Alegorya

Bilang sarong literaryong aparato o pormang artistiko, an **alegoriya** sarong  o biswal na representasyon kun saen an sarong karakter, lugar, o pangyayari puwedeng interpretaron tanganing irepresentar an sarong kahulugan na may moral o politikal na kahulugan. An mga awtor naggamit nin alegoriya sa bilog na kasaysayan sa gabos na klase nin arte tanganing iladawan o ipaabot an mga komplikadong ideya asin konsepto sa mga paagi na masasabutan o nakakabigla sa mga paradalan, parabasa, o paradangog kaini.

An mga parasurat asin parataram tipikal na naggagamit nin mga alegorya tanganing ipaabot an (semi-) natatago o komplikadong mga kahulugan sa paagi nin mga simbolikong pigura, aksyon, imahe, o mga pangyayari, na magkasararo na naggigibo kan moral, espirituwal, o politikal na kahulugan na boot ipaabot kan kagsurat.  Dakul na mga alegorya an naggagamit nin personipikasyon nin mga abstraktong konsepto.

## Etimolohiya

Enot na pinatotoohan sa Ingles kan 1382, an tataramon na *allegory* gikan sa Latin *na allegoria*, an latinisasyon kan Griyegong ἀλληγορία ( *allegoría* ), "natatahoban na tataramon, piguratibo",  na literal na "nagtataram manongod sa ibang bagay",  na sa huri gikan sa *ῼΏλ* ), "another λ iba"  asin ἀγορεύω ( *agoreuo* ), "mag-harangu, magtaram sa katiripunan",  na naggigikan sa ἀγορά ( *agora* ), "tiripon". 

## Mga Tipo
Pinag-olayan ni Northrop Frye an inapod niyang "continuum of allegory", sarong spectrum na minapoon sa inapod niyang "naive allegory" kan mga arog kan *The Faerie Queene*, sagkod sa mas pribadong mga alegorya kan modernong literaturang paradox .  Sa pananaw na ini, an mga karakter sa sarong "naive" na alegorya bakong lubos na tolong-dimensyonal, huli ta an lambang aspeto kan saindang indibidwal na mga personalidad asin kan mga pangyayari na nangyayari sa sainda igwa nin nagkapirang moral na kalidad o iba pang abstraksyon; pinili nguna kan kagsurat an alegoriya, asin an mga detalye nagpapahiling sana kaini.

## Klasikong alegorya
An ginikanan kan alegorya pwedeng masubaybayan pabalik ki Homer sa saiyang "quasi-alegorikal" na paggamit nin mga personipikasyon kan, halimbawa, Terror (Deimos) asin Fear (Phobos) sa Il. 115 f.  An titulong "enot na alegorista", alagad, parati itinatao sa siisay man na pinakaenot na nagtao nin mga alegorikal na interpretasyon ni Homer. An paaging ini minagiya sa duwang posibleng simbag: Si Theagenes kan Rhegium (na inaapod ni Porphyry na "enot na alegorista," Porph. Quaest. Hom. 1.240.14–241.12 Schrad.) o si Pherecydes kan Syros, na parehong pighuhuna na aktibo kan ika-6 na siglo BCE, dawa ngani si Pherecydes asin pigtutubodan na mas amay pa siya an enot na parasurat nin prosa. An debate komplikado, nin huli ta ini naghahagad na obserbaran ta an pagkakaiba kan duwang parating pinagsasaro na paggamit kan berbong Griyego na "allēgoreīn," na pwedeng mangahulugan na "magtaram nin alegoriko" asin "mag-interpretar nin alegoriko." 

Sa kaso kan "pag-interpretar nin alegoriko," si Theagenes minalataw na iyo an pinakaenot na halimbawa. Posibleng bilang simbag sa mga proto-pilosopikong moral na kritisismo ni Homer (halimbawa, Xenophanes fr. 11 Diels-Kranz  ), si Theagenes nagproponer nin mga simbolikong interpretasyon kun saen an mga Diyos kan Iliad talagang nagtitindog para sa mga pisikal na elemento. Kaya, si Hephestus nagrerepresentar kan Kalayo, halimbawa (para digdi hilingon an fr. A2 sa Diels-Kranz  ). An ibang mga iskolar, alagad, nagtutulod na an mga isinurat ni Pherecydes na kosmogoniko nag-antisipar kan alegorikong gibo ni Theagenes, na ipinapahiling orog na sa saiyang amay na pagbugtak kan Panahon (Chronos) sa saiyang genealohiya kan mga diyos, na pighuhuna na sarong reinterpretasyon kan titan na si Kronos, gikan sa mas tradisyonal na mga genealohiya.

Sa klasikal na literatura duwa sa mga pinakamidbid na alegorya iyo an Kueba sa *The Republic* ni Plato (Libro VII) asin an istorya kan tulak asin mga miyembro kaini sa pagtaram ni Menenius Agrippa ( Livy ii. 32 ).

Sa mga pinakamidbid na halimbawa nin alegoriya, an Alegoria kan Kueba ni Plato, minaporma nin parte kan saiyang mas dakulang obra *na The Republic .* Sa alegoryang ini, ilinaladawan ni Plato an sarong grupo nin mga tawo na nabuhay na nakadena sa sarong kuweba sa bilog nindang buhay, na nakaatubang sa sarong blangko na lanob (514a–b). An mga tawo nagheheling nin mga anino na pigproyekto sa lanob kan mga bagay na nag-aagi sa atubangan kan sarong kalayo sa likod ninda asin nagpopoon na mag-atribwir nin mga porma sa mga anino na ini, na ginagamit an tataramon tanganing mamidbid an saindang kinaban (514c–515a). Susog sa alegoriya, an mga anino harani sa paghiling kan mga preso sa realidad, sagkod na an saro sa sainda makakua nin dalan pasiring sa luwas kan kinaban kun saen nahihiling niya an aktuwal na mga bagay na nagprodusir kan mga anino. Pigprobaran niyang sabihon sa mga tawo sa kuweba an saiyang nadiskubre, alagad dai sinda nagtutubod saiya asin maigot na tinutumang an saiyang mga paghihingoa na patalingkason sinda tanganing mahiling ninda mismo (516e–518a). An alegoryang ini, sa pundamental na lebel, manungod sa sarong pilosopo na sa paghanap nin mas dakulang kaaraman sa luwas kan kuweba nin pakasabot nin tawo, naghihingoang ihiras ini siring sa saiyang katungdan, asin an kalolongan kan mga dai nag-iintindi saiya huli ta sa paghona ninda sinda igo nang edukado. 

Kan Huring Antikio, inorganisar ni Martianus Capella an gabos na impormasyon na kaipuhan na maaraman kan sarong lalaking halangkaw an klase kan ikalimang siglo sa sarong alegoriya kan kasal ni Mercury asin *Philologia*, na may pitong liberal na arte na kaipuhan na maaraman kan hoben na lalaki bilang mga bisita.  Siring man, an pilosopiyang Neoplatonic nagmukna nin sarong klase nin alegorikal na pagbasa ki Homer  asin Plato. 

## Biblikal na alegoriya
An iba pang enot na mga alegoriya manonompongan sa Hebreong Biblia, arog baga kan pinalawig na metapora sa Salmo 80 dapit sa poon nin ubas asin kan kahangahangang paglakop asin pagtalubo kaiyan, na nagrerepresentar sa pagsakop asin populasyon kan Israel sa Dagang Panuga.  Alegoriko man an Ezequiel 16 asin 17, kun saen an pagdakop kan parehong poon nin ubas kan makapangyarihan na Agila nagrerepresentar sa pagkadistiyero kan Israel sa Babilonya. 

An alegorikong pag-interpretar kan Biblia lakop na kaugalean kan enot na mga Kristiano asin nagpapadagos pa. Halimbawa, an dai pa sana nahahaloy na nadiskobre giraray na Ikaapat na Komentaryo sa mga Ebanghelyo ni Fortunatianus kan Aquileia igwa nin komento kan paratradusir kaini sa Ingles: "An prinsipal na karakteristiko kan exegesis ni Fortunatianus sarong piguratibong paagi, na nagsasarig sa sarong set nin mga konsepto na asosyado sa mga pangenot na termino tanganing makagibo nin sarong alegorikal na pagdekode kan teksto." 

## Galeriya

Ladawan:Melencolia_I_(Durero).jpg|alt=Albrecht Dürer, Melencolia I (1514): Unused tools, an hourglass, an empty scale surrounds a female personification, with other esoteric and exoteric symbols.| Albrecht Dürer, *Melencolianbsp;I* (1514): Mga dai ginamit na kasangkapan, sarong hourglass, sarong daing laog na timbangan na nakapalibot sa sarong babaeng personipikasyon, na may iba pang mga simbolong esoteriko asin eksoteriko.
Ladawan:Angelo_Bronzino_-_Venus,_Cupid,_Folly_and_Time_-_National_Gallery,_London.jpg|alt=Bronzino, Venus, Cupid, Folly and Time (c. 1545): The deities of love are surrounded by personifications of (probably) Time (a bald, man with angry eyes), Folly (the young woman-demon on the right, possibly also so old woman on the left), and others.| Bronzino, *Venus, Cupid, Folly asin Time* (  ): An mga diyos nin pagkamoot napapalibutan nin mga personipikasyon kan (siguro) Panahon (sarong kalbo, lalaki na may anggot na mga mata), Kamangmangan (an hoben na babae-demonyo sa too, posible man na gurang na babae sa wala), asin iba pa.
Ladawan:Titian_-_Allegorie_der_Zeit.jpg|alt=Titian, Allegory of Prudence (c.  1565–1570): The three human heads symbolise past, present and future, the characterisation of which is furthered by the triple-headed beast (wolf, lion, dog), girded by the body of a big snake.| Titian, *Alegorya nin Pag-iingat* (  ): An tolong payo nin tawo nagsisimbolo kan nakaagi, presente asin maabot na panahon, na an karakterisasyon kaini pinapadagos kan hayop na may tolong payo (lobo, leon, ayam), na nakabugkos kan hawak nin sarong dakulang halas.
Ladawan:Elizabeth-I-Allegorical-Po.jpg|alt=The English School's Allegory of Queen Elizabeth (c. 1610), with Father Time at her right and Death looking over her left shoulder. Two cherubs are removing the weighty crown from her tired head.| An Alegoria kan Eskwelahan sa Ingles *ni Reyna Elizabeth* (  ), na si Ama Panahon nasa saiyang too asin an Kagadanan na nagheheling sa saiyang walang abaga. Duwang kerubin an naghahale kan magabat na korona sa saiyang pagal na payo.
Ladawan:Self-Portrait_as_the_Allegory_of_Painting_(La_Pittura)_-_Artemisia_Gentileschi.jpg|alt=Artemisia Gentileschi, Self-Portrait as the Allegory of Painting (c. 1638–39)| Artemisia Gentileschi, *Self-Portrait bilang an Alegorya kan Pagpinta* (  )
Ladawan:Jan_Vermeer_-_The_Art_of_Painting_-_Google_Art_Project.jpg|alt=Jan Vermeer, The Art of Painting (c. 1666): Painting is shown as related to history and politics, the young woman being Clio, the muse of history, and other symbols for the political and religious division of the Netherlands appearing.| Jan Vermeer, *An Arte nin Pagpinta* (  ): An pagpinta ipinapahiling na may relasyon sa kasaysayan asin politika, an hoben na babae iyo si Clio, an musa kan kasaysayan, asin iba pang mga simbolo para sa politikal asin relihiyosong pagkabaranga kan Netherlands na naglataw.
Ladawan:Kessel,_Jan_van_Sr._-_Allegory_of_Hearing.JPG|alt=Jan van Kessel, Allegory of Hearing (17th century): Diverse sources of sound, especially instruments serve as allegorical symbols.| Jan van Kessel, *Allegory of Hearing* (ika-17 siglo): An manlaen-laen na pinagkukuanan nin tanog, orog na an mga instrumento nagseserbing mga simbolong alegoriko.
Ladawan:August_bouttats-españa_triunfante.jpg|alt=Flemish August Bouttats, Allegory of Triumphant Spain with immaculist banner, c. 1682, cover of Triumphant Spain and the laureate church all over the world by the patronage of Holy Mary, Collection: Hispanic Society of America| Flemish August Bouttats, *Alegoriya kan Mapanggana na Espanya na may immaculist na bandera*, , cover kan *Triumphant Spain asin an laureado na simbahan sa bilog na kinaban sa paagi kan patronage ni Santa Maria*, Koleksyon: Hispanic Society of America


## Toltolan