open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Daraga

An **Daraga** sarong primera klaseng banwaan sa provincia kan Albay, Filipinas. An designadong zip code kaini . Susog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. Igwa man ining sukol na  kilometro kwadrado.

Sa banwaan na ini yaon an Our Lady of the Gate Parish Church, sarong simbahan na pigdeklara kan National Historical Institute kaidtong Oktobre 16, 2008 bilang sarong lahing pamana huli sa saiyang pambihirang pagkadesinyo sa arkitektura na estilong *baroque*. Tinogdok ini kan mga Franciscanong frayle kan taon 1773 kan matalbongan an simbahan sa Cagsawa pagtuga kan Mayon.http://www.gmanews.tv/story/128392/Daraga-church-in-Albay-now-a-historical-treasure

Namumugtak an simbahan sa alitolktok kan sarong buru-boklod kun saen matatanaw an kahiwasan kan sentro nin Daraga.

## Mga barangay
Nababanga an Daraga sa 54 barangay:



* Alcala
* Alobo
* Anislag
* Bagumbayan
* Balinad
* Bañadero
* Bañag
* Bascaran
* Bigao
* Binitayan
* Bongalon
* Budiao
* Burgos
* Busay
* Cullat
* Canaron
* Dela Paz
* Dinoronan

* Gabawan
* Gapo
* Ibaugan
* Ilawod Area Pob. (Dist.2)
* Inarado
* Kidaco
* Kilicao
* Kimantong
* Kinawitan
* Kiwalo
* Lacag
* Mabini
* Malabog
* Malobago
* Maopi
* Market Area Pob. (Dist. 1)
* Maroroy
* Matnog

* Mayon
* Mi-isi
* Nabasan
* Namantao
* Pandan
* Peñafrancia
* Sagpon
* Salvacion
* San Rafael
* San Ramon
* San Roque
* San Vicente Grande
* San Vicente Pequeño
* Sipi
* Tabon-tabon
* Tagas
* Talahib
* Villahermosa


## Kataytayan nin ladawan

Ladawan:Daraga.jpg|An munisipyo kan Daraga
Ladawan:IJVDaragaChurch3.jpg|Simbahan sa Bulod kan Daraga
Ladawan:Cagsawaruins.jpg|Rugbang Simbahan kan Cagsawa
Ladawan:Cagsawa Cockpit Arena.JPG|Sarong bulangan sa Cagsawa
Ladawan:View of Ligñon Hill from Daraga Church (1).jpg|Tanawon kan Burol nin Ligñon gikan sa Simbahan nin Daraga


## Demograpiko

## Toltolan

## Mga panluwas na takod
* PhilAtlas.com
* Philippine Standard Geographic Code
* Local Governance Performance Management System
*Bicol University High School Batch 2007 
*Local Government of Daraga
*History of Daraga
Mga Latin

An mga **Latin** bistado man sa apod na mga Romanse iyo idtong mga linggwistiko asin kultural na grupo nin mga Europeo asin idtong mga tinubo ninda sa enterong kinâban na nakakataram nin tataramon na Romanse.

An mga Europeong Latin iyo an mga minasunod:

* Andalusians
* Andorrans
* Aragonese
* Aromanians
* Asturians
* Catalans
* Castilians
* Corsicans
* Français (French)
* French Swiss
* Galicians
* Istro-Romanians
* Italians
* Italian Swiss
* Lumbaart (http://lmo.wikipedia.org/wiki/Pagina_principala)
* Megleno-Romanians or Moglenites
* Monégasques
* Piemontèis
* Picard (http://pcd.wikipedia.org/wiki/Accueul)
* Portuguese
* Romanians and Moldovans
* Romansh Swiss
* Sammarinese
* Sardinians
* Sicilians
* Spaniards
* Vlachs
* Walloons

*Wikipidya - mga Europeong Latin*:
Aragonés - Armâneashti - Arpitan - Asturianu - Català - Corsu - Emiliàn e Romagnòl - Español / Castellano - Français - Furlan - Galego - Italiano -Ladino - Latina - Lìgure - Lumbaart - Nnapulitano - Nouormand -Occitan - Picard - Piemontèis - Português - Română - Rumantsch - Sardu - Sicilianu - Vèneto - Walon
Paris Hilton

Si **Paris Whitney Hilton** (namundag: Pebrero 17, 1981) sarong artista, negosyante, modelo, asin parakanta na Amerikana. Heredera siya nin ambos na kayamanan nin Hilton Hotels buda an kayamanan sa propriedad nin saiyang ama na si Richard Hilton. 

Sa pagaarista niya, mga sadit na papel sana an nagibo niya, arog sa pelikula na House of Wax (2005). Sa 2006 napuesta sa benta an saiyang album Paris. Sa ultimong mga bulan nagin kontrobersyal si siya huli ta nakaso buda napreso siya.

## Toltolan
Tataramon na Cebuano

An tataramon na **Cebuano**, pig-aapod man na Sugbuhanon, sarong tataramon na Austronesyo na piggagamit sa Filipinas nin mga 20,000,000 na katawo (susog sa Ethnologue). Kaapil ini kan sanga na Malayo-Polonesyo asin kan grupong Bisaya. 

Cebuano an tataramon na subong kan mga taga-Cebu, Bohol, Negros Oriental asin mga parte kan Leyte sagkod Samar, asin mayoria kan Mindanao. Ini an tataramon na pinakadul na natibong parataram sa Filipinas.

## Mga Toltolan
Magayon Festival

An **Magayon Festival** sarong bulan na pagrokyaw kan gabos na bagay na magayon sa kapalibotan sa probinsya nin Albay sa Filipinas. Ginigibo ini tuyong bulan nin Mayo. An festival iminukna kan dating Gobernador Al Francis Bichara komo sarong padagka sa mga turista.

## Inspirasyon

An nagtaong espiritu asin pwersa sa selebrasyon iyo an leyenda dapit sa romantikong buhay ni Magayon asin ni Panganoron.

Si Magayon iyo na ngonyan an Ma'yong na tuminubo sa lugar na gayo kun saen ilinubong siya.  Saiyang pagkamoot sa buhay iyo si Panganoron, sarong lalaki na may daing-siring na pagsamba saiya. Kan si Panganoron magadan, nagbantay na siya ki Magayon asin nadulok siya saiya sa hitsura nin panganoron. Pinapatos niya an alitoktok ni bulkan Ma'yong na garo baga sa pagkugos saiya. Malodok na sinasangkoban asin hinahapros-hapros niya si Ma'yong: boot ipamate niy

Sa siring na istorya ginuguno kan mga taga-Albay an misterio asin malaad na isog kan saindang bulkan, pirmi magayon, maboot kun matoninong, nagtataong buhay sa pagpayaman kan daga na baga iyo an nagtimbre sa ugale kan  mga Albayano: mapasensya, matagas an boot sa kasakitan, hunod-hunod siring sa malogyat na kawayan ns nagtutubo sa pamitisan kan bulkan. 

Ngunyan an Albay ipagrurukyaw an Festival na tatàwan doon an pagpasabot asin pag-apresyar sa kahalagahan kan Kapalibotan. Sa lamasa sinapo kan probinsya huli sa duwang bagyo, an Melinyo asin Reming kan taon 2007, urog na natanom sa puso kan mga taga-Albay kun gurano ka-importante an tamang pagmato sa kapalibotan. 

An selebrasyon gigibohon na may tema sa klima, sa panahon asin sa mga pag-trato kan tawo mansana sa palibot niya. Nakalinya sa selebrasyon mga pagpintura kan mga isyu sa Kapalibotan, mga pagpapasale kan mga mahusay sa lutong Bikolnon sinasangkapan  kan guta nin niyog, sili (lada') asin natong, mga exhibit kan mga trabaho kan mga Albayano sa sarong trade fair, mga paglibot sa kalye kan mga float na ipinapahiling an kakayahan kan Albayano asin simpleng pagrokyaw nin gayon kan buhay sa tahaw nin anoman na katibaaran.

Saro sa tampok na event sa Festival na inaarabongan na gayo kan dakul na paradalan asin turista iyo an pagkakan nin sarong mangko na natong asin Bicol Express na pinano kan siling labuyo. Para sa babae, 175 gramos na lada' an ikinakaag asin para sa lalake, 250 gramos na lada. Kun siisay an makaubos kaini sa laog sana nin sarong minuto iyo an magana. Kan taon 1999 an nagin tsampyon sa "karakanan sili" iyo an Kamalignon na si Eriberto Gonzales kan Quirangay, Camalig na huli kaini huminugpa siya sa pahina  kan Guinness Book of World Records  komo siya an *"The First Sili King of the World"*.

An Magayon Festival nataong sukol kan ogma asin kusogboot kan Albayano sa pagsabat sa aro-aldaw na pagbuhay. Ngonyan siyam nang taon  sineselebrar kan probinsya an Festival, sa pagtanda kan saiyang kamundagan.

## Toltolan


## Mga panluwas na takod
* Ofisyal na Websahit kan Magayon Festival 2008 
* Ofisyal na Wbsahit kan Provincia nin Albay
Ining Kalibangbang

**INING KALIBANGBANG**

:Ining kalibangbang makuri an lipungaw
:Sa tangod nin burak naglalayawlayaw
:Pusong nagtitios asin nanambitan
:An hamot mo, Jazmin, sa puso kong nakaomay

:An hamot mo Jazmin, abaa na
:Sa pusong may sakit nakaranga
:Kaya sa limpoy mo ako pasironga
:Tibaad mahali an sakit ko
:Na pinagtitios haloyon na
:Akong sinikwal mo lugod gadanon na.
Paraibos, Parasuman

**PARAIBOS, PARASUMAN**

:Tinipon ko kamong anan
:paraibos, parasuman
:an magsuman nin matabang
:ilalaog ko sa timbang

:tinipon ko kamo gabos
:parasuman, paraibos
:an maggibo nin daing patos
:ilalaog ko sa kalabos.
Linugo na pusong batag

An **Linugo' na batag** parati batag na sa'ba an ginagamit ta dai man bagay lugoon an ibang  klaseng batag. Ini an padalian na luto ta isinasabay sa pagsapna' nin bagas. Ini pwede ubakan o dai na. Kun dai na, syempre hugasan ngona saka guroton magkaibong na poro. Binababaw sana ini sa sinapna kun an maluto yaon na sa katahawan kan saiyang pagkaluto asin medyo nagaati na an tubig. 

Kun onog na an maluto, segurado nalugo naman an batag. Nasisirbi ining hamis sa pagkakan nin pamahawan o pangodtohan, o pwede man ngani sa pamanggihan.
Gulay na kamoteng kahoy

An **gulay na kamoteng kahoy** iyo an dahon-ogbos an ginugulay.

## Pagluto
Ginigiris an mga ogbos dahon. Tapos magguta' nin niyog. Luto-lutoon na ngona an guta sa kaldero na kinaagan na kan mga rekado: bawang, sibulyas, dikit na laya saka dikit na asin na magnamit. Dangan ikaag na an mga giniris na ogbos dahon kan balinghoy (kamoteng kahoy). Aloyooy sana an kalayo ngani dai malo'nok an gulay. Kun medyo ati na saka naglalana-lana na an hitsura, tamang-tama na an pakaluto.
Haonon na saka isirbi. Kun gustong maharang-harang, isabay an sili (lada') sa rekado.
Sinanlag na pisog ogob

An **Sinanglag na Pisog Ogob** parehas man an pagluto sa **Sinanlag na Pisog Langka**. Hilinga tabi kun pa'no an pagluto kan ika-duwa.
Sinanlag na pisog langka

An **Sinanlag na Pisog Langka** sarong luto na singa-singaon. Dai lang marawrawan an mga pisog kan langka o dai man intensyon itanom, ini sinasanlag. Ikaag an mga ini sa kawali saka sa aloyooy na kalayo, linuluto ini. Magkaag nin tama sanang asin na magnamit asin manta na pigkakalayuhan siya, sige man an paukag-ukag ngani parantay an pagkasanlag saka mayong matotong. Magkagat nin saro kun malomoy asin luto na. Kun iyo na, haonon na. Masiram ining singa-singaon kan mga aki o mga gurang na nagpapalihis nin oras.

Alagad, an pisog langka pwede man lutoon sa paagi nin pagla'bon (sa tubig an pagluto na pinapakala'kaga'). Orawang piglala'bonan  ini kaka'gan gasiprot na asin ngani magnamit.

## Mga panluwas na takod
* An bunga nin langka'- http://www.tradewindsfruit.com/jackfruit.htm
* An tanom na langka, nagbubunga na- http://www.tradewindsfruit.com/jackfruit_pictures.htm
Gulay na pako

An **gulay na pako** sarong luto nin mga oro-ogbos pang dahon kan pako.

## Pagluto
Magguta nin niyog. Ngani masiram, dapat an guta' tama sa proporsyon kan lulutoon na pako ta kun kulang an guta' an resultang luto malabsay. Sa duwang bugkos na pako (na doble kadakula kan bote nin serbesa), dai magbaba sa duwang tibuho na niyog an gutaon. An lulutoon iyo idtong mga porong ogbos saka idtong mga dahon sa ibaba kan paklang na malomoy-lomoy pa. Pakagunaw, an guta' kinakaag na sa kawali saka ikaag naman an mga rekado: bawang, sibulyas, laya, pamienta saka diit na asin. Kun gustong maharang, kaagan nin pinurutol na sili. Tama sana an  kalayo o aloyooy lang. Pag nagkakala'kaga' na an guta saka ikaag na an mga ogbos pako. Takopan na maluto. Pag-ati, luto na. Kun gusto pang may dagdag na namit, enot nang ikakaag an bangot, na pwedeng piniredasong karne o sirang tinapa. Halaton ining medyo luto-luto na bago ikaag an mga dahon pako. Huri ikinakaag an mga dahon ngani dai malu'nok ini.
Sinugukan na tabyos

An **Sinugukan na Tabyos** tabyos na prinitos na pigsalakan nin binating sugok ngani magsiram pa an namit. Ini bisto pa man sa pangaran na *sinarapan*. Prinipritos ini sa diit na lana. 

## Pagluto
Magisa-gisa nin bawang, sibulyas  sa dikit na lana ngona. Mag-andam na nin binating sugok. Sa sarong kilong tabyos pwedeng magbate nin duwang sugok. Pakagisa, ikaag nang durungan an binateng sugok saka an tabyos. Kaagan nin asin na magnamit. Sa katahawan nin pagluto, maggiris nin kamatis na mga tolo asin ikaag sa luto komo panpasiram. Pig tataga ukag ini manta na pigluluto sa aloyooy na kalayo ngani dai magdukot asin dai matotong. Kun boot medyo maharang, kaagan nin giniris na sili. Kun habong maharang, dai na paggirison an sili. Kaipohan an sili man giraray sa paghale kan langsi. Luto na ini kun naghira na an kolor kan tabyos.

## Toltolan
Linabonan na batag

An **linàbonan na batag** sarong klase nin lutò kan batag na sàba.

An batag dai na inuubakan. Ginugurot sana an duwang magkaibong na poro (hinahale an pungo-pungo kan takogong) saka an sa ibong na poro. Ini kinakaag sa kaldero asin tinutubigan na lantop. Lutuon sagkud na maglumoy. Paglumoy, pwede na isirbi.
Kinunot na page

An **kinunot na page** sarong lutò nin laman kan page.

## Pag-andam asin pagluto
Enot sinasangkutsa an laman kan page. An pagsangkutsa linuluto na malasado o medyo hilaw pa. Pakasangkutsa, kinakaros an kublit kani ta ini maragasnas na garo may baybay. Tapos hugasan sa tubig na maglinig siya. Manta, an guta linuluto na sa kawali na kairiba na an mga rekado: bawang, sibulyas, laya, pamienta asin darakulang sili. Importante an sili saka pamienta ta ini panghale kan garo "mahangot" na parong kan page. Natao ini nin hamot sa guta'. An pageng kinunot mairom-irom sa kolor manta an kinunot na pating maputi na marhay sa hitsura.

Orawang linuluto an guta', inuukag ini ngani dai maggaralapod. Luto na ini kun medyo mapulot-pulot na asin nag-agi na sa pagbulad-bukad. An laman kan pating kinukunot na. Sabay naman ikaag an pighimorong kalunggay o idtong giniris na paklang kan kangkong. Kun an isip gibohon ining maharang, an sili pinupurotol asin ikinakaag ini kun madali nang haonon. Syempre tatakopan an kawali pag nakaag na an gabos na sangkap.

## Kataytayan nin mga ladawan

File:Kinunot na page.jpg|Pageng kinunot
File:Page Sting Ray.jpg|Sira na pagi, pinutol ikog
Ginoti' na bagas

An **Ginoti' na Bagas'<nowiki/>'',  **''sa totoo lang, an ginogoti' idtong maluto na, bakong idtong hilaw na bagas kan paroy.

## Pag-andam
An maluto hinuhugasan sa tubig ngani magsurusuruway ta syempre an maluto kurumolkumol. Pag suruway na, inuuray ini sa baladan. Kun dakul seguro sa palitadang semento. Kun dikit mansana pwede na sa nigo.

Dapat mabalad ining maray na magin agil na nanggad. Pwede ining istakon na haloy asin kun gusto pwede ining diit diiton na goti'on. 

An paggogoti' simpli mansanang prinipritos ini sa lana asin ta ini narulubag. An ginoti' na maluto' pwedeng ampawon, pwede man isalak sa ice cream, pwedeng kakanon na may hamis arog kan asukar o tangguli, na komo pandolse.
Ensaladang pako

An **ensaladang pakô** sarong lutòng Bikolnon.

## Pag-andam
An pinaka ogbos kan pako iyo an inensalada. An mga ogbos hinohoom sa suka na may asukar asin may dikit na rinonot na pamienta. Medyo pahaloy haloyon ngani saromsom nangggad an namit kan sinalak na suka saka asukar sa ogbos pako. Pwede nang kakanon, estilo nin Hapon.
## Toltolan
Adobong Goto

An **Adobong Goto**' medyo sinasabing pambihirang luto ta bako ining pang-aroaldaw na  kakanon. alagad, kun minsan may tinitinda sa saod nin goto'. An hitsura pala kaini garo mansana nagtandayag na tuko'. Sa Daraga, Albay, parating tinitinda ini kun aldaw nin saod.

Kun ano an pag-andam nin adobo kan karneng orig o baka, siring man an pag-andam sa pagluto kaini.

## <span class="mw-headline" id="Toltolan">Toltolan</span>
'''
Gulay na Obod nin Niyog

An **gulay na obod nin niyog** iyo sarong lutong Bikolnon.

## Pagluto
An obod nin niyog ginigiriris na. Magisa nin bawang, sibulyas, laya, asin may diit na pamienta. Magunaw kan kinodkod na niyog. An ikaduang ginunaw iyo an ikakaag ngona sa kawali. Ikaag naman an mga giniris na obod saka an bangot kaini na pwedeng sira o karne. Maggiris nin kamatis saka ikaag man. Kun nagkakala'kaga' na, ikaag naman an enot na ginunaw na lipotok na maray. Takopan asin halaton na sana na medyo mag-ati. 

Syempre, an obod nin niyog uso naman ngonyan na palaman sa piglulumpia, na pwedeng pigpritos o inaapod na *fresh lumpia*.
Inadobong takal

An **Inadobong Takal** sarong lutong Bikolnon nin takal. 

## Pag-andam
Magbakal por kilo kan hiningap na laman kan takal. Hugasan  ngona ini sa tubig ngani mahale an mga ati-ati. Sa sarong kilong hiningap na takal, ulaan mo nin sarong kap na tawyo saka kabangang kap na suka. Ramason mo ini kasabay na an mga rekado: bawang, sibulyas, dinokdok na pamienta, diit na la'ya saka betsin. Ngani orog na manamit, kaagan nin kinsamsay. Ikaag an ramas sa kawali, tapos tubigan na medyo lantop. Kalayuhan na. Lokdoan asin halaton na mag-ati

An adobong takal masiram na somsoman sa inuman.
## Toltolan
Atsarang tapayas

An **Atsarang Tapayas** iyo an pinakakomun na atsara na pirming yaon sa piyestahan o dulaan arog kan karasalan o burunyagan. An ginagamit syempre iyo an pig-iraid na laman kan hilaw na tapayas.

## Pag-andam
Enot makua ka nin hilaw na tapayas o pwede man idtong hubal na. Iraidon mo kan pan-iraid na may batakan na bilog-bilog. Ma-olsit an mga tapayas kaini haralaba pero bilogon an hitsura. Matimpla ka nin suka sa asukar. An proporsyon yaon na sana saimo kun gurano kaisog an gusto mo depende sa saimong panamit. Tapos ihoom (ilogom) mo na an mga pinag-iraid na tapayas igdi sa pinahamis na suka. Magdokdok ka nin pirang gurot na la'ya saka pirang putol na langkawas saka mo isalak igdi. Ngani may arte, salakan mo pa nin mga pasas ta iyo ini an matimbang sa nagkakagat-kagat na na'gom. Pwede man salakan nin pulang bell pepper para sa dagdag na namit saka dugang na kolor. 

Mas nasiram an atsara kun haloy nang saray, garo arog kan pigpapalaon na arak.

An atsara masiram na kibit-kibiton kaagom kan karneng manok, litson karahay o prinitos, halimbawa, na tilapya. An atsarang tapayas iyo an pinakakomun na atsara na pirming yaon sa piyestahan o dulaan arog kan karasalan o burunyagan.
## Toltolan
Mahoma

Si **Muhammad** sarong Arabo, an kagtogdas kan Islam. ***[[:Image:Édouard-Henri Avril (28).jpg|Namondag sya mga 570 A.D.]]*** sa banwaan kan Mecca, ngonyan parte kan Hejaz, Saudi Arabia.
Ay, Neneng!

**Ay, Neneng!**
:Ay Neneng haen an saimong herak
:Sa sako haloy nang saimong bihag
:Ay, ay, ay haen kana kagadanan
:Madya halea an sakong buhay.

:An puso ko igwang gapos 
:Bakong batbat, kundi hapdos
:Puso mo man an nagsilot
:Huli ta ako namomoot
:Ilinaog mo sa karsel
:Sa simong daghan na marfil
:Detenido por el amor, cruel
:Pagkamoot na daing siring.
Balatan

An **Balatan** sarong ikalimang klaseng banwaan sa probinsya kan Camarines Sur, Filipinas. An designadong zip code kaini iyo . 

Susog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado.

## Uusipon
Dating sityo kan Nabua, Camarines Sur an Balatan na midbid sa dating ngaran kaining Siramag. Taon 1951 kan itinulod kan dating Bokal kan Camarines Sur na si Balatan, Sr. an pagbangâ kan banwaan nin Nabua sa duwa: Nabua sagkod Balatan. Isinuhay an Siramag sa inang banwaan kaini asin nagin suhay na munisipalidad kan Desyembre 3, 1951 sa irarom kan Kasugoan nin Tagapamahala Blg. 485 ni dating President Elpidio Quirino sa ngaran kan amâ kan Bokal na si Don Rufino Balatan.

Tinugdas ini ni Gregorio O. Balatan, Sr., an inot na mayor asin kagtugdas kan enot na eskwelahan sa banwaan, an Balatan Institute Memorial High School (dating Balatan Institute). An presente asin ika-6 na alkalde iyo si Ernesto "Bares" Arillas Bagasbas.

## Mga barangay

Nababanga an Balatan sa 17 mga barangay.

## Demograpiko

## Edukasyon
An Balatan igwa nin 17ng pampublikong asin sarong pampribadong paadalan sa elementarya mantang igwa man nin tulong (3) pampublikong paadalan sa sekondarya. 

Sarong institusyon an nag-aalok nin vocational/technical education asin kan 2012 sarong pampublikong institusyon pangkolehiyo an binuksan.

## Mga AM transmiter
*DWOR Dating DWHQ News Radio 891 (Audiovisual Communicators)

## Kataytayan nin mga ladawan


Ladawan:Balatan Municipal Hall, Balatan, Camarines Sur.jpg|Munisipyo
Ladawan:Don. Gregorio Balatan Institute.JPG|An lumang eskwelahan kan Don. Gregorio Balatan Institute
Ladawan:Balatan Market.JPG|An saodan kan Balatan
Ladawan:Don. Gregorio O. Balatan.JPG|An istatuwa ni Don. Gregorio O. Balatan
Ladawan:Don Gregorio Balatan Institute.JPG|Don Gregorio Balatan Memorial Institute
File:Welcome Balatan.JPG|Pagsabat na arko kan Balatan
File:Balatan Public Market.JPG|Merkado publiko
File:Balatan River.JPG|Salog kan Balatan
File:CASURECO III Balatan.JPG|CASURECO III sa Balatan
File:Balatan Fire Station.JPG|Balatan Fire Station
Ladawan:Balatan Cemetery1.JPG|Sementeryo kan Balatan


## Toltolan

## Mga panluwas na takod
* PhilAtlas.com
* Philippine Standard Geographic Code
* Local Governance Performance Management System
Fray Bernardino Melendreras

Si **Fray Bernardino Melendreras**  (3 Sep. 1815- 7 Okt. 1867) sarong pading Fransiscano tobong ciudad kan Gijon, Espanya.

Sa edad na kagpito (17), naglaog na siya sa Orden kan Fransiscano. Nasulotan siya kan habitong Franciscano kan Agosto 8, 1832 sa Kumbento nin San Jose de Salamanca. Sa pornmal na pagbado saiya komo sarong Franciscano, ginamit niya an pangaran na "de la Santisima Trinidad". Kan Agosto 8, 1833, nagsumpa na siya sa sarong buhay na relihyoso. Anom na taon nakalihis, o eksakto Pebrero 11, 1839, nakaabot siya sa Manila, ta napag-isip niyang mag-ayon sa misyon kan Franciscano sa Filipinas. Ipinadagos niya sa Manila an mga estudio teolohika asin tapos kaidto naordenan na siya  komo sarong lubos na Franciscanong padi.

Isinobol siya sa provincia kan Camarines kan taon na 1844 asin kinapotan niya sa pagadministrar an Quipayo, taon 1844 kinapotan niya an Bombon taon 1845 an Libmanan naman. Pagkalihis sarong taon ibinalik siya sa Bombon komo Presidente. Kan 1847, nagin naman siyang Presidente kan Libmanan. Kan siya yaon pa sa Libmanan mga taon 1861, uminagi asin naki-estar ngani saiya si Feodor Jagor, sarong Aleman na antropologo, kan ini pinagadalan an lugar kan Libmanan asin  siya naka-osip ngani igdi sa Aleman na ini na may nagkakorotkot duman nin mga antigong tapayan, plato asin iba pang gamit sa gugurang.

Pakalihis kaidto, taon 1865, ginibo siyang kura paroko kan Guinobatan, Albay kun saen nagkahelang siya nin makuri kaya nagbalik kan Oktubre 6, 1867 sa Manila ta mapabulong. Sa kadimalasan, pagsunod sanang aldaw binawian siya nin buhay. Nageedad siyang 52 kan siya nagadan.

An Franciscanong padi na ini reparong marhay komo sarong parasurat manongod sa manlaenlaen na aspeto kan kulturang Bikolnon asin mahilig magparasurat rawitdawit. An iba nagsasabi ngani na siya an kagsurat kan epikong Ibalong. Igwa siyang rawitdawit dapit sa tinanom na *takay*, dapit sa mga kalamidad, sa mga bulkan asin sa Kapalibotan, sa mga leyenda asin  osipon kan mga gugurang, saka  manongod man sa mga tinanom asin kaburakan sa Bicol. Sinasabi ni Jose Calleja Reyes na kan siya nagduman sa Espanya, natawan siya nin kopya kan si 54 mga rawitdawit na tinokda ni Melendreras kan ini nadestino igdi sa Bicol, kan sarong man na Franciscanong padi na si Pading Apolinar Pastrana Riol,O.F.M. na iyo an may  katongdan duman sa *Archivo Franciscano Ibero-Oriental* sa Madrid. An mga manuskrito napalaman sa obrang titulado,*Antologia Poetica Sobre la Region Bicolana de Filipinas.*

Dakul na iskolar an nagtutubod na an tunay na suminurat kan Ibalong sa tekstong Kastila iyo si Padre Melendreras. 

## Ginonoan
* **Bikol Maharlika**. Jose Calleja Reyes. Pinalagda sa JMC PRESS, iNC. 1992. 525 na boklit. p. 124-125

## Toltolan
Saba

An **sâba** (Musa acuminata x balbisiana)    sarong klase nin batag (Musa L. Paradisiaca).  An *saba* saro mansanang klaseng batag na tal nagtutubo sa Filipinas asin mahiwas man tinatanom sa kadagaan nin Indonesya asin Malaysia. An batag na ini matibay asin pusog sa pagtalubo niya asin madaling magsaha sa paralibot kaini. An poon niya pwede magdakula abot 24 diametro pagkabilog.

An bungang hinog pwedeng kakanon dai na nag'aging luto o pwede man pritoson. An prinitos kaini inaapod nang baduya. Kun hilaw alagad medyo hubal na, pwede man ining gibohon linubak. Ini parati nangyayari kun an batag na may bunga kaini napupukan huli sa bagyo. An  burak kan sabang batag na inaapod puso, ginugulay sa Asya asin sinasalak sa mga iba-iba pang luto arog kan kare-kare, sinagang, o berdura sa karne o sira na sinabawan. An inalang na bu'kad kan puso saro man na rekado asin ini inaapod na kinsamsay.

## Toltolan
Halangkaw Na Langit

**Halangkaw Na Langit**

:Halangkaw na langit
:ano na ining sakit
:Na sakong inabtan
:Ay, orog kapait!
:Marhay pang halean
:Halean nin buhay
:Ika asin ako
:Sa kotkot magdamay!
Si Manang Pulana 2

**Si Manang Pulana**

:Si Manang Pulana
:Nagtanom nin lukban
:Aso bumunga na
:Habong ipabakal
:Kundi gusto niya
:Iparibay, sagahin na paroy
:Habo ninsi karis
:Kundi olong-olong.

:Si Manang Pulana
:Maray na babae
:Maray na tumarok
:Nin Sinalampati
:An bitis de sidsid
:An kamot de ayre
:Arin daw na puso
:An dai mawili.

:Si Manang OPU&lana
:Bakong taga digdi
:Nagsangra' nin oma
:Bako niyang sadiri
:Aso umabot na
:Si may kagsadiri
:Ginibo na sana
:So pagkababae.
Donsol

An **Donsol** sarong ikatolong klaseng banwaan sa probinsya kan Sorsogon, Filipinas. An designadong zip code kaini iyo . 

Susog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado.

An banwaan napapalibotan kan probinsya kan Albay sa norte, Pilar sa subangan, asin Burias Pass sa sur hanggan sulnopan. 

Nagpoon bilang sarong barangay kan Jovellar, namukna an Donsol kan 1655 asin ideneklarar bilang sarong independyenteng banwaan kan Albay kan 1668. Si Mariano Adrian naging gobernadorcillo kaini kan 1800, an taon na rekonisado bilang opisyal nin pagkakatugdas. 

Popular na dayuhon an Donsol huli sa mga butanding na mahihiling sa kadagatan kaini. Huli kaiyan, pigbansagan an banwaan na "Whale Shark Capital of the World". An paglangoy kaabay an butanding naitampok bilang pinakamarhay na engkwentro sa sarong hayop o *Best Animal Encounter in Asia* kan Time magazine kan 2004. Dinadayo an mga butanding sa probinsya sa pag-ultanan kan mga bulan nin Nobyembre asin Hunyo kun sain an pinakahalangkaw na presensya kan mga ini yaon sa mga bulan nin Pebrero asin Mayo.

## Mga barangay
Nababanga an Donsol sa 51 barangay.



* Alin
* Awai
* Banban
* Bandi
* Banuang Gurang
* Baras
* Bayawas
* Bororan Barangay 1 (Pob.)
* Cabugao
* Central Barangay 2 (Pob.)
* Cristo
* Dancalan
* De Vera
* Gimagaan
* Girawan
* Gogon
* Gura

* Juan Adre
* Lourdes
* Mabini
* Malapoc
* Malinao
* Market Site Barangay 3 (Pob.)
* New Maguisa
* Ogod (Crossing)
* Old Maguisa
* Orange
* Pangpang
* Parina
* Pawala
* Pinamanaan
* Poso Pob. (Barangay 5)
* Punta Waling-Waling Pob. (Bar
* Rawis

* San Antonio
* San Isidro
* San Jose
* San Rafael
* San Ramon
* San Vicente
* Santa Cruz
* Sevilla
* Sibago
* Suguian
* Tagbac
* Tinanogan 
* Tongdol
* Tres Marias
* Tuba
* Tupas
* Vinisitahan


## Demograpiko

## Toltolan

## Mga panluwas na takod
* PhilAtlas.com
* Philippine Standard Geographic Code
* Local Governance Performance Management System
*Images from a dive trip to Donsol in April 2006 (comments in Swedish)
*WWF's Community-Based Ecotourism and Coastal Resources Management Project in Donsol, Sorsogon
Cavite

An **Cavite** sarong provincia kan Republika kan Filipinas na namómogták sa Rehiyon CALABARZON sa Luzon. Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. 

Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado. An designadong area code kaini iyo  . 

## Banga politikal

Nababangâ an Cavite sa 20 ng banwaan asin 3 ng ciudad.

*Alfonso
*Amadeo 
*Bacoor 
*Carmona 
*Dasmariñas 
*Gen. Emilio Aguinaldo 
*Gen. Mariano Alvarez  
*Gen. Trias  
*Imus  
*Indang 
*Kawit
*Magallanes  
*Maragondon
*Mendez (Mendez-Nuñez)  
*Naic  
*Noveleta  
*Rosario  
*Silang 
*Tanza
*Ternate  

## Demograpiko

## Toltolan

## Mga panluwas na takod
* PhilAtlas.com
* Philippine Standard Geographic Code
* Local Governance Performance Management System

## Katatayan nin mga ladawan



Ladawan:Limbones Island 2021.jpg|thumb|isla kab Limbones sa Maragondon, Cavite
Ladawan:CaviteChurchjf5414 03.JPG|thumb|CaviteChurchjf5414_03
Ladawan:Facade of Maragodon Church in Cavite.jpg|thumb|Facade_of_Maragodon_Church_in_Cavite
Laguna

An **Laguna** sarong probinsya kan Republika kan Filipinas na namomogtak sa Rehiyon CALABARZON sa Luzon.https://en.m.wikivoyage.org/wiki/Laguna  Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado. An designadong area code kaini iyo  .https://cmci.dti.gov.ph/prov-profile.php?prov=Laguna

## Heograpiya

#### Mga ciudad

* Biñan
* Cabuyao
* Calamba
* San Pablo
* Santa Rosa

#### Mga banwaan

* Alaminos
* Bay
* Calauan
* Cavinti
* Famy
* Kalayaan
* Liliw
* Los Baños
* Luisiana
* Lumban
* Mabitac
* Magdalena
* Majayjay
* Nagcarlan
* Paete
* Pagsanjan
* Pakil
* Pangil
* Pila
* Rizal
* San Pedro
* Santa Cruz
* Santa Maria
* Siniloan
* Victoria

## Demograpiko

## Toltolan

## Mga panluwas na takod
* PhilAtlas.com
* Philippine Standard Geographic Code
* Local Governance Performance Management System

## Kataytayan nin mga ladawan


Ladawan:Bumbungan Falls in Brgy. San Buenaventura Luisiana, Laguna.jpg|thumb|Talon nin Bumbungan sa Brgy. San Buenaventura Luisiana, Laguna
Ladawan:Palengke (Calamba, Laguna).jpg|Palengke_(Calamba,_Laguna)
Jose Calleja Reyes

Si **Jose Calleja Reyes** sarong abogado, tubong syudad nin Iriga, asin kagsurat kan librong *[[Bikol Maharlika (libro)|Bikol Maharlika)]]* (1992) na saiyang pinalagdang libro sa Filipinas.

Siya nagBikol man kan epikong Ibalong hale sa orihinal na tekstong Kastila asin base igdi, sarong operetta an hinaman niya katuwang si Atty. Salvador M. Tuy. An musika kaini orihinal na komposisyon ni Ninfa Abundo Badong. Pinagpasale an operetta enot duman sa Hotel Ibalon sa Iriga (Peb. 26-27, 1977) dangan sunod sa Little Theatre kan Cultural Center of the Philippines (Mar. 20, 1977). An operetta pinagpasale man sa Colegio de Sta. isabel sa pagtarabang man giraray kan Division of City Schools, Naga City na pinamayohan ni Atty. Salvador M. Tuy asin kan Hotel Ibalon, na an presidente iyo si Atty. Jose Calleja Reyes.

An saiyang pamilya gikan sa duwang gugurang na Bikolnon na pamilya na masususog sa siyam na kapagaraki pabalik.

Naggraduar siya sa Ateneo de Manila University Law School magna cum laude, pagkuang eksam sa *board* nakamit niya an ika-apat na pwesto. Nagin siya myembro kan Integrated Bar of the Philippines asin kan New York State Bar Association nin huli ngani ta nagpraktis siya kan saiyang abogasya igdi sa Pilipinas asin sa estado kan Nweba York .

Manta na siya aktibo sa pagka-abogado, pagkamoot niya man an mag-adal asin magsurat dapit kan mga bagay na historiko asin kultural. An saiyang mga artikulo napalagda sa Philippine Studies, Boletin Eclesiastico de Filipinas, ANI kan Cultural Center of the Philippines asin siring man nagpadara siya nin mga artikulo sa Manila Daily Bulletin, Bicol Mail asin Oragon.

Si Dr. Norman G. Owen, sarong Amerikanong historyador, minimidbid si Reyes komo saro man sa nagsurat nin mahiwas sa lantad nin kasaysayan asin kultura kan Bikol. http://external.adnu.edu.ph/Research/gibon3-v1n1.asp 

## Iba pang mga artikulo sinurat niya (bakong kumpleto)

* The Short Tragic Life of Wenceslao Q. Vinzons. Bicol Mail Magazine. Vol. I No. 4. Nob. 1979. Boklit 42-48
* Ruins and Bardic Song: From Mayon's Eruption of 1814. Bicol Mail Magazine. Vol. I No. 5. Des. 1979. Boklit 8-11 asin boklit 12-21.
* The Apostles of Bikol. Bicol Mail Magazine. Vol. I No.2. Sept. 1979. Boklit 26-32.

## Toltolan


## Ginunuan
# Bikol Maharlika (1992). Goodwill Trading. Makati City. Philippines. 552 pages. 55 photographs.
# Program: Ibalon- Operetta of an Ancient Bicol Epic
# Retrato sinapi' sa libro niyang *Maharlika*.
Treasure Island (pelikula kan 1990)

An ***Treasure Island*** (1990) sarong adaptation na pelikula kan bantog na nobelang Treasure Island ni Robert Louis Stevenson kan 1883. Nadiskobre ni Jim Hawkins (Christian Bale) an sarong mapa nin kayamanan asin naglarga tangarig hanapon an kayamanan, alagad igwang mga plano an mga pirata na pinamamayohan ni Long John Silver (Charlton Heston) na agawon ini sa paagi nin rebelyon. An pelikula sarong orihinal na produksyon na pigkuanan sagkod pig-ere kan TNT network, asin idinerehe nin Fraser Clarke Heston. Nagluwas sa ibang patos nin pelikula an ngaran na "Devils Treasure" imbes na "Treasure Island".

An soundtrack ginibo kan The Chieftains, asin mga seleksyon digdi nagluwas sa saindang Film Cuts album.

## Cast
Charlton Heston bilang Long John Silver 
Christian Bale bilang Jim Hawkins 
Oliver Reed bilang Capt. Billy Bones 
Christopher Lee bilang Blind Pew 

## Mga panluwas na takod
''Treasure Island'' sa Internet Movie Database
Paaram

**PAARAM**

:Herak man sa sako
:saen daw ako maduman
:ta digdi sa kinaban
:dai ako nin kaogmahan.

:Madya na mabangis
:marupit na kagadanan
:madya asin halea
:daing palad na sakong buhay.

:Paaram, paaram, paaram saimo
:an pobreng namoot na isinikwal mo
:kua an sarong puñal buhay ko otason mo
:tanganing mapara sa duwang mata mo.
Unibersidad Normal kan Pilipinas

An **Unibersidad Normal kan Pilipinas** o **Philippine Normal University** (**PNU**), dating **Philippine Normal School**, sarong unibersidad sa Manila, Filipinas. Tinogdas kan taon Enero 21, 1901 kan mga Amerikano bilang sarong institusyon sa pagpaadal nin mga paratokdo sa kusog kan Akta Nu. 74 kan Komisyon nin Pilipinas. Pormalmenteng nagbukas ini kan Sep. 1, 1901. 

An estado kaini komo sarong unibersidad pinaghimo kan Des. 26, 1991 sa pwersa kan Akta Republika Nu. 7168. Sa ngonyan igwa na ini nin mga sanga sa Agusan del Sur, Isabela, Negros Occidental asin sa probinsya nin Quezon.

An unibersidad nagin nang *Curriculum Developmnent Center for Communication Arts (Ingles asin Filipino)* asin komo sarong *Center of Excellence* sa pagpatibay sa Ingles, Filipino asin sa *Values Education*.

Saro man sa mayor na kasibotan kaini iyo an pagpaluwas nin mas orog karahay na mga libro sa pagtokdo kan Ingles asin Filipino asin mga manwal pan-maestro na gagamiton sa mga eskwelahan publika nin elementarya asin segundarya. 

## Mga panluwas na takod
* Philippine Normal University Website
Armenya

An **Republika kan Armenia** (sa tataramon na Armenio: Հայաստան Hayastan) sarong nasyon na dai nin baybayon na namumugtak sa pag-ultanan kan Europa asin Asya o Eurasya sa katahawan nin Caucasus. Katakod kaini sa sulnopan an Turkiya, an Georgia sa norte an Aserbaiyan sa subangan, asin an Iran sa sur. Igwa ining 3,009,800 populasyon asin an kapitolyo kaini iyo an pinakadakulang syuudad kan nasyon, an Yereban. 

An Armenia dating myembro kan Republika nin Union Sobietika asin sarong nasyon-estadong demokratiko kan sistemang multi-partido na may gurang na pamanang historika asin kultura. An Kahadean nin Armenya iyo an pinakanaenot na banwa na nagsusog kan Kristianismo bilang na relihiyon na opisyal sa mga primerong taon kan siglo na IV (na petsang tradisional iyo an 301). An modernong Republika nin Armenia sarong estado na sekular, manunungod sa konstitusion kaini.

## Heograpiya
An Armenya namumugtak sa tahaw kan Transcaucasia asin mayo ining baybayon.

### Mga administratibong dibisyon

Nababganga an Armenya sa sampulong probinsya (*marzer*, singular *marz*), kun sain an syudad (*kaghak*) kan Yerevan () igwa nin espesyal na adminitratibong estado bilang kabisera kan nasyon. 

† 2011 censusSources: Area and population of provinces.

## Topograpia
An sukol kan Republika nin Armenia naabot sa 30,000 na kilometrong kuadrado, asin nakabugtak ini sa Kahalankawan nin Armenya, na pigaapod man na Armeniang historika huli ta pigkokonsiderar ini na dating harong nin mga tawong Armenyo. An kadagaan nin nasyon pano nin mga bukid asin mga salog na makaskas asin kadikit sana an mga kadlagan digdi. An kahalankawan kan teritoryo minaabot sa 4,095 metros sa itaas nin kadagatan sa Bukid Ararat asin mayong parte kan teritoryo an mas mababa sa 400 na metro. 

An Bukid Ararat an dating pinakahalankaw sa Armenia, alagad, ini sakop na ngunyan kan Turkia. Huli ta pigkokonsiderar pa man kan mga Armenio an Ararat na simbolo kan saidang kadagaan, nakakaag pa ini sa eskudo kan nasyon.

## Toltolan
Pinangat Festival

**Pinangat Festival** an kapiyestahan kan Camalig, Albay na pangenganyar sa mga turista asin sa mga negosyanteng magkainteres man na magkaag negosyo sa banwaan. Tuyong rinorokyaw ini sa laog kan bulan na Hunyo.

An okasyon na ini nagtataong doon sa sarong produktong Camalignon na iyo an pinangat, na dakul na Bikolano an nagsasabi na iba man an pakaluto asin an pakasiram.   

An pinangat kan Camalig ginigibo nin siring: nakirinit nin mga dahon natong, sinasalak igdi an balaw, tinoktok na diit na pulang laya, buda sisalakan nin  rinunot na tabangongo o karneng orig. Ini gabos pinapatos sa malomhok na dahon kan natong, binubugkosan asin linuluto sa guta nin niyog. Syempre, kun gusto ini magin mainit asin maharang, sinasangkapan pa nin pigrunot na siling labuyo.

Igdi sa Festival, an banwang Camalig pinupukawan an gabos na tawan atensyon an saiyang kakayahan asin mga  kayamanan. Pinapahiling kun ano an saiyang mga posibleng makakayang gibohon magin man sa pag-ogma asin man sa paghingoa. Iyo ini an panahon nin paglinga asin pagatid-atid kan mga Camalignon kun paano mapatalubo an sadiring yaman sa kultura asin sa ekonomiya.

Sa mga aldaw nin Festival, itinalaan an mga kompetitsyon, mga karawat, mga pagtogtog nin banda, karantahan, parada,  mga eksibit kan produktong Camalignon, mga kakayahan sa isports asin mga pagarayonan kan saiyang mga malalambing na mga daraga.

Tampok sa kapiyestahan iyo an pagpatibayan sa pagkakan nin maharangon na lada' (sili) asin an paghulmag sa pinangat burger na dakulaon na, may palaman pang pinangat na rinamasan kadakul na siling labuyo. Ini an mga aktibidad na pan-turista, mala ta nakalaog na sa libro kan Guinness an pagkamatibay kan taga-Camalig sa pag-nguta asin paghamil nin mahaharang.

An **Pinangat Festival** kan Camalig nagpropromesa sa mga bisita asin paradalan, mga turista man o mga dayo hale iba-ibang probinsya, nin mas maogmang kaalingan sa maarabot pang panahon.

## Mga pangluwas na takod

* Albay Tourism, Festivals 
* Official Website of Camalig, Albay
Guinobatan

An **Guinobatan** sarong primera klaseng banwaan sa provincia kan Albay, Filipinas. Natatangà ini kan ciudad nin Ligao asin kan banwaan nin Camalig. An rayo sa Manila kan banwang ini 532 kilometro asin an distansya niya sa syudad kan Legazpi 23 kilometro. An designadong zip code kaini iyo . 

Susog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado. Sa hiwas na 20,300 ektarya, an 17,425.55 na ektarya (o 85.84 porsyento) kaini agrikultural.

Sa banwaan na ini namundag si Simeon Ola, an pinaka-ultimong Pilipinong Heneral na nagsuko sa mga Amerikano matapos an guerrang Pilipino-Amerikano.

## Mga barangay

Nababanga an Guinobatan sa 44 barangay:



* Agpay
* Balite
* Banao
* Batbat
* Binogsacan Lower
* Binogsacan Upper
* Bololo
* Bubulusan
* Marcial O. Rañola (Cabaloaon)
* Calzada
* Catomag
* Doña Mercedes
* Doña Tomasa (Magatol)
* Ilawod
* Inamnan Pequeño
* Inamnan Grande

* Inascan
* Iraya
* Lomacao
* Maguiron
* Maipon
* Malabnig
* Malipo
* Malobago
* Maninila
* Mapaco
* Masarawag
* Mauraro
* Minto
* Morera
* Muladbucad Pequeño

* Muladbucad Grande
* Ongo
* Palanas
* Poblacion
* Pood
* Quitago
* Quibongbongan
* San Francisco
* San Jose (Ogsong)
* San Rafael
* Sinungtan
* Tandarora
* Travesia


## Hilngon man
*Colegio de San Buenaventura de Guinobatan

## Demograpiko

## Toltolan

## Mga panluwas na takod
* PhilAtlas.com
* Philippine Standard Geographic Code
* Local Governance Performance Management System
Tataramon na Espanyol sa Filipinas

**[[Espanyol]]** an enot na opisyal na tataramon kan Filipinas asin an orihinal na nasyunal na tataramon kan nasyon. Kadaklan kan mga sinurat kan nasyunal na bayaning si Jose Rizal yaon sa tataramon na ini na iyo man an tataramon kan Rebolusyon. Nagin opisyal na tataramon man kan Enot na Republikang Filipino an Espanyol sosog sa Artikulo 93 kan Konstitusyon nin Malolos kan 1899.

Antes kan Gerang Filipino-Amerikano, ibinugtak kan Estados Unidos an Ingles bilang tataramon kan edukasyon asin gobyerno, mantang kapwa-opisyal an Espanyol asin Tagalog. Nagin tataramon man giraray kan negosyo, kultura asin kun minsan kan pulitika an Espanyol hanggan dekada 1970. Alagad, mientras na nagigin pamilyar sa kulturang popular na Amerikano an jovenes asin mga bàgong henerasyon na natutukdoan sa tataramon na Ingles, buminabâ asin dai na piggagamit an Espanyol kan mayorya kan populasyon. Nagin opisyal na tataramon pa man an Espanyol hasta maratificar an konstitusyon 1973 kan Enero 17, 1973.

## Toltolan

## Mga takod panluwas
*Academia Filipina de la Lengua Española
*Alas Filipinas
*E-Dyario Filipinas 
*Instituto Cervantes de Manila
*Revista Filipina
*Semanario de Filipinas
Buhi

An **Buhi** sarong primera klaseng banwaan sa probinsya kan Camarines Sur, Pilipinas. An designadong zip code kaini iyo . Susog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado.

Bistado an banwaan na ini bako lang sa saiyangdanaw, iyo man kayâ ini an eerokan kan pinakasadit na nakakakan na sirâ sa kinaban na inaapod na sinarapan o tabyos (*Mystychtis luzonensis*). An specie nin tabyos nakukua igdi sa Buhi nagkokolor aru-abohon manta an nakukua sa Sola' nin San Miguel, Calabanga, Camarines Sur may kolor na puri, asin man an nakukua sa danaw nin Bato, Camarines Sur mapula-pula.

An tataramon digdi iyo an Buhi Bikol o Buhi-non.

## Mga barangay

Nababanga an Buhi 38 barangay.

## Demograpiko

## Agi-agi kan banwaan
Amay pa sa taon na 1578, an mga misyonero haleng Iriga nagduruman na sa Buhi sa pagbalangibog kan ebanghelyo o Marahay na Bareta. Kan taon 1605 an paroko namukna asin si Fray Antonio Mendez an pinaka-enot na pastor. An simbahan na gibo sa mga kahoy asin dulot para ki San Francisco de Asis natumtom kan  taon 1730. Pakatapos kan pangyaring ini, si Reberendo Padre Jose de Cerda nagpatugdok nin simbahan gibo sa gapo asin ini pinag-inaguraran kan Disyembre 24, 1738.

Kun napa'no ta nangaranan an banwaan na Buhi, si Fray Felix de Huerta nagsabi na an kahulogan kan *Buhi*, "makadulag o magdulag sa anuman na pag-alaman". Osipon niya na bago pa nagdatong an mga Kastila igwa daa nin dakulang pamilya nag-eestar sa sarong sadit na bulod na an apod *Ligñion*. (Ini kaya idtong Bulod nin Ligñion na ngonyan harani sa Palayogan kan Legazpi sakop ninDaraga?) An pamilyang ini nagsasakdo nin tubig sa sarong burabod na kun saen igwang sarong rimuranon na naggadan sa mga miyembro kaini asin duwa sanang magtugang an nakaligtas. Osipon ni Huerta, an duwang ini nagdurulag asin nagpasiring saka nag-erok na sa ibang lugar harani sa sarong sadit na Bukid Asog. Dangan dakul nang mga tawo an nagduruman asin nag-erestar, mala ta an sinabing lugar inapod nang  *Buhi* huli kan makamundong pangyaring idto. 

An popular na pagtubod totoo kan mga Buhi-non, nangaranan an munisipyo na BUHI ta su mga enot na nagbanwa igdi nagdurulag sa makuring pagtuga kan bulkan na Ma'yong.

## Kataytayan nin mga ladawan

Ladawan:Municipal Hall of Buhi.JPG|Lumang Munisipyo kan Buhi
Ladawan:Simbahan Buhi (December 2010).jpg|Simbahan kan Parokya ni San Francisco de Asis sa Buhi
Ladawan:Mt. asog view at lake buhi.JPG|Bukid Asog asin an Danaw kan Buhi

## Nota

Si Felix de Huerta sarong prayleng Franciscano, eskolar asin misyonero na nagsurat kan ** Estado Geográfico, Topográfico, Estadístico, Histórico-Religioso, de la Santa y Apostólica Provincia de San Gregorio Magno ... de N.S.P.S. Francisco, en las Islas Filipinas , Binondo, 1865**. An libro niya rekord kan mga agi-agi kan mga Katolikong paroko igdi sa Pilipinas kan panahon nin Kastila.


## Toltolan

## Mga panluwas na takod

*Buhi Online (www.buhi.com) – The First Online Community of Buhi. Established 1998. 

*Buhi Families Genealogical Research project

* PhilAtlas.com

* Philippine Standard Geographic Code
* Local Governance Performance Management System
Bombon

An **Bombon** sarong ikalimang na klaseng banwaan sa provincia kan Camarines Sur, Filipinas. An designadong zip code kaini iyo . Susog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado.

Sarô sa mga bistong personalidad na ipinangakì sa banwaan na ini iyo si dating Senador asin Sekretaryo kan Edukasyon Raul Roco. Bantog man an Bombon kan simbahan igdi na may kampanaryong nagtatagilid na.

Igdi man nag-pamilya asin naggurang an bantogan na parasurat sa Bikol na si Manuel Salazar na naonabihan man ni Jose Calleja Reyes sa saiyang librong *Bikol Maharlika*. Si Manuel Salazar namundag sa Malinao, Albay alagad nakapangagom sa Bombon.  

Mahihiling sa Bombon ang leaning tower kang Bombon. 

## Mga barangay

Nababanga an Bombon sa 8 barangay.

* San Antonio
* San Francisco
* San Isidro (Pob.)
* San Jose (Pob.)
* Pagao (San Juan)
* San Roque (Pob.)
* Siembre
* Santo Domingo

## Demograpiko

## Toltolan

## Mga panluwas na takod
* PhilAtlas.com
* Philippine Standard Geographic Code
* Local Governance Performance Management System
Bula

An **Bula** (Rinconada Bikol: *Banwaān ka Bula*; Ingles: *Municipality of Bula*) sarong primera klaseng banwaan sa probinsya kan Camarines Sur, Filipinas. An designadong zip code kaini iyo . Susog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado.

Sarô an Bula sa apat na mga suanoy na banwaan kan Camarines Sur na itinugdas kan mananakop na Kastila kan makaabot sinda sa Kabikolan gikan sa Kabisayaan kan 1576. An iba pang mga suanoy na banwaan iyo an Naga, Quipayo and Nabua. Sosog sa usipon, gikan an ngaran kan banwaan sa pagsiak kan kawayan o "bulâ" (Rinconada Bikol na an boot sabihon "balâ"). 

## Mga barangay

Nababanga an Bula 33 barangay.

## Kataytayan nin mga ladawan

Ladawan:Sta. Elena Bula, Camarines Sur 02.JPG|Sta. Elena, Bula
Ladawan:Bula Municipal Hall.JPG|Munisipyo kan Bula
Ladawan:Kabubuludan nin Pecuria.jpg|Kabukidan kan Pecuria
Ladawan:Tan Awan park view WTR.JPG|Tànawon sa Parke nin Tan-awan
Ladawan:Welcome Arc, 4th Congressional District.JPG|Arko palaog sa Ikalimang Distrito kan probinsya, Bula Camarines sur
Ladawan:Bamboo Kubo.JPG|An mga kagamitan na gibo sa kawayan iyo an produkto kan banwaan
Nalalata falls1.jpg|Busay nin Nalalata (atubangan)
Nalalata falls3.jpg|Busay nin Nalalata (tanawon gikan sa ibabaw)


## Demograpiko

## Toltolan

## Mga panluwas na takod
* PhilAtlas.com
* Philippine Standard Geographic Code
* Local Governance Performance Management System