Juana Inés de la Cruz

Si **Juana Inés de Asbaje y Ramírez de Santillana**, mas midbid bilang Sor **Juana Inés de la Cruz**  OSH (12 Nobyembre 1651 – 17 Abril 1695),  sarong Bagong Espanya (konsiderar na Mehikano kan kadakol na mga awtor)  na parasurat, pilosopo, kompositor asin pararawitdawit kan panahon nin Baroque, siring man sarong madre Hieronymite, na binansagan na " *The Ikasampulong Musa* " asin " *The Phoenix of America* " kan saiyang mga kontemporanyong kritiko.  Bilang sarong Spanish - criolla gikan sa Bagong Espanya, siya kabali sa mga mayor na namundag sa Amerika na nagkontribwir sa Spanish Golden Age, kaiba si Juan Ruiz de Alarcón asin Garcilaso de la Vega " , asin pigkokonsiderar na saro sa pinaka-importanteng babaeng awtor sa literatura sa tataramon na Espanyol asin sa literatura kan Mehiko .

An kahulugan ni Sor Juana sa manlaen-laen na komunidad nagkakaiba-iba sa lawig nin panahon, na iprinesentar bilang sarong kandidato para sa pagigin banal na Katoliko ; sarong simbolo kan nasyonalismong Mehikano ; asin sarong paragon kan katalingkasan sa pagtaram, mga deretso kan mga kababaihan, asin sekswal na pagkakaiba-iba, na ginigibo siyang sarong pigura nin dakulang kontrobersiya asin debate sagkod ngonyan.

## Buhay

### Amay na buhay
Si Juana namundag sa San Miguel Nepantla (ngonyan *Nepantla de Sor Juana Inés de la Cruz* ) harani sa Siyudad nin Mehiko bilang an ilehitimong aking babae ni Don Pedro Manuel de Asuaje y Vargas-Machuca (1602-1680), sarong kapitan kan hukbong-dagat na Espanyol gikan sa Canary Islands na imbuelto sa kolonyal na transatlantikong transatlantiko na transatlantiko asin si Doñade Isabel asin si San Isabel Si Rendón (1626-1690), sarong midbid na criolla, na an ama nag-arkila kan *Hacienda de Panoayan*, harani sa Siyudad nin Mehiko. 

Igwa nin duwang manlaen-laen na rehistrasyon nin bunyag na pig-aatribwir saiya, an saro sa irarom kan pangaran na "Juana" kan 1648, asin an saro pa sa irarom kan pangaran na "Inés" kan 1651, na sarong bagay na pinag-aadalan asin pinagdedebatehan pa man giraray kan mga akademiko.  Igwa, dawa siring, nin pagkakaoroyon na siya saro sa tolong aki na nagkaigwa si Doña Isabel Ramírez de Santillana sa luwas kan kasal ki Don Pedro de Asuaje. Huli ta an ama ni Sor Juana naghale sa saiyang buhay sa amay na edad asin nagdanay na kadaklan na dai niya midbid,  an pagkaomboy ni Sor Juana nangyari sa bilog na palibot kan pamilya kan saiyang ina sa *hacienda* kan Panaoyan, sa Amecameca, na inaarkilahan kan saiyang lolo sa ina, asin istaran kan mahiwas na pamilyang Ramírez de Santilla.  Sa saiyang mga paryentes, nagkapirang mga babae na may pangaran na "Inés" an namidbid, kabali an saiyang lola na si Inés de Brenes, an saiyang tiyaon sa ina na si Inés Ramírez de Santillana, asin an saiyang pinsan na si Inés de Brenes y Mendoza, na agom sa sarong makoapo ni Antonio de Saavedra Guzmán, an pinakaenot na naipublikar na Amerikanong pararawitdawit. 

Kan huri ilinadawan bilang sarong aki na prodigy, si Sor Juana pig-edukar sa harong sa *Hacienda de Papaya*, na nabantad sa Latin asin Nahuatl,  asin nag-aadal nin pilosopiya, asin matematika. Tinawan siya nin libreng access sa pribadong libreriya kan saiyang lolo. 

Sa saiyang pagkaaki, si Inés parating nagtatago sa kapilya *kan asyenda* tanganing basahon an mga libro kan saiyang lolo hale sa kataid na libreriya, sarong bagay na ipinagbabawal sa mga daragita. Kan tres anyos na siya, nakanuod na siyang magbasa asin magsurat nin Latin. Sa edad na limang taon, siya daa nakakagibo na nin kuwenta. Sa edad na otso, nagkompuesto siya nin sarong rawitdawit manungod sa Eukaristiya .  Kan sia tin-edyer, si Inés nakapag-adal na nin lohika sa Griego, asin sa edad na trese anyos nagtotokdo na sia nin Latin sa saradit na aki. Sa halawig na panahon pighona na siya nakanuod man nin Nahuatl, sarong tataramon na Aztec, asin nagsurat nin halipot na mga rawitdawit sa tataramon na iyan kan siya aki pa, alagad ini pig-angat kan mas bagong mga iskolar. 

Kan 1664, sa edad na 16, si Inés isinugo tanganing mag-istar sa Siudad nin Mejico. Naghagad siya nin permiso sa saiyang ina na magsagin-sagin bilang sarong estudyanteng lalaki tanganing makalaog siya sa unibersidad duman, na dai nagin mapanggana. Mayo nin kakayahan na makakua nin pormal na edukasyon, si Juana nagpadagos kan saiyang pag-adal sa pribado. An maimpluwensyang posisyon kan saiyang pamilya nagtao saiya kan posisyon bilang lady-in-waiting sa korte kan kolonyal na bise-rey,  kun saen siya napairarom sa pag-ataman kan Vicereine *Donna* Eleonora del Carretto, sarong miyembro kan saro sa pinakaprominenteng pamilya sa Italya, asin agom kan Bise-rey kan New Spain Donna Tonido Tonido De Mar Mancera . An bise-rey na si Marquis de Mancera, na nagmamawot na baloon an pakanood asin intelihensia kan 17 anyos, nag-imbitar nin nagkapirang teologo, hurista, pilosopo, asin pararawitdawit sa sarong pagtiripon, na durante kaiyan kinaipuhan niang simbagon an dakol na hapot na dai inandam asin ipaliwanag an nagkapirang depisil na punto manongod sa laen-laen na sientipiko asin literaryong tema. An paagi kan saiyang pag-absuelto sa saiyang sadiri nakabigla sa gabos na presente asin nakadagdag na gayo sa saiyang reputasyon. An saiyang mga naginibohan sa literatura an nagtao saiya nin kabantogan sa bilog na Bagong Espanya. Hinahangaan siyang marhay sa korte kan bise-regal, asin nakaresibe siya nin nagkapirang propuesto nin kasal, na saiyang sinayumahan. 

Pakalaog sa sarong madre kan 1667, si Sor Juana nagpoon na magsurat nin mga rawitdawit asin prosa na nagtutukar kan mga tema arog kan pagkamoot, mga deretso nin mga babae, asin relihiyon.   Ginibo niyang sarong salon an mga kwarto kan saiyang madre, na binisita kan mga babaeng intelektuwal na elite kan Bagong Espanya, kabali *si Doña* Eleonora del Carreto, Marchioness kan Mancera, asin *si Doña* Maria Luisa Gonzaga, Kondesa kan Paredes de Nava, parehong mga  kan Bagong Espanya, asin iba pa.  An saiyang kritisismo sa misogyny asin an pagsaginsagin kan mga lalaki nagdara sa saiyang pagkondenar kan Obispo kan Puebla,  asin kan 1694 napiritan siyang ipabakal an saiyang koleksyon nin mga libro asin magkonsentrar sa pagkamoot sa mga dukha.  Nagadan siya kan suminunod na taon, huli ta nagkaigwa nin peste mantang pigbubulong an saiyang mga tugang na babae. 

## Buhay relihiyoso asin pagbabago nin pangaran

Kan 1667, naglaog siya sa Monasteryo ni San Jose, sarong komunidad kan mga Discalced Carmelite nuns, bilang sarong postulante, kun saen siya nagdanay nin pirang bulan sana. Kan huri, kan 1669, naglaog siya sa monasteryo kan mga madre Hieronymite, na igwa nin mas relaks na mga patakaran, kun saen binago niya an saiyang pangaran sa Sor Juana Inés de la Cruz, posibleng sa pagsambit ki Sor Juana de la Cruz Vázquez Gutiérrez na sarong madre na Kastila na an mga intelektuwal na naginibohan nagtao saiya nin saro sa mga dispensasyon para sa mga babaeng preliminar sa ebanghelyo. An saro pang potensyal na kapangaran iyo si San Juan de la Cruz, saro sa mga pinakamahusay na kagsurat kan Spanish Baroque. Pinili niyang magin madre tanganing siya makapag-adal siring sa saiyang kamawotan nin huli ta gusto niyang "mayo nin nakapirming hanapbuhay na pwedeng makapugol kan sakuyang katalingkasan sa pag-adal." 

Sa kumbento asin tibaad mas amay pa, si Sor Juana nagin dayupot na amigo ni Don Carlos de Sigüenza y Góngora, na nagbisita saiya sa locutorio kan kumbento.  Nag-istar siya sa Kumbento ni Santa Paula kan Hieronymite sa Siyudad nin Mehiko poon 1669 sagkod sa saiyang kagadanan kan 1695, asin duman siya nag-adal, nagsurat, asin nagtipon nin sarong dakulang libreriya nin mga libro. An Bise-Rey asin Bisereina kan Bagong Espanya nagin saiyang mga patron; sinuportaran ninda siya asin ipinapublikar an saiyang mga sinurat sa Espanya.  Itinao niya an nagkapira sa saiyang mga rawitdawit sa mga pintura kan saiyang amigo asin patron na si María Luisa Manrique de Lara y Gonzaga, aking babae ni Vespasiano Gonzaga, Duca di Guastala, Luzara e Rechiolo asin Inés María Manrique, ika-9 na Kondesa de Paredes, na inapod man niyang Lísida.

Kan Nobyembre 1690, an obispo kan Puebla, si Manuel Fernández de Santa Cruz nagpublikar, sa alyas na Sor Filotea, asin mayong permiso niya, an kritisismo ni Sor Juana sa sarong 40-anyos na sermon ni Padre António Vieira, sarong Portuges na Heswita na parahulit.  Dawa ngani an mga intensyon ni Sor Juana para sa obra, na inaapod na *[[:es:Carta atenagórica|Carta Atenagórica]]* pinabayaan sa interpretasyon, kadakol na mga iskolar an nagpili na interpretaron an obra bilang sarong angat sa hirarkikal na estruktura kan Simbahan Katoliko .  Kaiba kan *[[:es:Carta atenagórica|Carta Atenagórica]] ,* an obispo nagpublikar man kan saiyang sadiring surat kun saen sinabi niya na dapat siyang magkonsentrar sa relihiyoso imbes na sa sekular na mga pag-aadal.  Ipinublikar niya an saiyang mga kritisismo tanganing gamiton ini sa saiyang bentaha laban sa padi, asin mantang uyon siya sa mga kritisismo kaini, nagtutubod siya na bilang sarong babae, dapat niyang idusay an saiyang sadiri sa pamibi asin itao an saiyang mga sinurat. 

Bilang simbag sa saiyang mga kritiko, si Sor Juana nagsurat nin sarong surat, *Respuesta a Sor Filotea de la Cruz* ( *Simbag ki Sister Philotea* ),  na kun saen pigdepensa niya an deretso kan mga kababaihan sa pormal na edukasyon .  Nag-adbokasiya man siya para sa deretso kan mga kababaihan na magserbing intelektwal na awtoridad, bako sana sa paagi kan akto nin pagsurat, kundi sa paagi man kan pagpublikar kan saindang mga sinurat.  Sa pagbugtak sa mga babae, partikularmente sa mga gurang na babae, sa mga posisyon nin awtoridad, an argumento ni Sor Juana, an mga babae puedeng mag-edukar sa ibang mga babae. Huli kaini, an argumento ni Sor Juana, an gawe-gawe na ini makakalikay man sa mga posibleng peligrosong sitwasyon na imbuelto an mga lalaking paratukdo sa mga dayupot na kamugtakan sa mga hoben na babaeng estudyante.  Kan 1691, siya sinaway asin pinagbotan na magpundo sa pagsurat pakatapos na mabuyagyag an sarong pribadong surat kun saen siya nagsurat manungod sa deretso kan mga kababaihan sa edukasyon. 

Apwera sa saiyang kamugtakan bilang sarong babae sa sarong sadiring pigreseta na posisyon nin awtoridad, an radikal na posisyon ni Sor Juana an nagin dahelan na siya magin sarong mas kontrobersyal na pigura. Siya bantog na nagkomento sa paagi nin pagkotar sa sarong pararawitdawit na Aragonese asin pag-otro ki Santa Teresa nin Ávila : "An saro puedeng magpilosopiya mantang nagluluto nin pamanggihan."  Bilang simbag, si Francisco de Aguiar y Seijas, Arsobispo kan Mehiko nag-iba sa ibang mga halangkaw na opisyal sa pagkondenar kan "pagkasuway" ni Sor Juana. Apwera sa pagkontra na saiyang naresibe huli sa pag'angat sa patriarkal na estruktura kan Simbahan Katoliko, si Sor Juana paorootrong pigtuyaw huli sa pagtubod na an saiyang pagsurat makakamit kan parehong mga katuyuhan na pilantropo arog kan trabaho sa komunidad. 

Kan 1693, garo baga nagpondo na siya sa pagsurat tanganing maibitaran an peligro kan opisyal na pagsensura . Dawa mayo nin dai mapagdududahan na ebidensya kan saiyang pagsikwal sa saiyang pagsurat, igwa nin mga dokumento na nagpapahiling na siya nag-uyon na mag-agi nin penitensya .  An saiyang pangaran nakadukot sa siring na dokumento kan 1694, alagad an tono kan mga pigtutubodan na surat-kamot na mga penitensyal yaon sa retorikal asin autokratiko, na kabaliktaran sa saiyang normal na liriko na estilo. An saro may pinirmahan na " *Yo, la Peor de Todas* " ("Ako, an pinakamaraot sa gabos na babae").  Sinasabi na ipinabakal niya an gabos niyang libro,  dangan sarong mahiwas na libreriya na sobra sa 4,000 na tomo, siring man an saiyang mga instrumentong musikal asin siyentipiko. An ibang mga pinagkukuanan nagbareta na an saiyang pagsuway sa Simbahan nagdara sa pagkumpiskar kan gabos niyang mga libro asin instrumento, dawa ngani an obispo mismo uyon sa laog kan saiyang mga surat. 

Sa labing sanggatos na dai pa naipublikar na mga obra,  pira sana sa saiyang mga sinurat an natada, na midbid bilang an *Kumpletong mga Obra* . Susog ki Octavio Paz, an saiyang mga sinurat nasalbar kan bisereina. 

Nagadan siya pagkatapos na maglingkod sa ibang mga madre na tinamaan nin peste, kan 17 Abril 1695. Si Sigüenza y Góngora an nagtao kan eulogy sa saiyang lobong. 

## Toltolan