Ciung Wanara

An **Ciung Wanara** sarong alamat sa mga tawong Sundanese, sa Indonesya . An Ciung Wanara sarong bansag ni Prinsipe Manarah kan Kahadean nin Sunda-Galuh. Paryente siya kan bantog na Hadeng Sanjaya kan Mataram .

An osipon nag-iistorya kan alamat kan kahadean nin Sunda Galuh, an ginikanan kan pangaran kan Salog Pamali siring man naglaladawan kan mga relasyon kultural sa pag-ultanan kan mga Sundanese asin Javanese na nakaistar sa sulnupan na parte kan probinsya nin Sentral na Java .

An alamat kan Ciung Wanara parateng inaasosyar sa mga arkeolohikong lugar kan Karang Kamulyan, sarong sub-distrito sa Ciamis Regency, Sulnupan na Java .

## Mga pinagkukuanan
An istoryang ini naggigikan sa sarong berbal na tradisyon kan mga Sundanese na inaapod na Pantun Sunda,  na dangan ibinalyo sa mga libro na isinurat kan nagkapirang mga parasurat na Sundanese, pareho sa Sundanese asin Indonesian . 

## Sumaryo

### An paghale kan hade
Igwa kaidto nin sarong makapangyarihan na kahadean sa isla nin Java, na inaapod na Galuh, an kabisera kaini yaon sa Galuh harani sa presenteng Ciamis . Pigtutubodan kan panahon na idto na an kahadean kan Galuh minapoon sa Hujung Kulon, an Sulnupan na poro kan Java, sagkod sa Hujung Galuh ("gilid kan Galuh"), ngonyan an estuarine kan Salog Brantas sa palibot kan modernong Surabaya . An kahadean pinamahalaan ni Hadeng Prabu Permana Di Kusumah. Pakatapos na maghade sa halawig na panahon an Hade nagdesisyon na magin sarong asetiko asin kun kaya inapod niya an saiyang ministro na si Aria Kebonan sa palasyo. Apwera kaini, si Aria Kebonan kinaipuhan man na magduman sa hade tanganing magdara nin bareta manungod sa kahadean. Mantang naghahalat sia sa enotan na pendopo, naheling nia an mga surugoon na sibot na naglalakawlakaw pabalikbalik, na inaareglo an gabos para sa hade. Naisip kan ministro kun gurano kagayon na magin hade. An lambang pagboot sinunod, asin an lambang kamawotan naotob. Kaya gusto man niyang magin hade.

Mantang nangangarap siya duman, inapod siya kan hade.

"Bueno, Aria Kebonan, totoo daw na gusto mong magin sarong hade?" Aram iyan kan hade huli ta tinawan sia nin lihis sa natural na kapangyarihan.

"Dai, Kahalangkawan, dai ko kaya."

"Dai ka magputik, Aria Kebonan, aram ko ini."

"Pasensya na, Kahalangkawan, naisip ko pa sana ini." "Bueno, gigibohon takang hade. Sagkod na ako mayo tanganing maghorop-horop, ika an maninigong magin hade asin mamahala. Dangan dai mo pagtrataron (na makidorog sa) sakuyang duwang agom, si Dewi Pangrenyep asin Dewi Naganingrum bilang saimong agom."

"Sige, Kahalangkawan mo."

"Babagohon ko an saimong itsura sa sarong guwapo na lalaki. An saimong pangaran iyo si Prabu Barma Wijaya. Sabihan mo an mga tawo na an hade nagin hoben asin ako maduman sa sarong sekretong lugar. Kaya ika magigin sarong hade!"

Sa sarong momento an itsura ni Aria Kebonan nakaagid ki Prabu Permana di Kusumah, alagad garo mas hoben nin sampulong taon. An mga tawo nagtubod sa saiyang anunsyo na siya si Hadeng Prabu Permana Di Kusumah na nagin mas hoben nin sampulong taon asin binago an saiyang pangaran na Prabu Barma Wijaya. Sarong lalaki sana an dai nagtubod sa saiyang estorya. Si Uwa Batara Lengser an nakakaaram kan kasunduan kan hade asin kan ministro. Si Prabu Barma Wijaya nagin hambog asin pinasupog si Uwa Batara Lengser na mayong magigibo. Bastos man siya sa duwang reyna. Parehong naglilikay saiya, apwera sa publiko kan sinda minagawi na garo sinda mga agom ni Prabu Barma Wijaya.

### An pagkamundag kan duwang prinsipe
Sarong banggi an duwang reyna nangaturugan na an bulan nahulog sa sainda. Ibinareta ninda ini sa hade na iyo an nagpatakot saiya, ta an siring na pangaturugan parati sarong patanid sa mga babae na mabados. Imposible ini ta dai siya nagkasala sa pagtrato sa duwang reyna bilang saiyang mga agom. Nagtunga si Uwa Batara Lengser asin nagproponer na mag-imbitar nin sarong bagong asetiko, na inaapod na Ajar Sukaresi - na mayo nang iba kundi si Hadeng Prabu Permana Di Kusumah - tanganing ipaliwanag an pambihirang pangaturugan. Nag-uyon si Prabu Barma Wijaya. Pag-abot kan asetiko sa palasyo hinapot siya kan hade manungod sa kahulugan kan pangaturugan.

"An duwang reyna parehong naglalaom nin aki, Kahalangkawan." Dawa ngani nakurat sa simbag, nakontrol pa ni Prabu Barma Wijaya an saiyang sadiri. Sa pagmawot na maaraman kun sagkod saen an asetiko nangahas na magputik saiya, naghapot siya nin saro pang hapot. "Mga babae daw sinda o mga lalaki?"

"Parehong mga aking lalaki, Kahalangkawan." Sa bagay na ini, dai na mapugolan kan hade an saiyang sadiri, kinua an saiyang kris, asin sinaksak si Ajar Sukaresi sagkod na magadan. Napakyas siya. Biko an Kris.

"Gusto mo daw na ako magadan? Sa kasong iyan, ako magadan." Dangan an asetiko nahulog. Makusog na sinipa kan hade an gadan na hawak kaya ini itinapok sa kagurangan kun saen ini nagbago sa sarong dakulang dragon, na inaapod na Nagawiru. Sa korte, may pambihirang nangyari. An duwang reyna talagang bados. Pakalihis nin pirang panahon si Dewi Pangrenyep nangaki nin sarong aking lalaki na inapod na Hariang Banga, mantang si Dewi Naganingrum nangaki sa mas huring petsa.

Sarong aldaw kan nagbibisita si Prabu Barma Wijaya ki Dewi Naganingrum, nagtaram an dai pa namumundag na aki: "Barma Wijaya, dakul na an saimong nalingawan na mga panuga. Kun orog kang naggigibo nin mga maringis na bagay, mas halipot an saimong kapangyarihan."

### An maraot na pagsasabwatan
An pambihirang pangyayaring ini kan nagtataram na fetus nakapaanggot na gayo sa Hade asin kasabay kaini, natakot siya sa banta kan fetus. Gusto niyang mahale ini asin dai nahaloy nakahanap siya nin paagi tanganing magibo iyan. Hinagad niya an tabang ni Dewi Pangrenyep tanganing magin toninong an omboy ni Dewi Naganingrum na mamumundag bilang sarong rascal sosog sa saiyang pangaturugan. Dai siya magigin angay sa tagapamahala kan nasyon kaiba an aki ni Dewi Pangrenyep na si Hariang Banga. Nagtubod an reyna asin uminoyon, alagad ano an gigibohon?

"Ibabalyo ta an omboy sa sarong ayam asin iaapon ta an aki sa Salog nin Citanduy." Bago mangaki, si Dewi Pangrenyep nag-abiso ki Dewi Naganingrum na takpan an saiyang mga mata nin *malam* ( wax ) na parati ginagamit sa pag-imprenta nin batik na tela. Sinasabi nia na an pagbolong na ini iyo an pag-olang sa nag-aanak na ina na makaheling nin sobrang dugo na tibaad magpatumba sa saiya na mawaran nin malay. Nag-oyon si Naganingrum asin tinahoban ni Pangrenyep nin wax an mga mata ni Dewi Naganingrum, na nagsasagin-sagin na nagtatabang sa pobreng reyna. Dae aram kan Naganingrum an nangyari, an bagong mamundag na omboy ilinaog sa sarong basket asin itinapok sa Citanduy River makalihis na ihigda an sarong umboy na ayam sa kublit kan dae nag-aaram na ina.

Dai nahaloy, naaraman kan reyna na may kapot siyang omboy na ayam asin namundo siyang marhay. An duwang paragibo nin maraot nagprobar na haleon si Dewi Naganingrum sa paagi nin pagtaram nin mga kaputikan sa mga tawo, alagad mayo nin nagtubod sainda. Dawa si Uwa Batara Lengser mayong naginibo ta an hade siring man si Reyna Dewi Pangrenyep, makapangyarihan na gayo. Sinentensyahan pa ngani ni Barma Wijaya nin kagadanan si Dewi Naganingrum huli ta nagkaaki ini nin ayam, na ibinibilang na sumpa hale sa mga diyos asin makasusupog para sa nasyon. Nakua ni Uwa Batara Lengser an mga instruksyon tanganing isagibo an paggadan. Dinara niya an pobreng reyna sa kakahuyan, alagad dai niya ini ginadan, imbes, nagtugdok siya nin marhay na payag para saiya. Tanganing makombensir an hade asin si Dewi Pangrenyep na siya an nag-utob kan pagboot, ipinahiling niya sainda an mga bado ni Dewi Naganingrum na may mantsa nin dugo.

### An pakikipaglaban sa manok
Sa baryo Geger Sunten, sa gilid kan salog nin Citanduy, may nakaistar na sarong gurang na mag-agom na parati nagbubugtak kan saindang bow-net sa salog tanganing makadakop nin sira. Sarong aga nagduman sinda sa salog tanganing kuanon an hikot asin nabigla sindang marhay na makakua nin sarong lungon sa hikot imbes na sarong sira. Pagbukas kaini, nakakua sinda nin sarong magayon na omboy. Dinara ninda an omboy sa harong asin inataman ini asin namotan ini bilang sadiri ninda.

Sa pag'agi kan panahon an omboy nagin sarong magayon na hoben na lalaki na nag-iba sa gurang na lalaki na naghahanap sa kakahuyan. Sarong aldaw nakahiling sinda nin sarong gamgam asin sarong unggoy.

"Anong gamgam asin unggoy sinda, Padi?"

"An gamgam inaapod na Ciung asin an unggoy na Wanara, aki ko."

"Kun siring, apodon mo akong Ciung Wanara." Nag-oyon an gurang na lalaki ta an kahulugan kan duwang tataramon angay sa karakter kan aking lalaki.

Sarong aldaw hinapot niya an gurang na lalaki kun tano ta iba siya sa ibang mga aking lalaki sa baryo asin kun tano ta tinatawan ninda siya nin labi-labing onra. Dangan sinabi saiya kan gurang na lalaki na siya dinara pasiring sa lugar sa sarong kahon asin bako siyang sarong aking lalaki gikan sa baryo.

"An saimong mga magurang siguradong mga nobleng tawo gikan sa Galuh."

"Kun siring, kaipuhan kong magduman tanganing hanapon an sakuyang tunay na mga magurang, Ama."

"Tama iyan, alagad dapat kang mag-iba sa sarong katood. Sa laog kan lungon, igwa nin itlog. Kuanon mo iyan, magduman sa kakahuyan, asin maghanap nin gamgam na mapusa kaiyan."

Kinua ni Ciung Wanara an itlog, ginibo para sa kahoy siring sa sinabi kan gurang, alagad dai siya nakakua nin manok. Imbes, nakua niya si Nagawiru na maboot saiya asin nag-alok saiya na ipusa an itlog. Ibinugtak niya an itlog sa irarom kan dragon asin dai nahaloy pagkatapos na ini napusa. Marikas na nagdakula an siwo. Ibinugtak ini ni Ciung Wanara sa basket, binayaan an gurang na lalaki asin an saiyang agom, asin nagbaklay pasiring sa Galuh.

Sa kabisera kan Galuh, an pakikilaban nin manok sarong dakulang isports, ta parehong namomotan ini kan hade asin kan mga tawohan kaini. Si Hadeng Barma Wijaya igwa nin dai nadaog na mabangis asin dakulang manok ( manok ) na an pangaran Si Jeling. Sa saiyang pag-orgulyo, ipinahayag niya na itatao niya an ano man na kamawotan sa siisay man na kagsadiri nin manok na makakadaog sa saiyang kampeon na manok.

Pag-abot duman an siwo kan Ciung Wanara nagdakula na asin nagin sarong dakula asin makusog na game- cock . Mantang pighahanap ni Ciung Wanara an kagsadiri kan lungon, nagpartisipar siya sa sarong torneo nin pakikipaglaban sa manok. An saiyang titi dai nanggad nawara. Nakaabot man ki Prabu Barma Wijaya an bareta dapit sa soltero na pirming nanggagana an manok sa laban nin manok na iyo an nagsugo ki Uwa Batara Lengser na hanapon an soltero. Naaraman tulos kan gurang na siya an haloy nang nawawarang aki ni Dewi Naganingrum, orog na kan ipinahiling saiya ni Ciung Wanara an kabaong kun saen siya itinapok sa salog. Sinabi ni Uwa Batara Lengser ki Ciung Wanara na an hade an nagboot nin siring apuera sa pag-akusar sa saiyang ina na nangaki nin sarong ayam.

"Kun an saimong manok manggana sa laban sa hade, hagadon mo sana saiya an kabanga kan kahadean bilang balos sa saimong kapangganahan."

Kan sunod na aga nagtunga si Ciung Wanara sa atubangan ni Prabu Barma Wijaya asin sinabi saiya kun ano an pigproponer ni Lengser. Nag-oyon an hade ta sigurado siya sa kapangganahan kan saiyang manok, na inaapod na Si Jeling. Si Si Jeling medyo mas dakula pa sa manok ni Ciung Wanara; alagad, mas makapangyarihan an manok ni Ciung Wanara poon kan pinusa ini kan dragon na Nagawiru. Sa isports na ini nin dugo, an manok kan hade nawaran nin buhay sa laban asin an hade napiritan na otobon an saiyang panuga na itao ki Ciung Wanara an kabanga kan saiyang kahadean.

### An laban nin magturugang
Si Ciung Wanara nagin hade kan kabanga kan kahadean asin nagpagibo nin bakal na bilanggoan tanganing istaran an maraot na mga tawo. Si Ciung Wanara nagplano nin sarong plano tanganing padusahan si Prabu Barma Jaya asin Dewi Pangrenyep. Sarong aldaw si Prabu Barma Jaya asin Dewi Pangrenyep inimbitaran ni Ciung Wanara na magdigdi asin inspeksyunan an bagong itinogdok na bilanggoan. Mantang yaon na sinda sa laog, isinara ni Ciung Wanara an pinto asin ikinandado sinda sa laog. Ipinaaram niya sa mga tawo sa nasyon an mga maraot na gibo ni Barma asin Pangrenyep, asin nag-orogma an mga tawo.

Alagad, namundo si Hariang Banga, aki ni Dewi Pangrenyep kan maaraman an pagkadakop kan saiyang ina. Nag-organisar siya nin pagrebelde, nagtipon nin nagkapirang hukbo, asin pinangenotan niya an giyera laban sa nguhod niyang tugang na lalaki. Sa sarong ralaban, sinalakay niya si Ciung Wanara asin an saiyang mga parasunod. Parehong si Ciung Wanara asin Hariang Banga mga makapangyarihan na prinsipe na may dakulang kakayahan sa pencak silat martial arts. Alagad, nahimo ni Ciung Wanara na itulod si Hariang Banga pasiring sa sirangan na pangpang kan Salog Brebes . An laban nagpapadagos na daing katapusan asin mayo nin nanggana. Biglang nagtunga si Hadeng Prabu Permana Di Kusumah kaiba si Reyna Dewi Naganingrum asin Uwa Batara Lengser.

"Hariang Banga asin Ciung Wanara!" an hade nagsabi, "Mag-ontok na kamo sa pakikipaglaban! Ini *pamali* - ( bawal o ipinagbabawal sa parehong mga tataramon na Sundanese asin Javanese) - na nakikipaglaban sa sadiring mga tugang. Kamo magturugang, kamo pareho sakong mga aking lalaki. Kamong duwa maghahade sa dagang ini, Ciung Wanara sa Galuh asin Hariang Banga sa sirangan na Salog Brebes, an bagong salog na ini magin an ngaran asin linderos kan Brebes Salog pasiring sa Salog Pamali tanganing ipagirumdom saindo na duwa ini *pamali* na labanan an saindong tugang Pabayaan nindo si Dewi Pangrenyep asin si Barma Wijaya na iyo si Aria Kebonan na magdanay sa bilanggoan huli kan saindang mga kasalan." Poon kaidto an pangaran kan salog midbid bilang Salog Pamali.

Si Hariang Banga nagbalyo pasiring sa sirangan asin midbid bilang Jaka Susuruh. Tinugdas niya an kahadean nin Java asin nagin hade nin Java, asin an saiyang maimbod na mga parasunod iyo an nagin mga apoon kan mga tawong Java . Si Ciung Wanara namahala sa kahadean kan Galuh nin makatanosan, an saiyang mga tawo mga tawong Sundanese, poon kaidto an Galuh asin Java nagin mauswag giraray arog kan mga aldaw ni Prabu Permana Di Kusumah. Mantang pasiring sa sulnupan, inawit ni Ciung Wanara an alamat na ini sa Pantun, mantang an saiyang matuang tugang na lalaki nagpasiring sa sirangan na ginigibo man an parehong pag-awit kan epiko sa Tembang .

## Interpretasyon
An alamat iyo an osipon kan mga Sundanese tanganing ipaliwanag an ginikanan kan pangaran na Salog Pamali, siring man tanganing ipaliwanag an ginikanan kan relasyon kan mga Sundanese sa Javanese ; bilang an duwang nagkokompetensya na magtugang na namamahala sa parehong isla ( Java ). Susog man sa pagtubod na ini, an mga Sundane pighihiling an mga Javanese bilang saindang matuang tugang, alagad an kahadean sa daga nin Sunda (kahadean nin Galuh) mas gurang pa sa mga kahadean na naestablisar sa Sirangan asin Sentral na Java. Ini minsan paano katumbas kan makasaysayan na katotoohan na an pinakagurang na kahadean sa Java yaon nanggad sa Sulnupan na Java, an kahadean nin Tarumanagara .

## Mga Pag-adaptar
Kan 1941 *an Ciung Wanara* pig-adaptar bilang sarong pelikula ni Jo Eng Sek kan Star Film . May titulong *[[Tjioeng Wanara]]*, an pelikula pinagbidahan ni R Sukran, Elly Joenara, AB Djoenaedi, Muhammad Arief, asin S Waldy . 

## Hilingon man
West Java

## Toltolan