open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tataramon na Padoe

An **Padoe** sarong tataramon nin Austronesyo kan  nin Selebiko.  Pantradisyunal na pigtataram kaini sa mga kaparatagan sur kan Danaw Matano sa probinsiya nin Sur na Sulawesi.  kadtong 1950s sarong porsyon kan populasyon nin  parataram na Padoe naglipat sa  Sentral Sulawesi tanganing makatakas sa mga pamiminsala kan rebolusyong Darul Islam / Tentara Islam Indonesya (DI/TII).   In 1991 it was estimated there were 5,000 speakers of Padoe in all locations.

## Klasipikasyon
Pigkaklasipikar an Padoe bilang sarong miyembro kan grupo nin mga tataramon na Bungku-Tolaki, asin nagheheras sa pinakakaano-ano kaining affinities sa tataramon na Mori Atas. Pig-iiba minsan an tataramon na Padoe sa Mori Atas asin Mori Bawah sa irarom kan pantaklob na terminong 'Mori.'

## Mga toltolan
Diyalektong Tenggeres

An **tataramon na Tenggeres** (minsan pigtutukoy bilang tataramon na Tengger Habanes) sarong tataramon na piggagamit kan mga tawo nin Tenggeres sa kabukidan na rehiyon nin Nasyunal na Parke nin Bromo Tengger Semeru na kun sain kabali an Rehensiyang Pasuruan, Rehensiyang Probolinggo, Rehensiyang Malang asin Rehensiyang Lumajang kan Subangang Haba, Indonesya.

Sa panlinguwistikal, parte an tataramon na Tenggeres  kan tataramon na Habanes sa sanga nin Malayo-Polinesyo kan mga tataramon na Austronesyo.

Pigtutukoy  kan pira sa mga lingguwista an tataramon na Tenggeres bilang sarong apoon kan suanoy na tataramon na Kawi, nin huli ta pigmantinir kaini an gurang na bokabularyo na dae na piggagamit sa modernong tataramon na Habanes.

## Pagpapakalat
Pigtataram an tataramon na Tenggeres sa mga rehiyon na ini-erokan kan mga tawo nin Tenggeres sa lugar nin Nasyunal na Parke nin Bromo Tengger Semeru:
* Tosari, Rehensiyang Pasuruan
* Distritong Sakapura, Rehensiyang Probolinggo
* Baryo nin Ngadas, Distritong Poncokusomo, Rehensiyang Malang
* Baryo nin Ranu Pani, Distritong Senduro, Rehensiyang Lumajang

## Balanghayan
Mga diit an halimbawa kan mga kataga o taramon sa tataramon na Tenggeres:-

Pag pigbabasa an alpabeto na "A"  bilang "O" sa modernong tataramon na Habanes, pigbabasa man ini bilang "A" sa tataramon na Tenggeres .

## Mga toltolan
Tosari

An **Tosari** sarong *village* o baryo sa kabukidan nin Tengger kan Subangang Haba, Indonesya. Harani ini sa Pasuruan dangan nasa sarong ruta papunta sa haraning Bukid Bromo. Na-adbertisa an Tosari Sanatorium sa sarong 1919 na polyeto.

## Mga ladawan

File:COLLECTIE TROPENMUSEUM Sanatorium Tosari in Pasuruan Oost-Java TMnr 10002205.jpg|An Sanatorium sa Tosari, mga huring ika-19 na siglo
File:COLLECTIE TROPENMUSEUM Het Nimfenbad een waterval bij Tosari TMnr 60039077.jpg|Busay nin "Nimfenbad" sa Tosari
File:COLLECTIE TROPENMUSEUM Het bergdorp Tosari in het Tenggergebergte TMnr 60043213.jpg|


## Hilingon man
*Nasyunal na Parke nin Bromo Tengger Semeru

## Mga toltolan
Pasuruan

An **Pasuruan** () sarong syudad sa Subangang Haba, Haba, Indonesya. Igwa ining 186,262 na populasyon segun sa 2010 Sensus; an pinakabagong opisyal na paigtatanya (sagkod Enero 2014), mga 191,494. 

Napapalibutan ini alagad administratibong suway gikan sa Rehensiyang Pasuruan.Nakamugtak ini mga 65 kilometro sa Sur na Subangan puon Surabaya.

## Administrasyon
### Mga distritong administratibo
Nababanga an Pasuruan sa apat na mga distrito (*kecamatan*), piglathala sa ibaba kaiba kan saindang 2010 Sensus na populasyon.

## Pampublikong transportasyon
Nagseserbi an Pasoeroean Stoomtram Maatschappij puon 1896 sagkod 1988 na pasahero na transportasyon pati na man an mga kalakal na transportasyon kan mga produktong pang-agrikultura arog kan tubo, tsaa asin tabako.

## Toltolan

## Mga panluwas na takod

* http://www.accuweather.com/id/id/pasuruan/203183/daily-weather-forecast/203183?day=2

* https://www.meteoblue.com/en/weather/forecast/modelclimate/pasuruan_indonesia_1632033
Prigen

An **Prigen** sarong distrito sa Rehensiyang Pasuruan kan Subangang Haba, Indonesya. Nakamugtak an Prigen sa dalisdis kan bulkan Arjuno. Nakamugtak man an Taman Safari II sa Prigen.

Nakamugtak an ika-13 siglong temple nin Candi Jawi (orihinalmenteng bisto sa Jajawa) sa kasubangang dalisdis kan Bukid Welirang sa luwas kan baryo Candi Wates sa distritong Prigen. Saro ining sinkretikong Hindu-Buddhist  temple (kandi)

## Mga hangganan
An mga hanggana kan mga rehiyo iyo an mga minasunod:

## Administratibong pagkakabaranga
Igwa an Distritong Prigen nin 11 mga baryo asin 3 mga distrito, 80 mga kagtaraid , 571 RWs asin 599 RTs

# Bulukandang
# Candi Wates
# Dayurejo
# Gambiran
# Jatiarjo
# Ketanireng
# Ledug
# Lumbangrejo
# Pecalukan
# Prigen
# Sekarjoho
# Sukolilo
# Sukoreno
# Watuagung

## Lugar nin turista kan Tretes

Ini sarong kadukidan na lugar nin turista sa bitisan asin mga dalisdis kan raya nin bukid kan Arjuno-Welirang dangan nasa average na altitud nin 800 m sa ibabaw kan dagat na igwang average na temperatura nin duros na 18-22 degrees Celsius. An tourist spot na ini, pirmi na nakalaan para sa kamping. An pira sa mga sikat na turismo sa Tretes iyo an Busay nin Kakek Bodo, Busay nin Putuk Truno, Busay nin Perhutani, Finna Golf asin an pinakasikat na Taman Safari Indonesia 2. Igwa man ining makahistoriyang lugar nin pamana na madudugangan sa nayon nin Candiwates, Arog kan Templo nin Jawi. Igwa man sa lugar nin Prigen nin dakol na mga otel asin villa.

## Mga toltolan
Bugkon

An** bugkon** (Ingles: *southern giant slender-tailed cloud rat* o *southern Luzon giant cloud rat*;  *Phloeomys cumingi*) sarong species nin kino sa pamilyang Muridae. Ini nakukua sana sa Filipinas, orog na sa Habagatan Luzon. An laba niya poon payo abot lubot pwedeng 44 sundo 48&nbsp;sm. An ikog sinasabing napoon 32 abot 35&nbsp;sm. An timbang niya yaon sa 1.45 abot 2.1&nbsp;kg. An bugkon naghihitsurang arog kan mga kino sa oma alagad mas dakula nanggad, kolor itom o mairom na kayumanggihon na minsan garo kolor takla'. An saiyang mga mata asin talinga saradit sana.

## Distribusyon

Ini nakukua sana sa Filipinas, orog na sa Habagatan Luzon. Nasiripan na ini sa Catanduanes, sa Aurora, Laguna, Rizal, asin probinsyang Quezon. Nahiling man ini sa Marinduque (Steere, 1890) 

## Erokan/kinakakan

Sa Bukid Isarog asin sa Catanduanes, an bugkon nakua sa naribaraw nang kababaan nin kadlagan sa  langkaw na 150 metro abot 900 na metro. An mga nagpapasusong babaeng bugkon parati saro sana an ogbon pero minsan may duwa, asin an tolo maipong marhay mangyari. Sinda natataghan sa mga guang kan kahoy o mga troso. Aktibo sana kun banggi, nahanap sindang pagkakan sa mga itaas kan kahoy na kinakakan mga ogbos dahon o kan mga lambo' kan kawayan asin mga burak. Ini nadukayan man na nagkakakan nin mga kamote asin sayotes kaya hinihiling na pesteng hayop. Alagad, an bugkon dai pa man namimiligrong mapuho apesar darakopon kan mga parapuhag putyokan sa kadlagan huli sa karne kaini.

Nangyayari minsan an pagkasulo sa kadlagan huli ta an mga parapuhag inaamakan an mga tagoan kan mga bugkon sa pagdakop kaini, siring kan nangyari sa sarong parte kan Bgy. Panicuason na iyo an pig'osip kan peryodikong Bicol Mail kan nakaaging semana nin Abril 2019. 

## Toltolan
Itiot nin San Bernardino

An **Itiot nin San Bernardino** () sarong itiot sa Filipinas na nakatakod sa Dagat Samar kaiba an Dagat Filipinas.  Pigsusuway kaini an Rawis kan Bikol kan isla nin Luzon sa isla kan Samar sa sur.

## Mga Toltolan
Ingles kan Filipinas

An **Ingles kan Pilipinas** o **Philippine English**, arinman sa barayti kan Ingles (parehas dangan magkaano-ano sa Ingles) na katutubo sa Pilipinas, kaiba an mga naggagaramit nin medya asin kadakulang mayoridad nin edukadong mga Pilipino.

## Toltolan

## Padagos na pagbasa
* Acar, A. "Models, Norms and Goals for English as an International Language Pedagogy and Task Based Language Teaching and Learning.", *[[The Asian EFL Journal]]*, Volume 8. Issue 3, Article 9, (2006).
* Manarpaac, Danilo. ''"When I was a child I spoke as a child": Reflecting on the Limits of a Nationalist Language Policy''. In: Christian Mair. *[https://books.google.com/books?id=xyYkxBmiA7AC The politics of English as a world language: new horizons in postcolonial cultural studies]*. Rodopi; 2003 [cited 18 February 2011]. . p.&nbsp;479&ndash;492.
* Lerner, Ted. *Hey, Joe, a slice of the city - an American in Manila*. Book of Dreams: Verlag, Germany. 1999.

## Panluwas na takod

*The Language Planning Situation in the Philippines, by Andrew Gonzalez, FSC, with sections on Philippine English
*Philippine English, by Tom McArthur.
*English proficiency in Cebu 
*American or Philippine English? (video)
Volodymyr Zelensky

Si **Volodymyr Oleksandrovych Zelensky** (namundag 25 Enero 1978) sarong Ukranyanong pulitiko, screenwriter, aktor, komedyante, direktor asin nagsisirbeng presidente kan Ukranya poon pa kan 2019. Siya nabantog ngonyan bilang pamayo asin lider sa panahon nin gera kan an Ukranya sinakyada sa tuyong pagsakop nin Rusya kaini.

Si Zelenskyy nagdakula sa Kryvyi Rih, sarong  rona' nagtataram nin Ruso sa sud-subangan na banda kan Ukranya. Bago kan saiyang karera sa akting, si Zelenskyy nakakua nin diploma sa abogasya  sa Kyiv National Economic University.Dangan saiyang linaog an pagkokomedyante asin nagmukna nin kompanya an Kvartal 95,nagpoprodyuser nin mga pelikula, cartoon, asin mga pasali sa telebisyon kabali na diyan an *[[Servant of the People]]*, kun saen si Zelenskyy an papel niya komo presidente kan Ukranya. An serye pig-ayre poon 2015 abot 2019  nagin sobrang popular. Sarong partido politika dara parehong pangaran kan pasaling telebisyon an minukna kan Marso 2018 kan mga empleyado kan Kvartal 95.

Si Zelenskyy nag'anunsyo kan saiyang kandidatura para sa Eleksyon presidensyal 2019 nin Ukranya kan banggi nin 31 Desyemembre 2018, haros kadungan kan Bagong Taon na pabantolin ni Presidente Petro Poroshenko sa 1+1 TV Channel. Sarong gilid-gilid na kandidato, siya tolos nagin saro sa nangengenot sa opinion poll para sa eleksyon. Saiyang ginana an eleksyon na bitbit an 73.2 porsyento kan boto sa ikaduwang hornada, nadaog siring si Poroshenko. Pabisto niya bilang sarong populista, pasabot niya na siya anti-establisiyemento, asin anti-korupsyon na pigura

## Toltolan
Isiro

An **Isiro** (sinasayod na IPA: [iˈsiro]) iyo an kapitolyo kan probinsya nin Haut-Uele sa norte-subangang parte kan Demokratikong Republika kan Kongo. Nakamugtak ini sa tanga kan ekwadoryal na maurang kadlagan dangan sabana asin kape an pangenot yaman kaini.

## Uusipon
Kadtong pigpangaranan na ***Paulis*** an syudad, gikan sa koronel dangan kalaunan diplomatiko na si Albert Paulis kadtong parte pa ini kan Belhikanong Kongo. Sumibol an syudad kan 1934 asin naabot kaini an karukrukan kadtong 1957.
Sa magulong mga aldaw nin katalingkasan kan Kongo asin an naging bunga kaini, an oplan *Itom na Dragon* na nagdara sa labanan sa tanga kan mga parasyutistang Belhikano asin panglugar na milisyang Simba.

Kan 1998, naging istaran an Isiro kan bagong-tugdas na unibersidad na pinadadalagan kan mga Domikano - an *[[Université d'Uélé]]*.

Bago an 2015, parte an Isiro kan probinsiya nin Orientale asin punong banwaan kan dating distrito nin Haut-Uele (probinsiya ngunyan kan Haut-Uele).

## Demograpiya

Pigtatantyang nasa 182,000 katawo an populasyon kan Isiro. Kadaklan sa namamanwa kaini, nagtataram nin Lingala, alagad parati =man an paggamit kan Swahili.

## Transportasyon
Pinaglilingkudan an Isiro kan Palayogan nin Matari, an nasyunal na palayogan na igwang mga lupad paduman sa nasyunal na kapitolyong Kinshasa. Dai naggagana sa ngunyan an liblib na makitid na riles kan linyang Vicicongo paduman sa pantalang salog kan Bumba sa Salog Kongo. Nagtatao an mga di-sementadong dalan paduman asin gikan sa Isiro nin komersiyal na pangangalakal sa Uganda asin Sur na Sudan, alagad pwede ining maagihan kada tag-uran.

## Toltolan
Macario Sakay

Si **Macario Sakay y de León** (1870 – Setyembre 13, 1907) sarong Pilipinong heneral na nakiparte sa  Himagsikang Pilipino kan 1896 kontra sa Espanya asin sa Gerang Pilipino-Amerikano. Pagkatapos na pighayag an gera kontra sa Estados Unidos kadtong 1902, pigpadagos ni Sakay an paglaban asin naging Presidente kan Republikang Tagalog kan minasunod na taon.

## Mga tala


## Mga tototan

## Mga panluwas na takod
*
Kabalo

An **Kabalo** sarong banwaan sa Demokratikong Republika kan Kongo, na madudugangan sa Salog Lualaba sa probinsiya nin Tanganyika. Ini an hilingan kan mga linyang agihan na riles pa norte Asin pa  Danaw Tanganyika sa subangan. Pinagssirbihan ini kan Palayogan nin Kabalo , na nasa rayo na 2.4 kilometro (1.5 milya) sa sur kan banwaan asin kalinya Kan Salog Lualaba.

Apwera sa Kabalo kan probinsiya nin Tanganyika, igwang iba pan mga banwaan sa Demokratikong Republika kan Kongo na igwang kaparehas na pangaran.

## Toltolan
Ten'edn

An **Ten'edn**, na bisto man sa **Kensiu** asin **Mos** sa Tailandya asin, **Tonga** sa mga makaaging literatura, sarong aborihinal na tataramon na Mon–Khmer na pigtataram kan mga tribo nin Maniq kan Tailandya asin Malaya.

Segun ki Benjamin (2012), pwede minauyon an Maniq (Məniʔ, Maniʔ) sa minasunod na tolo o dakol pa na mga barayti nin pagtaram:
*Tonga' (Toŋaʔ)
*Mos (Mɔs)
*Teanean (Ten'en, Tɛnʔɛn, Tean-ean)

## Hilingon man
* Tataramon na Jahai

## Mga toltolan

## Mga ginunuan
Peterson, Mary M. 2012. "Notes on Ten-edn (Tonga-Mos) and Kensiw Borrowings". *Mon Khmer Studies*, 40:19-35.

Benjamin, Geoffrey. 2012. "The Aslian languages of Malaysia and Thailand: an assessment". In Peter K. Austin & Stuart McGill (ed.), *Language Documentation and Description*, Vol. 11, London: Endangered Languages Project, School of Oriental and African Studies (SOAS), pp. 136–230..

## Mga panluwas na takod
*http://projekt.ht.lu.se/rwaai RWAAI (Repository and Workspace for Austroasiatic Intangible Heritage)
* Maniq in RWAAI Digital Archive
Tataramon na Jahai

An **Jahai** (Jehai) sarong aborihinal na tataramon na Mon–Khmer na pigtataram kan mga tawo nin Jahai na nag-eerok sa Taman Negeri Diraja Belum kan Perak, Malaysia. Naglalangkaw an sadit na bilang kan mga nagtataram.
## Mga tultulan
Tataramon na Simeulue

An **tataramon na Simeulue** sarong tataramon na Austronesyo na pigtataram kan mga tawo nin Devayan kan Simeulue sa gamping sulnupang baybayon kan Sumatra, Indonesya.

## Mga pangaran
Pig-aapod man an *Simeulue* na *Mae o*, na kun saen ang panliteral na boot sabihon, 'Masain ka/Sain ka maduman?'. Piglista man kan Ethnologue bilang alternatibong pangaran an *Long Bano*, *Simalur*, *Simeuloë*, asin *Simulul* .

## Mga barayti
Pigtataram an Simeulue kan 5 sa 8ng mga subdistrito (*kecamatan*) kan Rehensiyang Simeulue.Kaiba kaini an 2 mga diyalektos.
***Defayan**: pigtataram sa subangan kan 4 na mga subdistrito kan Teupah Selatan, Simeulue Timur, Teupah Barat, asin Teluk Dalam
***Simolol** (prestihiyosong diyalekto): pigtataram sa palibot kan Kampung Aie, Simeulue Tengah

Pigtataram man an Simeulue sa Isla nin Babi asin sa mga isla nin Banyak.

Pigtataram man an **[[tataramon na Sikule|Sikule]]**, na relatibo sa Nias, sa Alafan sulnupang puro kan Simeulue, mantang pigtataram an Jamu (na pig-aapod man na *Kamano*) na relatibo sa Minangkabau sa  kapitolyo syudad kan Sinabang.

## Hilingon man
* Mga tawo nin Simeulue
* Tataramon na Sikule

## Mga toltolan

## Further reading

* Vitality of Simeulue’s Devayan Language
* A Survey on the status of the local languages of Pulau Simeulue and Pulau Banyak and their use within the community 
* A Study on Comparison between the dialects of West Simeulue and Middle Simeulue
Tataramon na Loncong

An **tataramon na Orang Laut** o ***Loncong***, saro ini sa mga tataramon na Malayano. Saro ini sa kadakulon na katutubong tataramon kan Orang Laut ("Mga tawo nin dagat") kan mga isla nin Bangka asin Belitung sa Indonesya, asin pwedeng magin duwang naiibang mga tataramon.

Pigkonsiderar ni Anderbeck (2012) na igwang sarong henetikong paggugrupo kan mga tataramon nin Orang Laut , na kinababalihan nin mga subgupo kan Kedah, Riau, asin Sekak. Magkaiba an tataramong Malayiko na Duano , dangan dae parte kan grupong ini.

## Mga toltolan

*Anderbeck, Karl. 2012. The Malayic-speaking; Orang Laut Dialects and directions for research . Wacana, 14(2): 265-312.
*Blench, Roger. 2016. "The linguistic background to Southeast Asian sea nomadism". In *Sea nomads of Southeast Asia: past and present*. Bérénice Bellina, Roger M. Blench & Jean-Christophe Galipaud eds. Singapore: NUS Press.

## Mga ginunuan
* Moseley, Christopher and R. E. Asher, ed. *Atlas of the Worlds Languages* (New York: Routelage, 1994)
Mga tataramon na Malayano

An **Malay** o **mga tataramon na Malayano** iyo an grupo kan magkaarano-anong maray na mga tataramon na pigtataram kan  Mga Malay asin magkaarano-anong mga tawo sa bilog na Brunei, Indonesya, Malaysia, Singapor, Sur na Tailandya, asin sa harayong sur na mga parte kan Filipinas. Pantradisyunal sindang pigkaklasipikar bilan Malay, Para-Malay, asin Aborihinal Malay, digdi sa Filipinas, an apod sainda mga malayo alagad minasalming ini sa heograpiya asin etnisidad kaysa sa sarong toltol na linguwistikong klasipikasyon. kapwa magkabisto an mga tataramon na Malayano sa manlaen-laen na mga malawak, bagaman bakong malinaw an pagkakaiba sa tanga kan tataramon asin diyalekto sa kadakol na mga kaso.

Kaiba sa Para-Malay an mga tataramon na Malayano kan Sumatra. Ini an: Minangkabau, Sentral Malayo (Bengkulu), Pekal, Musi (Palembang), Negeri Sembilan (Malaysia), asin Duano’.

Nag-susugpon an iba pang mga tataramon na Malayano, na kaiba sa arinman sa mga grupong ini sa pagpapalawig kanmga Malayo sa balyo kan kaislahan. Kaiba digdi an Malakanong Malay (Malayo asin Indones), Malayo na Kedah, Kedayan/Brunei Malay, Malayo na Berau, Malayo na Bangka, Malayo na Jambi, Malayo na Kutai, Loncong, Malayo na Pattani, asin Banjares. Mababali man digdi an Menterap.

Igwa mang pirang mga tataramon na kreoleng pigbase sa Malay, arog kan Betawi, Malayo na Cocos, Malayo na Manado asin Malayo na Sabah, na kung saen, pwede maging mas o mas mababa na naiiba gikan sa estandarteng (Malaccan) Malayo.

## Mga toltolan

## Hilingon man
*Malajoe Batawi
Tom Lister, Jr.

Si **Thomas Duane** "**Tom**" **Lister, Jr.**  (Compton, Hunyo 24, 1958 – Marina del Rey, Disyembre 10, 2020) dating sarong Amerikanong entertainer.
## Toltolan
Ernie Verdadero

Si **Ernesto Gavino Verdadero** (Nobyembre 7, 1948 - Agosto 5, 2024), sarong peryodista, kolumnista sa Bicol Mail, kagsurat nin libro, broadkaster, dating politiko sgkod aktibista, asin TV host. Namundag sa Milaor, Camarines Sur, siya nagin bokal sa probinsya asin nagtukaw man bilang myembro sa Board of Trustee kan Camarines Sur Agricultural College (CSSAC) ngonyan iyo an Central Bicol State University of Agriculture (CBSUA). Siya dating host kan programa sa telebisyon na Ini An Totoo na dating nag-ere sa GNN 13 dangan sa PBN TV 5 asin kasabay man nag-ere sa OK FM 750, Caceres CableTV asin Sky Cable tuyong Sabado, soro-semana, alas nwebe y media abot alas dies y media nin aga.

## Pamilya/Edukasyon

An saiyang mga magurang iyo sinda Leopoldo Verdadero asin Lucia Gavino na pareho mga taga-Milaor. Napangagom niya si Consuelo Antonio. An saindang pagsasaro nagbunga nin tolong aki: Don Vito, Ernesto, Jr. asin si Maria Niña. Nagkua si Verdadero kan elementarya niya sa Milaor Central Elementary School (valedictorian), dangan an sekundarya sa Ateneo de Naga (1966). Pag'abot sa kolehiyo, nagduwang taon siya sa UP Los Banos asin nagtapos sa University of Nueva Caceres na kinua an kursong Batsilyer en Artes, major sa Ingles. Igdi sa UNC, siya nagin editor-in-chief kan magasin literaryo "The Grassroots" (1969-70).

## Karera

Nakatapsok siya sa industriya nin Komunikasyon sa dai pighuna-hunang pangyayari. Siya kinua ni Roy Torrecampo, manager igdi, bilang newswriter sa ABS-CBN kan si Rufo Tuy naghale sa istasyon nin radyong ini ta nagbalyo sa DZDR. Poon kaidto, naimbwelto nang gayo siya sa mga peryodiko ta siya nagin kolumnista (dara an tagong-ngaran na Gurmesindo B. Valladolid) sa Bicol Monitor na pagrorogaring ni Boboy alfelor kan Syudad nin Iriga, halawig na kolumnista sa Bikol Reporter (dara an pangaran na Oca de Naga). Sa halipot na panahon siya nagtrabaho sa Bicol River Basin Development Program (BRBDP) alagad nagdemitir igdi ta siya nagkandidato para bise-alkalde kan Milaor kun saen siya nakaluwas asin nagtukaw sa duwang termino(1980-86). Kan an alkalde kan Milaor na si Roger Flores  nagbutas sa pwesto, si Verdadero iyo an nagsalo kan si duwang taon na natada sa pwesto.

## Libro
* Ini An Totoo: Politika. Midya. Pamilya, Istorya, Asin Iba Pa. (2021) 253 pahina. Pinalagda kan Goldprint Publishing House. ISBN 970 000 000 000 0

## Organisasyon
Si Verdadero saro sa kagtogdas-kaapil kan Sarong Banggi, an pinakadakulang kasararoan kultural nin mga dating estudyudanteng Bikolnon naghahale sa iba-ibang eskwelahan sa Syudad nin Naga (igdi sa syudad na ini nagpoon) asin ngonyan lakop na sa bilog na kinaban. Siya myembro man sa Sumaro Bikolnon, sarong kaayonan historiko-kultural na  base sa syudad nin Naga. 

## Toltolan
Mga tataramon na Jahaiko

An **mga tataramon na Norteng Asliyano** (pig-aapod kadto na **Jehaiko** o **Semang**) iyo an grupo kan mga tataramon na Asliyano na pigtataram kan mga 5,000 katawo sa panlaog na kadagaan na mga lugar kan Peninsular Malaysia, na igwang pipira sa Thailand. An pinaka-kakaibang tataramon  sa grupo iyo an di-pangkaraniwan na Cheq Wong, na kun saen pigtataram sa sur kan Sentral na tataramong Asliyano na Semai. Pwedeng bangaon sa duwang dibisyon an iba pang mga tataramon suway sa Tonga:

*Cheq Wong
*Sentrong Norteng Asliyano
**Subangan
***Batek (Batek Deq asin Batek Nong), Mintil (Batek Tanɨm)
***Jahai (Jehai), Minriq (Menriq)
***Jedek
**Sulnupan
***Kintaq
***Kensiu (Maniq)

(dae maklasipikar) Ten'edn (Mos, Maniq)

An pangaran na Maniq (Məniʔ, Maniʔ) pwede iuyon sa arinman sa Kensiu o Tonga, parehas na naduman man sa pangaran na Mos.

Puho' na an pira sa mga tataramon na Asliyano, arog kan Wila' (na pig-aapod man na  Bila' o Taga-babang Semang), sarong tataramon  o manlaen laen na mga tataramon na naitala na pigtataram sa baybayong Probinsiya kan Wellesley kabaliktad kan Penang sa amay na ika-19 siglo. An saro pang tataramon na puho' iyo an Ple-Temer, na kadto nang pigtataram harani sa Gerik sa norteng Perak (Benjamin 2011).

## Mga toltolan

## Mga panluwas na takod
*Benjamin, Geoffrey. 2011. *The current situation of the Aslian languages*. m.s.
*http://projekt.ht.lu.se/rwaai RWAAI (Repository and Workspace for Austroasiatic Intangible Heritage)
* Northern Aslian languages in RWAAI Digital Archive
Tataramon na Batak Simalungun

An **Simalungun**, o **Batak Simalungun**, sarong tataramon na Austronesyo kan Sumatra. Pangenot na pigtataram ini sa  Rehensiyang Simalungun asin sa Pematang Siantar, Norteng Sumatra, Indonesya.

## Mga panluwas na takod
* Indonesian-Simalungun Dictionary
* David Goldsworthy's collection of Music of Indonesia and Malaysia archived with Paradisec includes open access recordings in Batak Simalungun.

## Mga toltolan
Pëtr Čajkovskij

Si **Pëtr Il’ič Čajkovskij**, na pigsasayod man bilang **Pyotr Ilyich Tchaikovsky** o **Peter Ilyich Tchaikovsky** (Siriliko: *Пётр Ильич Чайковский*) (7 Mayo 1840–6 Nobyembre 1893) sarong kompositor na Ruso nkan panahong Romantiko.
Space Shuttle Endeavour

An **Space Shuttle ''Endeavour*** ([[Orbiter Vehicle Designation|Designasyon kan Sakayang Pangkalawigan]]: OV-105) saro sa tolong naggaganang plota kan mga [[spacecraft|sasakyang pangkalawakan]] kan [[NASA]] na sarong ahensiyang pangkalawakan kan [[Estados Unidos]]. (An duwa pa iyo an *Discovery* asin *Atlantis*.)  Panlima asin panghuri an *Endeavour* sa mga nilalang na *space shuttle'' kan NASA.

## Toltolan
Djibouti (syudad)

An **Syudad nin Djibouti** (inaapod man na **Djibouti**; Arabe: مدينة جيبوتي‎, Pranses: Ville de Djibouti, Somali: Magaalada Jabuuti, Afar: Magaala Gabuuti) iyo an kapitolyo asin pinakadakulang syudad sa Djibouti. Manunumpungan ini sa baybayon kan Rehiyon nin Djibouti sa Golpo kan Tadjoura.

An Syudad nin Djibouti igwang populasyon na nasa 529,000 katawong nakaistar, na kumpwesto an 70% nin populasyon kan nasyon. An lugar minukna kan  1888 nin mga Pranses, pinaupahan na daga sa mgaSomali asin Afar Sultans. Kan sumunod na peryodo, ini an nagsirbing kapitolyo nin French Somaliland asin an tagapagmana an  French Territory of the Afars asin Issas.

## Mga toltolan
Tataramon na Yoron

An **tataramon na Yoron** ( *Yunnu Futuba*) sarong diyalekto na kumpol nin diyalekto na pigtataram sa Yoronjima sa Prepekturang Kagoshima, sur-subangang Hapon. Saro ini sa Mga tataramon na Norteng Ryukyuano, na kun saen sarong sub-sanga ini na nasa pamilya nin tataramon na Haponiko. Saro an tataramon sa pinaka nanganganib na mga tataramon sa gabos kan Hapon.

## Katutubong terminolohiya
Segun ki Kiku Hidenori, na namumuno sa mga aktibidad sa pag-iingat, an mga tawo kan Isla nin Yoron, Kagawaran ng Kagoshima, pig-aapod an saindang tataramon na "Yunnu Futuba." Mas maray, sarong diksyunaryo na pinagsama-sama kan saiyang ina na si Kiku Chiyo (b. 1927) an nagtao nin /junnuhu⸢tuba/ bilang porma nin kataga o taramon sa saindang komunidad in iniistaran, Mugiya-higashiku. Kasama sa iba pang mga tataramon na saiyang nakolekta iyo an /junnu⸢jun/ (Doon nin Yoron), /nizjancju⸢jun/ (doon kan mga tawo kan  Mugiya-higashiku asin Mugiya-nishiku), /sima⸢jun/ (nagtataram kan diyalekto), /sima⸢guci/ asin /simahu⸢tuba/ (tataramon kan isla/komunidad). Yamada Minoru (b. 1916) provides the word forms of the community of Chabana: /⸢ju⸣nnu ⸢fu⸣tuba/ and /⸢ʃi⸣ma ⸢fu⸣tuba/ (the island's language).

## Mga diyalekto
Segue sa sarong lokal na *folklorist* na si Kiku Chiyo, mababanga an mga diyalektong Yoron sa tolong grupo:
*Chabana
*Asato (/asi⸢tu/), Gusuku (/gusi⸢ku/ ～ /gusu⸢ku/), Ritchō, Kanō (/ha⸢noː/) asin Nama (/naː⸢ma/)
*Mugiya-higashiku, Mugiya-nishiku asin Furusato (/puru⸢satu/)
Dawa pigkokonsiderar Minsan an distritong Mugiya na magkaigwa nin naiibang porma kan pagsayod asin intonasyon.

## Mga pinagkuanan
* *Yorontō-go jien* (1995) by Yamada Minoru. The author is from Chabana, Yoron Island of the Amami Islands but also collected data from other communities on the island.
* *Yoron hōgen jiten* (2005) by Kiku Chiyo and Takahashi Toshizō. A dictionary for Kiku's home community, Mugiya-higashiku, Yoron Island of the Amami Islands.

## Mga toltolan

## Nababasa pa lalo
*Machi Hiromitsu, 1977. *[http://ir.lib.hiroshima-u.ac.jp/00021223 Nominalization in Yoron]*.
Hapon na Pidying Yokohama

An **Hapon na Pidying Yokohama** o **Yokohama Pidgin Japanese**, **Yokohames** o **Japanese Ports Lingo** sarong pigbaseng Hapon na pidyin na pigtataram sa lugar nin Yokohama sa kasagsagan kan ika-19th siglo para sa komunikasyon sa tanga kan Hapon asin mga dayuhan. 

Kadaklan sa mga impormasyon sa Pidying Yokohama gikan sa *Magsanay sa Diyalektong Yokohama (Exercises in the Yokohama Dialect)*, sarong nakakapusngak na pamplet na ipigpublikar kadtong 1879 ni Hoffman Atkinson.

## Toltolan

*
*
Ryakuji

An ***Ryakuji*** ( "pinalipot na mga karakter", o  *hissha ryakuji*, na boot sabihon "pigdaglang surat-kamot na mga karakter ") iyo an mga pang-kolokyal na pagpapadali kan kanji.

## Mga toltolan

* Spahn and Hadamitzky, *The Kanji Dictionary,* 

## Mga panluwas na takod
* More examples of Ryakuji 
* Even more examples of Ryakuji
Florence Paterson

Si **Florence Maurice Paterson** (St. John's, Newfoundland and Labrador, Nobyembre 3, 1927 – Vancouver, British Columbia, Hulyo 23, 1995) sarong Kanadyanang aktres.

## Biograpiya
Aki na babae kan machinist asin politiko na si George Nightingale asin Violet Noseworthy, namundag siya sa  St. John's, Newfoundland asin duman siya nag-adal. Nagturo siya sa eskwelahan para sa sarong oras dangan pagkatapos sinanay sa nursing. Kinasal siya ki John Paterson. Nagbali siya sa parakawat kan St. John kan 1954, Nanggan nin mga onra sa pirang mga drama festivals sa probinsiya asin pigganap sa CBC radio. Naglipat siya sa Halifax, Nova Scotia kan 1972, kun saen nagganap siya sa Neptune Theatre Company. Kan 1989, naglipat siya in istaran sa Vancouver, British Columbia. Snagbutwa siya sa pelikula nin 1990 na *[[Bird on a Wire (pelikula)|Bird on a Wire]]*, 1990 television adaptation kan "It" ni Stephen King bilang saro kan manepistasyon kan It , asin pelikulang 1994 na *[[Little Women (pelikulang 1994)|Little Women]]*. Nagputwa man siya sa CBC television series na *Backstretch*. Nagadan si Paterson sa Vancouver sa edad na 67.

## Mga toltolan

## Mga panluwas na takod
*
Hiri Motu

An **Hiri Motu**, bisto man sa **Police Motu**, **Pidgin Motu**, o **Hiri** lang, sarong opisyalmenteng tataramon kan Papua Nueba Guinea. 

Saro ining pigpasimpling bersyon kan Motu, kan pamilya nin tataramon na Austronesyo. Dawa na ini istrikto sa arinman sa pidyin o sa kreole, pigkakaputan kaini an pirang mga panampok kan mga tipo kan parehas na tataramon. Ponolohikal sin balanghayan na pagkakaiba nin boot sabihon na an Hiri Motu dae *mutual intelligible* sa Motu. Panleksikal na magkaparehas na marhay an mga tataramon, asin namamantinir an komon, *albeit simplified*, pigbase nin sintaktikal na Austronesyo.

Miski sa mga lugar na kun sain natugdas na marhay bilang sarong *[[lingua franca]]*, mababanga an paggamit kan Hiri Motu na pabor sa Tok Pisin asin Ingles sa dakol na mga taon.

## Mga toltolan
(1968) Chatterton, Percy. A Grammar Of The Motu Language of Papua.

(1976) Dictionary Working Committee on Hiri Motu. The Dictionary and Grammar of Hiri Motu.

### Mga tala

### Bibliograpiya
* Tom Dutton (1985). *Police Motu: iena Sivarai (its story)*. Port Moresby, Papua New Guinea: The University of Papua New Guinea Press.
* Lister-Turner, R and Clark, J.B. (1931), *A Dictionary of the Motu Language of Papua*, 2nd Edition (P. Chatterton, ed). Sydney, New South Wales: Government Printer.
* Brett, Richard; Brown, Raymond; Brown, Ruth and Foreman, Velma. (1962), *A Survey of Motu and Police Motu*. Ukarumpa, Papua New Guinea: Summer Institute of Linguistics.
* Chatterton, Percy (1975). *Say it in Motu*. Robert Brown & Associates (Qld) Pty Ltd.

## Mga paluwas na takod

* Paradisec has a number of collections with Hiri Motu language materials
* Say it in Motu
Lingua franca

An **lingua franca** (; ), bisto man sa **tulay na tataramon**, **karaniwang tataramon**, **pankalakal na tataramon**, **''auxiliary language'', behikular na tataramon**, o **takod na tataramon**, sarong tataramon o diyalekto na pansistematikal na  piggagamit tanganing magibo nin komunikasyon na posible sa tanga kan mga grupo nin mga tawo na dae naiheras an sarong katutubong tataramon o diyalekto, partikularmente pag ini sarong ikatolong tataramon na naiiba gikan sa parehas na nagtatararam nin mga katutubong tataramon.

## Mababasa pa lalo
*
*
*
*
*
*

## Mga tololan

## Mga panluwas n takod

* 
* 
*  from Juan del Encina, *Le Bourgeois Gentilhomme*, Carlo Goldoni's *L'Impresario da Smyrna*, Diego de Haedo and other sources
*
Bansay

An **Bansay** o **Virtue** (,  "arete") sa Ingles, sarong *[[moralidad|moral]] excellence*. An Bansay sarong ugali, gawi-gawi o kalidad na saen malibog na magin panmoral na maray asin ini man sarong pigpahalagan bilang sarong pundasyon kan prinsipyo asin nabubuhay na marhayong moral.
Tataramon na Mamasa

An **Mamasa** sarong tataramon na Austronesyo kan Sulawesi, Indonesya.

Tolong mga diyalekto an pwede maklaripikar:
*Norteng Mamasa
*Sentral Mamasa
*Pattae'
Sarong naiibang pankultural na etnikong grupo an mga parataram nin Pattae' na pantradisyunal na nakiisama sa mga Mandar kaya magtaram kan mga diyalekto nin Norte asin Sentral Mamasa sa interyor, asin pigkokonsiderar kan mga parataram kaini an mga parataram man lang na kaini para sa rason na iyan nin Pattae' sarong tataramon na suway sa sentrong Mamasa (i.e. Northern and Central Mamasa). 

## Mga toltolan
Tataramon na Batak Dairi

An **Pakpak**, o **Batak Dairi**, sarong tataramon na Austronesyo kan Sumatra. Pigtataram ini sa Rehensiyang Dairi, Rehensiyang Pakpak Bharat, distritong Parlilitan kan Rehensiyang Humbang Hasundutan, distritong Manduamas kan Rehensiyang Sentral Tapanuli, asin Subulussalam dangan Rehensiyang Aceh Singkil.

## Mga toltolan
Grumpy Cat

Si **Tardar Sauce** (Morristown, Abril 4, 2012 – Morristown, Mayo 14, 2019) dating sarong Amerikanong entertainer.
Harvey Korman

Si **Harvey Herschel Korman** (Chicago, Pebrero 15, 1927 – Los Angeles, Mayo 29, 2008) dating sarong Amerikanong entertainer.
Eden K Nasayao, PhD

Si Eden K Nasayao, nag adal nin pilosopiya. Ang saiyang enot na sinurat na libro ang pamagat iyo an bikol Pastora na pigpublikar kan taon 2000, nagpapahiling kan saiyan pagmawot na makua ang kamarayan kan kultura nin sarong tawo.

## Toltolan
Tataramon na Alas

An **Alas**, **	Alas-Kluet**, o **Batak Alas**, sarong tataramon na Austronesyo kan Sumatra. An tolong diyalekto na Alas, Kluet, asin Singkil (Kade-Kade), pwedeng dae minabuo nin sarong solong tataramon; pwede an Alas kaano-ano sa Karo, asin mas harani an iba sa Dairi. Dae pigtanggap kan Alas an pangaran na 'Batak'.

## Mga toltolan
Gonzales, Juan Jr.

Si **Juan S. Gonzales Jr.** iyo an kagsurat kan *[[Mompo and Basketball: Path to Transformation]]* hale sa librong *[[Bikol Magis: through childhood days and youthful years]]*.

## Toltolan
I.M.Pei

Si **Ieoh Ming Pei**, FAIA, RIBA[1] (26 Abril 1917 – 16 Mayo 2019) sarong Tsino-Amerikanong arkitekto, namundag sa Guangzhou alagad nagdakula sa Hong Kong asin Shanghai.

## Pamilya

An mga magurang niya iyo si Tsuyee asin Lien Kwun. An ama niya an trabaho yaon sa banko alagad an yaman kan kapag'araki niya nagyaman sa paggibo asin pagtinda nin mga bulong na herbal. An napangagom niya iyo si Eileen Loo (kinasal, 1942; nagadan, 2014) asin apat an aki ninda na saro na diyan iyo si Li Chung Pei, bisto sa apod na Sandi, asin saro man na arkitekto.

## Edukasyon

Kan 1935, an pamilya niya naghubo' sa Amerika asin siya nag'entra sa University of Pennsylvania. Daing gayo nagustohan an buhay sa unibersidad, siya naghubo asin nagklase sa Massachusetts Institute of Technology (MIT) kun saen naglaog siya sa programa nin engineering, alagad an dekano sa arkitektura sa nasabing instituto naheling an abilidad niya sa pagdesenyo asin pigsabihan siya na mas marhay kun siya magbalik sa arkitektura. Siya nag'adal man sa Harvard University. 

## Mga nahaman

Si Pei bantog na gayo sa saiyang ginibong desinyo na pyramid na salming sa atubangan kan Museo nin Louvre sa Paris, Pransya saka an East Building kan National Gallery of Art sa Washington, Estados Unidos.

## Magkapirang edipisyong saiyang pigdesenyo

* John F. Kennedy Library, Boston
* National Gallery of Art East Building
* Louvre Pyramid, Paris
* Bank of China Tower, Hong Kong
* Museum of Islamic Art, Doha
* Indiana University Art Museum
* Herbert F. Johnson Museum of Art
* Rock and Roll Hall of Fame
* Miho Museum

## Mga pasib

* Royal Gold Medal
* AIA Gold Medal
* Presidential Medal of Freedom
* Pritzker Prize
* Praemium Imperiale

## Toltolan

]]
Tataramon na Moma

An **Moma** (**Kulawi** man) sarong tataramon na Austronesyo na pigtataram sa Sentral Sulawesi, Indonesya. Sa uusipon, gikan ini sa kumpol nin diyalekto na Kaili, alagad naiiba nin huli ta sa makusog na inpluwensya gikan sa Uma.

## Mga toltolan
Joaquin Maria Herrer y Rodriguez

Si **Joaquin Maria Herrer y Rodriguez** (Madrid, 1838 - Manila, 1917) sarong Espanyol na pintor asin maestro.

## Mga enot na taon

Namundag sa Madrid, Espanya, siya nag'adal pagpintura sa pagmamato ni Charles Cleyre sa Imperial Academy sa Paris, Pransya asin tinapos niya pag'adal sa Roma. Mga bantogan na pintor nagtukdo saiya iyo sinda Carlos Mugica asin Federico de Madrazo.

## Karera

Mga 1893 o 1895, siya nagpasiring Manila, Filipinas sa pagtukdo sa Escuela Superior de Pintura Grabado na nagsara mansana ngane kan 1898 sa paglito kan kolonya sa Estados Unidos. Kan an School of Fine Arts kan Unibersidad nin Pilipinas natogdas kan 1909, si Herrer nagin saro sa propesor. Saro sa nagin estudyante niya iyo si Fernando Amorsolo. Siya nagdarang eksibit na mga pintura sa mga eksposisyon nasyonal kan 1895, kan 1908 asin kan 1915. Napadara niya pa an iba niyang mga obrang pintura sa Exposicion Universal sa Panama. Siya man nagbiyahe sa Hapon asin magkapira kan saiyang obra yaon sa pagsasaray ni Enrique Zobel. Iba pa niyang mga trabaho natiti'mos sa pangataman ni Felipe HIdalgo (El Vionilista), ki [Juan Tuason (miniature kan saiyang ina), ki [Juan M. Arellano (interior nin anabbey) asin magkapira man yaon sa pagsaray ni Alfon Ongpin, na saro na diyan iyo an Casa Vereniega.
 

## Pagkagadan

Kan siya magtalikod sa buhay, siya ilinubong sa La Loma Cemetery, Caloocan.  Sarong rebulto niya na inukit ni Vicente Francisco, an isinapaw sa ibabaw kan saiyang nitso.https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Joaqu%C3%ADn_Mar%C3%ADa_Herrer_y_Rodr%C3%ADguez2.jpg

## Toltolan
Robert F. Smith (investor)

Si **Robert Frederick Smith** (namundag, Desyembre 1, 1962) sarong Aprikanong-Amerikanong negosyante, investor, asin pilantropo. Dating inhinyerong kemiko asin investment banker, siya an kagtogdas, pamayo, asin CEO kan kompanyang Vista Equity Partners. Kan 2018, si Smith pinagranggo kan *[[Forbes]]* bilang ika-163 na pinakamayaman na persona sa Amerika. Siya ika-480 sa *[[Forbes]]* na 2018 listahan kan mga bilyonaryo sa kinaban, na may net worth na US$4.4 billion. Si Smith nakabali sa New Establishment List kan magasin na *[[Vanity Fair (magazine)|Vanity Fair]].
Kan 2017, si Smith nangaranan kan *Forbes* bilang saro sa 100 na pinakamahusay na negosyanteng madunong. Sa 2018 na cover story, an *Forbes'' pigdeklara na si Smith iyo na an pinakamayaman na Apro-Amerikano, na nalampasan pa si Oprah Winfrey.

## Kaamayi kan buhay

Si Robert F. Smith namundag sa ikaapat na henerasyon kan taga-Coloradong si Dr. William Robert Smith asin Dr. Sylvia Myma Smith, na pareho mga maestrong may PhDs. Siya duminakula sa predominanteng Apro-Amerikanong komunidad sa Denver. Nag'atender siya sa Carson Elementary School sa Denver.

Kan siya omboy pa, an saiyang ina kilik siya asin daro-dara sa inapod na Martsa sa Washington kun saen si Rev. Dr. Martin Luther King Jr. nagpahayag kan saiyang "Igwa akong Pangiturogan" na platika.

## Toltolan
Martin Luther King, Jr.

Si **Martin Luther King Jr.** (Enero 15, 1929&nbsp;– Abril 4, 1968) sarong Apro-Amerikanong Bautistang ministro asin aktibista. Siya an nagin pinakalataw na parataram asin taga-busol kan hiron sa deretso sibil poon 1955 sagkod na siya pinag-asasinar kan 1968. Namundag sa Atlanta, si King midbid sa pagbusol kan mga deretso sibil paagi sa matoninong na mga lakdang asin pakitusay na dai pagtubod sibil. An siring na mga taktika saiyang nakua sa saiyang mga pagtubod Kristyano asin hale sa aktibismong toninong ni Mahatma Gandhi.

Si King namayo sa 1955 na boykot sa bus sa Montgomery asin kan siya nagin pinakaenot na presidente kan  Southern Christian Leadership Conference (SCLC) saiyang naalok ini na magkampanya laban sa segregasyon na ginigibong praktis sa Albany, Georgia, alagad an siring na kampanya mayong inantosan. Siya man nag'organisar kan matoninong na mga protesta kan 1963 sa Birmingham, Alabama. Nagtabang man siya sa pag'organisar kan si 1963 na Martsa sa Washington kun saen ipinahayag niya an diskursong "Igwa Akong Pangiturogan" na nabantog na gayo.

## Mga Enot na Taon

Si Martin Luther King an tunay na pangaran Michael King, Jr. kan namundag. Alagad, an ama niya na sarong pastor, pagbisita sa Alemanya kan 1934 na'enganyong gayo kan pagkatao kan si Protestanteng repormistang si Martin Luther kaya bunga kaini pinagribayan na niya logod an saiyang pangaran na nagin nang Martin Luther, Sr. asin kan saiyang 5-taon an edad na aki na iyo na an Junior niya. Si  
Martin Luther King, Jr. naagom si Coretta Scott kan Hunyo 18, 1953. An mag'agom nagka'aki nin apat: si Yolanda (namundag 1955), Martin Luther III (nmdg. 1957), Dexter (nmdg. 1961), asin si Bernice (nmdg. 1963). Si Martin Luther King nagtapos sa kolehiyong Morehouse College kan 1948, dangan nag'entra sa Crozer Theological Seminary (ngonyan isinaro' na sa Colgate Rochester Divinity School) asin sa Boston University, kun saen siya nagkamit kan saiyang Ph.D. sa Systematic Theology kan 1955. An ina niya, si Alberta King nabadil-gadan kan an sarong lapong-lapong nagbiglang tindog sa laog kan simbahan asin nagparapambadil. An tugang niyang ngohod, si Alfred William King, na saro man pastor asin aktibista, nagadan sa pagkalamos pakalihis sanang sarong taon kan siya naasasinar.

## Toltolan
Jose Avelino

Si **José Dira Avelino** (Agosto 5, 1890 – Hulyo 21, 1986) iyo an pinakaenot na Presidente kan Senado kan Ika-tolong Republika Filipinas asin siya an ikaduwang Presidente kan Partido Liberal. Si Avelino Presidente Senado *pro tempore* ni Presidente Manuel Quezon bago kan pagkatogdas kan Kumonwelt.

Siya nabantog na gayo kan tinaram niya an, "Anong rason ta yaon kita sa poder?" Ining tinaram niyang ini sa Espanyol asin an reporter kan Manila Chronicle na nagbareta kaini, na mayo man toltol na pakasabot sa Espanyol, iba an linadawan na kahulogan. Sa totoo lang, an boot niyang sabihon ini: "Ano an sirbe kan satuyang poder, kun dai ta matatabangan an mga tawong nag'ambag satong kwarta, oras asin patin buhay, pagsasadiri para sa satong partido?"

## Mga enot na taon asin karera

Si Avelino namundag sa banwaan nin Calbayog sa Samar ki Ildefonsa Dira asin Baltazar Avelino. Siya nag'adal sa Ateneo de Manila kun saen nakua niya kan 1909 an Batsilyer en Artes na degree, summa cum laude.. Sa University of Santo Tomas saiyang natapos asin nakamit an Bachelor of Laws.  An Calbayog nagin sarong Siyudad kan 1948 sa paghingowa ni Avelino, kun kasuarin siya Presidente kan Senado saiyang hinimo na masaro' an tolong magkataraid na munisipyo (Oquendo, Calbayog saka Tinambacan) asin an mga ini ginibong  ika-19 na siyudad nin Filipinas, Hulyo 15, 1948, petsang si Elpidio Quirino pinirmahan an Akta Republika Nu. 328 na nagboot gibohon an Calbayog komo sarong siyudad.

Si Avelino nagin konsehal sa banwaan nin Calbayog poon 1917 abot 1919.  Pakalihis duwang taon, siya naelehir representante kan enot na distrito kan  Samar sa Harong nin Kongreso asi n siya nagsirbe hanggan taon 1928.

Kan parehong taon 1928, si Avelino nakasikwit nin pwesto sa Senado na representado an ika-9 na distrito senatorial, poon 1928 sundo 1934. Otro nasikwit niya ikaduwang termino asin kan Ika-10 Lehislatura nin Filipinas, nagsirbe siyang Majority Floor Leader. Maray asin matingog na orador,  nakua niya an respeto kan saiyang mga kairiba asin siya napiling Presidednte Pro-Tempore, dangan  bilang Presidente kan Senado.  

Si Avelino nagkandidato para Presidente kan Filipinas durante kan eleksyon 1949, kun saen siya an ikatolong partido na kandidato sa pag'ultan kan labanan ninda Elpidio Quirino asin dating presidente  José P. Laurel. Mala ta si Avelino dai naka-asba sa minamawot niya. Guminana si Quirino.

## Toltolan
Pagsurat Bikol

An **Pagsurat Bikol** minatumoy sa:

*Pagsurat Bikolnon, an komperensya nin mga parasurat sa rehiyon Bikol asin inapod **Pagsurat Bikol** kan 2012
*Parasurat Bikolnon, an organisasyon nin mga parasurat na Bikolnon na tinugdas kan 2010 asin ipinaguhit sa SEC kan 2012
*Juliana Arejola-Fajardo Workshop sa Pagsurat-Bikol, an hunglonan nin pagsurat sa mga tataramon na Bikol kan 2004-2012
Tataramon na Orang Seletar

An **Orang Seletar** (Slitar) sarong tataramon kan Orang Laut kan sur na baybayon kan Rawis nin Malay.  Haranihon na maray ini sa Malay, dangan pwede makwentada bilang sarong diyalektos kan tataramon na ini.  Dae pa aram an populasyon nin nagtataram, alagad mga nasa sakop kan pirang ribo. Pigkonsiderar kan UNESCO an tataramon bilang *severely endangered* o medyo delikado na mapuho'.

## Mga toltolan
Tataramon na Semnam

An **Semnam** sarong tataramon na Austroasyatiko na pigtataram kan Semnam, na sarong pang-irarom na tribo kan mga tawong Lanoh, sa Karawisan nin Malaysya. Parte ini kan sangay kan Senoiko, sa taid kan mga tataramon na Sabüm, Semai, Temiar asin Lanoh.

## Toltolan

## Mga panluwas na takod
* http://projekt.ht.lu.se/rwaai RWAAI (Repository and Workspace for Austroasiatic Intangible Heritage)
*  Semnam in RWAAI Digital Archive
Camaligan River Cruise

An **Camaligan River Cruise** iyo an maluway na pagpasyar sa kalabaan kan Salog Bikol sa parteng Camaligan sakay sa sarong restaurant na lataw. An resto kayang maglunad sagkod sa 45 katawo. Napoon  ini sa pantalan kan River Park asin na'ogsod hanggan sa Bgy. Manggayawan, o abot pa ngani sa Bgy. Ikin. Igdi sa Resto may togtogan, buffet an serbi asin bwelo magdalan kan palibot asta madalan asin matanaw an pagsolnop kan saldang, pagdalan kan mga gamgam nagraralayaw-layaw, asin magkantahan man sa videoke.

An river cruise pinagbungsod kan Pebrero 1, 2019 dawa totoo an plano sa proyektong ini nagpoon  pa kan taon 2014 sa enot na termino kan Alkalde nin Camaligan, si Marilou M. Hirose. An lataw na resto pinaghaman sa halagang, lumabi kumulang, sa Php 1.5 milyon, susog ki Tourism Officer Atty. Lea Valeriano-Cea.

An proyektong river cruise pinagtarabangan daa kan mga banwaan kaapil sa Metro Naga Development Council sa pagpaorog sa turismo sa Siyudad kan Naga asin paralibot na banwaan.
## Toltolan
Tataramon na Batak Angkola

An **Angkola**, o **Batak Angkola**, sarong tataramon na Austronesyo kan Sumatra. IPigtataram ini sa Rehensiyang Sur na Tapanuli asin Padang Sidempuan.

## Mga toltolan
Tataramon na Temiar

An **Temiar** sarong tataramon na  Sentral Asliyanong (Mon–Khmer) na pigtataram sa Kasulnupang Malaysia kan mga tawo nin Temiar. Saro an Temiar sa pinadakulang mga tawong parataram nin Asliyano na pigbilang mga 30,000 kan 2017.

## Mababasa pa lalo
* Benjamin, Geoffrey. 1999. "Temiar kinship terminology: a linguistic and formal analysis." *Occasional Paper no. 1, Malaysian Academy of Social Sciences (AKASS)*, Penang: AKASS Heritage Paper Series.
* Benjamin, Geoffrey. 2011. "Deponent verbs and middle-voice nouns in Temiar." In: Sophana Srichampa & Paul Sidwell (eds), *Austroasiatic Studies: Papers from ICAAL4 (=Mon-Khmer Studies, Special Issue no. 2)*, Canberra: Pacific Linguistics E-8, pp.&nbsp;11–37.  (electronic document)
* Benjamin, Geoffrey. 2012. "The peculiar history of the ethnonym 'Temiar'." *Sojourn: Journal of Social Issues in Southeast Asia* 27(2): 205–233.  (print),  (online) . .
* Benjamin, Geoffrey. 2012. "The Temiar causative (and related features) ." *Mon-Khmer Studies* 41: 32–45.  (online).
* Benjamin, Geoffrey. 2014. "Aesthetic elements in Temiar grammar." In: Jeffrey Williams (ed.), *The Aesthetics of Grammar: Sound and Meaning in the Languages of Mainland Southeast Asia*, Cambridge: Cambridge University Press, pp.&nbsp;36–60.  (print, hard cover),  (eBook, 2013). 

## Mga toltolan
Tataramon na Semai

An **Semai** sarong tataramon na Mon–Khmer kan kasulnupang Malaysia na pigtataram kan mga 44,000 na mga tawo nin Semai. Nin huli ta iyo lang an tataramon na Asliyano na kun saen dae delikado na mapuho', asin dawa na may 2,000 na mga parataram nin monolingguwal. 

Sarong notable aspeto kan ponolohiyang Semai iyo an saiyang halangkaw na iregular na pattern kan ekspresibong reduplikasyon, na nagpapahiling nin dae katubod-tubod na pagkopya gikan lang sa mga gilid kan base nin reduplikante, kaya minaporma nin sarong minoriyang silaba.

Halimbawa kan taramon o kataga sa Semai:

## Mga toltolan

## Mababasa pa lalo
*Diffloth, Gerard.  1976a.  Minor-Syllable Vocalism in Senoic Languages.  In Philip N. Lenner, Laurence C. Thompson, and Stanley Starosta (eds.), *Austroasiatic Studies, Part I*, 229-247.  Honolulu: The University of Hawaii Press.
*Diffloth, Gerard.  1976b.  Expressives in Semai.  In Philip N. Lenner, Laurence C. Thompson, and Stanley Starosta (eds.), *Austroasiatic Studies, Part I*, 249-264.  Honolulu: The University of Hawaii Press.
*Hendricks, Sean.  2001.  Bare-Consonant Reduplication Without Prosodic Templates: Expressive Reduplication in Semai.  *Journal of East Asian Linguistics* 10: 287-306.

## Mga panluwas na takod
* http://projekt.ht.lu.se/rwaai RWAAI (Repository and Workspace for Austroasiatic Intangible Heritage)
*  Semai in RWAAI Digital Archive
Tataramon na Lanoh

An **Lanoh** sarong tataramon na Mon–Khmer na aborihinal kan Malaya.

## Hilingon man
*Mga tawo nin Lanoh

## Mga toltolan

## Mga panluwas na takod
* RWAAI (Repository and Workspace for Austroasiatic Intangible Heritage)
* Lanoh in RWAAI Digital Archive