open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Organo (biyolohiya)

An **organo** (Ingles: *organ*) iyo sarong grupo nin mga tisyu na may kaparehas na mga paggana. An buhay kan tinanom asin hayop iyo nakadepende sa nagkapirang mga organo na iribanan sa sistemang organo. Sa hirarkiya kan buhay, an mga organo iyo yaon sa tahaw nin tisyu asin sistemang organo. An tisyu iyo sarong organisasyonal na lebel sa tahaw nin mga selula asin organo. An tisyu iyo an kasararoan nin mga similar na selula asin an saindang ekstraselular na pagsararo hali sa kaparehas na ginikanan na minadara nin ispesipikong paggana. An mga organo iyo dagos namomokna nin mga grupo nin tisyu na minagana bilang saro. An duwa o mas dakol na organo na nagtatabangan sa sarong ispesipikong paggana iyo nagmomokna nin sarong sistemang organo, na inaapod man bilang sistemang biyolohikal o sistema nin lawas. 

An mga organo iyo harus yaon sa mga multiselular na organismo. Sa mga sarong-selulang organismo arug kan bakterya, an kaparehas kan organi iyo bistado bilang organelo (*organelle*). Sa mga tinanom, igwa nin tolong panginot na organo. An labot na organo iyo sarong panlaog na organo na minaporma nin labot na tubo, o kaagan arug kan tulak,intestino, o bladder.

Sa pag-aadal nin anatomiya, an terminong *viscus* iyo dapit sa panlaog na organo. An *viscera* iyo an darakulan na porma. 

An bilang nin organo sa maski anong organismo iyo depende sa kun ano an marhay na depinisyon sa termino an gagamiton. Sa sarong mahiwas na nagagamit na depinisyon, 79 na mga organo an nabibisto sa lawas nin tawo.

## Panluwas na takod
* 

## Toltolan
Anatomiya

An **anatomiya** (Ingles: *anatomy*; Griyego *anatomē*, 'diseksyon') iyo an sanga kan biyolohiya na dapit sa pag-aadal nin istraktura kan mga organismo asin an saindang mga parte. An anatomiya iyo an sanga kan natural na siyensya na dapit sa istraktural na organisasyon kan mga nabubuhay na bagay. Gurang na ini na siyensya, kun sain nagpoon pa ini kaidto pang prehistorikong panahon. 

An anatomiya iyo panginot na katakod sa biyolohiyang pag-uswag, embriyolohiya, komparatibong anatomiya, ebolusyonaryong biyolohiya, asin piloheniya, huli ta ini an mga proseso kun sain an anatomiya iyo nahihimo, parehas na lagpas sa madaralian asin pangharaluyan na sukol nin panahon. An anatomiya asin pisiyolohiya, na minaadal sa istraktura asin paggana nin mga organismo asin an saindang mga parte, minagibo nin natural na pares nin relatibong mga disiplina, asin iyo harus pig-aadalan nin sabay. An pantawong anatomiya iyo saro sa mga importanteng basehang siyensya na pig-aaplikar sa medisina.

## Panluwas na takod

* Anatomy, *In Our Time*. BBC Radio 4. Si Melvyn Bragg kaiba an mga guest na sinda Ruth Richardson, Andrew Cunningham asin Harold Ellis.
* 
* Anatomia Collection: anatomical plates 1522 to 1867 (digitized na mga libro asin imahe)
*Lyman, Henry Munson. *[https://digital.sciencehistory.org/works/bg257g476 The Book of Health]* (1898). Science History Institute Digital Collections.

## Toltolan
Tisyu

Sa biyolohiya, an **tisyu** (Ingles: *tissue*) iyo sarong selular na organisasyonal na lebel sa tahaw kan mga selula asin kan sarong kompletong organo. An tisyu iyo kasararoan nin mga pararehas na selula asin an saindang ekstraselular na pagsararo gikan sa kaparehas na ginikanan na minadara nin sarong ispesipikong paggana. An mga organo iyo dagos na napoporma sa paagi nin paggana sa pagsararo kan mga tisyung ini.

An Ingles na taramong "tissue" iyo gikan sa taramong Pranses na "tissue", boot-sabihon iyo sarong bagay na "pighibla", gikan sa nagligad na partisipolo kan berbong *tisser, "maghibla".* An pag-aadal kan tawo asin tisyu nin mga hayop iyo bistado bilang histolohiya o, sa katakod nin mga kahelangan, bilang histopatolohiya. Sa mga tinanom, an mga tisyu iyo pig-aadalan sa parehas na pangtinanom na anatomiya asin pisiyolohiya.

## Ginunuan
* 

## Mga panluwas na takod
* 
* List of tissues in ExPASy
The Brave Little Toaster (pelikula)

An The Brave Little Toaster sarong pig-animar na pelikulang kan Amerikano kan 1987 na pigprodyuser kan Jerry Rees.
Sistemang organo

An **sistemang organo** (Ingles: *organ system*) iyo grupo nin mga organo na nagkakasararo para sa paggibo nin saro o mas dakol na paggana. An kada organo igwa nin espesyal na trabaho sa tinanom o sa lawas nin hayop, asin iyo pigbibilog nin mga bistong tisyu.

## Mga tinanom

An mga tinanom igwa nin duwang mayor na sistemang organo. An mga baskular na tinanom igwa nin duwang bistong sistemang organo: an **sistemang shoot**, asin an **sistemang gamot**. An sistemang shoot iyo pigbibilog nin sanga, dahon, asin mga reproduktibong parte kan tinanom (burak asin bunga). An sistemang shoot harus nagdadakula sa ibabaw kan kadagaan, kun sain ini nagkukua nin liwanag para sa potosintesis. An sistemang gamot, na nagsusuporta sa tinanom asin nagkukua nin tubig asin mga mineral, iyo harus nasa irarom kan kadagaan. 

## Mga hayop
An ibang mga hayop igwa nin pararehas na sistemang organo sa mga tawo alagad an mga mas simpleng hayop igwa nin mas kadikit na organo sa sistemang organo o mas kadikit na sistemang organo.

### Mga tawo

Igwa nin 11 na bistong sistemang organo sa tawo, na nagpoporma sa basehan nin pantawong anatomiya asin pisiyolohiya. An 11 na sistemang organo iyo an sistemang respiratorya, pangtunaw asin ekskretorya, sistemang sirkulatorya, sistemang urinaryo, sistemang integumentaryo, sistemang iskeletal, sistemang muskular, sistemang nerbyoso, asin sistemang reproduktibo.

Igwa nin iba pang sistema sa lawas na bakong sistemang organo. Halimbawa, an sistemang immuno nagpoprotekta sa organismo laban sa impeksyon, pero bako ining sistemang organo huli ta dae ini pigbibilog nin mga organo. An ibang mga organo iyo yaon sa lagpas saro na sistema. Halimbawa, an dungo iyo parehas yaon sa sistemang respiratoryo asin bilang organong pagmati sa sistemang nerbo. An testes asin obaryo iyo parehas na parte kan reproduktibo asin endokrino na mga sistema.

## Hilingon man

* Lawas nin tawo
* Anatomiya

## Toltolan
Lawas nin tawo

An **lawas** o **hawak nin tawo** (Ingles: *human body*) iyo an istraktura kan sarong tawo. Pigbibilog ini nin manlainlain na klase nin selula na nagmomokna nin mga tisyu asin dagos an sistema nin mga organo. Pigpapasiguro ninda an homeostasis asin pagigin marhay kan lawas nin tawo.

Pigbibilog ini nin payo, liog, trunk (kaiba an thorak asin abaga), mga takyag asin kamot, mga piad asin bitis.

An pag-aadal kan lawas nin tawo iyo kaiba an anatomiya, pisyolohiya, histolohiya, asin embriyolohiya. An lawas iyo anatomikong nalalalin sa mga bistong paagi. An pisiyolohiya iyo nakapokus sa mga sistema asin organo kan lawas nin tawo asin an saindang paggana. An nagkapirang mga sistema asin mekanismo iyo may interaksyon para mamantinir an homeostasis, sa ligtas na lebel nin mga substansya arug kan asukar asin oksiheno sa dugo.

An lawas iyo pig-aadalan nin mga propesyonal sa salud, pisiyolohista, anatomista, asin mga artista para matabangan sinda sa saindang trabaho.

## Mga panluwas na takod

* *[https://web.archive.org/web/20140126181303/http://www.wdl.org/en/item/4299/ The Book of Humans]* (gikan sa patapos na ika-18 asin kapinunan kan ika-19 na siglo)
*Inner Body
* Anatomia 1522–1867: Anatomical Plates from the Thomas Fisher Rare Book Library
Teorya nin bilang

An **teorya nin bilang** (Ingles: *number theory*), inaapod man bilang **aritmetika** o **halangkaw na aritmetika** sa suanoy kaining paggamit, iyo sarong sanga nin purong matematika na dapit sa pag-aadal nin mga integer asin mga pagganang may bilang na integer (*integer-valued functions*). An Alemang matematiko na si Carl Friedrich Gauss (1777–1855) nagsabi, "An matematika iyo an reyna kan mga siyensya—asin an teorya nin bilang an reyna kan mga matematika." An mga teorista nin bilang pig-aadalan an mga primong bilang (*prime numbers*) pati naman an mga karakter kan mga matematikong bagay na gikan sa mga integer (halimbawa, an mga rasyonal na bilang) o may kahulugan bilang heneralisasyon kan mga integer (halimbawa, alhebraikong integer). 

An suanoy na termino para sa teorya nin bilang iyo an *aritmetika*. Sa kapinunan kan ika-20 na siglo, pigribayan na ini kan "teorya nin bilang". (An taramong "aritmetika" iyo ginagamit kan heneral na publiko para sa mga "hababang kalkulasyon"; nakaguno man ini nin iba pang mga kahulugan sa matematikong lohika, sa *Peano arithmetic*, asin siyensyang pangkompyuter, sa *floating point arithmetic*.) An paggamit sa terminong *aritmetika* para sa *teorya nin bilang* iyo nakaguno liwat nin pagbisto sa pangaduwang kabanga kan ika-20 na siglo, huli sa parte kan impluwensya nin mga Pranses. Sa partikular, an *aritmetikal* iyo harus dapit sa pagladawan sa *bilang-teoretiko*.

## Panluwas na takod

* 
* Number Theory  na intra sa Encyclopedia of Mathematics
* Number Theory Web
## Toltolan
Leopoldo Serantes

Si **Leopoldo Serantes** (namundag Marso 15, 1962 - 2021) sarong Filipinong nobatong boksyador asin dating soldados. Siya nakipaglaban sa 1988 Summer Olympics sa Seoul, South Korea sa  Light Flyweight (-48 kg) na dibisyon, asin nasikwit niya an medalyang bronse pakadaog sa semi-finals sa pakilaban ki  Ivailo Khristov na taga-Bulgaria. An panggana ni Serantes iyo an primero sa laog nin 24 taon na an sarong Filipinong atleta makakua nin medalyang Olimpiko poon pa kan kapangganahan ni Anthony Villanueva, an saiyang coach, na nasikwit nin medalyang pirak sa  1964 Summer Olympics, asin ta siya iyo an ika-6 na Filipino sa kagabsan makakua nin medalyang Olimpiko.

## Resulta sa Olimpiko 1988
Sa ibaba iyo an rekord ni Leopoldo Serantes, Filipinong boksyador sa light flyweight
na nakipaglaban sa 1988 Seoul Olympics:
*Hornada nin 64: Bye
*Hornada nn 32: dinaog niya si Hassan Mustafa (Egypt) referee pinundo laban sa ika-2 hornada
*Hornada nin 16: dinaog niya si Sammy Stewart (Liberia) sa desisyon, 5-0
*Quarterfinal: dinaog niya si Mahjoub Mjirich (Morocco) referee pinundo laban sa ika-3 hornada
*Semifinal: nadaog siya ni Ivailo Khristov (Bulgaria) sa desisyon, 0-5 (siya ginawaran bronseng medalya)

## Mga huring kabtang kan buhay
Si Serantes laygay nang nagmamate nin helang sa pulmon. Kan Enero 2021, nakaag siya sa intensive care sa Philippine Veterans Hospital huli sa magabat asin mas seryosong kamatean sa pulmon asin sa puso.

Si Onyok Velasco idinulok an problema ni Serantes sa helang sa kompanyang Chooks-To-Go asin ini naherak na magtaong tabang pinansyal ki Serantes. An kompanya nagtuga' na matao nin Php 100,000 bulan-bulan nin sa lawig-buhay ki Serantes komo suporta.

## Toltolan
Sensor

Sa mahiwas na depinisyon, an **sensor** iyo sarong kagamitan, modyul, makina, o subsistema na an katuyohan iyo an makadetekta nin mga kasibotan o pagbabago sa kapalibotan kaini asin maipasa an impormasyon sa ibang mga elektroniko, harus sa sarong prosesor na kompyuter. An sensor iyo pirming ginagamit sa iba pang mga elektroniko.

An mga sensor iyo urualdaw na nagagamit sa mga bagay na arug sa mga pindutan sa elevator na sensitibo sa pagkapot (*tactile sensor*) asin mga lampara na nagdidiklom o mas nagliliwanag sa pagkapot. Sa pag-uswag kan mikromakinarya asin an mga pasil gamitong mga mikrokontroler na kagamitan, an mga kagamitan kan sensor iyo naghiwas hali sa mga tradisyonal na lado nin temperatura, presyon, o pagsukol nin bulos, halimbawa sa mga MARG sensor. 

An mga analogong sensor arug kan potensyometro asin resistor na sensitibo sa puwersa iyo mahiwas pa man na nagagamit. An mga aplikasyon iyo kaiba an pag-manupaktura asin makinaya, eroplano asin eroespasyo, awto, medisina, robotika, asin iba pang aspeto sa urualdaw na pagbuhay. Igwa nm mahiwas na rango nin iba pang mga sensor na minasukol sa kimikal asin pisikal na karakter kan mga materyal. An pirang halimbawa iyo kabali an optikal na sensor para sa pagsukol nin refractive index, bibrasyonal na sensor para sa pagsukol kan pluwidong biskosidad asin elektro-kimikal na sensor para sa pagmonitor kan pH nin mga pluwido.

## Padagos na pagbasa

* M. Kretschmar and S. Welsby (2005), Capacitive and Inductive Displacement Sensors, in Sensor Technology Handbook, J. Wilson editor, Newnes: Burlington, MA.
* C. A. Grimes, E. C. Dickey, and M. V. Pishko (2006), Encyclopedia of Sensors (10-Volume Set), American Scientific Publishers. 
* Blaauw, F.J., Schenk, H.M., Jeronimus, B.F., van der Krieke, L., de Jonge, P., Aiello, M., Emerencia, A.C. (2016). Let’s get Physiqual – An intuitive and generic method to combine sensor technology with ecological momentary assessments. Journal of Biomedical Informatics, vol. 63, page 141-149.
* http://www.cbm-sweden.se/images/Seminarie/Class_Descriptions_IDA_MEMS.pdf (hilingon sa https://web.archive.org/web/20160304105724/http://www.cbm-sweden.se/images/Seminarie/Class_Descriptions_IDA_MEMS.pdf)

## Toltolan
Heolohiya

An **heolohiya** (Ingles: *geology*; gikan sa Suanoy na Griyegong γῆ, *gē* ("kinaban") asin -λoγία, *-logia*, ("pag-aadal kan", "diskurso") iyo an sanga kan pankinabang siyensya na dapit sa solidong Kinaban, an mga gapo na minabilog sa kaini, asin an mga proseso kun sain ini nagbabaso relatibo sa oras. An heolohiya pwedeng maibali an pag-aadal sa mga tampok na solido kan maski anong terestriyal na planeta o natural na satelayt arug kan Marte o Bulan. An modernong heolohiya iyo signipikong minasabat sa iba pang mga pankinabang siyensya, kabali an hidrolohiya asin an mga atmosperikong siyensya, asin iyo dagos na pigtatrato bilang sarong mayor na aspeto kan integradong sistemang pankinaban na siyensya asin planetaryang siyensya.

An heolohiya iyo pigpapaliwanag an istraktura kan Kinaban sa ibabaw asin irarom kan kadagaan kaini, asin an mga proseso na nagkorte sa nasambit na istraktura. Minatao man ini nin mga kagamitan sa pagdetermina sa relatibo asin absolutong edad kan mga gapo sa sarong lokasyon, sagkod an pagpaliwanag man sa historya kan mga gapo. Sa pagsalak kan mga kagamitang ini, an mga heolohista iyo nakahimo nin heolohikal na historya kan Kinaban, asin an pagpahiling sa edad kan Kinaban. An heolohiya iyo minatao nin mga panginot na ebidensya para sa mga platong tektonika, an ebolusyonaryong historya kan buhay, asin an nagligad na mga klima kan Kinaban.

An mga heolohista iyo minagamit nin mahiwas na mga paagi sa pag-intindi sa istraktura kan Kinaban asin an ebolusyon kaini, kabali na an field work, deskripsyon kan gapo, heopisikal na teknik, kimikal na analisis, pisikal na eksperimento, asin numerikal na pagmodelo. Sa praktikal na termino, an heolohiya iyo importante para sa mineral asin hidrokarburong eksplorasyon asin eksplotasyon, pag-ebalwar kan mga gunuang tubig, pag-intindi sa mga natural na distroso, an remeditasyon kan mga problemang pangkapalibotan, asin pagtanaw sa nagligad na pagbabago nin klima. An heolohiya iyo sarong mayor na akademikong disiplina, asin iyo importante sa inhinyeriyang heoteknikal.

## Panluwas na takod

* ''Earth Science News, Maps, Dictionary, Articles, Jobs''
* American Geophysical Union
* American Geosciences Institute
* European Geosciences Union
* Geological Society of America
* Geological Society of London
* Video-interviews with famous geologists
* Geology OpenTextbook
* Chronostratigraphy benchmarks 

## Toltolan
Ho Feng-Shan

Si **Ho Feng-Shan** ( 10 Septyembre 1901 – 28 Septyembre 1997) sarong Tsinong diplomata kan Republika kan Tsina. Kan siya konsul-heneral sa Vienna durante kan Ikaduwang Gerang Pankinaban, itinaya' niya sa peligro an saiyang buhay asin karera mailigtas lang an "pwedeng rinibo katawong mga Hudyo" paagi  nin pagtao sainda nin mga visa, bagay na hayag dai pagkuyog sa instruksyon kan saiyang mga superior. Balangibog na si Ho nagpaluwas kan ika-200 na visa kan Hunyo 1938, nagpirma kan ika-1906 na visa kan 27 Oktobre 1938, alagad siya pinabalik sa Tsina kan Mayo 1940. Si Ho nagadan kan 1997 asin an saiyang naginibong pagkaherak postumang binisto kan an Israeli na organisasyon Yad Vashem ginawaran siya kan taon 2000 kan titulong "Matanos sa mga Nasyon".

## Toltolan
Gapo (heolohiya)

An **gapo** (Ingles: *rock*) iyo an maski anong natural na solidong masa o agregado nin mga mineral o mineraloyd na materya. Pigkakategorisa ini sa paagi kan kaibanang mineral, an komposisyong kimikal asin an paagi kun pano ini nahaman. An mga gapo minabilog sa paluwas na solidong layer kan Kinaban, an *crust*, asin an kadaklan kan interyor kaini, pwera sa likidong panluwas na core asin pakete nin magma sa astenospero.

An mga gapo iyo harus nagugrupo sa tolong panginot na grupo: an mga igneyong gapo, sedimentaryong gapo, asin metamorpikong gapo. An mga igneyong gapo iyo nahahaman kapag naglipot an magma sa kadagaan, o naglipot an lava sa kadagaan o sa irarom kan kadagatan. An mga sedimentaryong gapo iyo nahahaman sa paagi nin *diagenesis* o *lithification* kan mga sedimento, na iyo nahahaman man sa paagi nin *weathering*, transportasyon, asin deposisyon nin mga yayaon na gapo. An mga metamorpikong gapo iyo nahahaman kapag an yayaon na gapo iyo napasairarom sa labing presyon asin temperatura—na iyo nangyayari, halimbawa, kapag nagkaigwa nin kolisyon sa mga kontinental na plato.

An siyentipikong pag-aadal nin karakter asin ginikanan kan mga gapo iyo inaapod na petrolohiya, na iyo esensyal na subdisiplina kan heolohiya.

## Panluwas na takod
* 
* 
* 

## Toltolan
Mohammad Zahir Shah

Si **Mohammed Zahir Shah** (Pashto/Dari: , 15 Oktobre 1914 – 23 Hulyo 2007) iyo an ultimong hade kan Apganistan, na namoon poon 8 Nobyembr 1933 sundo 17 Hulyo 1973 kun kasuarin napatalsik sya sa sa pwesto. Nagserbi nin sobra sa 39 taon, si Zahir iyo na an pinakahalawig na naglingkod na hade nin Apganistan poon pa kan an Imperyong Durrani natogdas kan ika-18ng siglo. Saiyang napalakbang an relasyon diplomatiko kan Apganistan sa dakul na mga nasyon, kairiba na an sa duwang ibong kan inapod na Malipot na Gera. Kan mga 1950, si Zahir Shah pinu'nan nang mamoderno an Apganistan, sagkod na makapanday asin makamukna' nin  bagong konstitusyon asin nin sistemangmonarkiyang konstitusyonal. Nagpangimbabaw nin daing kinikilingan na paggobernar,

Kan 1973, manta si Zahir Shah nagbabakasyon sa Italya, an saiyang rehimen binungkal sa sarong coup d'etat na pinamayohan mansana kan saiyang pinsan asin dating primer ministro, na si Mohammed Daoud Khan, na nagtogdas nin solong-partidong republika, na ini bagay na nagtapos sa labis 225ng taon na pasigeng monarkikal na gobyerno. Si Zahir Shar dagos na nag'estar sa Roma sagkod 2002, asin ta nagbalik sa Apganistan sana kan marungkab an gobyernong Taliban. Siya ginawadan kan titulong Ama kan Nasyon, na saiyang kinamtan sagkod siya nagadan kan 2007.

## Panluwas na takod

*C-SPAN: Afghan King & Queen 1963 Visit to U.S. Reel America Preview (bidyo)
*Mohammad Zahir Shah sa *Encyclopædia Britannica*
*Zahir Shah: The last king of Afghanistan, Robert Fisk, *The Independent*
* Profile, *The Observer*
*
* interviews Zahir Shah videos
* interwies Zahir Shah in written

## Toltolan
2021

An **2021** (MMXXI) iyo sarong ordinaryong taon na nagpoon sa Biyernes sa kalendaryong Gregoryano, an ika-2021 taon nin mga designadong Ordinaryong Taon asin Anno Domini (AD), an ika-21 taon nin ika-3 milenyo, an ika-21 taon nin ika-21 siglo, asin ika-2 taon nin dekada 2020. 

Sa 2021 isasagibo an kadaklan sa mga panginot na pangyayari na orihinal na naka-iskedyul para sa 2020, kabali an Katapusan nin Liga kan mga Nasyun nin CONCACAF kaidtong 2020, Pankantang Kontes kan Eurovision, UEFA Euro 2020, Pakawat Olimpiko sa Tig-init 2020, 2021 Copa América asin Expo 2020, sa mga kasibotan na dae ngona pigpadagos o pigkansela huli sa pandemya kan COVID-19.
 
Pigdeklara kan Nagkakasararong Nasyon an 2021 bilang Internasyunal na Taon nin Katoninongan asin Tiwala, an Internasyunal na Taon nin Mamoknang Ekonomiya para sa Naipapadagos na Pag-uswag, an Internasyunal na Taon nin mga Prutas asin Gulay, asin an Internasyunal na Taon para sa Pagtanggal nin Pagtrabaho nin mga Aki. Pigproklama kan Simbahang Katoliko an 2021 bilang Taon ni San Jose.

## Toltolan
Chrysopogon zizanioides

An **''Chrispogon zizanioides**,* na midbid sa kadaklan bilang *'vetiver*' sa tataramon na Ingles. Inaapod man ining moras o rimoras sa tataramon na Bikol asin saro ining *perennial* na duot kaiba sa pamilyang *Poaceae*. 

Ang Vetiver kaagid kang tanglad o *citronella.''
Portal:Kinaban

{| width="100%" cellpadding="4" cellspacing="1" style="border-style:solid; border-width:3px; border-color: #0038A8; table-layout:fixed"
| style="vertical-align:top; padding: 0; margin:0;" |
{| width="100%" cellpadding="4" cellspacing="5" style="border-style:solid; border-width:3px; border-color: green; table-layout:fixed"
| style="vertical-align:top; padding: 0; margin:0;" |
__NOTOC__

{| id="mp-lower" style="margin:4px 0 0 0; width:100%; background:none; border-spacing: 0px;"
| class="MainPageBG" style="width:100%; border:1px solid #ddcef2; background:#faf5ff; vertical-align:top; color:#000;"|
{| id="mp-bottom" style="vertical-align:top; background:honeydew; color:#000; width:100%"
! style="padding:2px;" | Katakod sa Wikimedia
|-
| style="color:#000; padding:2px 5px 5px;" |
Ostrich

Ang **ostrits**, **abestrus**, o ***Struthio camelus*** (Ingles: *ostrich*) na sarong klase nin gamgam na dae nakakalupad na hale sa bansa kan Aprika (Africa). ini sana ang nabubuhay na klase kan pamilyang **Struthionidae**, at ng saring ***Struthio***. Kakaiba man ang itsura kani, na igwang halaba na liog tapos bitis (leeg), tapos nakakadalagan ini sa bilis na 65 km/h (40 mph).

Pinakadakula ini na nabubuhay na gamgam, ang mga abestrus (ostrich) inaataman ini sa dakol na umahan sa buong kiniban. An pangaran na abestrus hale sa tataramon na Griyego para ini sa "kamelyong maya" huli ta sa halabang liog kani.
Badil

An mga **badil** (Ingles: *gun*) sarong klase ini na armas o sandata na igwang kakayahan na tumira nin bala kaini. Ini man sarong nakakagadan na armas dahil digdi nagluluwas an mainit na bala kaini na gibo sa tingga.
Museo

An **museo** (Ingles: *museum*) iyo sarong institusyon para sa pagkolekta nin mga artipakto asin iba pang bagay nin artistiko, kultural, historikal, o siyentipikong importansya. An nagkapirang mga pampublikong museo pigpapatanaw an mga bagay na ini sa paagi nin mga eksibit na pwedeng permanente o temporaryo. 

An mga pinakadakula sa mga museo iyo mahihiling sa mga mayor na syudad sa bilog na kinaban, mientras an ribo sa mga lokal na museo iyo yaon sa saradit na mga syudad, banwaan, asin rural na lugar. An mga museo may manlainlain na katuyohan, na minarango poon sa konserbasyon asin dokumentasyon kan saindang mga koleksyon, na iyo minasirbe sa mga paraadal asin espesyalista para sa heneral na publiko. An katuyohan sa pagsirbe sa mga paraadal iyo bako sanang siyentipiko, pero para man sa heneral na publiko.

Igwa nin manlainlain na klase nin museo, kabali na an pang-arte, pangnatural na historya, pangsiyensya, panggiyera, asin pang-aki. An mga pinakadakula asin pinakapigbibisita sa kinaban iyo kabali an Louvre sa Paris, an Metropolitan Museum of Art sa Syudad nin Nueva York, an National Museum of China sa Beijing, an Smithsonian Institution sa Washington, D.C., an British Museum asin National Gallery isa London, sagkod an Vatican Museums sa Vatican City. Segun sa International Council of Museums (ICOM), igwa nin lagpas 55,000 na museo sa 202 na nasyon.

## Mga panluwas na takod

* 
* International Council of Museums
* Museums of the World 
* VLmp directory of museums
* 

## Toltolan
DWYN

An **DWYN** (99.1 FM), nag-eere bilang **99.1 Love Radio**, sarong istasyon nin radyo na pagsasadiri asin pig-ooperar kan Manila Broadcasting Company. An istudyo asin transmitter kaini iyo mahihiling sa Door #2, 2/F Ed Venture Bldg., AMS Compound, Peñafrancia Ave., Naga, Camarines Sur.

## Toltolan
Yordenis Ugas

Si **Yordenis Ugás Hernández** (namundag 14 Hulyo 1986) sarong Kubanong boksyador na propesyonal na kapot an titulong WBA (Super) welterweight poon pa kan Enero 2021, na dati kapot niya an titulong WBA (Regular) poon 2020 hanggan siya itinaas sa Super champion. Saiya man na pig'angat na  makamit an titulong WBC welterweight kan 2019. Bilang nobato nasikwit niya an medalyang bulawan 
sa Kampeonato Pankinaban 2005 asin  an bronse sa Olimpiko 2008, kapwa sa lightweight na dibisyon. Sagkod kan Nobyembre 2020, siya rinaranggo komo iyo an ika-5ng aktibong welterweight kan Transnational Boxing Rankings Board, asin ika-7 kan ''The Ring'' na magasin asin kan BoxRec.
### Pakawat Olimpiko
***2008** sa Beijing, Tsina (komo lightweight)
**Nadaog si Hamza Kramou (Algeria) 21-3
**Nadaog si Domenico Valentino (Italya) 10-2
**Nadsaog si Georgian Popescu (Romania) 11-7
**Sya nadaog ni Daouda Sow (Pranses) 8-15

### Kampeonatong Pankinaban
***2005**
**Nadasog si Fayzuloyev Marufyon (Tajikistan) 28-14
**Nadaog si Asghar Ali Shar (Pakistan) 28-14
**Nadaog si Ibrahim Kamal (Kanada) 23-14
**Nadaog si Jong Sub-Baik (South Korea) 34-16
**Nadasog si Khabib Allakhverdiyev (Rusya) 45-22
**Nadaog si Romal Amanov (Azerbaijan) 42-28

## Toltolan
Teorema ni Pythagoras

Sa matematika, an **teorema ni Pythagoras** (Ingles: *Pythagorean theorem*), iyo sarong pundamental na relasyon sa Euclideyanong heometriya sa tolong gilid kan rektangulong triangulo. Pigsasambit kaini na an hiwas kan kwadrado na an gilid iyo an hypotenuse (an gilid sa balyo kan rektangulong angulo) iyo parehas sa suma kan mga hiwas nin mga kwadrado kan duwang natatadang gilid. An teoremang ini pwedeng maisurat bilang sarong ekwasyon na relatibo sa laba kan mga gilid na *a*, *b* asin *c*, harus inaapod na **Pythagoryanong ekwasyon**:

: a^2 + b^2 = c^2 ,

kun sain an *c* pigrerepresenta an laba kan hypotenuse sagkod an *a* asin *b* an laba nin mga natatadang gilid kan triangulo. An teorema, na an historya iyo napapasairarom sa labing debate, iyo pigpangaran para sa Griyegong intelektwal na si Pythagoras, namondag harus 570 BC.                                                                                                                     

## Panluwas na takod

* In HTML with Java-based interactive figures.
* 
* History topic: Pythagoras's theorem in Babylonian mathematics

## Toltolan
Dilis

Ang **dilis** o **bulinaw** (Ingles: *Philippine anchovy*) na sarong klase nin sira. Sa Filipinas, pinapaalang ini tapos binabalad sa saldang para maging pagkakan.

Ang dilis igwang hawak na mala-silindro, mabilog na tulak at limang matatarom na takip-balakang. Sadit ang tangway kan hasang tapos igwang 17 o 18 hasang-kalaykay. Halipotang palikpik sa lubutan na igwang 15 silahis. igwang kulay-pilak na linya ini sa tagilirian tapos nahahanap tapos nadadakop kan kawan kawan mga 0-50 metro ang rarom sa ma-askad tapos ma-askad-askad na tubig harani sa aplaya. Naglalaba ini in 7 sentimetro paggulang hanggang 10 cm tapos tapos pwede ining mahiling o makua ini sa labang 8.5 cm puon Pebrero hanggang Hunyo.

## Kataytayan nin mga ladawan

Dried fish locally called Dilis at Naga People's Mall in Naga City.jpg|Alang na dilis sa Naga City Public Market
5626Dilis_textures_15.jpg|Itsura kan labas na dilis na mababakal sa mga saud
Hito (catfish)

Ang **hito** (Ingles: *fresh-water catfish*) ini sarong klase nin sira o isdang kanduli na nabubuhay sa tubig-tabang.  Ang hito bisto ini na sira na igwang "balbas" o "bigote". Maitom tapos mahalnas ang kublit kani tapos masakit dumuro ang tibo nito, pero masiram ining gibuhon inihaw, prito tapos adobo.

## An Pag-aalaga  ng Hito
estoryahe hahahha

* Clariidae
## Mga kawing panlabas
* Sabi nila yung puso nasa kaliwa bat yung sakin nasayo BEBE
*
*
Uwak

Ang **uwak** (Ingles: *crow* o *raven*) ini sarong klase nin gamgam o ibong na nagkakakan nin prutas.  Sa Hebreo, sabi sa Bibliya, bisto ang uwak bilang *oreb* (sarong pangaran na tigagamit para sa sarong prinsipeng Madian na kalaban ni Gideon; kaiba ni Zeb).

## Mga talasanggunian
Salog

An **salog** (Ingles: *river*) iyo sarong natural na nagbubulog na agihan nin tubig, harus preskong tubig, pasiring sa kadagatan, dagat, danaw, o iba pang mga salog. Sa ibang mga kaso, an salog minabulos sa kadagaan asin nagigin alang sa katapusan kan kurso nin dae nakakaabot sa ibang lawas nin tubig. An mga saradit na salog iyo naaapod man bilang sapa, kali, asin iba pa. Mayo nin opisyal na depinisyon para sa henerikong termino na salog sa lado nin heograpiya, alagad sa nagkapirang mga nasyon o komunidad, pigtatawan ini nin depinisyon sa sukol. Minsan an salog iyo pigtatawan depinisyon bilang mas dakulo sa kali, pero dae pirmi: an tataramon bako na malinaw.

An mga salog iyo harus pigkokonsidera bilang mga mayor na tampok sa kapalibotan; alagad, 0.1% lang ini kan kadagaan nin Kinaban. Pighimo sinda na mas naririsa asin signipiko sa katawohan huli ta an nagkapira sa mga syudad asin sibilisasyon iyo nahaman sa palibot kan mga salog. An kadaklan sa mga mayor na syudad sa kinaban iyo mahihiling sa gilid kan salog, huli ta nagagamit ini bilang gunuan nin tubig, pagkua nin pagkakan, transportasyon, border, depensibong paagi, gunuan nin enerhiya, pagkarigos, asin bilang paagi sa pag-apon nin ati.

## Padagos na pagbasa

* 
*  — sarong dae-teknikal na babasahon sa heomorpolohiya asin hidrauliko kan tubig
* 

## Toltolan
Upo

Ang **úpo** (*Lagenaria siceraria*; Ingles: *calabash*) ini sarong klaseng tinanom o halamang baging o nagkakamang na igwang mga haralaba tapos mapuputi na bunga na kahugis kan batuta. Nagagamit sa pagluluto ang mga bunga kaini.

## Hilingon man

* Kukurbita

## Mga talasanggunian
Ipis

Ang ipis sarong klase nin alitaptap na nag-*evolve o nagbabago.ini man* naghale sa kuko kan pato at lustab o laway kan baka bago ini maging alitaptap. Pagkatapos kaini itinae o iluluwas ini nin alitaptap tapos makalihis nin 10 na taon mag-*eevolve* tapos magiging ipis.
Ipil-ipil

:*Huwag itong ikalito sa isa pang punong [[ipil]] (ang [[Intsia bijuga]]).*

Ang **ipil-ipil** ini sarong sadit na kahoy o punong bisto man ini bilang **santa-elena** (o **santaelena**).  Sa agham, bisto ini bilang ***Leucaena glauca*** o ***Leucaena leucocephala***.  Ginagamit ini na panggatong tapos sa iba pang pwedeng pag gamitan kaini kaugnay sa muling pagtatanom nin mga kahoy sa kabukidan, bilang tabing para sa mga tinanom na inaani, tapos bilang panlaban sa mga duot na kugon.

## Sanggunian
Pugo na gamgam

Ang **pugo** ini sarong kolektibo tapos pangkagabusan na pangaran para sa ibang mga sari nin mga yaon sa kadakulaan o kadaklan nin mga gamgam o ibong kapamilya ini kan mga manok na labuyo (*fowl* sa Ingles), na yaon sa pamilyang Phasianidae o Odontophoridae.  Dae ninda kaharani na kapamilya ang mga pugo ng Bagong Daigdig pero inaapod man nin pugo huli ta sa saindang magkamukha na anyo tapos ugali.  Yaon sa ibang pamilya man ang mga "pugong-butones" (Turnicidae) tapos dae man itinuturing na mga tutoong pugo.  Kaiba sa mga pugo ang karaniwang pugo.
Tinampo

An **tinampo** o **dalan** (Ingles: *road*) iyo sarong mahiwas na agihan gikan sa sarong punto pasiring sa lain na lugar, urog na an mga espesyal na nagibong agihan para magamit kan mga behikulo.

An mga tinampo iyo pigbibilog nin saro o duwang *roadways* (Briton na Ingles: *carriageways*), an kada saro igwa nin saro o mas dakol pang mga linya asin maski anong katakod na mga *sidewalks* (Briton na Ingles: *pavement*) asin *road verges*. An *bike path* (Briton na Ingles: *cycle path*) - sarong tinampo na ginagamit kan mga bisikleta - pwedeng o daeng magdalagan nin katampad sa ibang mga tinampo.

An ibang ngaran para sa tinampo iyo kabali an: *parkway*; *avenue*; *freeway*, *motorway* o *expressway*; *tollway*; *interstate*; *highway*; *thoroughfare*; o panginot, pangaduwa, asin pangatulong lokal na tinampo.
Turingan

An **turingan** (Ingles: *tuna*; Tagalog: *tulingan*) iyo sarong sira sa maasgad na tubig na kabali sa tribong **Thunnini**, sarong subgrupo nin pamilyang Scombridae (mackerel).

## Mga espesye
**Bagoong turingan**

* *Euthynnus affinis*

**Turingan**

* *Auxis thazard thazard*
* *Euthynnus affinis*
* *Katsuwonus pelamis* 
* *Sarda orientalis*
* *Auxis rochei rochei*
* *Auxis thazard thazard*
* *Scomberomorus semifasciatus*
* *Thunnus alalunga*
* *Thunnus albacares*
* *Thunnus obesus*
* *Thunnus tonggol*
* *Lutjanus monostigma*
* *Thunnus orientalis*

**Turingan lapad**

* *Auxis thazard thazard*

**Turingan puti**

* *Euthynnus affinis*

**Turigang puti**

* *Euthynnus affinis*

## Padagos na pagbasa

* Bluefin Tuna, Chinese Cobra and Others Added to Red List of Threatened Species, Scientific American, 18 Nobyembre 2014
* How Hot Tuna (and Some Sharks) Stay Warm  National Science Foundation, 27 Oktubre 2005
Bulod

An **bulod** (Ingles: *hill*, Tagalog: *burol*) iyo sarong porma nin daga na naglalagpas sa langkaw nin nakapalibot na kadagaan, sa sarong limitadong sukol. Harus may bistong tuktok, alagad sa ibang lugar na may bangin, pupuwedeng dapit sa sarong partikular na seksyon nin bangin na mayong malinaw na tuktok. Inaapod na punso an sadit na bulod.

Dae malinaw an pagkakaiba sa tahaw kan bulod asin bukid asin harus iyo subhetibo, pero sa pankagabsan, pigpapahiling an sarong bulod na dae kasing-langkaw o kasing-tarik kan sarong bukid.

Sa historya, pigbibisto kan mga heograpo an mga bukid bilang mga bulod na lagpas sa  sa langkaw kan lebel nin dagat, na nagin basehan kan pelikula kaidtong 1995 na *The Englishman Who Went Up a Hill But Came Down a Mountain*. Sa pagkakaiba, pigbibisto kan mga naglalakaw sa bulod an mga bukid bilang mga tuktok na nasa langkaw na  sa langkaw nin lebel kan dagat: suhestyon man kan *Oxford English Dictionary* an limitason na  asin pigsabi ni Whittow na (sa Ingles) "*Some authorities regard eminences above  as mountains, those below being referred to as hills.*"  Sa ngunyan, harus pigtatawan kahulugan an bukid sa Reino Unido asin Irlandya bilang maski anumang tuktok na dae mababa sa  an langkaw, habang an opisyal na kahulugan kan bukid kan gobyerno nin Reino Unido iyo sarong tuktok na may langkaw na  o mas halangkaw pa. Kabali sa pirang mga kahulugan an sarong pangangaipo nin topograpikong tangos, na tipikal na nasa  o .

## Panluwas na takod

*  Earth Sculpture; Or, The Origin of Land-forms
* The International Geography

## Toltolan
Bukid Kitanglad

An **Bukid Kitanglad** sarong bakong aktibong bulkan na nakamugtak sa Kaburubukidan nin Kitanglad sa probinsya nin Bukidnon sa isla nin Mindanao. Ini an ikaapat sa halangkawon na marhay na bukid sa Filipinas asin igwang pigtatantyang langkaw na . Nakamugtak ini sa tanga kam Syudad nin Malaybalay asin sa mga banwaan kan  Lantapan, Impasugong, Sumilao, asin Libona. Harong ini kan saro sa mga natatadang mga kadlagan kan Filipinas.

## Ginikanan-ngaran
An pangaran na *"Kitanglad"* hali sa sarong alamat na igwang sarong dakulang baha na naglubog sa mga katutubong kadagaan kan Bukidnon asin sa puro sana kan bukid an tanaw, kadakula kan sarong * "tanglad" *, an natatadang nahihiling (* "kita" * sa Bisaya). Pigkokonsiderar ining sarong ancestral domain kan dakol na mga suanoy na komunidad sa kultura arog kan Bukidnon, Higaonons and Talaandigs.

## Mga tala

## Mga toltolan

## Mababasa pa lalo
* 

## Panluwas na takod

* Pinoy Mountaineer
* Mount Kitanglad on Mountain-Forecast
Baybayon nin Bagasbas

An **Baybayon nin Bagasbas**, sarong baybayon sa probinsya nin Camarines Norte asin nakamugtak nin sa Banwaan nin Daet. Ini sana an ogsad  na baybayon sa Daet asin midbid ini sa mga pamoso kaning mga alon kaya an baybayon nagin ika-21st na lugar nin surfing sa Kinaban. Apwera sa pagiging kaining sarong surfing destination, nagigin bantog man ini sa kiteboarding, paragliding asin paramotoring.

## Ladawan

## Mga toltolan
Bukid

An **bukid** (Kastila: *montaña*, Pranses: *Montagne*, Aleman: *Berg*, Ingles: *mountain*, *mont* [kaapudan na pang-heograpiya], asin *mount* [saro pang kaapudang pang-heograpiya] iyo porma nin daga na naglalagpas sa langkaw kan palibot nin hababang parte kan daga sa sarong limitadong hiwas.  

Sa pankagabsan, mas matarik an bukid kumpara sa bulod, pero mayong mga pangkagabsan basehang inaako para sa kahulugan nin langkaw kan sarong bukid o sarong bulod alagad may pigbibistong tuktok an 24% kan Norteng Amerika, 33% kan Eurasya, 19% kan Sur na Amerika, asin 14% kan Aprika. Sa kabilugan, kabukidan an 24% nin kadagaan sa Kinaban. Naka-istar an 10% kan tawo sa mga rehiyon na kabukidan. Nagpoon sa mga bukid an kadaklan sa mga tubig sa salog, asin lagpas sa kabanga nin katawohan an naglalaom sa mga bukid bilang gunuan nin tubig.

## Mga panluwas na takod

* 
* 

## Toltolan
Katutubong T'boli

An katutubong **Tboli**, na isinusurat man bilang **T'boli**, **Tböli**, **Tiboli**, **Tibole**, **Tagabili**, **Tagabeli**, asin **Tagabulu**, iyo sarong etnikong grupo sa Sur na Cotabato na namumugtak sa Sur na Mindanao. Igwa nin mga taong T'boli na nag-iistar sa palibot kan Danaw nin Buluan sa Salog nin Mindanao o sa Agusan del Norte. Igwa man nag-iistar sa pamitisan kan kabubuldan asin baybayon kan Maitum, Maasim asin Kiamba. Kan inot na panahon, nag-iistar an mga mga T'boli sa abaga asin itaas kan kabubuldan sagkod kan Ikaduwang Guerra Mundial Dangan nagkaigwa nin saradit na burubanwaan nin manlainlain na katutubo asin sinda napiritan na magpasiring sa pamitisan kan kabubuldan.

An mga mga gubing ninda gibo sa abaka mantang kinatudan na kan kababaihan na isulot an saindang tradisyunal na gubing na K'tagal taha soung asin palda na luwek.

## Toltolan
Mga Moro

Minatumoy an **mga Moro** sa sarong populasyon nin mga Muslim sa Mindanao sa Filipinas, na kompwesto nin sarong dakulang grupo na bakong Kristiyano, na igwang kabilogan na maabot sa 5.25% kan populasyon kan Filipinas.

## Hilnga man
* Lumad
* Katutubong T'boli
* Tausug

## Toltolan
Muhammad Kudarat

Si **Muhammad Dipatuan Kudarat** (1581–1671) iyo an ikapitong Sultan kan Maguindanao poon 1619 hasta 1671. Durante sa saiyang pamamayo, matrayumpo niyang nalabanan an mga pag-atake kan mga Espanyol asin napapundo an paglakop kan Katolisismo sa isla kan Mindanao, arug kan iba pang mga namamayong Muslim sa sur kan Filipinas.

Siya iyo direktang desendante ni Shariff Kabungsuwan, sarong Malay-Arabong noble gikan sa Johor na nagdara nin Islam sa Mindanao sa tahaw kan ika-13 asin ika-14 na mga siglo. An sarong probinsya sa Soccsksargen na Sultan Kudarat iyo pigpangaran pakatapos saiya, pati naman an banwaan kan Sultan Kudarat, Maguindanao, kun sain an saiyang mga desendante, na may rangong *[[Datu]]*, iyo mga presenteng lider nin politika.

## Mga panluwas na takod
* 
* Biyograpiya ni Sultan Dipatuan Kudarat

## Toltolan
Namok

An **namok** (Ingles: *mosquito*; Tagalog: *lamok*) iyo kaapil kan sarong grupo nin harus 3,500 na espesye nin saradit na insekto sa pamilyang **Culicidae** (gikan sa Latin *culex* boot-sabihon "*gnat*"). An taramong Ingles na "*mosquito*" (iyo naporma sa *mosca* asin diminutibong *-ito*) iyo Espanyol para sa "sadit na langaw". An mga namok igwa nin sadit asin segmentadong hawak, sarong pares nin pakpak, sarong pares nin *halteres*, tolong pares nin halabang garu buhok na mga piad, asin palabang parte nin nguso. Ini minatao man nin pagmati. **Kiti-kiti** an apod sa larba o aki kan mga namok.

## Kataytayan nin mga ladawan

Ladawan:Mosquito Tasmania.jpg|Namok sa Tasmania
Ladawan:Culex pipiens diagram en.svg|Ilustrasyon na nagpapahiling sa mga parte kan namok
Ladawan:Close-up of Culex mosquito larvae in water.jpg|Mga kiti kiti


## Panluwas na takod

* 
* Mosquito Information Website
* Mosquitoes  kabtang sa United States Environmental Protection Agency National Public Health Pesticide Applicator Training Manual
* 
* 
* Parasitic Insects, Mites and Ticks: Genera of Medical and Veterinary Importance Wikibooks

## Toltolan
Jamalul Kiram II

Si **Jamalul Kiram II** (1884-7 Hunyo 1936) iyo an Sultan kan Sulu asin Norteng Borneo (namayo 1894–1915). Durante sa saiyang halabang pamamayo, nagpirma siya nin nagkapirang mga kasunduan sa manlainlain na mga nasyon. Nagsirbe siya sa irarom kan parehas na Espanya asin Estados Unidos.

## Toltolan
Tagbanwa

An mga **katutubong nin Tagbanwa** iyo an saro sa pinakagurang na grupong etniko sa Filipinas, asin sa panginot manunumpongan sa sentral asin amihanan na parte kan Palawan. Ipinapahiling kan pagsiyasat na an Tagbanwa posibleng gikan kan Tawong Tabon, kaya ginibo sindang saro sa orihinal na nakaistar sa Filipinas. Sinda igwa nin kayumangging kublit, maniwang, asin hunat an buhok.

Igwa nin duwang mayor na klasipikasyon susog sa saindang kinamumugtakan kun sain sinda nag-iistar. An mga ***Tagbanwang Sentral*** na yaon sa sulnopan asin subangan na baybayon kan katangaan kan Palawan. Yaraon sinda nakatiripon sa mga banwaan kan Aborlan, Quezon, asin Puerto Princesa. An ***Tagbanwang Calamian*** man, manunumpongan sa baybayon kan Baras, Isla nin Busuanga, Isla nin Coron asin sa ibang parte kan El Nido. Ining duwang sub-grupo nin mga Tagbanwa nagtataram nin magkaibang tataramon asin bakong magkaagid an mga kinatudan na gawi-gawi.

An Tagbanwa igwa nin sistema nin pagsurat na bisto man sa Apurahuano. Saro ini sa mga suyat na mga sistema nin panurat kan Filipinas na piggagamit kan mga katutubong bilang saindang etnikong sistema nin panurat asin iskritura. Saro man ini sa tulong etnikong grupo sa Filipinas na naggagamit pa nin suanoy na panurat gikan sa Indya na duminatong kan ika-14ng siglo o amay pa. Napasairarom man sinda sa Sultanato nin Sulu.

An sarong pamilya nin Tagbanwa kompwesto nin sarong kasal na mag-agom asin an saindang mga aki. Sinda daing iba pang agom. Naka-istar sinda sa kahaharongan na gibo sa kawayan asin kahoy na pusog, anahaw an atop sagkod lanob, asin kawayan an salog. Sinda nag-eerok sa sarong komunidad nin 45 hasta 500 indibidwal.

### Pamanang erokan
Kan 1998, an mga Tagbanwa kan isla nin Coron ginawadan nin sarong *Certificate of Ancestral Domain Title* (CADT) sagkod an lampas 22,000 ektarya nin kadagaan asin kadagatan. An CADT iyo an titulo sa daga asin tubig na pinag-eerokan kan komunidad nin pirang siglo. Tinatawan kaini an mga Tagbanwa nin katanosan na pangatamanan an lugar asin an mayaman na rekursos natural.

## Toltolan
Dam nin Wawa

An **Wawa Dam** o **Sagop nin Wawa** (midbid sa **Montalban Dam**) sarong dam na gravity na tinugdok sa Salog Marikina sa Banwaan kan Rodriguez sa probinsya nin Rizal, Filipinas.  Nakalaag an medyo nakaarkong dam sa langkaw na  na Montalban Gorge o Wawa Gorge, sarong agwat nin tubig sa mga kabukidan nin Sierra Madre, subangan kan Manila.  Naitindog ini kan 1909 sa kasagsagan kan panahon nin kolonyal kan Amerika tanganing magtao nin pangangaipuhan sa tubig para sa Manila. Kaidto ini sana an mapagkukuanan nin tubig para sa Manila sagkod sa maitugdok an Angat Dam asin inabandona an Wawa kadtong 1968 Nin huli ta sa kakulangan giraray nin suplay nin tubig sa Kadakulaan na Manila, hinuhurot nang gayo na giraray gamiton an sagop. Protektado sa ngunyan an dam asin mga paralibot na lugar bilang parte kan Pamitinan Protected Landscape.

## Panluwas na takod

* Cooling off at Wawa Dam 
* Wawa Dam
* Wawa Dam pushed as alternative water source
* People flock to Wawa Dam to beat the summer heat

## Mga toltolan
Sultanato nin Maguindanao

An **Sultanato nin Maguindanao** (Ingles: *Sultanate of Maguindanao*; Maguindanaon: *Kasultanan nu Magindanaw*; Suanoy na Maguindanaon: كاسولتانن نو ماڬينداناو; Jawi: کسلطانن ماڬيندناو; Iranun: *Kesultanan a Magindanao*; ; ) iyo sarong Sultanato na estado na namayo sa mga parte kan isla nin Mindanao, sa sur kan Filipinas, urog na sa presenteng probinsya kan Maguindanao asin Syudad nin Davao. An bistong historikong impluwensya kaini iyo minalakop poon sa rawis kan Zamboanga hasta sa baybayon kan Sarangani. Durante sa panahon kan kolonisasyon nin mga Europeano, an Sultanato mantinido an marhay na relasyon sa mga Briton asin Dutch na negosyante.

## Panluwas na takod
*Laarhoven, Ruurdje. "WE ARE MANY NATIONS: THE EMERGENCE OF A MULTI-ETHNIC MAGUINDANAO SULTANATE." Philippine Quarterly of Culture and Society 14, no. 1 (1986): 32-53. https://www.jstor.org/stable/29791876.
*http://www.royalpanji.net/flags_and_symbols_of_the_royal_sultanates_of_magui.html 
*http://www.academia.edu/8670417/THE_MAGUINDANAO_SULTANATE
*http://nlpdl.nlp.gov.ph:81/CC01/NLP00VM052mcd/v1/v31.pdf 

## Toltolan
Kuwaw

An **kuwaw** (Ingles: *owl*; Tagalog: *kuwago*) sarong klase nin gamgam na pambanggi kun nagdadakop para magkakan nin mga kino tapos iba pang saradit na mga gamgam.
* Kuwaw na kamalig
## Kataytayan nin mga ladawan

Ladawan:Spotted_Wood_Owl.jpg|Sarong kuwaw na nakatugdon sa sanga nin puno
Ladawan:Preserved_Philippine_Eagle_Owl_at_Philippine_National_Museum.jpg|Agilang kuwaw (*Philippine Eagle-Owl*) na mahihiling sa Nasyunal na Museo


## Toltolan
Thor

Sa Mitolohiyang Norse, si **Thor** saro siyang Diyos na tagapaghatod nin kikilat. Aki siya ninda **Odin** asin **Fjorgyn (Jord)**.

## Paglaladawan
Kabilang sa mga katibayan ni Thor an pagkakaigwa niya nin labilabing kusog nin hawak. May kapot siyang sarong matalinhagang martilyo na tuyong nabalik sa saiyang mga kamot kun idinadaklag niya ini. Sakali kinakaputan ni Thor an misteryosong martilyong ini, pirmi siyang nakasulot nin mga guwantes na batbat  Mjolnir an apod ni Thor sa martilyong ini.

Nagsusulot man si Thor nin sarong halakbang na paha panghigot sa puson, na lalong nangungurog an saiyang kusog. Mga kabanga pa an nadugang sa kusog niya huli sa pahang ini.

Paminsan minsan nabaya' si Thor sa saiyang palasyo ngani maglibot sa kinaban.  Nagsasakay siya sa sarong karong panggera guyod nin duwang kanding.  Batay sa sarong salaysay manongod sa saiyang paglalakbay, minsang nagutom si Thor kaya kinakaipuhan kaining magpundo, magluto tapos kakanon an sadiring mga kanding.  Sa pagkaaga, kinakaputan niya an natatadang mga kublit kan mga kanding dangan ini nabubuhay giraray, saka nagpapadagos sinda sa saindang paglalakbay.

## Mga toltolan
Lamborghini Aventador (kotse)

Ang **Lamborghini Aventador** ini sarong magarao marangyang kotseng na tigluwas sa bansa kan Italyanong kompanyang Lamborghini kadtong Pebrero 2011 bilang kahalili kan Murciélago.
Heroe

An **heroe** (gikan sa Espanyol na *héroe*; Ingles: *hero*; Tagalog: *bayani*) iyo sarong tunay na tawo o panginot na piksyonal na karakter kun sain, sa pag-atubang sa panganib, iyo piglalabanan an adbersibidad sa paagi nin kusog-boot, katibayan, asin kakusogan. An orihinal na klase nin heroe kan mga klasikal na epiko may mga kagibohan para makapagtao nin orgulyo. An mga post-klasikal asin modernong heroe iyo nakahimo nin marhay na kagibohan o dae-makasadiring akto para sa karahayan kan kagabsan imbes an klasikal na katuyohan na kayamanan, kahambogan, asin kasikatan. An kabaliktadan kan *heroe* iyo an *kaiwal*. An iba pang mga termino na pwedeng maitakod sa konsepto kan heroe iyo kabali an *marhay na tawo* o *white hat*.

Sa klasikal na literatura, an heroe iyo an panginot o pigtatangad na karakter sa sarong epiko na pigseselebrar sa paagi nin mga suanoy na istorya kan mga tawo, na harus iyo dapit sa militar na pananakop asin pagbuhay sa padagos na raot na sistema. An depinisyon kan heroe iyo naliliwat sa pagdalagan kan panahon. An diksyunaryong Merriam Webster pigtatatwan kahulugan an heroe bilang "an tawo na pigtatangad huli sa saiyang katibayan, kusog-boot, o marhay na mga kalidad". An mga halimbawa kan heroe iyo minarango poon sa mga mitolohikal na pigura, arug ni Gilgamesh, Achilles asin Iphigenia, hasta sa mga historiko asin modernong pigura, arug ni Joan of Arc, Giuseppe Garibaldi, Sophie Scholl, Alvin York, Audie Murphy, asin Chuck Yeager, sagkod mga piksyonal na "*superheroes*", kabali si Superman, Spider-Man, Batman, asin Captain America.

## Mga panluwas na takod

*''The British Hero''&nbsp;— online exhibition gikan sa screenonline, sarong websityo kan British Film Institute, para sa mga Briton na heroe nin pelikula asin telebisyon.
*Listen to BBC Radio 4's ''In Our Time'' programme on Heroism
*"The Role of Heroes in Children's Lives" ni Marilyn Price-Mitchell, PhD
**[https://vimeo.com/ondemand/10percent 10%&nbsp;— What Makes A Hero]* pigdirektahan ni Yoav Shamir

## Toltolan