Mga tataramon na Indo-Iranyo

An **mga tataramon na Indo-Iranyo**, midbid man sa **mga tataramon na Indo-Iraniko**, minabilog kan pinakadakulang sanga kan pamilya nin mga tataramon na Indo-Europeo. Kaiba digdi an labing 300 na tataramon, na pigtataram kan mga 1.7 bilyon na parataram sa bilog na kinaban, na kadaklan sa Habagatan na Asya, Sulnopan na Asya asin mga parte kan Katahawan na Asya.

An mga tataramon na Indo-Iranyo nababanga sa tolong mayor na sanga: Mga tataramon na Indo-Aryan, Iranyo (o **Iraniko**), asin Nuristani. An tataramon na Badeshi nagdadanay na dai naklasipikar sa laog kan sangang Indo-Iranian. An pinakadakulang tataramon na Indo-Iranyo iyo an tataramon na Hindustani (na kan huri nababanga sa Hindi asin Urdu).

An mga lugar na may mga tataramon na Indo-Iranyo minapoon sa Europa (Romani) asin an Kawkasus (Ossetyo, Tat, Talysh), pababa sa Mesopotamya asin sirangan na Anatolya (Kurdo, Zaza), an Levant asin Amihanan na Aprika (Domari), asin Ampas kan Iran, pasiring sa sirangan pasiring sa Xinjiang (Sarikoli) asin Assam (Assames), asin sa habagatan sa Sri Lanka (Sinhala) asin an Maldiba (Maldibyo), na may mga sanga na minaabot sagkod sa Osyanya asin sa Karibeyan para sa Fiji Hindi asin Hindustaning Karibeyan sunod-sunod. Dugang pa, igwa nin darakulang komunidad nin mga parataram nin Indo-Iranyo sa Amihanan-sulnopan na Europa, Amihanan na Amerika, Osyanya, Subangan na Aprika, Habagatan na Aprika, Karibeyan, asin Golpo nin Persya.

## Ginikanan-ngaran
An panagang *mga tataramon na Indo-Iranyo* nanonongod sa ispektrum kan mga tataramon na Indo-Europeo na pigtataram sa rehiyon na Subangan na Asya kan Eurasya, na minapoon sa subkontinente kan Indya (kun sain pigtataram an sangang Indo-Aryan, inaapod man na Indiko) sagkod sa Ampas nin Iran (kun sain pigtataram an sanga kan Iran, inaapod man na Iraniko).Kan huri nadayag na an mga tataramon na Nuristani pigtataram man sa napapasuway na rehiyon kan Nuristan, na haros namumugtak sa interseksyon kan mga rehiyon na ini.

Midbid man an sanga na ini bilang *mga tataramon na Aryan*, na pigtutukdo an mga tataramon na pigtataram kan mga tawong Aryan, kun sain an terminong *Aryan* pigkokonsidera bilang etnokultural na pag-apod sa sadiri kan mga suanoy na Indo-Iranyo. Ngunyan, an terminong *Aryan* sa pankagabsan piglilikay, huli sa pighihiling na negatibong kabootan na may koneksyon sa Aryanismo.

## Karayarayan

Nasa ibaba an pinahalipot na iskema nin karayarayan o klasipikasyon kan mga tataramon na Indo-Iranyo. An tataramon na Badeshi nagdadanay na dai naklasipikar sa laog kan sangang Indo-Iranyo.

*Proto-Indo-Europeo (pinakaray giraray)
**Proto-Indo-Iranyo (pinakaray giraray)
***Proto-Iranyo (pinakaray giraray)
******[[Mga tataramon na Iranyo]]** (Mga tataramon na Iranic)
*****Subangan na
*****Sulnopan na
***Proto-Nuristani (pinakaray giraray)
**** **[[Mga tataramon na Nuristani]]**
***Proto-Indo-Aryan (pinakaray giraray)
******[[Mga tataramon na Indo-Aryan]]**
*****Dardiko
*****Amihanan-sulnopan
*****Amihanan
*****Sulnopan
*****Subangan
*****Habagatan
***** Chinali-Lahul (dai kaklasipikar)
***Badeshi (dai maklasipikar)

## Pinaghalian

An gabos na tataramon na Indo-Iranian pwedeng masubaybayan pabalik sa sarong hipotetikal na tataramon na ginikanan: an Proto-Indo-Iranyo, na iyo an pinagtogdok liwat na proto-tataramon tanganing irepresentar an pinakabagong punto kun sain an gabos na modernong aldaw na mga tataramon na Indo-Iranyo pinagsararo pa man giraray. An Proto-Indo-Iranyo, sa ibong na lado, pigklasipikar na kabali sa pamilya nin tataramon na Indo-Europeo, na sa kahurihurihi minabalik sa tataramon na Proto-Indo-Europeo.

Sa kasaysayan, an mga parataram nin Proto-Indo-Iranian pighuhuna na orihinal na pigtutukdo an saindang mga sadiri gamit an pighirahay na gamot na Proto-Indo-Iranyo , kun sain ini nagkukua nin mga termino arog kan ''Aryavarta'' (, ), *[[Airyanem Vaejah]]* (, ), *[[Alanya]]* (), *[[Iran (taga)|Iran]]* (), asin "Aryan".

An mga nagtataram nin Proto-Indo-Iranyo pankagabsan na asosyado sa kulturang Sintashta, na pighuhuna na nagrerepresentar nin paglipat pasiring sa sirangan kan mga tawo gikan sa kulturang Corded Ware, na, sa ibong na lado, pigtutubodan na nagrerepresentar nin mas amay na pagbalyo pasiring sa sulnopan kan mga tawong may relasyon sa Yamnaya gikan sa sona kan Pontic–Caspian steppe pasiring sa teritoryo kan mga kulturang Europeo kan huring Neolitiko, na posibleng dara an tataramon na Proto-Indo-Europeo. Alagad, an eksaktong henetikong relasyon sa pag-ultanan kan kulturang Yamnaya, kulturang Corded Ware asin kulturang Sinthasta dai pa malinaw.

An pinakainot na bistado na mga karwahe nakua sa mga lubungan nin Sintashta, asin an kultura pigkokonsidera na sarong makusog na kandidato para sa ginikanan kan teknolohiya, na naglakop sa bilog na Daan na Kinaban asin nagkaigwa nin importanteng papel sa suanoy na pakikilaban. Igwa nin haros sarong heneral na pagkakaoroyon sa mga iskolar na an kulturang Andronovo, an kasalihid kan kulturang Sintasha, sarong kulturang Indo-Iranyo. Sa presente, duwa sanang sub-kultura an pigkokonsiderar na parte kan kultura kan Andronovo: an mga kulturang Alakul asin Fëdorovo. An kulturang Andronovo pigkokonsiderar bilang sarong "padagos na diyalekto nin Indo-Iraniko", na may huri na pagkabaranga sa pag-ultanan kan mga tataramon na Iranyo asin Indo-Aryan. Alagad, susog ki Hiebert, an pagpahiwas kan Bactria–Margiana Archaeological Complex (BMAC) pasiring sa Iran asin sa gilid kan Indus Valley iyo an "pinakamarahay na kandidato para sa sarong arkeolohikong korelasyon kan pagpamidbid kan mga parataram nin Indo-Iranyo sa Iran asin Habagatan na Asya", sa ibong kan kawaran kan mga karakteristikong lolobngan na gibo sa kahoy kan kapatagan sa Haraning Sirangan, o sa habagatan kan rehiyon sa pag-ultanan kan Kopet Dag asin Pamir-Karakorum. Inaako ni J. P. Mallory an mga kadepisilan sa paggibo nin kaso para sa mga pagpahiwas gikan sa Andronovo pasiring sa amihanan na Indya, asin na an mga pagprobar na ikonektar an mga Indo-Aryan sa mga lugar arog kan mga kulturang Beshkent asin Vakhsh "nakakakua sana kan [[mga Indo-Iranon|Indo-Iranyo pasiring sa Sentral na Asya, alagad bako sagkod sa mga tukawan kan mga Meden, Persyano o Indo-Aryan". He has developed the *Kulturkugel* () na an mga Indo-Iranyon nagsasakop kan mga ugaling kultural kan BMAC, alagad pigpepreserbar an saindang tataramon asin relihiyon mantang nagbabalyo pasiring sa Iran asin Indya.a.

## Mga tala

## Mga toltolan

### Urog pang mababasa
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*Kümmel, Martin. "Substrata of Indo-Iranic and related questions." Loanwords and substrata: Proceedings of the Colloquium held in Limoges (5th–7 June 2018). 2020.

## Mga panluwas na takod

*  Mga listahan kan Swadesh kan mga pundamental na tataramon sa bokabularyo kan Indo-Iranian (gikan sa Swadesh-list appendix kan Wiksyunaryo)