Langka

An **langkâ** (*Artocarpus heterophyllus*) o **nangkâ**, sa Ingles *jackfruit*, sarong klaseng tinanom na nagkakahoy asin sarong species kan pamilya (Moraceae). Kapamilya niya an ogob, an rimas, an gomihan.

## An Bunga Niya

An prutas kaini sinasabing iyo an pinakadakula sa bilog na kinaban na kalay sa mga sanga, ini may "tunok-tunok" na arog kan ogob asin may mga laman ini sa laog na inaapod na mga *kunab*, mahamot asin makilyab na giyaw an kolor. Sa laog kan *kunab* makukua an mga pisog niya na iyo man an natambo' Parati an kaluwasan kan prutas mismo dai nababa sa 25 sentimetro (10 pulg.) an diametro. Kun nadakula talaga, pwedeng umabot sa 36 kg (80 libra) sa gabat, abot 90 sm (36 pulg.)an laba' asin 50 sm (20 pulg) an diametro.

An sinasabing kunab na iyo an napatos sa pisog niya 3-5 milimetro an hi'bog, mahamis ini, nagtutubig-tubig, maragonot sa kagat, nakaagid an namit sa pinya pero bakong maanta' asin mas kulang man an tagok.                                                  

## Pagkukultibar asin Lugar na Angay Saiya

An langkâ tal na natubo sa India, Bangladesh, asin Nepal. Sa Malay na Peninsula posible nadara na lang nin tawo igdi. Pigkokomersyo ini sa Habagatan, Sur-Subangan na Asya asin sa Amihanan kan Australia. Pinatatalubo man ini sa ibang parte kan Hawaii, Brazil, Suriname, Madasgacar, asin sa mga Isla sa West Indies arog kan Jamaica asin Trinidad. Ini an Bungang Pamanwaan kan Bangladesh saka kan Indonesia. An mga langka matalaw sa lipot. An tinanom na ini napoon pagbunga pakalihis nin tolong (3) taon.

An langka kuminawat na husto sa kultura asin agrikultura kan India poon pa kan soanoy na panahon. Mga kinalot nin arkeologo sa India nagbuyagyag na an langka pinatatambo na sa India 3000-6000 nang mga taon na nakaagi. An mga nadukayan nagpapahiling man na si Emperador na Indiano si Ashoka (274-237 B.K.) pigtotolod na gayo an pagpatubo nin mga nagbubungang-kahoy asin saro na igdi iyo an langka. Si Varahamihira, sarong Indianong astronomo, matematiko, asin astrologo, nagsurat nin sarong kapitulo manongod sa pagbulong kan mga helang nin kahoy sa saiyang toklos Brhat Samhita. An obra niya may sinmbit na gayo nin pag-*grafting* sa kahoy arog kan langka.

## Mga Parte kan Langka

Kublit 

An *kublit* kan langka matunok asin igdi sa Pilipinas saro ining nataong kawat sa isip kan mga para-ukit ta nagiribo sinda nin mga inukit na pormang langka kaiba an mga hitsurang tunok-tunok.

An Kunab 

An langka may mga kunab na makilyab na giyaw, mahamoton ini asin manamit na gayo. Malomhok na maragonot sa pagkagat. Dakul ini kan sinasabing *fiber* na natabang sa paglaban sa pagtotobol.

An Pisog 

An pisog kan langka iyo an may pinakadakul na *fiber* asin mas maray nanggad gibohon arina (ginalpong) ta mas naluwas an saiyang *fiber* kisa kun lutoon paagi nin pagsanlag o pagla'bon.

Mga Luto kan Langka

An langka gamit na maray sa pagluluto igdi sa Habagatan asin Sur-Subangan na Asya. Ini pwedeng kakanon hilaw (an lombod) o kun hinog na. Pwede man ining idagdag sa santan. An mga pisog linuluto sa paagi nin pagsanlag o pagla'bon. Sa pagluto, ini winiwisikan gasiprot na asin ngane magnamit. An hilaw na bunga ginigiris man saka linuluto sa guta na parati may bangot na sira. Binubuntogan bilog na siling darakul ngane mahale an langse saka may kagat sa namit.

An Lombod 

An lombod na bunga pwede man kakanon. Ini may banayad na namit asin naiibang mate sa kagat. An mga pagluluto sa India, Bangladesh, Sri Lankas, Indonesia, Cambodia, asin Vietnam, pinapakinabangan an lombod kaini. 

An Kahoy

An pasagi kan langka magayon na gamiton sa paggibo nin instrumento musikal ta magian. Sa Indonesia parte ini kan gamelon asin sa Filipinas an kalomoyan kan kahoy ginagamit sa pagigibo nin kudyapi. Ginagamit man ini sa paggibo nin mga drum sa India na an apod *[[mridangam]]* asin *[[kanjira]]*. Pang-mwebles pa man an kahoy langka.

### Mga Luto
* *[[Kathal Subzee]]*: Maharang na gulaygulay may salak na kunab, ini uso sa Uttar Pradesh, Punjab asin Assam, India.
* *Gidde: Ini bantog sa Habagatan [[karnataka, inaapod]] arog kan [[Udupi]] asin [[Mangalore]]*.
* *Sa [[Udupi]] asin [[Mangalore]], an potaheng ini inaandam paagi nin pagpalbag kan hilaw na prutas sa asin nin pirang bulan*.
* *[[Kathal Aachar]]*: Atsara gibo hale sa langka, sa Assam.
* *Pilakkai Kandbu asin Dosa*: Mahamis na potahe na mga kunab an gamit, uso sa Mangalore, India.
* *Gujjeda Kajipu*: Maharang pero alang na curry gibo sa hilaw na langka, uso sa Mangalore, India.
* *Ghariyo*: langkang mahamis uso sa Mangalore, India.
* * Halwa: gibo sa hubal na langka, mahamis na potahe uso man sa luto nin [[Udupi]].
* *Chakka Pradaman*: Langkang buding, uso sa [[Kerala]], [[India]].
* *Enchorer Torkari*: Curry hale sa hilaw na langka, uso sa [[West Bengal]], [[India]].
* *Chakka Varattiyathu*: sarong klaseng santan may langka, sa [[Kerala]], [[India]].
* *Chakka Varauthathu*: langkang chip sa [[Kerala]], [[India]].
* *Idiyan chakka*: Bilog asin lombod pang bungang langka pigronot asin tinoltog may kasalak na panamit, uso sa [[Kerala]], [[India]].
* *Chakka aviyal*, *Chakka erisseri*: Potahe gibo sa giniris na hilaw na langka asin kun ano pang gulaygulay, sa [[Kerala]], [[India]].
* *Panasa Koora/Panasa Pottu Koora*: Tradisyonal na langkang Curry gibo sa hilaw na langka, sa may kosa kan [[Andhra]], [[India]].[http://sjrecipes.angelcities.com/foods_from_india_2.htm#PANASA%20POTTU%20PLAIN%20KOORA] 
* *Gudeg*: lutong tradisyonal [[Yogyakarta]], [[Central Java]], [[Indonesia]].
* *Lodeh*: tradisyonal na Indones na lutong gulay may langka asin [[guta']].
* *Gule Nangka*: tradisyonal na Indones na curry na maharang [[Indonesia]].
* Raithey: matorotigsom na curry may salak na linabon na langkang lombod, hilaw na mangga asin hilaw na tapayas, parte kan cuisine sa [[Navayath]] asin sa [[Bhatkal]],[[Karnataka]], [[India]].
* Fansa Nevaryo: [[Navayath]] mahamis na potahe gibo sa bagas, may salak na hubal na langka, asin nioyog asin jaggery. An saralak na ini hinahambura pakapatosa sa dahon nin banyan [[Bhatkal]],[[Karnataka]], [[India]].
* *Humba Nangka*: curry gibo sa hilaw na langka asin guta nin niyog, ini sa [[Bohol]], [[Philippines]].
* Gatti o Gidde sa [[Tulu]] kun sdaen an hinog na langka rinoronot kasalak asin karamas an [[rava]] na naresulta sa pasta, ini kinkaag sa dahon nin teak asin linulugo'. An gidde pwede nang kakanon.
* Pwede man na ingrediente sa *Sayur asam* (Indones na sabaw; an arapodan na ini boot sabihon, *sinampalokan na gulay*)
* Ingrediente man sa tradisyonal na Indones na luto [[Minangkabau]].
* Langkang salad: sarong cusine na Byetnam na may saolak na linabonan a langka. 
* *Kiri Kos*: Mapulot na langkang curry linuto sa guta nin niyog, sa [[Sri Lanka]].
* *Polos Ambul*: Lombod na langka linuto may mga panamit nin bawang, sibulyas, asbp., hale sa [[Sri Lanka]].
* *Kalupol Maluwa*: Pisog nin langka sinalakan kan kinaros na niyog asin mga panamit siring kan sibulyas, paminta, asbp., hale sa [[Sri Lanka]].
* *Fanas Poli*: Binalad na kunab nin langka na inasukaran, sa [[Konkan]].
* *Gỏi mít*: langkang salad sa [[Vietnam]].
* *Nhút mít*: inasinan na langka popular sa Central [[Vietnam]].

=== Iba pang preparasyon ===
* Langkang chips (halimbawa, an *Nafiri*, marka sa [[Surabaya]], Indonesia).
* Mga malipot na dessert arog kan sa Indones asin Pilipinong bersyon.
* *Turon*, sarong Pilipinong luto gibo sa batag asin kunab nin langka pinatos sa [[eggroll]] wrapper.
* Ini kasalak man sa [[balinghoy]] na cake.
* Ingrediente man kun minsan sa [[kolak]], sarong Indones na [[mung bean]] dessert na may niyog.
* An [[Juicy Fruit]]na [[chewing gum]] nagkukuang namit daa sa langka..
* Dinulseng langka.
* [[Vitamin Water]] nagtitinda nin inomon na pinagsalak an langka asin [[bayawas]].
* Langkang shake na may gatas.
* *Atu Kos* sarong pigtapang langka, ngane maghaloy sa saray, kakanon kun kaipohan na, sa [[Sri Lanka]].

== Mga Arapodan ==


An prutas na ini inaapod sa sari-saring pangaran. An Ingles na *jackfruit* tinutubod na hale sa [[Malayalam]] *chakka* o *cakkai* paagi sa rutang Portuges *jaca*, ginamit ini kan doktor asin naturalistang si [[Garcia de Orta]] sa saiyang 1563 na libro *Colóquios dos simples e drogas da India*. Sarong botaniko, [[Ralph Randles Stewart]] nagswestyon na pwede hale ini sa pangaran ni [[William Jack (botanist)|William Jack]] (1795-1822), sarong Scottish na botaniko na nagtrabaho sa East India Company sa [[Bengal]], [[Sumatra]] asin sa [[Malaysia]]. An prutas na ini naapod nang "Jack" sa Ingles bago pa ki William Jack namundag: halimbawa, sa ki [[William Dampier|Dampier]] na 1699 *A new voyage round the world*.

;[[Habagatan Asya]] na mga pangaran kan bungang ini
* [[Assamese]]: *Kothal*
* [[Bengali]]: কাঁঠাল *Cãţtal* (Bunmgang Pamanwaan [[Bangladesh]]), *Enchor* (an hilaw na buinga, gamit sa mga curry)
* [[Bhojpuri]]: *Katahar*
* [[Kannada]]: Pangkagabosan : *Halasu ಹಲಸು* Hilaw: *Halasina Kaayi ಹಲಸಿನ ಕಾಯಿ* Hinog: *Halasina hannu ಹಲಸಿನ ಹಣ್ಣು*
* [[Tulu]]: *Gujje* (hilaw) and *Pilakkai* (hinog)
* [[Konkani]]:"Ponos"
* [[Gujarati]]: *Phannasa*
* [[Hindi]]: *Katahal*
* [[Nepali]]: *रुख कटर* *(Rukh kut-a-herr)* 
* [[Malayalam]]: *Chakka*(ചക്ക)
* [[Marathi]]: फणस *Phanas*
* [[Oriya]]: *Panasa*
* [[Maldivian]], ސައްކެޔޮ *sakkeyo* (only the ripe fruitpulp is used)
* [[Sinhali]]: *Kos.* *Varaka / Vela* (in its ripe state)
* [[Tamil]]: *Palaa*(பலா) / *Varukkai (old Tamil)*
* [[Telugu]]: Pangkagabosan : *Panasa (పనాస)*; Hilaw: *Panasa Kaaya (పనాస కాయ)*; Hinog: *Panasa Pandu (పనాస పండు)*
* [[Sanskrit]]: *Panasam*

;[[Sur-subangan na Asya]] na mga pangaran
* [[Bikol]]: *langka* o *Nangka*
* [[Cebuano]]: *Langka*http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Jaggery&action=edit
* [[Indones]]: *Nangka*
* [[Khmer]]: *Knol*
* [[Lao]]: *Mak mii*
* [[Malay]]: *Nangka*
* [[Kapampangan]]: *Yangka*
* [[Tagalog]]: *Langka*
* [[Thai]]: ขนุน *Kanoon*
* [[Vietnames]]: *Mít*

;[[Subangan Asya]] na mga pangaran 
* [[Intsik]]:{{zh-tp|t=波羅蜜))
* [[Hapon]]: パラミツ *Paramitsu*
* [[Koreano]]: 바라밀 *Baramil*


;[[Solnopan na Asya]] na mga pangaran
* [[Persiano]]: *Derakhte Nan*

;[[Aprikano]] na mga pangaran
* [[Malagasy]]: *Ampalibe*
* [[Swahili]]: *Fenesi*
* [[Luganda]]: *Fene*

;[[Europa]] asin sa [[Latin America]] na mga pangaran 
An pinakaamay na sambit sa europa kan tinanom iyo an  *chaqui* sa sarong salaysay c. 1328 nin sarong Pranses na si [[Dominican order|Dominican]] missionaryo [[Jordanus]].
* [[Aleman]]: *Jackfrucht*
* [[Icelandic]]: *Saðningaraldin*
* [[Portuges]]: *Jaca*
* [[Kastila]]: *Jaka*; *Fruta de Jack*
* [[Republica Dominicano]]:*Guenpan*,*Guenpan de masa* (malaman), *Guenpan de semilla* (may pisog)
* [[Pacific Mexico]]:*Yaka*
* [[Pranses]]:*Jacquier*

== Hilnga Man ==

* [[Breadfruit]] (*Artocarpus altilis*)
* [[Cempedak]] (*Artocarpus champeden*)
* [[Marang]] (*Artocarpus odoratissimus*) 
* [[Fig]] (*Ficus carica*)
* [[Lista nin mga Bunga]]

== Mga Panluwas na Takod ==
* [http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxon.pl?70095 Germplasm Resources Information Network: *Artocarpus heterophyllus'']
* Fruits of Warm Climates: Jackfruit and Related Species
* California Rare Fruit Growers: Jackfruit Fruit Facts 
* Jackfruit (Artocarpus heterophyllus)  on Wayne's Word
* [Jackfruit, flesh of fruit](http://www.thailex.info/THAILEX/THAILEXENG/lexicon/kanoen%20(vruchtvlees).htm)
* Science in India with Special Reference to Agriculture 
* How to Select and Prepare a Jackfruit (Online Video) 

## Mga Toltolan

:1. Useful Plants of the Philippines. Brown, William H. Volume 1. Dept. of Agriculture and Commerce Technical bulletin 10. Manila. 1950. 
:2. Medicinal Plants of the Philippines. Quisumbing, Eduardo. Dept. of Agriculture & Natural Resources Technical Bulletin 16. Manila. 1951.