open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mga tataramon na Murutiko

An **mga tataramon na Murutiko** saróng pamilya kan kabangâ na dosenang magkaano-ano na mga tataramon na Austronesyo, na pigtataram sa norteng panlaog-kadagaan na mga rehiyon kan Borneo kan Murut asin Tidung. 

## Mga tataramon
Iniyo an mga tataramon na Murutiko (Lobel 2013): 
***Sentrong Murut** (pinaka Murut)
Timugon Murut asin Tagol Murut
***Mga diyalektong Murut**
Keningau Murut, Beaufort Murut (Binta’), Tabalunan/Serudung Murut, Selungai Murut, Sembakung Murut, Okolod, Bookan, Tanggala Murut, Paluano, Agabag/Tinggalan Murut.

***Tataramon na Tidung**
Burusu, Kalabakan, Nonukan Tidong, Sesayap Tidong

Parating piggagamit asin naiintindihan an Tagol Murut kan saróng dakulang mayoridad kan mga tawo nin Murut.

Piglista man ni Lobel (2013:360) an mga tataramon na Abai Sembuak, Abai Tubu, dangan Bulusu (gabos pigtataram haraní sa banwaan nin Malinau sa Kalimantan Timur) bilan mga tataramon na Murutiko. Sa balyong-parte, pigtataram an Abai Sungai sa subangang Sabah, saróng tataramon na Paitaniko.

### Lobel (2016)
Pigkober ni Lobel (2016) an minasunod na Mas Dakulang mga tataramon na Murutiko, kabali an Tidong:
*Tatana
*Papar
*Murut Nabaay
*Gana
*Murut Timugon
*Murut Paluan
*Murut Tagol
*Kolod
*Sulnupang Tingalan
*Subangang Tingalan
*Murut Kalabakan
*Abai Sembuak
*Abai Tubu
*Bulusu
*Tidung Bengawong
*Tidung Sumbol
*Tidung Kalabakan
*Tidung Mensalong
*Tidung Malinau

## Mga Inobasyon
Piglista ni Lobel (2013:367) an minasunod na mga inobasyong pamponolohika na Murutiko. (Tandai: nagtitindog an PSWSAB para sa Proto-Sur-Sulnupan na Sabahano, mantang nagtitindog an PMP sa Proto-Malayo-Polinesyano.)
*PMP/PSWSAB *R > *h / __ V (apwera pagkatapos kan *ə, na kun saen naka*shifted* na paduman sa *g sa PSWSAB). Subsekwental, an Proto-Mas Dakulang Murutiko na *h > Ø yaon sa gabos na tugang nin mga tataramon apwera sa Papar.
*PMP/PSWSAB *R > *g / __ #
*PMP/PSWSAB *aw > *ow; *ay > *oy
*PMP/PSWSAB *iw > *uy
*PGMUR *g- > Ø pagkatapos kan *adjectival prefix* na *ma-
*PMP/PSWSAB *ə > *a sa mga silabang dae-pinal, apwera sa kapalibutan na *_Cə, na kun saen ini minareplek bilan /o/

## Mga Toltolan

*Lobel, Jason William. 2013. ''Philippine and North Bornean languages: issues in description, subgrouping, and reconstruction'' . Ph.D. dissertation. Manoa: University of Hawai'i at Manoa.
*Lobel, Jason William. 2016. *North Borneo Sourcebook: Vocabularies and Functors*. University of Hawaii Press.
Iskriturang Latin

An **alpabetong Latin** o **iskriturang Latin**, inaapod man na **alpabetong Romano**, saróng alpabetikong sistema nin pagsurat na enot o orihinalmenteng piggamit para sa Tataramon na Latin alagad poon kadto halawigan na mang piggamit sa bilog na kinában.
Rawis nin Bikol

An **Rawis nin Bikol** sarong rawis kan Isla nin Luzon sa Filipinas. Parte ini kan Rehiyon Bikol, an mga probinsya na yaon sa rawis kaiba an Albay, Camarines Norte, Camarines Sur, asin Sorsogon; pinangaranan na Catanduanes asin Masbate an duwa pang ibang probinsya kan Rehiyon Bikol na mga baybayon na mga isla.

Nakakonekta an rawis sa enterong Luzon sa paagi kan probinsya nin Quezon asin nahahanganan kontra-ikot-relo puon sa norte kan kahawakan nin mga katubigan:
*An Suba' nin Lamon asin Suba' nin Calauag sa norte; 
*Golpo nin Ragay sa sulnopan kan mga probinsya nin Camarines;
*Burias Pass sa sulnopan kan Albay; 
*Ticao Pass sa sulnopan kan Sorsogon;
*Dagat Samar paduman sa sur;
*Itiot nin San Bernardino sa sur-subangan;
*An Dagat Filipinas sa subangan kan Sorsogon; 
*Golpo nin Albay sa subangan kan Albay; 
*Golpo nin Lagonoy sa norte-subangan Kan Albay; 
*Maqueda Channel sa subangan kan Camarines Sur; asin
*An Suba' nin San Miguel sa subangan kan Camarines Norte.
Sa mga heograpikong pigtatampok sa rawis, iyo an mga aktibong mga bulkan siring kan Mayon asin Bulusan. An mga sentro nin mayoridad na populasyon iyo an Daet, Camarines Norte; Naga, Camarines Sur; asin Legazpi, Albay.
Tataramon na S'gaw Karen

An **S'gaw** (စှီၤ/ကညီကျိာ်), **Sgaw Karen** o **Sgaw Kayin**, parating inaapod sa **Karen** saróng tataramon na pigtataram kan mga tawo nin Sgaw Karen sa Myanmar asin Tailandiya. 

## Mga Toltolan

## Mga Panluwas na Takod

* S'gaw Karen Grammar 
* S'gaw Karen Dictionary
* S'gaw Karen Bible 
* S'gaw Karen Picture Bible
* SEAlang Library Sgaw Karen Dictionary
* Drum Publication Group
* Free Anglo-Karen Dictionary
* Drum Publication Group—Online Sgaw Karen language materials. Includes an online English - Sgaw Karen Dictionary.
* Karen Teacher Working Group—Several Karen fonts available for download.
Bahasa Binan

An **Bahasa Binan** (o **bahasa Béncong**) sa bikol tataramon na binan, saróng distinktibong barayti nin pagtataram na Indones orihinalmente na gikan sa komunidad nin bakla. Igwa ining pirang regularmenteng pagkakaayos o pattern sa pormasyon nin taramon asin nadokumentar, parehas na pagsurat dangan pagtataram.

## Toltolan

## Mga Panluwas na Takod
* GAYa NUSANTARA   – opisyalmenteng websityo kan *[[GAYa Nusantara]]*
* Gaya Nusantara – National Library of Australia subscription to *GAYa Nusantara*
* Bahasa Binan: Detik Forum   – moderated open online forum for Bahasa Binan posts, hosted by detikForum
Jay Leno

Si **James Douglas Muir** "**Jay**" **Leno** (New Rochelle, Abril 28, 1950) dating sarong Amerikanong entertainer.
Mga tataramon na Saluano–Banggai

An **mga tataramon na Saluano–Banggai**, saróng grupo kan magkaarano-anong mga tataramon na pigtataram sa subangang probinsiya nin Sentral Sulawesi, Indonesya. Kabali sinda sa sub-grupong Selebiko kan pamilya nin Austronesyo.

## Mga tataramon
Ini an mga tataramon sa yaon digdi:
*Subangan: Banggai, Balantak
*Saluaniko: Andio, Bobongko, Saluano, Batui

## Mga Toltolan
Tataramon na Bambam

An **Bambam** saróng tataramon na Austronesyo kan Sulnupan na Sulawesi, Indonesya. Ini haraning nagkakasinabutan sa lain pang mga tataramon na Pitu Ulunna Salu.

## Mga Toltolan
Tataramon na Andio

An **Andio** (Andio’o), o *Masama*, saróng tataramon na Austronesyo na pigtataram sa puro kan subangang rawis kan isla nin isla kan Sulawesi. Kabali ini sa sangâ nin Saluano–Banggai kan sub-grupong Selebiko.

## Mga Toltolan
Tataramon na Batui

An **Batui** saróng tataramon na Austronesyano na pigtataram kan saróng sadit na grupo kan mga tawo sa subangang rawis kan isla kan Sulawesi.

## Mga Toltolan
Tataramon na Bobongko

An **Bobongko** saróng tataramon na Austronesyo kan Mga isla nin Togian na nasa subangang rawis kan isla kan Sulawesi. kabali ini sa sangâ nin Saluan–Banggai kan sub-grupo nin Selebiko.

## Mga Toltolan
Tataramon na Balantak

An **Balantak** iyo an pangenot na tataramon kan payo kan subangang rawis kan Sulawesi. Saróng tataramon na Austronesyo kan sangâ nin Selebiko an Balantak, asin pigklasipikar bilan saróng miyembro kan grupo kan mga tataramon na Saluano-Banggai.

## Mga Toltolan

## Mga Panluwas na Takod
* "Balantak", at *[[World Atlas of Language Structures]]*
*René van den Berg and Robert L. Busenitz. 2012. grammar of Balantak: A language of eastern Sulawesi". (SIL e‑Books, 40.) Dallas: SIL International.
Tataramon na Badaiko

An **tataramon na Badaiko** o inaapod man na **Bada**, saróng kumpol nin diyalektos kan mga tataramon na Malayo-Polinesyo sa Sentral Sulawesi, Indonesya. An tolóng prinsipal na mga barayti, iyo an Bada (Bada’), Behoa (Besoa), asin Napu, na igwang 85–90% panleksikal na pagkakaparehas, alagad pankultural na magkaiba an mga parataram kaini.

Kontrobersiyal an klasipikasyon kan mga tataramon na Badaic. Mantang sa pangkagabsan magigin ining sangâ kan mga tataramon na Kaili-Pamona, nagheheras sinda nin dakol na mga katangian o mga *feature* sa tataramon kan sangâ nin Seko kan mga tataramon na Sur na Sulawesi, asin pwedeng aktuwal na mapatotoohan na magin mga tataramon na Sur na Sulawesi na makusog na naimpluwensyahan kan mga tataramon na Kaili-Pamona.

## Mga Toltolan
Tataramon na Bahonsuai

An **Bahonsuai** saróng tataramon na Austronesyo kan Sentral Sulawesi, Indonesya.

## Mga Toltolan

## Mababasa pa lalo
*Mead, David. 1998. *Proto-Bungku-Tolaki: Reconstruction of its phonology and aspects of its morphosyntax*. PhD dissertation. Houston: Rice University.
*Mead, David. 1999. *The Bungku–Tolaki languages of south-eastern Sulawesi, Indonesia*. Series D-91. Canberra: Pacific Linguistics.
Tataramon na Saluano

An **Saluano**, o **Loinang** pagkatapos sa saró sa mga diyalektos kaini, iyo an pangenot na tataramon kan subangang rawis sa isla kan Sulawesi.

## Mga Toltolan
Tataramon na Banggai

An **tataramon na Banggai** iyo an pangenot na tataramon na pigtataram kan mga nag-eerok kan Arkipelagong Banggai sa baybayon kan Sulawesi. Kabali ini sa sangâ nin Saluano–Banggai kan sub-grupo nin Selebiko.

## Mga Toltolan

## Mga Takod

* Moseley, Christopher and E. R. Asher, ed. *Atlas of the World's Languages* (New York: Routelege, 1994) p.&nbsp;122
.cd

An ** ** iyo an Internet country code top-level domain (ccTLD) para sa Demokratikong Republika kan Kongo.
Freddie Mercury

Si **Freddie Mercury** (namundag Farrokh Bulsara; 5 Septyembre 1946 – 24 Nobyembre 1991) sarong Briton na parakanta, kompositor asin prodyuser nin rekord. Siya nabibistong marhay komo iyo an vocalistang nangengenot sa rock band na Queen. Binibisto siya bilang saro sa pinaka-lataw na parakanta sa historya  nin musikang popular

Si Mercury dugong Parsi, gikan Zanzibar asin nagdakula sa Indya alagad an pamilya niya naghubo sa Middlesex, Inglatierra kan siya soltero. Kan 1970, nagmukna siya kan bandang Queen katuwang an  gitaristang si Brian May asin an drummer na si Roger Taylor. Dakul an saiyang mga komposisyon na nagsikat na gayo arog kan "Bohemian Rhapsody", "Killer Queen", "Somebody to Love", "Don't Stop Me Now", "Crazy Little Thing Called Love", asin "We Are the Champions". May solo man siyang karera manta na kaapil pa sa bandang Queen asin kun minsan prodyuser o bisitang musiko kan ibang mga artista. 

Si Mercury nagadan kan 1991 sa edad na 45 huli sa kumplikasyon sa AIDS.

## Toltolan
Tataramon na Tolaki

An **Tolaki** o **To'olaki** saróng mayoriyang tataramon kan Sur-Subangang Sulawesi, Indonesya. Saró ining tataramon na Austronesyo kan sangâ nin Selebiko.

## Mga Toltolan
Habagatan-subangan na Sulawesi

An **Habagatan-subangan na Sulawesi** (, abrebasyon: *Sultra*) saróng probinsiya sa isla kan Sulawesi, minaporma na habagatan-subangan na rawis kan islang idto, kaiba an bilang kan dakulang mga baybayon na mga isla arog kan Buton, Muna, Kabaena asin Wawonii, na may sararadit na isla. An Kendari iyo an kapitolyo sa subangan na baybayon kan rawis.

### Mga etnikong grupo
An mga pangenot na etnikong grupo kan Sur-subangang Sulawesi iyo an "Tolaki", "Buton", "Muna" asin iba pa.

## Hilingon man
*Nasyunal na Parke nin Wakatobi

## Mga Toltolan


## Mga Panluwas na Takod
*Official website
Larry Storch

Si **Lawrence Samuel** "**Larry**" **Storch** (New York City, Enero 8, 1923) dating sarong Amerikanong entertainer.
Gary Coleman

Si **Gary Wayne Coleman** (Zion, Pebrero 8, 1968 – Provo, Mayo 28, 2010) dating sarong Amerikanong entertainer.

## Mga panluwas na takod
* Oficial na websayt ni Gary Coleman
Tataramon na Mori

Duman sa broad na pagmati, an **Mori** saróng pantahob na termino na piggagamit tanganing tukuyon pankolektibo sa duwang mga tataramon kan Sentral Sulawesi: Mori Bawah asin Mori Atas.  Minsan sa saróng pantolong tataramon, kaiba man an Padoe.

## Uusipon kan termino

Pan'orihinalmenteng pigtutukoy lang an terminong 'Mori' sa ngunyan na mga angkan na nag-eerok sa itaas na kurso kan Salog Laa sa Sentral Sulawesi, itong mga tawo nin Mori Atas o 'Itaas na Mori' ngunyan.  Pagkatapos kan imposisyon kan pamamahala nin kolonyal na Olandes kan amay na ikaduwampulong siglo, an pangaran minasaklaw na iiba an mga tawo na nag-eerok pasubangan na nasa Ibabang kurso kan Laa asin sa *watershed* nin Tambalako (Mori Bawah o 'Ibabang Mori' ngunyan), dangan pasur sa mga tawo na nakapalibot sa Danaw Matano (kaiba an Padoe).  Dawa an mga tataramon kan mga lugar na ini magkakaiba, nagheheras an mga tawo nin pararehas na kultura, asin kan oras na'to nagkasararo man sa irarom kan makapangyarihan na parapamahala na si Marundu.   
 
Sa ngunyan na aldaw, pigrebersa an sitwasyon.  Ngunyan an 'Mori' sa saiyang piot na pagmati minatukoy panprinsipal sa tataramon na Mori Bawah, dangan dawa na dakulang pan'espesipikal  sa diyalektong Tinompo, na kun saen mga kolonyal na otoridad an pigpromote bilan saróng estandarde sa buong lugar.

## Klasipikasyon asin ''convergence''

Gamit an metodong panhistoriya-komparatibo kan linguwistiko, pigdemostrar ni Mead na igwang suanoy na tataramon an nagbabanga sa enterong lugar kan Mori. Magkaano-ano na maray an  Mori Atas asin Padoe sa tataramon na Tolaki kisa duman sa Mori Bawah, mantang an  Mori Bawah nagheheras sa pinaka *linguistic affinities* sa Bungku asin sa iba pang mga tataramon kan subangang baybayon kan Sulawesi, arog kan Wawonii asin Kulisusu.  Malinaw an mga gurang na asosasyon sa mga pagkadurugtong-dugtong o patterns kan pagheras nin pagsanglé nin tanog, asin apparent man sinda sa mga set nin set nin pananglî o pronouns.

Halimbawá lang, an mga minasunod na mga table nakaligtas an  *mga independenteng pananglî (independent pronouns)* sa limang mga tataramon. Sa table na ini mahihiling na an Mori Bawah independent pronouns haranihong resemble sa Bungku, mantang an Mori Atas asin mga pananglî nin Padoe na haranihon duman sa Tolaki.   

Sa kagaanan kan mga pagkakaiba kato, improbable ini na an mga tataramon na Mori Atas asin Mori Bawah  pan'inheretibong nagkakaintindihan.  Alagad, tibaad sa bugkos nin kultural, komerso, asin intermingling kan saindang mga populasyon sa paagi kan lokal imigrasyon, an mga tawo nin Mori Atas asin Mori Bawah pamilyar sa lambang saróng mga tataramon, asin an mga tataramon nagbabanggaan sa mga termino kan saindang mga wordstock, na mahihiling sa panrelatibong halangkaw na mga porsiyento kan pigheheras na panleksikong pagkakaparehas.

## Mga Toltolan
Tataramon na Tomadino

An **Tomadino** saróng tataramon na Austronesyo kan Sentral Sulawesi, Indonesya. Kabali ini sa sangâ nin Bungku–Tolaki kan sub-grupo nin Selebiko.

## Mga Toltolan

## Mababasa pa lalo
*Mead, David. 1998. *Proto-Bungku-Tolaki: Reconstruction of its phonology and aspects of its morphosyntax*. PhD dissertation. Houston: Rice University.
*Mead, David. 1999. *The Bungku–Tolaki languages of south-eastern Sulawesi, Indonesia*. Series D-91. Canberra: Pacific Linguistics.
Tataramon na Mori Atas

An **Mori Atas**, bisto man sa **Itaas na Mori** o **Sulnupang Mori**, sarong tataramon na Austronesyo kan sangan nin Selebiko.  An tradisyunal na eni-erokan kan Mori Atas iyo an itaas na kurso kan Salog Laa sa Sentral Sulawesi.

## Klasipikasyon
Pigklasipikar an Mori Atas bilang miyembro kan grupo nin mga tataramon kan Bungku-Tolaki, dangan nagheheras sa saiyang pinakakaano-ano na kahawig sa  tataramon na Padoe. Minsan minatukoy an magkaibahang Mori Atas asin Mori Bawah sa sama-sama sa paagi kan pantahob na terminong 'Mori'.

## Mga diyalekto
Minapresentar an Mori Atas nin sarong pomplikadong sitwasyong diyalekto.  Minasunod sa Esser, pwedeng ituring bilang prinsipal an limng diyalektos.
* Molio’a
* Ulu’uwoi
* Tambee
* Molongkuni
* Impo

## Toltolan
Penny Marshall

Si **Carole Penny Marshall** (The Bronx, Oktobre 15, 1943 – Los Angeles, Desyembre 17, 2018) dating sarong Amerikanong entertainer.
Lino Brocka

Si **Catalino Ortiz Brocka** (Abril 3, 1939 &ndash; Mayo 22, 1991) sarong Filipino direktor sa pelikula. Siya an saro sa maimpluensya asin lataw na paragibong pelikula sa historya nin cinema sa Filipinas. Kan 1983, siya nagtogdas kan organisasyon na Concerned Artists of the Philippines (CAP), na an tuyo iyo an pagtabang sa mga artista kun pano masabat sa mga isyu na pig'aatubang kan nasyon. 

Si Brocka nagdirehe kan mga pelikulang kahusay-husay na gayo arog kan *[[Tinimbang Ka Ngunit Kulang]]* (1974), *[[Maynila sa mga Kuko ng Liwanag]]* (1975), *[[Insiang]]* (1976), *[[Bayan Ko: Kapit sa Patalim]]* (1984), asin *[[Fight for Us|Orapronobis]]* (1989). KAn siya nagadan huli sa aksidente sa awto kan 1991, si Brocka dinuholan postuma kan gawad National Artist of the Philippines for Film huli "sa kaambagan niyang matagom sa pagpatalubo kan arte nin Filipinas."

## Buhay

Si Brocka namundag sa Pilar, Sorsogon. Saiyang dinirehe an pinakaenot niyang pelikula, *Wanted: Perfect Mother*, na ibinase sa *[[The Sound of Music (film)|The Sound of Music]]* asin sa sarong lokal na comic serial, kan 1970. Ini nanggana nin pasib o premyo bilang "best screenplay" sa 1970 Manila Film Festival. Dangan siya ginana kan taon na iyan an "Citizen’s Council for Mass Media's best-director award para sa pelikulang *Santiago!*.

Kan 1974, si Brocka pigdirehe *[[Weighed But Found Wanting|Tinimbang Ka Ngunit Kulang]]* ("You Have Been Weighed and Found Wanting" ), na nag'osip kan istorya nin sarong tinedyer na nagdakula sa sarong sadit na baro-banwaan sa tahaw nin mga inhustisya igdi. Maray na gayo si eksito kaini asin huli kaini nasikwit niya naman an saro pang best-director award, na idinuhol ngonyan kan Filipino Academy of Movie Arts and Sciences (FAMAS).

## Kagadanan

Kan Mayo 22, 1991, si Brocka asin kaiba an sarong aktor na si William Lorenzo nagluwas sa Spindle Music Lounge, kun saen sinda nagdalan nin show tampok si Malu Barry. Lunad sa 1991 Toyota Corolla, si Lorenzo an nasa manibela, pasiring sa Tandang Sora sa Quezon City, alagad, an awto ninda nagbudal sa sarong poste sa elektrisidad sa paglikay kuta na dai mabonggo' an sarong traymobil na  biglang nagsiko pasabat sainda. Nagadan siya sa aksidenteng ini. Kan 1997, si Brocka dinuholan postuma kan gawad National Artist for Film.

## Mga pasib

## Toltolan
Fred Trump

Si **Frederick Christ** "**Fred**" **Trump, Jr.** (New York City, Oktobre 11, 1905) dating sarong Amerikanong investor.
Chavit Singson

Si **Luis Crisologo Singson** (namudag Hunyo 21, 1941), mas bisto sa apod na Chavit Singson, sarong Filipinong politiko asin negosyante. Siya nagin gobernador kan probinsya nin Ilocos Sur, Filipinas. Nagin man siyang Deputy National Security Adviser para sa gobyerno kan Filipinas (2008). Siya nagin man Representante sa Primer Distrito kan Ilocos Sur poon Hunyo 30, 1987sundo Hunyo 30, 1992. 

Siya nagdalagan sa lindong kan Team Unity para sa pwestong senador sa Senado kan Eleksyon 2007 alagad dai nakaluwas.

## Negosyo

Si Chavit sarong negosyante na imbwelto sa manlaenlaen na palakaya: istasyon nin radyo, pawa nin tabako, mga sinehan asin nag'ooperar man nin mga bus sa trasportasyon. Siya an kagsadiri kan  LCS Group of Companies.

An saiyang kompanya LCS Group kairiba asin katuwang an Millawave asin Tier1 sa sarong consurtium na iyo an saro sa aplikante bilang ika-tolong telco provider sa Filipinas.

## Personal

Si Singson mahilig sa hunting asin igwa siyang santuario para sa mga layas na hayop inapod niyang *Baluarte* kun saen yaon nag'eestar an mga layas na leon, rhino, buffalo asin iba pang mga hayop na namemeligrong mapuho.

Saro man siya sa taga-anduyog pinansyal sa  Miss Universe Organization asin nagtatabang sa mga kasiribotan igdi.
  

## Toltolan
Chris Farley

Si **Christopher Crosby** "**Chris**" **Farley** (Madison, Pebrero 15, 1964 – Chicago, Desyembre 18, 1997) dating sarong Amerikanong entertainer.
Frank Welker

Si **Franklin Wendell** "**Frank**" **Welker** (Denver, Marso 12, 1946) dating sarong Amerikanong entertainer.

Namidbid syang gayo huli sa pagboboses nya sa katawohan ni Fred Jones asin kan karakter na pan-aki na si Scooby-Doo sa prangkisa kan Scooby-Doo kan taon 1969 asin man kan 2002. Sya man an nagtaong boses kina Megatron asin Soundwave sa prangkisa kan Transformers, asin ki Nibbler sa Futurama. Kan 2016, pinagtawan syang onra sa Emmy awards para sa saiyang lifetime achievement.
Mga tataramon na Selebiko

An **Mga tataramon na Selebiko**  sarong ipigmungkahing grupo nin mga tataramon na Austronesyo na pigtataram sa isla kan Sulawesi, kadtong pigbabanggit na * Celebes o Selebes. * Haros Kabali sa gripo nin Selibiko an gabos kan mga tataramon na piggagamit sa probinsiya kan Norteng Sulawesi dangan Sur-Subangang Sulawesi. Mahihiling sa probinsya kan Sur na Sulawesi an pirang mga tataramon sa Selibiko (hal. Wotu, Bonerate). Sa lambang bilang nin mga tataramanon mga wika (alagad bako sa bilang kan mga nagtataram kaini), an Selibiko iyo an pinakadakulang sub-grupo nin mga tataramon na Austronesyo sa Sulawesi.

## Mga tataramon
Pigklasipikar ni David Mead (2003a:125)  an mga tataramon na Selibiko bilang mga minasunod.
*Tomini–Tolitoli
*Kaili–Pamona
*Wotu–Wolio
* Subangan
**Saluano–Banggai
**Sur-Subangan 
***Bungku–Tolaki
***Muna–Buton

## Panluwas na mga pakikipag-ugnayan
Igwang manlaen-laen na linyada nin mga tataramon an Sulawesi. An mga pamilya sa norte - Gorontalo, Sangiriko, dangan mga tataramon na Minahasan - igwang sistema nin Sintaksto nin Austronesyong pagkakalinyada sa mga tataramon kan Filipinas dangan Borneo, asin utro na itigtindog para sa proto-Malayo-Polinesyo.

Nawara sa sistemang ini an mga tataramon kan sentro dangan sur kan isla. Sinabi ni Wouk asin ni Ross(2002) na an Sulawesi iyo an sentro kan dispersal para sa sarong grupo kan mga tataramon na nagheheras nin pagkawara na ini, na pig-aapod nindang  Nukleyar Malayo-Polinesyo. Naghali sinda sa Gorontalo, Sangiriko, asin Minahasan sa luwas kan saindang Nukleyar MP, asin sa iba pan mga pamilya sa Sulawesi bilang mga pangenot na mga sanga kan Nukleyar MP. Lalo pang pig-uugnay nina Adelaar asin Himmelmann (2005)  an Gorontalo, Sangiriko, dangan Minahasan bilang mga tataramon na Filipino, kaiba an Gorontalo sa sanga kan "Pinaka Dakulang Sentral Filipino" kaiba kan Tagalog.

## Pagsasangli nin mga tanog
Piglista ni David Mead (2003a:125) an mga minasunod na pagsasangli nin tanog para sa Selebiko dangan mga subgrupo kaini.

1. Proto-Malayo-Plinesyo paduman sa Proto-Selebiko
* *C1C2 > *C2 (C1 bakong padungo)
* *h > Ø
* *d > *r
* *ay, *-ey > *e
* *-aw, *-ew > *o
* *j > *y, Ø

2. Proto-Selebiko paduman sa Proto-Subangan na Selebiko
* *e (schwa) > *o
* *-iq > *eq
*antepenultimato *a > *o

3. Proto-Subangan na Selebiko paduman sa Proto-Saluano–Banggai
* *-awa- > *oa
* *-b, *-g > *p, *k
* *q > *ʔ

4. Proto-Subangan na Selebiko paduman sa Proto-Sur-Subangan na Selebiko
* *-w- > Ø
* *s > *s, *h
* *Z > *s
* *ñ > n
* *b > *b, *w

5. Proto-Sur-Subangan na Selebiko paduman sa Proto-Bungku–Tolaki
* *q > *ʔ
* *w- > *h
* *ʀ > Ø inisyamnete danga magkadukot sa *i

6. Proto-Sur-Subangan na Selebiko paduman sa Proto-Muna–Buton
* *w > Ø
* pagkawara kan huring katanog/konsonante(?)

## Mga toltolan

## Mga Panluwas na Takod
*Classification of Sulawesi Languages
Mga tataramon na Muna–Buton

An **Mga tataramon na Muna-Buton** iyo an sarong grupo nin mga tataramon na pigtataram sa mga isla kan Muna asin Buton sa baybayo kan probinsiya nin Sur na Subangang Sulawesi, Indonesya. Kabali sinda sa sub-grupo nin Selebiko kan pamilya nin Austronesyo

## Mga tataramon
Kada *Ethnologue* 16/17:

*Nukleyar Muna–Buton
****Buton**
*****Subangan na Buton**: Lasalimu, Kumbewaha
*****Sulnupan na Buton**: Cia-Cia
****Munano**
***?Busoa
*****Muniko**
****?Kaimbulawa
******Sulnupan na Muniko**: Liabuku, Muna (Wuna), Pancana, Kioko
***Tukangbesi–Bonerate**: Tukang Besi (Popalia), Bonerate

Dae na partikular na naklasipikar an Busoa asin Kaimbulawa.

An saro pang posibleng tataramon kan Buton iyo an Hukumina, na pigtataramn sa Isla nin Buru alagad pwede an natada kan sarong suanoy na paglipat gikan sa Buton.

## Mga Toltolan
Munni Badnaam Hui

An "**Munni badnaam hui**" (; ) sarong kanta gikan sa 2010 Bollywood na pelikula Dabangg 'na pigtatampok ni Malaika Arora Khan kaiba siSonu Sood asin si Salman Khan. Pigkanta ni Mamta Sharma asin ni Aishwarya Nigam an kanta, kaiba kan musika ni Lalit Pandit. Nanggana nin Filmfare award for best female playback singer si Mamta Sharma para sa kantang ini, mantang nanggana sina Sajid-Wajid asin Lalit Pandit nin Filmfare award for best music director sa 56th Filmfare Awards 2011. 

Tibaad sa saiyang popularidad, pigkumpara si Malaika (dangan an saiyang sadiring kanta) ki aktres na si Katrina Kaif asin an saiyang bilang na aytem na "Sheila Ki Jawani" gikan sa pelikulang 2010 na *[[Tees Maar Khan (pelikulang 2010)|Tees Maar Khan]]*.

## Mga Toltolan
Jason Wiles

Si **Jason Austin Wiles** (Kansas City, Abril 25, 1970) dating sarong Amerikanong entertainer.

## Toltolan
TigsTXT

An **TigsTXT** sarong patiribayan nin paghaman nin tigsik kan Parasurat Bikolnon sa katuyohan na buhayon asin ipasa an tradisyon nin pagtuyaw kan mga Bikolnon sa paagi nin matalinhagang mga tataramon. Sa ipinaluwas na antabay kan patiribayan, *"Minamàwot kan patiribayan na buhayon an tradisyon nin pagtao nin tuyaw sagkod reparo sa paagi kan pagkawat sa mga tataramon, asin darahon ini sa bagong henerasyon."* 

## Ngaran kan patiribayan
Gikan an ngaran kan patiribayan sa sinugpon na katagang "tigs" gikan sa "tigsik" asin "TXT" para sa *texting* o pagpadara nin mensahe gamit an selpon. Inot na binuksan an patiribayan kan 2012 dangan kan 2013 alagad ikinanselar. Kan 2018, liwat na binuksan ini sa pakikipagtabangan kan Kintab Artists Group asin Bicol Standard kan 2018.

## Nanggarana sa inot na edisyon
Bukas an patiribayan sa mga Bikolano kun sain an lambang partisipante makakapadara nin sagkod sa limang (5) entra lambang bulan. Minadalagan an kontes sa laog nin apat na bulan kun sain igwa nin tema na titigsikan sa lambang bulan an mga partisipante. Nagdalagan poon Desyembre 2012 sagkod Marso 2013 an inot na edisyon na igwa minasunod na tema: *Inosenteng Kaakian* (Desyembre) – *karahayan asin naturalesa kan mga aki na dai pa nin pagkaaram sa kinàban*; *Pagpoon sa Poon* (Enero) – *gawì-gawì asin ugalì sa pagpopoon dapit sa ano man na gibo-gibo o sa buhay*; *Urastigon na Bikolnon* (Pebrero) – tibay asin talento kan Bikolnon sa lado kan Arte; dangan *An Kababaihan Ngunyan* (Marso) – *katungdan kan babai sa pamilya asin komunidad*.

Napili an minasunod na tigsik bilang pinakamarahay sa lambang bulan kan patiribayan:

## Toltolan

## Panluwas na takod
*TigsTXT: ANTABAY KAN PAGPADALAGAN KAN PATIRIBAYAN

## Hilngon man
*Padurunongan sa Canaman
*Gawad Obrang Literaturang Bikolnon
Distritong Saptari

An **Saptari** (सप्तरी जिल्ला}}, na parte kan Probinsiya Nu. 2, saróng sa pitumpulo may  lima  na mga distrito kan Nepal.  An *district headquarter* kaini  iyo si Rajbiraj. Minatahob an distrito na ini sa hiwas kan 1,363&nbsp;km² dangan igwang populasyon (2011) na 639,284 na kun saen nagbugtak saiya bilan ika-10ng pinakamatawong distrito kan Nepal.  

## Ginikanan
Dana Hill

Si **Dana Lynne Goetz** (Encino, Mayo 6, 1964 – Burbank, Hulyo 15, 1996) dating sarong Amerikanong entertainer.
Lisa Spoonauer

Si **Lisa Ann Spoonauer** (Rahway, Desyembre 16, 1972 – Jackson Township, Mayo 20, 2017) dating sarong Amerikanong entertainer.
Dave Schwartz

Si **David** "**Dave**" **Schwartz** (Philadelphia, Pebrero 20, 1953 – Atlanta, Hulyo 30, 2016) dating sarong Amerikanong entertainer.
Bob Einstein

Si **Stewart Robert** "**Bob**" **Einstein** (Los Angeles, Nobyembre 20, 1942 - Indian Wells, Enero 2, 2019) dating sarong Amerikanong entertainer.

## Mga panluwas na takod
* Oficial na websayt ni Bob Einstein
Tataramon na Bonerate

An **Bonerate** saróng tataramon na Austronesyo na pigtataram sa mga isla nin Taka Bonerate sa gamping sur-subangang Sulawesi, Indonesya.

## Mga Toltolan
Tataramon na Tukang Besi

An **Tukang Besi** saróng tataramon na Austronesyo na pigtataram sa mga isla nin Tukangbesi sa sur-subangang Sulawesi sa Indonesya kan saróng kapat na milyong mga parataram.

## Mga Toltolan
Tataramon na Busoa

An **Busoa** saróng tataramon na Austronesyo kan Isla nin Buton sa gamping sur-subangang baybayon kan Sulawesi sa Indonesya.

## Toltolan
Tataramon na Kaimbulawa

An **Kaimbulawa** saróng tataramon na Austronesyo kan Isla nin Siompu sa sur-sulnupang Isla nin Buton, na kun saen ini nasa gamping sur-subangang baybayon kan Sulawesi sa Indonesya. Kadayon ini sa sangâ nin Muna–Buton kan sub-grupong Selebiko.

## Mga Toltolan
Tataramon na Lasalimu

An **Lasalimu** sarong  tataramon na Austronesyo na pigtataram sa Isla nin Buton gamping sur-subangang baybayon kan Sulawesi sa Indonesya. Kabali ini sa sanga nin Muna–Buton kan sub-grupong Selebiko.

## Mga Toltolan
Tataramon na Liabuku

An **Liabuku** sarong tataramon na Austronesyo kan Isla nin Buton, sa gampingsur-subangan kan Sulawesi sa Indonesya. Pigkonsiderar na sarong diyalekto kan Muna, mas kakaiba ini kaysa sa ibang mga diyalektong Muna.

## Toltolan
Pancana

An **Pancana** sarong tataramon na Austronesyo kan Isla nin Buton, sa gamping sur-subangang baybayon kan Sulawesi sa Indonesya. Kabali ini sa sanga nin Muna–Buton sa subgrupong Selebiko.

## Toltolan
Isla Buton

:*Dae ikaribong sa Isla nin Buton, mga isla nin Riau, sa gamping [[Bintan]].*

An **Buton** (**Butung**, **Boeton** o **Button** man), saróng isla sa Indonesya na nakamugtak sa gamping sur-subangang rawis kan Sulawesi.  Natatahuban kaini an 4,408ng kilometro kwadrado sa hiwas, o kasing sukol kan Madura; ini an pan-129 na pinakadakulang isla sa kinában dangan ika-19 na pinakadakula sa Indonesya sa lambang hiwas.
Roy L. Dennis

Si **Roy Lee** "**Rocky**" **Dennis** (Glendora, Desyembre 4, 1961 – Glendora, Oktobre 4, 1978) dating sarong Amerikanong.
Rob Paulsen

Si **Robert Fredrick** "**Rob**" **Paulsen III** (Detroit, Marso 11, 1956) dating sarong Amerikanong entertainer.
Siling Baguio

An Siling Baguio *(Capsicum annuum L.)* ini pwedeng itanom sa bilog na taon, Pighahalean ini nin vitamina C asin *Iron*.
Repolyo

An **Repolyo** *(Brassica oleracea var. capitata)* magayon an tubo sa lugar na medyo malipot siring kan Syudad nin Baguio alagad pwede man ini itanom sa kababaan basta sa panahon na malipot. Ini pwedeng itanom sa *sandy* o *sandy loam* na daga. Marhay an tubo kaini sa medyo acidic na daga na igwang pH range na 6.0 hasta 6.8. Mayaman an repolyo sa calcium, bitamina K asin C.

## Toltolan
Tino Insana

Si **Silvio Peter "Tino" Insana** (Pebrero 15, 1948 – May 31, 2017) sarong Amerikanong aktor, prodyuser, parasurat, paraarte nin boses, dangan komedyante. Bisto siya sa pagboses ki Uncle Ted sa *[[Bobby's World]]*, Bushroot sa *[[Darkwing Duck]]*, asin si Pig sa *[[Barnyard (pelikula)|Barnyard]]* asin sa *[[Back at the Barnyard]]*.

## Mga toltolan

## Mga panluwas na takod
*
NHK World

An **NHK World** iyo an serbisyo kan NHK para sa pankinaban na pagsasahimpapawid. Pangenot na pinagtutuunan kaini nin pansin an mga paradalan dangan mga tagadanog sa balyong dagat.

Pigbubuo an NHK World nin tolong serbisyo:
* **NHK World TV**
* **NHK World Premium**
* **NHK World Radio Japan**
Munggo

An **munggo** *(Vigna radiata)* iyo an pinakabaratong pighahalian nin protina na may dakul na gamit. An munggo igwa nin 20 hasta 25% protina, carbohydrates, bitamina, asin minerals. 

Ini an pinakamarhay na itanom pang-intercropping, crop rotation o kaya relay cropping na inanapod. Dikit an kaipuhan kaining abonong nitroheno ta igwa ini nin nitrogen fixing nodules. Pwede ining pangribay sa soya meal para pambahog sa orig o manok. An mga variety kaini iyo an PSB-Mg1, PSB-Mg2, asin PSB-Mg3.

## Toltolan
Dr. Demento

Si **Barret Eugene** "**Barry**'" **Hansen** (Minneapolis, Abril 2, 1941) dating sarong Amerikanong entertainer.
Jack Black

Si **Thomas Jacob** "**Jack**" **Black, Jr.** (Santa Monica, Agosto 28, 1969) dating sarong Amerikanong entertainer.
Bradley Bolke

Si **Bradley Bolke** (New York City, Oktobre 1, 1925 – Dobbs Ferry, Enero 15, 2019) dating sarong Amerikanong entertainer.
## Toltolan
Malayo na Berau

An **tataramon na Berau** na bisto man sa **Berau **, sarong  tataramon na Austronesyo na kun saen pigtataram ini kan mga tawo nin Berau sa Rehensiyang Berau, Subangang Kalimantan, Indonesya. Segun sa Ethnologue kan 2007, igwa nin 11,200 na mga parataram kan Berau .

## Mga toltolan
Malayo na Jambi

An **Malayo na Jambi** (Malayo na Jambi: **Baso Jambi**, Indones: **Bahasa Jambi** o **Bahasa Melayu Jambi**) sarong tataramon na Malayano na pigtataram sa probinsiya nin Jambi, Indonesya. Kaano-ano kaini an Malayo na Palembang sa kagtaid na Sur Sumatra dangan Malayo na Bengkulu sa probinsiya nin Bengkulu.

## Mga toltolan

*Yanti; Tadmor, Uri; Cole, Peter; Hermon, Gabriella. 2015. *Critò Kitò: A collection of Jambi stories in the Seberang Dialect*. Jakarta: Masyarakat Linguistik Indonesia [Indonesian Linguistic Society].  [*Includes word list*.]

## Mga panluwas na takod
*Tradisyunal na Malayo na Jambi
Miss Universe 1952

**Miss Universe 1952**, an pinakaenot na Miss Universe pageant, ginibo kan Hunyo 28, 1952 sa Long Beach Municipal Auditorium, Long Beach, California, Estados Unidos. Tolong polo (30) an mga nagbarali sa paagawan kan korona asin ta sarong 17 anyos na daraga, si Armi Kuusela nin Finlandya an nakasikwit kan korona, na ipinutong saiya ni Piper Lairie, sarong Amerikanang aktres. 

### Resulta

## Toltolan
Kyle Gass

Si **Kyle Richard Gass** (Walnut Creek, Hulyo 14, 1960) dating sarong Amerikanong entertainer.

## Toltolan
Tataramon na Kangean

An **Kangean** sarong tataramon na pigtataram sa Indonesya, sa mga isla nin Kangeanna kun saen minabagtas sa subangan kan Isla nin Madura. Haros naiintindihan ini sa sentrong Madures.

## Mga Toltolan
Tataramon na Mualang

An **Mualang** sarong tataramon na Ibaniko Dayak kan  Borneo. Pigtataram ini kadaklan sa mga parte kan Rehensiyang Sekadau asin Rehensiyang Sintang. 

## Mga Toltolan
Tataramon na Toraja-Sa’dan

An **Toraja-Sa’dan** (Sa’dan, Sur na Toraja) sarong tataramon  na Austronesyo kan Sulnupang Sulawesi, Indonesya. Nagheheras ini sa pangaran na *Tae’* kan Subangang Toraja. Kadaklan  natapos kan sarong OLandes na misyonaryo na nagtatarabaho sa Sulawesi an pagmamapa kan tataramon na Toraja, arog man ni Nicolaus Adriani dangan ni Hendrik van der Veen.

## Mga toltolan
Justicia adhatoda

An ***Justicia adhatoda***, inaapod sa Ingles  na **Malabar nut**, **adulsa**, adhatoda, vasa, o vasaka, sarong tinanom na medisinal natural na tubo sa Asya, lakop na ginagamit sa Medisina Siddha, Ayurvediko, homeopatiya asin sistema Unani nin pagbubulong.

An mga dahon kan tinanom na ini bulong sa hapo, pampatukal kan sipon sa daghan, pagpaluag kan mga tubong hangosan (bronchi) 

An mga pisog kaini pwedeng kakanon na dai linuto alagad pwede man sanlagon. 

Sa Ingles, inaapod man ining *Adhatoda vasica*, pangaran na naghale sa lumang apod sayantipiko kaini. May mga iba-ibang apod kan tinanom na ini sa manlaenlaen na tataramon.
*Sinhala: pawatta(පාවට්ටා), agaladara (අගලදාර), adathoda (ආඩතෝඩා).
*Rongmei: Thimpui
*Malayalam: Adalodakam (ആടലോടകം)
*Sanskrito: Sinhapuri, Vasaka (वसाका)
*Hindi: Adosa, Arusha, Rus, Bansa 
*Bengali: Adulsa, Bashak, Vasok, বাসক পাতা
*Gujarati: Aradusī, Adulso, Aduraspee, Bansa (અરડૂસી)
*Kannada: Adusogae,(ಅಡೋಸೊಗ)
*Marathi: Adulsa, Adusa (अडुळसा)
*Oriya: Basanga
*Persian: Bansa
*Punjabi: Bhekkar
*Tamil: Adathodai
*Telugu: Adamkabu, Adampaka, Addasaram (అడ్డసరం)
*Nepali: Asuro, Kalo vasak (नेपाली)
*Mizo: Kawldai
*Pashto: Baikar
*Garhwali:Basingu 

## Mga taytay nin retrato


Malabar leaf.jpg|thumb|Dahon nin malabar na tinanom
Malabar trunk.jpg|thumb|kahawakan
Malabar plant.jpg|thumb|Tinanom na malabar, hubin pa
Malabar plant seedling.jpg|thumb|tamboan 
Malabar nuts.jpg|thumb|Pisog 
Malabar flower.jpg|thumb|Burak nin malabar


## Mga dagdag na basahon
*Adathoda Uses in Siddha Medicine 
*MONOGRAPH BY Dr AJAY PADMAWAR
*http://www.wisegeek.com/what-are-the-medical-uses-of-justicia-adhatoda.htm
*Flora of Nepal: ''Justicia adhatoda''
* Contains a detailed monograph on *Justicia adhatoda*  syn. *Adhatoda vasica* (Vasa; Vasaka), as well as a discussion of health benefits and usage in clinical practice. Available online at https://web.archive.org/web/20110616193509/http://www.toddcaldecott.com/index.php/herbs/learning-herbs/342-vasaka

## Toltolan
Rehensiyang Sintang

An **Rehensiyang Sintang** () sarong rehensiya kan probinsiya nin Sulnupang Kalimantan kan Indonesya. Sakop kaiin an hiwas na 21,638.2 km2, dangan an populasyon na 364,759 segun sa 2010 Sensus; Nasa 377,243 an pinakaamay na opisyalmenteng pigtatansya (para sa Enero 2014). An prisipal na banwaan minabagtas sa Sintang.

## Administratibong mga distrito
Igwa nin kag-apat na mga distrito (*kecamatan*) an Rehensiyang Sintang, nakatabyulata sa ibaba kaiba kan saindang mga populasyon gikan sa 2010 Sensus:

## Mga Toltolan
Tataramon na Mbelala

An **Mbelala** (Belala), o ***Tombelala***, sarong tataramon na Austronesyo lkan Sentral Sulawesi, Indonesya.

## Mga toltolan
Tataramon na Palauano

An **Palauan** (*a tekoi er a Belau*) sarong natibong tataramon na Malayo-Polinesyo sa Republika kan Palau, na kun saen saro ini sa opisyalmenteng mga tataramon, kaiba kan Ingles. Halawigang piggagamit ini sa pag-oro-aldaw na pagkabuhay sa nasyon. Dae gayong magkaano-ano an Palauano sa iba pang mga tataramon na Malayo-Polinesyo dangan an bakong malinaw an eksaktong klasipikasyon kaini sa laog kan tataramon na Austronesyo.

## Mga tala

## Mga toltolan
 

* .
* .
* .
* .
* .
* .
* .
* .
* .
* .
* .
* .
* .
* .
* .
* .
* .
* .
* .

## Mga panluwas na takod

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Robert Blust's  are archived at Kaipuleohone
George Orwell

Si **Eric Arthur Blair** (25 Hunyo 1903 – 21 Enero 1950), mas midbid sa gaha na **George Orwell**, sarong nobelista, parasaysay, peryodista asin kritikong Ingles, na an mga panurat dapit sa pagmuklat kan inhustisya sosyal, pagtumang sa totalitarianismo, asin hayagan na pagsuporta sa democratic socialism.

## Bibliograpiya

### Nobela

* 1934&nbsp;– *Burmese Days*
* 1935&nbsp;– *A Clergyman's Daughter*
* 1936&nbsp;– *Keep the Aspidistra Flying*
* 1939&nbsp;– *Coming Up for Air*
* 1945&nbsp;– *Animal Farm*
* 1949&nbsp;– *Nineteen Eighty-Four*

### Nonfiction

* 1933&nbsp;– *Down and Out in Paris and London*
* 1937&nbsp;– *The Road to Wigan Pier*
* 1938&nbsp;– *Homage to Catalonia*

## Toltolan
Tataramon na Barakai

An **Barakai** sarô sa mga tataramon na Aru na pigtataram kan mga inhabitante sa mga isla nin Aru.

## Mga toltolan
Ayn Rand

Si **Ayn Rand** (/aɪn/; namondag bilang **Alisa Zinovyevna Rosenbaum**; kan Pebrero 2 [O.S. Enero 20] 1905&nbsp;– Marso, 1982) sarong Ruso-Amerikano na parasurat sagkod pilosopo. Midbid siya sa saiyang duwang bantog na nobela,an *The Fountainhead* sagkod *Atlas Shrugged*, asin sa pagmukna kan sarong pilosopikal na sistema na nginaranan niyang *Objectivism*. 

Nagklase sa Russia, asin buminalyo sa Estados Unidos kan 1926. Igwa siya nin mga pasali na iniluwas sa Broadway kan 1935 asin 1936. Pakalihis kan duwang nobela niya na dai man nagin matrayumpo tulos, nagi siyang bantog kan 1943 huli sa nobelang, *The Fountainhead*. Kan 1957, ipinublikar ni Rand an saiyang pinaka-midbid na obra, an nobelang *Atlas Shrugged*. Pakalihis kaini, siya nagpasiring sa pagsurat nin mga *non-fiction* tangani na maipamidbid an saiyang pilosopiya, nagpublikar man nin sadiri niyang mga peryodiko, asin nagpaluwas nin nagkakapirang koleksyon nin mga saysay bago an saiyang kagadanan kan 1982.

Sa gabos na pinapublikar niya, an *Atlas Shrugged* (nalagda 1957) an konsideradong  *[[magnum opus]]*. Saiyang pigladawan an tema kan nobela na iyo  "an papel kan isip sa eksistensya kan tawo, asin katakin igdi, an pagdemonstrar nin bagong pilospopiya moral: an  moralidad nin sadiring-interes. An nobela pigtulod an pinakaubod na pigtutungkosan kan pilosopiya ni Rand na Obhetibismo asin pinapahayag an konsepto niya kan kinakahamanan nin tawo.

An nobelang *Atlas Shrugged* iyo an ultimong nobela na sinurat ni Rand. Pakalihis kaini, siya nagruntohok na sa pagpahayag kan saiyang pilosopiyang Obhetibismo, na nagtataong lektura dapit kaini asin nagsusurat sa pagpahiwas asin pagpalakop kan saiyang mga ideya pilosopikal.

Sobrang 37&nbsp;milyon na kopya an nabenta , an mga libro ni Rand dagos binabarasa nin dakul na tawo. Sarong survey kan Library of Congress asin kan Book-of-the-Month Club kan 1991 hinapot mga myembro kan klab kun arin an nakaimpluwesnyang marhay na libro sa buhay ninda. An ki Rand na*Atlas Shrugged* iyo an ikaduwang pinakapopular na napili, sunod sana sa Bibliya. An impluwensya ni Rand labis nanggad sa Estados Unidos asin igwa man interes internasyonal sa saiyang mga trabaho.
## Mga panurat

**Mga nobela:**
* 1936 *[[We the Living]]*
* 1943 *[[The Fountainhead]]*
* 1957 *[[Atlas Shrugged]]*

**iba pang piksyon:**
* 1934 *[[Night of January 16th]]*
* 1938 *[[Anthem (novella)|Anthem]]*
* 2015 *[[Ideal (novel)|Ideal]]*

**Bakong-piksyon:**
* 1961 *[[For the New Intellectual]]*
* 1964 *[[The Virtue of Selfishness]]*
* 1966 **'
* 1969 ''[[The Romantic Manifesto]]''
* 1971 ''[[The New Left: The Anti-Industrial Revolution]]''
* 1979 ''[[Introduction to Objectivist Epistemology]]''
* 1982 **'

## Toltolan
Miss Intercontinental 2018

An **Miss Intercontinental 2018** iyo an ika-47 edisyon kan Miss Intercontinental pageant na ginibo sa Mall of Asia sa Pasay, Metro Manila, Filipinas. Si Miss Intercontinental 2017 Veronica Salas Vallejo kan Mexico pigkoronahan si Karen Galman kan Filipinas bilang iyo an nanggana asin kagsangle saiya. Iyo ini an pinakaenot na pangyari na sarong Filipina an nakasikwit kan korona. Ini man an pinakaenot na pagkakataon na an Filipinas iyo an ginibohan kan pageant na ini.

## Resulta

### Kamurugtakan

**§** – People's Choice

## Toltolan
Salingoy Art Group

An **Salingoy Art Group** o **Salingoy** sarong grupo nin mga pintor sa Camarines Sur na itinugdas kan Desyembre 30, 2000. 

Kan 2013, ginibo an *Rimpos: art-literature Exhibition* kan mga babaeng myembro kan grupo katampad an mga rawitdawit asin saysay nin mga parasurat. An aktibidad ginibo sa Naga City Art Gallery sa Jesse M. Robredo Coliseum poon Mayo 4 sagkod 18, kan 2013. Nagpaluwas nin sarong libro na pinakarhay ni Eilyn Nidea laman an haralìpot na saysay dapit sa mga parakurit asin parasurat na kaayon sa aktibidad siring man an mga ladawan asin mga panurat na ipinahiling sa eksibit. 

Pinamamayohan ini ni Pancio Piano kaiba sinda Evelyn Calara, Avril Daja, Anne Daliva, Maricris F. Gomez, Micah Hilotin, Lorna T. Margate, Grace Nieves, Ruth C. Perez, Sylene B. Sabino, asin Lea N. Uvas.

## Toltolan
Karen Gallman

Si **Karen Juliana Gallman** (Septyembre 27, 1992) sarong Filipina na nanggana sa pagarayonan na pageant na Miss Intercontinental 2018 na ginibo sa Mall of Asia, Pasay, Filipinas kan Enero 27, 2019. Saiyang sinalidahan asin sinundan si Miss Intercontinental 2017 Veronica Salas Vallejo kan Mehiko. Siya namundag sa Bohol, Filipinas asin an saiyang ama sarong Australyano asin an ina niya sarong Filipino.

## Kaamayi kan buhay asin pag-adal
Si Gallman namundag sa Bohol, Filipinas. Siya nagtataram nin Bisaya asin Tagalog. Taon 2000 kan an saiyang pamilya nagpasiring sa Brisbane, Australya. Siya nag-adal nin sekondarya sa Olivarez College dangan nagtapos sa kursong Business Management sa espesyalisasyon na International Business duman sa University of Queensland. Matapos kaini si Karen nagtrabaho sa sarong management consulting firm sa Londres.

## Toltolan
Mga tataramon na Aru

An **Mga tataramon na Aru** iyo an grupo nin sarong dosena kan mga tataramon na Austronesyo na pigtataram sa mga isla nin Aru sa Indonesya. Mayo an nagtatataram nin lagpas sa sampulong ribong tawo. Alagad panheograpikal na harani sa mga tataramon na Sentral Maluku, dae sinda parte kan grupong tataramon na ito (Ross 1995).

## Mga tataramon
An mga tataramon iyo an:  
* Barakai
* Batuley
* Dobel
* Karey
* Koba
* Kola
* Kompane
* Lola
* Lorang
* Manombai
* Mariri
* Subangang Tarangan
* Sulnupang Tarangan; dangan 
* Ujir

## Mga toltolan
Tataramon na Dobel

An **Dobel**, o **Kobro’or**, iyo an saro sa mga tataramon na Aru, na pigtataram kan mga nag-eererok sa mga isla nin Aru. Kaano-ano kaini an Kola.

## Mga toltolan
Mga tataramon na Katahawan-Subangan na Malayo-Polinesyo

An **mga tataramon na Katahawan-Subangan na Malayo-Polinesyo ** (CEMP) kompwesto nin sarong iprinopropwestong sanga nin mga tataramon na Malayo-Polinesyo na kompwesto nin lagpas sa 700 na mga tataramon. An Katahawan na Malayo-Polinesyo (CMP) dangan Subangan na Malayo-Polinesyo (EMP) iyo an tradisyunal na dibisyon kan CEMP. Anupaman, an CMP iyo an parating sarong terminong sakop para sa mga bakong-EMP na tataramon sa laog kan CEMP.

## Mga tala

## Mga Toltolan
*Fay Wouk and Malcolm Ross (ed.), *The history and typology of western Austronesian voice systems.* Australian National University, 2002.
*K. Alexander Adelaar and Nikolaus Himmelmann, *The Austronesian languages of Asia and Madagascar.* Routledge, 2005.
Tataramon na Batuley

An **Batuley** (Gwataley) sarong tataramon na pigtataram sa mga isla nin Aru kan subangang Indonesya. Kaano-ano ini sa Mariri.

## Mga toltolan

## Mga panluwas na takod
* A grammar sketch of Batuley: An Austronesian language of Aru, eastern Indonesia Batuley grammar and word list
Tataramon na Kola

An **Kola** iyo an saro sa mga tataramon na Aru na pigtataram kan mga nag-eerok sa mga isla nin Aru.

Pirming piggagamit sa isla nin Kola an tataramon na Kola, sa norteng puro kan mga isla nin Aru, alagad pigtataram man kan mga tawong Kola na nag-eerok sa Dobo asin sa iba pang parte kan Maluku.

## Mga toltolan
Tataramon na Karey

An **Karey** (Krei) sarong tataramon na pigtataram sa mga isla nin Aru kan subangang Indonesya.

## Mga toltolan
Tataramon na Koba

An **Koba** sarong tataramon na pigtataram sa mga isla nin Aru kan subangang Indonesya. Harani ini sa Dobel, bagaman hababa an pag-intindi.

## Mga toltolan
Mga tataramon na Sentral Maluku

An **mga tataramon na Sentral Maluku** sarong putatibong grupo nin kag-limang mga tataramon na Austronesyo(heograpikal Mga tataramon na Sentral–Subangang Malayo-Polinesyo) na pangenot na pigtataram sa Seram, Buru, Ambon, Kei, asin sa mga isla nin Sula. Mayo sa mga tataramon an igwang maabot sa limapulong ribong parataram, dangan dakol sa mga ini an puho' na.

## Klasipikasyon
An mga tradisyunal na parte kan Sentral Maluku iyo an Sula, Buru, asin mga tataramon na Subangang Sentral Maluku, kaiba an Ambelau na pigsuway.

### Collins (1983)
An mga minasunod na klasipikasyon kan mga tataramon na Sentral Maluku na yaon sa baba, gikan ki Collins (1983:20, 22) asin (1986).

*Teor-Kur
*Sulnupang Sentral Maluku
**Ambelau
**Buru–Sula–Taliabo
*****Buru**: Buru, Lisela, Palumata (puho'), Moksela (puho')
*****Sula**: Sula, Mangole
***Taliabo (Kadai, Padang/Samala, Mananga, Mangei/Soboyo)

*Subangang Sentral Maluku (sa palibot kan Seram asin Aru)
**Banda–Geser
***Banda
***Geser: Bati, Geser, Watubela
**Subangang Seram
***Bobot–Masiwang
***Setiko: Hoti, Benggoi, Salas, Liana-Seti
**Nunusaku
****[[Tataramon na Kayeli|Kayeli]]*
***Patakai–Manusela 
****Nuaulu
****Huaulu, Manusela
***Tolong mga Salog
****Wemale
******Amalumute**
*****Yalahatan
*****Norte-Sulnupang Seram:  Hulung, Saleman, Loun, Ulat Inai (Alune, Naka'ela), Lisabata-Nuniali
***Mga tataramon na Suba' nin Piru (20 na mga tataramon)

## Toltolan
Mga tataramon na Sula–Buru

An **mga tataramon na Sula–Buru** iyo an sarong grupo nin mga tataramon na Austronesyo (heograpikal na Mga tataramon na Sentral–Subangang Malayo-Polinesyo) na pigtataram sa Buru dangan mga isla nin Sula sa subangang Moluccas. An Buru  sa sadiri niya haros igwang apat na pulong ribong mga parataram, asin nasa duwampulong ribo naman an Sula.

## Klasipikasyon
An mga tataramon iyo an:
***Buru**: Buru, Lisela, Palumata (puho'), Moksela (puho')
***Sula**: Sula, Mangole
*Taliabo (Kadai, Padang/Samala, Mananga, Mangei/Soboyo)

## Mga toltolan
Tataramon na Buru

An **Buru** o **Burues** () sarong mga tataramon na Malayo-Polinesyo kan sanga nin Sentral Maluku. Kan 1991, pigtatantyang pigtataram ini na maabot sa 45,000 na mga tawo nin Buru na nag-eerok sa Indonesyanong isla kan Buru (). Nakapreserba man ini sa mga kumunidad nin Buru sa Ambon asin sa iba pang mga isla nin Maluku, na iyo man sa kapitolyo kan Indonesyanong Jakarta asin sa Netherlands.

Pigsagibo an pinakadetalyadong pag-aadal kan tataramon na Buru kan taon na 1980 kan mga misyonaryong Australyano asin mga para-etnograp na si Charles E. Grimes asin ni Barbara Dix Grimes.

## Mga Toltolan

## Mababasa pa lalo

*
Tataramon na Moksela

An **Moksela** sarong puho' dangan and dai naitatag na tataramon na pigtataram sa mga isla nin Sula kan probinsiya nin Norteng Maluku sa Indonesya. Base sa kinamumugtakan kaini, siguro Malayo-Polinesyo ini kan sanga nin Sentral Maluku.

## Mga Toltolan