open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mga tawo nin Bo (Tsina)

An **mga tawo nin Bo** () sarong puho na mga tawo gikan sa mga probinsya kan Tsina nin Yunnan asin Sichuan. Bantog sinda sa saindang mga nakabitay na mga ataul. Saro sinda sa manlain-lain na napuho na ngunyan na bakong Sinitiko na mga tawo gikan sa Habagatan na Tsina na bantog nin magkakairibahan sa mga tala kan Intsik bilang Baiyue.

## Uusipon
Natibo an mga tawo nin Bo sa habagatan-subangan na Sichuan. Kan kapanuhan nin dinastiyang Zhou, inaapod sinda na **Pu** (濮). An **Ginatos na Pu** (百濮), sarong designasyon kan bakong mga tawong Intsik sa itaas na lugar kan Salog Yangtze, kaparehas sa Ginatos na Yue kan habagatan na Yangtze. Dai nahaloy, nasakop an Ginatos na Pu kan estado nin Ba. Nirakyada kan dinastiyang Qin an estado nin Ba kadtong 316 BK asin sumipsip sa emperyo nito.

Huring pinakapot sa Tsina an kuta nin Bo kan Lingxiao (凌霄 城) sa Bukid nin Bowangshan sa Xingwen County kontra sa panrarakyada kan Mongol. Buminagsak ini sa mga Mongol kadtong 1288, lagpas sa 11 taon matapos an pagtatapos kan dinastiyang Song. Kadtong 1573, kinubkob an Lingxiao asin Gong County kan mga tropa nin inperyal kan Ming, tinirigbak an Bo dangan napuho na puon kadto (Tapp 2003: 69-70).

## Kultura
Halawig na nakamugtak an mga Nakasa'bit na ataul na inukit gikan sa sasarong mga tambolasin tanso sa mga lugar na dating iniirokan kan mga tawong Bo.

## Mga posibleng ginikanan
Segun ki Edmondson (2003:165), pwede hali sa Bo an mga tawo nin Lachi kan Biyetnam asin an Tsina, base sa archaic exonym Labo (喇 僰) sa mga tala kan Intsik 
An tataramon Lachi, kabali sa subgrupong Kra kan pamilya nin tataramon na Kra-Dai. Ngunyan, tinutukdo kan Lachi an saindang sadiri bilang "qu31 te341", na igwang "" qu31 " na an boot sabihon iyo an 'tawo' (gikan sa Proto-Kra * khra  C1  'mga tawo')

Nagtataram sa ngunyan an Ku kan Qiubei County nin sarong tataramon na Loloish, asin nagpapaurog pa nanggad kan mga tradisyon nin nakasa'bit na ataul.Balse sa saindang sadiring mga listahan, an mga ninuno kan mga tawo nin Ku, naglipat gikan sa probinsya nin Yibin, Sichuan pirang siglo na an nakakalihis tanganing makadulag sa mga giyera.

## Mga tataramon
An mga tataramon na ipinagtataram kan (mga) tawo nin Bo, pwede makaiba:
*Mga tataramon na Kra
**Tataramon na Lachi
*Mga tataramon na Loloish
**Tataramon na Ku
**Tataramon na Luoji
*Mga tataramon na Mas Dakulang Bai
**Tataramon na Caijia
**Tataramon na Longjia

An mga kataga na may ginikanan Bo na sagkod pa man yaon sa lokal na diyalekto (*tuhua* 土话) kan Gong County, Sichuan kaiba an *máng máng* 牤牤 o pang-alternatibo na *niōng niōng* ('orig 猪'), asin *gà gà* 尬尬 ('karne 肉') (Huang & Li 2006:25).

## Hilingon man
*Baiyue
*Ba (estado)

## Mga toltolan

*Huang Hualiang 黄华良; Li Shiwen 李诗文. 2006. *Xuanya shang de minzu: Gongxian Boren ji xuanguan* 悬崖上的民族：珙县僰人及悬棺. Chengdu: Bashu shushe 巴蜀书社.
Bad Cat

An ***Bad Cat*** sarong pig-animar na pelikulang kan Turko kan 2016 na pigprodyuser kan Anima Istanbul Studios asin loosely pigbase ini sa sarong nobelang kan 1996 na parehas man sanang pangaran ni Bülent Üstün.

## Nagsipag-arte
* Uğur Yücel bilang Shero
* Demet Evgar bilang Taco, Misscat
* Yekta Kopan bilang Black
* Gökçe Özyol bilang Rıfkı
* Güven Kıraç bilang Rıza
* Ahmet Mümtaz Taylan bilang Tank
* Ayşen Gruda bilang Hazel
* Cezmi Baskın bilang Semi
* Okan Yalabık bilang Zombie

## Toltolan

## Mga panluwas na takod
* ''Bad Cat'' sa Internet Movie Database
Pangaran na Koreano

An sarong **pangaran na Koreano** (Ingles: *Korean name*) iyo pigbibilog nin apelyido (o pangaran kan angkan) asin pigsusundan nin itinao na pangaran, na pigagamit kan mga Koreano sa parehong Habagatan na Korea asin Norteng Korea. Sa tataramong Koreano, an *ireum* o *seongmyeong* iyo harus may boot-sabihon na sa magkaibang pangaran nin angkan (*seong*) asin itinao na pangaran (*ireum* sa sarong hababaw na kaisipan).

An tradisyunal na Koreanong pangaran nin angkan iyo harus sarong silaba sana. Mayo sinda nin tahaw na pangaran sa konseptong Ingles (o maski sa Filipino).  Dakol na mga Koreano an igwang itinao na pangaran na pigbibilog nin sarong silaba na pangarang henerasyon asin sarong pansadiring solong silaba, pero an kasanayan na ini iyo padiit-diit na nawawara sa mas aking henerasyon.  An silaba na pangarang henerasyon iyo pare-pareho sa magturugang sa Norteng Korea, asin sa gabos na miyembro nin parehong henerasyon kan sarong pinahiwas na pamilya sa Sur na Korea.  Mantinido kan mga lalaki asin babaeng kasal an saindang mga pansadiring pangalan, asin an mga aki iyo pigmamana an pangalan nin angkan kan saindang ama puwera na lang kun pinagkasunduan kapag nirerehistro an kasal.

## Apelyido
Segun sa senso nin populasyon asin paharong kan 2000 na isinagibo kan gobyerno nin Sur na Korea, igwang kabilogang 286 na apelyido asin 4,179 na *bon-gwan* o angkan. An limang pinakapopular na apelyido iyo an:

## Sa Ingles

Sa mga publikasyon sa tataramong Ingles, harus an pangarang Koreano iyo nakasurat sa orihinal na laag, kun sain an apelyido iyo an enot asin an pigtaong pangaran iyo nasa hurihan. Ini an mga kaso sa mga dyaryo sa mga nasyon sa Solnopan. An mga Koreano na nag-iistar asin nagtatrabaho sa mga nasyun sa Solnopan iyo pigsususog an laag kan saindang pangaran sa Solnopan na paagi. Kun sain ngani an pigtaong pangaran yaon sa enotan asin an apelyido nasa hurihan. An harus na presentasyon kan mga pangarang Koreano sa Ingles kapareho sa mga Tsinong pangaran asin iba sa mga Hapones na pangaran, kun sain sa mga Ingles na publikasyon, harus pigsusurat nin baliktad na laag kun sain an apelyido nasa hurihan.

## Toltolan
Distrito nin Rasi Salai

An distrito nin **Rasi Salai** (, ) sarong distrito (*[[amphoe]]*) sa kahabagatan na parte kan Probinsya nin Sisaket, amihanan-subangan kan nasyon na Tailandya.

## Heograpiya
An mga kagtaraid kaini na distrito iyo an (poon sa amihanan ikot nin relo): Distritong Phanom Phrai kan Probinsya nin Roi Et; Distritong Sila Lat kan Probinsya nin Sisaket; Distritong Maha Chana Chai asin an Distritong Kho Wang kan Probinsya nin Yasothon; Distritong Yang Chum Noi, Distritong Mueang Sisaket, Distritong Uthumphon Phisai, asin Distritong Bueng Bun kan Sisaket; asin an Distritong Rattanaburi kan Probinsya nin Surin.

An panginot na salog na yaon sa distrito iyo an  Mun.

## Agi-agi
Pinangaranan utro an pangaran kan distrito na ini poon sa Khong paduman sa Rasi Salai kadtong taon na 1939.

Ipigpatindog duman an sarong Dam sa Rasi Salai kadtong taon na 1994 asin bakong opisyal na nahali kang komisyon kadtong Hulyo 2000 kasunod kan pagkaraot kan mga lokal na baryo nin pag-uuma bilang dokumentado kan Living River Siam.

## Administrasyon
Nababanga an distrito na ini sa 13 na pang-irarom na mga distrito o sub-district (*mga [[tambon]]*), na kung sain pang-irarom na nababanga pa ini 190 na mga baryo (*mga [[muban]]*). Sarong banwa an Mueang Khong (* [[thesaban tambon]] *) asin minasakop sa mga parte kan *tambon* Mueang Khong. Mayroong kadagdagan na 13 tambon na mga organisasyong pang-administratibo o tambon administrative organizations (TAO).

An mga nawawarang numero iyo an * tambon * na sa ngunyan minamukna kan Distrito nin Sila Lat.

## Mga toltolan

## Mga panluwas na takod
*amphoe.com (Thai)
Ilustracion Filipina

An ***Ilustración Filipina*** sarong magasin sa lenggwaheng Espanyol asin napublikar sa Filipinas. Ini nag'ayaw nin pirang bulan poon Marso 1, 1859 abot Desyembre 15, 1860.  

Nagluluwas duwang beses sa sambulan, ilustrado ini nin mga litograpiya asin saro ini sa mga pinakamaray'rahay na gayo sa mga naimprinta igdi sa arkipelago asin orog na naparahay huli sa mga ambag kan mga batikanong ilustrador arog ki Baltasar Giraudier, bantog sa mga kontribusyon niyang mga artikulo asin litograpiyang trabaho sa manlaenlaen na mga publikasyon arog kan Diario de Manila asin siring man an mga trabahong kontribusyon ni C.W. Andrews, sarong pintor na Ingles nakabase sa Hong-Kong na nagpapadara  nin mga ilustrasyon nin regular sa *Ilustracion Filipina*.  

## Toltolan
Mariano Marcos

Si **Mariano Marcos y Rubio** (Abril 21, 1897 – Marso 8, 1945) sarong abogado, edukador, asin politiko gikan Ilocos Norte, Filipinas. Kongresista poon 1925 abot 1931, siya mas bantog bilang ama ni Ferdinand Marcos, na nagin Presidente kan Filipinas poon 1965 sundo 1986.

May mga istorya na manlaenlaen manongod kan saiyang eksaktong pagkagadan. An sarong bersyon nagsasabi na siya inutasan-buhay kan mga Hapon sa Bacnotan, La Union, asin may bersyon man na siya ginadan kan mga gerilya ta siya pigsahotan na kolaborador asin nagkakampi sa gobyerno kan Hapon.

## Personal na buhay
Saro sa kaklase niya iyo si Josefa Edralin (1893–1988), sarong babaeng apat na taon matua saiya asin gikan sa sarong pamilyang maykaya na iyo mansana an saiyang naagom. Igwa sindang apat na aki:

* Ferdinand Marcos (1917–1989), nagin presidente kan Filipinas (1965–1986)
* Pacifico Marcos (1919–dai isi), sarong doktor
* Elizabeth Marcos-Keon (1921–1986), dating gobernador kan Ilocos Norte, (1971–1983) asin ina ni Michael Marcos Keon
* Fortuna Marcos-Barba (1931–2018)

## Toltolan
Hainismo

An **Hainismo**, **Jainismo** (Ingles: *Jainism*) o ***Jain Dharma*** (जैन धर्म) iyo saro sa mga gurang na relihiyon sa kinaban na nagpuon pa sa Suanoy na Indya. An kagtogdas kan Hainismo iyo si **Vardhamana** na bistado bilang Mahāvirā (599-527 B.C.) na sa edad na 30 iyo nagsuway sa saiyang pamilya asin nagin asetiko. 

## Pagtubod

Sa laog nin 12 na taon, nagin aktibo si Vardhamana sa paghahanap nin katotoohan asin labi na nakaguno nin kaaraman habang nagninilay-nilay. Itinukdo niya na an gabos na bagay sa kinaban, materyal man o dae, iyo may kalag. An pagkapuro kan kalag an obheto nin eksistensiya, nin uli ta an puro na kalag, minsang mapatalingkas gikan sa hawak, asin iyo mabubuhay nin mayong-hanggang kaluwalhatian asin talingkas. An kapurohan iyo maguguno sa paagi nin kaaraman asin balanseng buhay.

Itinutulod man kan relihiyong Hainismo an labi na asetismo, pag-aayuno, yoga asin iba pang awsteridad para sa obhetong pagninilay-nilay o meditasyon. May limang panata an pigsusunod kan mga Hain:

# *Ahimsa* (kawarang-karautan)
# *Satya* (katotoohan)
# *Asteya* (loyalidad)
# *Brahmacharya* (kabirhenan)
# *Aparigraha* (katiosan)

An panata sa kawarang-karautan *(ahimsa)* iyo siyang tunay na obsesyon kan mga Hain. Nagmamaskara sinda para takloban an nguso asin dungo tangarig malikayan an dae-tinutuyong paghangos sa saradit na insekto.

## Hilingon man

* Hinduismo
* Budismo
*Sikhismo
* Relihiyon sa Asya
Romero (tinanom)

An ***Rosmarinus officinalis***, mas midbid sa pangaran na **romero** o **rosemary**, sarong nagkakahoy na tinanom konsideradong herbal asin ini maamyo, parating berde sa kolor, na may dahon na pirino asin mapapanas , asin may burak na an arok/kolor puti, rosa, murado o asul. Ini tubong tal sa Mediteraneo. 

## Pakinabang

An mga dahon, mga giriw asin mga burak nauusar komo dekorasyon, an mga dahon pangtaong namit arog kan litson o iba pang luto nin karne.   

Sa mga luto an mga dahon kan romero pigsosoksok bilang pangnamit sa mga kakanon, arog kan roast lamb, pork, manok, asin pabo. Sa mga tradisyonal na Mediteraneong giso, an mga la'bas o pinaalang na dahon parati nagagamit. Ini nataong mapait-pait asin maanta' na namit kasabay kan pamarong na maamyo. An mga dahon romero nagigibo man na herbal na tsa.

## Galeriya

Rosmarinus officinalis prostratus.jpg|Tinanom na romero
Rosemary in bloom.JPG|Romerong asul an burak
Rosemary (রোজমেরী).JPG|dahon pinaalang
Salvia rosmarinus MHNT.BOT.2023.13.45.jpg|*Salvia rosmarinus* - Museum specimen - wood


## Toltolan
Lipid

An mga **lipid** iyo an mga makrobiyomolekula na natutunaw sa mga "nonpolar solvent", kun sain sinda iyo kaiba sa grupong organikong molekula na dae nakikisalak sa mga "polar solvent" arug kan tubig.

An halimbawa kan mga lipid iyo an mga fatty acids, oils, waxes, phospholipids, sphingolipids, glycolipids, asin cholesterol. An apud sa lipid na matagas sa temperatura nin kwarto iyo an "fat", habang an lipid na likido sa temperatura nin kwarto iyo an "oil".

## Istraktura
An ibang lipids iyo minsan "linear aliphatic" na molekula. An iba man iyo may ring na istraktura. May iba man na matibay asin an iba iyo natitiko. An lipids iyo may "hydrophobic" na ikog asin "hydrophilic" na payo. An hydrophobic iyo an inaapod na **“water fearing”** habang an hydrophilic iyo an mga **“water loving”** na molekula.

## Mga kagamitan
An lipids iyo may importanteng papel sa satuyang pang urualdaw na buhay. Ginagamit ini sa satuyang lawas bilang imbakan nin enerhiya. Ginagamit man ini bilang istrakturang ingrediente sa mga selula. Asin, gigagamit man ini sa industriya nin pharmaceutical bilang "drug carriers".

## Hilingon man

* Carbohydrate
* Protina
*Bitamina

## Toltolan
Bitamina

An mga **bitamina** (Ingles: *vitamin*) iyo mga sustansyang kaipuhan para sa salud kan lawas. Kun mayo o kulang sa bitamina an kakanong naglalaog sa lawas, nagkakaigwa nin pangluluya sa resistensiya na pasiring sa kamatian kan lawas.

## Uusipon

Dae pigsasadyang nadiskobre an pangangaipo kan mga bitamina kaidtong 1896, uli sa pagkakadiskobre kan Olandes na si **Christiaan Eijkman** na nagin hirilangon an mga manok na pinapakakan nin pigkinis o piglinigan na mga bagas o palay. Naglalaog an panluwas na taklob nin mga palay nin sarong bitaminang kaipohan sa salud pero nawawara ini gikan sa mga bagas pagkalihis linigan o kinison an mga ini. Pero, maski ngani nadiskobre ni Eijkman an pagkakahelang nin mga manok uli sa pagpapakakan nin nilinig na mga bagas, dae siya an nakaisip na kailpohan kan hawak an mga bitamina. Kun dae, an Britanikong siyentipikong si **Frederick Hopkins** an nakadiskobre na kaipohan kan hawak nin saradit na bilang o dakol nin sustansiyang inapod na mga *bitamina* tangarig magin mantinidong marhay asin mayong helang. Ipigheras ni Hopkins na mabubulong an mga helang na rakitis asin eskorbuto sa mga tawo sa paagi nin pagtatao nin tamang mga bitamina.

## Mga bitamina
Kabale sa mga bitamina an mga minasunod:

* Bitamina A
* Bitamina C
* Bitamina D
* Bitamina E
Mga B-Bitamina, an mga ini may mga papel sa produksyon enerhiya, pungsyon kan hutok, asin metabolismo nin selula:
* Bitamina B1 (Thiamine) 
* Bitamina B2 (Riboflavin)
* Bitamina B3 (Niacin)
* Bitamina B5 (Asidong pantoteniko (*pantothenic acid*)
* Bitamina B6 (Pyridoxine)
* Bitamina B7 (Biotin) 
* Bitamina B9 (Asidong poliko (*folic acid*)
* Bitamina B12 (Cobalamin)

## Hilingon man

* Carbohydrate
* Protina
* Lipid

## Toltolan
DNA

An **DNA** o **deoxyribonucleic acid** (Filipino: *deoksiribonukleyikong asido*) iyo sarong nukleyikong asido na naglalaog nin mga henetikong instruksyon na piggagamit sa pag-uswag asin paggana kan gabos na aram na mga buhay na organismo puwera sa mga "RNA virus". 

An mga segmentong DNA na nagdadara nin mga henetikong impormasyong ini iyo inaapod na mga "gene". Liwat, an ibang mga sekwensiyang DNA iyo nag-aako nin istraktural na mga responsabilidad o kabale sa pagreregula nin paggamit kan henetikong impormasyong ini. Kaiba kan RNA asin mga protina, an DNA iyo saro sa tolong pangenot na makromolekula na importante para sa gabos nin aram na mga porma nin buhay.

## Istraktura

An DNA iyo pigbibilog nin duwang halabang polimero nin mga simpleng yunit na inaapod na **nucleotide** na may mga likudang-tulang (*backbone*) na gibo sa asukar (*sugar*) asin mga grupong phospate na pinag-dukot nin mga "sugpon na ester" *(ester bonds*). An duwang mga strandong (strands) ini iyo nagdadalagan sa magkabaliktad na mga direksiyon sa lambang saro asin kaya iyo anti-paralelo. 

An mga nakakabit sa lambang asukar iyo saro sa apat na mga klase nin molekulang inaapod na "nucleobases" (na inpormal na inaapod na "bases"). An sekwensiya kan mga apat na nucleobases sa kalabaan kan likudang-tulang (*backbone*) na nagkokodigo nin impormasyon. An impormasyong ini iyo pigbabasa gamit an henetikong kodigo (*genetic code*) na nagrereferar sa sekwensiya kan mga asidong amino sa laog nin mga protina. An kodigong ini iyo pigbabasa sa paagi nin pagkokopya kan mga "stretches" nin DNA sa mga kasugpon na asidong nukleyiko na RNA sa sarong prosesong inaapod na transkripsiyon.

## Kagibohan
Sa laog nin mga selula, an DNA iyo pinakarhay sa halabang mga istrakturang inaapod na "kromosoma". Sa pagbabanga kan selula, an mga kromosomang ini iyo pigduduplika (*duplicated*) sa prosesong inaapod na "Replikasyon kan DNA" na nagtatao sa lambang selula nin kumpleto kaining linya nin mga kromosoma.  

An mga eukaryotikong organismo (mga hayop, tinanom, fungi asin protista) iyo nag-iimbak nin harus gabos kan mga DNA kaini sa laog kan nucleus nin selula asin pirang mga DNA kaini sa organelo (*organelles*) arug kan mitochondria o chloroplast.  

Lain digdi, an mga prokaryote (bacteria asin archaea) iyo nag-iimbak kan DNA kaini sa cytoplasma sana. Sa laog kan mga kromosoma, an mga protinang chromatin arug kan histone iyo nagsusuksok asin nagpapakarhay nin DNA. An mga suksok na istrakturang ini iyo naggagabay sa mga interaksyon sa tahaw nin DNA asin ibang mga protina na nagtatabang sa pagkontrol kun aring mga parte kan DNA iyo pigtatranskriba. 

## Hilingon man

* Nukleyikong asido (Ingles: *Nucleic acid*)
*RNA (Ribonucleic acid)
* Protina
* Carbohydrate

## Panluwas na takod

* 
* DNA binding site prediction on protein
* DNA the Double Helix Game Gikan sa opisyal na websityo nin Nobel Prize
* DNA under electron microscope
* Dolan DNA Learning Center
* Double Helix: 50 years of DNA, *Nature*
* 
* 

## Toltolan
RNA

An **RNA** o **ribonucleic acid** (Filipino: *ribonukleyikong asido*) iyo saro sa tolong pangenot na mga makromolekula (kaiba nin DNA asin mga protina) na importante para sa gabos nin aram na mga porma nin buhay. Arug kan DNA, an RNA iyo pigbibilog nin halabang kadena (*chain*) nin mga parteng inaapod na mga **nucleotide**. An lambang nucleotide iyo pigbibilog nin "nucleobase" na sarong ribosong asukar asin sarong grupong phospate. 

An sekwensiya kan mga nucleotide iyo nagtutugot sa RNA na magkodigo nin henetikong impormasyon. An gabos nin mga selular na organismo iyo naggagamit nin mensaherong RNA (*messenger RNA* o *mRNA*) tangarig magdara nin henetikong impormasyon na nagdidirekta nin sintesis kan mga protina. Sa kadunganan, dakol na mga virus an naggagamit nin RNA imbis na DNA bilang mga henetikong materyal kaini.

## Istraktura
An istrakturang kimikal kan RNA iyo harus kapareho kan sa DNA na may duwang mga pagkakaiba: 

* An RNA iyo igwang asukar na riboso, mantang an DNA iyo naglalaog nin medyo ibang asukar na deoxyribose na iyo sarong klase nin riboso na nagkukulang nin sarong atomong oksiheno.
* An RNA iyo may nucleobase na uracil, mantang an DNA iyo naglalaog nin thymine.

Dae arug kan DNA, an kadaklan kan mga molekulang RNA iyo may sarong-strando (*single-stranded*) asin puwedeng magkua nin napakakomplikadong tolong dimensiyonal na mga istraktura.

## Kagibohan
An pirang mga molekulang RNA iyo minaganap nin aktibong papel sa mga selula sa paagi nin pagkakatalisa kan mga biolohikal na reaksyon (arug kan mga ensima), pagkontrol kan mga ekspresyon nin gene, o pagsesenso asin pakikipagkomunika nin mga mensahe sa mga aksyong selular. 

An saro sa mga aktibong prosesong ini iyo an sintesis kan protina na sarong pankagabsang responsibilidad kun sain an mRNA na mga molekula iyo nagdidirekta nin pagbilog kan mga protina sa ribosoma. An prosesong ini iyo naggagamit nin balyong RNA (*transfer RNA* o *tRNA*) na mga molekula tangaring maghatod nin mga asidong amino sa ribosoma kun saen an ribosomal na RNA (*rSNA*) iyo nagsusugpon nin mga asidong amino tangarig magbilog nin mga protina.

## Hilingon man

* Nukleyikong asido (Ingles: *Nucleic acid*)
*DNA (Deoxyribonucleic acid)
* Protina
* Carbohydrate

## Toltolan
Nukleyikong asido

An mga **nukleyikong asido** (Ingles: *nucleic acid*) iyo mga molekulang biyolohiko na importante para sa mga aram na porma nin buhay sa kinaban. An mga ini iyo binabalehan nin DNA (asidong deoksiribonukleyiko) asin RNA (asidong ribonukleyiko). 

Kaiba kan mga protina, an mga asidong nukleyiko iyo an pinaka-importanteng mga makromolekulang biyolohiko. 

## Mga kagibohan
An DNA, RNA, asin mga protina iyo labing mahihiling sa gabos nin mga nabubuhay na bagay kun saen an mga ini iyo may kagibohan sa pagkokodigo, paghahatod, asin pagheheras nin impormasyong henetiko.

An mga asidong nukleyiko iyo nadiskobre ni Friedrich Miescher kaidtong 1869. An mga pag-aadal pang-eksperimento kan mga asidong nukleyiko iyo nagbibilog nin sarong pangenot na parte sa modernong research na biyolohikal sagkod medikal, asin nagbibilog sa pundasyon nin siyensyang porensiko, genome, asin man sa industriyang biyoteknolohiya sagkod parmasyutikal. 

## Hilingon man

* DNA (Deoxyribonucleic acid)
* RNA (Ribonucleic acid)
* Protina

## Mga panluwas na takod

* Interview with Aaron Klug, Nobel Laureate for structural elucidation of biologically important nucleic-acid protein complexes gikan sa Vega Science Trust.
* ''Nucleic Acids Research'' journal
* Nucleic Acids Book (free online book on the chemistry and biology of nucleic acids)

## Toltolan
Karbon

An **karbon** o **karbono** (, Ingles: *carbon*) iyo sarong elementong kimikal sa listahang peryodiko na may simbolo na **C** asin bilang atomiko na 6. Mahihiling an karbon sa gabos na organikong buhay asin an pigbasehan kan organikong kimika.                                                                                                       

## Mga kompuwesto
May interesadong karakter na kimikal ini kun sain ini iyo dae metal. An elementong ini iyo pupuwedeng makua an karakter na ini asin sa mahiwas na manlainlain pang mga elemento, na pigbibilog an harus 10 milyong mga kompuwesto.  

Kapag pigsalak sa oksiheno, mabibilog an karbon dioksido na napakaimportante para sa pagdakula kan sarong tinanom. Kapag pigsalak sa hidroheno, pigbibilog ini nin mga manlainlain na mga kompuwesto na inaapod na mga hidrokarburo na importante para sa industriya sa porma nin mga fossil fuel (panggatong *fossil*). Kapag pigsalak sa parehong oksihena asin hidroheno, mabilog ini nin mga manlainlain na mga kompuwesto kaiba an mga asidong mataba, na importante sa buhay, asin mga ester, na nagtataong namit sa dakulong mga prutas. Harus ginagamit  man sa radyoaktibong pagpepetsa an karbon-14 na isotopo.

## Hilingon man

* Organikong kimika (*Organic chemistry*)
* Idrohino (*Hydrogen*)
* Oksiheno (*Oxygen*)

## Toltolan
Organikong kimika

An **organikong kimika** o **kimikang organiko** (Ingles: *organic chemistry*) iyo an pag-aadal nin mga kumpuwestong pangkimika na igwang karbon sa sugpon na "covalent". An karbon iyo may kakayahang magbilog nin sarong relasyong pangkimika base sa manlainlain na mga elementong pangkimika asin iba pang mga atomo kan karbon. Nagtatao ini nin katugotan sa harus mayong katapusan na bilang nin mga kumbinasyon. 

Ang tema kan mga kumpuwestong kimikal iyo inaapod na kimikang organiko uli ta an gabos na mga bistadong organismo, o mga bagay na may buhay, iyo pigbibilog nin mga kumpuwesto kan tubig asin karbon. Mahiwasan na yayaon sa kimikang organiko an sintesis, o pormasyon (pagkakabilog), kan mga produktong organiko sa paagi nin reaksiyong pangkimika na ginagamit an manlainlain na mga reaktante (*reactant* o mga bagay na nagreresponde) asin mga reahente (*reagent*), na mga sustansiyang nagagamit habang nangyayari an sarong pagresponde o reaksiyon. Pirang magkakaibang mga tangkay sa lado nin kimika an luminawig ngarig masakop an mga konsepto kan kimikang organiko, kaiba na an biyokimika, mikrobiyolohiya, asin medisina.

## Hilingon man

* Kimika (Ingles: *Chemistry*)
Oksiheno

An **oksiheno** o **oksihena** (, Ingles: *oxygen*) iyo sarong elemento na igwang simbolo na **O** asin may bilang atomiko na 8. An oksihena iyo mayong parong, mayong namit, asin bakong metaliko. 

Kaipuhan ini ngarig makagibo nin kalayo asin magkaigwa nin reaksyon sa mga metalikong elemento para makahimo nin mga pangenot na oksido. Piggagamit ini sa welding, hinahalo ini sa acetylene ngarig makagibo nin napakainit na kalayo. Piggagamit man ini sa mga space rockets kun sain ini iyo ginigibong gasolina ngarig matabanagan ining maglayog nin halangkaw. An oksiheno man iyo importante sa paggibo nin kalayo. Kun mayo ini, dae makakagibo nin kalayo. An importanteng grupong-atomiko (*molecule*) nin oksiheno iyo an "ozone", kun sain ini iyo nagtatabang sa pagpugol sa ultraviolet gikan sa saldang.

## Hilingon man

* Karbon (*Carbon*)
*Idrohino (*Hydrogen*)
*Nitroheno (*Nitrogen*)
Idrohino

An **idrohino**, **hidroheno**, o **idroheno** (, Ingles: *hydrogen*) iyo an enot na elementong kimikal sa talaang peryodiko. An simbolo kaini iyo **H** asin may bilang atomiko na 1. 

Nadiskobre ini ni Henry Cavendish kaidtong 1766. Kabale man sa mga karakter kaini an pagkakaigwa nin atomikong bilang na 1, atomikong gabat na 1.00797, punto nin pagkatunaw na 259.14&nbsp;°C, punto nin pagkalakaga na 252.5&nbsp;°C, densidad na 0.08988 gramo sa kada litro, asin balensiyang 1.

Sa ordinaryong temperatura asin presyon an idrohino iyo mayong kulay, mayong parong, dae metaliko, igwang sarong balensiyang elektron, asin marikas magkalayo kun nasa porma nin diyatomikong gas (may duwang atomo). Ini man ang pinakamagian asin pinakadakol o pinakalakop na elementong natural sa bilog na kinaban asin magin sa bilog na uniberso. Mahihiling an idroheno sa tubig asin sa gabos na organikong kompuwesto asin magin sa gabos nin may buhay. Ang idroheno man iyo may kakayahan na magkaigwa nin reaksyon sa kimikal na paagi sa kadakulon na mga elemento. Magin an mga bituon iyo igwang mga idroheno sa saindang plasmang estado. An elemento man na ini an ginagamit sa paggibo nin amonya — sarong alternatibong panggatong asin sa presente iyo mas epektibong ginikanan nin mga selulang panggatong (mga *fuel cell*).

## Hilingon man

* Karbon (*Carbon*)
* Oksiheno (*Oxygen*)
*Nitroheno (*Nitrogen*)
*Uranyo (*Uranium*)

## Toltolan
Nitroheno

An **nitroheno** (, Ingles: *nitrogen*) iyo sarong elementong kimikal na may bilang atomiko na 7 asin may simbolong **N**.  Ini iyo sarong hugakon asin diyatomikong gas na mayong namit, parong, o kulay sa normal na kundisyon.  

Pigbibilog nin nitroheno an 78.1% kan atmospera nin kinaban asin ini iyo sarong yayaon na elemento sa gabos na buhay na tisyu asin asidong amino. Kadakulon na kompuwesto, arug kan amonya (*ammonia*) asin asidong nitriko, iyo may nitroheno. An mga kimikal na ini iyo nag-iikot sa satuyang ecosystem uli sa *Nitrogen Cycle* na kun sain nagagamit niyato liwat an mga ini sa satuyang pagbuhay-buhay.

## Hilingon man

* Karbon (*Carbon*)
* Idrohino *(Hydrogen*)
* Oksiheno (*Oxygen*)

## Toltolan
Asupre

An **asupre** o **sulpura** (, Ingles: *sulfur*) iyo sarong kimikal na elemento na igwang bilang atomikong 16. Ini inapod man na *ubat* o *manilang* kan mga enot na panahon. Igwang ining simbolong **S**. 

Ini iyo harus sarong multibalente na bakong metal. An asupre, sa katutubong klase, iyo matamlay na giyaw na *crystal line solid*. Sa kalibotan, harus ini mahihiling na purong elemento asin mga mineral na asuprido sagkod asuprata. Saro ining esensyal na elemento para sa buhay asin mahihiling ini sa mga asidong amino na: *cysteine* sagkod *methionine*. Ginagamit ining pataba, pero yayaon man ini sa pulbura, posporo, *insecticide* asin *fungicide*. An elementong asupre na kristal iyo harus hinahanap kan mga nangongolekta nin mga mineral uli sa matingkad kaining mga sukol na polihedron. Ini man iyo bistado sa paglinig nin mga ati sa lawas sa mga sabong may salak na sulfur. Inaapod man ining *brimstone* sa tataramong Ingles.

## Hilingon man

* Karbon (*Carbon*)
* Idrohino (*Hydrogen*)
* Oksiheno (*Oxygen*)
* Nitroheno (*Nitrogen*)

## Toltolan
Uranyo

An **uranyo** o **uranyum** (, Ingles: *uranium*) iyo sarong elementong kimikal na may simbolong **U** sa talaang peryodiko asin may atomikong bilang na 92.

Ini igwang atomikong gabat na 238.03, punto nin pagkatunaw na 1,132&nbsp;°C, punto nin pagkalakaga na 3,818&nbsp;°C, espesipikong grabidad na 18.95, asin mga balensiyang 3, 4, 5, sagkod 6. Saro ining elementong magabat, garu pirak an kaputian, natural na radyoaktibo, asin garu metal na madaling mapasairarom sa oksidasyon sagkod nakakalason. Igwa ining 14 na bistadong mga isotopo, kun saen an U 238 an siyang natural na pinakalakop. 

Kabale an uranyo sa mga serye nin aktinido asin ginagamit an saiyang isotopong 235U bilang panggatong na nukleyar, mga panggatong sa mga nukleyar reaktor, asin bilang importanteng ingrediente nin mga panggerang nukleyar. Harus mahihiling an mga uranyo sa sadit na parte sa mga gapo, tubig, daga, mga tinanom, asin mga hayop (kabale an mga tawo). Nadiskobre ini ni Martin Heinrich Klaproth kaidtong 1789.

## Hilingon man

* Karbon (*Carbon*)
* Idrohino (*Hydrogen*)
* Enerhiyang nukleyar (*Nuclear energy*)

## Toltolan
Yeast

An mga **yeast** iyo eukaryotiko, sarong-selula na mikroorganismo na pigbibisto bilang miyembro nin kahadean kan "fungus". An mga enot na yeast iyo naglutaw mga gatos na taon na an nakaagi, asin dae mababa sa 1,500 na species ninda an aram sa ngunyan. Sa pag-estima, sinda harus 1% kan gabos na species na "fungal".

An mga yeast dae nagpoporma nin sarong *taxonomic* o *phylogenetic* na paggrupo. An terminong "yeast" iyo harus piggagamit na sinonimo para sa *Saccharomyces cerevisiae*, pero an *phylogenetic* na dibersad kan mga yeast iyo pinapahiling kan saindang lugar sa duwang magkasuway na *phyla*: an Ascomycota asin an Basidiomycota. An mga "*budding* yeast" o "totoong yeast" iyo pigkaklasipika sa order na *Saccharomycetales*, na yayaon sa phylum na Ascomycota.

## Istraktura
An mga yeast iyo mga uniselular na organismo na gikan sa saindang multiselular na ninuno, kun sain an ibang species may abilidad na magkaigwa nin multiselular na karakter sa pagkonekta kan mga *budding* na selula na bistado bilang *pseudohyphae* o "false hyphae". An mga sukol kan mga yeast iyo iba-iba, kun sain nakadepende sa species asin kapalibotan, na harus may sukol nin 3–4&nbsp;µm sa diyametro, maski ngani an ibang mga yeast pwedeng magdakula hasta 40&nbsp;µm an sukol.

Kadaklan kan mga yeast iyo nabubuhay hale sa asekswal na reproduksyon na "mitosis", na harus iyo sa asimetrikong pagbanga na prosesong "budding". Sa saindang sarong-selulang pagdakula na kasibotan, an mga yeast pwedeng maribong sa mga mold, na nagpapadakula nin hyphae. An mga "fungal" na mga specie na pwedeng magporma kapareho kan duwa (depende sa temperatura o iba pang mga kondisyon) iyo pig-aapud na "dimorphic fungi".

## Kagamitan
An specie kan yeast na *Saccharomyces cerevisiae* pigliliwat an carbohydrates pasiring sa carbon dioxide asin mga alkohol sa proseso na permentasyon. An mga produkto kan reaksyong ini iyo piggagamit sa paggibo nin mga tinapay asin sa mga alkoholikong inomon na nagpuon pa mga ribong taon an nakaagi. 

An *S. cerevisiae* iyo importante man sa modelong organismo sa modernong selulang biyolohiya na research, asin iyo saro sa mga pinakaimportanteng labing pig-aadalan na eukaryotikong mikroorganismo. An mga para-research iyo pigkultura ini para mas maintindihan pa an biyolohiya kan mga eukaryotikong selula asin an pantawong biyolohiya sa mas mahiwas na detalye. An iba pang specie kan mga yeast, arug kan *Candida albicans*, iyo mga opurtunistang pathogen asin pwedeng magkawsa nin impeksyon sa mga tawo. An mga yeast iyo piggagamit naman para makahimo nin kuryente sa mikrobyal na *fuel cells* asin para makagibo nin ethanol para sa industriya nin "biofuel".

## Hilingon man

* Serbesa
* Sake
* Soju
*Carbohydrate
* Permentasyon

## Toltolan
Idjang

An **Idjang** iyo an sarong korte-trayanggulo na tipo nin burol nin kuta na mahihiling sa Mga isla nin Batanes sa Filipinas. Gibo ini sa limestone asin kahoy dangan piggamit kan mga Ibatan. Midbid man an mga tawong Ibatan na saro sa mga grupo kan mga tawo na nag-eerok kadtong 2200 BK - 800 BK.

## Panlikod na panladawan
Kan 1994, si Eusebio Dizon, na sarong deputadong direktor kan Nasyunal na Museo kan Filipinas, nagduman sa Batanes kaiba kan saiyang mga kairiba para sa sarong proyekto nin pan-arkilohika. Nadiskubre ninda an sarong korte-trayanggulo na burol sa Savidug, sarong banwaan sa Sabtang. Pig-aapod nindang *idjang* an mga estruktura na ini. Sa kabilugan, igwa nin 4 na *idjang* an nadukayan sa Batanes.

Tradisyonal na nag-eerok an mga Ibatan sa *idjang* na kun sain pinatibay an mga lugar sa bukid asin nag-iinom nin arak na tubo, o *palek*.  Piggamit man ninda an bulawan bilang kurensiya asin naggibo nin sarong mauswag na industriya na nakabase sa agrikultura pati na man an kauragan sa paglalahod asin paggibo nin baroto.

## Mga pagpapaandar

An mga tawong Ibatan sa amihanan na mga isla kan Batanes,nagtitindog pirmi nin mga kuta tanganing maprotektahan an saindang mga sadiri sa panahon kan giyera. Ipigtindog ninda an inaapod na * mga idjang * sa mga burol asin haralangkaw na lugar.  An mga kuta kaini, ipigkokumpara sa mga templong Habagatan-Subangan na Asyano nin huli ta sa saindang mawoton. Parati, an laugan sana kaini sa mga templo iyo an  hagdan sana para sa mga tagabaryo kaya pasil nindang mabibisto pag nag-abot an mga pararakyada, mga pararakyada na arog kan mga Europeo.

## Huli ta sa panahon nin kolonyal
Kan 1783, inako kan mga pararakyada na Kastila an Batanes bilang parte Filipinas sa irarom kan pangangasiwa kan Gobernador-Heneral José Basco y Vargas, Marikas na nawara an ginibo kaining uusipon. Pirming urog na piggagamit an Tsanel nin Bashi kan mga barko kan English East India Company asin dinara kan mga awtoridad sa Espanya an mga isla sa irarom kan saindang direktang administrasyon tanganing malikayan na mahulog sinda sa irarom kan kontrol kan Briton.  Anupaman, nagmantinir an mga Ibatan sa saindang mga idjang, o kuta sa bukid.

An panginot na rason kan pagkawara kan saindang kultura. Kadtong 1790, nagdesisyon si Gobernador Guerrero na bayaan kan mga Ibatan an saindang idjang asin mag-istar sa hababang daga, sa arog kaitong paagi na nagtatao sa sainda nin kadakol na tawo tanganing magbuwis An Basco asin Ivana an mga inot na banwaan. 

## Hilingon man
* Torogan
* Bahay Kubo
* Mỹ Sơn 
* Angkor Wat
* Prambanan

## Mga toltolan
Elyo

An **elyo**, **helyo**, o **helyum** (, Ingles: *helium*) iyo sarong elementong kimikal sa atomikong bilang na 2, asin iyo pigrerepresenta kan simbolong **He**. Ini iyo mayong kulay, mayong parong, mayong namit, dae nakakalason, asin sarong "inert monatomic gas" na nangengenot sa mga *noble gases* nin talaang peryodiko. Ini iyo may pinakahababang punto nin pagkalusaw asin pagkalakaga sa gabos nin mga elemento.

An helyo iyo an pangaduwang pinakamagian na elemento asin an pangaduwang pinaka-mahihiling na elemento sa bilog na uniberso. An kadaklan kan helyo iyo nagibo kaidtong "big bang" pero padagos pa man an paghimo kaini sa mga bituon. Sa kinaban, bihira sana an helyo nin uli ta nagigibo sana ini sa pag-decay kan mga radyoaktibong elemento, arug kan mga "alpha particles" na nagluluwas nin nuclei kan helyo. An "radiogenic helium" iyo nakatago sa mga gas deposit asin ini an pitong porsyento kan gabat kaini, na kun sain ini iyo kinukua sa komersyo sa paagi nin *fractional distillation*.

## Uusipon
Sarong dae bistadong giyaw sa linya nin spectro sa sikat kan saldang iyo anenot na pig-adalan sa sarong solar eclipse kaidtong 1868&nbsp;kan Pranses na astronomong si Pierre Janssen. Si Janssen kaiba ni Norman Lockyer an nagkua kan kredit digdi nin uli ta sinda iyo parehong nag-obserba kan eclipse na ito asin pinangaranang niya an helyo. Kaidtong 1903, sarong dakulang deposito nin helyo an nahiling sa natural na gas field sa Amerika, na kun sain iyo sa paagi na harayo an pinakadakulang supplier kan gas.

## Mga kagamitan
An helyo iyo ginagamit sa *cryogenics*, sarong *deep-sea breathing system*, pampalipot sa mga *superconducting magnet*, sa *helium dating*, para sa pagpapalobo, para maglutaw an mga airships, asin bilang protective gas para sa dakulong gamit industryal (arug kan arc welding asin paggibo nin silicon wafers). Maski an paghangos nin kadikiton na helyo iyo naliliwat an timbre asin kalidad kan boses. An pag-uugali kan mga likidong helium-4&nbsp;na duwang likidong phases, helium I at helium II, iyo importante sa pag-aadal kan mga para-research sa quantum mechanics (sa mga partikular na an mga palatandaan kan superfluidity) sagkod sa mga naghahanap sa mga epekto kan temperatura harani sa absolute zero sa mga bagay (arug kan superconductivity).

## Toltolan

## Mga panluwas na takod

; Sa General

* The Periodic Table of Videos - Helium
* US Government' Bureau of Land Management: Sources, Refinement, and Shortage. With some History of Helium.
* U.S. Geological Survey Publicationson Helium  beginning 1996
* It's Elemental – Helium 

; Mas Detalyado

* Helium  at the Helsinki University of Technology; includes pressure-temperature phase diagrams for helium-3 and helium-4
* Lancaster University, Ultra Low Temperature Physics - includes a summary of some low temperature techniques

; Asin iba pa

* Physics in Speech  with audio samples that demonstrate the unchanged voice pitch
* Article about helium and other noble gases
* Ebyte article on helium scarcity and potential effects on NMR and MRI communities

## Hilingon man

* Idrohino (*Hydrogen*)
* Karbon (*Carbon*)
* Oksiheno (*Oxygen*)
Plurina

An **plurina** o **pluor** (, Ingles: *fluorine*) iyo may simbolo na **F**, atomikong bilang na 9, atomikong timbang na 18.9984, punto nin pagyeyelong (FP) na 62&nbsp;°C, punto nin pagkalakaga na 188.14&nbsp;°C, espesipikong grabidad na 1.108 (sa pormang likido), asin balensiyang 1.

Ini iyo sarong elementong haloheno. Saro ining elementong may kulay na maputlang giyaw. Bilang lason, distroso ini, nakakaagnas asin nasa porma nin sarong gas. Ini an pinaka-elektronegatibo sagkod pinaka-reaktibo sa gabos nin mga elemento, asin ginagamit na ingrediente sa paggibo nin dakulong klase na importanteng mga kompuwesto. Nadiskobre ini ni Ferdinand Frederick Henri Moissan kaidtong 1886.

## Hilingon man

* Oksiheno (*Oxygen*)
* Nitroheno (*Nitrogen*)
* Karbon (*Carbon*)

## Toltolan
Peter New

Si **Peter New** (Vancouver, Oktobre 30, 1971) dating sarong Amerikanong entertainer.

## Mga panluwas na takod
* Oficial na websayt ni Peter New
Brewster Kahle

Si **Brewster Lurton Kahle** ( ; namundag Oktobre 22, 1960) sarong Amerikanong inhenyero sa internet, entrepreneur sa internet, aktibista sa internet, tagaanduyog sa unibersal na paggamit kan anoman na kaaraman, asin tagamantener nin digital library. Si Kahle pigmukna' an Internet Archive asin  Alexa. Kan 2012 siya pinagpasumpa komo kaapil sa Internet Hall of Fame.

## Toltolan
Lityo

An **lityo** o **lityum** (, Ingles: *lithium*) iyo sarong elementong kimikal na may atomikong bilang na 3, asin may representanteng simbolong **Li**. Kabale man sa mga karakter kaini an pagkakaigwa nin atomikong gabat na 6.939, punto nin pagkatunaw na 179&nbsp;°C, punto nin pagkalakaga na 1,317&nbsp;°C, espesipikong grabidad na 0.534, sagkod balensiyang 1. Saro ining metalikong elementong malumoy, garu pilak, asin napakareaktibo. Nadiskubre ini ni Johan August Arfwedson (pigbabaybay man na Arfvedson an apelyido) kaidtong 1817.  

Ini iyo sarong malumoy na metal na alkaling may pirak-puti na kulay. Sa irarom kan mga kondisyong segun sa istandard, ini iyo an pinakamagian na metal asin an pinaka dae dense sa gabos nin mga solidong elementong kimikal. Arug kan gabos nin mga alkali metal, an lithium iyoy halangkaw an reaktibo, marikas mag-corrode sa mamasa-masa na duros ngarig magbilog nin sarong itom na gaas. Para sa mga rasong ini, an lithium na metal iyo harus naka-imbak sa irarom kan takop nin laagan nin langis. Kapag binukaan, an lithium iyo nagkikinang pero ini iyo minabalik sa pagigin kulay-pilak kapag ini iyo nagkaigwa nin kontakto sa oksiheno. Nasusulo man an lityo.

## Hilingon man

* Idrohino (*Hydrogen*)
* Elyo (*Helium*)
*Berilyo (*Beryllium*)

## Toltolan
Berilyo

An **berilyo** o **berilyum** (, Ingles: *beryllium*, may simbolong **Be**) iyo sarong elementong kimikal asin metal na may katibayan sa init, korosyon, asin takla. Nadiskobre ini ni Louis Nicolas Vauquelin kaidtong 1798. Ginagamit an elementong ini para sa paggibo nin mga parte kan mga eroplano asin nin mga sakayang pangkahiwasan, sa bila nin mga replektor sa mga reaktor na nukleyar. Kapag inihalo sa tanso, ginagamit ini bilang kontaktong elektrikal asin ispring o muwelye. Kabale sa mga karakter kaini an pagkakaigwa nin atomikong bilang na 4, atomikong gabat na 9.0122, punto nin pagkatunaw na 1,278&nbsp;°C, punto nin pagkalakaga na 2,970&nbsp;°C, espesipikong grabidad na 1.848, asin balensya na 2. 

## Hilingon man

* Idrohino (*Hydrogen*)
* Elyo (*Helium*)
* Lityo (*Lithium*)

## Toltolan
Boron

An **boron** o **boro** (, Ingles: *boron*, may simbolo na **B**, atomikong bilang na 5, atomikong gabat na 10.118, punto nin pagkatunaw na 2,300 deg C, nagkakaigwa nin sublimasyon sa 2,550 deg C, may espesipikong grabidad na 2.34 (pormang kristalina), asin balensiyang 3) iyo sarong dae metalikong elemento na malumoy asin kakulay kan kape, asin nasa pormang amorpus o kristalina.  Nakukua an mga ini gikan sa kerito asin boraks.  Naisuway ini ninda Humphry Davy, Joseph Louis Gay-Lussac asin Louis Jacques Thénard kaidtong 1808 sa paagi nin reaksiyon kan asidong boriko sagkod kan potasyo.  Inapod ini ni Davy bilang *boracium*.  Nagagamit an elementong ini para sa paggibo nin mga pampasibad na kemikal, sa mga pampailaw, panggasgas, asin magin para sa alloy na matatagas.

## Hilingon man

* Karbon (*Carbon*)
* Berilyo (*Beryllium*)
* Nitroheno (*Nitrogen*)

## Toltolan
Neon

An **neon** (, Ingles: *neon*) iyo sarong klase nin gas. Saro ining elementong kimikal na may simbolong **Ne** asin atomikong bilang na 10. Igwa man ining atomikong timbang na 20.183, punto nin pagkatunaw (MP o *melting point*) na 248.67&nbsp;°C, punto nin pagkalakaga (BP o *boiling point*) na 245.95&nbsp;°C, asin balensya na 0. 

Maski ngani sarong abundanteng elemento sa uniberso, bihira ini sa kinaban. Saro ining dae mahiro, mayong-kulay, asin dae nahihiling na gas sa istandard na mga kundisyon. Nagtatao an neon nin kakaiba sagkod mamula-mula o naranghang katingkadan kapag pig-agihan nin kuryente asin kapag ginamit sa tubong Geissler o tubong pangdiskarga sagkod mga lamparang neon (ilawang neon). Sa komersyo, nakukua ini hale sa duros, kun saen nahihiling ini sa saradit o bakas na mga bilang. Ginagamit ini para sa mga ilaw nin neon sa mga syudad. An taramong *neon* iyo gikan sa lenggwaheng Griyego  na may boot-sabihon na "bago". Nadiskobre ini ninda William Ramsay (pigbabaybay mang William Ramsey) asin Morris W. Travers kaidtong 1898.

Dae ini nagkakaigwa nin reaksiyon asin dae nakikisalak sa iba pang mga elemento, kaya mahihiling ini na nagsasadiri sana.  Maski ngani may karakter na magin mapula o narangha kapag pig-agihan nin kuryente, nagiilaw o nagliliwanag man ini sa manlainlain na mga kulay. Uli sa kalidad o karakter na ini kan neon, ginagamit man ini sa mga karatula.

## Hilingon man

* Elyo (*Helium*)
* Plurina (*Flourine*)
* Oksiheno (*Oxygen*)

## Toltolan
Sodyo

An **sodyo** o **sodyum** (, Ingles: *sodium*, may simbolo na **Na**, atomikong bilang na 11, atomikong gabat na 22.99, punto nin pagkatunaw na 97.8&nbsp;°C, punto nin pagkalakaga na 892&nbsp;°C, espesipikong grabidad na 0.971, asin balensya na 1) iyo sarong elementong metalikong nagsasabog kapag pigsalakan nin tubig. Kabale sa karakter na pisikal kaini an pagigin malumoy, garu pirak, asin napupukpok. Nagigin "asin" (Ingles: *table salt*) ini kapag nagkaigwang reaksyon sa klorido. Nagagamit ini sa paghimo nin dakulon na importanteng mga kompawnd o kumpuwesto. Nadiskobre ini kaidtong 1807 ni Humphry Davy.

## Hilingon man

* Lityo (*Lithium*)
* Klorina (*Chlorine*)
* Neon

## Toltolan
Magnesyo

An **magnesyo** o **magnesyum** (, Ingles: *magnesium*, may simbolo na **Mg**, atomikong bilang na 12, atomikong gabat na 24.312, punto nin pagkatunaw na 651&nbsp;°C, punto nin pagkalakaga na 1,107&nbsp;°C, espesipikong grabidad na 1.74, asin balensya na 2) iyo sarong elementong metalikong may karakter nin pagigin magian, garu pirak, asin medyo may katagasan sana. Kapag nasa pormang pulbos o kaya laso o ribon, nagkakawsa ini nin maputi asin maliwanag na liwanag kun nasusulo o kapag nagsasabog.

Nagagamit ini sa paggibo nin mga pailaw (mga pirotekniko o luses, aloy, pasiklab o *flash* sa Ingles kan kamera, asin mga bomba. Nadiskobre ini ni Humphry Davy kaidtong 1808.

## Hilingon man

* Berilyo (*Beryllmium*)
* Klorina (*Chlorine*)
* Sodyo (*Sodium*)

## Toltolan
Alumino

An **alumino**, **aluminum**, o **aluminyo** (, atomikong bilang = 13; atomikong gabat = 26.98, punto nin pagkatunaw = 660.2&nbsp;°C, punto nin pagkalakaga = 2,467&nbsp;°C, ispesipikong grabidad = 2.69, balensya = 3, simbolo: **Al**, dakulang A na pigsundan nin sadit na L) iyo sarong metalikong elemento na maputi an kulay asin arug kan pirak. Ini an elementong pigbibisto na pinakadakul an bilang sa kadagaan, pero harus nahihiling na nakasalak sa iba pang mga elemento. Nadiskobre ini ni Hans Christian Ørsted kaidtong 1825. Ginagamit ini sa paggibo nin mga materyales na magigian, dae taklaon, sagkod matitibay o matatagas, arug halimbawa kan sa kaldero asin sa atop kan harong.

## Hilingon man

* Boron
* Karbon (*Carbon*)
* Magnesyo (*Magnesium*) 

## Toltolan
Silikon

An **silikon** (Ingles: *silicon*) iyo sarong elementong kimikal na may simbolo na **Si** asin atomikong bilang na 14. Ini iyo matagas asin malutong na kristalikong solido na igwang mala-asul na grey na metalikong lustro, sagkod iyo sarong tetravalent metalloid asin semiconductor. An punto nin pagkatunaw asin pagkalakaga kaini iyo 1414&nbsp;°C asin 3265&nbsp;°C, kun sain ini iyo an ika-duwang pinakahalangkaw sa gabos na mga metalloid sagkod dae-metal, pagkatapos sana kan boron. 

Lagpas sa 90% kan kadagaan sa kinaban iyo igwang silikang mga mineral, kun sain ngani an silicon iyo an ika-duwang pinaka-abundanteng elemento sa kadagaan (harus 28% kan gabat), pagkatapos sana kan oksiheno. An katapsan kan ika-20 na siglo hasta kapunan kan ika-21 na siglo iyo an pigsasabing "Panahon nin Silikon" (bistado man bilang *Digital Age* o *Information Age*) uli ta an elementong silikon iyo may dakulang papel sa modernong ekonomiya kan kinaban. An relatibong sadit na porsyon kan labing puripikadong elemental na silikon na piggagamit sa "semiconductor electronics" (< 10%) iyo importante sa mga "metal–oxide–semiconductor (MOS) transistor" asin "integrated circuit chips" na piggagamit sa kadaklan nin mga modernong teknolohiya (arug kan sa mga kompyuter asin selpon). 

## Hilingon man

* Karbon (*Carbon*)
* Alumino (*Aluminum*)
* Magnesyo (*Magnesium*)

## Toltolan
Posporo (elemento)

An **posporo** (, Ingles: *phosphorus*) iyo sarong elementong kimikal na naggagamit nin simbolong **P** asin nin atomikong bilang na 15. Sarong *multivalent* na dae metal na kabale sa grupo nin nitroheno, an posporo iyo harus mahihiling sa mga dae-organikong gapong phosphate. An elementong posporo iyo may duwang klaseng lakop-lakop - an puting posporo asin pulang posporo. Maski ngani an boot-sabihon kan taramong "*phosphorescence*" iyo magliwanag matapos an pag-ilaw, hale sa taramong posporo, an ilaw nin posporo iyo naggigikan sa pag-o-oksihena kan puti -(pero dae pula)- nin posporo sagkod dapat inaapod na *chemiluminescence*.

Nin uli sa halangkaw kaining reaktibidad, an posporo iyo dae nuarin man nahahanap bilang talingkas na elemento sa kalibotan kan kinaban. An kaenot-enoteng klase nin posporo (puting posporo, kaidtong 1669) iyo nagluwas nin maluyang ilaw matapos matamaan nin oksiheno— kaya pigbansagan ining (gikan sa mitolohiyang Griyego) Φωσφόρος, na an boot-sabihon iyo "tagadara nin liwanag" (lenggwaheng Latin: *Lucifer*), na pigsisimbolo an "Bituon nin Pagka-aga", an planetang Venus.

An posporo iyo parte nin DNA, RNA, ATP, pati na an lipidong-posporo na parte nin mga *cell membranes*. Ini iyo sarong esensyal na elemento para sa gabos na buhay na selula. Harus man ining mahihiling sa mga pataba, pulbura, *toothpaste*, *pestecide*, mga sabon panlaba, asin siyempre, sa mga posporo mismo.

## Hilingon man

* Nitroheno (*Nitrogen*)
* Silikon (*Silicon*)
* DNA (*Deoxyribonucleuic acid*)

## Toltolan
Klorina

Ang **klorina**, **klorin**, o **kloro** (Ingles: *chlorine*, Kastila: *cloro*), iyo sarong elementong kimikal na may simbolong kimikal na **Cl** asin atomikong bilang (na bilang kan mga proton sa laog kaini) na 17. An masang atomiko kaini iyo 35.45. Parte man ini kan ika-7 na pababang grupo (mga haloheno) sa talaang peryodiko nin mga elemento.

## Hilingon man

* Plurina (*Fluorine*)
* Asupre (*Sulfur*)
* Sodyo (*Sodium*)

## Toltolan