open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Paul Kagame

Si **Paul Kagame** (/kəˈɡɑːmeɪ/; born 23 October 1957) iyo an presenteng Presidente kan ʽRwandaʼ asin siya an nagtukaw kan 2000 sa siring na katongdan kan nagdemitir sa pwesto si Pasteur Bizimungu. Si Kagame dati iyo an pamayo kan pwersang rebelde  na nagpa'ontok  kan inapod na Pamumuhong Rwanda 1994 kun saen ginatos na ribong mga Tutsi an pinupuho kan nakatukaw na gobyerno kan mga Hutu. Siya an tunay na hiniling na lider sa Rwanda kan siya nagsirbe bilang Bise Presidente asin Ministro kan Depensa poon 1994 abot 2000.

Si Kagame namundag sa sarong pamilyang Tutsi sa bandang habagatan kan Rwanda. An ina niya tugang na ngohod kan agom ni Hadeng Ndahindurwa. An Rebolusyon Rwanda nagtapos kan siglo-siglong pagdominar pulitikal kan mga Tutsi asin ta an saiyang pamilya nagdulag pasiring Uganda, siya duwang taon palang an edad kaidto. Duman sa Uganda siya duninakula asin kan nasa edad na, naglaog sa hokbong rebelde ni Yoweri Museveni kun saen siya nagin opisyal na may halangkaw na ranggo kan si Museveni naagaw an poder asin nagin presidente kan Uganda. Dangan kaidto si Kagame buninale sa Patriotikong Prentera nin Rwanda na naglusob sa Rwanda kan 1990, asin an lider kaini na si Fred Rwigyema amay natigpo sa laban asin ta si Kagame na an nagkapot kan kapangyarihan. Kan 1993 an PPR nalaklakan na an dakulang parte kan teritoryo nin Rwanda asin sarong ontok-putokan pinagnegosyar. An pag'asasinar kan Presidenteng si Juvenal Habyarimana iyo an nagsabrit asin  nagtolod sa mga ekstremistang mga Hutu an nanggaradan sa sobra sa sarong milyon na mga Tutsi asin mga moderatong mga Hutu. Si Kagame bunga kaini pinadagos an gera sibil asin naontok niya an makuring garadanan kan makamtan niya an kapangganahan militar.

## Toltolan
Omar asin Abdullah Maute

Si **Omar asin Abdullah Maute** mga militanteng Moro na iyo an kagmukna kan  grupong Dawlah Islamiyah (Estado Islamiko) sa isla nin Mindanao, Filipinas na mas komun na bisto sa inaapod na Grupong Maute, pangaran na ginuno sa saindang apelyido.

## Katalikdan

Si Omar Maute asin Abdullah Maute magtugang. An mga magurang ninda iyo si Cayamora asin Farhana Maute na sinasabing mayayaman huli sa negosyo ninda sa konstruksyon.  Sinda gikan sa Maranaw na tribu na mga taga-Butig, Lanao del Sur. An magtugang nagin trabahador sa Tangang Subangan. Manta na nagtatrabaho sa mga eskwelahan sekular sa Syria asin  United Arab Emirates, an magtugang nag'adal nin teolohiya Islamiko. Si Omar nag'adal daa sa Ehipto asin si Abdullah sa Jordan. An ama ninda, susog sa mga pahayag kan militar kan gobyernong Filipino na iyo si Cayamora Maute, sarong opisyal kan Moro Islamic Liberation Front (MILF). Kan an huri nakipagnegosyar sa gobyerno Filipino, an mga Maute dai nag'oyon sa ginigibo kan liderato kaini asin logod nagkampi asin nagpasangkob sa pwersa kan ISIS. Ngapit an mga Maute nakipagtrato ki Ameril Umbra Kato, an kagmukna kan  Bangsamoro Islamic Freedom Fighters (BIFF), kaya sana ta an huri huli sa hypertension nagin padad asin naparalisar an  walang kabtang kan saiyang hawak asin an magtugang padagos nang tinogdas an grupong Maute.

## Buhay personal

Si Omar Maute, na sinasabing mahusay sa tataramon na Indones, agom an aking babae kan sarong pading Islamikong Indones na si ­Madrais Hajar. An magtugang na Maute may saro pang tugang na si Hashim asin ini nakukulong alagad kan kariribokan sa Marawi, an huri nakadulag sa preso.

May report kan Pebrero na susog sa mga sadiring tawo kan magtugang na Maute na si Omar nagadan sa ralaban sa Butig kaiba an ngohod niyang si Matti.

Kan Hunyo 10, 2017, durante kan krisis sa Marawi na nagpoon kan Mayo 23 kan an mga  Mauteng terorista nagsakyada igdi, sabi kan Hokbong Armado kan Filipinas, nagtutubod sinda na an magtugang nagkagaradan sa laban na idto dawa totoo an report na ini dai pa kumpirmado. 

## Mga panluwas na takod

#http://www.theaustralian.com.au/news/from-indonesian-village-to-philippines-siege-chief/news-story/9b34addb7f4ce5a7b08f1a1ba50b9b9fwww.theaustralian.com.au. Kinua 08-06-17.

## Toltolan
Carrie Lam

Si **Carrie Lam Cheng Yuet-ngor**, GBM, GBS (Chinese: 林鄭月娥; namundag 13 Mayo 1957) iyo an presenteng Hepe Ehekutibo kan Hong Kong. Bago kaini, siya an Pamayong Sekretaryo sa Administrasyon poon 2012 abot 2017. Pakagradwar sa Unibersidad nin Hong Kong, si Lam nag-ayon sa serbisyo sibil kan 1980 asin nagsirbe sa iba-ibang buro asin departamento. Kan 2007 siya nagin sarong opisyal na mayor kan siya nanombrahan Sekretaryo para sa Pagdesarolyo. Siya nabantog na may matagas asin pusog na paninindogan kan pinagaba niya an Queen's Pier.

Siya nagin Pamayong Sekretaryo sa lindong kan administrasyon ni Leung Chun-ying kan taon 2012. Siya an pinakaenot na babareng nagkapot kan katolngda n bilang Hepe Ehekutibo kan HOng Kong.

## Toltolan
Jules Verne

Si **Jules Gabriel Verne** (/dʒuːlz/[1] /vɜːrn/;[1][2] French: [ʒyl vɛʁn]; 8 Pebrero 1828 – 24 Marso 1905) sarong Pranses na nobelista, pararawit asin dramatista. Siya an saro sa mga nobelista sa kinaban na an mga obra napalis sa pinakadakul na mga lenggwahe, arog ki Agatha Christie asin ki William Shakespeare asin siya nagtatanga' sa duwang ini kun sa padakulan. Magkapira sa nobelang science-fiction na saiyang kinabantogan iyo an Twenty Thousand Leagues Under the Sea, Journey to the Center of the Earth, From the Earth to the Moon, Around the World in Eighty Days, The Mysterious Island, Five Weeks in a Balloon, asin Michael Strogoff.
## Toltolan
Ligbos

An **ligbos** (Agaricus bisporus) iyo an malumhok na garo payong-payong na tinanom na nabutwa asin parati dukot sa mga naglalapang kahoy. Ini sarong klaseng fungus mansana asin an kinukultibar kaini iyo idtong mapuputing ligbos hitsura garo "payong" o garo butones na may togod o paklang. Sa irarom kaining payong-payong garo may mga hasang-hasang. Sinasabing an mga "hasang" kaini napalakop nin  mga spore sa palibot na orog napadakul kaining ligbos. Totoo, bako man  gabos na ligbos siring an hitsura ta an sinasabing "kurakding" (split-gill mushroom) garo rulukot na mga talinga nin kino asin puti an kolor, mayong togod.

## Iba-ibang klaseng ligbos

Agaricus bisporus spores SEM 3.jpg
Champignons Agaricus.jpg
Portobello mushrooms.jpg
Agaricus bisporus.jpg
Oyster Mushroom.jpg
Kurakding in the wood.jpg
Cloud Ear Fungus.jpg
Kurakding,_sarong_klaseng_ligbos.jpg


## Toltolan
Serapion Torre

Si **Serapion Cuartel Torre** (Nobyembre 14, 1892 (1884?) ) - Desyembre 17, 1941)  sarong Hiligaynon nagtukaw alkalde kan Siyudad nin Iloilo (1923 - 1925),asin sarong dentista, parasurat, dramatista, asin zarzuelista. Nagsusurat siya kun minsan sa tagong-ngaran na Pio R. Sean. An saiyang mga sinurat napublikar sa La Panayana asin sa Imprenta Makinaugalingon asin an mga drama naipasale sa Cine Lux asin Cina Venus. Siya inapod na "the Great Ilongo Poet Laureate" asin "Hade nin Hiligaynon". 

## Pamilyɑ

Si Serapion Torre namundag sa Siyudad nin Iloilo, Filipinas. An saiyang magurang iyo sinda Victorino Morada Torre asin Isabel Cuartel. Duwang babae an saiyang napangagomː enot, si Maria Mejicano (Jalandoni ?) Melliza asin sunod si Ester Gomez Sison. Sa enot, aki niya iyo sinda Romeo Alberto Melliza Torre asin Ester Melliza Torre; sa ikaduwa, iyo sinda George Gregorio Sison Torre asin Oscar Sison Torre

## Mga obrɑ

Magkapira sa mga tinokda' niya iyo an mga zarzuelaː Sayup na Ikamatay, 3-akto (1915), Pagtabang sang anak (1916), Dagata nga Makatinlo, 1-akto ((1919); mga drama, Mga Anak ni Sisa, 1-akto (1926), Kahapon kad Nian, 2-akto (1926), asin 14 pang mga nobela. .

## Serapion C. Torre Park

Kan Hunyo 12, 1954, an plasa publiko sa distrito kan Mandurriao, Siyudad nin Iloilo pigbagohan pangaran asin inapod nang Serapion C. Torre Park sa ri'gon kan Akta Republika Nu. 1023, sa pag'onra ki Serapion Torre. 

## Mga panluwas na takod

# http://ncca.gov.ph/subcommissions/subcommission-on-the-arts-sca/literary-arts/hiligaynon-literature/ Hiligaynon literature. NCCA. Kinua 08-07-17.

## Babasahon

# Fernandez, Doreen G. The Iloilo Zarzuela (1903 - 1930), Ateneo de Manila University Press. 1978. 268 p. 

## Toltolan
DZSL

An **DZSL** (1071 kHz Talisay, Camarines Norte) Radyo La Verdad Talisay iyo an nangenot istasyon nin radyo kan Progresive Broadcasting Corporation
Buhay nin Itom Mahalaga

An **Buhay nin Itom Mahalaga** (Ingles, Black Lives Matter) sarong hiron internasyonal kan mga aktibista na nagpoon sa komunidad nin mga Aprikano-Amerikano, kampanyang laban sa dahas asin sistimatikong rasismo kontra sa mga tawong itom an kublit. An BIM regular naggigibong mga martsa protesta sa pagdenunsya kan mga pag'aabuso nin mga kapulisan, orog na an pagkakagadan sa mga itom sa kamot nin mga pulis. An movimientong ini orog na naghiwas asin linalabanan kaini an mga inapod na "racial profiling", brutal na pagtrato kan mga pulis sa mga dinakop na itom, asin heneralmente an dai-pantay asin pang'aaping trato na nagdadanay sa sistema hustisya kan Estados Unidos..

Kan 2013, an hiron naqgpoon sa paggamit kan hashtag na #BlackLivesMatter sa social media kan mapawa'ran-sala si George Zimmerman sa pagbadil-gadan kan Aprikano-Amerikanong barobata' na si Trayvon Martin. An BIM nabisto sa lantad nasyonal kan Amerika huli sa mga demonstrasyon kaini sa kalye kan taon 2014 kan mangyari an panbabadil-gadan sa duwang hubin na Aprikano-Amerikano na sinda Michael Brown na nagsabrit nin protesta sa Ferguson asin si Eric Garner sa Nweba York. Poon kaidto, an mga partisipante sa hiron na ini nagdedemonstrar na sa mga kagadanan bunga kan pagkakadakop asin pagkaag sa kustodiya kan mga pulis sa mga itom. Kan mag'eleksyon 2016, an mga aktibista sa BIM naimbwelto sa eleksyon presidensyal kan Estados Unidos. An mga lider asin kagpoon sa hashtag asin pangapodan sa aksyon na iyo sinda Alicia Garza, Patrisse Cullors, asin Opal Tometi pighimo na mapalakop an saindang proyekto sa mas  mahiwas na network sa lebel nasyonal na namukna an 30ng mga sanga kan pag'oltan 2014 asin 2016. Ini alagad desentralisadong network asin mayong opisyal o pormal na herarkiya.

## Mga Panluwas na takod

̇̆ https://policy.m4bl.org/  Polisya kan Black Lives Matter.

## Toltolan
Cecil B. DeMille

Si **Cecil Blount DeMille** (/ˈsɛsəl dəˈmɪl/;[1] Agostot 12, 1881 – Enero 21, 1959) sarong Amerikanong paragibong pelikula. Sa pag'oltan kan taon 1913 asin 1956, nakagibo siya nin 70 pelikulang, an iba daing-boses asin an iba may-boses na. Siya an binibistong kagmuknang ama kan cinema sa Estados Unidos asin an pinakalataw na prodyuser-direktor sa industriya nin pelika. Bantog siya sa mga pelikulang mala-epiko an lawig arog kan Ten Commandments.

## Toltolan

enːCecil B. DeMille 

Kategorya Mga Amerikanong paragibong pelikula
Laurus nobilis

An **laurel** (Laurus nobilis, Lauraceae; Ingles: bay leaf o bay laurel), na sinasabing *tunay na laurel* sarong nagkakahoy na tinanom na makusog an nangangamyong parong asin daing-pagtata' an pagdadahon kaini. Ini nalangkaw 10-18 m asin tubong tal sa Meditereano,  asin usong gayong pansalak sa pagluto sa pagtaong namit asin pamarong sa mga giso. An tinanom na ini nasasambit na parati sa mga istorya sa Griyego asin Romanong pagbuhay-buhay asin parte nanggad sa saindang kultura.

Nalaba an mga dahon kaini 6 abot 12 sm na may lakbang na 2 abot 4 na sm. An dahon kaini may nag'alon-alon na kagilidan, totoo an ibang tinanom makukuan nin  dahon na an kagilidan mayong pag'alon'alon, asin igwang tinanom na inapod na lalaki asin babae man sa burak na makukua sa suway-suway na poon kaini. An prutas saradit sana, makintab asin itom arog kan tirom na bali'gang na mga 1 sm sa laba , may pisog sanang saro lambang bunga 

## Mga ladawan

ladawan:Laurier.jpg|Laurel namumurak
ladawan:Laurus nobilis female flowers.jpg|Babaeng burak
ladawan:Laurus nobilis 20130409.jpg|lalaking  burak
ladawan:Bay laurel - Defne - Laurus nobilis.jpg|Bungang hilaw (berde) asin hinog (tirom) *in situ*


## Mga babasahon

:1. Useful Plants of the Philippines. Brown, William H. Volume 1. Dept. of Agriculture and Commerce Technical bulletin 10. Manila. 1950. 
:2. Medicinal Plants of the Philippines. Quisumbing, Eduardo. Dept. of Agriculture & Natural Resources Technical Bulletin 16. Manila. 1951.

## Toltolan
Rohingyang Banwa

An **Rohingyang Banwa** (/ˈroʊɪndʒə/, /ˈroʊhɪndʒə/, /ˈroʊɪŋjə/, o /ˈroʊhɪŋjə/; inaapod man kaidto na Indyanong Arakan) mga namamanwa na mayong nalilindongan na estado asin nag'eerok sa Estadong Rakhine, Myanmar. Dugong Indo-Aryan, an mga Rohingya may populasyon na 1.3 milyon sa laog kan Myanmar, asin may 1.5 milyon man na wararak (diaspora) asin kun saen-saen na sana nagpapaili. Kadakulan sainda mga Muslim asin an magkakapira mga Hindu. Sinda pigladawan kan Banwang Unido (United Nations) kan taon 2013 bilang iyo an pinakainaaping etnikong grupo o minoriya sa kinaban. Sinda habong ta'wan nin pagkanamamanwaan sa lindong kan 1982 na ley nin pamamamanwaan kan Myanmar. Susog sa Human Rights Watch, an ley na ini sayod na hinahalean nin oportunidad an mga Rohingya na makakua nin nasyonalidad. Apesar na an antigong historya kan Rohingya naatras sa ika-8ng siglo pa, an Myanmar dai binibisto kaini an Rohingya bilang saro sa grupong etniko o "rasa nasyonal".Rohingya minangka keturunan para penjahat sing diusir dening para bangsawan ing masarakat kuna

An mga Rohingya sobrang naapi huli ta sinda sinusukolan sa pagbiyahe, asin hinahalean nin mga oportunidad na makaentra sa mga edukasyon pampubliko, makakua nin serbisyo medikal sa estado, o makakua nin trabaho sa serbisyo sibil. Sinda nagsapo na nin mga kampanya militar kan mga taon 1978, 1991-1992, 2012, 2015, 2016 asin sagkod ngonyan na taon 2017. Mga opisyal sa United Nations asin kan Human Rights Watch nagsabi na an daing ontok na pagpersegir sa mga Rohingya kan nasyon Myanmar saro nang inaapod na "ethnic cleansing" na madagos sa malinaw na pagpuho kan grupong ini. An sabi ngane kan sarong imbestigador na opisyal sa UN, an gobyerno kan Myanmar soboot gusto mapatalsik an enterong populasyon na Rohingya sa saindang nasyon. An gobyerno kan Myanmar habo sindang aporon ngane na mga Rohingya kundi inaapod sindang mga Bengali asin mga ilegal na imigrante haleng Bangladesh.

Grabe an tuyaw ngonyan ki Aung San Suu Kyi huli ta mayo siyang makusog na hiro manongod sa pagtaong solusyon sa makuring pag'aapi asin panggagadan sa mga Rohingya na nagyayari sa laog kan saiyang nasyon manta na siya na an may kapot kan poder.

## Toltolan
Aung San Suu Kyi

Si **Aung San Suu Kyi** (Burmese: အောင်ဆန်းစုကြည်; MLCTS: aung hcan: cu. krany, /aʊŋˌsæn.suːˈtʃiː/, Burmese na pagsayod: [àʊɴ sʰáɴ sṵ tɕì]; namundag 19 Hunyo 1945) sarong pulitikong Burmese, diplomata, parasurat asin siya an kagmukna asin nagtutukaw na lider kan State Counsellor and Leader of the National League for Democracy sa Myanmar. Siya an hinihiling na de facto'ng lider kan Myanmar. Siya an pinakenot na babae na nagsirbe bilang Ministrong Panluwas, Ministro kan Enerhiya asin Ministro sa Edukasyon sa gabinete ni Presidente Htin Kyaw, asin kan 2012 abot 2016, siya an Representante kan Kawhmu Township sa Kongreso.

An saiyang Partido nag'urong sa pagpartisipar sa eleksyon 2010, na nagresulta sa kapangganahan kan Union Solidarity and Development Party na iyo an suportado kan militar. Alagad kan nagkaigwang by-election kan 2012, an saiyang Partido ginana an 43 sa 45 bakanteng tukawan sa Kongreso asin  gibo kaini siya nakatukaw Representante kan Pyithu Hluttaw asin sa eleksyon 2015, an Partido niya sinawsawan na gayo an kalaban asin naagaw an 86% kan mga tukawan sa Assembly of the Union, sobra sobra sa hinahagad na 67 porsyento supermajority ngane an mga kandidato0 kaini iyo an pwedeng tumukaw bilang Presidente asin Ikaduwang Bise Presidente susog sa mandato kan Presidential Electoral College alagad si Aung San Suu Kyi  nabawalan na magtukaw Presidente ta susog sa Konstitusyon kan Myanmar dai pwede an saro tumukaw kun an agom asin mga aki mga bakong syudadano sa Myanmar. Alagad, siya pinatukaw bilang State Counsellor, sarong pwesto na minukna na agid haros sa sarong Primer Ministro o bilang pamayo kan gobyerno. Kaya siya mansana an de facto'ng pamayo kan Myanmar ngonyan.

Si Aung San Suu Kyi ginawadan kan 1991 kan Premyo Nobel huli sa mga paghingoa niya para sa katoninongan sa laog kan nasyon.

Sa presente, si Aung San Suu Kyi natutuyawan na gayo huli sa malipot na pagtrato niya sa problema kan mga Rohingya asin hinihiling siyang mayong ginigibong solusyon sa nagrarandan na pag'aapi sa mga Rohingya orog na kan militar kan Myanmar.

## Babasahon

* https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1991/kyi-bio.html. www.nobelprize.org. Kinua 09-11-17. 

## Toltolan
DWJR

An **DWJR**(96.1 FM), binabantog sa bansag na **WJR 96.1 Farm Radio**, sarong istasyon nin radyo namomogtak sa Bgy. Tarosanan, banwaan nin Gainza, Camarines Sur. Musika, urulay-ulay, asin bareta an pamamahayag kan istasyon. Ini pigooperar kan Farm Expression Broadcasting Station kan Filipinas. 

## Farm Radio Stations
:* DWSD 101.7 Farm Radio Goa
Most Holy Family Monastery

An **Most Holy Family Monastery** sarong organisasyon na pinapadalagan ni Michael Dismond alagad pinagdeklara kan LIga Katolika sa Amerika kan Enero, 1999  bilang sarong kasararoan na may mga sala na pagtubod asin nagsusuway asin nagtutumang sa awtoridad kan Santo Papa poon kan ini magpublikar kan folleto na tituladong "101 Heresies of Anti-Pope John Paul II". An grupong ini pigkondenar man kan dioseses Katolika nin Lincoln, Nebraska asin pinagmarkahan kan Southern Poverty Law Center bilang sarong "hate group" kan taon 2015

An Most Holy Family Monastery minukna kan 1967 sa Berlin, New Jersey kan sarong nagsadiring-proklamang monghe kan Orden Benediktino na iyo si Joseph Natale (1933-1995), orihinalmente sarong komunidad nin mga may-kakundian. Si Natale naglaog sa Benedictine Archabby sa Latrobe, Pennsylvania kan 1960 bilang apostolado alagad dai pang sarong taon nagluwas na asin dangan kaidto pinundar an Holy Family Monastery. Sinasabi na siya naghale na dai man tunay na nagin sarong monghe kan Benedictino susog sa archivista kan Saint Vincent Archabby sa Latrobe. 

## Toltolan
Henry Turalde

Si **Henry Turalde** (namundag Septyembre 12, 1960) sarong kompositor, inhinyero asin maestro. An komposisyon niyang Boses ni Lolo nagkamit nin ikaduwang lugar sa First Bicol Music Festival na ibinungsod kan Agosto 15, 1982 igdi sa Siyudad nin Naga, asin pinag-amaan kan Bicol Heritage Foundation. Siya man nanggana sa Goa Songwiting Festival na may titulong "Kayamanan" (Grand Prize, 2001) asin "Siya an Bicolana" (Second Runner-up, 2000). Siya pa man nanggana nin Grand Prize sa First Bicol Christmas Songwriting Festival (2007) sa komposisyon na "Maogmang Pasko". Laen man kaiyan, si Turalde nag-representar asin nanggana sa kategoryang "classical guitar" kan 1973 National Music Competition for Young Artists (NAMCYA) na ginibo sa Cultutral Center of the Philippines (CCP). Saro man siyang "play director" na nangaranan bilang "Best Director" sa ginibong "1981 Theater Festival" kan University of Nueva Caceres, sa siyudad nin Naga.     

Si Turalde namundag sa San Miguel (Macalinao), Bula, Camarines Sur. Nagdakula siya sa Larap, Jose Panganiban, Camarines Norte. An saiyang naagom iyo si Fe Bagamasbad na taga-Iriga City. Si Turalde nag'adal sa University of Nueva Caceres (UNC,1983) nin Civil Engineering, dangan   Graduate School kan Camarines Sur Polytechnic Colleges (CSPC), University of the Philippines Diliman (UPD) sagkod Central Bicol University of  Agriculture (CBSUA).

Saro siyang civil engineer, geodetic engineer, environmental planner, real estate broker saka registered master plumber, gabos lisensiyado kan Professional Regulations Commission (PRC).

## Mga panluwas na takod

* Boses ni Lolo sa You Tube

## Toltolan
Odisha

An **Odisha** (/əˈdɪsə/ (listen);[5] dati Orissa,[6][7] /ɒˈrɪsə, ɔː-, oʊ-/)[8] saro sa 29 estado kan Indya, namomogtak sa bandang subangan kan Indya. Napapalibotan ini kan West Bengal sa norte-subangan, Jharkhand sa amnayan, Chhattisgarh sa solnopan asin norte-solnopan, asin kan Andhra Pradesh sa habagatan. An Odisha igwang 485 kilometrong (301 mi) laba' nin kosa na naghahanggilid sa Sola' nin Bengal sa subangan kaini, poon Balasore sundo' Malkangiri. Ini an ika-9 na pinakadakula na estado sa kahiwasan kaini, asin ikakagsaro (11) na pinakadakula kun paguurulayan an populasyon. Sa mga nagbabanwang tribu, ini igwang ika-3ng pinakadakul nin siring. Odia (o Oriya) iyo an opisyal na tataramon asin pinaka-tinataram na lenggwahe igdi na may parataram na 33.2 milyon, susog sa senso kan 2001.

An antigong kahadean nin Kalinga haros nasubo sa presenteng pagdolonan kan modernong Odisha. An modernong estado nin Orissa natogdas kan 1 Abril 1936 bilang probinsya kan inapod na British India, asin binibilog kan predominanteng mga rona nin mga parataram nin Odia. An rona na ini inaapod pa man Utkala asin nasasambit sa kanta nasyonal kan Indya, an "Jana Gana Mana". Sa presente an kabesera kan Odisha iyo an Bhubaneswar. 

An pinakadakulang piyesta sa Odisha iyo an inapod “Chariot Festival” o “Car Festival” o “Ratha Yatra”. Magagayon na dumanan kan mga turista iyo an Bhubaneswar, Puri, asin Konark.                    

## Relihiyon

Mga 94% kan namamanwaan sa Odisha mga paratubod sa Hinduismo. An ibang mga relihiyon igdi na makukua iyo an Islam, Kristianismo, Jainismo.
 
## Kataytayan nin mga ladawan


File:Lingaraj Temple bbsr8.jpg|Templo Lingaraj
File:Hathigumpha.JPG|Hathigumpha, tinogdok sa Bulod Udayagiri, mga 150 BCE
File:Chahata near mahanadi river.jpg|Salog Mahanadi sa Cuttack
File:Mahanadi-river-delta.jpg|Salog Mahanadi, sirip kan satelyete
File:Nandankanan19.jpg|Puting tigre sa Nandankanan Zoo
File:Irrawaddy dolphin-Orcaella brevirostris by 2eight.jpg|Lumód Irrawaddy-Orcaella brevirostris
File:Vanda tessellata Orchi 001.jpg|Orkid na Vanda tessellata 
File:Black tailed Goodwit at Chilika I5 IMG 9350.jpg|Mga gamgam na black-tailed Goodwit sa Chilika
File:ORISSA SECRETARIAT.jpg|Edipisyo kan Odisha State Secretariat sa Bhubaneswar
File:Shanti Stupa, Dhauli 01.jpg|Shanti Stupa sa Dhauli, tinogdok ni Ashoka
File:Barabati Gosani.jpg|Pinakadakulang ladawan ni Durga, sarong diyosang Hindu, yaon sa Puri, Odisha


## Toltolan
Karapatan

An **Karapatan**, sa tataramon na Bikol nangangahulogan na *katanosan* o deretso gikan sa tataramon na Kastila, sarong organisasyon na nagtutulod kan deretsos sa Filipinas. An qalawig na ngaran kan grupo iyo an **KARAPATAN: Alliance for the Advancement of People's Rights**.

## Mga panluwas na takod
* KARAPATAN - Alliance for the Advancement of People's Rights
* stopthekillings.orgDangerous, Regime, Defiant People - KARAPATAN 2007 Human Rights Report
* KARAPATAN 2007 Human Rights Report
* List of Extrajudicial Killings as of April 25, 2006, Karapatan Documentation Committee
* Pdf, List of Extrajudicial Killings as of April 25, 2006, Karapatan Documentation Committee
* www.senate.gov, Extrajudicial Killings In The Philippines: Strategies To End The Violence HEARING before the COMMITTEE ON FOREIGN RELATIONS UNITED STATES SENATE ONE HUNDRED TENTH CONGRESS FIRST SESSION Wednesday, March 14, 2007
Odia (tataramon)

An **Odia** (/əˈdiːə/) o Oriya (/ɒˈriːə/; ginuguhit an Odia: ଓଡ଼ିଆ  oḍiā (help·info)) sarong tataramon na tinataram kan 4.2% na populasyon nin Indya. Saro ining Indo-Aryan na lenggwahe na haros haros tinataram sa subangan Indya na may mga 44 milyon na tubong parataram kan taon 2016, asin ini natitipon sa estado nin Odisha, dangan 55 milyon na mga parataram man makukua sa magkataraid na mga rona' asin kabali na an mga nagmigranteng Odia'ng populasyon sa kahiwasan kan Indya asin iba-ibang nasyon sa kinaban.
 
Ini an predominanteng tataramon sa Indyanong estadong Odisha kun saen igdi tubong nagtataram kaini an 80% kan populasyon. Tinataram man ini sa mga parte kan West Bengal, Jharkhand, Chhattisgarh asin Andhra Pradesh. An Odia saro sa 22 na opisyal na lenggwahe kan Indya, opisyal na tataramon kan Odisha, asin ika-duwang opisyal na lenggwahe kan Jharkhand. Mga sampolong (10) milyon man an nagtataram kaini sa Chhattisgarh.

An Odia iyo an ika-6 na Indyanong lenggwahe designado bilang Klasikal na Lenggwahe kan Indya batay sa lawig kan historya literaryo kaini asin huli ta liso haros an lenggwahe na dai nagparasubli sa ibang tataramon. An pinaka-amay na kasuratan sa Odia nagbabalik sa ika-10ng siglo.

## Toltolan
Els Segadors

An **Els Segadors** (Eastern Catalan: [əɫs səɣəˈðos], Western Catalan: [eɫs seɣaˈðos]; "An Paraani") iyo an opisyal na kanta nasyonal kan Katalunya, saro sa autonomong komunidad kan Espanya.

Sinasabi sa tradisyon na an orihinal kaining kanta nabalik pa kan 1640, alagad an modernong letra kaini ginuhit ni Emili Guanyavents na nanggana sa kompetisyon inamaan kan Partido pulitikal na Unió Catalanista kan 1899. An musika sinarama asin pinakarhay kaini ni Francesc Alió kan 1892. An awit ibinatay sa mga pangyayari kadtong taon 1640 na inapod Corpus de Sang durante kan Tolong Polong Gera (1618-1648) sa pag'oltan kan Espanya, Inglatierra, Pransya asin Austriya, na an gerang ini iyo an nagsabrit kan Rebelyon Katalan o Guerra dels Segadors (Gera nin mga Paraani) kun saen an mga Katalan naglaban kontra ki Duke Olivares, an pamayong ministro ni Hadeng Felipe IV kan Espanya.

Pirang dekada na de facto ginagamit kan gobyerno Katalan, inadoptar na padagos an "Els Segadors" komo iyo an kanta o himno nasyonal kan Katalunya kan 25 Pebrero 1993 sa ri'gon kan akta nin parlamento. An bersyon na opisyal ginibo kan 1994. An bagong Estatuto nin Autonomiya kan Katalunya 2006 orog na pinasarig an siring na desisyon sa artikulo 8.4.

Durante kan Tolong-polong Gera, an Katalunya nagdeklara nin katalingkasan asin naglitik sa  monarkiya Espanya sa enot na pangyari, asin nagin protektorado kan Pransya. Alagad, katapos-taposi nawara kaini an Norte Catalonia a pabor sa Pransya sa Tratado kan Pyrenees na pinagpirmahan kan  Pransya asin Espanya kan 1859.
## Mga letra asin tingog kan kanta

## Toltolan
Katalunya

An **Katalunya** (Catalan: Catalunya, Occitan: Catalonha, Espanyol: Cataluña) sarong autonomong komunidad kan Espanya, namomogtak sa amnayan-subangan na puro-puro kan Peninsula Ibero. Ini designadong nasyonalidad susog sa Estatuto nin Autonomiya. An Katalunya binibilog nin apat na probinsya: Barcelona, Girona, Lleida, asin Tarragona. An kabesera asin pinakadakulang siyudad kaini iyo an Barcelona, an ikaduwang pinakadakul sa populasyon na munisipalidad sa enterong Espanya. Ini an pinakaubod kan ikapitong matawong lugar na urban sa Unyon Europeo. An Katalunya iyo haros an hiniwas kan dating Prinsipalya nin Catalonia, maliban an Rousillon na nagin parte na kan Pyrenees-Orientales na kabtang na kan Pransya. An munisipalidad na ini napapagdolonan kan Pransya asin Andorra sa amnayan, kan Dagat Mediteraneo sa subangan, kan autonomong komunidad nin Aragon sa solnopan asin Valencia sa habagatan. An mga opisyal na lenggwahe igdi iyo an Katalan, Espanyol, asin an dialektong Occitan.

## Reperendum sa pagsuway sa Espanya

Sa Oktobre 1, 2017, an gobyerno rehiyonal (Generalitat) kan Katalunya na pinamamayohan ni Presidente Carles Puigdemont pinagmarhay na magkaigwa nin reperendum ta ihapot sa mga taga-Katalunya kun baga oyon sinda na maglitik sa Espanya asin magtindog bilang sarong independienteng nasyon suway sa nasyon na Espanya. An Espanya, sa pamamayo ni Primer Ministro Mariano Rajoy maisog na dai inooyonan an Katalunya na magsuway asin inapod an reperendum, kun ini man mangyari, na sarong ilegal na akto, sarungat sa dikta kan Konstitusyon. Alagad an gobyerno rehiyonal kan Katalunya dinadara nanggad an bandera nin separatismo asin ipapadagos an reperendum.

## Toltolan
Haydee Yorac

Si **Haydee Bofill Yorac** (Marso 4, 1941 — Septyembre 13, 2005) sarong Filipinong serbidor sa gobyerno, abogado, propesor sa unibersidad.

Sarong lataw na alumna sa Unibersidad kan Filipinas, siya nagin legal counsel kan Meralco, direktor heneral kan Parish Pastoral Council for Responsible Voting, nagin pamayo kan Commission on Elections (1989 - 1999), asin dangan kan Presidential Commission on Good Government (Hulyo 17, 2001 – Mayo 1, 2005).

## Mga enot na taon

Si Yorac namundag Marso 4, 1941 sa Saravia (ngonyan, E. B. Magalona), Negros Occidental. Nagkua siya nin pagka-abogasya sa Unibersidad kan Filipinas kan 1962 asin naglugar ika-8 sa Bar Exam kan taon 1963 na may gradong 86.95%. Nakua niya man an Master of Laws,  major  sa Public Internaitonal Law, minor sa Anthropology sa Yale University sa New Haven, Connecticut kan 1981.
 

## Pribadong karera

Si Yorac nagtokdo sa College of Law, Unibersidad kan Pilipinas, nagin siya man igding Vice President for Academic Affairs, asin Senior Researcher sa UP Law Center.

## Pulitika

Maisog asin daing takot sa pagsurog niya sa mga deretso kan namamanwaan, siya saro sa enot tolos na ipinakulong ni Presidente Marcos kan madeklar4a an Ley Militar kan 1972. Si Yorac nagkandidato para sa pagkasenador  kan eleksyon nasyonal 1998 sa lindong kan Partido Reporma–LM ni Renato de Villa alagad nadaog.

## Personal

Dai nag'agom, si Yorac nagsakit sa ovarian cancer asin nagadan sa Chicago, edad 64. An saiyang restos isinaray na sa Libingan ng mga Bayani. 

## Mga onra

* Gawad Ramon Magsaysay (2004), serbisyo sa gobyerno
* An Meralco Electric Co., nagmukna kan Gawad Haydee Yorac, para sa marayrahay na serbisyo sa publiko.

## Mga publikasyon

*"Legal Status of Mercenaries"
*"Preventive Detention and Metaphysics of Repression"
*"Child Custody Determinations: A Reappraisal"
*"The Philippine Claim to the Spratly Island Group," *[[Philippine Law Journal]]* 
*Philippine Treaty Series, Vols. 1-4, 6-7 (editor)

## Mga panluwas na takod

* http://pcij.org/blog/2005/09/13/haydee-yorac-64 The PCIJ Blog. Kinua 09-26-17.
## Toltolan
Bali (isla)

An **Bali** (Balinese: ᬩᬮᬶ, Indones: Pulau Bali, Provinsi Bali) sarong isla asin sarong probinsya nin Indonesya. An probinsya kairiba an isla nin Bali asin magkapirang mas saradit na mga isla sa paralibot, siring kan  Nusa Penida, Nusa Lembongan, asin Nusa Ceningan. Ini namomogtak sa bandang solnopan na gayo kan inapod na Lesser Sunda Islands, pag'oltan kan Java sa solnopan asin Lombok sa subangan. An kabesera kaini na iyo an Denpasar, yaon namomogtak sa parteng habagatan kan isla.

Kan Enero 2014, igwa ining populasyon na 4,225,000 asin ini iyo an binabanwa kan minoriyang Hindu sa nasyon nin Indonesya. Susog sa senso kan 2010, 83.5% kan populasyon kan Bali mga paratubod kan Hinduismong Balinese, nasundan kan 13.4% Muslim, 2.5% mga Kristiyano, asin 0.5% mga parasunod sa Budhismo.

An Bali popular na destinasyon nin mga turista asin poon pa kan 1980, nag'aagi nin marikas na pagtalubo kan turismo. Sa totoo ngane, 80% kan mga negosyo igdi dapit sa turismo na dakula na gayo an ambag sa saiyang ekonomiya. An Bali bantogan na gayo kan saiyang marambong na kultura sa lantad nin arte orog na sa tradisyonal asin modernong bayle, iskultura, pagpinta, trabaho sa pag'aanit, metalworking asin musika. Taon-taon, igdi sa Bali hinihimo an Indonesian International Film Festival. Kan Marso 2017, an TripAdvisor pigpili na gayo an isla nin Bali bilang pinaka-nangengenot na panturistang destinasyon sa bilog na kinaban.

## Galeriya


File:COLLECTIE TROPENMUSEUM Portert van twee jonge Balinese danseressen TMnr 10004678b.jpg|Mga Balines na parabayle
File:Balinese Stone Carvings.jpg|Mga ukit sa gapo sa Ubud.
File:Balinese stone guardian.jpg|Balines na bantay, ukit sa gapo, sa Palasyo Ubud.
File:Bali dancer, Ramayana.JPG|Baling parabayle, Ramayana 2014.
File:Nusa Lembongan Mushroom Beach.JPG|Baybayon Mushroom sa Nusa Lembongan
File:Pura Luhur Uluwatu, Uluwatu, Bali (492079830).jpg|Pura Luhur Uluwatu.
File:Kecak dancers cliffside Uluwatu.jpg|Mga Kecak na parabayle.

File:Ogoh-Ogoh---Ubud Football Field-Red one with kids.jpeg|An Ogoh-Ogoh Festival sa Ubud.
File:Temple detail in bali.jpg|Detalye nin iskultura sa Templo sa Lake Batur
File:Bali Zoo.jpg|Tangkaan sa Bali Zoo sa Sukawati
|Surfer sa Padang Padang beach, Sanur
File:The Rock Bar Bali (7188376333).jpg|Pagsolnop sa banda kan The Rock Bar sa Ayana Resort, Jimbaran Bay
File:Besakih Bali Indonesia Pura-Besakih-02.jpg|Mother Temple of Besakih, saro sa importanteng templong Hindu sa Bali.
File:Wood carving in Bali.jpg|Pag'uukit sa Bali.
File:Taman Ayun, Bali, Indonesia.jpg|Pura Taman Ayun, sarong templo sa Bali.
File:1 tirtha empul temple.jpg|An Tirta Empul na Templo



## Toltolan
Eduardo Cojuangco Jr.

Si **Eduardo "Danding" Murphy Cojuangco Jr.** (Hunyo 10, 1935 - Hunyo 16, 2020) iyo sarong nagligad na namayo sa San Miguel Corporation, an pinakadakulang korporasyon sa pagkakan asin mga inomon sa Filipinas asin sa Sur-subangan na Asya, Dating embahador kan Filipinas asin dating Gobernador kan Tarlac, asin sarong Pilantropo. 

Kan 2016, An saiyang personal na yaman piggaom na maabot US$1.1 bilyon. PInagtantya, na sa sarong pagkataon, an negosyo niya nagpakol sa 25% kan gross national product kan Filipinas. Kan Hulyo 2017, an saiyang personal na yaman piggagaom kan Forbes na uminabot nang US$1.07 bilyon.  Siya naapod na "saro sa nangengenot na negosyante sa nasyon."

## Buhay pulitiko

Si Cojuangco nagin ugos na amigo asin haraning tagahatol ki Presidente Ferdinand Marcos, Na iyo nagresulta sa pagrayo sa boot saiya kan saiyang prima na si Corazon Aquino, na an huri, Pakapatalsik ki Marcos iyo an nagin presidente. Siya sinasabing kaapil sa inapod na "Rolex 12", Grupo nin dose katawo ugos na gayo ki Marcos asin so boot iyo an nagpapasunod kan Ley Militar. Si Cojuangco pigaakusar kan mga militar na harani sa lugar kun saen an krimen nin pag-asasinar ki Benigno Aquino nangyari, Na iyo siya an kagmando sa pagpagadan kan huri.

Siya ngonyan an chairman emeritus kan Nationalist People's Coalition, An partidong saiyang tinogdas kan 1992 na nagserbing behikulo sa pagbungsod niya kan saiyang kandidatura sa Eleksyon Presidensyal 1992 na kun saen  siya nadaog sa sinasabing higot na ralaan ta tolo sindang kandidato, An duwa iyo si Fidel Ramos na nasikwit an  23.6% kan boto asin si Miriam Defensor Santiago na nakasikwit kan 19.7% kan boto asin siya nag-ikatolo, nakua niya 18.2% kan boto..

## Proyekto sa edukasyon

Siya man an chairman kan The Eduardo Cojuangco Foundation (ECF), na nagbungsod kan proyektong Flagships to Reach Educational Excellence, (Project Free) kun saen an mga maestro sa eskwelahan publiko sa Tarlac pwede makakua kan saindang mga masteral asin doctoral na degree sa irarom kan programang pighaman kan University of St. La Salle Bacolod alagad sa kampuis kan Tarlac State University an mga kurso pinagtatangro. 

## Tagasuporta sa isports

Makusog siyang nagsusuporta sa kawat na basketbol mala ta paagi kan saiyang mga korporasyon, saiyang pig'aataman an magkapirang basketball team arog kan  San Miguel Beermen, Barangay Ginebra San Miguel, asin Star Hotshots. Yaon man sa saiyang pag'asikaso an Green Archers men's basdketball team kan De La Salle.  
## Toltolan
Hugh Hefner

Si **Hugh Marston Hefner** (Abril 9, 1926 – Septyembre 27, 2017) sarong Amerikanong parapalagda nin magasin, editor, negosyante asin inaapod na playboy huli sa sobrang interes sa mga babae. Siya an pamayong editor kan  magasin na Playboy na saiyang itinogdas kan 1953.  Siya man an kagmukna asin pamayo kan Playboy Enterprises, an grupong nagpupublikar kan magasin. Siya saro man na aktibista asin pilantropo.

An saiyang magasin  natampok na an mga popular na mga aktres asin mga celebrities arog ki Marilyn Monroe, Kardashian, Susan Kelly, Karen Thompson, Madonna, Kate Moss, Jenny McCarthy, Naomi Campbell, Cindy Crawford, Drew Barrymore, Nancy Sinatra, Pamela Anderson, asbp.

## Kaamayi kan buhay

Si Hefner namundag sa Chicago, Illinois, pinakamatua sa magtugang na inaki ninda Grace asin Glenn Hefner, na mga Methodist. Siya nagkuang elementarya sa Sayre Elementary School, dangan sa Steinmetz High School, kan saiyang sekundarya na duman sinabing igwa siyang IQ na 152 alagad tama sana an rekord sa pag'adal. Kan siya yaon sa haiskul si Hefner nagin presidente sa student council asin nagmukna nin peryodiko, bagay na nasirip an saiyang interes sa pagsurat asin nagmukna nin komiks tituladong School Daze kun saen nangawat an saiyang imahinasyon. 

## Edukasyon

Pakasirbe niya duwang taon sa militar kan E.U. patapos kan Ikaduwang Gerang Pankinaban, siya nag'adal sa Chicago Art Institute nin sarong summer dangan nag'entra sa University of Illinois sa Urbana-Champaign, kun saen nagmajor siya sa psychology. Kan 1949, natapos niya an bachelor's degree kasabay pag'agom niya kan enot niyang agom na si Mildred Williams. Dangan nagkua siyang sarong semester sa graduate school sa sociology kun saen nagkainteres siya sa mga adal kan sex research institute ni Alfred Kinsey.

## Personal na buhay

Si Hefner sinasabing genius na may IQng 152. An saiyang buhay ladawan nanggad kan gusto niyang ipahiling na dinadarang istilo nin pagbuhay sa saiyang magasin na Playboy, na sarong paleke'. Sabi niya sa sarong interbyu sa Esquire kan 2007 na nakidurog asin nakiseks na siya sa "rinibong babae asin ta gurusto pa daa saiya an mga ini sagkod ngonyan." 

## Panluwas na takod

* http://www.playboy.com/articles/91-things-you-didnt-know-about-hugh-hefner  Istorya kan buhay niya. Kinua 09-29-17.

## Toltolan
Kugita

An **kugita** sarong mollusk na may malumoy, hanak-hanak na hawak asin may walong guramoy. An mga ini napipisan sa order Octopoda. May 300 na species an nabibisto kaini asin nagrugrupo sa klase Cephalopoda kairiba an mga pusit, cuttlefish asin nautiloid. An malomhok na hawak niya madaling maghira an porma mala ta nakakaulsit sa mga piriot na piwang. Kun  sinda nalangoy, an saindang walong guramoy taranos nasa hurihan, nangengenot an payo. Igwa sindang kupsitan na ginagamit sa paghangos asin pag'isog paagi nin pagtopga nin tubig. An mga kugita may kumplikadong sistema nerbyos asin marigmat na gayong pagmaan. Saro daa ini sa pinakamadunong asin alistong maghiro na hayop sa dagat. 

An mga kugita nakukua sa iba-ibang rona kan dagat, sa kararoman, sa libtong na parte o sa mga coral reef. Dakul na species kaini marikas magtalubo, nagurang tolos asin amay nagagadan. Sa pagmamaro', an lalake nagamit nin sarong guramoy na hinahatod an mga esperma niya sa laog mismo kan ikinabuhay kan babae. An babae sinasaray na an fertilisadong mga sugok sa tagoan asin binabantayan sagkod na maghirimsa, dangan nagagadan naman siya. Sa pagligtas kan saiyang buhay dakul an estratehiya kaini arog kan pagpakupsit nin maitom na tinta ngane dai siya mahiling, pagtago sa mga dai-risang paiplian, pagpahiling nin patilalaban, asin sa pagdulag ninda nin sobrang marikason na garo nasumpit sana. Gabos na kugita may kamandag alagad marara para sa tawo iyo idtong inapod na blue-ringed na oktupos.

## Lawig kan buhay

Halipot an buhay kan mga kugita. Ibang speciea nabubuhay sanang mga anom na bulan. totoo an higanteng Pacific octupos, saro sa darakulang species, nabubuhay nin limang taon. An mga kugita kaya nalilimitaran an saindang buhay kan saindang reproduksyon, an mga lalake nabubuhay sagkod sana pirang bulan pakatapos nagmamaro' asin ta an babaed pakalihis sanang pakahimsa' kan mga sugok kaini. An reprodukdibong glandula kaini napoon pagtalubo huli sa impluensya hormonal alagad naresulta sa pagpundo pagtrabaho kan aparato dihestibo na padagos logod nagagadan an kugita sa pagkarutos.

## Galeriya


Pulpo (Octopus vulgaris), isla de Mouro, Santander, España, 2019-08-14, DD 33.jpg
North Pacific Giant Octopus.JPG
Octopus vulgaris Cuvier, 1797 2.jpg
Enteroctopus dofleini to spawn.jpg
Veined Octopus - Amphioctopus Marginatus eating a Crab.jpg


## Toltolan
Pagi

An **pagi** sarong klaseng sira na lapnad, may ikog na may mga tunok-tunok sa duwang gilid kaining ikog, asin medyo turu-tulangon an kahawakan. Ini kairiba kan mga pating, pinagpipisan sa suborder Myliobatoidei kan order Myliobatiformes asin sa lindong kaini may walong pamilya: Hexatrygonidae (sixgill stingray), Plesiobatidae (deepwater stingray), Urolophidae (stingarees), Urotrygonidae (round rays), Dasyatidae (whiptail stingrays), Potamotrygonidae (river stingrays), Gymnuridae (butterfly rays), asin Myliobatidae (eagle rays).

An mga tarom-tarom sa gilid kan ikog pangsagang ninda sa peligro, panlaban kun may kaiwal. An mga tunok naabot 35 sentimetro (14 pul) sa ibang species ngani asin an mga tunok garo gari'gi na lagadi. Sa irarom kan mga ini may glandulang may hilo. Totoo igwang magkapitrang myembro sa suborder na mayong mga tunok sa ikog, arog kan inapod na manta asin porcupine rays.

An nguso kaini yaon sa irarom kan kalapnadan niya asin an kinakakan kan pagi mga sira mansana sa dagat arog kan mga kasag, mga talaba, mga pasayan, asbp. Pero an duwang mata namugtak sa ibabaw alagad dai man daang gayo ginagamit ini sa pagmaan kan madadakop niyang kakanon ta mas nasarig sa namamate kaining enerhiyang elektrikal hale sa mga nagdadangadang na mga hayop. .An lawig kan buhay ninda yaon sa pag'oltan 15 abot 25ng taon. Nalaba an mga ini mga 6.5 na pye asin nagkakaigwang timbang na 790ng libra.).


File:BBQ stingray.jpg|Binarbekyung pagi, tinitinda sa Singapur, Malaysia
File:Page Sting Ray.jpg|Pagi, tinitinda sa Syudad nin Naga, Bicol
File:Stingray City, Grand Cayman.jpg|Sa Stiongray City sa Grand Cayman kun saen mga paralangoy pwede makilangoy-langoy sa pagi saka bahogon ini.
File:Stingray wallets.JPG|Pitaka gibo sa pagi
File:Heliobatis radians Green River Formation.jpg|Early Eocene fossil kan  paging *[[Heliobatis radians]]*


## Toltolan
Kasuo Ishiguro

Si **Kazuo Ishiguro** OBE FRSA FRSL (/ˈkɑːzuːoʊ ˌiːʃiːˈɡuːroʊ/; Hapones: 石黒 一雄, [iɕiɡɯɾo kadʑɯo]; namundag 8 Nobyembre 1954) sarong nobelistang Briton, screenwriter asin parasurat halipot na osipon.  Siya namundag sa Nagasaki, Hapon. An saiyang pamilya naghubo' sa Inglatierra kan 1960 kan siya nag'eedad lima. Si Ishiguro nagtapos sa University of Kent na nagkuang kurso sa Ingles asin Pilosopiya kan 1978 asin nakua an master sa creative writing  sa University of East Anglia kan  1980.

Kan 2008, an The Times pigranggo si Ishiguro ika-3 sa saindang listang "The 50 Greatest British Writers Since 1945". Kan 2017 an Premyo Nobel sa Literatura iginawad ki Ishiguro na siya daa " sa mga nobela na makuring malodok, natugkad an libtong sa irarom kan satong  paghuna-huna na koneksyon ta sa kinaban".

## Toltolan
Bagyong Reming

An **Bagyong Reming**,  bisto sa luwas kan Filipinas na **Typhoon Durian**, nagdulot nin makuring danyos sa isla nin Luzon kan Nobyembre 2006. Kan Nobyembre 30, 2006, si Reming nagin ika-apat na unos katumbas sa pwersang Category 4 sa sukol kan Saffir-Simpson scale. An  bagyo nagbaktas sa nasyon hinagop an gilid kan Catanduanes alagad an piglamasang grabe iyo an sur-subangan nin Luzon orog na sa palibot kan Bulkan Mayon, sa rona' nin Bicol. Daing otahot na uran nagkawsa nin hibog na tubig nag'aabot 600 mm (24 in), asin ini nagpabulos nin lahar na natupas sa gilid kan  bulkan. Anom na mga baryo sa palibot nalagarto asin ribong harong narumpag asin dinara kan marikas na sulog.

## Ratak kan bagyo

An Bagyo Reming apektado an mga 3.5 milyon katawo sa Filipinas, na mga 120,000 kaini binayaan kan bagyo na mayo nang masirongan na harong. An Reming rinaot 588,037 na harong, kaiba na diyan an 228,436 na biyong rinugba, na kadakulan palibhasa gibo sana sa mga kahoy. Sa kahiwasan kan nasyon Filipinas, 5,685 na mga eskwelahan an nagkagaraba, danyos na naabot EU$ 63.5 milyon. An ronang Bicol nagsapo nin 79% sa raraot na mga eskwelahan, na apektado an 357,400 na kaakian nagkaklase. Sa kabiyoan, piggagaom an danyos uminabot Php 5.45 bilyon, o $110 milyon USD. Kan Desyembre 27, 2006, natantya na an bilang kan nagkagaradan yaon sa 734, asin 762 an nawawara'. Ikaapat na bagyong uminagi sa Filipinas, an International Disaster Database nalista 1,399 na gadan sa Filipinas nin huli kan bagyong Durian, bagay na masabing iyo na an ikaduwang pinakagrabeng disaster kan 2006 sunod sa linog sa Indonesya. 

## Toltolan
Washington SyCip

Si **Washington Z. SyCip**, PLH BOLk RNO1kl (30 Hunyo 1921 – 7 Oktobre 2017) sarong Filipino-Amerikano na accountant asin sarong pilantropo. Siya an kagtogdas kan  Asian Institute of Management asin katuwang-kagmukna kan accounting firm na SGV & Company.

## Mga enot na taon
 
Si Washington SyCip namundag kan Hunyo 1921 ki Albino asin Helen SyCip. An saiyang pangaran daa ginuno sa lugar na Washington ta kan siya inaki natongod an mga magurang niya yaon na gayo sa estadong ini. An mga amay na mga taon siya nag'erok sa Shanghai, Tsina, dangan naghurubo sa Filipinas an mga magurang niya asin siya pina'entra sa Padre Burgos Elementaqry School asin sa Mapa HIgh School. Talentado, siya nagloktaw nin tolong grado kan yaon siya sa elementarya. Si SyCip nakua an kurso sa komersyo sa Unibersidad nin Sto. Tomas *summa cum laude* sa edad na 17 . Nagtokdo siya sa UST manta pigkukua an kurso masterado. Nakapasar siya sa board exam para sa Certified Public Accountants sa edad lang na 18. Kan 1940, diretso siya sa Amerika ta maklase sa Columbia University sa Nweba York ngani matapos niya an post-graduate degree alagad, nalapag na siya kan Ikaduwang Gerang Pankinaban. Nakumpleto man niya kuta an gabos na karabuhaton sa adal niya maliban sa saiyang dissertation

## Kagadanan

Si SyCip nagadan sa tahaw kan Dagat Pasipiko manta na nakasakay sa eroplanong PAL Flight No. 126. na byaheng pasiring Vancouver, Kanada. Kaiba niya sa byahe an aki niyang si George asin katiwalang si Roberto Cabilles ta siya masumpay pang byahe paghaleng Kanada pasiring sa Nweba York. 

## Pag'onra/Pamana

An ** Washington Sycip Park** sa Makati, Metro Manila, ipigngaran sa pagromdom asin pag'onra saiya sa ika-85 niyang kamundagan                                          

An pamanang walat niya iyo an  SGV & Company na saiyang katuwang-tinogdas, an pinakadakulang accounting firm sa Filipinas kan siya nagtalikod.

## Toltolan
Ralphie May

Si **Ralph Duren** "**Ralphie**" **May** (Chattanooga, Pebrero 17, 1972) dating sarong Amerikanong entertainer.

## Mga panluwas na takod
* Oficial na websayt ni Ralphie May
Andy Kaufman

Si **Andrew Geoffrey** "**Andy**" **Kaufman** (New York City, Enero 17, 1949) dating sarong Amerikanong entertainer.

## Mga panluwas na takod
* Oficial na websayt ni Andy Kaufman
Paul Kruger

Si **Stephanus Johannes Paulus Kruger** (/ˈkruːɡər/; Dutch: [ˈkryɣər]; 10 Oktobre 1825 – 14 Hulyo 1904) saro sa dominanteng pigura sa buhay politika asin militar kan ika-19ng siglo sa Sud Aprika. Siya an nangengenot ns persona na lataw na gayo sa laban kontra sa Reyno Unido. Siya nagin presidente kan South African Republic (o Transvaal) poon 1883 abot 1900. Naglataw siyang gayo pagpoon na magputok an Ikaduwang Gerang Boer, 1899-1902. Siya na an sinasabing ladawan kan inapod na Afrikanerdom. Kontrobersyal na persona, an iba omaw siya bilang heroe kan masa, an iba tinutuyaw siyang nagdadara kan kawsa bako man makahustisya.

## Toltolan