open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tataramon na Iranun

An **tataramon na Iranun** (**Iranon**, **Illanun**) saróng tataramon na Austronesyo na kabali sa mga tataramon na Danao na pigtataram sa mga provincia kan Maguindanao sagkod sa ibang parte kan Lanao del Sur asin Lanao del Norte dangan sa Cotabato sa sur kan Filipinas asin sa estado nin Malayo kan Sabah. Ini an ikaduwa sa pinakatinataram na tataramon sa Maguindanao pagkatapos kan tataramon na Maguindanao.

## Distribusyon
Pigtataram an Iranun sa mga minasunod na mga lugar (*Ethnologue*).

*Provincia nin Maguindanao: mga munisipalidad nin Barira, Buldon, Parang, Sultan Mastura, asin Sultan Kudarat.
*Provincia nin Cotabato: mga munisipalidad nin Alamada, Banisilan, Carmen, Libungan, asin Pigcawayan.
*Provincia nin Lanao del Sur: sa purong sur-subangan
*Provincia nin Bukidnon: munisipalidad nin Kalilangan.

## Mga Toltolan
Jejemon

An **Jejemon** (tl: ) saróng klase nin tawo sa  Filipinas na kayang gibuhon na pasakiton an pagbasa kan tataramon na Ingles. Pig'apod sinda kan *Philippine Daily Inquirer* na kakaiba alagad maogma tibaad sa saindang tataramon asin pagbadó.

## Jejenes asin Jejebet

Nagtataram an mga Jejemon nin Jejenes base sa Taglish asin Englog. An saindang alpabeto, an Jejebet, nakabase ini sa Leet. Piggigibó an mga tataramon sa paagi kan mga paghahalo kan mga letra sa taramon, paghaló kan darakula asin sararadit na mga letra, gamit an mga letrang H, X o Z nin kadakol na beses, asun paghahalo kan nga numeró sa taramon. Pareho lang an pagbaybay kan parataram sa Leet.

### Mga Halimbawá

## Mga Toltolan
Tataramon na Porohanon

An **Porohanon** saróng rehiyunal na tataramon na Bisaya na pigtataram sa mga isla nin Camotes sa provincia nin Cebu sa Filipinas. Harani kaining karilatibo an Hiligaynon, Capiznon asin Masbateño asin ini, haros dai magkasinabutan man sa Cebuano kan 87% na naiheras sa bokabularyo kaini.

## Mga Toltolan
Tataramon na Obo

An **tataramon na Obo** saróng tataramon na Manobo na pigtataram sa palibót kan Bukid Apo sa isla nin Mindanao sa Filipinas.

## Toltolan
Konyo Ingles

An **Konyo Ingles** ( Ingles: Coño English; Tagalog: *Konyo*) o Colegiala English () saróng tataramon na kreole kan Taglish/Englog na halé sa mga joven na mga henerasyon kan mga mayayaman na mga pamilya sa Manila. An taramon na *coño* sa sadiri niya gikan sa tataramon na Espanyol na **. Porma ini kan Ingles na Filipino na pighaluan nin mga tataramon na Espanyol, Ingles, asin Tagalog.

An Konyo Ingles, saróbg tataramon na may haló nin Ingles, Tagalog asin Espanyol.

An pinakakaraniwang aspeto kan Konyo Ingles iyo an pagtugdas kan mga berba sa paggamit kan mga taramon na Ingles na *make* na igwang nakabasing porma sa tataramon na Tagalog:

## Mga Toltolan
Tataramon na Atta

An **Atta** sarong Austronesyo na kumpol nin diyalekto na pigtataram kan mga Aeta (Agta) Negrito kan Amihanan na Filipinas.

## Mga Barayti
Igwa ining tulóng mga barayti segun sa *Ethnologue*.
***Faire Atta** (Habagatan na Atta): pigtataram harani sa Faire, Rizal, Cagayan
***Pamplona Atta** (Amihanan na Cagayan Negrito): pigtataram sa Pamplona, Cagayan; pareho sa Amihanan na Ibanag
***Pudtol Atta**: pigtataram sa Pudtol, Apayao, asin sa  Habagatan na lugar kan salóg Abulog kan Pamplona

An **Villa Viciosa Atta**, pigsumamo na pigtaram man Villaviciosa, Abra, pigpresume na ini magkaugnay, alagad dae ini pigattest.

Pigreport man ni Reid (1994) an minasunod na mga lokasyon para sa Habagatan na Cagayan Agta.
*Minanga, Peñablanca, Cagayan
*Conyan, Minanga, Peñablanca, Cagayan
*Sapinit, Maconacon, Isabela
*Makagaw (Dupaninan), Cagayan

## Mga Tataramon
Tataramon na Magahat

An **Magahat** (pig'aapod man na **Sur na Binukidnon**) saróng tataramon na Sentral Filipinas kan mga kabukidan na Negros sa Filipinas na igwa nin makusóg na impluwensiya nin Cebuano asin Hiligaynon. Parehas ini sa Karolanos, alagad mayo pa ining apilyasyon.

## Distribusyong Geograpikal
Segun sa *[[Ethnologue]]*, pigtataram an Magahat sa mga lugar sa Bukid Arniyo haraní sa mga munisipalidad kan Bayawan, itaas kan Tayaban, Tanjay, Santa Catalina, asin Siaton sa sur na provincia nin Negros Oriental, mahahampangan langbsa sulnopan kan Syudad nin Dumaguete.

## Mga Toltolan
Tubo (tinanom)

An **tubo** (*Saccharum officinarum*), sarong tinanom na konsideradong doot sa pamilyang Poaceae, na primeramente pig'tatanom asin pigpapatubo huli sa nakukuang mahamis na tagok kaini na sa sarong pagproseso napapaluwas an produktong asukar. Mayoriya kan tubo tinatanom asin inaataman sa mga ronang subtropikal asin  tropikal. An tinanom na ini pinapatalubo naman huli sa pigkukuan ini nin biofuel, orog na sa Brasil, ta mismo an kahawakan kan tubo direktang nakakaprodusir nin ethyl alcohol (ethanol).  Sa pagproseso kan tubo, kan straw asin bagasse (mga awat kaini) nakakahaman pa nin cellulosic ethanol, biofuel pang  paluwas sa ikaduwang paghiris.  May mga iba pang produkto igdi sa tubo arog kan tangguli, rum, asin cachaca (alkohol Brasil), asin mismo an tinanom pwede man pang-atop asin pambahog sa mga hayop. Huli sa modernong teknolohiya, asin pagsaligsig na maigot, mga importante pang produkto an naipapaluwas hale sa tinanom na ini, arog kan bio-elekstrisidad, biohydrocarbons (na masirbeng salida sa gasolina, krudo, jet fuel) asin bio-plastik. 

An tinanom na ini may mabaskog asin suru-surugpon na bias mayaman sa sugar sucrose na nagtitipon sa mga buko-buko kaini. An tinanom nalangkaw pwede poon duwa abot anom na metro (anom sundo duwang polong pye). An mga species kaini pwedeng maginterbreed asin an mga cultivar pangkomersyal magkasaralak na. Importanteng pananom, an tubo yaon sa pamilya na kairiba pa an mais, trigo, paroy, sorghum asin iba pang mga doot pambahog sa kahayopan.

## Ala, tinatanom

Sa pagtatanom ngani dumakul ini, mga ala kaini an mayor na winawarak. Mas marhay na an alang pangtanom igwang duwang bias na may tolong  buko. An mga alang tinatanom sa areglado nang tanoman, pig'aarado na Ngonyan may mga mekanikal nang pan-tanom na nasodsod kan mga kali-kali, nabugtak pampataba, nahulog kan mga ala sa pag'oltan asin may natahob daga sa mga poon kaini. 

## Produksyon sa kinaban
{|class="wikitable" style="margin: 1em auto 1em auto"
! colspan="3" style="text-align:center; background:#cfc;" |Sampolong Nangengenot na Prodyuser — 2015
|- style="text-align:center; background:#cfc;"
|| Nasyon
||Produksyon (rinibong tonelada metriko, RMT)
|-
| || align=right |739,267
|-
|  || align=right |341,200
|-
| || align=right |*125,536
|-
| || align=right |100,096
|-
|  || align=right |63,750
|-
|  || align=right |61,182
|-
|  || align=right |34,876
|-
| || align=right |*33,700
|-
| || align=right |31,874
|-
| || align=right |27,906
|- style="background:#ccc;"
|| Total sa **Kinaban**
| style="text-align:right;"| **1,877,105**
|-

## Toltolan



## Panluwas na mga sumpay

* Global sugar & sugar cane production stats from oecd .
Tataramon na Yakan

An **Yakan** saróng tataramon na Sama–Bajaw kan isla nin Basilan sa Filipinas. Natibong tataramon ini kan mga tawo nin Yakan, saróng katutubo sa lugar na iyo man an pinakadakuláng grupo nin etniko sa isla. Igwang kabuuhang 110,000 nin natibong parataram. Miski na ini mahihilíng sa nacion na Filipinas, bakong kaano-ano kaini an mga tataramon na Filipino alagad mas kaano-ano kaini an mga tataramon na Sama-Bajaw asin posible man sa mga tataramon na Barito kan Indonesyanong Borneo asin kan Madagascar asin Mayotte.

## Mga Toltolan
Tataramon na Maguindanao

An **Maguindanao** o **Maguindanaon**, saróng tataramon na Austronesyo na pigtataram kan mayoridad kan populasyon sa provincia nin Maguindanao sa Filipinas. 

## Hilingon man

*Mga tataramon kan Filipinas

## Mga Toltolan

## Mga panluwas na takod
*Bansa.org Maguindanao Dictionary
Tataramon na Higaonon

An **Higaonon** saróng Tataramon na Manobo na pigtataram sa isla nin Mindanao sa Filipinas. Ini, parsyalmenteng (80%) an intelligible kaiba an Binukid.

Pigtataram an Higaonon sa basin nin salóg Butuan kan norte-sentral Mindanao, na binubuo kan provincia sa norte-sulnupan kan Agusan del Sur asin sa lugar kan provincia nin Agusan del Norte sa sur kan Syudad nin Butuan, segun sa (*Ethnologue*).

## Mga Toltolan
Mga tataramon na Minahasan

An **mga tataramon na Minahasan**, iyo an mga grupo kan mga tataramon na pigtataram kan mga tawo nin Minahasa sa norte na Sulawesi. Distinct an mga tataramon na ini gikan sa tataramon na Manado Malay.

## Pagkaklasipikar
An mga tataramon, iyo an (Sneddon 1978:9):

*Tonsawang
*Norteng Minahasan
**Tontemboano
**Norte-subangan: Tondano, Tombulu (Minahasa), Tonsea

Pigklasipikar an mga tataramon na Minahasa bilan sangá kan subgrupo nin Filipino.

## Mga toltolan

## Panluwas na Takod
*Classification of Sulawesi Languages
Tataramon na Inagta Alabat

An **Inagta Alabat** (**Alabat Island Agta**) saróng tataramon na Aeta na madalí nang mawará na pigtataram sa sentral na Isla nin Alabat, Filipinas. Saróng diyalekto an Inagta Lopez na pigtataram sa Guinayangan (Lobel 2013). Nakapormá ini nin sarong subgrupo kaiba an Manide (Lobel 2010).

## Mga Toltolan

*Lobel, Jason William. 2010. "Manide: An Undescribed Philippine Language". *Oceanic Linguistics*, Vol. 49, no. 2.
Tataramon na Ga'dang

An **Ga'dang** sarong tataramon na Austronesyo  na pigtataram sa Amihanan na Luzon, sa Filipinas. Pigtataram an Ga'dang sa Paracelis, Mountain Province, Luzon; Potia, Ifugao Province; asin Tabuk, Kalinga Province.

## Mga Toltolan
Tataramon na Tagabawa

An **Tagabawa** saróng tataramon na Manobo kan Syudad nin Davao asin Bukid Apo sa Mindanao, Filipinas. Pigtataram an Tagabawa sa mga provincia nin Cotabato asin Davao del Sur provinces, asin sa mga slope kan Bukid Apo sa Sulnupan kan Syudad nin Davao (*[[Ethnologue]]*).

## Mga Toltolan

## Mga Panluwas na Takod
* Tagabawa-language texts at Project Gutenberg
Tataramon na Ati

An **Ati** (*Inati*) saróng tataramon na Austronesyo kan isla nin Panay sa Filipinas. Pigtataram an barayti kaini sa norteng Panay na pig'aapod man nin **Sogodnin** (Pennoyer 1987). Nagtataram man an mga tawo nin Ati nin Kinaray-a asin Hiligaynon.

## Mga Toltolan
Mga tataramon na Sangiriko

An **mga tataramon na Sangiriko** iyo an subgrupo kan mga tataramon na Austronesyo na pigtataram sa Norteng Sulawesi, Indonesya asin sa mga sararadit na kaiislahan sa norte kun saen parte ini kan Filipinas. Pigklasipikar sinda bilan saróng sangá kan subgrupo nin Filipino.

## Klasipikasyon
An mga minasunod na eskema nin klasipikasyon gikan ki Sneddon (1984:57).

*Norteng Sangiriko
**Talaud
**Sangires
*Sur Sangiriko
**Bantik
**Ratahan

An mga tataramon na Norteng Sangiriko, pigtataram sa kaiislahan nin Sangir asin Talaud kan Indonesya na nasa norte lang kan Sulawesi, na iyo man sa mga isla nin Sarangani kan Filipinas na nasa sur lang kan Mindanao. An mga tataramon na Sur Sangiriko, pigtataram sa mga lokasyon na nakawarák sa puróng norte kan Sulawesi. An Bantik pigtataram sa rehiyon Manado, samantalá an Ratahan pigtataram sa sur kan Danaw nin Tondano.

## Mga Toltolan
Tataramon na Talaud

An **Talaud** saróng tataramon na Austronesyo na pigtataram sa mga isla nin Talaud sa norte kan Sulawesi, Indonesya.

## Mga Toltolan
Tataramon na Ratahan

An **Ratahan** saróng tataramon na Austronesyo kan norteng Sulawesi, Indonesya. Ini kabalí man sa tataramon kan mga tataramon na Filipino.

## Mga Toltolan
Tataramon na Sangir

An **Sangires**, bisto man sa *Sangihé, Sangi*, asin *Sangih*, saróng tataramon na Austronesyo na pigtataram sa mga isla na nakatakod sa norteng Sulawesi, Indonesya, kaiba an isla nin Mindanao, Filipinas kan Mga tawo nin Sangir.

## Mga Toltolan

## Mga panluwas na takod
*  Halimbawa nin kantang Sangir sa Youtube
* An Amá Niamo sa tataramon na Sangir
Tataramon na Bantik

An **Bantik** saróng tataramon na Austronesyo na delikadô nang mawará, na iyo man na tataramon na Filipino, kan Norteng Sulawesi, Indonesya. Ini an tradisyunal na tataramon kan mga tawo nin Bantik, na sa ngunyan maribay na sa Manado Malay (an lokal na barayti kan Indones) bilan saindang tataramon sa pan'aru'aldaw na pakikipagkomunika, miski na an Bantik piggagamit palanggad bilan marker kan ethnikong identidad.

An Bantik pig'ano na saróng tataramon na panlalake, pribado ining piggagamit kan mga kalalakihan, asin pigkonsiderar na dae toltol na itaram sa mga kababaihan sa Bantik. Diit lang sa babayi na nasa irarom kan edad 30 an nakakaaram kun páno ini itaram.

## Mga Toltolan
Tataramon na Blaan

An **B'laan** saróng tataramon na Austronesyo kan sur na Filipinas.

Igwang duwang mayoridad na mga barayti an Blaan.
*Koronadal Blaan (Tagalagad)
*Sarangani Blaan (Tumanao)

## Distribusyon
Segun sa *[[Ethnologue]]*, pigtataram an Koronadal Blaan sa:
*Subangan na provincia nin South Cotabato
*Provincia nin Sarangani
*Provincia nin Sultan Kudarat ( sa lugar kan Lutayan)
*Provincia nin Davao del Sur

Pigtagaram an Sarangani Blaan sa:
*haros sa entirong lugar kan provincia nin Sarangani
*Provincia nin South Cotabato (General Santos asin sa norte)
*Provincia nin Davao del Sur (an lugar nin tataramon sa buong provincia kan norteng hangganan kan Sarangani)

## Bokabularyo

## Mga Toltolan
Tataramon na Tiruray

An **Tiruray** saróng tataramon na Austronesyo kan sur na Filipinas.

Segun sa *Ethnologue*, pigtataram an Tiruray sa:
*Mga munisipalidad nin Datu Blah T. Sinsuat, Upi, asin South Upi, sur-sulnupan na provincia nin Maguindanao
*Munisipalidad nin Lebak, norte-sulnupan kan provincia nin Sultan Kudarat

## Diksyonaryo
Pigpublikar ni P. Guillermo Benassar an Diksyonaryong Espanyol-Tiruray kan 1892.

## Mga toltolan

## Mababasa pa laló

*Schlegel, Stuart A. 1971. *Tiruray-English Lexicon*. Berkeley: University of California Press.
Diyalektong Gilid-baybayon na Kadazan

An **Gilid-Baybayon na Kadazan**, bistado man sa *Kadazan Tangaa*, sarong diyalekto kan tataramon na Kadazan Dusun na iyo mang minoridad na tataramon na pangenot na tinataram sa Sabah, Malaysia. Ini an diyalekto na pigtataram kan mga tawo nin Kadazan sa sulnupang gilid-baybayon nin Sabah orog sa mga distrito kan Penampang, Papar asin sa Beaufort (sub-distrito nin Membakut).

## Alpabeto

Pigsusurat ini sa Alpabetong Latin.

* A - a - /a/
* B - ba - /b/
* D - da - /d/
* E - e - /e/
* G - ga - /g/
* H - ha - /h/
* I - i - /i/
* J - ja - /d͡ʒ/
* K - ka - /k/
* L - la - /l/
* M - ma - /m/
* N - na - /n/
* Ng - nga - /ŋ/
* O - o - /o/
* P - pa - /p/
* R - ra - /r/
* S - sa - /s/
* T - ta - /t/
* U - u - /u/
* V - va - /v/
* W - wa - /w/
* Y - ya - /j/
* Z - za - /z/
* ' - /ʔ/

## Mga Halimbawá nin Pangádyí

### Amá Niamo
Tama za doid surga, apantang daa o ngaan nu, koikot no daa kopomolintaan nu, kaandak nu, adadi doiti id tana miaga doid Surga. Pataako dagai do tadau diti, oh takanon za do tikid tadau, om pohiongo zikoi do douso za, miaga dagai do popohiong di pinapakaus doid dagai. Kada zikoi pohogoso doid koimbazatan, katapi pahapaso zikoi mantad kalaatan. Amen.

:**Pagdakit-taramon sa Bikol Sentral:**
Ama Niamo na yaon Ka sa langit, sambahon ang ngaran Mo, mapasamuya an kahadean Mo, kuyugon an boot Mo digdi sa daga nin siring sa langit. An samong kakanon sa aro-aldaw itao Mo samuya ngonyan asin patawaron Mo kami kan samong mga kasalan, siring kan pagpatawad niamo sa mga nagkasala samuya. Hare kami pabayae na madaog nin sogot , alagad agawon Mo kami sa maraot. Amen

### Ave Maria
*Ave Maria, noponu' do graasia, miampai diau o Kinoingan, obitua ko do id saviavi' tondu, om obitua o tuva' tinan nu Jesus. Sangti Maria, tina' do Kinoingan, pokiinsianai zikoi tu' tuhun do momimidouso, baino om ontok jaam do kapatazon za. Amen.*   

:**Pagdakit-taramon sa Bikol Sentral:**
Ave Maria, páno ka nin grasya, kagurangnan yaon saimo. Paladan sa mga kababayehan, asin paladan an bunga kan saimong pupûnan na si Hesus. Santa Maria, Ina kan Diyos, ipamibi mo kaming mga makásâlan, ngunyan asin sa oras kan samuyang kagadanan. Amen

## Mga Toltolan

## Panluwas na takod

* KadazanHomeland
Tataramon na Iban

An **Tataramon na Iban** (*jaku Iban*) an pigtataram kan Iban, saróng sangâ kan etnikong grupo na Dayak na mas bisto bilan "Sea Dayak" o"Dagat Dayak" na nakairistar sa estado nin Malaysia kan Sarawak, sa provincia kan Indonesya na Sulnupan na Kalimantan asin sa nacion kan Brunei.

## Mga Toltolan

## Mga panluwas na takod
*Ator Sambiang Mass Baru: The Holy Eucharist in Iban (1980)  Anglican eucharistic liturgy digitized by Richard Mammana
Waleed Al-Husseini

Si **Waleed Al-Husseini** sarong palestinong parasurat asin parablog.

## Bibliography

**Blasphémateur ! : les prisons d'Allah*, 2015, Grasset ()
**English translation: 
**Une trahison française : Les collaborationnistes de l'islam radical devoilés* ("A French Treason: The Collaborators of Radical Islam Unveiled"), 2017, Éditions Ring 

## Toltolan
waleed alhusseini
Tataramon na Tonsea

An **Tonsea** (Tonsea’) saróng tataramon na Austronesyo kan puróng norte kan Sulawesi, Indonesya. Kaibá ini sa sangâ kan Minahasan kan mga  mga tataramon na Filipino.

## Toltolan
Tataramon na Tontemboano

An **Tontemboan** saróng tataramon na Austronesyo na pigtataram sa norteng Sulawesi, Indonesya. Saró ining tataramon na Minahasan na saróng sub-grupo kan mga tataramon na Filipino.

An iba pang pangaran asin diyalektos na pangaran, iyo an: "Makela'i-Maotow, Makelai, Matana'i-Maore', Matanai, Pakewa, Sonder, Tompakewa, Tompaso, Tountemboan."

## Bokabularyo

## Paggamit
Hanggan sa ngunyan na 2013, pigtatantyang mga 100,000 katawo an nagtataram kan tataramon, alagad dae ining gayóng naipasa sa mga akí. Piggagamit pa ini sa mga lugar na nakapalibót sa Langoan, Sonder, Suluun asin sa Amurang. Pig'asembleya an dokumentasyon kan naturáng tataramon kan mga misionaryo, mga siglo na an nakakaagi na kaano'ano na *inaccessible* sa mga parataram nin Tontemboan, bilan nakasurat ini sa tataramon na Olandes. Kan 2013, nag'organisa an Endangered Language Alliance nin mga seryo kan mga event nin tataramon na Tontemboan sa Syudad nin Nueva York.

Kan 1907, pigpublikar ni Firma P.W.M Trap, Leiden, Holland an Bibliya sa tataramon na Tontemboan. Pigliwát ini ni M. Adriani-Gunning asin ni J. Regar.

## Mga Toltolan

* Liao, Hsiu-Chan, *A Typology of First Person Dual Pronouns and their Reconstructibility in Philippine Languages*, Oceanic Linguistics, 47:1, pp.&nbsp;1–29, 2008.
* Sneddon, J.N, *The Languages of Minahasa, North Celebes*, Oceanic Linguistics, IX:1, pp.&nbsp;11–36, 1970.

## Mga Panluwas na Takod
*OLAC resources in and about the Tontemboan language
*Tontemboan Gospel of Mark 
*An Torre kan Babel (Genesis 11: 1-9)
Tataramon na Umiray Dumaget

Sarò an **Umiray Dumaget** sa mga Tataramon na Aeta na pigtataram sa habagatan kan isla nin Luzon.

## Kinamumugtakan
Pigtataram an Umiray Dumaget sa kataraid na gilid-baybayon nin Pasipiko kan subangan na  Luzon na mahihiling sana sa habagatan kan Baler, Aurora sa lugar kan Infanta, Quezon, asin sa amihanan na gilid-baybayon kan isla nin Polillo (Himes 2002:275-276). Pigbaritá ni Himes (2002) an sararadit na baryasyon nin diyalektos.

Pigbaritá ni Reid (1994) an mga minasunod na kinamumugtakan kan Umiray Dumaget (Katahawan na Agta).
*Umiray, Quezon
*Dibut, San Luis, Aurora
*Bunbun, Panakulan, Polillo, Quezon

## Klasipikasyon
Masakiton iklaripika an Umiray Dumaget. Si Himes (2002) pig-ano an Koneksyon nin Pinakakatahawan na Filipino. Alagad, nagtutubod si Lobel (2013:230) na an Umiray Dumaget pwedeng magin primaryang sangâ kan mga tataramon na Filipino, o pwedeng kaano-ano kaini an mga tataramon na Amihanan-subangan na Luzon, Sambali-Ayta (Katahawan na Luzon), o Manide asin Inagta Alabat. Segun ki Lobel, bako ining pang-irarom na pugro kan mga sangâ nin Katahawan na Filipino o miski an Pinakakatahawan na Filipino (Lobel 2013:275).

## Mga Toltolan
Tataramon na Remontado Agta

An **Remontado Agta**, bisto man sa mga apod na **Sinauna**, **Kabalat**, **Remontado Dumagat**, asin **Hatang Kayey**, saróng tataramon na Malayo-Polinesyo na pigtataram sa Tanay, Rizal, General Nakar, Quezon (kaiba an Paimahuan, Limoutan), Rodriguez, Rizal asin sa Syudad nin Antipolo, sa nacion na Filipinas. Saró ini sa mga tataramon na Aeta.

Tradisyunal na mahihiling an Remontado Dumagat sa mga kabukidan napalibot sa hanganan sa tahaw kan distritong Sampaloc sa Tanay, Rizal, asin sa General Nakar, Quezon (Lobel 2013:72-73).

Saró ining tataramon na proto-Tagalog na yaon sa rehiyon na Katagalugan sa isla nin Luzon. An mga local na termino para sa tataramon na Sinauna iyo an Mangnah o Mangnih. Saróng klase ini kan tataramon na Dumagat na kun saen an mga parataram kaini orihinal na nag-iistar sa interyong parte kan kabukidan nin Sierra Madre. An Umiray Dumaget o lokal na pig'aapod na baybay saróng urí kan mga tribo nin Dumagat na minatukdo sa mga nakaistar haraní sa baybayong dagat. An General Nakar igwang propinenteng mga parataram. An mga parataram kaini pig'aapod an saindang sadiri na "Dumagat" o "Remontado Dumagat", miski mas bisto ini sa akademikong literatura bilan "Sinauna." Dae dapat ini ikaribong an Remontado Dumagat sa Umiray Dumaget o sa Casiguran Dumagat.

## Mga Toltolan
Tataramon na Indi

An **tataramon na Indi**, ***Mag-indi*** (o Mag-Indi Ayta) sarong tataramon na Sambaliko na igwang mga 5,000 na mga parataram. Pigtataram ini kaiba an mga Aeta kan Filipinas sa mga komunidad kan San Marcelino, Zambales, and in the Pampango munisipalidad kan Floridablanca (kaiba an Nabuklod) asin Porac. Igwa man nin mga parataram sa Lumibao asin Maague-ague.

## Hilingon man
*Mga tataramon kan Filipinas

## Mga Toltolan
Mga tataramon na Katahawan na Luzon

An **mga tataramon na Katahawan na Luzon** iyo an grupo nin mga tataramon na kaiba sa mga tataramon na Filipino. An mga predominanteng mga parataram kaini yaon sa sulnupan na porsyon kan Katahawan na Luzon sa Filipinas. An saró sa sainda, iyo an Kapampangan, an mayoridad na tataramon sa lugar nin Pampanga-Bukid Pinatubo. Alagad, sa apat na milyon na parataram, pigbabantaan ini nin diaspora kan mga parataram kaini pagkatapos kan pagtuga kan bulkan nin Pinatubo kadtong Hunyo 1991. Nagbabantà man an Globalisasyon sa tataramon, tibaad sa mga dakol asin naggagamit an joven na henerasyon nin Tagalog asin ingles, alagad prinopromitar asin oro'aldaw ining piggagamit, napapabilis kaini an bitalidad kan Kapampangan.

## Mga Toltolan
Iskriturang Tagbanwa

An **Tagbanwa**, bisto man sa **Apurahuano**, saró ini sa mga suyat na mga sistema nin panurát kan Filipinas na piggagamit kan mga katutubong Tagbanwa bilang saindang etnikong sistema nin panurát asin iskritura. An mga tataramon na Tagbanwa (Aborlan, Calamian asin Sentral), na saró sa mga tataramon na Austronesyo na igwang 25,000 mga parataram sa sentral asin norteng mga rehiyon kan Palawan, nagagadan na ini sa mga hoben na mga henerasyon kan Tagbanwa ta nakakanuod asin naggagamit sinda nin mga tataramon na bakong-tradisyunal, arog kan Cuyonon asin Tagalog, kaya ini nagin dikit na kaaraman sa saindang sadiring kultural na katutubong pamana. Igwang mga proposal an pighaín tanganing buhayon-utro an iskritura sa paagi kan pagtukdo kaini sa mga pampubliko asin sa providing mga eskwelahan na igwa nin mga populasyon na Tagbanwa.

## Pinaghalian
Piggagamit an iskriturang Tagbanwa sa Filipinas hanggan kan kagpitóng siglo. Kaano'ano kaini an Baybayin, na pigtutubudan man na hale ini sa iskriturang Kawi kan Haba, Bali asin Sumatra, na nagin, pinaghalian hale sa iskriturang Pallava, saró sa mga iskritura nin Sur na Indyano na hale sa Brahmi.

## Unicode

Pigdagdag an iskriturang Tagbanwa sa estandarteng Unikodo kan Marso, 2002 na may inirelease na 3.2 na bersiyon.

An bloke nin Unikodo para sa Tagbanwa, iyo an U+1760&ndash;U+177F:

## Mga Toltolan
Eben Dönges

Si **Theophilus Ebenhaezer ('Eben') Dönges** (8 Marso 1898 – 10 Enero 1968) sarong Sud Aprikanong pulitiko na naelihir Presidenteng Estado kan Sud Aprika,  alagad nagadan bago siya makatukaw sa pwesto. Edasd niya 69.

## Toltolan
Austronesyo (klaripikasyon)

An **Austronesyo** pwedeng minatukoy sa:
*An Mga tawo nin Austronesyo
*The Mga tataramon na Austronesyo
:Para sa mga mayoridad na mga tataramon, hilingon an:
::Lista nin mga tataramon na Austronesyo
Tataramon na Ambala

An **Ambala** saróng tataramon na Sambaliko na pigtataram sa nacion na Filipinas. Igwa ining mga 2,000 na mga parataram (Ramos 2004) asin pigtataram ini sa mga komunidad nin Aeta sa Zambal, sa mga munisipalidad nin Subic, San Marcelino, asin Castillejos; sa syudad kan Olongapo; asin sa Dinalupihan, Bataan (*Ethnologue*).

Pigbaritá ni Reid (1994) an mga minasunod na lokasyon nin Ambalà, halé sa listahan nin mga tataramon kan SIL.
*Maliwacat, Cabalan, Olongapo, Zambales
*Batong Kalyo (Pili), San Marcelino, Zambales

Igwa man nin pigkolektang mga datus si Himes (2012) tungkol sa mga minasunod na lokasyon kan ambala.
*Pastolan, Subic bay Metropolitan Authority
*Gordon Heights, Syudad nin Olongapo

## Hilingon man
*Mga tataramon kan Filipinas

## Mga Toltolan
Melanesya

An **Melanesya** (, ) saróng subrehiyon kan Osyanya na naka minasaklaw sa isla nin New Guinea sa sur-sulnupan kan kadagatang Pasipiko pa dagat Arapura, asin pasubangan kan Fiji.
Tataramon na Daro-Matu

An **Daro** asin **Matu** an mga diyalektos kan Tataramon na Austronesyo na pigtataram sa Sarawak, Borneo.
An **Gandamatu** an pinakadiyalektos kan Meranau na nah'iistar sa Sarawak.

## Mga Toltolan
Tataramon na Arta

An **Arta**, saróng tataramon Negrito na madalí na nin mapuho' kan norteng Filipinas. An *fieldwork* ni Lawrence Reid's 1990 pigbunyag an 12 mga parataram sa Villa Santiago, Aglipay, Quirino Province, asin kan 1992, pigtataram na lang ini kan tolóng pamilya. Bakô ini kaano'ano kan ibang tataramon.

Igwa pa man nin sararadit na grupo nin mga parataram kan Arta sa Maddela asin Nagtipunan sa banwaan kan Quirino Province (Lobel 2013:88). Sa ngunyan, pigdodukomento an Arta ni Yukinori Kimoto.

## Distribusyon
Mahihiling an Arta sa mga minasunod na lugar na nasa munisipalidad nin Nagtipunan.
*Munisipalidad nin Nagtipunan
**Barangay Disimungal
***Purok Kalbo
***Pulang Lupa
***Tilitilan
**Barangay San Ramos
**Barangay Pongo
**Barangay Sangbay

## Mga Toltolan

## Panluwas na Takod
* dokumentasyon nin ELAR asin deskripsyon kan tataramon na Arta
Tataramon na Inagta Partido

An **Inagta Partido** (**Isarog Agta**) o Agta katubong, saróng tataramon na Bikol na madalí na nin mapuho'. Ini pigtataram kan mga semi-nomadikong *mangangayam* na mga tawo nin Agta (Negrito) kan Filipinas. Mahihiling ini sa Bukid Isarog sa subangan kan Syudad nin Naga.

Susog ki Lobel (2013:68), mayó na nin parataram kan Inagta Partido na sa ibaba kan edad 60. Ini saró nang "naghihingagdan na tataramon". Pigbaritá kan Etnologo poon 2000 na igwa na sanang limáng parataram an Inagta Partido hale sa etnikong populasyon kan pigtatantyang 1,000.

Igwang magabat na pigsublí an Inagta Partido hale sa mga tataramon na Bikol arog kan Bikol Naga asin Bikol Partido, alagad igwa ining substratum nin bakong-bikol (Lobel 2013:69).

An taramon na Partido agid sa pagtaram na pig aapod na lingua franca, o an opisyal na taramon na Bikol na iyo an Bikol-Naga. Sa sarong pagtaram, an Bikol-Partido an haranihon na marhay na kataga sa Bikol-Naga, apwera sana kan diit na pagkakalain sa tono, asin mga ekspresyon na pigmimidbidan kan lugar.

## Mga Toltolan
Tataramon na Bukid Iriga Agta

An **Inagta Rinconada** (**Bukid Iriga Agta**) saróng tataramon na Bikol na pigtataram kan mga semi-nomadikong *parangayam* na mga tawo nin Agta (Negrito) kan Filipinas. Pigtataram ini sa Syudad nin Iriga abot sa baybayon kan Danaw nin Buhi. An tataramon, dakulá an pagkakasinabutan sa Bukid Iraya Agta na nasa balyo lang kan danaw.

Nag'eerok an Rinconada Agta sa mga kaglagan na mga rural nin barangay kan Buhi, Iriga (kaiba an mga nakaistar sa lugar kan Ilian), asin Baao sa Camarines Sur (Lobel 2013:68).

## Mga Kinamumugtakan
Pigbaritá man ni Reid (1994) an kaano'anong barayti na pig'aapod na **Rugnot** na pigtataram sa Danaw nin Buhi, Camarines Sur. Piglista ni Reid (1994) an mga minasunod na lugar kun saen yaon an Inagta Rinconada
*Santa Niño, Hayagan, asin Santa Cruz, Ipil, Buhi, Camarines Sur
*San Augustine, Buhi, Camarines Sur; SIL
*San Ramon, Danaw nin Buhi, Camarines Sur; SIL

## Mga Toltolan

## Bibliograpiya
* Villegas, L. M. T. (2010). A Grammatical Sketch Of Iriga Agta
Tataramon na Sorsoganon

Pwede minatukdo an **tataramon na Sorsogon** sa:

* Mga tataramon na Sorsoganon
** Tataramon na Amihanan na Sorsoganon, sarong tataramon na Austronesyo na pigtataram sa Filipinas
** Tataramon na Habagatan na Sorsoganon, sarong tataramon na Austronesyo na pigtataram sa Filipinas.
Tataramon na Tawbuid

An **tataramon na Tawbuid** saróng tataramon na pigtataram kan mga Tawbuid Mangyan sa provincia kan Mindoro sa nacion na Filipinas. Pigbangâ ini sa duwa; an diyalektos na subangan asin sulnopan. Nagtataram man an mga Bangon Mangyan nin diyalektos na sulnopan kan Tawbuid. Midbid sinda sa paggamit kan mga tubóng pan'aso o smoking pipe, poon pa kan pagkaakí.

## Distribusyong Heograpikal
Nag'eerok an mga Tau-buid (o Tawbuid) Mangyan sa katahawan na Mindoro.

Sa Oriental Mindoro, an **Subangan na Tawbuid** (bistado man bilan **Bangon**), pigtataram kan 1,130 na katawo sa mga banwaan nin Socorro, Pinamalayan, asin Gloria susog sa *Ethnologue*.

Sa Occidental Mindoro, an **Sulnupan na Tawbuid** (bistado man bilan **Batangan**), pigtataram kan 6,810 na katawo sa mga banwaan kan Sablayan asin Calintaan (*Ethnologue*).

## Mga Toltolan

## Mga panluwas na Takod
*Mangyan Heritage Center
Tataramon na Bantayanon

An **Tataramon na Bantayanon** saróng panrehiyunal na tataramon kan isla nin Bantayan sa Filipinas. Parte ini kan pamilya nin tataramon na Bisayá asin kaano-ano kaini an Hiligaynon.

## Mga Toltolan
Tataramon na Itbayat

An **tataramon na Itbayat**, *Itbayaten*, na bisto man sa **[[Tataramon na Ibatan|Ibatan]]**, saróng tataramon na Austronesyo, na saróng parte kan grupo nin Bataniko, na pigtataram sa mga isla nin Batanes.

## Palatanugan
### Mga katanog

Ipinagkukumparar an mga patanog sa tanga kan halaba asin halipot na patanog, halimbawa arog kan mahihiling sa mga kataga na *tokod* ('suporta') asin *tookod* ('sarong klasi nin nami o yam').

### Mga katanog

* Piggagamit sana an /f/ sa mga sublitaramon alagad may posibilidad na maging /p/.

## Gramatika
### Panangli
An minasunod na hanay nin mga panangli iyo an mga panangli na mahihiling sa tataramon na Itbayat.

## Mga Toltolan

## Mababasa pa lalo

*
Mga tataramon na Gorontalo–Mongondow

An **mga tataramon na Gorontalo–Mongondow** iyo an grupo nin mga tataramon na Austronesyo na pigtataram sa norteng Sulawesi, Indonesya.

An mga tataramon iyo an,

***Gorontaliko**: Bolango, Buol, Bintauna, Gorontalo, Kaidipang, Lolak, Suwawa
***Mongondowiko**: Mongondow, Ponosakan

Piglaag ni Blust (1991) an Gorontalo-Mongondow sa subgrupo kan Pinaka Sentral Filipino.

## Mga Toltolan
Louis Pergaud

Si **Louis Pergaud** (22 Enero 1882 – 8 Abril 1915) sarong Pranses na parasurat asin soldados. An saiyang mga obra nabantog bilang mga "Istoryang Hayop" huli ta kadaklan kaini tinatampok mga hayop sa saiyang mga osipon. An pinaka naoonabihan na trabaho niya iyo an nobelang La Guerre des boutons (1912) (Bikol: Gera kan mga Butones). Ini nagluwas na sa tolong polong beses na edisyon asin kalakip sa kurikulum kan Pranses na haiskul.

## Toltolan
Tataramon na Onhan

An **Onhan** saróng rehiyunal nin tataramon na Sulnopan na Bisayá na pigtataram, kaiba an mga tataramon na Romblomanon asin Tataramon na Asi, sa provincia kan Romblon, Filipinas. Bistado man an tataramon bilan Inunhan asin Loocnon.

* Igwang tolóng klase nin tataramon an Onhan- Itong mga nasa mga banwaan kan Santa Maria asin Alcantara, na naggagamit nin /l/ imbes kan /r/. Halimbawa: An "kararaw" magigin "kalalaw", asin an iba pang parataram minaribay an /r/ o /l/ para sa /d/ arog kan "run" o "lun" paduman sa "dun".

Sa partikular, pigtataram an Onhan sa mga minasunod na mga isla sa laog kan Romblon:

*Tablas: an mga munisipalidad nin San Andres, Santa Maria, Alcantara, Ferrol, Looc, asin Santa Fe.
*Kalabaw: an munisipalidad lang nin San Jose.

Bilan saróng baryante kan tataramon na Kinaray-a, an pirá sa mga parataram kaini mahihiling sa pulo nin Boracay sa provincia nin Aklan pati na man sa mga parte kan isla nin Panay, partikular sa mga minasunod na munisipalidad:

* Malay, 
* Nabas asin;
* Buruanga.

Sa mga provincia nin Subangan asin Sulnopan na Mindoro, pigdara kan mga migranteng parataram nin Onhan poon sa isla nin Tablas an tataramon sa mga minasunod na munisipalidad: San Jose, Bulalacao, Mansalay, Roxas asin parte kan Bongabong. Bilan gayon, ini igwang sobra nin kaugnayan sa Kinaray-a asin sa tataramon na Cuyonon.

## Balanghayan

### Pronouns

### Mga Numero

## Literatura
Pigdakitaramon an Bágong Tipan paduman sa Bisaya-Inunhan ni Eldon Leano Talamisan asi pigpublikar ini kan 1999.
An "The Harrow" (Tagalog: Ang Singkaw), an opisyal na publikasyon kan Estadong Unibersidad nin Romblon  nagpublikar nin mga rawit-dawit, mga istoriya asin iba pang genre kan literatura sa tataramon na Inunhan.

## Mga Toltolan
Mga tataramon kan Taiwan

An **mga tataramon kan [[Taiwan]]**, igwang mga pirang mga barayti kan mga tataramon sa irarom kan mga pamilya nin mga tataramon na Austronesyo asin Mga tataramon na Sino-Tibetano na pigtataram sa nacion na Taiwan. An mga tataramon na Pormosano, saróng sangâ kan mga tataramon na Austronesyo, na pigtataram kan mga taál na katutubóng Taiwanes sa Taiwan poon pa kan sanribóng mga taon. 

## Mga Talá
Mga tataramon na Borneo–Filipino

An **mga tataramon na Borneo–Filipino** (bisto man sa **Panluwas na Hesperonesiano** o **mga tataramon na Panluwas na Sulnupang Malayo-Polinesyo**, iyo an grupo nin parapiyaletiko kan mga tataramon na Austronesyo kun saen kaiba an Filipinas, an Borneo, an norteng rawis kan Sulawesi, asin Madagaskar. Pwede ining mabanga sa duwa, iyo an mga tataramon na Borneano asin mga tataramon na Filipino.

Sa klasipikasyong ini, an nakaaging posited kleyd kan *Sulnupang Malayo-Polinesyo*, Bisto man sa *Hesperonesyano*, naputol paduman sa mga kleyd na "Panluwas" (Borneo–Filipino) asin "Panlaog" (Sunda–Sulawesi) asin pigkonsiderar an Sulnupang Malayo-Polinesyo na mayo nang iba pang heograpikong termino (Wouk asin Ross 2002). Pareho sindang *mga natadáng grupo:* an mga tataramon na Borneo–Filipino iyo an mga tataramon na Malayo-Polinesyo na kun saen dae ini kaibá sa Nukleyar Malayo-Polinesyo asin an mga tataramon na Sunda–Sulawesi, iyo an mga tataramon na Nukleyar Malayo-Polinesyo na kun sae dae ini kaibá sa Sentral–Subangan na Malayo-Polinesyo. Sa katunayan, an 2008 nin analisis kan *Austronesian Basic Vocabulary Database* pigsusuportahan an 98% na lebel nin kompiyansa na dining mga tataramon na Borneano, bakong alintanà na kun an mga sadiri ninda iyo an balidong yunit, porma nin eksklusibong yunit kaiba an Nukleyar Malayo-Polinesyo, samantala mas kaano-ano kan Sama–Bajaw sa mga tataramon na Filipino.

## Klasipikasyon

*Mga tataramon Na Malayo-Polinesyo Borneo–Filipino o Panluwas na Sulnupang Malayo-Polinesyo.
**Mga tataramon na Filipino
***Mga tataramon na Norteng Filipino
****Mga tataramon na Bataniko, o Bashiiko, o Ibataniko
****Mga tataramon na Norteng Luzon, o Mga tataramon na Kordilyera
****Mga tataramon na Sentral Luzon
****Mga tataramon na Norteng Mindoro
***Mga tataramon na Pinaka Sentral Filipino
****Mga tataramon na Sur na Mangyan
****Mga tataramon na Sentral Filipino
*****Mga tataramon na Bisaya
****Mga tataramon na Palawan
****Mga tataramon na Mindanao, o Mga tataramon na Sur na Filipino
****Mga tataramon na Gorontalo–Mongondow
***Mga tataramon na Kalamian
***Sur na Mindanao, o Mga tataramon na Biliko
***Mga tataramon na Sangiriko
***Mga tataramon na Minahasan
***Tataramon na Umiray Dumaget
***Mga tataramon na Manide-Inagta
**Mga tataramon na Borneano
***Mga tataramon na Norteng Borneano
****Mga tataramon na Norte-Subangan na Sabahano
****Mga tataramon na Norteng Sarawakano
****Mga tataramon na Melanau–Kajang
****Mga tataramon na Sur-sulnupan na Sabahano
***Mga tataramon na Kayan–Murik
***Mga tataramon na Kadagáang Dayak
***Mga tataramon na Barito
****Mga tataramon na Subangang Barito
****Mga tataramon na Sulnupang Barito
****Mga tataramon na Mahakam
****Mga tataramon na Sama–Bajaw
**Mga tataramon na Bataniko: baka kabalí ini sa mga tataramon na Norteng Filipino.

## Toltolan
*''An Austronesian Basic Vocabulary Database''
*Fay Wouk and Malcolm Ross (ed.), *The history and typology of western Austronesian voice systems.* Australian National University, 2002.
*K. Alexander Adelaar and Nikolaus Himmelmann, *The Austronesian languages of Asia and Madagascar.* Routledge, 2005.
Tataramon na Tombulu

An **Tombulu**, bisto man bilan **tataramon na Minahasan** saróng tataramon na Austronesyo kan norteng Sulawesi sa Indonesya. Ini saróng tataramon na Minahasan, saróng sub-grupo kan mga tataramon na Filipino.

Ini saróng lokal na tataramon kan mga tawo nin Minahasa na pigtataram sa syudad nin Tomohon asin nasa mga nayon na nasa irarom kan administrasyong Kota Tomohon arog kan Rurukan, Pinaras, Kumelembuai, Woloan, asin Tara-Tara. Pigtataram man ini sa mga nayon na nasa irarom kan administrasyon kan Rehensiyang Minahasa sa distritong Tombulu, distritong Tombariri, distritong Pineleng, asin sa duwáng mga nayon sa distritong Sonder, pinangaranan na Rambunan asin Sawangan.

## Mga Toltolan
Tataramon na Tondano

An **Tondano** (bisto man bilan *Tolou, Tolour, Tondanou,* asin *Toulour*), saróng tataramon na Austronesyo n pigtataram sa lugar na Tondano kan Norte-Subangan Sulawesi, Indonesya asin sa Estados Unidos. Pareho ining marhay sa tataramon na Tombulu asin sa Tataramon na Tonsea.

## Mga Diyalektos
Igwang tulóng pangenot na mga diyalektos an tataramon na Tondano: Sentrong Tondano, Kakas o Ka'kas, asin Remboken.

## Hilingon man
* Mga tataramon na Minahasan
* Mga tataramon kan Indonesya

## Mga Toltolan

## Mababasa pa lalo
* Assessment of the vitality of the Tondano language
Mga tataramon na Mansakan

An **mga tataramon na Mansakan**, iyo an grupo kan mga tataramon na Austronesyo na pigtataram sa Filipinas. An Dabawenyo iyo an prinsipal na natibong tataramon kan Rehiyon Davao; alagad, igwa ining halangkaw na degree kan bilinguwalismo sa Cebuano sa buong parataram kaini.

## Klasipikasyon

### Pangabusan-na-ideya
An mga tataramon na Mansakan iyo an:

*Dabawenyo
*Mandayan
:*Mansaka
:*Mandaya
*Kamayo
*Kalagan (saróng dialect cluster)
*Mamanwa

### Gallman (1974)
An sub-grupong Mansakan sa ibabâ gikan ki Gallman (1974).

An mga tataramon na Indibiduwal pigmarkahan nin *italics*, asin an pangenot na mga sangâ  ***bold italics***.

****Mansakan***
**Norteng Mansakan
****[[Tataramon na Kamayo|Kamayo]] Norte* asin *[[Tataramon na Kamayo|Kamayo]] Sur*
**Dabaw
****[[Tataramon na Dabawenyo|Dabawenyo]] (Dabawenyo)*
**Subangang Mansakan
****Isamal*
****Caraga (Karaga)*
****Kabasagan, Boso, [[Tataramon na Mansaka|Mansaka]], [[Tataramon na Mandaya|Mandayan]]*
**Sulnupang Mansakan
****[[Tataramon na Kalagan|Kalagan]]* asin *Tagakaolo*
****[[Tataramon na Mamanwa|Mamanwa]]***

## Mga Toltolan
Tataramon na Kamayo

An **Kamayo** (**Kinamayo** o pigbabaybay man bilan **Camayo**), pig'aapod man na **Kadi**, **Kinadi**, o **Mandaya**, saróng minor na tataramon na Austronesyo kan sentral subangan Gilid-baybayon kan Mindanao sa Filipinas.

## Distribusyon
Pigtataram ini sa mga pirang lugar kan Surigao del Sur (sa syudad kan Bislig asin sa mga munisipalidad kan Barobo, Hinatuan, Lingig, Tagbina, Lianga, San Agustin & Marihatag) asin Davao Oriental, magkaiba an Kamayo poon sa saróng munisipalidad sa saró. An mga Lingiganon kakaiba sa iba pang mga munisipalidad sa paagi kan pagtaram ninda kan tataramon na Kamayo. Pigbaretá man kan *[[Ethnologue]]* na pigtataram man an Kamayo sa hangganan kan mga lugar sa Provincia nin Agusan del Sur, asin sa provincial nin Davao Oriental na natatangâ kan Lingig asin Boston.

### Mga Diyalektos
An Kamayo halawakang pigtataram kan mga Mandayas sa mga lugar nin Davao Oriental. Kaano-ano kaini an Tandaganon asin Surigaonon. An pagkakaiba-iba kan mga diyalektos sanhí kan mga komunikasyon na magkakahalong diyalektos arog kan Tataramon na Cebuano sa mga barangay nin Mangagoy & Pob. Bislig. An mga banwaan nin Barobo, Hinatuan, asin Lingig igwang distinct bersyon an tinataram. An "hulapí" pigdadagdag sa kadaklan na adhetibo sa mga pormang superlatibo; halimbawa, an kataga na "*gamay*" sa Cebuano (Bikol Sentral: sadit) iyo an *gamayay* samantala an kataga na "*dako*" (Bikol Sentral: dakulá) pigtataram na *dako-ay* sa Bislig.

Pigklasipikar an mga diyalektos bilan Norteng Kamayo asin Sur Kamayo (*Ethnologue*).

## Bokabularyo
**<big>Karaniwang mga pariralá</big>**

## Hilingon man
*Mga tataramon kan Filipinas
*Mga tataramon na Mindanao

## Mga Toltolan
Tataramon na Mansaka

An **Mansaka**, saróng tataramon na Austronesyo kan Mindanao sa Filipinas. Nauunawan kaini an Mandaya.

Pigtataram an Mansaka sa Sulnupang Baganga, Davao Oriental, asin abot sentral-sulnupan na provincial nin Compostela Valley, padagos sa Sur pabalik sa provincia nin Davao Oriental na harayó sa sur na Suba' nin Pujada.

## Mga Toltolan
Tataramon na Mandaya

An **Mandaya** saróng tataramon na Austronesyo kan Mindanao sa Filipinas. Naiintindihan kaini an Mansaka.

## Distribusyong Heograpikal
Pigbaretá kan *[[Ethnologue]]* na pigtataram an Mandaya sa Manay, mga munisipalidad nin Caraga, Baganga, asin Cateel kan provincia ni Davao Oriental, iyo man sa provincia nin Davao del Norte.

## Mga Barayti
Piglista kan *[[Ethnologue]]* an mga minasunod na mga barayti nin Mandaya.

*Carraga Mandaya
*Cateelenyo
*Manay Mandayan
*Mandaya
*Cataelano
*Karaga
*Sangab
*Mangaragan Mandaya

Piglista ni Pallesen (1985) an mga minasunod na mga barayti nin Mandaya.
*Kabasagan
*Caragan
*Boso: pigtataram lang sa Kadagáan kan Mati, Davao Oriental
*Maragusan
*Mandaya Islam (o Kalagan Piso): pigtataram sa subangan kan Golpo nin Davao direkta sa subangan kan Syudad nin Davao, sa Davao del Norte.

## Mga Toltolan
Tataramon na Dabawenyo

An **Dabawenyo** an prinsipal na tataramon kan mga tawo nin Dabawenyo sa Rehiyon Davao kan Mindanao sa Filipinas. Segun sa *Ethnologue*, "pagbubuó" ini kan Tagalog, Cebuano, asin iba pang mga tataramon na Bisaya.

## Mga Toltolan
Tataramon na Buol

An **Buol** (Bual, Bwo’ol, Bwool, Dia) saróng tataramon na Austronesyo na pigtataram sa Norte-Subangang Sulawesi, Indonesya.

## Mga Toltolan
Mga tataramon na Bataniko

An **mga tataramon na Bataniko** (pig'aapod man minsan na **Bashiiko** o **Ibataniko**), iyo an kumpol na diyalektos kan pamilya nin tataramon na Austronesyo. Pigtataram sinda sa isla nin Babuyan, sa Norte lang kan Luzon; tuló kan mga isla nin Batanes, na natatangâ kan Filipinas asin Taiwan; dangan sa Isla nin Orchid sa Sur na Taiwan.
An mga urí sa Filipinas iyong pig'aapod na Ibatan (minabaybay man minsan na Ivatan), o pinangaranan na Babuyan, Batan, o Itbayat pagkatapos kan saindang mga isla, samantala an mga urí kan Taiwan iyo an Yami o Tao.

## Klasipikasyon
May tolóng mga tataramon:
*Yami (mga diyalektong Imurud, Iraralay, Iranumilek) sa isla nin Orchid
*Itbayat sa Isla nin Itbayat
*Ibatan (mga diyalektong Ivasay, Isamurung, Babuyan) sa Batan, Sabtang, asin mga isla nin Babuyan.

Pigklasipikar ni Moriguchi (1983) an mga tataramon na Bataniko sa mga minasunod.
*Poroto-Vasayiko
**Itbayaten
**Vasay
**(branch)
***Babuyan, Isamorong
***Yami: Iraralay, Imorod

Segun ki Paul Jen-kuei Li (2000),, mas kaano-ano kan Yami an Itbayat. Kaiba sa mga tataramon na Bataniko, an Iraralay an pinakakonserbatibo (Li 2000).

An mga tataramon na Bataniko ganap na pig'iba sa mga tataramon na Filipino. Alagad, mayóng singkad na pagkakasararó an mga ini, asin an pipira pigkonsiderar nindang saróng pangenot na sangâ kan mga tataramon na Malayo-Polinesyo.

## Komparasyong Leksikal
Pigpapahiling sa ibaba an mga pagkakaiba kan mga diyalektos kan Ibataniko




## Mga Talá

## Mga Toltolan

* Li, Paul Jen-kuei (2001). The Dispersal of the Formosan Aborigines in Taiwan. Language and Linguistics 2.1:271-278.
* Moriguchi, Tsunekazu. 1983. "A preliminary report on Ivatan dialects". In ;;Batan Island and Northern Luzon: Archaeological, Ethnographical and Linguistic Survey;;, 205-253. Kumamoto: Kumamoto University.
* Shirahihara, K., Y. Aoyagi, and M. Koomoto. 1983. *Batan island and northern Luzon: Archaeological, ethnographical, and linguistic survey*. Kumamoto: University of Kumamoto Press.
Mga tataramon na Palawan

An **mga tataramon na Palawan** iyo an mga tataramon kan isla nin Palawan asin sa haraní kaining *islets* sa Filipinas. 

## Mga tataramon

An mga tataramon na Palawan iyo an:
*Palawano (sarong kumpol nin diyalekto)
*Aborlan Tagbanwa
*Sentral Tagbanwa (dai ini ikaribong sa Kalamian Tagbanwa)
*Palawan Batak (dai ini ikaribong sa Toba Batak)
*Tau't Batu

Pwede man na nasa grupo na ini an Molbog na pinakakaano-ano sa Palawano.

Pigsaayos-utro ni Thiessen (1980) an Proto-Palawan.

## Mababasa pa lalo
*Zorc, R. David. 1972. *[http://sealang.net/archives/zorc/pdf/Palawano/bundle.pdf mga tala sa Palawano]*.
*Zorc, R. David. 1972. *[http://sealang.net/archives/zorc/pdf/Tagbanwa_-_Northern/bundle.pdf mga tala sa Tagbanwa (Amihanan)]*.

## Mga Toltolan
Tataramon na Calamian Tagbanwa

An **Calamian Tagbanwa** saróng tataramon na pigtataram sa Isla nin Palawan sa Filipinas. Bako ining mutually intelligible kaiba an mga ibang mga tataramon kan mga tawo nin Tagbanwa.

## Mga Toltolan
ISO 639-3

An **ISO 639-3:2007, Mga kodigo para sa representasyon kan mga ngaran kan mga tataramon&nbsp;– Part 3: Alpha-3 kodigo para sa komprehensibong coverage kan mga tataramon**, saróng estandarteng internasyunal para sa kodigo nin tataramon sa mga seryo nin ISO 639.
Mga tataramon na Kalamian

An  **mga tataramon na Kalamian** (pigbabaybay man na **Calamian**), iyo an sadit na kumpol nin mga tataramon na pigtataram sa Filipinas:

:Tataramon na Calamian Tagbanwa asin Agutaynen.

Sinda an mga pirang tataramon sa Filipinas na kun saen padagós na nagsusurat nin katutubóng mga Iskritura, kadaklan sa mga rawit-dawit.

## Klasipikasyon

Si Adelaar asin Himmelmann (2005) ginibo an Kalamian bilan saróng pangenot na sangâ sa pamilya nin tataramon na Filipino.

## Mga Toltolan

*Himes, Ronald S. 2007. "The Kalamian microgroup of Philippine languages". *Studies in Philippine languages and cultures* 15:54-72.

## Hilingon man
*Iskriturang Tagbanwa
Tataramon na Kalagan

An **Kalagan**, saróng kumpol nin diyalektos na Austronesyo sa Rehiyon Davao kan Mindanao sa Filipinas. Pigtataram man ini sa diit na mga parte kan Caraga, na yaon man sa Mindanao.

## Toltolan