open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Haven Coleman

Si **Haven Coleman** (namundag Marso 29, 2006) sarong Amerikanong aktibista sa klima asin kapalibutan. Sya an kagmukna asin katuwang na direktor sa US Youth Climate Strike; nonprofit organisasyon na pigdusay para palangkawon an pagkaaram asin magbusol nin paghiro dapit sa krisis sa klima. Inestablisar nya iyan kaiba an mga aktibistang hoben na sina Alejandria Villaseñor asin Isra Hirsi. Nagsurat man sya para sa Bulletin of the Atomic Scientist.

Si Coleman na nakabase sa Denver, Colorado. Sya estudyante sa Denver Public Schools.

## Aktibismo
Inot na namatian ni Coleman an pagbutong pasiring sa kapalibutan kan sya dyes anyos: Pakanuod na an saiyang paboritong hayop, na mga madonong, nagluluya huli sa pagpalod sa kadlagan. Dangan naggibo siya nin mahalagang mga pagbabago sa estilo nin pamumuhay na ipinasabong nin masustenir na pamumuhay. An saiyang pagsasanay sa Climate Reality Project orog pa siyang pinaadal.

Pakatapos na maheling an pusoan na aktibismo sa palibot kan Greta Thunberg asin mga pag - atake sa klima nin mga hoben sa Europa, pinasabngan sia na gibohon man iyan. Greta Thunberg Kaya, poon Enero 2019, sa edad na 13 anyos, nagpoon siyang magprotektahan sa atubangan nin mga negosyo o edipisyo kan gobyerno, arog kan Colorado State Capitol. Kada Biyernes minasalakay siya tanganing hagadon an politikal na aksion mapadapit sa de kalidad nin aire, baga man planta nin pagretiro, kosog na maremedyo, asin iba pa. Siya man nag-eelihir nin mga opisyal na elehido mapanungod sa isyu. Grabe an pandaog sa saiya kan mga kaedad nia sa eskuelahan na naghona na pambihira an saiyang grabeng aktibismo.

Si Coleman nagprotesta nin solo sagkod na makapatindog siya kan US Youth Climate Strike kaiba si Idra Hirsi asin Alexandria Villasenor. Poon kaidto, ginigibo na an mga atake sa klima sa dakol na estado sa USA. Kan Marso 15, sarong internasyonal na hoben na nagprotesta na igwang sobra sa 120+ na mga nasyon na kabali igdi.

Si Coleman nagpapel pakapang-ulay ki Senador Cory Gardner manongod sa mga warbon polluters sa sarong pampublikong forum sa tiripon kan banwaan. Nakimaherak sia sa saiya na humiro asin nag - alok na mag - organisar nin sarong mobimiento na gibo sa doot tanganing magin pasil, minsan siring, na nagsayuma si Gardner.

Mantang ginigibo nia an pangenot na mga bareta, nakua nia an atension kan Al Gore, na inimbitaran si Coleman na magtaram para sa 24 Oras nin kampanya sa Realidad na inorganisar kan The Climate Reality Project.

An Koeman sa presente nagtatrabaho sa Air Agta, na gera pasiring sa mga pagrikas kan kapalibotan asin mga kampanya nin hustisya sosyal.

## Toltolan
Lilly Platt

Si **Lilly Platt** (namundag 2008) sarong enviromentalist na pinangaki sa Britanya. Si Platt midbid sa saiyang pagkahoben asin huli sa matuninong na mga welga na nagpapahayag nin mga isyung pangkapalibotan. Sya anGlobal Ambassador kan YouthMundus, Earth.org, asin WODI; an embahador nin mga hoben para sa Plastic Pollution Coalition, asin How Global; dangan embahador man kan World Cleanup day. Si Platt inot na nabantog sa social media makatapos na i-post an saiyang pinurot na plastic asin pigpakaray an pakakaag kaini sa basurahan. Sa nag - aging mga taon nagpurot sia nin labing 100,000 na pidaso nin ati.

Si Platt namundag sa Britanya. Nagbalyo sa Netherlands an saiyang pamilya kan sia siete anyos.

## Kapalibotanismo
Kan 2015, si Platt naglalakaw sa sarong parke sa Netherlands kaiba an saiyang lolo kan mahiling niya an ati nin plastik na wararak sa daga.Nagdesisyon siyang bilangon sinda na magpraktis kan saiyang Holandes. Nagtipon sinda nin 91 pidasong plastik sa laog nin 10 minutos. Sinabi pa sa saiya kan lolo niya kun paano minapuon an basura bilang plastikong soup. An sinabing insidente iyo an nagkawsa kan saiyang inisyatiba sa kapalibutan, asin kan 7 anyos, pinunan niya an Plastikong Pickup ni Liliy. Paagi sa Plastic Cleup kan Lilian nagguno siya nin mga ati asin pormadong mga ini. Ibinubugtak niya sinda sa social media tanganing palatawon an pakaaram sa isyu. Sa nag - aging mga taon si Platt nagguno na nin labing 100,000 na pidaso nin basura, poon sa mga botelya, pakete nin sigarilyo, inomon na kartons etc. Paagi sa Plastic Cleup kan Polonya, si Platt naghihiras man kan epekto nin plastik sa mga hayop na layas asin sa ekolohiya. Poon kaidto an saiyang inisyatiba nakatipon nin internasyonal na pag - omaw.

Poon kan sia aki pa, si Platt nagpaheling nin pagkagusto sa mga hayop, partikularmente sa mga ibinibilang sa pisikal na dai pag - intindi. Pinatakot sia sa eskuelahan huli kaini, asin saro sana sa saiyang kairiba an nagpaheling nin interes sa saiyang mga aktibidad na paglinig. Dangan nagbalyo si Platt sa The King's School kun sain dakul sa saiyang mga kaklase an nagpartisipar sa saiyang mga paghihinguwang maglinig.

Sa mga eleksyon na Olandes kan 2019, an lolo ni Platt nagboto para saiya, ta siya nagkakampanya para sa pagbabawal nin plastik. Si Platt nagkua nin video asin inenkaminar an iba na gibohon man iyan.

Kan Setyembre 2019, naheling ni Platt an pagprotesta ni Greta Thunberg sa luwas kan Parlamentong Sueco mapadapit sa pagpaotob kan Pagkasundo sa Paris.Siya pinasabngan asin nagdesisyon na umatake man. Pakalihis nin pirang semana, nag - iba si Greta Thunberg sa mga welga ni Platt sa Netherlands, na ibinibilang an Netherlands na saro sa pinakahalangkaw na personipikasyon nin gas na greenhouse sa Unyon Europeo. An duwa inimbitaran sa Brussels kun saen sinda nag - atender sa sarong klima na may koneksion sa luwas kan Parlamento nin European.

Kada Biyernes, si Platt nagpadagos sa pag - atake sa luwas kan mga edipisyo nin gobyerno tanganing magreklamo mapadapit sa krisis sa klima, na may o mayo nin kompanya.

## Mga susugan
Pagkagadan ni Sikhosiphi Rhadebe

Si **Sikhosiphi "Bazooka" Rhadebe** sarong chairperson kan Amadiba Crisis Committee (ACC), sarong organisasyon na nangangampanya kontra sa pagmimina sa Xolobeni sa rehiyon Pondoland kan probinsya nin Eastern Cape kan Habagatan na Aprika.

## Pagkagadan asin pagkatapos
Ginadan siya kan ika-22 nin Marso 2016naibaretang internasyonal an paggadan asin padagos na pinag-uurulayan sa 
midya kan Habagatan na Aprika.

An Perth-based Mineral Commodities Limited (MRC) na sarong kompanya nin pagmimina na nagpaplano na minahon an lugar, dai inako an anuman na takod sa paggadan.

Dai pa nin nadadakop na igwang koneksyon sa paggadan. Pig-aako na pigsabotahe kan kapulisan an imbestigasyon.

## Mga toltolan
Isabelle Axelsson

Si **Isabelle Axelsson** (namundag  ) sarong aktibista nin klima na Swedish gikan sa Stockholm. 

Si Axelsson, naging sarong aktibista asin tagapagpakarhay kan Biyernes para sa Nuanoy kan Sweden poon kadtong Disyembre 2018. Kan huring Enero 2020, nagbali siya sa World Economic Forum sa Davos kaiba kan iba pang mga aktibista nin klima, pinangaranan na Greta Thunberg, Luisa Neubauer, Loukina Tille asin Vanessa Nakate.

Paraambag siya sa sarong libro na pigtituluhan na "Gemeinsam für die Zukunft – Fridays For Future und Scientists For Future: Vom Stockholmer Schulstreik zur weltweiten Klimabewegung". Sa libro, nag-ambag nib mga detalye gikan sa laog kan Biyernes para sa Nuanoy, tanganing tawan an parabasa kan sarong pananaw gikan sa sarong tawo sa laog kan Biyernes para sa Nuanoy.

Igwang autism si Axelsson.

## Mga toltolan


## Mga panluwas na takod
*
Nathan Metenier

Si Nathan Metenier sarong aktibista sa klima asin sarong Pranses. Sya miyembro kan United Nations Youth Advisory Group on Climate Change. 

## Buhay
Nagdakula siya sa Grenoble. Sya naggradwar sa Grenoble Institute of Political Studies. Sya nag-aadal sa London School of Economics.

Poon 2019 abot 2021, yaon sya sa Board of Youth and Environment Europe. Siya kagtogdas asin parakoordinar kan Generacion Climate Europa. Sya embahador para sa Youth4Nature.

## Reperensya
Renato Constantino

Si **Renato Constantino** (Marso 10, 1919 – Setyembre 15, 1999) sarong  Filipino na historyador na midbid sa pagigin aktibista sa tradisyon kan historyograpiya sa Filipinas. Pwersa sa pagigin historyador, si Constantino kabali man sa serbisyo sa mga dayuhan, nagtatrabaho para sa Philippine Mission to the United Nations asin Department of Foreign Affairs.

Sa saiyang mga akademikong kontribusyon para malaban an diktatorya ni Marcos, an ngaran niya nakalaag sa Wall of Remembrance sa Filipinas kan Bantayog ng mga Bayani (*Monument of Heroes*).

Siya an ama kan dating pamayo kan Civil Service Commission na si Karina Constantino-David asin manugang kan propesor sa sosyolohiya na si Randy David sa Unibersidad kan Pilipinas, Diliman.

## Mga gibo

* *The Miseducation of the Filipino* (1959)
* *Recto Reader: Excerpts from the Speeches of Claro M. Recto* (1965)
* *Veneration Without Understanding* (1969)
* *The Making of a Filipino: A Story of Philippine Colonial Politics* (1969)
* *Dissent and Counter-consciousness* (1970)
* *The Philippines: A Past Revisited* (1975)
* *Philippines: A Continuing Past* (with Letizia R. Constantino; 1978)
* *The Essential Tañada (1989)*
* *History: Myths and Reality* (1992)

## Mga toltolan

## Panluwas n takod

* Biography 
* Profile at Bantayog ng mga Bayani
Nisreen Elsaim

Si **Nisreen Elsaim** sarong  huben na aktibista sa klima sa Sudan. Yaon siya sa Youth Advisory Group kan UN sa Climate Change pakatapos nin nominasyon kan Pan African Climate Justice Alliance. Si Elsaim presidente kan Sudan Youth for Climate Change. Siya sarong organisador kan Ika 2019 Youth Climate Summit. 

Si Elsaim may titulo na Physics and Renewable energy degree hali sa University of Khartoum. Aktibo syang napalabot sa aktibismo sa klima nin mga hoben poon kan 2012.

## Susugan
Penelope Lea

Si **Penelope Lea** (namundag 2005) sarong Norwegong aktibista sa klima na nagin ikaduwang pinaka-aki na embahador para sa UNICEF sa edad na 15.

## Aktibismo
Si Lea taga Kjelsås, Oslo. An saiyang ina sarong parasurat nin mga libro pang-aki. Kan siya otso anyos, nag-ayon si Lea sa Eco-Agents, sarong grupo kang mga huben para sa klima. Nagtao siya kan enot niyang pahayag sa edad na siyam sa sarong Nature and Youth national camp Siya naelihir bilang board member kan Eco-Agents kan siya 11 anyos. Sa edad na dose, si Lea saro sa pitong tawo na makabali sa Climate Panel kan mga Aki, na pinundar kan Eco-Agents.

Kan 2018, si Lea naging pinakahubin na nominado para sa Frivilighetsprisen (Volunteer Award), sa edad na Katorse. Ginana niya an premyo asin nagdonar siya kan kr 50,000 (US$6,000 kan 2019) na papremyo sa sarong demanda na isinangat nin Greenpeace and Nature and Youth laban sa gobyernong Norwega para sa mga kontrata kaini sa lana.

Kan 2019, si Lea nagin advisor sa klima ki Knut Storberget asin sarong embahador nin mga hoben para sa Norway sa komperensia kan UNICEF para sa World Children's Day. Kan Oktubre 2019, si Lea nagin pinakainot na embahador sa klima para sa UNICEF; An saiyang edad na 15 ginibo siang ikaduwang-aki na embahador kan UNICEF sa kasaysayan. Siya an ikalimang embahador sa Norway asin enot na nanombrahan poon kan 2007. Sa 2019 United Nations Climate Change Conference (COP25), saro si Lea sa limang aktibista nin aki na magtaram sa sarong okasyon na inorganisar kan UNICEF asin kan OHCHR.

## Iba pang babasahon

* 
* 
* 

## Susugan
Matematika

An **matematika** (Ingles: *mathematics*, gikan sa Griyego: μάθημα, *máthēma*, 'kaaraman, pag-adal, pagkanood') iyo kabali an pag-adal sa mga ulayon arug kan kantidad (teorya nin bilang), istraktura (alhebra), ispasyo (heometriya), asin pagbabago (analisis). Mayo ini nin pankagabsang inaakong kahulugan.                                                                                                                                                                  

An mga matematiko iyo minahanap asin minagamit nin mga paterno sa pagpormula nin mga bagong konhektura; pigreresolbahan ninda an katotoohan o kasalaan sa paagi nin matematikong patunay. Kapag an mga matematikong istraktura iyo magayon na modelo nin tunay na pangyayari, an matematikong pagrason pwedeng magamit sa pagtao nin pagtanaw o prediksyon manungod sa kapalibotan. Sa paagi kan paggamit nin abstraksyon asin lohika, an matematika iyo nahaman gikan sa pagbilang, kalkulasyon, pagsukol, asin an sistematikong pag-aadal nin mga hugis asin paghiro kan mga pisikal na bagay. An praktikal na matematika iyo aktibidad na nin katawohan segun sa mga nakasurat na mga rekord kaidto. An pag-aadal na kinakaipo sa pagsimbag sa mga matematikong problema iyo pwedeng maghaloy nin mga taon o maski ngani mga siglo sa sustinadong paghahapot.

An mga rigorosong argumento iyo enot na nagluwas sa Griyegong matematika, harus notable sa *Elements* ni Euclid. Poon sa mga pangenot na kagibohan ni Giuseppe Peano (1858–1932), David Hilbert (1862–1943), asin iba pa sa mga aksiyomatikong sistema sa kataposan nin ika-19 na siglo, nagin kustomaryo an pagtanaw sa matematikong pag-aadal bilang paghaman sa katotoohan sa paagu kan rigorosong deduksyon gikan sa angay asin napiling mga aksiyom asin depinisyon. An matematika nahaman sa relatibong maluyang rikas hasta kan Renaissance, kun nuarin an mga matematikong inobasyon kaiba an mga bagong siyentipikong pagkadiskobre nagtaong dalan sa marikas na matematikong pagkadiskobre na nagpapadagos hasta sa ngunyan.

An matematika iyo esensyal na manlainlain na lado, kabali an natural na siyensya, inhenyeriya, paggastos, asin siyensyang pangsosyedad. An matematikong pang-aplikasyon iyo nagtaong dalan sa entirong bagong matematikong disiplina, arug kan estadistika asin teorya nin kawat. An mga matematiko iyo na-eengayo sa purong matematika (matematika sa saiyang kapakanan) nin mayong maski anong aplikasyon na naiisip, pero an mga praktikal na aplikasyon na nagpoon bilang purong matematika iyo harus nadiskobre pakatapos.

## Hilingon man

* Siyensya
* Pilosopiya
* Lohika

## Toltolan
John Paul Jose

Si **Juan Pablo Jose** (namundag circa 1997 Kerala) sarong aktibista sa klima sa India. Siya sarong lider kan #FridaysForFuture sa India. Sya sarong embahador sa High Seas Alliance. 

Nakipagtabangan siya sa GreenPeace. Siya sarong adviser sa Irregular Labs. Nagentra siya sa United Nations Convention sa Combat Desertification Youth Forum, asin United Nations Environmental Program na nagtatrabaho nin grupo sa marine litter. Siya parte kan TED Counting Youth Council.

## Reperensya
Zanagee Artis

Si **Zanagee Artis** (namundag 2000 o 2001) sarong Amerikanong aktibista sa klima. Bantog sya bilang kapwa-kagtugdas kan grupo kan mga aktibista sa klima na Zero Hour, kaidtong 2017. Sa presente, si Artis an acting Policy Director kan Zero Hour.

## Biograpiya
Sa sekondarya, pinunan nya an Sustainability Committee, na nagin Green Team kahaluyan. Sa tahaw kan saiyang pagigin highschool junior asin senior kan 2017, nag-atendir sya sa summer program sa Princeton University. Sinabi ni Artos na nagpuon syang mag-isip na luwas sa saiyang komunidad makalihis na sya makiulay sa mga kapwa nya partisipante na sinda amie Margolin asin Madelain Tew. Sinda asin an iba pang aktibistang hoben pigtugdas an Zero Hour. Zero Hour an nag-ngaran sa kolonyalismo, kapitalismo, rasismo, asin patriarchy an pinakakawsa kan krisis sa klima.

Inorganisar kan Zero Hour an sarong Youth Climate Marso kan Hulyo 2018 sa Washington, D.C., na may satellite marches na ginibo sa bilog na kinaban. Si Artis, bilang logistics director, nagplano kan mayor na okasyon asin nagkoordinar sa United States Capitol Police. Si Artis nagsabi, *"Iyan tunay na paglansar nin panahon para sa samong mobimiento, asin insperasyon man kaiyan an mga hoben sa bilog na kinaban. An Greta Thunberg's Fridays for Future an aktwal na inspirasyon kan Youth Climate March."*

Pagkatapos, nagtrabaho si Artis kaiba an Sunrise Movement kan Septyembre asin Nobyembre 2019 climate strikes. Kan Setyembre 2020, sinabi nya na an Zero Hour binago na an pokus kaini sa edukasyon. Durante kan 2020 eleksyon presidensyal kan Estados Unidos, bilang direktor sa palakaw, pinanginotan ni Artis an kampanyang #Vote4OurFuture. An kampanya nakasentro sa mga swing states arog kan Michigan asin Pennsylvania, na may katuyohan sa pag dakol nin mabali sa pag boto bilang pagsuportar sa Green New Deal. Sinabi ni Artis, *"Gusto ming magin panginot na priyoridad an klima sa isip kan mga tawo pag nagduduman sinda sa mga surbey kan Nobyembre huli sa magiging epekto kaini sa mga tawong may kolor asin mga tawong nakaistar sa mga siyudad na iyan."*

## Susugan
Lohika

An **lohika** (Ingles: *logic*, gikan sa: λογική, *logikḗ*, 'pagkakaigwa nin rason, intelektwal, diyalektwal, argumentatibo') iyo an sistematikong pag-aadal kan mga balidong kasuguan nin imperensya, i.e. an mga relasyon na nagtaong dalan sa pag-ako nin sarong proposisyon (an konklusyon) sa basehan nin katiripunan nin iba pang mga proposisyon (premiso). Sa mahiwas na pagtanaw, an lohika iyo an analisis asin paghiling sa mga argumento.

Mayo nin pankagabsan na pag-uyon sa kun ano an eksaktong depinisyon o limitasyon kan lohika. Alagad, an sakop kan lohika kabali an mga:

* An klasipikasyon kan mga argumento
* An sistematikong analisis kan mga pormang lohikal
* An sistematikong pag-adal kan balidad nin mga deduktibong imperensya
* An kakusogan nin mga induktibong imperensya
* An pag-aadal nin mga salang argumento, arug kan mga *fallacies*
* An pag-aadal nin mga lohikal na paradoksiya
* An pag-aadal nin sintaks asin semantiko kan mga pormal na tataramon
* An pag-aadal nin mga konsepto kan kahulugan, denotasyon, asin katotoohan

Sa uusipon, an lohika iyo pangenot na pig-aadalan sa pilosopiya (poon pa kan suanoy na panahon), matematika (poon sa katahawan kan ika-19 na siglo), asin siyensyang pangkompyuter (poon sa katahawan kan ika-20 na siglo). Dae pa nahahaloy, an lohika iyo naadalan naman sa lingwistika asin sa kogintibong siyensya. Sa pankagabsan, an lohika iyo mantinido na sarong makusog na interdisplinaryong lado nin pag-aadal. 

## Panluwas na takod

* Lohika sa PhilPapers
* Lohika  sa Indiana Philosophy Ontology Project
* "Logic". *Internet Encyclopedia of Philosophy*
* "Logical calculus" , Encyclopedia of Mathematics, EMS Press, 2001 [1994]
* An Outline for Verbal Logic

## Toltolan
Zainub Verjee

Si** Zainub Verjee** (namundag 1956) sarong Kenyan video artist, curator, parasurat, administrador sa arte asin pampublikong intelektwal. Kan Pebrero 2020 siya ginawadan kan 2020 Governor General's Award sa Visual asin Media Arts nin "outstanding contribution to the arts.."

Pinanginotan nya an Artists " Coalition for Local Colour, na nagtau nin mga akusasyon nin rasismo kontra sa Vancouver Art Gallery.

## Bilang parasurat asin kritiko
Bilang parasurat asin kritiko sya nagin prolipikong gayo. Sya kontribur nin sarong espesyal na dobleng isyu kan Capilano Review, an pinakainot na biyong dedikado sa kababaihan, na nagtatampok nin trenta y syete na British  Columbian na babae asin artista biswal, gabos nagtatrabaho sa laog kan tema nin paglapigot, lokal asin pangkinaban.

## Susugan
Victoria's Secret Fashion Show

An **Victoria's Secret Fashion Show** sarong taunang pampromosyunal na kasibotan na nainisponsaran asin nagpahiling nin Victoria's Secret, sarong tatak na pan-irarom kan mga kababaihan.Puon 1995 hanggang 2018, an Victoria's Secret nagpapahiling sa merkado nin mga magarbo. An mga modelo igwang mga kontrata asin midbid sa apod na Victoria's Secret Angels, an mga bida sa palabas. An  fashion show nakansela kan  2019, kaparehas na taon na an pamayo na si  Edward Razek, naghali nin huli sa public pressure.

## Tabla nin Sumaryo

### Bilang nin Fantasy Bra

## Swarovski

## Mga modelo sa pagbubukas asin pagsara nin palabas

### Opening count
Sa 23 na edisyon (1995–2003; 2005–18), 13 modelo an nagbukas nin palabas.

### Bilang nin Closing
Sa 23 na edisyon(1995–2003; 2005–18), 17 na modelo an nagsara nin palabas.

## Hilingon man

* List of Victoria's Secret models
* Women's beachwear fashion

## Mga toltolan

## Panluwas na takod

* Victoria's Secret website
* Photos from the 2013 Victoria's Secret Fashion Show
Mangyan

An **Mangyan** iyo an ngaran na heneriko para sa walong grupong katutubo na yaon sa isla nin Mindoro, sa sur-sulnopan kan isla nin Luzon, Filipinas, na an kada saro igwa nin sadiring ngaran nin tribo, tataramon, asin kostumbre. An total na populasyon tibaad haros 280,000, alagad an opisyal na estadistika dipisil na madeterminaran sa irarom kan mga kamugtakan nin pwerang mga lugar, mga grupong namamahalang tribo asin an nagkapira kakadikit kun igwa man nin nanonompongan an sarong taga-luwas.

An mga etnikong grupo kan isla, poon norte sagkod sur, iyo an: Iraya, Alangan, Tadyawan, Tawbuid (inapod Batangan kan mga taga-patag sa sulnopan kan isla), Buhid, asin Hanuno. An dugang pang grupo sa sur na baybayon inaapod na Ratagnon. Garo sinda nag-aagom sagkod kan taga-patag. An grupo na bisto sa subangan kan Mindoro bilang Bangon pwedeng sub-grupo nin Tawbuid, huli ta tinataram ninda an diyalektong 'sulnopan' kan tataramon na iyan. Igwa man sindang klaseng tula na inaapod na Ambahan.

## Mga Ginikanan

Dati an mga Mangyan sana an nag-iirok sa Mindoro. Huling mga nag-iistar sa baybayon kan inot, sinda nagbalyo sa katahawan asin pasiring sa kabukidan tanganing likayan an paglaog asin impluwensya kan mga dayong arog kan mga Tagalog, mga Kastila asin an mga pagsakop patin an relihiyosong pagkombertir, asin an mga pagsakyada kan mga Moro. Ngonyan, an mga Mangyan namumuhay nin maingat sa hararayong parte kan Mindoro alagad pag-abot nin panahon minababa sa kababan tanganing gumibo nin normal na mga trabaho. An saindang ikabubuhay iyo an pag-uma para sa saindang sadiring mga pananom, prutas, asin lingaan. An sarong grupo nin mga Mangyan na nag-iistar sa Sur na parte kan Mindoro inaapod an saindang sadiri na Hanunuo Mangyan, na nangangahulogan "tunay," "puro" o "genuine," sarong termino na ginagamit ninda tanganing idoon an katunayan na sinda estrikto sa sentido nin pagkapreserbar kan tradisyon asin mga kaugalian.

## Toltolan

## Panluwas na mga takod
* Mangyan Heritage Center
* An leyenda kan White Mangyans - Olandes
*iWitness: Ang Alamat ng Puting Mangyan – 29 January 2008 (in Filipino)
*
Richard Cruz

Si **Richard Cruz** sarong pintor kan Causip, Bula, Camarines Sur. Siya nagdakula sa Syudad nin Quezon. Nagtapos siya nin kursong Fine Arts Major in Advertising sa Far Eastern University asin nagin myembro kan Salingoy Art Group, sarong grupo nin mga pintor sa rehiyon Bikol. Sa presente, si Cruz myembro asin nagin pamayo kan Kintab Artists Group.

Naitampok an saiyang mga obra sa eksibit na *Kanigoan* kan Robinsons Land ARTablado sa Robinsons Galleria kaiba an mga Bikolanong pintor. Obheto kaini na ipahiling an pagkakaiba-iba kan saro siring man tanganing ipamidbid an arteng Bikolnon.

## Hilingon man
*Harold Gomez
*Maricris Fragata-Gomez
*Ray Ubaldo

## Toltolan
Kintab Artists Group

An **Kintab Artists Group Inc.** sarong non-stock non-profit na organisasyon nin mga pintor, iskultor, musikero, parasurat asin iba pang artista biswal. Pinapadalagan kaini an Pagkarahay Art Festival na pinunan kan 2018 sa Pili, Camarines Sur. Myembro digdi si Richard Cruz, na iyo an presenteng pamayo; Harold Gomez, presenteng tagapamayo kan Board; Vladimir Grutas, bise presidente; Maricris Fragata-Gomez, kahilom; Mary Anne Querubin, tagapangataman-yaman; Edgar Baesa, tagasiyasat; Niño Apostol, tagapabalangibog; Roy Ruadil, Eleno de Dios III, Ray Ubaldo, Carissa Salceda, asin iba pa. Katuyohan kan grupo na igantad an kultura, tradisyon, arte, asin literatura kan rehiyon Bikol. 

Ginibo an Kurit Aki Art Exhibit poon Enero 20 sagkod 27, 2019 sa Syudad nin Naga, kun sain nahiling an mga obra kan kaakian na tinukdokan kan grupo. Pinartisiparan ini nin kaakian na nagtapos sa sarong worksyap na inorganisar kan Mariner's Polytechnic Colleges Foundation, Tabang Bikol Movement asin Kintab Artists Group.

## Hilnga man
* Salingoy Art Group

## Toltolan
Aritmetika

An **aritmetika** (Ingles: *arithmetic*, gikan sa Griyego:  *arithmos*, 'numero' asin  ], *tiké [téchne]*, 'arte' o 'katibayan') iyo sarong sanga nin matematika na pigbibilog kan pag-aadal nin mga numero, urog na an karakter kan mga tradisyonal na operasyon sa mga ini—pagdugang, pagbawas, pagpadakul, pagbanga, eksponentasyon, asin ekstraksyon kan mga mga gamot (*root*). 

An aritmetika iyo sarong elementaryang parte kan teorya nin bilang, asin an teorya nin bilang iyo pigkokonsidera bilang saro sa mga halangkaw na lebel na dibisyon kan modernong matematika, kaiba an algebra, heometriya, asin analisis. An mga terminong *aritmetika* sagkod *halangkaw na aritmetika* iyo ginagamit hasta sa kapinunan kan ika-20 na siglo bilang sinonimo para sa *teorya nin bilang*, asin minsan iyo ginagamit para ipahiling an mas mahiwas na parte kan teorya nin bilang.

## Hilingon man

* Lohika
* Pisika
* Estadistika

## Panluwas na takod

* MathWorld article about arithmetic
* The New Student's Reference Work/Arithmetic (historical)
* The Great Calculation According to the Indians, of Maximus Planudes – an early Western work on arithmetic at Convergence
* Weyde, P. H. Vander (1879). ["Arithmetic"](https://en.wikisource.org/wiki/The_American_Cyclop%C3%A6dia_(1879)/Arithmetic) . The American Cyclopædia.

## Toltolan
Philippine Fashion Week

An  **Philippine Fashion Week** (**PhFW**) sarong kasibotan na ginigibo duwang beses kada taon sa Metro Manila, Philippines. An petsa matungod sa bulan nin Mayo, para mapahiling an mga koleksyon sa Holiday (imbes na autumn-winter na dae man presente sa nasyon) asin, kada Oktobre, na tampok an Spring asin Summer na koleksyon. Ini an pinakahalabang kasibotan mapadapit sa moda sa nasyon na ginigibo sa Manila na sikat na "Olympics" sa moda. An Philippine Fashion Week minukna ni Joey A. Espino Jr asin Audie Espino kan 1997. Nagpadagos sinda sa proyekto bilang Executive Producers kaiban kan magtugang na Espino asin Conchitina (Tina) Herrera.

An mga tagadesinyo na Filipino Designers arog niArcylen Moya, Ezra Santos, Oliver Tolentino, Albert Andrada, Jerome Salaya Ang, Noel Crisostomo, Jeffrey Rogador, Sidney Perez Sio, EsAc, Pat Santos, Arnold Galang, Roland Alzate, Raoul Ramirez, Lyle Ibanez, Cherry Samuya Veric, Philipp Tampus, Junjun Cambe, Mixy Dy, Jian Lasala, Randall Solomon, Kaye Morales, Boyet Dysangco, Anthony Nocom, Eric Delos Santos, Cesar Gaupo, Robin Tomas, Lesley Mobo, Frederick Peralta, Ben Farrales, Pitoy Moreno asin Aureo Alonzo nagpaluwas nin buong koleksyon kan Philippine Fashion Week sa  Multi-Media platform.

In 2019, it was held at the Crowne Plaza Manila Galleria.

## Hilingon man

* Runway Fashion

## Mga toltolan

## Panluwas na takod

*
Nkosilathi Nyathi

Si **Nkosilathi Nyathi** (namundag 2003) sarong aktibista sa kapalibotan sa Zimbabwe. Nagpuon syang magkampanya sa edad na 10 asin adbukador para sa mga hobenes sa pagdesisyon na gumibo nin mga papel. Sya may opinyon na an mga hoben ‘ dai pwedeng magmateryalisar sa hustisya kan klima kun dai sinda makiiba sa pagdedesisyon. Si Nkosilathi yaon sa 2019 United Nations Climate Change Conference COP25 sa Madrid para sa  pagkakampanya para sa dugang pang mga aksyon sa klima asin pagpopoon nin mga hoben hali sa mga namomoon sa kinaban.

## Aktibidad sa Palibot
Si Nkosilathi Nyathi nagdakula harani sa Victoria Falls. Sinususog nya an saiyang aktibismo sa kapalibutan sagkod sa aldaw na nagtindog sya na may pagkamati sa sarong lugar na pano nin basura sa Victoria Falls asin orog na namamangnohan an mga isyu sa kapalibutan sa saiyang pinakaharaning komunidad. Nagpoon syang magrisa kan mga epekto nin pagbabago sa klima sa saiyang palibot sa edad na 11, kan sya Grade 5 sa Chamabondo Primary School sa Zimbabwe. Naheling ni Victoria Fall an pinakagrabeng tigmara kan sarong siglo kan 2019, 7.7 milyones na mga taga Zimbabwe an mayong kakanon asin 45 milyones katawo sa timog na Aprika an namimiligrong magutom. Igwa man nin dai pang kaagid na kabilangan nin malnutrisyon na labing limang porsyento sa walo sa mga distrito kan Zimbabwe. An gabos na isyung ini na ipinahihiling sa saiyang komunidad an nagtulod sa saiya na ponan na tokdoan an saiyang komunidad manungod sa pagbabago sa klima asin padagos na hagadon an pagreprodusir kan lakop sa globong mga pag - oswag asin nanuga siya na maremedyohan sagkod na magpoon na gumibo nin awad - awad na mga aksion sa klima.

Saro siyang lider sa saiyang primaryang club nin klima, si Ozone Defensor Club. Pinangenotan niya an paglalang kan enot na planta nin gas na bio sa saiyang komunidad tanganing bagohon an pagtalubo nin basura tanganing makagibo nin masustenir na enerhiya kan 2016. An estasyon nin bioggas ginagamit na ngunyan para sa pag-andam kan kakanon kan estudyante. Bakong maray an training sa isport si Nkostinathi alagad may maray siyang abilidad sa otory. An saiyang dagos na paggamit kan saiyang otory abilidad sa pag'apod sa gobyerno sa pagresolber sa mga isyu sa kapalibutan asin mas magtaong atensyon sa pagbabago sa klima, nakua siyang pagmidbid kan UNICEF na mag'atender sa 2019 edisyon kan United Nations Framework Convention sa Climate Change 25th Conference of the Parties (COP25) na nangyari sa Madrid. Nagtao man sia nin pahayag sa Grupo nin mga Katood nin mga Aki asin sa Kompayable Development Goals (SDGs) na mga pagtiripon sa 2020 Aprika Regional Forum sa Komportable Development na ginibo sa Victoria Falls. Sa miting, sinuportaran niya an pagpopoon nin mga hoben hale sa mga namomoon sa kinaban. Bilang myembro nin press club sa saiyang eskwelahan, nagsusurat sya nin mga artikulong pang-edukasyon manungod sa kapalibutan asin klima.

## Gawad asin Pagmidbid

* UNICEF Youth Climate Ambos for Zimbabwe kan 2015.
* Mga Hoben Para sa Aprika Greenline poon pa kan 2014.

## Mga susugan
Pagbado sa Indya

An **Indya** sarong nasyon na may mga tradisyunal na pagbado asin istilo pero naglalago sa industriya nin moda. Dawa nagkaigwa pa sanang mga tagadesinyo kan 1980, sa huring 1980 asin 1990s nagkaigwa nin pagrambong. Resulta ini kan pagiging lantad sa modang global asin pagtalubo nin ekonomiya kan 1990. An sumunod na dekada nakaestablisar nin moda bilang industriya sa luwas nin Indya.

## Mga Fashion Week
* India Fashion Week (Delhi)
* Lakme Fashion Week (Mumbai)
* Indian Federation for Fashion Development's India Runway Week  (Delhi)

## Toltolan

* 

## Bibliograpiya

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Chandra, M., Gupta, S. P., In Dikshit, K. N., In Dwivedi, V. P., & In Asthana, S. (1973). Costumes, textiles, cosmetics & coiffure in ancient and mediaeval India. Delhi: Oriental Publishers on behalf of the Indian Archaeological Society.

## Mga panluwas na takod
Liwanag

An **liwanag** (Ingles: *light*) o **nahihiling na liwanag** (*visible light*) iyo elektromagnetikong radiasyon sa laog nin porsyon kan elektromagnetikong ispektrum na mahihiling nin mata kan tawo. An nahihiling na liwanag iyo harus may kahulugan na igwa nin mga wavelength sa rango nin 400–700 nm, sa tahaw kan infrared (may mas halabang mga wavelength) asin an ultraviolet (may mas halipot na mga wavelength). An mga wavelength na ini may boot-sabihon na rango nin prekwensya na harus 430–750 terahertz (THz).

An pangenot na gunuan nin liwanag sa Kinaban iyo an Saldang. An liwanag kan saldang minatao nin enerhiya sa mga berdeng tinanom tanganing makamokna nin mga asukar na harus sa porma nin mga starch, na minaluwas nin enerhiya sa mga nabubuhay na bagay na minatulon sa sainda. An prosesong ini kan potosintesis iyo  kan mga enerhiyang nagagamit nin mga nabubuhay na bagay. Sa uusipon, an saro pang importanteng gunuan nin liwanang para sa mga tawo iyo an kalayo, gikan sa mga suanoy na kampo-kalayo hasta sa mga modernong lamapara nin kerosene. Sa pagkamokna nin mga elektrikong liwanag asin sistemang pangkusog, an elektrikong pampaliwanag iyo epektibo nang naribayan an mga liwanag hale sa kalayo. May nagkapira man na ispesye kan hayop na nakakahimo kan sadiri nindang liwanag, sarong prosesong inaapod na *bioluminescence*. Halimbawa, an mga aninipot iyo minagamit nin liwanag tanganong makahanap nin kaparehas asin an mga bampirang pusit ginagamit ini para magtago sa mga pwedeng magkakan sa sainda.

## Hilingon man

* Enerhiyang solar
* Init
* Potosintesis

## Panluwas na takod

* Liwanag (pisika) sa *Encyclopædia Britannica*
* Liwanag  sa *Encyclopedic Dictionary of Vietnam*

## Toltolan
Juan José Martín-Bravo

Si Juan Jose Martín-Bravo sarong aktibista sa klima kan Tsile.  Siya presidente kan CVerde, Siya heneral na parakoordinar kan COY15 (World Youth Conference).

Kan 2018, si Claver ginawadan kan National Environmental Award kan Tsile. Siya estudyante sa Pontificia Universidad Católica.

Kan 2019, siya hoben pang delegado sa klima sa Naciones Unidas.

Siya kandidato p.National Congress of Tsile. Siya miyembro kan Independenientes No Neutrales party. 

## Mga susugan
Nina Py Brozovich

Si **Nina Py Brozovich** sarong aktibista sa klima sa Bolivia. Nagtugdas siya nin mga Biyernes Para sa Ngapit sa Bolivia.  Kabtang sia kan United Nations Youth Climate Summit.

Nagluwas an saiyang gibo sa Bolivian Express, Pagna Siete, asin Biyernes para sa semanal na babasahon. Kabtang sia kan kampanya kan UNICEF na "Sarong Henerasyon. Siya boluntaryo sa La Sendai Verdade.

## Mga susugan
Kevin Mtai

Si **Kevin Mtai** (namundag circa 1996) sarong aktibista sa klima sa Kenya, asin microbiologist. Siya iyo an Aprika Kontinental na Coordinator Para sa Dagang Pag-asa. Siya kaapil kan Kenya Environmental Activista Network (AN). Siya sarong rehiyonal na kagmukna para sa Sarong Action.

Saiyang sinuportaran an konsyerto kan Nairobi National Park.  Nagproklama siya nin konstruksyon sa sarong hotel.

Kan 2020, bilang sarong aktibista gikan sa sarong MAPA (Mostlave Peoples and Areas), nag-organisar siya nin mas dakol pang Biyernes na klima sa ForFuture.  Nag - atender siya sa Mock COP26.

Siya nakaistar sa Soy, Kenya.

## Mga susugan
Sofía Hernández Salazar

Si **Sofía Hernández Salazar** (namundag Agosto 26 1998) sarong Costa Rican human rights, asin aktibista sa kapalibutan. 

## Buhay
Si Sofía sarong estudyante sa syensia pulitikal sa Unibersidad kan Costa Rica. Siya sarong organisador para sa mga Biyernes For Punan Costa Rica, coordinator kan Escazú Ahora Costa Rica asin Young Leaders Costa Rica. . Si Hernández nagtabang sa Re-Earth Initiative for Earth Day 2020 asin kagrugaring kan mga Latina Para sa Climate. Nag - atender sia sa 2019 United Nations Climate Change Conference bilang kabtang kan delegasyon kan Costa Rican bilang miembro kan partido.

Nagbali siya sa Biyernes nin Punan Costa Rica sa tanga kan-2019 asin sa saro sa mga enot na pangyari niya sa atubangan kan Presidential House parte siya kan pakikipag-ulay sa Presidente kan Republika, si Carlos Alvarado, asin sa iba pang mga aktibista manungod sa kahalagahan kan pagdeklarar nin sarong merkado sa klima asin pagtao nin tunay na protagonismo sa mga hobenes sa klima asin pagdedesisyon sa kapalibotan. . Pagkatapos kaini, si Sofia nakipag-ulay giraray sa Costa Rican Pransya, partikular na sa Bise Presidente, an Epsy Campbell, kun sain pinaliwanagan niya an kahalagahan kan pagrata sa Escazú Agreement asin sa Vice Minister of Political Affairs asin Citizn Dialogo sa kahalagahan kan pagpundo kan ley sa pagbaruhay. 

Poon kan Septyembre 2020 saro siya sa mga parakoordinar kan Escazú Now, sarong inisyatiba na pig-aampoyonan kan mga Biyernes For Punan Costa Rica, Greenwolf Costa Rica asin kan Youth and Climate Change Network na an katuyohan iyo an magpalakop kan rating asin tamang impluensya kan Escazú Agreement sa nasyon.  

Kan Disyembre 2020, parte si Hernández nin sarong pangkinaban na grupo nin 9 na mga babayi asin bakong mga aktibista na nagpublikar nin surat sa mga lider sa bilog na kinaban dapit sa  Thomson Reuters Foundation News, titulado "As the Paris Agreement on Climate Change marks five years, urgent action on climate threats is needed now". Kaiba sa internasyonal na grupo na si Mitzi Jonelle Tan, Belyndar Rikimani, Leonie Bremer, Laura Muñoz, Fatou Jeng, Disha Ravi, Hilda Flavia Nakabuye and Saoi O'Connor. Nagtabang siya sa pag - organisar kan Mock COP26 asin delegado sa Costa Rican .
## Toltolan
Monzir Mohammed Awad

Si **Monzir Mohammed Awad**, sarong 
aktibistang pangkapalibutan asin inobator gikan sa Damazin, an kapitolyo syudad kan estado nin Blue Nile kan Sudan. Siya an nagtugdas kan Future Generations na an tuyo iyo an positibong pagbabago sa saindang nasyon asin sa nuanoy.

Siya asin an saiyang kairiba sa grupo nakagibo nin solar-powered car.

## Mga toltolan
Lagonoy (tinanom)

An ***Chromolaena odorata*** o kun sa Bikol inaaapod ining **lagonoy** sarong ttopikal asin pang-irarom na tropikal na espesye nin namumurak na palumpong sa pamilya nin mirasol. Tal ini sa Amerika, sa Florida asin Texas sa Estados Unidos sa habagatan na paMehiko asin sa Karibiyan paduman sa Habagatan na Amerika. napabisto ini sa tropikal na Asya, Sulnupan na Aprika, asin sa mga parte kab Australya.

Karaniwang mga pangaran kaini kaiba an Siam weed, Christmas bush, devil weed, Communist Pacha (കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് പച്ച sa Malayalam), common floss flower, Abani di egwu (tataramon na Igbo), aain triffid.

## Mga toltolan
Tanog

Sa pisika, an **tanog** (Ingles: *sound*) iyo sarong bibrasyon na nagpapadakol bilang mga akostikong wave, sa paagi kan sarong transmisyon na aagihan arug kan gas, likido, o solido.

Sa pantawong pisiyolohiya asin sikolohiya, an tanog iyo an *resepsyon* nin mga wave sagkod an saindang *persepsyon* sa paagi kan hutok. Solamenteng mga akostikong wave sana na may prekwensya na yaon sa rangong harus 20&nbsp;Hz asin 20&nbsp;kHz, an awdyo prekwensya na rango, an kayang madangog kan mga tawo. Sa ere sa atmosperikong presyon, nagrerepresenta ini nin mga tanog na may mga wavelength na 17 metro (56 ft) hasta 1.7 sentimentro (0.67 in). An mga tanog na mas halangkaw sa 20&nbsp;kHz iyo inaapod na *ultrasound* asin iyo dae nadadangog kan mga tawo. An mga tanog na mas hababa sa 20&nbsp;Hz iyo inaapod na *infrasound*. An manlainlain na mga ispesye nin hayop igwa nin baryenteng rango nin pandangog.

## Panluwas na takod

*
* Sounds Amazing; a KS3/4 learning resource for sound and waves (uses Flash) 
* HyperPhysics: Sound and Hearing
* Introduction to the Physics of Sound
* Hearing curves and on-line hearing test
* Audio for the 21st Century 

## Toltolan
Atmospera

An **atmospera** (Ingles: *atmosphere*, gikan sa mga Griyegong taramon na ἀτμός *(atmos)*, boot-sabihon na 'bapor', asin σφαῖρα *(sphaira)*, boot-sabihon na 'bola' o 'ispero') iyo sarong lebel o grupo nin mga lebel kan mga gas na nakapalibot sa sarong planeta o iba pang materyal na lawas, na pinagsasaro nin saiyang grabidad. An atmospera iyo harus matatada kun an grabidad niya iyo halangkaw asin an temperatura kan atmospera iyo hababa.

An atmospera kan Kinaban iyo pigbibilog nin nitroheno (harus 78%), oksiheno (harus 21%), argon (harus 0.9%), karbon dioksido (0.04%) asin iba pang mga gas sa kadikiton na bilang. An oksiheno iyo ginagamit nin kadaklan kan mga organismo para sa respirasyon; an nitroheno iyo pigpapakarhay kan mga bakterya asin kan kitkilat para makahimo nin amonya na ginagamit sa paghaman kan mga nucleotide asin asidong amino; sagkod an karbon dioksido iyo ginagamit kan mga tinanom, algae, asin cyanobakterya para sa potosintesis. An atmospera iyo nagtatabang para protektahan an mga nabubuhay na organismo hale sa mga henetikong danyos kan ultraviolet na radiasyon kan saldang, duros huli sa saldang, asin mga cosmic ray. An presenteng komposisyon nin atmospera kan Kinaban iyo an produkto kan bilyong taon na biyokimikal na modipikasyon kan paleoatmospera nin mga nabubuhay na organismo.

An atmosperang istelar iyo an panluwas na rehiyon kan bitoon asin tipikal na igwang porsyon sa ibabaw nin malibog na potoispera. An mga bitoon sa hababang temperatura pwedeng may panluwas na atmospera na igwang mga kompuwestong molekula.

## Hilingon man

* Duros
* Astronomiya
* Liwanag

## Panluwas na takod

*Mga karakter kan atmosperikang strata - An panlayog na kapalibotan kan atmospera
*Sumaryo manungosa Istraktura asin Komposiyon kan Atmospera. 

## Toltolan
Leonardo Fibonacci

Si **Fibonacci** (; also , ;  – ), midbid man bilang **Leonardo Bonacci**, **Leonardo kan Pisa**, o **Leonardo Bigollo Pisano** ('Leonardo the Traveller from Pisa'), sarong Italyanong matematiko hali sa  Republic of Pisa, kinokonsiderar na pinakatalentadong matematiko sa Tahaw na Panahon".

An ngaran na *Fibonacci, na ginibo kan* 1838 kan Pranses-Italyano na historyador na si Guillaume Libri na pinalipot na  ('aking lalaki ni Bonacci'). Pero dawa kan kinaamayan kan taong 1506 sarong notaryo kan banal na Imperyong Romano, sinabi ni Perizolo na si Leonardo bilang "Lionardo Fibonacci".

Pinasikat ni Fibonacci an sistemang numeral na Hindu–Arabic sa kinaban nin sulnopan sa saiyang komposisyon na kan 1202 na *[[Liber Abaci]]* (*Book of Calculation*).  Pinamidbid niya man sa Europa an sequence of Fibonacci numbers, na ginamit niyang halimbawa sa *Liber Abaci*.

## Hilingon man

* Fibonacci numbers in popular culture
* Republic of Pisa
* Adelard of Bath

## Mga nota

## Mga toltolan

## Magbasa pa lalo

* 
* Goetzmann, William N. and Rouwenhorst, K.Geert (2005). *The Origins of Value: The Financial Innovations That Created Modern Capital Markets*.  Oxford University Press Inc., US, .
* Goetzmann, William N., *[https://ssrn.com/abstract=461740 Fibonacci and the Financial Revolution]* (October 23, 2003), Yale School of Management International Center for Finance Working Paper No. 03–28
* Grimm, R. E., "The Autobiography of Leonardo Pisano", Fibonacci Quarterly, Vol. 11, No. 1, February 1973, pp.&nbsp;99–104.
* Horadam, A. F. "Eight hundred years young," *The Australian Mathematics Teacher* 31 (1975) 123–134.
* Gavin, J., Schärlig, A., extracts of *Liber Abaci* online and analyzed on ''BibNum'' [click 'à télécharger' for English analysis]

## Panluwas na takod

* "Fibonacci, Leonardo, or Leonardo of Pisa." Complete Dictionary of Scientific Biography. 2008. Encyclopedia.com. (April 20, 2015). http://www.encyclopedia.com/doc/1G2-2830901418.html
* Fibonacci at Convergence
* Fibonacci (2 vol., 1857 & 1862) ''Il liber abbaci'' and ''Practica Geometriae''  – digital facsimile from the Linda Hall Library
* Fibonacci, Liber abbaci Bibliotheca Augustana
Suludnon

An **Suludnon**, bisto man bilang **Tumandok, Panay-Bukidnon**, o **Panayanon Sulud**, sarong grupo nin katutubong Bisaya na nag-iirok sa mabukid na lugar kan Capiz-Lambunao asin sa kabubuldan nin Antique-Iloilo na kan Panay sa Kabisayaan sa Pilipinas. Igwa nin saro sa duwa sanang grupong katutubong kultural kan mga parataram nin Bisayang tataramon sa Sulnopan na Visayas, kaiba kan Iraynon-Bukidnon kan Antique. Siring man, sinda kabtang kan mas mahiwas na grupong etnolingwistikong Bisaya, na iyo an pinakadakulang grupong etnolingwistiko sa Filipinas.

## Hilngon man
*Mangyan
*Agta

## Toltolan
Bukid Pulag

An **Bukid Pulag** (; Ilokano: Bantay Pulag) iyo an pinakahalangkaw na alitoktok sa Luzon sa  sa itaas kan pantay-dagat, ikatulong pinakahalangkaw na bukid sa Filipinas, asin an ika-26 na pinakahalangkaw na toktok sa sarong isla sa Kinaban. Iyo ini an ikaduwang pinakaprominenteng bukid sa Filipinas na sarong turog na bulkan. Namumugtak ini sa hanggan nin tulong probinsya kan Benguet, Ifugao, asin Nueva Vizcaya, na minanumpongan sa alitoktok kan bukid. Mas halangkaw sana sa Bukid Pulag an Bukid Apo asin Bukid Dulang-dulang.

An Bukid Pulag midbid sa saiyang "kadagatan nin mga panganuron" asin kakaibang tanawon kan Milky Way Galaxy pagdiklom, na nakakaagda nin kadakol na mga turista. 

An bilog na bukid tinutubod na iyo an irokan kan mga espiritu nin tinmongao asin iyo an sagradong pahingaloan kan mga kalag kan mga katutunong Ibaloi asin iba pang etnikong tawo sa lugar na iyan.

## Kasaysayan
An mga katutubong Ibaloi kan Benguet pigpipreserbar an saindang mga gadan asin ihinaharong sa mga kuweba sa kabukidan. Pigkokonsiderar na mga pamanang kultural an Kabayan mummy sa irarom kan Presidential Decree No. 432.

An Bukid Pulag pinagdeklarang parke nasyonal sa paagi kan Pres. Proclamation No. 75 kan Pebrero 20, 1987 na may hiwas na 11,550 hektarya. Parte ini kan Cordillera Biogegraphic Zone asin sarong sityong National Integrated Protected Areas Programme (NIPAP).

An parke nasyonal iniistaran kan iba-ibang etnikong grupo arog kan Ibaloi, Kalanguya, Kankana-eys, Karao, asin Ifugao.

## Heograpiya

An Bukid Pulag igwang langkaw na 2,928 metro (9,06 piye). An alitoktok kan bukid yaon sa Banwaan nin Kabayan sa probinsya nin Benguet.

### Klima
Huli sa halangkaw na elebasyon kaini, an klima sa Bukid Pulag subtropikal na kalangkawan na may mga pag-uran na lakop sa bilog na taon. An pag-uran sa bukid na may promedyong 4,489 miles (176.7 m) taon-taon na an Agosto iyo an bulan na basa-basa na may promedyong uran na maabot sa 1,135 miles (44.7 m).    

## Hilingon man
* Listahan nin mga bukid sa Filipinas
* Listahan nin nasyonal na mga parke kan Pilipinas
* Lista kan mga kabukidan sa Sur-subangan na Asya

## Reperensya
Ray Ubaldo

Si **Ray John Ubaldo** sarong taga-disenyo nin grapiko kan lokal na gobyerno kan Syudad nin Naga asin pintor. Bilang sarong artista biswal, siya nagpipinta sa istilong modernong kubismo gamit an akriliko. Kan 2017, siya asin si Hermz Alejandre nagdungan sa *Obra Para Ki Ina* sarong cubism painting exhibit sa Syudad nin Naga Apat na beses na siyang nakapag-eksibit nin solo kan saiyang mga obra kun sain an pinakahuri iyo an *RADIANT: sending out light* na ginigibo ngunyan na bulan nin Mayo 2021 sa Syudad nin Naga. Kadungan kaini poon Mayo 8 sagkod 16, ginigibo man an *In Bloom: Art Exhibit* kairiba an mga myembro kan Kintab Artists Group.

## Hilingon man
*Harold Gomez
*Maricris Fragata-Gomez
*Richard Cruz

## Toltolan

## Panluwas na takod
*Ray Ubaldo sa Facebook
Masa

An **masa** (Ingles: *mass*) iyo parehas na karakter kan pisikal na lawas asin an sukol kan resistensya kaini sa akselerasyon (rikas nin pagbabago kan belosidad relatibo sa oras) kapag an kabilugang puwersa iyo naaplikar. An masa kan sarong bagay iyo minadetermina man sa kusog kan grabitasyonal na atraksyon niya sa iba pang mga lawas.

An basehang SI na yunit kan masa iyo an kilogramo (kg). Sa pisika, an masa iyo bakong parehas sa gabat (*weight*), dawa ngani an masa iyo harus nadedetermina sa paagi kan pagsukol kan gabat nin sarong bagay gamit an *spring scale*, imbes na *balance scale* na nagkokompara saiya nin direkta sa iba pang aram na masa. An bagay sa Bulan iyo may mas hababang gabat kaysa kun yaon ini sa Kinaban huli sa mas hababang grabidad, pero an masa parehas man giraray. Ini huli ta an gabat iyo sarong puwersa, mientras an masa iyo an karakter na (kaiba an grabidad) minadetermina sa kusog kan puwersang ini.

## Panluwas na takod

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Toltolan
Pi

An numerong ***' () iyo sarong matematikong konstant. May kahulugan ini na [[rasyo]] kan [[sirkumperensya]] sa saiyang [[diyametro]] sa sarong [[bilog]], asin igwa man nin manlainlain na kaparehas na depinisyon. Minaluwas ini sa nagkapirang mga pormula sa gabos na lado nin [[matematika]] asin [[pisika]]. An pinakaenot na aram na paggamit kan Griyegong letrang ***' tanganing irepresenta an rasyo kan sirkumperensya sa saiyang diyametro sa sarong bilog iyo huli sa Welsh na matematikong si William Jones kaidtong 1706. Harus parehas ini sa 3.14159. Pigrerepresenta ini kan Griyegong letrang "" poon sa katawahan kan ika-18 na siglo, sagkod iyo pigbabaybay bilang "**pi**". Inaapod man ini bilang **Archimedes' constant**.

Bilang sarong irasyonal na numero, an  dae pwedeng maipapalis sa ordinaryong praksyon, alagad an mga praksyon arug kan 22/7 iyo harus nagagamit sa pag-aproksimar kaini. An desimal na representasyon man kaini dae nagtatapos asin mayo nin permanenteng pauro-utrong paterno. An desimal (o ibang basehan) kaini na mga digit minaluwas na purakan an distribusyon, asin iyo nakonhekturar para masatispika an sarong ispesipikong klase nin estadistikong pagkapurakan.

Bistado man an  bilang sarong transendental na numero: bako ining gamot (*root*) nin maski anong polinomyal na igwang rasyonal na mga koepisyento. An pagigin transedental kan  iyo nagpapahiling na imposibleng masimbag an suanoy na hamon na pagkwadrado kan bilog gamit an kompas asin straightedge.

## Panluwas na takod

* 10 million decimal places
* "Pi" sa Wolfram Mathworld
* Representations of Pi sa Wolfram Alpha
* Demonstrasyon ni Lambert (1761) sa pagigin irasyonal kan , online  asin naanalisa *[https://www.bibnum.education.fr/sites/default/files/24-lambert-analysis.pdf BibNum] * (PDF).
*  Search Engine 2 bilyong mahahanap na mga digit kan ,  asin 

## Toltolan