Yeti

An **Yeti** ( /ˈ j ɛ t i / )  sarong linalang na garo unggoy na pigtutubodan na nag-eerok sa kabukidan kan Himalaya sa Asya. Sa popular na kultura kan Solnopan, an linalang komun na inaapod na **Abominable Snowman** . Dakul na mga kaduda-dudang artikulo an itinao sa pagprobar na patunayan an pag-eksister kan Yeti, kabali an mga anekdotal na biswal na paghiling, mga pinagdidiskutiran na mga rekording nin video, mga retrato, asin mga plaster cast nin darakulang bakas nin bitis. An iba kaini pig-iisip-isip o aram na mga hoax.                   

An mga folklorist nagsusubaybay kan ginikanan kan Yeti sa kombinasyon nin mga bagay, kabali an mga osipon kan Sherpa asin mga salang midbid na hayop arog kan oso o yak .  An Yeti parateng pigkukumpara sa Bigfoot kan Amerika del Norte, nin huli ta an duwang subject parati igwa nin magkaparehong pisikal na deskripsyon. 

## Deskripsiyon
An Yeti parateng ilinaladawan bilang sarong dakula, bipedal na garo unggoy na linalang na natatahoban nin kayumanggi, abohon, o puting buhok, asin ini minsan ilinaladawan na igwa nin darakula, matarom na mga ngipon . 

## Etimolohiya asin alternatibong pangaran

An osipon kan Tibet naglaladawan nin tolong mayor na klase nin Yetis—an **Nyalmo**, na igwa nin itom na barahibo asin iyo an pinakadakula asin pinakamabangis, na mga kinseng piye an langkaw; an **Chuti**, na mga walong piye an langkaw asin nabubuhay  sa ibabaw sa lebel sa dagat; asin an **Rang Shim Bombo**, na may mapula-kayumangging balahibo asin  sana halangkaw. 

An ibang mga termino na ginagamit kan mga tawong Himalaya dai eksaktong pareho an traduksyon, alagad nanonongod sa maalamat asin katutubong mga hayop:

* **Michê** () translates as "man-bear".
* **Dzu-teh** – 'dzu' translates as "cattle" and the full meaning translates as "cattle bear", referring to the Himalayan brown bear.
* **Migoi** or **Mi-go** () translates as "wild man".
* **Bun Manchi** – Nepali for "jungle man" that is used outside Sherpa communities where **yeti** is the common name.
* **Mirka** – Another name for "wild-man". Local legend holds that "anyone who sees one dies or is killed". The latter is taken from a written statement by Frank Smythe's sherpas in 1937.
* **Kang Admi** – "Snow Man".
* **Jungli Admi** – "Wild Man".
* **Xueren** (Chinese: 雪人) - "Snow Man"

### Iba pang mga pangaran asin lokasyon
Sa osipon kan mga Ruso, an *Chuchuna* sarong entidad na sinasabing nag-eerok sa Siberia . Ini ilinadawan na anom sagkod pitong piye an langkaw asin natatahoban nin maitom na buhok. &#x5B; **' &#x5D;</sup> Susog sa mga katutubong istorya gikan sa mga nomadikong tribong Yakut asin Tungus, ini sarong marahay an hawak, garo [[Neandertal|Neanderthal]] na lalaki na nakasulot nin mga anit asin may puting pidaso nin barahibo sa saiyang mga takyag. Sinasabi na ini paminsan-minsan nagkakakan nin laman nin tawo, bakong arog kan saindang mga haraning pinsan, an  . May mga testigo na nagbareta na nakahiling nin ikog sa bangkay kan linalang. Ini ilinaladawan na mga anom sagkod pitong piye an langkaw. <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; **' &#x5D; Igwa nin mga dagdag na osipon nin darakula, nagsosolo, bipedal na mga linalang sa bilog na kinaban, na kabali an parehong " Bigfoot " asin an "Abominable Snowman."

#### An Makauuyam na Snowman
An pangaran na *Abominable Snowman* pigmukna kan 1921, an taon na pinangenotan ni Lieutenant-Colonel Charles Howard-Bury an 1921 British Mount Everest reconnaissance expedition,   na saiyang isinaysay sa *Mount Everest The Reconnaissance, 1921* .  Sa libro, iiniba ni Howard-Bury an sarong istorya kan pagbalyo sa Lhagpa La sa  kun saen nakanompong siya nin mga bakas nin bitis na sa pagtubod niya "posibleng kawsa kan sarong dakulang 'loping' na abohon na lobo, na sa malumoy na niyebe nagbilog nin dobleng agihan na garo baga idtong sa sarong tawong daing sulot na bitis". Idinugang pa niya na an saiyang mga giya na Sherpa "tolos-tolos na nagboluntaryo na an mga agihan dapat iyo idtong 'The Wild Man of the Snows', na tinawan ninda nin pangaran na 'metoh-kangmi '  .  An "Metoh" nangangahulugan na "tawo-oso" asin an "kang-mi" nangangahulugan na "snowman".    

Igwa nin pagkariribok sa pag-oltanan kan pag-awit ni Howard-Bury kan terminong "metoh-kangmi"   asin an terminong ginamit sa libro ni Bill Tilman *na Mount Everest, 1938*  kun saen ginamit ni Tilman an mga tataramon na "metch", na mayo sa tataramon na Tibetano,  asin "kangmi" kun pig-uulay an terminong "Aminwmanwman".     An dugang pang ebidensya na an "metch" sarong salang pangaran itinao kan awtoridad sa tataramon na Tibetan na si Propesor David Snellgrove gikan sa School of Oriental and African Studies sa Unibersidad kan London (ca. 1956), na pigbasura an tataramon na "metch" bilang imposible, huli ta an mga konsonante na "tch" dai pwedeng isabay sa tataramon na Tibetan.  An dokumentasyon nagsusuherir na an terminong "metch-kangmi" gikan sa sarong ginikanan (poon kan taon 1921).  Isinusuherir na an "metch" sarong salang pagbaybay kan "metoh".

An paggamit kan "Abominable Snowman" nagpoon kan si Henry Newman, sarong haloy nang parakontribwir sa *The Statesman* sa Calcutta, na nagsusurat sa irarom kan pangaran na "Kim",  nag-interbyu sa mga paradara kan "Everest Reconnaissance expedition" sa saindang pagbalik sa Darjeeling.    Si Newman nagkasala sa pagtradusir kan tataramon na "metoh" bilang "maati", na sinalidahan an terminong "makauuyam", tibaad huli sa lisensya sa arte.  Siring sa isinaysay kan kagsurat na si Bill Tilman, "[Si Newman] nagsurat nin haloy na panahon pagkatapos sa sarong surat sa *The Times* : An bilog na istorya garo baga sarong maogmang paglalang na ipinadara ko ini sa saro o duwang peryodiko". 

## Kasaysayan asin mga nahiling

### Bago an ika-19 siglo
Susog ki H. Siiger, an Yeti parte kan mga pagtubod bago an Budismo kan nagkapirang mga tawong Himalaya. Sinabihan siya na an mga tawong Lepcha nagsasamba sa sarong "Glacier Being" bilang sarong Diyos kan Pag-ayam. Ibinareta man niya na an mga parasunod kan relihiyon na Bön kaidto nagtutubod na an dugo kan "mi rgod" o "mabangis na tawo" igwa nin gamit sa nagkapirang espirituwal na seremonya. An linalang pigladawan bilang sarong linalang na garo unggoy na may darang dakulang gapo bilang armas asin naggigibo nin sarong nagsiwit na tanog. 

An Yeti inampon sa Tibetan Budhism, kun saen ini pigkokonsiderar na sarong hayop na bakong tawo ( *tiragyoni* ) na dawa siring tawo na minsan nakakasunod sa Dharma . Nagkapirang istorya an nagtatampok kan mga Yetis na nagin mga katabang asin disipulo kan mga relihiyosong pigura. Sa Tibet, an mga imahen nin mga Yeti ipinaparada asin paminsanminsan sinasamba bilang mga bantay tumang sa maraot na mga espiritu. Alagad, huli ta an mga Yeti minsan minagawe bilang mga parapaotob kan Dharma, an pagdangog o paghiling sa saro parateng ibinibilang na sarong maraot na tanda, na kun saen an testigo dapat na magtipon nin merito . 

### ika-19 siglo

Kan 1832, *an Journal of the Asiatic Society of Bengal* ni James Prinsep nagpublikar kan istorya kan trekker na si BH Hodgson kan saiyang mga eksperyensya sa amihanan na Nepal. Naheling kan saiyang mga lokal na giya an sarong halangkaw na linalang na may duwang bitis na natatahoban nin halabang maitom na buhok, na garo baga nagdudulag sa takot. Si Hodgson nagkonklusyon na ini sarong orangutan .

An amay na rekord kan mga ibinareta na bakas nin bitis nagluwas kan 1899 sa *Among the Himalayas* ni Laurence Waddell . Ibinareta ni Waddell an paglaladawan kan saiyang giya sa sarong dakulang linalang na garo unggoy na nagwalat nin mga marka, na sa paghona ni Waddell ginibo nin sarong oso. Si Waddell nakadangog nin mga istorya nin mga bipedal, garo unggoy na mga linalang alagad nagsurat na "mayo, alagad, sa kadakol na mga Tibetano na sakong inusisa sa temang ini an makakatao sako nin sarong tunay na kaso. Sa pinakahababaw na pagsiyasat, ini pirming nareresolberan sa sarong bagay na may nakadangog na nag-istorya." 

### ika-20 siglo
An frekuensya kan mga bareta naglangkaw kan amay na ika-20 siglo kan an mga taga-Solnopan nagpoon na gumibo nin determinadong mga pagprobar na magsakat sa kadakol na bukid sa lugar asin paminsan-minsan nagreport na nakahiling nin mga pambihirang linalang o pambihirang mga agihan.

Kan 1925, si NA Tombazi, sarong retratista asin miyembro kan Royal Geographical Society, nagsurat na nakahiling siya nin sarong linalang na mga  harani sa Zemu Glacier . Kan huri isinurat ni Tombazi na naobserbaran niya an linalang poon mga , sa laog nin mga sarong minuto. "Daing duwa-duwa, an pigura sa outline eksaktong garo sarong tawo, na naglalakaw nin tanos asin minapondo paminsan-minsan tanganing magguyod sa nagkapirang dwarf rhododendron bushes. Nagpahiling ini nin madiklom sa niyebe, asin sagkod sa sakong mahihiling, mayo nin gubing." Pakalihis nin mga duwang oras, si Tombazi asin an saiyang mga kairiba nagbaba sa bukid asin nahiling an mga marka kan linalang, na ilinadawan na "kaagid an porma kan sa tawo, alagad  sana an laba nin  an lakbang...  An mga imprenta daing duwa-duwa na idtong sa sarong biped." 

Kan tigrakdag kan 1937, si John Hunt asin si Pasang Sherpa (na nagin Pasang Dawa Lama) nakanompong nin mga bakas sa mga agihan pasiring asin sa Zemu Gap sa itaas kan Zemu Glacier na pighuhuna na pagsasadiri nin sarong padis nin mga Yeti. 

Kan Hunyo 1944, si C. R. Cooke, an saiyang agom na si Maragaret, asin an sarong grupo nin mga paradara nakasabat nin darakulang bipedal na mga marka sa malumoy na laboy sa  sa ibaba sana kan Singalila Ridge, na sabi kan mga paradara iyo an "Jungli Admi" (layas na tawo). An linalang nag-agi sa mga doot sa mahiwas na gilid kan bulod hale sa Nepal asin nagbalyo sa agihan bago nagpadagos pasiring sa tagaytay. Si Cooke nagsurat na "Ibinugtak mi an mga antipara ni Maragaret sa kataid kan lambang imprenta tanganing ipahiling an kadakulaan kaini asin nagkua nin mga retrato. An mga imprentang ini kakaiba asin mas dakula pa sa arin man na normal na bitis nin tawo,  takyag sagkod bitis, na an dakulang muro nakabalik sa sarong gilid, sarong enot na moro, dakula man, asin tolong saradit na moro na magkasararo." 

Si Peter Byrne nagbareta na nakanompong nin sarong bakas nin yeti kan 1948, sa norteng Sikkim, India harani sa Zemu Glacier, mantang nagbabakasyon hale sa sarong asignasyon sa Royal Air Force sa India. 

An interes kan Solnopan sa Yeti nag-abot sa pinakahalangkaw na punto kan mga taon 1950. Mantang nagpoprobar na mag-akyat sa Mount Everest kan 1951, si Eric Shipton nagkua nin mga retrato nin nagkapirang darakulang kopya sa niyebe, na mga  sa ibabaw sa lebel sa dagat. Si Shipton nagkua nin tolong retrato, an saro naglaladawan kan mga riles, asin an duwa pa nin sarong partikular na imprenta na an kadakulaan kumpara sa sarong pickaxe, asin bota. An mga bakas kan bitis igwa nin magkalaen na duwang darakulang moro, asin tolong saradit na muro na magkaharanihan. An mga retrato na ini nagin sakop nin mahigot na pagsiyasat asin debate. An iba nagsasabi na sinda an pinakamarahay na ebidensya kan pag-eksister ni Yeti, mantang an iba nagtutulod na an mga imprenta iyo idtong mga ordinaryong linalang na nabiribid kan natunaw na niyebe. Si Jeffrey Meldrum nag-eksamin nin sarong pighirahay na porma kan imprenta kan 2008, na nagnotar na an saro sa darakulang moro iyo an resulta kan Macrodactyly . Sinabi man niya na an pagkakalinya kan mga moro kan bitis katumbas kan sa sarong dakulang unggoy, asin an Yeti posibleng mag-ubos nin mas halawig na panahon sa subtropikal na rehiyon kan Himalayas. Sinabi ni Meldrum na masakit na sabihon na an mga kopya tunay nin huli ta si Shipton nagkua sana nin duwang retrato kan sarong track.  

Kan 1953, si Sir Edmund Hillary asin Tenzing Norgay nagbareta na nakahiling nin darakulang bakas mantang nagsasakat sa Mount Everest. Si Hillary sa huri ididiskwento an mga report kan Yeti bilang bakong masasarigan. Sa saiyang enot na autobiograpiya sinabi ni Tenzing na siya nagtutubod na an Yeti sarong dakulang unggoy, asin dawa ngani dai pa niya ini nahihiling mismo an saiyang ama nakahiling na nin saro nin duwang beses, alagad sa saiyang ikaduwang autobiograpiya sinabi niya na siya nagin mas mapagduda sa pag-eksister kaini. 

Durante kan *Daily Mail* Snowman Expedition kan 1954,  an lider kan mountaineering na si John Angelo Jackson an naggibo kan enot na pagbaklay hale sa Everest pasiring sa Kanchenjunga na kun saen siya nagretrato nin mga simbolikong pintura kan Yeti sa Tengboche gompa .  Si Jackson nagsubaybay asin nagretrato nin kadakol na mga bakas sa niyebe, na kadaklan kaini namimidbid. Alagad, igwa nin kadakol na darakulang bakas na dai nabisto. An mga pinatag na garo bakas na mga indentasyon na ini iinatribwir sa pag'ubos asin kasunod na pagpahiwas kan orihinal na bakas kan doros asin mga partikulo.

Kan ika-19 nin Marso 1954, an *Daily Mail* nag-imprenta nin sarong artikulo na naglaladawan kan mga grupo nin ekspedisyon na nagkukua nin mga ispesimen nin buhok gikan sa soboot sarong anit nin Yeti na nakua sa monasteryo nin Pangboche . An mga buhok itom sagkod maitom na kayumanggi an kolor sa maluyang liwanag, asin pula na sora sa liwanag kan saldang. An buhok pig-analisar ni Propesor Frederic Wood Jones,   sarong eksperto sa anatomiya nin tawo asin pagkumpara. Durante kan pag-aadal, an mga buhok pinaputi, pinutol sa mga seksyon asin pig-analisar sa mikroskopikong paagi. An pagsiyasat iyo an pagkua nin mga mikroretrato kan mga buhok asin pagkumpara kaini sa mga buhok hale sa mga midbid na hayop arog kan mga oso asin orangutan. Si Jones nagkonklusyon na an mga buhok bako man talagang hale sa sarong anit. Siya nagkontra na mantang an ibang hayop igwa nin tagaytay nin buhok na minapoon sa pate sagkod sa likod, mayo nin hayop na igwa nin tagaytay (arog kan sa anit kan Pangboche) na nagdadalagan poon sa base kan angog pasiring sa pate asin minatapos sa liog kan liog. Dai natutukdo ni Jones an eksaktong hayop kun saen kinua an mga buhok kan Pangboche. Siya, alagad, kumbinsido na an mga buhok bakong hale sa sarong oso o anthropoid ape, kundi imbes hale sa abaga nin sarong magaspang an buhok na hayop na may kuko. 

Sinabi ni Sławomir Rawicz sa saiyang librong *The Long Walk*, na ipinublikar kan 1956, na mantang siya asin an nagkapirang iba pa nagbabalyo sa Himalayas kan tiglipot kan 1940, an saindang agihan nabara sa laog nin pirang oras nin duwang hayop na may duwang bitis na garo baga mayo nang ginigibo kundi mag-iriba-iba sa niyebe. 

Poon kan 1957, an negosyante sa lana kan Texas asin adbenturero na si Tom Slick nangenot sa sarong ekspedisyon pasiring sa Nepal Himalayas tanganing mag-imbestigar kan mga bareta kan Yeti, kaiba an antropologong si prof. Carleton S. Coon bilang saro sa mga miyembro kaini.  Kan 1959, an mga ati daa kan Yeti nakolekta kan saro sa mga ekspedisyon ni Slick; an pag-analisar kan ati nakanompong nin sarong parasito na dai maiklasipikar. &#x5B; ** &#x5D; An gobyerno kan Estados Unidos naghona na an paghanap kan Yeti posibleng igo na tanganing makagibo nin tolong patakaran para sa mga ekspedisyon kan Amerika na naghahanap kaini: magkua nin permiso kan Nepal, dai pagdanyaran an Yeti apwera sa pagdepensa sa sadiri, asin tugutan an gobyerno kan Nepal na aprubaran an anuman na bareta na nagbabareta manungod sa nadiskubre kan hayop.  Kan 1959, an aktor na si James Stewart, mantang nagbibisita sa India, pigbabareta na nag-ismagol kan inaapod na Pangboche Hand, sa paagi nin pagtago kaini sa saiyang bagahe kan siya magbiahe hale sa India pasiring sa London. 

Kan 1960, si Sir Edmund Hillary naglunad sa 1960-61 na ekspedisyon sa Silver Hut pasiring sa Himalayas, na iyo an pagkolekta asin pag-analisar kan pisikal na ebidensya kan Yeti. Si Hillary nag-utang nin sarong Yeti na anit sa monasteryo kan Khumjung dangan siya mismo asin si Khumjo Chumbi (an pamayo kan baryo), dinara an anit pabalik sa London  kun saen an sarong sadit na sample pinutol para sa pag-eksamin. Si Marca Burns naggibo nin detalyadong pagsiyasat kan sampol nin kublit asin buhok gikan sa gilid kan soboot anit kan Yeti asin ikinumparar ini sa kaparehong mga sampol gikan sa serow, asul na oso asin itom na oso . Si Burns nagkonklusyon na an sample "posibleng gibo sa kublit nin sarong hayop na harani sa sampleng specimen ni Serow, alagad talagang bakong kapareho kaini: posibleng sarong lokal na klase o rasa kan parehong klase, o sarong laen alagad haraning magkaparehong klase." 

Sagkod kan mga taon 1960, an pagtubod sa yeti medyo lakop sa Bhutan asin kan 1966 sarong selyo kan Bhutan an ginibo tanganing tawan nin onra an linalang.  Minsan siring, sa ika-21 siglo, an paniniwala sa linalang nagluya.  

## Toltolan