Anito asin Diwata

***Anito***, na pwedeng ispelingon man bilang ***anitu***, nagtutukoy sa mga inukit na pigura na an porma tawo, na ginibo sa kahoy, bato, o garing, na narepresentar kan mga espiritu nin mga kaapohan na sinasamba bilang mga diyos nin panalipod sa harong. Nagtutukoy man ini sa mga espiritu nin kaapohan, mga malain na espiritu, asin mga espiritu kan kinaban asin mga diyos na tinatawag na **diwata** sa Indigenous Philippine folk religions hali sa panahon antes magka-Kastila hasta ngonyan, maski an termino mismo igwa nin iba pang kahulugan o asosasyon depende sa grupong etnolinggwistiko nin mga Filipino. An *anito* (terminong kadaklan ginagamit sa Northern Luzon) minsan tinatawag man na *diwata* sa ibang grupo (lalo na sa mga Visayans).

**Anito**, o anitu, sa mitolohiyang Pilipino, nagtutukoy sa mga espiritu nin mga anito, mga espiritu kan mga patay, mga espiritu na malimbag, asin mga kahoy na imahen na nagrerepresentar o naga-imbak kan mga ini. Sa kabaliwan, sa konteksto nin relihiyong-bilog, an Anito may mas halangkaw na kahulugan. Nagtutukoy ini sa mga espiritu kan mga anito, mga espiritu kan kalikasan, asin mga diyos na pinapahalagahan sa mga katutubong relihiyon Pilipino halip sa panahon pre-kolonial asta sa kasalukuyan. Ang partikular na pagpapaliwanag kan salitang ini nag-iiba depende sa pangkat etniko.

**[[Diwata]]** sa mitolohiyang Pilipino, nagtutukoy sa mga engkantada(diwata),lambana, mga espiritu ng kalikasan, mga nilalang mula sa kalangitan, at mga diyos ng mitolohiya. Sa relihiyong-bilog, ang salitang ito ay tumutukoy sa mga nilalang mula sa kalangitan at mga espiritu ng kalikasan na hindi kailanman naging tao. Ang Diwata ay maaaring magmula sa mga espiritu ng mga bagay, halaman, o hayop, hanggang sa mga diyos na kumakatawan sa mga likas na puwersa o mga abstraktong konsepto, at maging mga diyos sa isang pantheon.

An ***Pag-anito*** apod sa sarong séance, parati may kaibang iba pang mga ritwal o selebrasyon, na kun saen an sarong shaman (Visayan: babaylan, Tagalog: katalonan) nagseserbing medyum sa direktang pagkomunikar sa mga espiritu. Kun espesipikong kalabot an espiritu nin kapalibutan o dios, an ritual inaapod na pagdiwata. An akto nin pagsamba o relihiyosong pag - atang sa sarong espiritu kun beses inaapod man sana na *anito*. 

An paniniwala sa anito kun minsan inaapod na Anitismo sa literaturang intelektuwal (Spanish: anitismo o anitería). Literal na nangangahulugan nin paggalang sa mga **espiritu kan mga nagadan**.Anitism o ***ancestor worship*** hali sa Hispano-Filipino na bersyon na *anitismo*, maski dai na ginagamit ngonyan, sarong prekolonyal na paniniwala nin mga Tagalog, padagos na panawag asin pagdayaw sa mga anito, an espiritu o kalag nin saindang mga ninuno. Hali ini sa orihinal na kahulugan nin "espiritu nin ninuno".

An mga Tagalog sa harong panahon minato nin **[[Anito|anito]]**, mga espiritu o kalag nin saindang mga ninuno. Gindadayaw asin tinotoman ninda ini sa pangaldaw na buhay, lalo na an espiritu nin mga magurang asin apohan na minaagi na. Ini mga espiritu nin ninuno kadaklan pinapahiling sa paagi nin mga ladawan o rebulto na itinatago sa mga harong, minsan gibo sa bulawan asin porma nin hayop, arog kan buwaya.Dai lang sa harong an anito. An iba pinapaniwalaang nag-eerok sa kabundukan, kakahuyan, asin kapatagan. Kadaklan ini an mga espiritu nin mga mandirigmang daan o dating mga residente kan lugar. An mga Tagalog nagtuod na an mga espiritu puwedeng magproteher o magdara nin peligro, kaya ginigirumdoman ninda ini nin dakulang respeto.Kaiba sa ibang kultura sa palibot na minadayon nin pagsamba sa dakol na diyos asin espiritu nang dai naggagamit nin ladawan, an mga Tagalog naggibo nin pisikal na representasyon para lang sa piling anito, lalo na an konektado sa harong. Iba-iba an pangaran sa kada rehiyon asin tribo para sa mga espiritung ini. Habang an mga Tagalog tinatawag sinda na **anito**, an iba gamit an mga ngaran na *nitu*, *aitu*, o *hantu*. Ini nagpapahiling kung pano kasagkod asin kaimportante an paniniwala sa espiritu nin mga ninuno sa bilog na Timog-Silangang Asya.

An mga katutubong relihiyon sa Pilipinas iyo an mga orog na pagtubod asin ugali kan iba-ibang grupong etniko sa nasyon. Dakulang parte sinda nagtutubod sa animismo, kun sain itinutubod na an gabos na bagay—tawo, hayop, tanom, pati an kinaban—igwa nin espiritu, kalag, o diwa. 

## Mga diyos sa Harong na Tubod kan mga Katutubong Tribu
An mga katutubong relihiyon sa Pilipinas iyo an mga orog na pagtubod asin ugali kan iba-ibang etnikong grupo sa nasyon. Kadaklan sainda nagtutubod sa **animismo**, kun sain itinutubod na igwa nin **diwa** o kalag o espiritu an gabos na bagay haloy sa tawo, hayop, tanom, pati an kinaban. 
Sa mga relihiyong ini, may duwang pinaka-importante na klase nin espiritu:

**Diwata** – ini an tawag sa mga diyos, bathala, asin espiritu kan kinaban.

**Anito** – ini an mga kahoy na ribulto asin espiritu o kalag kan mga nagadan, lalo na kan mga bayani at kagurangan.

Kadaklan, an mga istorya asin turo kan mga katutubong relihiyon ipinapasa sa paagi kan pagkukuwento haloy sa mga gurang paduman sa mga aki. Pero, igwa nin mga grupo na nag-eensayo man magsurat kan saindang pagtubod sa mga dahon, kawayan, o iba pang gamit gamit an lokal na pagsurat gamit an matalas na bakal.   

## Mga Espiritu

An mga tawong una sa Pilipinas mga anamistiko. Nagtutubod sinda na an gabos na bagay may espiritu—hali sa mga bato asin kahoy sagkod sa mga hayop, tawo, asin mga natural na pangyayari. An mga espiritung ini tinotobong tawagon na *diwa* asin an mga kalag kan mga minaagihan na tinatawag na *anito*, hali sa Proto-Malayo-Polynesian *qanitu* asin Proto-Austronesian *qaNiCu* ("espiritu kan minaagihan"). Igwa sinda nin katumbas sa ibang kultura nin mga Austronesian, arog kan *aniti* sa Micronesia, *hantu* o *antu* sa Malaysia asin Indonesia, *nitu* sa Nage, asin *atua* asin *aitu* sa Polynesia. Igwa man nin kaparehas na tataramon sa Tao (*anito*), Taivoan (*alid*), Seediq asin Atayal (*utux*), Bunun (*hanitu* o *hanidu*), asin Tsou (*hicu*) sa mga katutubong grupo sa Taiwan. An *anito* pwedeng mahale sa duwang pangunahing kategorya: an mga espiritu kan mga ninuno (*anito ninuno*) asin an mga diyos asin espiritu kan kalikasan (*diwata*).

#### Anito - Mga Espiritu kan mga Ninuno

An **ninunò** ("anito ninuno") pwedeng espiritu kan tunay na mga ninuno, mga bayani kan kultura, o mga espiritu nin tagabantay kan pamilya. An mga tawong una sa Pilipinas nagtutubod na pag namundag an sarong tawo, an saiyang **"malaya" na kalag** (Bisaya: *kalag*; Tagalog: *kaluluwa*) naglalakbay sa kinaban kan mga espiritu, madalas ginagamitan nin bangka (*bangka* o *baloto*).

An **Pag-anito** o Pag-aanito iyo an pakikipag-olay kan mga babaylan sa mga espiritu nin minaagihan, ninuno, pati na mga maraut na espiritu.

Nagtutubod an mga tawong Tagalog kan kaagi sa mga **[[Anito|anito]]**, mga espiritu o kalag nin saindang mga ninuno. Ginigalang asin ginasamba ninda ini sa aldaw-aldaw na pamumuhay, lalo na an mga espiritu kan saindang mga magurang asin mga lolo asin lola na minaagi na. An mga espiritu kan mga ninuno kadaklan girepresentar kan mga sadit na idolo na pinapahiling sa harong, minsan gibo sa bulawan asin may porma nin hayop, arog kan buwaya.An mga anito dai lang nahihiling sa harong. An iba pinaniniwalaang nagaestar sa kabundukan, kagurangan, asin mga uma. Kadaklan, ini mga kalag nin mga mandirigmang minaagi o mga orogma na naginokop sa daga. Nagtutubod an mga Tagalog na an mga espiritung ini pwedeng magprotekta o magdara nin kasakitan, kaya pigtatao ninda nin respeto. Dai arog kan iba pang kultura na kapirang harani na nagsasamba nin dakul na diyos asin espiritu na dai naggibo nin idolo, an mga Tagalog naggibo nin pisikal na representasyon para sana sa pipirang anito na konektado sa harong. Iba-iba an mga rehiyon asin tribo sa pangaran na itinao sa mga espiritung ini. Samtang tinotobong **anito** ini nin mga Tagalog, may iba pang mga pangaran arog kan *nitu*, *aitu*, o *hantu*. Ipinapahiling kaini kung pauno kakusog asin kalangkaw an pagtubod sa espiritu kan mga ninuno sa bug-os na Timog-Silangang Asya.

#### Anito - Mga diyos-diyosan at masasamang espiritu

Sa tataramon nin mga Bikolano asin iba pang mga Pilipino, lalo na sa makabagong panahon, may mga anito na tinotoman na mga peke na diyos, mga diyos-diyosan, o mga maraot na espiritu. Kaiba sinda sa mga kilalang aswang, yawa, o mangalo sa Tagalog asin Visayas. Dai pareho sa mga iba pang diwata o mga ninuno na pwedeng kaloyan nin halad, an mga ini sobrang samok asin dai pwedeng kaulayon o sambahon. Sa halip, sinda itinatabog, pinapahali, o ginigibo nin paagi tanganing mawala sinda.

#### Anito asin an Kagabsan nin mga Espiritu

Sa iba-ibang tribo o grupo, dakol an mga lugar sa kinaban nin mga espiritu. An lugar na pupuntahan nin kalag depende sa paagi nin pagkagadan, edad, o kinaiya kan tawo sa buhay niya. Antes dumating an Kristiyanismo asin Islam, bako pa pamilyar an mga konsepto nin langit o impyerno. Sa halip, an kinaban nin espiritu iyo an ibang dimensyon na kasabay na nag-eerister kan kinaban nin mga buhi. An mga kalag nag-iriba uli sa saindang mga yumaong kaapohan asin nag-eerister nin normal sa kinaban nin mga espiritu.

Sa ibang mga tataramon, an maraot na kalag kaipuhan munang limpyohan bago sinda papasudon sa saro na lugar nin mga espiritu. Sa panahon, an mga kalag nabubuhay uli pagkatapos nin saro na saktong panahon sa kinaban nin espiritu. Sa ibang kultura, arog kan sa mga **Kalinga**, an pagkakaigwa nin *batok* (tattoo) sarong rekisito tanganing tanggapon an kalag kan mga kaapohan sa saindang lugar. Sa iba pang kultura, an mga tattoo nagiging paroyag asin giya sa saindang paglakaw papunta sa kabilang buhay.

#### Ugnayan ng Daigdig ng Espiritu at Materyal na Mundo

An mga espiritu kan mga kaapohan may kakayahan na makaapekto sa kinaban nin mga buhi, asin an kinaban nin mga buhi pwede man makaapekto sa sakuya. An *pag-anito* sarong ritwal na ginibô tanganing tawagon an mga marhay na espiritu kan mga kaapohan para sa proteksyon, giya (*kalara* o *kalda*), o pahe. An mga espiritu kan mga kaapohan na nagiging tulay o tagapamagitan sa mga diyos tinotoman na **pintakasi** o **pitulon**. Samantala, an mga maraot na espiritu kan mga minaagi na, pwede magpakita bilang mga kalag o multo (*mantiw*) na nagdadarang nin disgrasya sa mga buhi. Pwede gamiton an *pag-anito* tanganing kalmahon o pahehon sinda.Mahalaga man an papel kan mga espiritu kan mga kaapohan sa oras nin pagkasakit o kamatayan, ta sinda an pinapaniwalaang nagtatarao sa kalag papunta sa kabilang buhay, nagtutukdo sa kalag sa saiyang pagbiyahe, o nagsasabot sa saiyang pag-abot sa kinaban nin espiritu.

## Diwata - Mga Espiritu ng Kalikasan asin mga bathala o diyos

Sa ibang mga grupong-etniko, an mga espiritung bako kailanman naging tawo tinatawag na **diwata**. An mga espiritung ini pwedeng:

Simpleng mga espiritu na nagbabantay sa sarong bagay, tanom, hayop, o lugar,
Mga diyos na nagrerepresentar nin mga abstract na konsepto o natural na phenomena,
Mga diyos na parte kan sarong grupo nin mga bathala o diyos (*pantheon*).
An mga diwata tinatawag man sa iba-ibang ngaran arog kan **dewatu, divata, duwata, ruwata, dewa, dwata, asin diya** sa iba-ibang tataramon Pilipino. An tataramon na *diwa* sa Tagalog (kahulugan, "espiritu" o "diwa") nagikan sa Sanskrit na *devata* (देवता) o *devá* (देव), na an kahulugan iyo an "diyos" o "halangdon". An ngaran na **diwata** haloy na bunga kan pagkokombinar kan Hindu-Budistang pagtuo na naugwa sa paagi kan di tuwirang relasyon kan Pilipinas sa Timog Asya, pinaagi kan **Srivijaya** asin **Majapahit**.

Alagad, nagkakaiba-iba kung ano an mga nilalang na tinutukdo bilang **diwata** depende sa grupong-etniko. Sa ibang grupong-etniko arog kan **B'laan, Cuyonon Visayan, asin Tagalog**, an **Diwata** nagtutukdo sa pinakamataas na diyos sa saindang *pantheon*, tanganing may ibang mga ngaran para sa mga espiritung bako tawo.

An mga Diwata sa mitolohiya kan Pilipinas nagtutukdo sa mga diwata, mga espiritu nin kalikasan, mga nilalang sa langit, asin mga mitolohikal na mga bathala. Sa katutubong relihiyon, partikular ini nagtutukoy sa mga celestial na nilalang asin mga espiritu nin kalikasan na bako kailanman naging tawo. An mga espiritung ini pwedeng maghale sa mga tagapangalaga nin mga bagay, tanom, o hayop hasta sa mga diyos na nagrerepresentar nin mga natural na pwersa, abstract na konsepto, o pati mga diyos sa sarong pantheon. An **Pag-Diwata** o Paniniwata sarong ritwal na nag-aalay nin pagpurô, pagsamba asin pagpamibi sa mga diyos asin mga espiritu nin kalikasan.

An ibang klase nin mga espiritu iyo an mga espiritu na nakakapaglibot sa kinaban kan mga tawo asin espiritu. Pwede sinda magpakita sa anyo nin hayop (kasagaran ibon) o tawo, may kasarian, asin may sariling ngaran. Sindang kahawig nin mga diwata asin mga engkantada sa mga alamat kan Europa. Ini an pinaka-kumon na klase nin espiritu na nagiging **abyan** (mga gabay na espiritu kan **babaylan**), ta sinda an pinakapalakaibigan asin pwedeng magka-interes sa mga gibo nin tawo. Sa moderno na alamat nin Pilipinas, kadaklan sindang tinatawag na **engkantada** o **engkantado** (halin sa Kastilang *encanto*).

## Diwata asin Anito sa Mitolohiya kan Filipinas

An moderno na pagkaintindi nin mga Bikolano o Filipino sa *diwata* iyo an mga kahulugan siring nin Fairy o engkantada, musa, nimfa, diyosa nin kalikasan, o maski diyos/diyosa. Naggikan an tataramon na ini sa Sanskrit na *devata* (diyos). Sa mga istorya asin mitolohiya, an mga diwata igwang koneksyon o pararehas sa mga diwata na tinatawag na *lambana*. Sa modernong Bikol, an *diwata* buot sabihon engkanto o nimfa – mga espiritu nin kalikasan na marhay an kagayunan, arog ni Maria Makiling.

An *Anito* ngonian, karaniwang nahahaman bilang kahoy na idolo, espiritu nin mga ninuno o espiritu nin mga namundag, o mga malain na espiritu – puwedeng naggikan sa proto-Malayo-Polynesian *qanitu* asin proto-Austronesian *qanicu*, na parehas an kahulugan bilang espiritu nin ninuno. espiritu nin namundag, malain na espiritu asin an mga kahoy na idolo na simbolo ninda.

## Anito - Mga Masamang Espiritu

An mga masasamang anito o mga diyos-diyosan iyo an klase nin mga maraot na espiritu o demonyo, pati na man mga supernatural na linalang, na kadaklan kilala bilang *aswang*, *yawa*, o *mangalo* (o *mangalok*, *mangangalek*, o *magalo*) sa mga Tagalog asin Bisaya. Dakol na klase nin *aswang* an may partikular na kakayahan, kinaiya, o itsura. An mga halimbawa kaini iyo an *[[sigbin]]*, *[[wakwak]]*, *[[tiyanak]]*, asin *[[manananggal]]*.May mga anito na iba ta dai sinda pwedeng lapitan gamit an mga halad asin sinda dai may kaloy. Kadaklan sa mga gibo na kaugnay sa sainda iyo an pagtabog, pagpahali, o pagbungkag sainda. Dai sinda tinitiripon ni sinusambit sa mga relihiyosong seremonya.

## Paggamit sa Ibang Pangkaturugang Etniko

Ang diwata (haliya sa Sanskrit na devata देवता) tradisyunal na ginagamit bilang tawag sa mga diyos asin diyosa sa mga rehiyon kan Kabisayaan, Palawan, asin Mindanao. Sa Luzon, an katawagan na anito an ginagamit para sa paglarawan kan mga engkanto. Parehong katawagan diwata asin anito an ginagamit sa mga lugar sa Bikol, Marinduque, Romblon, asin Mindoro, na nagpapahiwatig nin neutral na pagtrato sa duwang katawagan

## Anito sa Mitolohiyang Pilipino
An Anito sa Mitolohiyang Pilipino nagtutukoy sa mga espiritu o kalag kan mga ninuno o mga namundag, asin sa mga tao-tao na kahoy. Kadaklan, an Anito giniruyat gamit an mga inukit na kahoy o hulma nin tawo na nagseserbing pisikal na representasyon kan mga espiritu.  

## Diwata sa Mitolohiyang Pilipino

## Lambana sa Mitolohiyang Pilipino

## Toltolan