open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bauan

An **Basuan** sarong primera klaseng banwaan kan probinsya nin Batangas, Filipinas. An designadong zip code kaini iyo  . 
Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. 

Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado.

## Mga Barangay
An Bauan nababanga sa 40 barangay.

## Mga mayor na industriya
An Bauan namomogtakan nin mga darakulang kompanya. Yaon diyan an pagibohan nin mga kemikal, asayti, sarayan nin mga container, gibohan nin mga equipaje, asin kun ano-ano pa, siring kan mga minasunod:

## Demograpiko

## Basahon man
* Thomas R. Hargrove’s *“The Mysteries of Taal: A Philippine Volcano and Lake, Her Sea Life and Lost Towns”*
## Toltolan

## Mga panluwas na takod
* PhilAtlas.com
* Philippine Standard Geographic Code
* Local Governance Performance Management System
Facebook

An **Facebook** saróng pankinàban na social networking website.

## Mga panluwas na takod
*Official website (English)
*Facebook Zero (English)
*Wikidata page about Free Basics by Facebook
Balay Ibalon

An **Balay Ibalon** sarong paimprintahan na pagrurugaring ni Godehardo Calleja. Namumugtak ini sa Ottawa, Kanada asin igwa ining sanga sa Rawis, Syudad nin Legazpi, Filipinas. Ipinapalagdâ kaini an babasahon na *[[Burak (babasahon)|Burak]]*.

## Hilinga man
*Cecilio Press
*Imprenta de la Sagrada Familia
CBD Plaza Hotel

An **CBD Plaza Hotel** sarô sa mga bàgong hotel sa Ciudad nin Naga na nagbukás kan Agosto 11, 2009. Namomogták iní sa ibóng kan CBD Bus Terminal, Ninoy and Cory Ave, sa ikaduwáng Distrito nin Sentro nin Komersyo kan ciudad, barangay Triangulo. 

Sa sisentang (60) de air-condition na kwarto kan hotel, 18 kainí an igwáng Queen bed, duwáng Single bed, o saróng Single bed.

## Kataytayan nin mga retrato

Image:CBD Plaza Hotel.jpg|An tatâ kan CBD Plaza Hotel


## Toltolan

## Mga panluwas na takod
*CBD Plaza Hotel
*CBD Plaza Hotel sa Facebook
Francisco Balagtas

Si **Francisco Balagtas** (Abril 2, 1788—Pebrero 20, 1862), oróg na bantóg sa pangáran na **Francisco Baltazar**, binibisto bilang sarô sa pinakamahúsay na Pilipinong parasurát asín an kagtokdâ kan *Florante at Laura* na tinutubód na nangunguróg sa gabós na saíyang sinúrat. 

...
Leopoldo Yabes

Si **Leopoldo Y. Yabes** sarong Ilokanong parasurat, sarong pigurang literaryo, kagsurat nin mga libro, asin dating dekano kan Departamento kan Artes asin Syensia sa Unibersidad kan Pilipinas.
Mga librong sinurat:

**Philippine literature in English: 1898-1957 ki Leopoldo Y. Yabes*

University of the Philippines, 1958
*I*n larger freedom ki Leopoldo Y. Yabes*

University of the Philippines, 1961
**Rafael Palma as liberal thinker and man of letters ki Leopoldo Y. Yabes*

University of the Philippines Press, 1977
**For a strengthened graduate program of the University ki Leopoldo Y. Yabes*

University of the Philippines, 1971
**The university and the fear of ideas ki  Leopoldo Y. Yabes*

[Philippines], 1956
*Jose Rizal kl Leopoldo Y. Yabes
[s.n.], 1961
**A brief survey of Iloko literature from the beginnings to its present development ki  Leopoldo Y. Yabes*

The Author, 1936
**Phillipine Short Stories 1941-1955 ki Leopoldo Y. Yabes*

Univ Philippines Pr, August 1983 Hardcover
**Philippine Short Stories 1925-1940 ki Leopoldo Y. Yabes*

University of Philippines Press, March 1999 Paperback
**Biag ni Lam-ang.; ki Leopoldo Y Yabes*

Manila, Philippines, Pinalagda kan: Carmelo & Bauermann, 1935.
Balalong (dyaryo)

An **Balalong** (1977-1995) saróng semanal na periodiko na rogáring ni Juan Triviño sa Ciudad nin Naga, Filipinas. Minuknâ iní kan 1976.

An nagin editor niya iyo si Alfredo Tria. An editor sa seksyon kan Bikol iyo si Luis Dato asin an Advertising Manager, si Chona T. Gonzales. Duwa mansana an kolumnista kan peryodiko, si Luis General, Jr. (Yesterday in Today) asin si Amanda de los Santos (From  a Woman). Kan si Tria nagkaag sadiring peryodiko, an Handiong, an nagsalidang editor kaini iyo mansana si Nonong Triviño, aki kan si dainang Juan Triviño.

An duwang seksyon kan peryodiko, an sa Ingles asin sa Bikol suwian an pakasurat asin pakaimprenta, na kaipohan itanos sa tamang tindog kun babasahon.

An sukol kan papel niya 17.5 pulgada an laba asin 12 pulgada an lakbang asin parati naabot 16 na pahina kan lambang isyu. Ini pinapaimprenta sa Imprenta Bicolana, imprentahan na rogaring mansana ni Trivino, asin  namogtak sa Nu. 963 Blumentritt St, sa syudad nin Naga. An opisina kan Balalong yaon man sa edipisyo kan imprentahan.

An peryodikong ini iyo an nagtolod asin nagpangenot sa pagmukna kan kaayonan na Academiang Bikol na pinamayohan ni Juan Triviño asin natogdas kan Des. 1976. 

An nasabing peryodiko asin imprentahan pareho mayo na.

## Ginunoan

* Mga isyu kan peryodikong Balalong (1976,1977,1978)
Bikol Annals

An **Bikol Annals** saróng bulto nin mga artikulo ni Domingo Abella kan 1954. Igwá iní nin 384 pahina.

An maogid na pag-aádal ni Abella dapít sa historya kan Simbahan Katolika sa dioceses kan Nueva Caceres asín an pagkasurunod-sunód kan mga obispong nagtúkaw sa sinábing dioceses an napapalamán sa obra niyáng iní.

Saíyang itinampók an pagtúkaw komo obispo kan pinakaenot na iyó si Obispo Luis Maldonado O.F.M. asín an gabós na nagsurunód sa obispong iní, hanggán sa huri asín pinakaenot na arsobispo kan Nueva Caceres na si Pedro Santos.

An libro nagdotâ man kan mga obispong nagtúkaw sa dioceses kan Legazpi asín Sorsogon alágad haros pahamráw saná.

Huli sa malikáy asín maígot na pagsusúkit niyá sa mga arkibo sa Espanya, Mehiko asin Roma napatama niya an rekord dapit sa mga periodo nin pagtukaw kan mga obispo igdi sa dioceses kan  Nueva Caceres.

An sarong interesanteng bagay sa libro niya iyo ta dai niya pigloktawan an reparo niyang diringkilan bako sana sa laog kan Simbahan Katoliko kundi man sa pag'oltan kan mga kapadian asin mga otoridad sibil kan panahon na kolonya pa an Filipinas kan Espanya.

Sinasabi ni Luis General, Jr. sa saiyang kolum sa Balalong (Abril 1, 1977 na paluwas) na an pagpaimprenta kan sinabing libro tinustosan kan Simbahan kan panahon ni Arsobispo Pedro Santos,  mala ta igdi itinao ni Abella an dai mababa sa 300 na kopya kan sinasabi niyang sanribong kopyang ipinaimprenta..

## Mga panluwas na takod
* Kolum ni Atty. Luis General, Jr. Yesterday in Today - http://tanhaga.wordpress.com/?s=Bikol+Annals

## Toltolan

## Hilnga man
* Bikol Maharlika (libro)
Nur Misuari

Si **Nur Misuari** sarong Filipinong pulitiko, dugong Tausug, asin dating lider kan Moro National Liberation Front.

Nag'adal siya sa Unibersidad kan Pilipinas bilang sarong iskolar asin  siya nagin sarong estudyanteng aktibista. Nagin man siyang sarong paralektura sa sinabing unibersidad, sa adal na political science. Kan mga taon 1960, saiyang tinogdas an Mindanao Independence Movement na an katuyohan iyo an pagmukna nin sarong nasusuway asin nagsasadiring estado na islamiko, putol asin dai sakop kan Filipinas, sa Habagatan kan Mindanao.

An Movimientong pinundar niya iyo an nag'ama kan Moro National Liberation Front, na enot naghahagad nin reporma, alagad, kan mga taon 1972-1976, an grupong ini nakibokbokan sa militar kan gobyerno, pero mayong inabtan an saindang pakikilaban. Tuminulas siya sa Saudi Arabia, asin nagbalik sana kan mahale sa pwesto si Ferdinand Marcos kan taon 1986.

Kan 2007, nakarsel siya huli sa kargong terorismo. Kan Desyembre 20, 2007, pigsayumahan kan Korte an saiyang petisyon na makapyansa pero ngane si kairiba niyang pito tinugotan sa pyansang 100,000 pesos. Kan Abril 2, 2008, an dating rebeldeng lider na si Muslimin Sema asin alkalde kan syudad nin Cotabato, sinalidahan siya komo lider kan M.N.L.F. Kan Abril 25, 2008 tinugotan man giraray siyang magpyansa, sa pagkuyog kan pagboot kan grupong seguridad sa Gabinete.

## Nag'aatubang nin mga kaso

An Departamento nin Hustisya nagsangat nin kasong rebelyon laban ki Misuari asin ki Ustadz Habier Malik saka 59 pang iba katakod kan madugong pagsakyada kan mga tauhan niya sa Siyudad nin Zamboanga kun saen poon Septyembre 9, 2013 ginatos na tawo an nagkagaradan asin sobra sa sampolong ribong harong an tuyong sinulo kan mga rebelde. An grupo ni Misuari nandarakop nin mga sibilyan asin ginamit ining kalasag ninda sa saindang paglaban sa gobyernong tropa

Sa Misuari asin saiyang kairiba kinasuhan nin kargong  rebelyon asin  paglapas sa Akta Republika Nu. 9851, an akta tituladong "The Philippine Act on Crimes Against International Humanitarian Law, Genocide and other Crimes against Humanity".

## Mga panluwas  na takod

* Mga retrato ni Nur Misuari
* Pighale si Misuari komo pamayo kan MNLF
* Philippine Center for Investigative Journalism: Nur Misuari 

## Toltolan
Domingo Abella (klasipikasyon)

Klaripikasyon:
* Domingo Abella (doktor), an kagsúrat kan Bikol Annals
* Domingo Abella (politiko), sarô sa Quince Martires
Miguel Lino de Espeleta

Si **Miguel Lino de Espeleta** (1701-1771) saróng Kastilang Obispo asín nagin Arsobispo kan Manila, Governor-General kan Filipinas asin presidente kan Manila Audiencia.

## Toltolan
Domingo Abella (doktor)

Si **Domingo Calleja Abella** saróng Bikolanong doktor asín an kagsúrat kan Bikol Annals. Nagin siyáng pamayó kan International Association of Historians of Asia. Siyá nagin Direktor kan Bureau of Records Management (mas bantog sa pangaran na, National Archives) kan Filipinas (September 1967 - 1975?).
## Magurang asin pamilya
An mga magúrang niyá iyo sindá Don Leocadio Abella, akì kan si martir na Manuel P. Abella,  asín si Dona Felisa Malonda Calleja na matuáng tugang kan ina ni Jose Calleja Reyes.

Saiyang naagom iyo si Milagros Romualdez.

Si Abella sarong doktor sa medisina alagad mas minoot pang mag'adal asin magsurat manongod sa kultura asin historya. Mala ta gasto niya an personal na pondo, naglibot sa Europa, partikularmente sa mga archivo kan Espanya, sa pagsukit kan mga dokumento manongod sa historya kan Filipinas, orog na kan Kabikolan. Bunga kan saiyang paghingoa, napalagda niya an librong *Bikol Anmnals*, adal na hararom niya manongod kan historya eklesiastiko sa dioceses kan Nueva Caceres. Igdi pigladawan niya an administrasyon asin buhay kan mga nag'surunod na obispong nagturukaw sa nasambit na dioceses. 

Kan siya nagtukaw komo director kan  National Archives kan taon 1967 inabotan   niya an burong ini sa baralanggong kamugtakan (na inapod niyang bodega) asin an mga dokumento yaon sa peligrong matunaw sa salang pagsaray asin sa mga aloy.

Enot na ginibo niya an paghubo kan gabos na rekord asin dokumento saray kan Buro hale sa kalye Oroquieta asin ibalyo sa walang parte kan edipisyo kan National Library sa kalye T. M. Kalaw kun saen mas mahiwas asin mas areglado an kamugtakan.

Pinaklasipikar niya gabos na dokumento, pigpisanpisan sa sarayan na kabinet ngane madale an paghanap bako lang kan mga emleyado kundi kan mga iskolar asin mga para'adal. Huli kaini natawan nin toltol na index asin catalogue an mga saray na dokumento. 

Sa saiyang pagtukaw komo direktor, ipinagboot niya an pagpalagda kan magasin na Archiviniana, enot na nagluwas kan Hulyo 1968 kun saen an enot na editor iyo si Leonor J. Aureus, saro sa aki ni Leon  Aureus. Sa administrasyon niya, an magasin iyo an kwenta publikasyon kan Buro.

## Mga artikulong sinurat

* Spanish Mestizo. Archiviniana magazine. Oktobre 1975. p. 2-5.
* Pre-Spanish Natives Were Literate. Archiviniana magazine. Oktobre 1975. p. 15-16.
* Diplomatic Credentials in Pilipino and Ancient Script? Archiviniana magazine. Oktobre 1975. p. 10-14.
* "Filipiniana Treasures in Repositories Abroad."Archiviniana (August 1972): p. 1-13.
* "Is it historically correct to say today that Bishop Miguel Lino de Espeleta (1701-1771) was a Filipino?"
Philippine Historical Bulletin; v.iv. 3 Sept. 1960. Binasa sa Symposium pinag'amaan kan Phil. Historical Association
sa Manila Auditorium, Agosto 27, 1960.

## Mga librong pinalagda

* Bikol Annals. 1954.
* The Flag of our Fathers. 1977.
* From Indio to Filipino. 1978.

## Mga panluwas na takod
*Domingo Abella sa retrato.com.ph

## Toltolan
 

## Nota
* Retrato ni Dr. Domingo C. Abella sinapi sa Archiviniana magazine. Okt. 1975. p. 28. National Archives.
Enrique Zobel de Ayala

Si **Enrique Zobel de Ayala** namundag sa Madrid, Espanya, iyo an lolohon ni Jaime Zobel de Ayala, an ngonyan chairman emeritus kan Ayala Corporation. Kaidto si Enrique Zobel nagin managing partner kan Ayala y Compañía poon 1901 sungdo' 1913 asin poon 1920 hanggan 1943. Siya man an nagtogdas kan Porcelanica, an pinakaenot na pabrika nin porselana sa Filipinas, kan taon 1903. Kan taon 1904, siya nagmukna man kan sarong glass factory kabakas si Eduardo Soriano. 

May pagmakulog sa Artes, hinimo niyang makaadal sa Europa an 
Artista Nasyunal na si Fernando Amorsolo, asin nagtabang sa paggasto sa paghaman kan Metropolitan Theater. Siya man an kagmukna' kan Premio Zobel, na nagtataong premio asin onra sa mga pinakang marhay na literatura sa Espanyol igdi sa Filipinas.

## Ginunuan

*Kwentong Ayala, vol. 8, no. 4, September–October 1977, pahina 15; Dictionary of Philippine Biography, vol. 3, pahina 538-539

## Panluwas na takod

*Filipinas Heritage Libraryhttp://www.filipinaslibrary.org.ph/ayalamemory/
Carlos Salcedo, Sr.

Si **Carlos Salcedo, Sr.** sarong maestro sa musika asin an kagtugdas kan Salcedo Orchestra. Nagin siyang paratokdô nin lagaylay kan Canaman, Camarines Sur asin nagpamidbid nin mga pagbabàgo kaini tanganing makasabay sa modernong panahon. Makuapo niya si Lyndon Salcedo, sarong kompositor asin nagin pinakahuben na direktor nin banda kan sarong kolehiyo sa Kabikolan. 

## Toltolan
John Wilkes Booth

Si **John Wilkes Booth** (Mayo 10, 1838 – Abril 26, 1865) sarong aktor sa entablado na iyo an nag'asisinar ki Presidente Abraham Lincoln kan Estados Unidos duman sa  Ford's Theatre, sa Washington, D.C., kan  Abril 14, 1865. Si Booth kaayon sa pamilyang Booth na prominente sa teatro, gikan sa Maryland. Pagtongtong kan mga taon na 1860, siya bantogan nang aktor, na  bisto sa Amihanan na parte kan Estados Unidos asin Habagatan kaini. Siya midbid na andoyog nanggad sa mga Confederado
asin matuyaw na gayo sa administrasyon ni Lincoln. Siring man dai niya maako-ako na nadaog an mga Confederado duman sa inaapod na Gera Sibil nin mga Amerikano. Nakikipagngutiil na gayo siya sa kaisipan ni LIncoln na rumpagon na an institusyon nin kaoripnan asin malungkas na 
an mga Negro. Orog pa, habo ni Booth na mata'wan an mga Negro nin sufragio sa pagboto. 

## Mga panluwas na takod

* An buhay-buhay ni John Wilkes Booth- http://rogerjnorton.com/Lincoln72.html
Tuy

An **Tuy** (sinasáyod na /tuwi/) saróng ikatolóng klaseng banwáan kan probinsya nin Batangas, Filipinas. An designadong zip code kaini iyo an  . 
Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. 

Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado.

## Mga Barangay
An Tuy nababangâ sa 22 barangay.

## Demograpiko

## Toltolan

## Mga panluwas na takod
* PhilAtlas.com
* Philippine Standard Geographic Code
* Local Governance Performance Management System
Jimmy Wales

Si **Jimmy Donal Wales** (sinasayod /ˈdoʊnəl weɪlz/; namundag Agosto 7, 1966) sarong Amerikanong paranegosyo sa Internet asin katuwang na kagtogdas saka tagatulod kan Wikipedia asin iba pang mga proyektong mga pang-wiki, na anas proyektong pangserbisyo publiko asin bakong pangnegosyo. Siya man an kagtogdas kan pribadong negosyo sa internet na Wikia, Inc..

Siya namundag sa Huntsville, Alabama. An saiyang magurang iyo sinda Jimmy, sarong manager nin tindahan na grocery asin si Doris, na katuwang an saiyang lola, si Emma, nagpadalagan nin sarong sadit na eskwelahan na primarya na kun saen siya asin an tolo niyang tugang nagpoon mag'aradal.

## Toltolan
Salog Naga

An **Salog Naga** sarong salog sa Siyudad nin Naga na katakod kan Salog Bikol. Digdi ipinoprosesyon an imahen ni Nuestra Señora de Peñafrancia asin Divino Rostro papuli sa Basilica Minore hale sa Naga Metropolitan Cathedral.

## Aldaw kan Salog Naga
An enot na Aldaw kan Salog Naga, o inaapod man na Aldaw kan Salog nin Buhay, pigselebrar kan Marso 8, 2014, sa syudad kan Naga. Pigtugdas an kaganapan sa paagi nin Mayoral na *Proclamation No. 2014-002* na kun saen pigdiklara na sa lambang ikaduwang Sabado kan Marso iseselebrar an Aldaw kan Salog Naga. An toyo kaini mapahiling an importansya kan Salog Naga, partikularmente an gaganapon sa uusipon o historya o kultura kan syudad. Pig-iingganyo man kaini an mga namamanwa kan Naga na magin responsable tanganing mamantinir an kalinigan kan salog.

## Toltolan

## Mga panluwas na takod
* Naga City celebrates Naga River Day - Politiko Bicol/MIMAROPA
* Naga watershed
Manuel P. Abella

Si **Manuel Pinzon Abella** saro sa inaapod na Quince Martires kan Bicol na ipinabadil kan mga Kastila kan Enero 4, 1897 sa sahot na kadamay siya sa aktong rebelyon kan mga rebolusyonaryo na boot magrumpag kan gobyerno Espanyol sa Filipinas.

An naagom niya iyo an sarong nagngangaran na Bibiana Isaac.

Siya sarong hasenderong mayaman na nag'erok na igdi sa Nueva Caceres alagad namundag sa Catanawan, Tayabas, na sabi kan historyador na si Jose Barrameda, Jr. nabibisto man sa pangaran na MANUEL RODESCADO Y SANTA ROSA. Duwa kan aki niya, si Domingo Abella asin Ramon Abella nakarapot man sa akusasyon asin an enot nasentensyahan man na ipabadil duman sa Luneta asin an huri itinapok sa Fernando Poo, sarong isla harani sa Aprika.

## Mga panluwas na takod

* The Bicol Martyrs of 1896 Revisited- ki Jose V. Barrameda, Jr. Bicol Mail. Jan. 15, 2008.- http://www.bicolmail.com/issue/2009/sept10/1896.html
Aida Cirujales

Si **Aida Brosas Cirujales** (namundag kan Hunyo 5, 1952 sa Tiwi, Albay) sarong retiradong Bikolanang paratukdô sa pampublikong eskwelahan, asin parasurat nin mga tigsik, rawitdawit, balagtasan, mga talumpati asin liriko nin kanta. Siya minimidbid na *Tigsik Queen* sa Camarines Sur asin iyo an kagsurat kan librong *Tigsik* (2008) na ipinublikar kan Nasyunal na Komisyon para sa Kultura asin kan Arte (NCCA). Nag-eerok siya sa Syudad nin Naga asin nagtukdô sagkod na magretiro sa Gainza Central School.

Nagin siyang pinalista sa Premio Tomas Arejola para sa Literaturang Bikolnon kan taon 2007. Nagin parasurat nin tigsik sa Bikol Daily, asin Bicol Mail, nadangog man an saiyang mga rawitdawit sa programang "Sa Pagtabang Sana" sa DZGE sa Canaman, Camarines Sur, asin debate sa programang "Taragboan" sa parehong istasyon.

Kagsurat siya kan himno munisipal kan Gainza asin *Tanog Mo, Tanog Ko* (2017). Myembro siya kan Sumaro Bikolnon, sarong organisasyong pangkultura sa Camarines Sur asin kan Parasurat Bikolnon, sarong organisasyon nin mga parasurat sa rehiyon Bikol.

## Kataytayan nin ladawan

Aida Cirujales.JPG|Si Cirujales kan 2008 kan pagbungsod kan *Tigsik* sa Avenue Square
Aida Cirujales book launching.jpg|Si Cirujales kan pagbungsod kan saiyang librong *Tanog Mo, Tanog Ko* (2017) sa Raul S. Roco Library
A copy of Tanog Mo, Tanog Ko by Aida Cirujales.jpg|Kopya kan librong *Tanog Mo, Tanog Ko* (2017)
Aida Cirujales at Buklat Art and Book Expo 2018.jpg|thumb|Intrebista kan TV Patrol Bicol durante kan Buklat Art and Book Expo 2018 sa Syudad nin Naga
Aida Cirujales during the book launching of Ginisang Poesia, 2021.jpg|Si Cirujales sa pagbungsod kan librong *Ginisang Poesia* ni Irvin Sto. Tomas kan 2021


## Toltolan
Puerto Princesa

An **Puerto Princesa** sarong primera klase syudad na namumugtak sa probinsya nin Palawan, Filipinas. Igwa ining sukol na 2,381.02 kilometro kwadrado na kadagaan asin namumugtak sa ikatulong distrito. SAn designadong zip code kaini iyo an . 

Susog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. 

Bantogan ini sa mga atamanan nin mga buaya, mga salog na nadalihig sa irarom kan daga asin mga tabsongan sa pagladop. Ini man an pinakadakula na syudad kun kahiwasan kan daga an pag-uurulayan. Si House Speaker Ramon Mitra, Jr. igdi namundag.

## Mga Barangay
An syudad kan Puerto Princesa nababanga sa 66 na barangay, an 35 kaini urbanisado nang maray  asin an 31 mga rural pa.

## Mga network nin  telebisyon
*AZ Communications/Associated Broadcasting Company: Channel 2 
*National Broadcasting Network: Channel 4 
*Conamor Broadcasting System: Channel 5 
*Palawan Broadcasting Corporation: Channel 7 
*GMA Network: Channel 12 
*Intercontinental Broadcasting Corporation: Channel 13 
*ABS-CBN: Channel 23 
*ACQ-Kingdom Broadcasting Network: Channel 35

## Mga istasyon nin radyo na FM
*98.3 Love Radio (DYEZ FM) owned by Manila Broadcasting Company
*97.5 Campus Radio (DYHY FM) owned by GMA network Inc.
*99.9 iFM (DYPR FM), owned by Palawan Broadcasting Corporation
*98.5 Radyo Cabayugan (DWWA FM), owned by Palawan Council for Sustainable Development 
*91.1 MHz in Puerto Princesa, owned by ZOE Broadcasting *(non-operational)*
*94.3 MHz Home Radio in Puerto Princesa, owned by Aliw Broadcasting *(non-operational)*
*99.1 RJFM Puerto Princesa, owned by Rajah Broadcasting *(non-operational)*
*95.9 Yeah FM (DYEH FM), owned by ConAmor Broadcasting Corporation *(non-operational)*
*103.1 Bay Radio, owned by Baycomms Broadcasting Corporation *(non-operational)*
*103.9 DYMS FM, owned by Romeo Servando (Rolin Broadcasting) *(non-operational)*
*105.5 MHz in Puerto Princesa, owned by VTV *(non-operational)*

## Mga istasyon nin radyo na AM
*DYER 828 kHz Environmental Radio
*DZRH 693 kHz (DYPH), owned by Manila Broadcasting Company 
*DYPR 765 kHz Palawan Radyo, owned by Palawan Broadcasting Corporation 
*DWRM 648 kHz Radyo ng Bayan Palawan, owned by Philippine Broadcasting Service
*DYSP 909 kHz Super Radyo Palawan, owned by GMA network Inc.
*DYEH 729 khz ConAmor Broadcasting Corporation *(non-operational)*
*DYPK 600 kHz Aksyon Radyo owned by Pacific Broadcasting Systems

## Demograpiko

## Kataytayan nin mga ladawan

Ladawan:Palawan crocodiles.jpg|Mga buaya sa Puerto Princesa
Ladawan:Iwahig Prisons.jpg|Iwahig Prisons and Penal Farm
Ladawan:Traymobil.jpg|Traymobil sa Palawan
Ladawan:Sa may gilid dagat.jpg|Sa may gilid kan Sola'
Ladawan:SimbahanPalawan.jpg|Simbahan Katoliko nin Palawan
Ladawan:Palaog lungib.jpg|Mga turista palaog sa lungib
Ladawan:Goto layas.jpg|Goto sa Palawan
Ladawan:Dayan-dayanan.jpg|Dayan-dayanan
Ladawan:Sa baybayon.jpg|Sa baybayon
Ladawan:Lungib na salog.jpg|Lungib na salog
Ladawan:Kapitolyo.jpg|Kapitolyo
Ladawan:Palupadan.jpg|Palayogan


## Toltolan

## Mga panluwas na takod
* PhilAtlas.com
* Philippine Standard Geographic Code
* Local Governance Performance Management System
Pagsasatubuanan: Poetikang Bikolnon

An **Pagsasatubuanan: Poetikang Bikolnon** saróng librong isinúrat ni Jose Jason Chancoco manungód sa estado kan literaryong kagmugtakan sa rehiyon Bikol. Tinatàwan atensyon kainí an tubuánan o tubong tal na mga paguugalì sa pagrawitdáwit, an mga estruktura kainí, orog na sa sitwasyon na moderno na dakul an mga impluensyang dayo na nagreresulta sa haybridismo.

Ginawádan iní kan Premio Bibiano Sabino kan 2009.

## Toltolan
Isaac Newton

Si **Isaac Newton**, PRS (Desyembre 25 1642 - Marso 20 1727 (OS)/ Enero 4, 1643(NS) - Marso 31 1727) sarong Ingles na pisiko, matematiko, astronomo, pilosopo, alkimikista asin teologo. Saro siyang bantogan na henyo na binibisto kan dakul na mga iskolar asin kan dakul sa publiko na maimpluensyang tawo sa historya.

An 1687ng publikasyon niya tituladong Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica (naapod man na *Principia*) konsideradong saro sa mga matimbang na libro sa historya nin syensia, na iyo an nagin patugmaran kan mekanikang klasiko. Sa obra niyang ini si Newton pinagladawan an unibersal na grabitasyon asin an tolong ley kan movimiento asin an mga ini nagdeterminar kan syantipikong pananaw kan pisikal na uniberso sa laog nin tolong siglo.

## Panluwas na takod

* 
* Enlightening Science digital project: Texts of his papers, "Popularisations" and podcasts at the Newton Project 
* 
* 
*
Matt Monro

Si **Matt Monro** (kangaranán, Terence Edwards Parsons)(Desyembre 1, 1930 - Pebrero 7, 1905 saróng parakantang Ingles na nagin bantógan kan mga taón na 1960 sa lantád nin internasyonal na eksenang musika. Sa saíyang 30 taón na karera, luwas-laog siyá sa mga kabaret, mga aling-alíngan, mga estadium sa Australya, Hapon, Filipinas, Hongkong hanggán abót sa Aprika, Tangang Subangan, Europa asín sa Amerika. Labi sa 30 milyon na rekord an naipabákal niyá sa saiyang kapanahónan. Saróng libro (Singer's Singers) an pinaluwás sa Reyna Unido na manongód sa musika asín buhay niyá. An siring man na libro pinublikar sa Estados Unidos. Pinalagdâ iní kan Titan Publishing.

## Toltolan
Orihinal na kasalan

**Orihinal na kasalan**, uyon sa saro sa mga doktrinang pinagsuhestiyon sa Kristiyanong teolohiya, iyo ini an estado kan kasalan nin humanidad na minaresulta gikan sa Pagkahulog nin Tawo.  Ini an kondisyon na karakterisado sa kadakol na mga paagi, na minagikan sa mga bagay na insignipikante na siring baga sa dikit na kakulangan, o sarong tendensiya na magkasala alagad mayong kolektibong kamanunghan nin pagkakasala, pinagpanungdan ini bilang sarong “natura nin kasalan”, na naggigikan sa mga bagay na hidali na siring baga sa bilog na pagkaraot o awtomatikong kamangnuhan nin kasalan kan gabos na mga nilalang sa paagi kan kolektibong kasalan.

Sinda na naninindugan sa doktrina minahiling sa mga katukdoan ni Pablo an Apostol na yaon sa Roma 5:12-21 asin 1 Korinto 15:22 bilang iyo an sarong nin kasuratan, asin mahihiling ini na siring baya sa ipinagpanungod sa Lumang Tipan na mga linya arog sa Salmo 51:5 asin Salmo 58:3.
An ibang mga Kristiyano dae akseptado an doktrinang indikado sa paagi kan mga terminong “orihinal na kasalan” o “ninunong kasalan”, na dae mananagboan sa Bibliya.  An doktrina dae mananagboan sa iba pang mga relihiyon, arog kan Hudaismo, Hinduismo, asin Islam.
Plano nin kaligtasan

Uyon sa doktrina kan Mga Banal sa Huring Aldaw na kahiroan, an **plano nin kaligtasan** (bantog man bilang an *plano nin kaogmahan*) iyo an sarong plano na an Diyos an naglalang tanganing iligtas, tubuson, asin eksultaron an lahi nin tawo. An mga elemento kaining plano naghahale sa kadakol na mga eskriturang kaggikanan, na minabale sa Bibliya, Libro ni Mormon, Doktrina asin Mga Tipan, Perlas nin Dakulang Kahalagahan asin kadakol na bilang kan mga pinagtaram kan mga lider kan LDS na simbahan.

## Pre-mortal na Pagkabuhay

Kan mga 1840s, si Joseph Smith, Jr. nagsabi na an espiritu nin tawo nabuhay na kaiba an Diyos kaidto bago pa an paglalang kan Kinaban. Kaya, an Mga Banal sa Huring-aldaw naniniwala sa pre-mortal na pagkabuhay, na kun saen an mga katawohan literal na espiritung kaarakian nin Diyos.  An Mga Banal sa Huring-aldaw pirmeng tinutukdo an Jeremiah 1:5 bilang sarong ehemplo na ebidensiya na yaon sa Bibliya para sa pre-mortal na kamugtakan.  Sa seksyon na ini si Jeremiah an propeta pinagsabihan na an Kagurangnan bistado na siya kaidto bago Siya an nagporma saiya sa laog kan tulak asin bago pa man siya nagluwas sa tulak, asin pinagpabanal asin inordinahan na magin sarong propeta sa panahon na idto. Ining katukdoan iyo an primerang pinagbasehan kan ipinahayag na doktrina ni Joseph Smith asin iba pa sa mga amay na mga taon kan Simbahan. Bago pa an kamugtakan na espiritu, an ibang elemento kan espiritu nin tawo, pinag-apod na intelihensiya, eksistido na sa eternal na kamugtakan sa kaparehong kamugtakan nin Diyos na eksistido na sa eternal na kamugtakan, pero yaon sa hababaon na pagprogresong porma nin enerhiya o bagay.  Iyo ini an nagpapaliwanag sa katukdoan kan Simbahan na an tawo asin Diyos parehong eternal (ingat na ipinapanungod sa “co-eternal" (*kaparehong eternal*) gikan sa “equal” (*pantay*), na bako man sarong parte kan LDS na doktrina). Sa laog kan Mormonismo an Diyos pinaghihiling bilang pareho na Kaglalang asin Langitnon na Ama.
Calaca

An **Calaca** sarong syudad sa probinsya nin Batangas, Filipinas. Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado. An designadong zip code kaini iyo . 

Susog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan.

Igdi makukua an Pintakasi nin Calacatchara, inginaran sa *atchara*, na gibo sa tapayas.

## Mga Barangay

## Demograpiko

## Toltolan

## Mga panluwas na takod
* PhilAtlas.com
* Philippine Standard Geographic Code
* Local Governance Performance Management System
*Official Website of the Municipality of Calaca
Calatagan

An **Calatagan** sarong ikatolong klaseng banwaan kan probinsya nin Batangas, Filipinas. An designadong zip code kaini iyo  . 
Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. 

Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado.

An banwaan na ini bantog sa magkapirang bagay. Saro na diyan iyo an mga resort niya arog kan Banak HOuse Calatagan, Ronco Beach Resort, Playa Calatagan, Golden Sunset Resort, Lago ds Oro Resort kun saen pwede mag'wakeboarding, asin an Villa Agustina. Dinadayo ini kan mga bakasyonistang mayayaman harale pang Manila asin ibang lugar.

Igdi man nakotkot an sarong artifak, sarong dulay kun saen may mga kinalingking na surat na gamit an lenggwaheng Java na sinasabi man nasusog sa sarong antigong Brahmni script. Tinataya na an tapayan na ini nag'eedad gikan pa kan mga taon 1200 o 1300. 

## Mga Barangay
An Calatagan nababanga sa 25 barangay.

## Demograpiko

## Toltolan

## Mga panluwas na takod
* PhilAtlas.com
* Philippine Standard Geographic Code
* Local Governance Performance Management System
George Clinton (bise presidente)

Si **George Clinton** (Hulyo 26, 1739 - Abril 20, 1812) sarong Amerikano na nagsirbe komo sarong soldados asin pulitiko. Siya hinihiling bilang saro sa Mga Amang Kagtogdas kan Estados Unidos. Nagin siyang pinaka-enot na gobernador kan Nueva York (1777 - 1795; 1801-1804), dangan Bise-presidente kan Estados Unidos(1805 - 1812) sa sunodan na administrasyon ni Thomas Jefferson asin ni James Madison.

## Bibliograpiya
* Kaminski, John P. *George Clinton: Yeoman Politician of the New Republic.* Madison House, 1993.


## Mga panluwas na takod

* Architect of the Capitol: George Clinton
* An examination of the Clinton Lineage
* 
* Find-A-Grave profile for George Clinton
Cuenca

An **Cuenca** sarong ika-apat na klaseng banwaan kan probinsya nin Batangas, Filipinas. An designadong zip code kaini iyo  . 
Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. 

Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado.

Dati parte ini kan San Jose. Kan taon 1876 nasuway ini saka nagin independiente. An bukid nin Maculot (600 m o 1968 na pye.) saro sa mayor na atraksyon kaini.

An patron kan banwaan iyo si San Isidro Labrador na rinorokyaw an kapiyestahan tuyong Mayo 15.

## Agi-agi
Natogdas ining Cuenca kan 1876 sa kari'gonan kan dekreto pinaluwas kan Superior Gobierno kan Agosto 11, 1875. Sarong dekreto nagsasabi man na na mga barrio nin  Maculot, Dita, Ibabao, Labac, Bungahan asin Dalipit mabilog komo sarong munisipyo na may sadiring administrasyon ta abang rayo an mga ini sa San Jose, Batangas

Kan 1896, an Cuenca may populasyon na 5,660 na naglangkaw sa 6,938 kan  1898. Kan Gera Mundial II, ginibong pailihan kan mga soldados na Hapon  an Bukid Maculot. An mga ini nagkaralot pa nin mga bongag na tagoan sa barangay Dita. Naradas na husto an Cuenca sa pagbobomba kan nagsakyada na an pwersang Amerikano sa pagpatalsik sa mga Hapon.

An mga Amerikano pinatogdok liwat an mga eskwelahan asin  mga tulay na nagkagaraba'. Sarong marker an nahihiling sa Cuenca Central Elementary School kun saen nahahayag an mga paglapigot kan mga Amerikano sa rehabilitasyon. An Cuenca Institute natindog kan 1947 asin ini an pinaka-enot na segundarya sa banwaan. Dati, an mga kaakian kan banwaan naduman pa sa syudad nin Batangas o sa Manila makakua lang edukasyon sa segundarya.

An banwaan na ini bantogan kan saiyang mga panadero. Kadakulon  kan mga panadero sa Manila sinasabing igdi naghaharale. Kaya nabansagan an Cuenca na iyo an "Harong nin mga Panadero".

Si Alkalde Celerino Endaya asin Bise-alkalde Luchie Cuevas an sa ngonyua n presenteng mga opisyales kan banwaan.

## Mga barangay

An Cuenca nababanga sa 21 barangay.



* Balagbag
* Bungahan
* Calumayin
* Dalipit East
* Dalipit West
* Dita
* Don Juan
* Emmanuel
* Ibabao
* Labac
* Pinagkaisahan

* San Felipe
* San Isidro
* Barangay 1 (Pob.)
* Barangay 2 (Pob.)
* Barangay 3 (Pob.)
* Barangay 4 (Pob.)
* Barangay 5 (Pob.)
* Barangay 6 (Pob.)
* Barangay 7 (Pob.)
* Barangay 8 (Pob.)


## Demograpiko

## Toltolan

## Mga panluwas na takod
* PhilAtlas.com
* Philippine Standard Geographic Code
* Local Governance Performance Management System
Ibaan

An **Ibaan** sarong ikatolong klaseng banwaan kan probinsya nin Batangas, Filipinas. An designadong zip code kaini iyo an  . 
Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. 

Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado.

Ini namomogtak 110 kilometro an rayo sa habagatan kan Manila. Napapagdolonan ini kan San Jose asin kan Lipa City sa amnayan; kan Rosario asin kan Taysan sa subangan; kan Batangas City sa habagatan; kan Batangas City asin kan San Jose, Filipinas sa solnopan. Igwa ining kahiwasan na 98.95 km kwadrado (*38 mi. kwadrado*) sa altitud na 300&nbsp; pie. (*91 m*) na taas sa pantay kan dagat.

Saro ining komunidad na kadakulan mga Katoliko alagad igwang mga Protestante asin mga kaapil sa Iglesia Ni Cristo. Tagalog an mayor na tataramon igdi alagad Ingles mayormente ginagamit sa edukasyon asin sa opisyal na mga transaksyon sa gobyerno.

Kasyahan an temperatura magin man sa tig'oran o tig'init na panahon. An pag'ooma, pag'ataman nin mga hayop iyo an pagbuhay mayormente kan mga residente. An pagtahi nin kubong asin pagbariwas kaini saro man sa mayor na kasibotan asin hanapbuhay sa Ibaan.

## Mga barangay
An Ibaan nababanga sa 26 barangay.

## Demograpiko

## Toltolan

## Mga panluwas na takod
* PhilAtlas.com
* Philippine Standard Geographic Code
* Local Governance Performance Management System
* Official Website of the Municipality of Ibaan, Batangas
* MyLako - For Ibaan's Piddlers and Peddlers, a Social Network with a Business Twist!
Lian

An **Lian** sarong ikatolong klaseng banwaan kan probinsya nin Batangas, Filipinas. An designadong zip code kaini iyo  . 
Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. 

Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado.

An patron kan Lian iyo si San Juan de Bautista. Kada HUnyo 24 rinorokyaw an saiyang kapiyestahan.

### Mga barangay

An Lian nababanga sa 19 barangay.



* Bagong Pook
* Balibago
* Binubusan
* Bungahan
* Cumba
* Humayingan
* Kapito
* Lumaniag
* Luyahan
* Malaruhatan

* Matabungkay
* Barangay 1 or Bonbon(Pob.)
* Barangay 2 (Pob.)
* Barangay 3 (Pob.)
* Barangay 4 (Pob.)
* Barangay 5 or Tabok City (Pob.)
* Prenza
* Puting-Kahoy
* San Diego


### Klima
An panahon igdi nababanga sa duwa, an tig'init na napoon sa bulan kan Nobyembre abot Abril asin an tig'oran parati napoon Mayo sungdo Oktobre.

### Mga eskwelahan
An Lian Institute iyo an enot na natogdas na kolehiyo. An iba pang mga paadalan iyo an mga minasunod: YALE Children School, Grand Praire School, Lian Central School, Saint Claire Academy, Lian National High School, Malaruhatan Elementary School, Matabungkay Elementary School, San Diego Elem. School, Bungahan Elem. School, Bagong Pook Elem. School, Prenza Elem. School, Cumba Elem. School, Lumanyag Elem. School, Luyahan Elem. School, Balibago Elem. School,Matabungkay National High School, Binubusan Elementary School, asin an Saint Anne Academy.

### Balsa Festival
Digdi sa [Matabungkay|Matabungkay Beach ginigibo an paurumbasan nin barsa, an baraylehan sa gilid dagat, sarong konsyerto, asin kun anoano pang kaogmahan na dinadayo na kan mga turista asin bisita. An baybayon na ini halakbangon, malinaw an tubig asin baybay na gatason an kolor.

## Mga opisyales napili sa 2007 na eleksyon

* **Mayor**:
* Hon. Osita P. Vergara
* **Vice-Mayor**:
* Atty. Gerardo Manalo
* **Councilors**:<sup>3</sup>
* Lauro "Ompong" Butiong
* Florencio "Boyet" Masipag
* Benito "Ben" Magbago
* Carlito "Carling" Caisip
* Exequiel "Exy" Bonuan
* Leopoldo "Leo" Jonson
* Jay-Ar Palahang <sup>1</sup>
* Jaime "Jimmy" Delos Reyes

## Demograpiko

## Toltolan

## Mga panluwas na takod
* PhilAtlas.com
* Philippine Standard Geographic Code
* Local Governance Performance Management System
* Batangas Now-Link to Hotels, Resorts, Scuba Diving, History and Natural Attractons
* Official Website of the Alfresco Beach Resort located in Matabungkay Beach, Lian, Batangas
Rugbang Simbahan nin Cagsawa

An **Rugbang Simbahan nin Cagsawa** o pigpalipot na **Rugba nin Cagsawa**, (sa Ingles inapod na **Cagsawa Ruins**) iyo an Simbahan Katoliko na intirong narugba kan mga ibinugang lava kan Bulkan Mayon kan ini magtuga kan Pebrero 1, 1814. Pakatuga, an makangirhat na resulta iyo na labing 1,200 katawo an nagkagaradan kan an mga ini nagpaili sa laog kan simbahan asin dai na nakaluwas. An nahihiling na sana ngunyan kan simbahan iyo an kampanaryo mantang naraot na an kabilogan kan simbahan huli sa nilawig kan panahon. 

Ini mahihiling sa barangay Bodiao, Daraga asin ginibo nang sarong parke an lugar para sa pagganyat nin mga turista. Igwa ining mga tindahan nin mga handicrafts sa palibot, mga restoran na kakanan asin iba pang atraksyon. 

Igwa man digdi nin resort na may swimming pool na enterong natambonan kan sulog na may baybay huli kan makuring uran na resulta kan bagyong Milenyo kan Septyembre 25, 2006.

An *Galeria de Cagsawa*, sarong museo, an yaon sa hampang kan parke sa luwas kaini.

## Kataytayan nin ladawan

Ladawan:Cagsawa marker.JPG|An tandaan sa Simbahan nin Cagsawa
Ladawan:Marker at Cagsawa Ruins.JPG|Bagong tandaan
File:IJVCagsauaRuins6.jpg|An kampanaryo kan simbahan
File:IJVCagsauaRuins2.jpg|Mayor na parte kan rugbang simbahan
Ladawan:Oldcagsawapi2.jpg|An simbahan bago 1814
File:IJVCagsauaRuins5.jpg|Daratangan
File:Cagsawa Ruins signage.JPG|Palaog sa Cagsawa
File:Cagsawapark.jpg|Parke
File:Cagsawa pool.jpg|Swimming pool
File:Galeria de Cagsawa.JPG|Galeria de Cagsawa



## Hilingon man
*Simbahan nin Daraga

## Mga panluwas na takod
* Retrato kan Simbahan Cagsawa kan dai pa natambonan
* An natada kan simbahan
Ramon Mitra, Jr.

Si **Ramon Villarosa Mitra, Jr.** (Pebrero 4, 1928:Puerto Princesa, Palawan - Marso 20, 2000: syudad kan Makati) sarong prominenteng pulitiko asin aktibista na tagatolod kan demokrasya kan Filipinas.

## Kaamayan kan buhay asin karera

Namundag si Mitra sa laog kan Iwahig Penal Colony sa syudad kan Puerto Princesa, Palawan ki Ramon P. Mitra y Marino asin Purificacion Villarosa. Sa elementarya, nag'entra siya sa sarong pampublikong eskwelahan. An segundarya kinua niya sa San Beda College, Manila. Natapos niya an Batsilyer sa Arte sa syudad kan Baguio asin Batsilyer sa Ley sa San Beda.

Nanombrahan siya komo Philippine Foreign Service Officer sa Washington, D.C. poon 1954 abot 1961. Kan 1961, nanombrahan siyang Special Assistant sa opisina ni Pres. Elpidio Quirino. Dangan nagin siyang Senior Technical Assistant sa opisina ni Alkalde Villegas kan Manila poon 1962 sungdo' 1965.

## Buhay pulitiko

Naelehir siyang kongresista para sa Palawan nin duwang periodo poon 1965 asin nagin minority leader sa laog kan limang taon. Nagdalagan siya bilang senador sa ikaduwang termino asin nanggana sa pagkasenador kan 1971.

Ilaga pa siyang maputlan buhay huli sa granada na ibinatikal kan an grupo niya nagkakampanya sa Plaza Miranda. Siya asin an kapartido niyang mga Liberal nagkakampanya laban ki Marcos. Kan Septyembre 21, 1972, an saiyang turno biglang naputol pagdeklara nin ley militar ni Pres. Ferdinand Marcos. Saro siya sa enot na inaresto asin kinulong.
Grado nin kamurawayan

Sa An Simbahan ni Jesukristo nin Mga Banal sa Huring-aldaw na teolohiya, igwa nin tolong **grado nin kamurawayan** (alternatibong apod, mga **kahadean nin kamurawayan**) na iyo an ultimo, eternal ne erokang lugar nin haros gabos na namuhay sa kinaban. Si Joseph Smith, Jr. pinagladawan an balyong buhay primerong pinagbase sa sarong bisyon na saiyang pinag-akong naresibe na kaiba si Sidney Rigdon, sa Hiram, Ohio, kan Pebrero 16,1832, asin pinagrekord sa Doktrina asin Mga Tipan Seksyon 76. 

Uyon sa seksyon na ini kan LDS na mga kasuratan, an balyong buhay konsistido nin tolong grade or kahadean nin kamurawayan, pinag-apod na Selestiyal na Kahadean, Terestriyal na Kahadean, asin an Telestiyal na Kahadean. An nagkapira na dae makakapagmana sa anuman na grado nin kamurawayan (maski na ngani na sinda nabuhay-liwat) maestar sa sarong estado na pinag-aapod na panluwas na kadikloman, na, maski na bakong sarong grado nin kamurawayan, iyo minsan an pinag-oorolayan sa contekstong ini.  An mga saro na mapaduman bistado bilang “Mga Akeng lalake nin Perdisyon.”
Eksultasyon

An **Eksultasyon** o **Eternal na Buhay** sarong pagtubod sa pag-iriba kan mga miyembro kan An Simbahan ni Jesukristo nin Mga Banal sa Huring-aldaw (LDS na Simbahan) na an tawo makakabalik na mamumuhay sa presensiya nin Diyos asin magpapadagos bilang pamilya.

Eksultasyon iyo an paniniwala na iyo an pinagmamawot nin Diyos para sa gabos na mga lahi nin tawo. Sa paagi nin eksultasyon, an LDS na Simbahan nagtutukdo na kita magigin kasarong-tagapagmana  ni Jesukristo.  An obhetibo kan mga parasunod iyo an paghihingoha para sa kadalisayan asin pagkamatanos  asin magin saro ki Jesus bilang Jesus kasaro nin Ama (Diyos). Sa Doktrina asin mga Tipan masusumpungan sa sarong bersikulo na nagsasabi na sinda na eksultado magigin mga diyos.
Talabon

An **talabon** (In. **litter** o **sedan chair**) sarong klaseng darahan nin tawo sa mga lugar na mayo pwede an de-rwedang behikulo. Ini parati sa porma nin tukawan na may duwang nakagakot o  nakatakod na halabang kahoy (o kawayan) asin pinapa'san nin duwa o apat katawo.

Mga halimbawa kan talabon iyo an **lectica** (sa antigong Roma), **jiao** (Tsina), **sedan chairs** (Inglatierra), **palanquin** o **palki** (Indya), **gama** (Korea) asin **tahtirevan** (Turkey).

An simple asin saradit na talabon pwede tukawan o katre na dinadara nin duwa o magkapirang tawo, an iba hinaklopan ngane dai maoranan o masaldangan. an mga darakulang talabon pwede ser arog kan sa mga emperador kan Tsina; ini garo na sadit na kwarto nakasapaw sa platporma asin parasan nin kagduwa (12) o labi pang katawo. An **rickshaw** kan mga Intsik nakaka'agid na behikulo sa pagtransporte.

An pinadale sanang talabon iyo an isina'long na tamong sa sarong tokon na pwedeng higdaan kan tawo. Ini parati kun an dinadara may helang o lugadan na dai na kayang maglakaw sa sadiri.

Talabon man an apod sa paghakot kan apat katawo  kan mga abaka o anoman na produkto na pa'san sana  kun ini dadarahon na sa pagkarga sa mga bapor o pagkarga sa mga behikulo, orog na kun an mga produktong ini hale sa bukid na kun saen mayong toltol na tinampo na maagihan nin awto. 

## Mga panluwas na takod

* Paurumbasan sa talabonhttp://library.thinkquest.org/22254/sedchair.htm 

## Mga babasahon
*banglapedia 
*Trevor Fawcett, "Chair transport in Bath": from *Bath History,* II (1988): richly detailed social history
*Luxury Transport of Palanquins: Sarong eksibit sa Kamat.com
*[Autobiography of palanquin posted by paromita

==Nasambit==

* An "talabon" naonabihan ni P. [James O'Brien], S.J. sa saiyang artikulo, *The Geographical Isolation of Bikol*. Nakalakip sa librong **Sarung Dolot Sa Satuyang Ina**. Leonor R. Dy-Liacco. Pinublikar kan J & R Printing Co., Inc. 1994. p. 6.
Monzón

An **Monzón** sarong ciudad sa Aragon, Espanya. An pangaran kaini hale sa sarong gurang asin (sa enot na panahon, sadit) na banwa na timinubo sa gilid kan salog na Cinca.
Gotô

An **gotô** (Ingles: monitor lizard) nabibilang sa sarong grupo nin mga tabili na mga karniboro o mga parakakan karne asin sa lindong ini kan pamilya Varanidae asin sa genus na Varanus. 

Kan 2009, nadiskobre sa Filipinas an sarong klase nin gotô na nagkakakan nin prutas. Igwa ining lakbang na 2 metros. Haloy na ining nadiskobre kan mga Agta asin Ilonggot na iyo an mayor na ginigikanan nin protina sa saindang dyeta. Inaapod ini bilang *bitatawa* asin nagkaigwa na nin ngaran siyentipikong *Varanus bitatawa*.

## Toltolan
Corbin Bleu

Si **Corbin Bleu Reivers** (namundag Pebrero 21, 1989 sarong aktor, modelo, prodyuser, parakanta, asin kompositor nin kanta. Sya nagpapel sa serye nin pelikula na inapod High School Musical, sa Discovery Kids drama serye na Flight 29 Down asin sa Disney Channel Original Movie Jump In!. An pinakainot na papel nyang mayor iyo idtong sa pelikulang Catch That Kid (2004). Sya namundag sa Brooklyn, Nweba York alagad nakaistar sa Los Angeles, California sa presente.
2008 Olimpiko sa Tig-init

An **2008 Olimpiko sa Tig-init**, oficialmente an **Karawat kan XXIX Olimpyada**, sarong internasyunal nin pakurusogan na pigselebrar in Beijing, Tsina poon Agosto 8 hanggan Agosto 24, 2008.
2010 Olimpiko sa Tiglipot

An **2010 Olimpiko sa Tiglipot** oficialmente an **Karawat kan XXI Olimpyada**, sarong internasyunal nin pakurusogan na pigselebrar in Vancouver, Kanada poon Pebrero 12 hanggan Pebrero 28, 2010.
Papel

An **papel** ay gawa ni Gelo na binabad sa kesong puti mahimpison na materyal na ginagamit mansana na suratan, imprentahan o pamatos. Ini nagigibo paagi nin pag'ipit sa ipisan sagkod na magnipis, kan mga awat (o mga gunot) na mayômô na kinukua sa mga kahoy o mga doot asin binabalad sa saldang na nagigin nang durukot pero may kalogyatan.

## Toltolan
Nemesio Puertollano

Si **Nemesio Puertollano** sarong poeta-politiko kan Canaman, Camarines Sur kun sain nagin siyang consejal encargado kan 1926-1928 siring kan saiyang amang si Agustin. Tugang niyá si Arsenio Puertollano, na nagin padì. Napangagom niya si Leovigilda Aranzo asín nagbunga an saindang pagmiminootan nin duwang akì na iyo sinda Ester asin Job.

Ipinagadan si Puertollano kan Tiempo Hapon huli sa sahot na surog ini sa mga mananakop. Naghubò sa Estados Unidos an pamilya ni Puertollano pakatapos kan Ikaduwang Guerra Mundial. Bilang pagromdom bilang nagin consejal encargado kan banwaan, ipinangaran saiya an sarong tinampo sa barangay Pangpang.

## Hilingon man
*Feliciano Reyes
*Luis Dato

## Toltolan
*Jose Barrameda, Jr., Canaman Through the Centuries, Synergic Communication Systems, Syudad nin Naga, 1982
*Danilo Gerona, Canaman Through Four Centuries, Goldprint Publishing Co., Syudad nin Naga, 2009
Claro M. Recto

Si 'Claro M.Recto ' (Pebrero 8, 1890 - Oktubre 2, 1960) sarong Filipinong pulitiko, huwes, poeta, asin saro sa nangengenot na estadista kan panahon niya. Naroromdoman siyang maray kan saiyang lipotok na pagkamoot sa banwaan, "kan saiyang dinarang doon sa modernong pag'iisip kan saiyang mga patriotikong paninindogan."

Namundag siya sa Tiaong, Tayabas (ngonyan sa bago nang pangaran na Quezon Province) ki Claro Recto, Sr. asin Marcela Mayo. An ama niya taga Rosario asin an ina niya taga Lipa, kan probinsya nin Batangas. Nag'adal siya nin Latin sa Instituto de Rizal sa Lipa, Batangas poon 1900 abot 1901. Nagpadagos pa siyang adal sa Colegio del Sagrado Corazon na pagsasadiri ni Don Sebastian Virrey. Naghubo siya sa Manila kun saen nag'adal siya sa Ateneo de Manila asin nakamit niya an Batsilyer en Artes, maxima cum laude. Nagkua man siya asin natapos an kurso sa abogasya sa Unibersidad nin Sto. Tomas.