open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Buguias

An **Buguias** sarong ikaapat na klaseng banwaan kan probinsya nin Benguet, Filipinas. Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado. An designadong zip code kaini iyo . 

Susog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. 

## Etimolohiya asin uusipon
An pangaran kaini naghale sa tataramon na "Bogey-as", sarong lugar na binabanwaanan kan mga Igorot kan panahon na dai pa naarabot an mga kastila. 

Siring man, an mga lugar na ini, Loo, Tucucan, Tinoc, Abatan, Ambuse (ngonyan Kabayan), Lucab, Karao, Bokkod, Acupan, Kafangway (ngonyan syudad na nin Baguio), Benguet (ngonyan La Trinidad), Mankayan, asin Lepanto dati mga popular na erokan kan mga Igorot kan mga enot na panahon.

## Mga Barangay
An Buguias nababanga sa 14 barangay.

* Abatan
* Amgaleyguey
* Amlimay
* Baculongan Norte
* Bangao
* Buyacaoan
* Calamagan
* Catlubong
* Loo
* Natubleng
* Poblacion (Central)
* Baculongan Sur
* Lengaoan
* Sebang

## Demograpiko

## Toltolan

## Mga panluwas na takod
* PhilAtlas.com
* Philippine Standard Geographic Code
* Local Governance Performance Management System
* Opisyal na websayt kan Bugias- http://www.benguet.gov.ph/wbuguias2.html
Bu'ni

An **bu'ni** (Ingles: *ringworm*) sarong klaseng impeksyon fungal sa kublit nin mga tawo asin mga ataman na hayop, arog kan mga baka, obeha o orig. An *fungi* mga orgamismo na nabubuhay sa pagkakan nin mga materyal sa tinanom o sa hayop. An nakawsa kan inaapod na *parasitic infection * (dermatophytes) nagoop'op sa *keratin*, sarong materyal nakukua sa pinakaluwas na soknong kan kublit, buhok asin mga koko. An mga fungi na ini mas buhay sa lugar na mayo'mo' asin maimbong.

Sa Ingles, an termino medikal kaining *bu'ni* iyo **tinea** asin may idinudugang na sana sa poro depende kun saen na lugar an atake kan bu'ni; arog kan sa banga kan payo, an apod *tinea capitis*, sa hawak an apod *tinea corporis* asin sa bitis *tinea pedis*.

Sabi ngane kaiyan mas nanbubuhay ini sa lugar na maiimbong saka medyo mayo'mo', kaya parati yaon ini napoon sa mga li-ang kan mga moro' kan bitis o kamot, sa lokonlokonan sa tohod o siko asin sa ka'ka' man. An iba nakukua ini sa daga, alagad dipisil ma-isihan kun  saen nanggad naghale an bu'ni na naolakit sa tawo.

## Uusipon
An kundisyon na ini dati nang lakop poon pa kan mga taon 1906, na kadto binubulong sa paglahid kan merkuryo. An mga mabuhok na lugar sinasabing dipisil bulongon kaya ini inaagi sa x-ray asin sinusundan nin paglahid kan mga medikasyon na panlaban sa mga parasitikong organismo. 

Kan enot an huna ini impeksyon huli sa sarong olod pero an totoo bako man. Ini mga impeksyon fungal sa kublit asin parati an hitsura kaini naporma nin bilog na pitak na an palibot na gilid nasmumulang golod-golod. Pero bako man pirme arog kaini. Sa totoo an dakul na bilog na porma sa kublit na paghuna bu'ni bako man siring kun  maingat inieksamen kan doktor, kaya kaipohan nanggad an malikay na pag'eeksamen pisikal kan apektadong kublit, an pagsi'rip sa mikroskopyo kan kinaros na kublit, asin pagkukultura kan sampol ngane mapatama an diagnosis asin tamang bulong an maitao.
## Ngane malikayan an bu'ni

An *fungi* nananalubo na husto sa mga basa-basa asin maimbong na lugar arog kan mga *locker room*, mga parigosan na publiko, asin sa mga tipig kan mga kublit nin tawo o hayop.  Ngane malikayan an maolaktan nin bu'ni, ini an dapat sundon na mga lakdang:

* Dai makigamit kan gamit nin iba arog kan gubing, twalya, o sa mga gamit sa paghigda.
* An paglaba kan bado sa mainit na tubig gamit an sabon na may anti-fungal na sangkap.
* An dai paglakaw nakabitis, na may tamang su'lot sa bitis. 

## Pagbulong

May mga panlahid na ngonyan na sayod na panlaban sa bu'ni arog kan *miconazole* o *terbinafine* na linalahid magkaduwang beses sa aldaw. Saro man na lokal na tinanom na mabantig na gayo na panlahid asin  pampahale' sa bu'ni iyo an kasitas. An paglahid sige sana sagkod na mawara ini, pero kun minsan may nawalat na mairom na inomayan. Kun labilabi an bu'ni, an medikasyon inaagi sa pagtomar nin tableta.
## Mga panluwas na takod

* Kun ano an bu'ni

## Toltolan
* 2. Medicinal Plants of the Philippines. Quisumbing, Eduardo. Dept. of Agriculture & Natural Resources Technical Bulletin 16. Manila. 1951.
Vicente Velasco

Si **Don Vicente Velasco** sarong Bikolanong pulitiko na nagin presidente municipal  kan Ligao, Albay kan panahon nin Amerikano. Sabay sa kargong ini, siya pa an nagkapot kan katongdan komo tesorero. Kan panahon kan administrasyon nin Kastila siya man nagin gobernadorcillo kan Ligao.

Siya namundag sa banwaan na ini.

## Toltolan
Muhammad Ali

Si **Muhammad Ali** namundag bilang Cassius Marcellus Clay Jr. kan Enero 17, 1942 sa Louisville, Kentucky, Estados Unidos, sarong dating Amerikanong boksyador asin 3-beses nagin kampeon nin World Heavyweight. Nagadan si Ali kan Hunyo 3, 2016.

Konsiderado bilang pinakamahusay na boksyador sa kasaysayan, siya nagkamit nin medalyang bulawan sa kategoriyang light heavyweight division duman sa 1960 Olimpikong Karawat sa Tig-init sa Roma, Italya. Sa saiyang pagigin propesyonal na boksyador, namidbid siya bilang pinakainot na nagkamit kan World Heavyweight na titulo na sunod-sunod.

Naipinangaran sa saiya an pinakainot na mall sa Filipinas komo pagtaong onra saiya kan guminana siya laban ki Joe Fraizer sa inapod na *Thrilla in Manila*.
Madame Tussauds Hong Kong

An **Madame Tussauds Hong Kong** saro lang sa mga magkapirang museong taro (wax museum,) na trinogdas ni Marie Tussaud kan Pransya. Ini namomogtak sa Peak Tower sa Hong Kong Island sa Hong Kong. Ini an  pinaka-enot asin saro sa duwa sanang permanenteng Museo ni Madame Tussaud sa Asya, an saro pa yaon sa Shanghai, Tsina na nagbukas kan taon 2006. An Hong Kong na Museo igwang pighaharong na haros 100 na mga pigurin nin mga personalidad, na an mga pigurin na Asyano makatolo kan total, na an 16 kaini mga taga-Hong Kong. An mga tarong pigurin nakakaag sa mga pinagpisan-pisan na kategorya siring sa Hong Kong Glamour, Mga Icon sa Musika, mga Historikal asin mga Heroe kan Banwaan, an mga Kampyon asin mga Bantogan sa Kinaban.

,
Kasitas

An **kasitas** (*Senna alata*) sarong klaseng tinanom na maray na panlahid asin pambulong sa mga helang sa kublit arog kan bu'ni, panaw asin arikdik. Ini inaataman man komo sarong tinanom na ornamental.

## Heograpikong natatamnan

An Senna alata tubong tal sa lugar na inaapod na Neotropiko (poon Mehiko, West Indies abot Paraguay), asin makukua sa manlaenlaen na habitat. Sa tropikal na mga lugar, ini natalubo abot sa altitud na 1,200 metro (3,900 pye). Mapanakop daa ining species sa Austronesia, pooon Indya abot Amerika. An mga tinanom na ini mas ginagamit na ornamental asin komo medisinal sa Sur-subangan na Asya, Amihanan Australya asin sa Kapatagan Aprika.

## Deskripsyon

An tinanom nalangkaw na 3-4 metro (9.8 - 13.1 pye), na may dahon na 50-80 sentimetro (20-31 pul) an laba. An mga dahon natikop sa madiklom asin an burak kaini garo giyaw na kandila. An bunga, naghihitsurang matilabang bilog-bilogon naabot 25 sentimetro an laba asin an pisog kaini nawawarak paagi sa tubig o dara kan mga hayop. An mga pisogan taranos, mairom na kayumanggihon o itom, mga 15 sentimetro an laba, asin 15 milimetro (0.59) an lakbang. An pisogan may laog nin mga sobra sa 100 na ralapnad, triangulong pisog.

## Gamit bilang medisina

An *Senna alata* (bisto man komo *Cassia alata*) parati inaapod na pambu'ning pananom (ringworm bush) huli ta ini may kabantigan laban sa mga fungus. Mga buni asin  iba pang mga helang sa kublit nabubulong kaini.  An dahon dinudukdok sa almires sagkod na mapinong runot, dangan rinaramas sa lana nin niyog o anopaman asin pwede nang ilahid sa kublit., mga tolong nb eses sa aldaw. Aro-aldaw bagon g rinamas an inaandam. Its active ingredients include the yellow chrysophanic acid.

Marhay man ining pamurga huli sa anthraquinone na igwa ini.

An apod pa man na iba kan Senna alata igdi sa Filipinas ***akapulko***.

Sa  Sri Lanka, midbid ini sa pangaran na Ath-thora **(ඇත්තෝර )**, na ginagamit sangkap sa tradisyonal na bulong Sinhala.

## Peligro sa pag'usar

An kasitas garo mansana doot sa mga pasto alagad delikado ining makakan ta hilo ini sa mga hayop, orog na sa kanding. An ubak ginagamit  panghilo sa sira asin ta kun makakan an tinanom kan tawo pwedeng ikagadan.
## Kataytayan nin mga ladawan

File:BungaGelenggang.jpg|*S. alata* sa Malaysia
Image:Senna alata.jpg|Pamumurak asin mga dahon
Image:Muồng trâu ở Việt Nam.jpg|*S. alata* sa habagatan Byetnam
File:Senna alata in Kadavoor.jpg|*S. alata* na mga dahon
Ladawan:Senna alata (1).jpg|right|thumb|180px|Kasitas
Kasitas_dried_fruit.jpg|Bungang aragirang kan kasitas
Pisog_kan_kasitas_na_tinanom.jpg|Mga pantanom na pisog nin kasitas


## Toltolan
Itogon

An **Itogon** sarong ikaduwang klaseng banwaan kan probinsya nin Benguet, Filipinas. An designadong zip code kaini iyo . Susog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado.

An Itogon napapagdolonan sa norte-solnopan kan banwaan nin La Trinidad asin kan Tublay, sa norte-subangan kan banwaan nin Bokod, sa sur-solnopan kan probinsya nin Nueva Vizcaya, sa habagatan kan probinsya nin Pangasinan, asin sa solnopan kan banwaan nin Tuba asin kan Baguio.

## Ekonomiya
An Itogon, na an kadaklan an nagbabanwaan mga Ibaloi, nagsasarig sa paghanapbuhay sa pagdudulang (pagmina) asin sa agrikultura.

## Mga Barangay
An Itogon nababanga sa 9 na barangay.

* Ampucao
* Dalupirip
* Gumatdang
* Loacan
* Poblacion (Central)
* Tinongdan
* Tuding
* Ucab
* Virac

## Mga Eskwelahan
* Sacred Heart High School of Poblacion
* Saint Louis High School of Antamok
* Saint Louis High School of Balatoc
* Alejo M. Pacalso Memorial National High School Main Tuding
* Alejo M Pacalso Memorial National High School Loacan Annex
* Alejo M Pacalso memorial national High School Ampucao Annex 
* Binga High School
* Fianza Memorial National High School-Dalupirip
* Fianza Memorial National High School-Tinongdan

## Demograpiko

## Kataytayan nin mga ladawan

Ladawan:Mt Ulap 2 - Itogon, Benguet.jpg|Bukid Ulap sa Itogon, Benguet
Ladawan:Mt Ulap Sunrise - Itogon, Benguet.jpg|Pagsirang nin saldang sa Bukid Ulap sa Itogon, Benguet
Ladawan:Mt Ulap - Itogon, Benguet.jpg|Sarong kadlagan sa Bukid Ulap

## Toltolan

## Mga panluwas na takod
* PhilAtlas.com
* Philippine Standard Geographic Code
* Local Governance Performance Management System
Sri Temasek

An **Sri Temasek** (Intsik: 斯里淡马锡 ) harong na 2-soson na tinogdok kan 1869 sa natad mansana kan Istana sa Singapur. Dati ini an erokan kan Sekretaryo Kolonyal kan  mga panahon na kolonya ini. Poon kan  makamit kan Singapur an Katalingkasan kan 1965, ini an opisyal na erokan kan Primer Ministro dawa ngane totoo mayo man nin nag'estar diyan na Primer Ministro. An harong na ini pigdeklara , kaiba kan istana, komo sarong monumento nasyonal kan Pebrero 14, 1992.

## Toltolan
Felix Fuentebella

Si **Felix Abad Fuentebella** sarong Bikolanong pulitiko na nagtukaw bilang Representante kan ika-2 Distrito kan Camarines Sur sa Kamara Baha kan Filipinas sa laog nin 20 taon daing patod, poon 1953 sungdô 1972 asin nin 10 taon (1976-1986), daing patod, komo Gobernador kan nasabing probinsya.

Masabi na siya saro na sa pinakahalawig nagserbi asin nagkapot nin kargo opisyal sa probinsyang ini. An napangagom niya iyo si Rita Palma kan Goa, Camarines Sur. Saiyang ama si Mariano Fuentebella, na nagin man gobernador, asin saiyang mga matuang tugang si Jose asin Manuel, pareho man nagserbi komo gobernador. Aki niya si Arnulfo Fuentebella na nagserbi man bilang Kongresista sa ika-3 Distrito kan Camarines Sur sa Batasan Pambansa kan  Filipinas asin halawig man nagtukaw komo Representante (1992-01), (2004-08) kan ika-2 Distrito kan probinsya sa Kongreso kan Filipinas, Kamara Baha.
Bicolandia (magasin)

An **Bicolandia** sarong magasin sa Bikol asin Ingles na enot na nagluwas kan Desyembre 1954. Ini pagsasadiri asin pinapalagda ni Tomas H. Kilates. An magasin nagluluwas ultimong Sabado kan bulan, may opisina sa R-420, Republic Super Market Building, Avenida Rizal, Manila.

## An magasin
May sukol ining 12 pul. x 9 pul., mahibog, makintab asin mahalnas an papel na ginagamit; naabot sobra sa 50 pahina an lambang paluwas. An pabakal sa kalye 30 sentimos an sarong kopya. Ginagaom na nag'abot 1962 an publikasyon na ini.

Mga bareta, mga artikulo pulitikal, mga historiko, kultural saka literaryong tokda' an parati napapalaman sa magasin. Siring man, tinata'wan doon an mga pan-turismong artikulo sa pagganyat sa mga parabasa na mabisto an gayon kan ronang Bikol.

## Mga nagpadalagan kan babasahon
An mga kagtawo kan magasin na iyo an nagtataong pwersa sa pagpalagda iyo sindang minasunod: Inocencia K. Mancita (Editor), Jose A. Luzenttales (Namamahalang Editor), Divinia F. Guina (Society & MOvie Editor), Josefina U. Castillo (Adverstising Director), Magdalena A. Ables (Ciculation Manager), Leon Coquia (Art Director).

An mga taga-ambag na mga editor representado iba-ibang probinsya kan ronâ iyo sinda: Luis Dato (ciudad nin Naga), Eugenio H. Kilates (ciudad nin Naga), Flora de los Santos (Manila), Mariano Goyena del Prado (Albay), Antonio Salazar (Albay), Apolonio Buban (Albay), Anastacio Canciller (Manila), Manuel Salazar (Camarines Sur), Valerio Zuniga (Sorsogon).

An mga hepe kan mga Buro sa mga iba-ibang lugar: Jose T. Arive (namamayo, ciudad nin Naga), Rosalio Imperial, Sr., (ciudad nin Naga), Jose P. Sumil (Camarines Norte), Antonio De La Paz (Masbate), asin si Nicandro Aguila (Catanduanes).  

## Ginunoan
*  Bicolandia magasin. Enero, Pebrero, Marso, Abril-Mayo, Hunyo-Hulyo, Agosto, Septyembre, Oktubre 1955 na mga luwas. (Hale sa: R. Olano Bikol Collection).
*  Mariano Goyena del Prado Collection. Bikol Materials in the University of the Philippines Library. A Prelimniary List. 24 August 1976. Maria Lilia F. Realubit. (nakamakinilya sana).
Benigno Aquino, Jr.

Si **Benigno Simeon "Ninoy" Aquino, Jr.** (27 Nobyembre 1932 - 21 Agosto 1983) dating senador kan Filipinas, gobernador, bise-gobernador asin alkalde. Siya an lider kan oposisyon kontra sa administrasyon ni Presidente Ferdinand Marcos. Pinag-asasinar siya sa Manila International Airport (na sa pag-onra, ipinangaran na saiya) kan siya nagpulì haling Estados Unidos. 

Huli kan saiyang pagkagadan, an saiyang balo na si Corazon Aquino iyo an nagin ilaw kan oposisyon asin sa dai pighuna, nagin presidente kan Filipinas. An siring na pambihirang pangyari nagtapos nanggad kan maringis na 20-taon na rehimen ni Marcos.

## Sa popular na kultura

An hastag na **#NinoyIsNotAHero** (literal na palis: *bakong heroe si Ninoy*) nauuso sa media sosyal mantang papaaboton o mismong aldaw kan Agosto 21 kada taon kun suarin ginigibo an Aldaw ni Ninoy Aquino. Mawot kan hashtag na batikoson an pagmidbid ki Ninoy Aquino bilang sarong heroe asin sa pagdeklarar kan petsang ini bilang aldaw nin komemorasyon sa saiyang kagadanan sa Palayogan ni Ninoy Aquino kan 1983.

## Mga pagmidbid
**Mga pambanwang gawad**
*: Quezon Service Cross - *posthumous* (Agosto 21, 2004)
*: Commander of the Philippine Legion of Honor, First Bronze Anahaw Leaf, 1958 for serving as Presidential Assistant for the Garcia Administration
*: Philippine Legion of Honor, Commander (*Komandante*), 1954 for  negotiation of Luis Taruc's surrender to the Philippine Government.
*: Philippine Legion of Honor, Officer (*Pinuno*), 1950  for his service in reporting on the state of the Philippine troops in the Korean War
*: Order of the Knights of Rizal - Knight Grand Cross of Rizal. *posthumous* (1986)

**Mga pankinaban na gawad**
* Plaque of Appreciation from South Korea for the coverage of the Korean War
* Fellow, Harvard University for International Affairs – (1981–83)
* Fellow, Massachusetts Institute of Technology – (1981–83)

## Toltolan
Manuel Fuentebella

Si **Manuel T. Fuentebella** (Okt 1890- 26 Peb. 1955) sarong Bikolanong doktor asin pulitiko na nagsirbe komo Diputado sa ika-7 (1925-1928) asin ika-8 (1928-1931) Lehislatura kan Filipinas representado an ika-2 Distrito kan Camarines Sur.

An mga magurang niya iyo sinda Mariano Fuentebella asin Perpetua Tria, na parehong namundag sa Sangay, Camarines Sur. Matuang tugang niya si Jose Fuentebella na saro man na nagin gobernador kan Camarines Sur asin Senador kan Filipinas. Matingog na orador, siya saro man na poeta sa Bikol asin sa Espanyol, abilidad na nagamit niyang gayo sa saiyang pagkakampanya sa panahon nin eleksyon. Bisto man siya sa pagimbento nin mga lokal na preparasyon sa pagbulong.

Saro man siyang kompositor, mala ta dakul siyang tinokdang musika para sa *danzas*, *comparsas*, asin *foxtrot*. Segun ki Realubit, si Manuel Fuentbella mahigos na taga-tokda' nin mga rawitdawit, direkta asin simple an mga tataramon na ginagamit.  

Ogos siya ki Manuel Roxas kan ini Tagataram sa Lehislatura asin dakul siyang ipigtolod na mga bill na nagin mga importanteng mga leyes, asin saro kaini iyo idtong ley na nagtugot nang makaboto an mga kababaehan (Woman Suffrage).

## Hilingon

## Mga tinokdang rawitdawit

* pana
*
* Maski
* Madya Baya

## Mga awit
* Luhang Mapait
* Sa Harong Kong Sadit

## Mga pag'onra

Saiya ipinangaran an sarong ospital sa barangay Consocep, Ocampo, Camarines Sur na kan Hunyo 21, 1969 nagin nang saro sa National District Hospital huli sa pwersa kan R.A. Nu,.5720.

## Mga panluwas na takod

* An Lehislatura kan  Filipinas- http://wapedia.mobi/en/Legislative_districts_of_Camarines_Sur#1.

## Mga ginunoan
* Istorya kan Kabikolan. Jaime T. Malanyaon. AMS Press. 1991. p. 456.
* Bikol Literary History. Maria Lilia F. Realubit. 2001. p. 45.
* Dr. Manuel Fuentebella Memorial Hospital - http://www.chanrobles.com/republicacts/republicactno5720.html
Balikogkog sa Halonan

An **Balikogkog sa Halonan** an tinokdang rawitdawit ni Lorenzo Rosales (Siling Layas) na pinaluwas niya man sa kolum niyang Piltik na Malanit, sa Sanghiran Nin Bikol:

BALIKOGKOG SA HALONAN
Dolot ki P. Eustaquio Revatoris)

: Maraot na pagtagahan
: an balikogkog na helang
: orog na sa mga gurang
: na saradit an halonan.

: Tanganing tomobod kamo
: hapta si Don Casimiro
: kon baga ngane totoo
: na napa'dokan si TIQUIO.

: Siya daa napa'dokan
: Kan ba'gong ABIKIDIHAN
: na digdi sa Naga ngonyan
: pigmokna' kaning SANGHIRAN.

: Ta napalatoka' daa
: kan mga "K" paggamita
: kaya kan Sabadong aga
: nagdigwa' sa BICOLANDIA.

: Si MAMO' TIQUIO herak man!
: kon baga totoo iyan
: na sa saiyang pagkakan
: an "K" dai natutunaw.

: An marhay kani luha ko
: na ibulong ta ki TIQUIO
: igibo siyang SAMPURADO
: kan letrang "C" o letrang "Q".

: Saka padarahan ta man
: idtong ibang mga gurang
: na Cura duman sa albay
: ta giridkanon nang marhay.

: Taplakan sindang padagos
: nin "Cantarida" sa liog
: nganing mahale' an girok
: diyan sa saindang yokyok.

: Ta an pag'gaom kan Naga
: nagka-girirokan sana
: huling ining SANGHIRAN ta
: gibong "iba" bakong "ninda".

: Kon igwa man sa Sorsogon
: nin mga maoorihon
: igulay sindang langatong
: bangotan bading olodon.

: Saka sabihan si Iroy
: si Mamo' TIQUIO purgahon
: nin tagok "biga'" o natong
: o nin Aceite de Castor.

: Ini an dolot na la'bas
: sa mga maoring kalag
: ta'we nindong pasalamat
: si gurang na SILING LAYAS!

Nota: Si TIQUIO sarong padi, si Padre Eutiquio Revatoris na kan mga taon 1927 Kura Paroko kan Oas, Albay. Si "Iroy" saka an "Don Casimiro" na nasasambit niya igdi iyo si Don Casimiro Perfecto. Kinaagan nin titulong "Balikogkog Sa Halonan" an saiyang rawitdawit sa itaas ta mayo siyang itinakod na kangaranan. Totoo maliwanag na pigtatalayop niya igdi si P. Revatoris bilang sarong pangisi sana man.

An "Bicolandia" na binanggit ni Rosales igdi iyo idtong peryodikong semanal na pinapalagda' asin  pagsasadiri ni Juan San Agustin, posible nagluwas sa periodong 1927 abot 1932. Bikol asin Kastila an ginamit na lenggwahe.

## Ginunoan
* An rawitdawit na ini sinapi' sa: Piltik na Malanit. Kolum ni Lorenzo Rosales sa Sanghiran Nin Bikol. Sept. 1927. p. 20
Ramon Felipe, Sr.

Si ** Ramon B. Felipe, Sr.** (Pebrero 3, 1894 - Enero 26, 1970) sarong Bikolanong abogado asin pulitiko. Siya nagin Diputado sa Primer Distrito kan Camarines Sur sa duwang termino (1922-25 asin 1925-28)) dangan nagin Gobernador kan nasabing probinsya sa duwa man na termino (1928-31, asin 1931-34). Siya nagin Floor Leader kan Partido Democrata sa Senado kan Filipinas. Bago kaini, siya nagkapot  kan kargong Translator asin Proofreader sa Clerk of Court (Korte Suprema).

An mga magurang niya iyo sinda Antero Felipe asin Carmen Justiniani. . An enot niyang napangagom iyo si Rosalia Hidalgo kan Milaor. Kan nabalo siya, naagom niyang ikaduwa iyo an saro man na balo si Gloria Garcia, balo ki Roy Bongat, sarong empleyado sa GSIS. Si Gloria Garcia na aki ninda Gerardo Garcia asin Feliciana Hadji iyo an ina kan presenteng alkalde kan Siyudad nin Naga na si John Bongat, aki ni Roy Bongat ki Gloria Garcia. Si Felipe, Sr. aki si nagin alkalde kan syudad kan Naga si Ramon Felipe, Jr.. 

## Edukasyon
Nagtapos siyang elementarya sa Sta. Cruz Elementary School (1906), sekundarya sa Manila (1914) totoo  an duwang taon kaini kinua niya igdi sa Naga sa Camarines Sur High School, asin an  abogasya sa Unibersidad kan Pilipinas (1919).

Kan panahon niya sa eskwela konsiderado siyang marayrahay na orador asin parasurat, mala ta nagin siyang editor sa Philippinhe Law Journal  kan College of Law asin nagawadan kan *Carson Silver Medal* "Excellence in Oratory", sa sarong Oratorical Contest sa College of Law, UP. Nagin man siyang reporter kan Cablenews American (1918).

## Mga panluwas na takod
* Mga kongresita kan Camarines Sur, enot na distrito- http://wapedia.mobi/en/Legislative_districts_of_Camarines_Sur#1.
* Mga gobernador kan Camarines Sur- http://www.camarinessur.gov.ph/?page=8&pid=12

## Toltolan
* Cornejo's Commonwealth Directory of the Philippines.1939 Encyclopedia Edition. Miguel R. Cornejo, AB, LL.B. 1939. p. 1707.
* Bicol Biographical Encyclopedia. Vol. II. Bicol Research and Publication Center. Alfredo M. Barias. 333 pages.  p. 312.
Vicente Sibulo

Si **Vicente Prado Sibulo** (Hulyo 4 , 1925 - Oktobre 5, 2011). Si Sibulo nanombrahan man huwes sa Regional Trial Court (1983-87) asin Commissioner kan Commission on Human Rights (1995).

Sa panahon kan administrasyon ni Felipe asin ni Sibulo na an merkado publiko napo'nan itugdok (1964) asin nahaman (1969) huli sa saindang paghingowa

## Toltolan
Palasyo Arsobispado nin Caceres

An **Palasyo kan Arsobispo nin Caceres** iyo an opisyal na residensya kan Arsobispo kan Arkidiosesis nin Caceres. Ini namumugtak sa Kalye Elias Angeles, sa syudad nin Syudad nin Naga. Karaya niya iyo an Universidad de Sta. Isabel asin kahampang niya sa balyo kan tinampo iyo an Metropolitanong Katedral nin Naga.

An palasyo bagong konstruksyon gibo kan an luma kaini enterong narogba kan ini malagarto kan mga bombang pina'uran sa Naga kan mga Amerikano kan taon 1945, sa pag'atake sa mga Hapon durante kan Ikaduwang Gerang Pankinaban.
Elias Madrid

Si **Elias V. Madrid** iyo an kagmukna kan gerilyang grupo laban sa Hapon na inapod na  Tangcong Vaca Guerilla Unit (TVGU). An grupong ini namuknâ sa San Nicolas, Canaman, Camarines Sur kan Marso 8, 1942, aldaw na kamundagan ni Juan Q. Miranda na saiyang sobrino.

Siya aki ni Juan Madrid, sarong marugaring na hasendero sa Canaman. Kan nabilog an TVGU, an inot na Commanding Officer iyo si Juan Miranda, mantang an Executive Officer iyo si Leon Aureus na iyo man an Finance Officer huli ta siya an pinakainot na kagtostos sa gasto kan grupo.
Talinga

An **talinga** (pagsayod: /tali.ŋa/) iyo an organo na nakakarisa kan anoman na tanog. An talinga kan mga hayop na napipisan sa vertebrate nagkakaagidan sa biolohiya, poon sa sira sagkod sa tao, na totoo may pagkakaiba sa estruktura depende sa order asin species. Ini bako sana na pandakop nin tanog kundi may mayor na papel sa sentido nin paghihinimbang asin sa tayo' kan hawak. An talinga kabtang kan sistema awditoryo.

An katagang "talinga" pwede tama man na pigtotomoy an enterong organo o idto sanang nahihiling na parteng labaw. Sa kadaklan kan mga hayop an nahihiling na talinga iyo idtong tisyu na oldot, na sa Ingles inaapod man na *pinna*. An oldot na ini pwedeng iyo sana an nahihiling pero ini saro lamang sa magkapirang paagi sa pagdadangog alagad mayo ini nin trabaho pag'abot sa pagtitimbang kan hawak.

An mga vertebrates igwang padis na talinga sa magkaibong na gilid kan payo. An siring na bugtak nagtatabang sa paradangog sa pagrisa kun saen naghahale an tanog.

## Toltolan
Luis General, Jr.

Si **Luis General Jr.** ( 15 Agosto 1921 - 18 Oktobre, 1997) sarong Bikolanong parasurat, peryodista, propesor sa kolehiyo sa leyes asin historya, kolumnista, soldados kan Ikaduwang Gerang Pankinaban, asín eminenteng abogado sa rona' nin Bicol. 

## Pamilya

Si General, Jr. namundag kan Agosto 15, 1921. An mga magurang niya iyo sinda Luis de la Fuente General, Sr. na sarong abogado asin nagin juez de paz,  asin Hilaria Nicolas de Castro, na nagin pinakaenot na librarian kan Naga City Public Library asin tugang ni Angelo de Castro. An naagom niya iyo si Maria Molina na tubong Syudad nin Iriga. Igwa siyang duwang aki, si Luis Mario asin Luis Ruben, na nagin pareho abogado.

## Karera

Siya ginatos an sinurat sa mga manlaen-laen na peryodiko lokal arog kan Balalong, Naga Times, Handiong kun saen siya may mga opinion na kolum, nagsusurat nin bareta asin mga editoryal. Siya autor man kan libro "Readings on Bicol Culture" asin "Serenade to a Stoic & other poems." Bilang abogado, nagtindog siya sa mga kaso sa pagsurog kan mga deretso pantawo sa Bikol. 

Siya nagdalagan sa eleksyon kan mga delegado sa 1971 Constitutional Convention alagad dai siya nakaluwas.

Siya nagin kaapíl kan Kabikolan Cultural Association asin nagin man komentarista sa radyo.

## Mga panluwas na takod
* Soliman M. Santos. “Homages & Histories: Family & Friends, Nagueños & Moros, Rebels & Soldiers, Warriors & Peacemakers.” Naga City: Ateneo de Naga University Press. 2015.
*Jose Martin O. General. "The Love My Grandfather Had," "Luis General Jr.: Bansay Bikolnon Biography Series No. 3." Naga City: Ateneo de Naga University Press.  2015.
*Luis General Jr. sa Canaman website 
* What Is It about Naga? sa Bantayog.org
* Hok vs. David sa Lawphil Project
* Enciso vs. Remo sa Lawphil Project
* Mariners Polytechnic School vs. Leogardo sa Lawphil Project
* NATELCO vs. CA sa Supreme Court E-Library
* People vs. Muit sa Lawphil Project
* RP vs. CA  sa Lawphil Project
* Jocom vs. Regalado sa Lawphil Project
* Ignacio vs. Suñga sa Lawphil Project
* Panimdim vs. Director of Lands sa Lawphil Project

## Toltolan
Juan Q. Miranda

Si **Juan Querubin Miranda** (Marso 8, 1912 - Hunyo 1, 1985) iyo an pinakainot na representante kan Inot na Distrito kan Camarines Sur (1946-1949) sa Inot na Kongreso kan Filipinas. Bàgo puminutok an Ikaduwang Gerang Pankinaban, si Miranda dati nang sarhento (*sargeant*) sa Philippine Army sa Syudad nin Legazpi. 

## Pamilya

An saiyang inot na agom, iyo si Eustaquia Miranda,  nagkaigwa sinda nin limang aki, si Cesar, Domingo, Antonio, Norma, Thelma.
An ikaduwang  napangagom iyo si Conchita Estrada asin sinda nagkaigwa sana nin sarong aki, si Juan (Johnny) Arthur Miranda.

## Karera

Siya an namayo asin sarô sa mga kagtugdas kan Tangcong Vaca Guerilla Unit (TVGU), sarong gerilyang grupong naglaban sa mga mananakop na Hapon kan 1942 sagkod 1945 kan nagputok an Ikaduwang Gerang Pankinaban.

Sa pamamayo niya, an TVGU dakul an mga kampanyang ginibo sa paglaban asin pagraot kan mga hiro kan mga Hapon sa probinsya mala ta duwang beses nabawi an banwaan nin Naga sa kontrol kan mga mananakop na Hapon. Alagad, nakaribaraw nin husto an diringkilan kan mga myembro igdi urog na an iriwal ninda na Miranda asin ni Francisco Boayes kun saen si Miranda pigsahotan si Boayes na gustong agawon kaini an saiyang magayon asin mestisang agom. 

Taon 1946 kan nanombrahan ni Manuel Roxas si Miranda bilang representante kan Inot na Distrito kan Camarines Sur asin saro sa importanteng naginibo niya sa Kongreso iyo an pagsangat nin bill na gibohon nang siyudad an Naga. Kaya, kan Desyembre 15, 1948, sa ri'gon kan Akta Republika Nu.305 an Naga nagin siyudad indepediente sa probinsya nin Camarines Sur.

Bilang pagromdom sa saiya, ipinangaran ki Miranda an abenida sa hampang kan City Hall kan Syudad nin Naga paagi kan Ordinansa Nu. 1985-1013 aprobado kan Nobyembre 13, 1985 , asin an plaza sa Canaman, Camarines Sur na ngunyan iyo an Canaman People's Center. Sarong tinampo man an ipinangaran saiya sa barangay San Nicolas, Canaman sa lugar kun sain namuknâ an TVGU asin saiyang minundagan.

An Sumaro Bikolnon sa pagpilang saiya komo sarong lider kan mga gerilya, ginawadan siya kan Gawad Hiyangta kan Abril 7, 2017. durante kan lektura-eksibit inapod Bikolandia at War kan parehong aldaw.

## Kataytayan nin mga ladawan

Ladawan:JQMiranda.jpg|Plaza Juan Q. Miranda sa Canaman, Camarines Sur
Ladawan:WTNaga_Lapanak_C18.JPG|Abenida na Juan Q. Miranda sa Syudad nin Naga
|Paglungkas sa Naga kan Mayo 1, 1942

## Toltolan

## Hilingon man
* Elias Madrid
* Francisco Boayes
* Wenceslao Vinzons

## Mga hihilngan
* Barrameda, Jose Jr. V., *In the Crucible of an Asymmetrical War in Camarines Sur 1942-1945*, National Historical Institute, Naga City 2007 ISBN 978971-538-205-2
* Gerona, Danilo M., *NAGA: The Birth and Rebirth of a City*, Local Government Unit of Naga City, 2003
Francisco Boayes

Si **Francisco D. Boayes** na bantog sa bansag na "Turko", sarong teniente asin gerilya na iyo an katuwang ni Rep. Wenceslao Vinzons sa pagtogdas kan pinaka-enot na grupong gerilya naglaban sa mananakop na Hapon kan nagputok an Ikaduwang Gerang Pankinaban. An gerilyang grupong ini natogdas Desyembre 18, 1941 sa Laniton, Basud, Camarines Norte. An dinarang pangaran opisyalmente iyo an "Vinzons Abian's Guerilla, USAFFE Camarines Norte Station."

Kan madakop asin magadan kan mga Hapon si Rep. Vinzons, nagbilog naman nin sarong grupo na katiriponan kadaklan kan dating mga kaapil sa enot na grupo, asin ini pinamayohan ni Francisco "Turko" Boayes, na inapod man na W.G. VINZONS TRAVELLING GUERRILLA OF THE PHILIPPINES. An grupong ini naapod man na "Travelling Vinzons Guerillas".

Si Boayes nanombrahan na alkalde kan Daet, Camarines Norte (1945-46) pakatapos na gayo kan Ikaduwang Gerang Pankinaban. 

Siya may dugong Siryano.

## Hilingon man
* Wenceslao Vinzons
* Tangcong Vaca Guerilla Unit
* Elias Madrid
* Juan Q. Miranda
* Teofilo B. Padua

## Ginunoan
* Arive, Jose T. An Historia kan 'Vinzons Guerilla- Turko Command'. Bicolandia magasin. Sa Peb/Marso/Abril. 1955 na mga paluwas.

## Toltolan

## Mga panluwas na takod
* Hinayokong na rebyu kan libro ni Jose Barrameda "In the Crucible..." -http://nagueno.blogspot.com/2007/11/joebar-does-us-great-servic
Imprenta La Sinceridad

An **Imprenta "La Sinceridad"** sarong imprentahan na tinugdas bàgo an (o kan) taon 1924 sa ciudad nin Tabaco.
Imprenta y Libreria Albayana

An **Imprenta y Libreria Albayana** sarong imprentahan na tinogdas (bàgo o) kan 1921 sa ciudad nin Legazpi.
Leon Aureus

Si **Leon Sa. Aureus** (1908-1969) sarong lider nin mga gerilya kan ika-2 Gerang Pangkinaban laban sa mga Hapon, sarong peryodista, sarong alkalde. Siya an pinakainot na alkaldeng nagtukaw (Desyembre 15, 1948 - Desyembre 1951) kan an Syudad nin Naga nagin nang sarong independienteng syudad sa kusog kan Akta Republika Nu. 305. 

Kan panahon nin gera, siya an nagin Executive Officer kan si nabilog na armadong resistensya na inapod na Tangcong Vaca Guerilla Unit. An grupo ninda, katuwang an ibang grupong gerilya, naagaw sa kontrol kan mga mananakop na Hapon an munisipyo kan Naga nin pirang aldaw. 

## Pamilya
An saiyang ama iyo si Vicente Aureus, na nagin alkalde kan Libmanan, Camarines Sur. An ina niya sa pagkadaraga, an darang apelyido Salem. An napangagom niya iyo si Angeles Javier, na namundag sa Samar. An mga aki niya iyo sinda  Leonor, na naagom si David Briscoe, sarong Amerikano, si Angeles, si Vince,  asin si Leon, Jr.

## Pagkaalkalde
Kan matapos an gera asin matoninong na, siya pignombrahan ni Pres. Elpidio Quirino bilang  alkalde kan Naga kan ini, sa kusog kan Ley Republika 305, na inaprobaran  kan Des. 15, 1948, ginibo nang sarong syudad na independiente sa probinsya. Nagtukaw siya abot Desyembre 1951. An konseho niya binibilog nin limang myembro na sinda Carlos A. Ruivivar (alabes bise-alkalde), Cornelio S. Abesa, Flor Y. Ybarola, Armando F. Medina asin si Rosendo R. Luntok. 

Sa eleksyon kan Nob. 13, 1951, siya guminana komo kandidato para alkalde asin nagtukaw siya sa pwesto poon Enero 1952 sundo' Agosto 1953, alagad huli sa sarong rason pinagsalidahan na siya ni Anastacio M. Prila paglaog kan Septyembre 1953.

Siya an kagtogdas kan peryodikong semanal na Bicol Mail kan taon 1953. Kaamayan pa kaini, siya, kabakas si Elias Corporal sa pagpublikar nin sarong peryodiko, an *The Bicol Pioneer-Herald* (1933-1939), kun saen siya an nagin saro sa editor.

## Onra

Saiya ipinangaran an sarong lansangan sa siyudad nin Naga, an kalyeng nagbabaktas sa Kalye Magsaysay kun saen sa poro namomogtak an Naga City Science High School. Ini sa pagtaong onra saiya bilang pinakaenot na alkalde asin bilang saro sa kagtogdas asin opisyal kan grupong gerilya na iyo an Tancong Vaca Guerilla Unit. Sa kanto kan Kalye Leon Aureus asin Kalye Magsaysay yaon namogtak an dati niyang pinag'erokan na harong.

## Toltolan

## Mga panluwas na takod
* Mga alkalde kan Naga 

## Mga hihilngan

* The Best Of (The Beast In) Nick V. Prieto. 228 p. 2000. Tiniripon asin kadamotan kan mga artikulong sinurat ni Prieto, na ipinagpublikar sa manlaenlaen na mga peryodiko asin magasin, igdi sa Naga saka sa Manila.
Boses ni Lolo

An **Boses ni Lolo** sarong awit na tinokdâ ni Henry Turalde, sarong inhinyero, maestro asin kompositor na namundag sa San Miguel (Macalinao), Bula, Camarines Sur. An kantang ini guminana nin ika-2 lugar sa First Bicol Musical Festival na pigbungsod kan Agosto 15, 1982 kan Bikol Heritage Foundation, sarong kasararoan kultural na minuknâ ni Kongresista Luis Villafuerte, Sr..

Ini enot na naguhit sa plakang vinyl 45 rpm, asin an nagtaong boses asin interpretasyon iyo si Henry Turalde asin Honey Cledera. An nagrinsay asin nagkondukta iyo si Luis M. Aldecoa.

## Mga panluwas na takod
* Boses ni Lolo, sa You Tube
Imprenta Bicolandia

An **Imprenta Bicolandia** sarong imprentahan igdi sa Nueva Caceres (ngonyan Syudad nin Naga) na tinogdas ni Mariano Perfecto.
Pag-atake sa Pearl Harbor

An **pag'ataki sa Pearl Harbor** (o, Operasyon Hawaii, Operasyon Z, na iyo an pag'apod kan Kwartel Heneral kan Imperyong Hapon) sarong sorpresang paglusob na kinondukta kan Hokbong Pandagat nin Hapon Desyembre 7, 1941 na iyo an nagtolod sa Estados Unidos na makadamay sa Ikaduwang Gerang Pankinaban. Tuyo i kan Hapon na mawa'ran kakayahan an Amerika , orog na an saiyang Flota Pacifico, na magpapel sa pinagbabana'bana na gera kan Hapon na gigibohon laban sa Britanya, Nederlandya asin sa Estados Unidos igdi sa Sur-subangan kan Asya. An paglusob pinagduwang pagsasakyada kan mga panggerang mga eroplano kan Hapon na nag'abot sa bilang na 353, hale sa anom na *aircraft carriers*. 

An pag'ataki nagresulta sa paglubog kan apat na *boque de guerra* mga bapor kan Hokbong Pandagat kan Estados Unidos, asin pagkarapak kan apat pa. An mga Hapon nalunod o naraot man an tolo pang *cruiser*, tolong *destroyer*, sarong *minelayer*, napaboag 188 eroplano panggera, asin sa mga personahe 2,401 an nagadan, 1,282 an nagkarulugadan. An estasyon nin enerhiya, an shipyard, an seksyon nin mantensyon, an sarayan nin mga torpedo asin gasolina, asin siring man an mga doongan kan mga submarino kaiba an mga edispyo naghaharong kan mga kwartel, dai man natamaan. Sa lado kan mga Hapon minimal an danyos, 29 sanang eroplano, apat na saradit na submarino asin 65 tauhan an nagkagaradan o nalugadan.

An pag'ataking ini sarong mayor na sagupaan sa Ikadwang Gerang Pankinaban. Nangyari ini bago an pormal na deklarasuyon nin pakikigera. Si pag'ataki asin an bigla asin palipat na gayo na pakagibo kaini, iyo an duwang paktor na naghira kan opinyon publiko sa Amerika na dati "mayong pakilabot," ngonyan resulta kaini, naglobo an suporta para sa direktang pagpaki'aram sa gera. Nadugangan pa ini nin makuring hogophogop asin pagtapsok kan Amerika sa gera sa Europa kan an Alemanya, na mayo man nin tratado sa Hapon, pulospugos man nagdeklara nin gera. An Presidenteng si Franklin D. Roosevelt tolostolos pigbantolin na an aldaw na "Desyembre 7, 1941" aldaw na matatala' bilang "Aldaw nin Kalapastangan."
Pagbabago nin klima

**Pagbabago nin klima** an arin man na panhaluyan na pagbabàgo sa istadistika kan panahon sa haloy na periodo nin panahon na minaabot poon deka-dekada sagkod milyon-milyon na taon.
Ginutaan na santol

An **ginutaan na santol** luto kan kinodkod na laman kan bunga nin santol sa guta' kan niyog

## Mga sangkap
Andamon an mga minasunod na sangkap:

:1/2 k  kinodkod na santol
:1/4 k  balaw (o, dini'lan)
:1/4 k  karne (parteng samsam)
:5   tibuho na niyog
:mga rekado (sibulyas, bawang, paminta, la'ya)

## An pagluto
Enot, pugaan magkaduwa o tolong beses an kinodkod na santol ngane mahale an  parong tigsom. Gumibo nin guta' pero sa kawali an enot na ikaag ngona iyo idtong panduwang guta'. Ikaag na an mga rekado arog kan sibulyas, bawang, dikit na lâya, asin paminta.Ikaag naman an balaw na hinugasan sa tubig pero dai pagpugaon. Pabulosan sana nin tubig sa saraan. Ikaag naman an karneng pigpiridaso. Parteng samsam an pilion ta may dikit na taba saka may laman. Halaton na magbuladbukad. Namitan kun may tamang askad.  Kun ika tagaCamarines, mas maray an balaw Calabanga ta bakong sobrang askad. An balaw Daet maaskadon asin dai angay sa lutong ini. Pigtataga'ukag ngane sarama an pagkaluto saka dai magtotong sa irarom.

Pag'ati kan guta', ikaag naman an giniris na sili (ini kun gustong medyo maharang an luto). Dangan ikaag na an lipotok na guta'. Iyo ini su enot na pinuga' sa paguguta' kan niyog. Ukag'ukagon. Halaton na maghitsura nang naglalana'lana ta kun siring na, seguradong luto na.

## Toltolan
Isoroku Yamamoto

Si **Isoroku Yamamoto** (山本 五十六, Yamamoto Isoroku?, 4 Abril 1884 – 18 Abril 1943) iyo an Poon na Komandanteng Pandagat na namamayo kan nagputok an Ikaduwang Gerang Pankinaban.

Namundag siya sa Nagaoka, prefectura kan Niigata. An ama niya iyo si Sadayoshi Takano (高野 貞吉, Sadayoshi Takano?). An ngaran na "Isoroku" boot sabihon sa antigong Hapon "56" ta siya namundag ngane kan an ama niya nag'eedad nang 56.

Siya nagklase sa Akademya Pandagat kan Etajima (Hiroshima) kan 1901 asin nagtapos kan 1904. Kan 1905, durante kan gera ruso-hapon siya nakadamay ta direkta siyang yaon sa sagupaan kan Tsushima laban sa Flota Baltika kan Ruso. Igdi sa sagupaan na ini, naputolan siyang duwang moro. Bago kaini, siya natoka sa iba-ibang bapor sa Dagat Pasipiko.

Siya an almirante asin arkitekto sa paglusob sa Pearl Harbor kan Des. 7, 1941.

## Pagkagadan

Siya nagadan kan Abril 18, 1943 kan an saiyang nasasakayan na eroplano, sarong transport, an T1-323, nasabat asin napa'asak-asakan nin paputok sa masinggan ni Primer teniente Rex T. Barber asin an eroplano diretsong nagbulasok na nagsusulo. Si Yamamoto may tama sa abaga asin sarong bala naglaog sa salang asin luminagbas sa mata. Kuta an tuyo niya iyo an pagbisita kan mga kamugtakan sa Habagatan Pasipiko apesar kan mga patanid saiya kan mga sakop niyang tauhan na dai na magruta duman ta delikado asin maabangan kan mga Amerikano. Totoong masusukit an ruta niya sa paglayog ta nabagat asin nabuyagyag an mga mensahe kan Hapon dapit kan saiyang pagpasiring sa Pasipiko. Naglagpak an saiyang nasakayan na eroplano sa Islang Solomon.

An pangyaring ini dakulang ikinaluya nin boot kan Hapon asin dai na ngani ngona ipinaisi sa publiko an saiyang pagkagadan.

## Toltolan
Guyabano

An **guyabano** (Annona muricata; syn. A. sericea Dunal sa Correia, M. P., (1984), A. macrocarpa Wercklé, A. bonplandiana H.B. & K., A. cearensis Barb.Rodr., A. coriacea, Guanabanus muricatus (L) sarong klaseng tinanom na tubong tal sa Mehiko, Sentral Amerika, sa Caribbean, asin sa amihanan kan Sur Amerika. Ngonyan,  nagtutubo na sa dakul na parte kan Sur Subangan na Asya. 

An guyabano angay sa mga lugar na halangkaw an pagka'alumahad asin sa mga mainit na imbyerno (winter), anoman na temperatura hababa sa 5 *C makawsa nin pagkaraot kan mga dahon asin mga sanga-sanga asin sa temperaturang hababa pa sa *3 C pwedeng ikagadan na kaini. 

An namit daa kaini maibaing sa pinagsalak na namit kan pinya asin strawberry na nagrarani sa namit man kan mga aranghita, na may malomhok na mapulotpulot na panamit asin pagkagat siring sa tipong asin batag. An iba man nasabi sa kagat nakaagid sa atis asin biriba pero mas matagok asin nagtubig-tubig. An prutas na ini medyo mapawot kakanon ta an balodbod niya pano nin mga darakulang pisog, an mga matagok na laman niya na nagdadamilot napalibotan nin mga ma'awat na membrano. Mas marhay pa logod na ini pugaan kan tagok niya na inomon kisa direktang ra'ngoton. An guyabano ginigibohan naman nin arak.

## Bulong sa mga kondisyon medikal

Sinasabing an guyabano mabantig na panlaban sa mga kanser na helang, 10,000 na beses mas maratom daa sa chemotherapy, makusog na paragadan sa mga impeksyon huli sa mikrobyo o fungus, pinapatibay an immune system laban sa mga mararang impeksyon na pwedeng ikagadan.

## Mga panluwas na takod

* http://naturalsociety.com/guyabano-health-benefits-soursop-fruit/ Mga pakinabang kan guyabano. Kinua 15-03-15.
* http://www.philippineherbalmedicine.org/guyabano.htm An guyabano. Kinua 15-03-15.
* http://www.medicalhealthguide.com/herb/guyabano.htm  Ano an graviola. Kinua 15-03-15.

## Mga arapodan sa iba-ibang lugar

* Ingles- soursop
* Kastila- guanabana
* Portuges- graviola

## Toltolan
An Sampolong Togon nin Diyos

An **Sampolong Togon nin Diyos** o *Dekalogo*, lista nin mga relihiyosong pagboot, na susog sa Hudeo-Kristiyanong tradisyon, an kaggibo iyo an Diyos na Kagurangnan asin idinuhol ki Moses sa sarong bukid na nagngangaran na "Bukid Sinai" (Eksodus 19:23) o "Horeb" (Deuteronimo 5:2) sa porma nin duwang tableta kun saen nakaguhit an mga pinagboot. An mga ini binibisto na katugmaran moral kan Hudaismo, Kristianismo asin kan Islam.
Luis Vicente Velasco de Isla

Si **Luis Vicente Velasco de Isla** (Noja, Cantabria, Espanya Pebrero 9, 1711- Habana, Kuba Hulyo 31, 1762) sarong Espanyol na marino asin komandante kan Armada Real kan Espanya. Midbid siyang gayo sa maisog na pagsabat sa mga manlalayag na Ingles na nagngata' magsakyada sa Kuba kan taon 1762, kun saen sa sagupaan na iyan siya nagadan.
Otto Lederer

Si **Otto Lederer** (17 Abril 1886 - 3 Septyembre 1965) sarong dugong-Tsekong Amerikano na aktor sa pelikula. Nagpapel siya sa 120 pelikula poon 1912 hanggan 1933.

Namundag siya sa Prage asin nagadan sa Woodland Hills, Los Angeles. Napangagom siya ki Gretchen Lederer, saro man na artista. Si Otto ilinubong sa Forest Lawn Memorial Park sa Glendale, California.

## Magkapirang pelikula na pinapelan niya

* You're Darn Tootin' (1928)
* The Jazz Singer (1927)
* Cruise of the Jasper B (1926)
* Wizard of Oz (1925) - Ambassador Wikked 
* The Gown Shop (1923)
* White Eagle (1921) (1922)
* Without Benefit of Clergy (1921)
* The Avenging Arrow (1921)
* The Dragon's Net ([1920]))
* A Woman in the Web ([1918)
* Captain Alvarez (1914)

## Mga panluwas na takod

*Otto Lederer- http://www.imdb.com/name/nm0496488/bio
Godehardo Calleja

Si **Godehardo Belen Calleja** (namundag, 1937)sarong kagubay na Bikolanong parasurat, tagapagpalagdâ asin tagapakarhay kan literaryong babasahon na *[[Burak (babasahon)|Burak]]*, sagkod kagrugaring kan paimprentahan na Balay Ibalon. Siya namundag sa Bacacay, Albay asin nag-iirok sa Kanada.

Ginawadan nin onra kan Premio Tomas Arejola para sa Literaturang Bikolnon an saiyang publikasyon na *Burak* kan 2008 asin nin *Masirang na Bitoon kan Kabikolan* kan 2005. 

## Pamilya

Siya pinangaki ninda Ambrosio Calleja asin Severina Belen asin nagkaigwa nin doseng tugang na duwa kaini iyo sinda Dyonisio asin Elvira Garcia. Igwa man siyang duwang aki na an saro iyo si Maria Angelica. 

## Karera

Siya sarong microbiologist, parasurat nin mga literaryo asin sayantikong mga artikulo sa mga internasyunal na magasin arog kan American Men and Women of Science na pinupublikar sa Estados Unidos nin Amerika.

## Mga iba pang publikasyon niya (Ingles)
* Science in the Boondocks: and Other Essays on Science and Society. Manila. Kalikasan Press.1987.
* Clash by night / a play in two acts. 88p. Manila. Kalikasan Press. 1986
* Had we but world enough and time::toward an ideology for ecology. Forestry Digest. 1974

## Toltolan
Burak (babasahon)

An babasahon na **Burak** sarong magasin na pinapakarhay asin ipinapalagdâ ni Godehardo Calleja. Pirang ulit na ining nagluluwas,  Sarong rambong na Burak [#1-#50] kan taon 2003, Paburukadon sanggatos na Burak [#51-#100] kan taon 2004, Bulawan baga, Burak palan [#101-#150] 2005, Burak muna bago bunga [#151-#200] kan taon 2007, Mga Burak sa Kadlagan [#201-#250] kan taon 2008, Sampulong taon kan Burak [#251-#300] kan taon 2009, Burak kan satuyang kamuyahan [#301-#350] kan taon 2010, Sa mga Burak, naglalayaw-lyaw [#351-#400] kan taon 2011 asin Burak na magigi pa [#401-#450] kan taon 2012. An mga tukdang literaryo kan mga Bikolano bakô sana sa Kabikolan alagad dawà sain na parte kan kinàban inaakò kaini. Ini tanganig matàwan dalan na mabasa asin matalâ sa pagtaong-agyat sa mga parasurat na magpadagos kan saindang apisyon.

Ginawadan an babasahon kan Inot na Premio Bibiano Sabino sa 2008 Premio Tomas Arejola para sa Literaturang Bikolnon.

## Toltolan
Bangraw kan Arte, Literatura asin Kultura

An **Bangraw kan Arte, Literatura asin Kultura** o **Bangraw** sarong magasin na nagtutulod kan arte, literatura sagkod kultura asin nakasurat sa tataramon na Bikol. An parapakaray kaini iyo sinda Estelito Jacob, Honesto Pesimo, Jr., asin Marissa Casillan (ngunyan Marissa Redburn na). Pangenot na laman kaini an mga bareta manunungod sa kultura asin kaalingan sa paagi nin literatura asin arte-biswal.  

Sa tabang kan Nasyunal na Komisyon para sa Kultura asin kan Arte (NCCA) nagluwas an ikaduwang bulto kaini. Kan Agosto 15, 2009, ipigbunsod an magasin sa Avenue Square, Syudad nin Naga.

## Hilingon man
*An Tambobong Nin Literaturang Bikolnon
*Burak

## Toltolan
Nasyunal na Komisyon para sa Kultura asin kan Arte

An **Nasyunal na Komisyon para sa Kultura asin kan Arte** (Ingles: *National Commission for Culture and the Arts*) iyo an opisyal na konseho para sa arte sa Filipinas. Ini an pangkabilogan na konseho na minagibo nin mga polisiya, minakoordinar asin minataong suporta sa pagpangataman, pagpatalubo asin pagpabalangibog kan mga arte asin kulturang Pilipino.

Marso 12 kan 1986, an Alyansa kan mga Artista para sa Pagmuknâ kan sarong Ministro kan Kultura o *Alliance of Artists for the Creation of a Ministry of Culture* (AACMC) naghaman nin sarong propwesto para sa pagmuknâ nin sarong Ministro kan Kultura.

## Mga panluwas na takod
*Opisyal na websayt

## Hilinga man
*Maria Lilia Realubit
*Rudy Alano
*Carlos Arejola
*Frank Peñones
Florencio Magdaraog

Si **Florencio Magdaraog** an kaenote-enoteng presidente municipal (1901-1903) kan dating banwaan nin Albay.
Panyayari ngonyan/2009 Agosto 19

* Senador Panfilo Lacson bukas sa ideyang magdalagan na bise presidente sa Mayo 2010. (''Manila Bulletin'')
* Dating presidente kan Sur na Korea na si Kim Dae-jung nagadan sa edad na 85 pagkatapos nin halawig na paglaban sa helang na pulmonya. (''Teheran Times'')
Bise Presidente kan Filipinas

An **Bise Presidente kan Filipinas** iyo an ikaduwang pinakahalangkaw na katongdan sunod sa Presidente kan Republika kan Filipinas.

Si Leni Robredo an presenteng ikaduwang pamayo kan estado.

## Mga nabubuhay pa sa ngunyan na mga dating bise presidente
Sagkod sa ngunyan na  igwang **limang** nabubuhay pa na mga dating presidente asin sarong inkumbento na bise. An dai pa sanang nahaloy na nagadan na sarong bise presidente sa ngunyan iyo an dating bise presidente na si Salvador Laurel (1986-1992).
Panfilo Lacson

Si **Panfilo "Ping" Lacson** sarong senador kan Republika kan Filipinas. Nagi siyang hepe kan Pulisya Nasyunal kan Filipinas sa administrasyon ni dating Presidente Joseph Estrada. Siya presenteng senador kan Filipinas.

Si Lacson sa presente kandidato para presidente sa nagdadangadang na eleksyon heneral 2022.
## Mga panluwas na takod
*Ping Lacson official website
*Senate of the Philippines - Senator Panfilo M. Lacson
*Ping Lacson's assets and liabilities
*legacy.senate.gov.phhttp://legacy.senate.gov.ph/senators/sen_bio/lacson_resume.asp
Kim Dae-jung

Si **Kim Dae-jung** (6 Enero 1924 – 18 Agosto 2009) an ika-15ng President kan Sur na Korea poon 1998 sagkod 2003.