Nori

**An nori (海苔)** sarong pinaalang na kakanon na hale sa duot-dagat na gamit sa lutong Hapon. Pirming gibo ini gamit an mga species kan red algae hale sa genus na *Pyropia*, arog kan *P. yezoensis* asin *P. tenera*. May makusog asin napapalain na namit, asin kadaklan ginigibo ini sa porma nin patag na papel. Gagamiton ini sa pagputos nin mga rolyo nin sushi o onigiri (mga bola nin bagas). 

An mga tapos nang pinaalang pidaso kan nori ginigibo sa paagi nin pag-ipit asin pagpamara sa mga rack na paratapos na agid sa paggibo nin papel. Ini ipinapabakal sa mga pakete sa mga tindahan nin kakanon para gamiton sa pagluto. Dahil madali magsupsop nin tubig an mga nori sheet hale sa duros, nagiging marhay an kalidad kaini. Kaya kaipuhan gamitan nin desiccant kun ititipig an nori sa mahabang panahon. 

An nori, bago pa ini pinagkultibar kan mga tawo, naging popular na sa Hapon poon pa kan panahon bago an modernong panahon. Ginagamit ini bilang kuwarta, mga dolot sa mga santuaryo, asin kakanon poon pa kan mga taon 700. 

## Kasaysayan

### Suanoy

Sa orihinal, an terminong *nori* naghale asin nanonongod sa mga seaweed, kaiba an *hijiki*. Saro sa pinakaenot na pagbanggit o paglaladawan kan nori napetsahan pa kan ikawalong siglo. Sa *Taihō Code* kan 701 CE, kabali na an nori bilang porma nin buwis. An mga lokal na tawo iniladawan bilang nagpapamara nin nori sa *Hitachi Province Fudoki* (721–721 CE), asin an pag-ani kaini nasambit man sa *Izumo Province Fudoki* (713–733 CE). Sa *Utsubo Monogatari*, na isinurat kan bandang 987 CE, an nori pigmidbid bilang sarong komon o ordinaryong kakanon. 

### Moderno
An nori pigkonsumo bilang pormang paste sagkod na an pormang sheet ( *ita-nori*板海苔) naimbento sa Asakusa, Tokyo, mga 1750 kan panahon nin Edo sa paagi kan paagi nin paggibo nin papel sa Hapon. 

An tataramon na " *nori* " enot na naglataw sa sarong publikasyon sa tataramon na Ingles sa *C.&nbsp;P. Thunberg's Trav.*, na ipinublikar kan 1796.  Ginamit ini sa pag-iriba bilang " *Awa nori* ", na posibleng nanonongod sa inaapod ngonyan na " *aonori* ", boot sabihon, berdeng laver.

Kan an Hapon nangangaipo nin halangkaw na produksyon nin kakanon pagkatapos kan Ikaduwang Gerang Pankinaban, an produksyon nin nori nagluya. Naghanap sinda nin pagkultibar nin nori bilang dagdag sa tradisyonal na pag-ani sa layas hale sa dagat. Huli sa kawaran nin pakasabot sa tulong yugto kan siklo nin buhay kan nori, alagad, an mga nagpoprobar na magprodusir nin nori nin artipisyal dai nakasabot kun tano ta an saindang mga paagi nin pagkultibar dai nagigin produktibo sa nori. An industriya naligtas kan kaaraman na kinua sa trabaho kan British phycologist na si Kathleen Mary Drew-Baker, na nagsiyasat kan organismong *Porphyria umbilicalis* na nagtutubo sa mga kadagatan sa palibot kan Wales asin inaani para sa kakanon ( laverbread ), arog kan sa Hapon. An saiyang gibo nadiskobre kan mga siyentipikong Hapon na nag-aplikar kaini sa mga artipisyal na paagi nin pagsabwag asin pagpatalubo kan nori, na nagligtas sa industriya. Si Kathleen Baker pig-omaw sa Hapon bilang an "Ina kan Dagat" asin sarong estatuwa an itinogdok bilang paggirumdom saiya.   Siya iginagalang pa man giraray bilang an paraligtas kan industriya nin nori sa Hapon.

An tataramon na *nori* nagpoon na gamiton nin mahiwas sa Estados Unidos asin an produkto (na pig-importar sa tuyong porma hale sa Hapon) nagin lakop na makukua sa mga tindahan nin natural na kakanon asin mga tindahan nin kakanon na Asyano-Amerikano kan mga taon 1960 huli sa hiro nin makrobiotiko  asin kan mga taon 1970 sa pagdakol kan mga sushi bar asin mga restawran na Hapon. 

Sa ika-21 siglo, an industriya nin nori sa Hapon napapaatubang sa sarong bagong pagluya huli sa nagdadakol na kompetisyon gikan sa mga paraprodusir nin seaweed sa Tsina asin Korea, asin an paglangkaw kan domestic sales tax. 
Ladawan:Nori_tori_Hiroshige.jpg|alt=Women gathering nori, print by Hiroshige, 1849| Mga babae na nagtitipon *nin nori*, imprenta ni Hiroshige, 1849
Ladawan:Hiroshige_Hundred_views_Edo_109_Minami-shinagawa_samezu_kaigan_(南品川鮫洲海岸).tif|alt=Nori farm in Shinagawa, by Hiroshige, 1857| *Nori* farm sa Shinagawa, ni Hiroshige, 1857 
Ladawan:Woman_placing_seaweed,_which_is_an_important_item_of_the_Japanese_diet,_on_rack_to_dry,_Japan_LCCN2001705652.jpg|alt=A woman drying nori, 1890-1923| Sarong babae na nagpapamara nin nori, 1890-1923
Ladawan:Monument_Kathleen_Mary_Drew-Baker.jpg|alt=Monument to Kathleen Mary Drew-Baker in Uto, Kumamoto. Her research revived nori production in Japan.| Monumento ki Kathleen Mary Drew-Baker sa Uto, Kumamoto . An saiyang pagsiyasat nagbuhay liwat kan produksyon *nin nori* sa Hapon.


## Produksiyon

An produksyon asin pagproseso kan *nori* sarong advanced na klase nin agrikultura. An biyolohiya kan *Pyropia*, dawa ngani komplikado, ngunyan nasasabotan nang marhay, asin an kaaraman na ini ginagamit sa pagkontrol kan proseso nin produksyon. An pag-oma nangyayari sa dagat kun sain an mga tinanom *na Pyropia* nagtatalubo na nakadukot sa mga hikot na nakabitay sa ibabaw kan dagat asin kun sain an mga paraoma nag-ooperar hale sa mga baroto. An mga tinanom marikas na nagtatalubo, na nangangaipo nin mga 45 aldaw poon sa "pagtanom" sagkod sa enot na pag-ani. An dakol na ani pwedeng makua sa sarong pagsabwag, na permi sa mga sampulong aldaw na agwat. An pag-ani ginigibo gamit an mga mekanikal na paraani na may manlain-lain na kumpigurasyon. An pagproseso kan hilaw na produkto kadaklan nagigibo sa paagi nin mga makinang automated na eksaktong nagdodoble kan tradisyonal na mga lakdang sa pagproseso nin mano-mano, alagad may mas marahay na kahusayan asin pagkakapareho. An huring produkto sarong papel-manipis, itom, pinatuyong papel na mga  asin  sa timbang.

Nagkapirang grado nin nori an makukua sa Estados Unidos. An pinaka-komun (asin pinakabarato) na mga grado kinukua hale sa Tsina, na nagkakantidad nin mga anom na sentimos kada papel. Sa pinakahalangkaw na parte, na minaabot sa 90 sentimos kada sheet, iyo an "delikadong *shin-nori* " ( *nori* gikan sa enot sa nagkapirang ani kan taon) na pigkukultibar sa Dagat Ariake, sa luwas kan isla nin Kyushu sa Hapon. 

Sa Hapon, labing  kan katubigan sa baybayon itinatao sa pagprodusir  nin nori, na nagkakantidad nin labing sarong bilyon na dolyar. An Tsina nagpoprodusir nin mga ikatolong parte kan kantidad na ini. 

An mga layas na duot-dagat tinitipon pa man giraray tanganing gibohon na nori, na parateng makukua na nagtatalubo sa mga gapo sa baybayon. An siring na layas na nori inaapod na *iwanori* ("nori na gapo"), asin midbid sa saindang mas magaspang na pagkadakula asin namit.

An nori perming ginagamit pang patos sa sushi asin *onigiri* (mga bola nin bagas). An alang na seaweed ginagamit sa pagkua nin mga bola nin bagas na dai nagpupulot an mga kamot. *An Senbei* (mga cracker nin bagas) minsan igwa man nin sarong pidaso nin nori.

An mga pidaso o saradit na pidaso nin nori ginagamit bilang dekorasyon sa mga pansit, sopas, asin mga putaheng bagas. An mga pidaso nin nori ginagamit sa mga panimpla nin *furikake*, na iwiwirik sa bagas o idinudugang sa *onigiri* . An saradit na mga pidaso o pulbos na nori pwedeng ibugtak sa manlain-lain na masiram na kakanon.

Permi, an nori pigluluto bago kakanon. An toasted nori inaapod na *yaki-nori* . An sarong komun na segundaryong produkto iyo an tosta asin maynamit na nori ( *ajitsuke-nori* ), na kun sain an sarong pinaghalo na pannamit (magbabago, alagad tipikal na soy sauce, asukar, sake, mirin, asin mga rekado) piglalaag kasabay kan proseso nin pag-toast.  An nori kinakakan man sa paagi nin paggibo kaini na sarong pasta na may namit na toyo, *nori no tsukudani* (). Minsan ini ginagamit man nin sarong klase nin dekorasyon sa kakanon, arog kan paggibo nin mga lalawgon o mga karakter sa anime sa mga kahon nin bento .

An sarong produktong magkapareho, na pigpreparar gikan sa bakong magkaparehong berdeng algae *na Monostroma* asin *Enteromorpha*, inaapod na *aonori* (literal na asul/berdeng *nori* ) asin ini ginagamit na sarong herba sa aroaldaw na pagkakan, arog kan *okonomiyaki* asin *yakisoba* .
Ladawan:Ikura_001.jpg|alt=Nori used to wrap sushi with ikura (salmon eggs)| An Nori dati nagpapatos nin sushi na may *ikura* (mga sugok kan salmon)
Ladawan:家系ラーメン_吉村家_(52723741330).jpg|alt=Bowl of ramen with nori sheets| Mangko nin ramen na may mga sheet nin nori
Ladawan:Temaki_thon_durant_le_confinement_2020_-_vue_de_dessus.jpg|alt=Temaki is always wrapped with nori for easy holding| *An Temaki* pirming pinapatos nin nori para madaling kapotan
Ladawan:Senbei_003.jpg|alt=Senbei cracker wrapped with nori| *Senbei* cracker na pinatos nin nori
Ladawan:Mentai-don.jpg|alt=Rice bowl topped with mentaiko and nori| Mangko nin bagas na may ibabaw na *mentaiko* asin nori
Ladawan:Meshi_004.jpg|alt=Rice with furikake seasoning made of nori flakes| Bagas na may rekado nin *furikake* na gibo sa nori flakes


An hilaw na seaweed 85% tubig, 6% protina, 5% karbohidrato, asin igwa nin dikit na taba . Sa 100 gramo na kantidad nin reperensya, an seaweed sarong mayaman na pinagkukuanan (20% o labi pa kan Daily Value, DV) nin bitamina A, bitamina C, riboflavin, asin folate . An seaweed sarong katamtaman na pinagkukuanan (mas hababa sa 20% DV) nin niacin, iron, asin zinc . An seaweed igwa nin halangkaw na laog nin iodine, na nagtatao nin dakulang kantidad sa laog sana nin sarong gramo.  Sarong pag-aadal kan 2014 an nagbareta na an pinatuyong lila na laver ("nori") igwa nin bitamina B12 sa supisyenteng kantidad tanganing maabot an pangangaipo kan RDA (Laog nin Bitamina B12: 77.6 μg /100 g na tuyong timbang).  Sa kabaliktaran, alagad, an sarong pagrepaso kan 2017 nagkonklusyon na an bitamina B12 pwedeng maraot sa panahon nin metabolismo o makombertir sa mga inaktibo na B12 na analog sa panahon nin pagpamara asin pagtipig.  An Academy of Nutrition and Dietetics nagsabi kan 2016 na an nori bakong supisyenteng pinagkukuanan nin bitamina B12 para sa mga tawo.  &#x5B; **' &#x5D;</sup>

== Mga peligro sa salud ==
An nori pwedeng igwa nin mga nakakahilo na metal ( [[Arseniko|arsenic]] asin [[Kadmyo|cadmium]] ), na an lebel kaini nagkakaiba-iba sa mga produktong nori. <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; **' &#x5D; Igwa man ini nin mga alerdyi sa amphipod na pwedeng magcausa nin mga grabeng reaksyon sa alerdyi, orog na sa mga tawong may alerdyi sa crustacean na may halangkaw na sensitibo.

## Kaparehong kakanon
An red algae genera pigkokonsumo man sa lutong Koreano bilang *gim*, sa lutong Intsik bilang *haitai* (海苔) o *zicai* (紫菜), asin sa Wales asin Ireland bilang laverbread .

## Hilingon man

* 
* 
* 
* 
* , – river algae often eaten in sheets in Laos
* 
* Porphyra

## Mga Reperensya

## Mga panluwas na sumpay
 

* Suria Link Seaplants Handbook
* Nori 海苔 : Mga Sangkap sa Sushi
* Deskripsyon asin mga imahe kan pagkultibar asin pag-ani
* Nori Dishes (w/video)
* Marutoku Nori: Manungod ki Nori
* Si Nori Nagparayo sa Sushi