gomihan

An **gomihan** (*Artocarpus sericicarpus*; Ingles: *monkey-jackfruit*), na inaapod man **gomian** asin **gumihan**, sarong nagkakahoy na tinanom sakop kan pamilya Moraceae. Natural na tubo sa Borneo, Sulawesi asin sa Filipinas, ini nalangkaw abot 120 na pye.  An saiyang prutas, na naabot 20 sentimetro (8 pul.) an pagkadakula,  nataong mga kunab na puti, malumoy, mamulotpulot pero naghahalnas, mahamot asin may pambihirang hamis asin namit. An bunga mismo bilogon, patos nin malomhok na "buhok" asin kun ini hinog na, nagkokolor malamulaw, o buru-bulawan. Ini totoo nagtutubo man na layas sa mga kadlagan, asin sa natad nataong mahiwas na limpoy, pakinabang na gayo kun mainit o masaldang. An mga dahon kaini nakaagid sa ogob saka sa rimas.

An mga pisog na hinalean nang kunab, pwede man labo'nan, sanlagon o pritoson. Ngane magnamit, winiwirikan gasiprot na asin. Garo mansana ini mani o pisog-langka na pwedeng pagsinga'singaon. Sa sarong bunga, pwedeng makakua nin dai mababa sa 40 pisog.

Mga arapodan sa ibang tataramon: pedalai, pulantan, tera bulu.

## Kataytayan nin mga ladawan

Ladawan:Gomihan pisog 1.jpg|Mga pisog, hinalean nang mga kunab
File:Gomihan, tamboan.jpg|Mga gomihan na tamboan
File:Gomihan, hubin pa.jpg|Gomihan, masarong taon
File:Gomihan.jpg|thumb|Gomihan, 2 taon edad
Ladawan:Gomihan pisog2.jpg|Mga pisog may kunab pa


## Mga panluwas na takod

* http://www.htbg.com/Moraceae/ART-011-1-20-002/  Kinua 17-06-14
* http://www.rarepalmseeds.com/pix/ArtSer.shtml Kinua 17-06-14
* http://www.starrenvironmental.com/images/species/?q=artocarpus+sericicarpus&o=plants Kinua 17-06-14

## Toltolan
Piranha

An **piranha** (/pɨˈrɑːnʲə/, /pɨˈrænʲə/, or /pɨˈrɑːnə/; Portuges: [piˈɾɐ̃ɲɐ]) sarong klaseng sira sa tabang na omnivorous na boot sabihon parakakan nin karne.  An sira kaiba sa pamilyang Characidae, sa irarom kan order na Characiformes. Ini inaapod sa Beneswela na caribes. An sira may mapapanas na mga ngipon, panra'ngot na gayo sa karne asin tulang alagad ini nakakan man nin mga tinanom, mga insekto asin kapwa sira asin karne man nin baka o laman nin tawo. An piranha  tubong natural sa mga kasalogan nin habagatan Amerika.

## Pakinabang asin gawe kan piranha

An mga ngipon kan piranha ginigibong armas o gamit kan mga tinubo. Ini man kinakakan kan mga tios
asin sa Peru may pagtubod na an sira na ini importanteng ingrediente sa mga medisinang pampakusog sa pagkalalake, pampaorog sa pagbados nin babae, asin sa presente popular nang souvenir para sa mga turista. Ini bako man nanggad sobrang isog siring kan mga ipinapaheling sa mga pelikula na nanghaha'ngil, kundi aksidente sanang nangangagat kun harani an mga nagkakarigos o mga paralangoy. Masabi na an mga piranha perwisyo nanggad sa mga parasira ta iniikit kaini an mga paon, kinakarakan an mga dakop sa banwit, ginagatob an mga pukot, asin ibang gamit pansira. Syempre kun nariribaraw an gipaw ninda, pwede mangagat.

Nauuso na an mag'ataman piranha sa aquarium pero sa ibang parte kan Estados Unidos ilegal an pag'ataman kani. Sa Filipinas bawal nanggad an pagpalaog sa katubigan kaini kan piranha asin an naglalapas kan ley pwede makonkon sa karsel poon anom na bulan abot apat na taon. An usong atamanon na species iyo idtong may pulang tulak, an Pygocentrus nattereri. 

Sinasabi na sa toltol na adal kan sirang ini, an piranha nagipaw bako sa pag'atake sa pighuna nindang kalaban kundi mas sa pagsurog sa sadiri sa anoman na pwedeng magkakan o mag'atake sainda.

## Mga panluwas na takod

* Eric J. Lyman: Piranha meat could take a bite out of what ails you, Houston Chronicle, July 17, 1998
* 
* How to maintain healthy piranha in the home aquarium 

## Toltolan
Ruben Ecleo, Sr.

Si **Ruben Edera Ecleo, Sr.** (Desyembre 9, 1934 - Desyembre 20, 1987) sarong Filipino na pulitiko, kagtogdas kan  Philippine Benevolent Missionaries Association, Incorporated (PBMA, INC.) kan taon 1965. Siya an nagtukaw pinakahalawig bilang alkalde kan munisipyo nin Dinagat, Surigao del Norte, 24ng taon na gayo, poon 1963 abot 1987.

Kasal ki Glenda Buray, sinda may walong aki: Ruben Junior, Glorigen, Grace, Benglen, Allan I, Allan II, Geraldine asin Gwendolyn.

Siya bilang lider kan grupong relihiyosong PBMA, Inc., tinubod kan mga kaapil na siya may kabatiran magbulong asin magpawara nin mga kahelangan. Sa dakulang pagtingag saiya inaapod siyang Divine Master asin tinutubod na gayo kan mga myembro na siya may kakayahan maglugar sa duwang lokasyon sa parehong momento, sarong ngangalsan inaapod sa Ingles, *bilocation*. 

An saiyang grupong PBMA nagdakula hanggan may 3.5 milyon nang myembro kan 2002 alagad ini nag'ina gibo kan nasa'bit sa mga kaso , an matuang aki niya na nagsalo kan liderato sa grupo. An aki niyang si Junior binabaan nin mandamiento de aresto kan Sandiganbayan kan 2006 huli sa reklamong korupsyon kan ini iyo an Representante kan Dumagat Island. Kan taon 2012, an Regional Trial Court Branch 10 kan Cebu City nagbaba nin desisyon na guilty an saiyang aki sa kasong parricide paggadan sa saiyang agom na si Alona Bacolod.

## Toltolan
Philippine Benevolent Missionaries Association, Incorporated

An **Philippine Benevolent Missionaries Association, Incorporated** (tinogdas, Okt. 19,1965) sarong kasararoan na minukna ni Ruben Ecleo, Sr. na an katuyohan bakong sa pulitika, bakong sa relihiyon kundi sa pagtabang asin pagkamagturugang susog sa saiyang rehistro sa Securities and Exchange Commission alagad may makusog na mga elemento sa praktis, gawe, asin sa pagtubod na ini pinapadalagan bilang sarong kulto. 

Poon kan ini tinogdas, an pamamayo asin an pagdesisyon igdi yaon sa pamilya Ecleo. Inapod kan mga kaapil an kagtogdas kan asosasyon na si Ruben, Sr. bilang "Divine Master" na may kakayahan magbulong, may kabatiran maginterpretar kan "Akashic Records," magtokdo kan mga napapalaman sa Bibliya, asin mag-"bilocate" na boot sabihon yaon sa duwang lokasyon sa parehong momento. An mga myembro nagsasarabi man na si Ecleo, Sr., tataong magtaram Aramaic, Hebreo, Arabo, asin  Sanskrito kaya nababasa niya daa an mga tagong kadunongan. 

Ini sinasabing nagparadakula asin nakatipon nin mga kaapil naghahale pa sa ibang mga rona' kan Filipinas mala ta nag'abot 3.5 milyon na an myembro kan taon 2002  alagad nagbaba an bilang kan mga kaapil huli sa pagkadamay kan presenteng namamayo kaini na si Ruben Ecleo,Jr sa mga kaso kriminal 

An kwartel kan PBMA, Inc. yaon sa San Jose, probinsya nin Dinagat Islands, Rehiyon CARAGA, Filipinas kun saen natotogdok an inapod kan mga myembro na "Islander Castle"

## Mga panluwas na takod

* Mga pagmasid manongod sa PBMA,Inc. Kinua 26-07-13
* Facebook account kan PBMA,Inc. Kinua 26-07-13
## Toltolan
Yu Kil-chun

Si **Yu Kil-chun**(Korea:유길준 兪吉濬, Oktobre 24 1858 – Setyembre 30 1914) sarong Koreanong peryodista, aktibista asin parasurat. Saro siya sa naglaban na makalungkas an Korea sa pananakop kan Hapon kan ini sinakyada asin  sinakop an Korea kan taon 1910. Nabibilang siya sa grupo nin mga intelektwal sa panahon kan Dinastiya Joseon.
Ruben Ecleo, Jr.

Si **Ruben Ecleo, Jr.** iyo an pamayo kan Philippine Benevolent Missionaries Association, Incorporated. Siya an nagsalo kan liderato kan kasararoan na ini kan an saiyang ama, si Ruben Ecleo, Sr. nagadan kan taon 1987. 

Sa presente, siya nagtatago asin dai pa nasisikop huli ta may aresto saiyang naghahalat gibo kan orden kan Regional Trial Court Branch 10 Cebu City na an nasabing korte nakua siyang may sala sa krimen na parricide paggadan kan saiyang agom na si Alona Bacolod.

## Mga  panluwas na takod

* Mga pagmasid manongod sa PBMA,Inc. Kinua 26-07-13
* Facebook account kan PBMA,Inc. Kinua 26-07-13

## Toltolan
Sung Jae-ki

Si **Sung Jae-ki**(Korea:성재기 成在基, Setyembre 11, 1967 – Hulyo 26, 2013) sarong Koreanong human right activist dan civil right activists.
Tangkwa

An **Tangkwa** (Benincasa hispida 
Tangkwang kamang.jpg|thumb|tangkwang nagkakamang
File:Tangkwang bilogon.jpg|thumb|Tangkwang bilogon
File:Matilabang tangkwa.jpg|thumb|Matilabang tangkwa
ladawan:Benincasa hispida.jpg| Bungang tangkwa tinaras
ladawan:Wintermelonsoup.jpg| Tangkwang sopa
File:Dinulseng tangkwa.jpg|thumb|Dinulseng tangkwa
ladawan:Winter melon seed.jpg| Mga pisog kan tangkwa


## Mga panluwas na takod
* http://www.youtube.com/watch?v=Z7YrY5GpexYPaggibong tangkwang dulseng prinitos
* http://chinesefood.about.com/od/glossary/g/wintermelon.htm  Mga ingrediente sa paglutong tangkwa

## Toltolan
Silking manok

An **silking  manok** (Ingles, silkie o silky) sarong klaseng kasta nin mga manok na an balukag haros pinong barahibo na kaya inapod silkie ta malomhok sa kapot. An kastang ini may iba pang pambihirang kalidad, ta an kublit asin tulang kaini mairom na asul, asul na lambilambi, saka limang moro bakong arog kan kagabsan na mga manok na apat sana an moro sa bitis. Pang-eksibit an manok na silki asin makukua sa magkapirang kolor kan balukag, arog kan pula, asul, abohon, itom, puti, bulaw,  asin burikbutikon.

## Mga panluwas na takod

* http://www.burkesbackyard.com.au/2002/archives/2002/roadtests/birds/chinese_silkie_chicken  Kinua 4-08-13
* http://www.cacklehatchery.com/silkie.htm Kinua 04-08-13

## Toltolan



Egg Silkie.JPG|Sugok nin silki
Coq negre soie.jpg|Bulaw na silki
Kura jedwabista (silkie) 22.jpg|Silking baroron
Black Silkie chicks.jpg|Mga itom na silking siwo
Gulay na santol

An gulay na santol sarong luto kan bunga nin santol.

**An pagluto**

An bungang santol inuubakan, kinukudkod sagkod na mapino dangan hinuhugasan nin tolong beses saka pinuga-puga ngane mahale an alsom, pulot asin sakrot. An ikaapat na paghugas pinupuga nin husto na garo nagbiring nin linabahan ngane mahale an tubig. An laman sana nanggad kaini an kinukua sa pagluto; walat an pisog asin an nagpapatos sa pisog na molomhok na kunab.

Sa  apat na kumol kan santol ini an proporsyon. Sa kawali ikakaag an giniris na sibulyas, bawang,laya, dangan babangotan ninbalaw asin mga piridasong karne. Alagad, imbes na balaw, pwede man an ibangot dini'lan. Tapos maguta nin niyog matakad nin saro may kabangang cup kan lasaw pero mapalaen naman nin sarong cup na lipotok kan guta. I'ula na an lasaw na guta sa kawali saka medyo aloyooy sana an kalayo. Halaton na maluto an karne saka balaw asin maririsa na luto na ini ta may nadurukot nang maputi sa gilid kan kawali saka naglalana-lana na. Pag naabot na an paglana, saka naman i'ula an sarong  cup na lipotok na  guta. Sa enterong prosesong ini, dai pabayaan. Pirming pag'ukagon ta madurukot an linuluto sa kawali saka matototong.

Pwede man salakan an luto nin giniris na sili ngane may kagat talaga sa namit.

Luto na an santol kun sayod na naglalana-lana na.

## Mga panluwas na takod

* http://mytwistedrecipes.blogspot.com/2011/07/kulinarya-cooking-club-pork-sinigang-sa.html Kusidong santol. Kinua 6-08-13
* http://www.all-about-philippine-fruits-and-herbs.com/Medicinal-Use-of-Santol.html  Mga gamit sa medisina. Kinua 5-08-13
Brian Weiss

Si **Brian Leslie Weiss** (Nobyembre 6, 1944) sarong Amerikanong doktor sa Sikiatriya. An saiyang  pag'adal nasesentro sa reinkarnasyon, pagpaatras sa hipnosis sa nakaaging buhay asin progresyon sa buhay na pag'aboton pa. Saiya man inadalan an pagtubod na may kalag an tawo na eksistido maski gadan na an pisikal na hawak.

## Mga panluwas na takod

* Websayt ni Brian Weiss Kinua 08-08-13
* Programa sa YouTube ni Dr. Weiss Kinua 08-08-13
## Toltolan
Parasitas

An **Parasitas** (Ingles, bird's nest fern) sarong klaseng tinanom na ornamental kabali sa species nin mga pako, sa genus na Asplenium. An parasitas natubo na garo pabilog na tataghan an poon, na dusok na gamot kun saen an mga  dahon na mga matipanas naturuhaw sa palibot kaini. Ini nabubuhay na nakatanom sa daga mismo, o pwede man nakadukot sa mga sanga nin kahoy, sa mga soksok kan kagagapoan. May sinasabing lalaking parasitas asin babaeng parasitas, an huri mas haralakbang asin medyo punggol an mga poro kan mga dahon.

An parasitas mas natubang sa kasyahan sanang saldang. Sobrang saldang naresulta sa pagdulaw kan mga dahon. Pwede man ining sa interior basta igwa siyang nakukuang bastanteng liwanag, alagad an sobrang lipot naresulta sa pag'aragirang kan mga dahon sa mga gilid niya.

## Mga pisog kan parasitas

An mga pisog kan parasitas pirinong maray asin naluwas saka nakadurukot sa likod kan mga  dahon kaini. Ini pwedeng karoson kun an dahon aragirang na, saka iparogrog sa maseterang kinaagan nin bunot. Kun nawarak na sa ibabaw dapat bombonan kan runot na bunot ngane dai ipalid saka tubigan dikit. Mga pirang semana, ini natarambo na sana sa masetera.

## Mga panluwas na takod
* Pag'ataman sa parasitas. Kinua 15-08-13
* Paliwanag manongod sa parasita. Kinua 15=-08-13 

## Toltolan
Naga Central School

An **Naga Central School** (hinayokong, NCS) sarong pampublikong eskwelahan sa elementarya sa Siyudad nin Naga. Ini an pinakaenot na elmentarya sa Naga asin sa ngonyan ini an pinakadakula. Sa presente ini igwang populasyon sobra sa tolong ribong estudyante. Namukna ini kan Agosto 1911 sa paghihingoa kan sarong Tomasito na si Thomas L. Crone asin bunga kan napasar sa Enot na Asamblea nin Filipinas kan 1901 an sarong bill na pig'amaan ni Representante Isauro Gabaldon nagmamando an pagtogdas nin mahiwas na sistemang pang'edukasyon sa kolonya. An eskwelahan nalaklak sa 2,015 metro kwadradong hiwas asin naghahangilid sa Kalye Jacob pero nagbaktas sa pag'ultan kani an Kalye Ocampo.

Kan enot, ini bantog sa apod na "escuela comun" dangan nag'agi sa pirang pangaran- Naga Grammar School, Naga Elementary School, Naga Community School, dangan, Naga Central School I asin Naga Central School II. Yaon sa teritoryo kan Barangay Penafrancia, ini binabaktas sa tahaw kan Kalye Ocampo na nasanga sa Kalye Bagumbayan asin nakonekta na sa Kalye Peñafrancia asin igdi sa Kalye Ocampo naghahampangan an NCS I asin NCS II.

Nagin tema sa ika-107 taon kan eskwelahan an temang "Going Stronger Beyond Achieving."

## Mga ladawan

File:Estatwa ni Jose Ma. Panganiban sa Naga Central I.jpg|Estatwa ni Jose Ma. Panganiban
Ladawan:WTNaga HIJAB A14.JPG|Mayor na portal
Ladawan:WTNaga HMMM A14.JPG|Portal kan NCI
File:Entrance of NCS 1.jpg|Arko nin pagdatong


## Mga panluwas na takod
# Opisyal na websayt kan NCS  Kinua 24-08-13

## Toltolan
Emilia Boncodin

**Emilia Tabalanza Boncodin** (Iriga, Mayo 25, 1954 – Quezon City, Marso 15, 2010) sarong Filipinong accountant, profesor, asin serbidor sa gobyerno. Siya nagin Sekretaryo kan Departamento nin Badyet asin Pagmaneho sa irarom kan pagkapresidente ni Gloria Macapagal-Arroyo. Siya nagin sarong profesor sa Unibersidad kan Pilipinas partikularmente sa Philippines National College of Public Administration and Governance (UP-NCPAG) sagkod na siya nagadan na kan taon 2010.

Si Boncodin sarong kaapil sa inapod na Hyatt 10, sarong grupo nin mga opisyal sa Gabinete na nagbutas sa saindang katongdan kan taon 2005 sa tahaw  kan kontrobersya kan "Hello, Garci", sarong makuring eskandalo na nagputok asin naglamasa sa administrasyon ni Arroyo.

## Buhay personal asin pag'adal

Si Boncodin nagtapos valedictorian sa elmentarya kan Iriga City Central School, namomogtak sa syudad nin Iriga kun saen siya namundag. Dangan valedictorian naman sa pagtapos niyang sekundarya sa St. Anthony College na yaon sa Iriga man. Kinua niya an Bachelor of Science in Business Administration and Accountancy sa Unibersidad kan Pilipinas, College of Business Administration kan 1975 asin nagpwestong ika-15 sa CPA Certified Public Accountant Board Examinations kan taon na idto.

Nakamit niya an Master in Public Administration sa John F. Kennedy School of Government sa  Harvard University bilang sarong Edward S. Mason Fellow.

## Mga onra

* 1978 - Most Outstanding Technical Employee (Department of Budget and Management (DBM))
* 1981 - Most Outstanding Division Chief
* 1982 - Outstanding Alumna, UP College of Business Administration
* 1995 - Outstanding Women in Nation's Service Awardee
* 1996 - Dwight Eisenhower Fellow

## Mga ginunoan

* Former Budget chief Boncodin dies - sa GMA News via Yahoo! News (Philippines)
* Former Budget chief Emilia Boncodin, 55  - haleng Manila Times
* Ex-budget chief Boncodin dies  - haleng websayt kan ABS-CBN News

## <span class="mw-headline" id="Toltolan">Toltolan</span>
'''
Bikol Newsline

An **Bikol Newsline** sarong peryodikong semanal na pigpublikar sa Syudad nin Naga kan taon 2002 ni Jojo Villafuerte. An nagin editor kaini iyo si Rolly Alano. Si Villafuerte may kolum igdi an pangaran"Pa-Text-text-Sana" asin  si Alano, an kolum, "the view from the plaza."

An iba pang mga tauhan igdi iyo sinda Benito Imperial (Circulation Manager), Roy Sotero (Correspondent), asin Danilo Abad (Editorial Assistant).
## Toltolan
Benhur Luy

Si **Benhur Luy** iyo an prinsipal na "whistleblower" (tagatsutsu) sa inapod na 10-bilyon na Pork Barrel Fund Scam na nabuksan asin nadukayan na si Janet Lim-Napoles an soboot namayo kan  enterong palakaya asin damay an pundo hale sa PDAF (Priority Development Assistance Fund). An saiyang ibinuyagyag na kabuktutan biyo na nag'uukag ngonyan sa Filipinas asin makuri an pagburuka kan banwaan mala ta naghuhurot na an dakulon sa namamanwaan na bungkagon na an PDAF ta iyo mansana an ginigikanan nin katakot-takot na korupsyon sa gobyerno kun saen imbwelto pa an mga senador asin kongresista patin mga opisyales sa mga ahensya nin gobyerno. 

Si Luy ikaduwang pinsan ni Janet Lim-Napoles asin dati katiwala sa laog kan opisina ni Napoles

## Toltolan
Tribung Talaandig

An **Tribung Talaandig** sarong etnikong grupo makukua asin nag'eerok sa palibot kan Bukid Kitanglad, orog na sa banwaan kan Lantapan asin Talakag, probinsya kan Bukidnon, Filipinas. Sa presente, an populasyon ninda sobra sa sanggatos na ribong katawo. An tribu saro sa pitong etnikong grupo nakukua sa laog kan Bukidnon na an iba pa iyo an Manobo, Bukidnon, Higaonon, Umayamnon, Matigsalug, asin Tigwahanon. 

An mga *Talaandig* saro sa etnikong grupo sa Mindanao na makusog an pagtungkos sa saindang kultura. Sa tahaw kan arohoy nin modernong impluwensya, an talaandig pigmamakulgan an sadiring musika, arte, pagtubod asin mga kinaugalean. Sa ngonyan nababantog sinda kan pagpipintura sa dalipay o *[https://steemit.com/philippines/@theseamaster/soil-paintings-by-talaandig-artists soil painting]* na pinapanalming an mga eksena sa kapalibutan, mga buhay-buhay sa tribu, asin mga aro-aldaw na gibo.

Inapod sindang talaandig ta boot sabihon nag'eerok sinda sa mga bakilid (andig, bakilid) na lugar nin bukid.

## Mga panluwas na takod
* Waway Saway, sarong Talaandig na artista. Kinua 15-08-13
* Kaamulan Festival. Kinua 15-08-13]
* Mga pintura sa dalipay kan mga artistang talaandig. Kinua 15-08-13

## Toltolan