open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Argon

Ang **argon** (, Ingles: *argon*, may simbolo na **Ar**, atomikong bilang na 18, atomikong gabat na 3.94, punto nin pagkatunaw na 189.4&nbsp;°C, asin punto nin pagkalakaga na 185.9&nbsp;°C) iyo sarong gas asin elementong dae naghihiro, mayong parong, asin mayo man nin kulay. Sa pag-estima, ini an nagbibilog nin 1% kan atmospera sa kinaban. Nadiskobre ini ninda William Ramsay sagkod John Strutt, Ikatluong Baron Rayleigh kaidtong 1894. Saro ining ingrediente sa laog kan mga may kuryenteng ilaw asin piggagamit mang salak sa mga tubong pangradyo.

## Hilingon man

* Elyo (*Helium*)
* Neon
* Klorina (*Chlorine*)

## Toltolan
Potasyo

An **potasyo** o **potasyum** (, Ingles: *potassium*, may simbolo na **K** na gikan sa taramong *kalium*, may atomikong bilang na 19, atomikong gabat na 39.102, punto nin pagkatunaw na 63.65&nbsp;°C, punto nin pagkalakaga na 774&nbsp;°C, espesipikong grabidad na 0.862, asin balensyang 1) iyo sarong elementong metaliko na piggagamit sa paggibo nin mga asing kaipuhan na maisalak sa abono sagkod sabon. Karakter kaini an pagigin arug kan pirak, may kalumuyan, asin madaling magsabog. Si Humphry Davy an nakadiskobre kaini kaidtong 1807.

## Hilingon man

* Sodyo (*Sodium)*
* Magnesyo (*Magnesium*)
* Klorina (*Chlorine*)

## Toltolan
Kalsyo

An **kalsyo** o **kalsyum** (, Ingles: *calcium*, may simbolo na **Ca**, atomikong bilang na 20, atomikong gabat na 40.08, punto nin pagkatunaw na 842°C, punto nin pagkalakaga na 1,484&nbsp;°C, espesipikong grabidad na 1.55, asin balensya na 2) iyo sarong elementong metaliko na kahawig kan pirak asin medyo may katagasan. Saro ini sa importanteng salak sa mga tulang, sa mga kabibe, asin sa mga dahon. Salak man ini sa paggibo nin plaster, apog, asin semento. Nadiskobre ini kaidtong 1808 ni Humphry Davy.  

## Hilingon man

* Magnesyo (*Magnessium*)
* Potasyo (*Potassium*)
* Klorina (*Chlorine*)

## Toltolan
Titanyo

An **titanyo** o **titanyum** (, Ingles: *titanium*) iyo sarong elementong kimikal sa talaang peryodiko na may simbolo na **Ti** sagkod atomikong bilang na 22. Ini iyo panduwa sa mga transisyong metal kan talaang peryodiko. Ini iyo pusog, magian, asin maputing elementong metaliko na matagal sa korosyon. Piggagamit sa paggibo nin mga piyesa kan eroplano asin mga materyales na matagal sa init. Nadiskobre ini kaidtong taon 1791 ni W Gregor.

## Hilingon man

* Karbon (*Carbon*)
* Bulawan (*Gold*)
* Kalsyo (*Calcium*)
Kromyo

An **kromyo** o **kromyum** (Ingles: *chromium*) iyo sarong elementong kimikal. Igwa ining simbolong **Cr** sa talaang peryodiko. An atomikong bilang kaini iyo 24, na nagsasabi kun sain nakalaag an kromyum sa laog kan talaang peryodiko. An bilang kan masa (bilang nin mga proton asin mga neutron) kaini iyo pig-eestima na nasa 54. Pirmi ining igwang 24 na mga proton. Sa kadaklan nin mga pagkakataon iyo ini igwang 28 mga neutron, alagad kun minsan an manlainlain na mga isotopo iyo igwang mas dakul o mas kadikit na mga neutron. Bilang sarong metal, an kromyum iyo igwang 24 na mga elektron. Ang mga iono kaini iyo igwang mas kadikit na mga elektron.

## Mga karakter
An kromyum iyo sarong makintab na metal. Reaktibo ini, kaya ngani kabale an duros nakakagibo ini nin sarong napakanipis na pahid nin oksido kan kromyum (III), na nakapagpapalikay na madugangan pa an takla kaini.

## Hilingon man

* Karbon (*Carbon*)
* Magnesyo (*Magnesium*)
* Titanyo (*Titanium*)
Mangganeso

An **mangganeso** o **manganese** iyo sarong elementong kimikal na may simbolong **Mn** asin atomikong bilang na 25. Ini iyo mahihiling bilang sarong talingkas na elemento sa kalibotan (na harus kaiba kan bakal) asin dakol pang mga mineral. An manganeso iyo sarong metal na may importanteng industriyal na mga paggamit na metal alloy partikular sa mga dae tinatakla na asero.  

Sa historya, an manganeso iyo ipinangaran sa manlainglaing mga itom na mineral arug kan pyrolusite gikan sa parehong rehiyon kan Magnesia sa Gresya na nagtao nin mga pangarang may kapareho na tanog na magnesium, Mg, sagkod magnetite na sarong ore kan elementong bakal na Fe. 

## Hilingon man

* Magnesyo (*Magnesium*)
* Bakal (*Iron*)
* Kromyo (*Chromium*)
Taboan Writers Festival

An **Taboan Writers Festival** sarong taunan na tiripon kan mga parasurat gikan sa manlain-lain na lugar kan Filipinas. Saro ining proyekto kan National Commission on Culture and the Arts, sa irarom kan Presidential Proclamation No. 683 bilang National Arts Month. An *"Taboan"* sarong tataramon sa Bisaya na an boot sabihon "market". An tiripon pig-gigibo sa iba-ibang rehiyon kan nasyun kada taon, asin ini ginigibo sa laog nin duwa hasta sa tulong aldaw. Kaayon igdi an mga parasurat, parabasa, mga iskolar, mga parasaliksik, asin nagpapadangat sa literaturang Filipino, asin nagkakaigwa nin hururon asin paghihiras nin mga ideya manungod sa kultura, kasaysayan, asin arte nin literatura. Pira pa sa mga ginaganap igdi iyo an kumperensya, book fair, Taboan Awards, asin pirang pasali hali sa mga lokal na artista asin grupo.

An tiripon na ini nagin espasyo para sa mga parasurat na maghiras kan saindang personal, politikal, kultural, sosyo-ekonomikal sa saindang pag-aadal nin literatura. An mga lokal asin nasyunal na mga organisasyon nin parasurat nagtatau nin pagpayaman sa Literaturang Pilipino, kaiba an mga unibersidad asin eskwelahan, partikular mga estudyante, mga paratukdo, asin mga parasaliksik. 

## An logo kan Taboan 2019
An logo sarong suanoy na tùlang kan sarong hayop, partikular an *[[rhinoceros philippinensis]]* na nakua kan sarong archeologist na taga-National Museum sa Rizal, probinsya kan Kalinga. Ini susog pa sa nakaaging 709 na ribong taon kan an mga inot na tawo igdi sa satuyang nasyun nagpupuon pa sanang mamuhay asin maghaman nin sadiring sibilisasyon.

## Mga nagin lugar kan Taboan

## Susugan


## Hilingon man
<sub><big>Bathalad sugbo nisalmot sa ika-11 taboan National Writers Festival</big></sub>

<sub><big>Lit 01 21st Century Literature, Building The National, A survey of Philippine Literature</big></sub>

<sub><big>Taboan:The Edgy Philippine Writers Festival</big></sub>

<sub><big>Bantayan ang Iloilo Taboan 2016 Writers Festival!</big></sub>

 * an artikulong ini.*
Bakal

An **bakal**, **yero**, **iyero**, **hero**, o **hiero** (, Ingles: *iron*), may atomikong bilang na 26, atomikong gabat na 55.845, punto nin pagkatunaw na 1,538 deg C, punto nin pagkalakaga na 2,862 deg C, espesipikong grabidad na 7.874 [sa 20 deg C], mga balensiyang 2, 3, 4, asin 6) iyo sarong elementong kimikal sagkod metalikong may simbolong **Fe**.   
Makintab ini asin may hawig an kaputian sa kulay nin pirak.  Napupukpok ini, nakukurti, asin nababatak.  Nakakagibo gikan digdi nin mga balani.  Sa teknolohiya asin industriya, nagagamit an elementong ini sa konstruksiyon asin sa paggibo nin mga makinarya, sa kadakulon na paagi.

## Hilingon man

* Kromyo (*Chromium*)
* Mangganeso (*Manganese*)
* Kalsyo (*Calcium*)

## Toltolan
Rabiya Mateo

Si **Rabiya Occeña Mateo** (Baybayin: ᜇᜊᜒᜌ ᜂᜃ᜔ᜐᜒᜈ᜔ᜌ ᜋᜆᜒᜌᜓ) (namundag kan 14 Nobyembre 1996), midbid sa ngaran na **Rabiya Mateo** sarong modelong Filipino asin titulado sa pagarayonan na kinoronahan bilang Miss Universe Philippines 2020. Inirepresentar niya an Filipinas sa Miss Universe 2020.

## Toltolan


## Mga panluwas na takod
* Official Website
Sa Ngaran nin Aki

An Sa Ngaran nin Aki, Sa Ngalan ng Anak, iyo an ikaduwang libro nin mga rawitdawit na pigsurat kan Bikolanong parasurat na si Honesto M. Pesimo, Jr. Ipigpublikar ini kan taon 2020 sa irarom kan Redburn Press. Pira sa mga nagatau nin komento manungod sa libro iyo sinda Niles Jordan Breis, Marissa Reorizo-Redburn, asin Jerome M. Hipolito. 

## Laog
    1. Sa Ngaran nin Aki/Sa Ngalan ng Anak

    2. Pagtubod sa Liwanag/Sampalataya sa Liwanag

    3. Rawitdawit nin Satong Ginikanan/Tula ng Ating Pinagmulan

    4.Isla Kan Sakong Dagat/Isla ng Aking Dagat

    5.Kun Pano Pinapabayle kan Aki an Arugasang sa Banwaan kan Pili/Kung Paano Pinasasayaw ng Bata ang Arugasang sa Bayan ng Pili

## Susugan
Kobalto

An **kobalto** (Ingles: *cobalt*) iyo sarong elementong kimikal na may simbolo na **Co** asin atomikong bilang na 27. Arug kan nickel, an kobalto iyo harus mahihiling sa kadagaan na kabale sa mga kimikal na kombinasyon. An bihirang purong porma iyo yaon sa mga saradit na deposito sa mga alloy kan natural na "meteoric iron". An libreng elemento, na nahihimo gikan sa reduktibo na *smelting*, iyo sarong matagas, lustro, sagkod pirak-grey na metal.

## Hilingon man

* Bakal (*Iron*)
* Magnesyo (*Magnesium*)
* Kromyo (*Chromium*)
Nickel

An **nickel** o **nikel** iyo sarong kemikal na elemento na may simbolong **Ni** asin atomikong bilang na 28. Ini iyo garu pirak na puting lustro na metal na may makintab na *golden tinge*. An nikel iyo nababagay sa mga *transition metal* asin ini iyo matagas sagkod duktilo.

## Hilingon man

* Kobalto (*Cobalt*)
* Bakal (*Iron*)
* Karbon (*Carbon*)
Tanso

An **tanso** o **tangso** (; Ingles: *copper*) iyo sarong elementong kimikal na may atomikong bilang na 29 sagkod simbolo na **Cu** (gikan sa taramong *cuprum* sa Latin).  Kabale man sa pagsadiring karakter kaini an pagkakaigwa nin atomikong gabat na 63.54, punto nin pagkatunaw na 1,083&nbsp;°C, punto nin pagkulo 2,595&nbsp;°C, espesipikong grabidad na 8.96, asin balensyang 1 sagkod 2.

Saro ining malumoy asin madaling makurti na kulay kapeng metal, asin saro mang magayon na konduktor nin kuryente.  Piggagamit ini sa paggibo nin mga kawad kan kuryente, sa mga tubo nin tubig, asin dae tinataklang mga piyesa nin makinarya, partikular na kapag pigsalak sa ibang mga metal ngarig magin bronse.

Harus ginagamit an tanso bilang konduktor nin kuryente, sarong materyal sa paggibo nin mga edipisyo, asin bilang sarong parte nin dakulon pang mga salakang metal o alloy. Saro man ining kinakaipuhang nutriente sa gabos nin mga halangkaw na tinanom asin hayop. Sa mga hayop, kabale an tawo, kaenot-enot na mahihiling an tanso sa dugo. Sa limitasyon nin bilang, nakakalason asin nakakagadan an tanso sa mga organismo.

## Hilingon man
* Bulawan (*Gold*)
* Nickel
* Bakal (*Iron*)

## Toltolan
Mga Bisaya

An **mga Bisaya** sarong multilingwal na etnikong grupo sa kapuroan kan Filipinas. Mananagboan sinda sa Kabisayaan, mga kapuroan sa Sur ka Luzon asin mahiwas na parte kan Mindanao. Sinda an pinakadakol sa mga etnikong grupo sa nasyon na may haros 33.5 milyon. Kadaklan kan mga Bisaya mga parataram kan saro o mga tataramon na Bisaya, kun sain an pinakatinataram iyo an Cebuano, sinusundan kan Hiligaynon asin Waray-Waray.

Poon kan makatalingkas sa Estados Unidos an Filipinas, nagkaigwa nang tulong Presidente gikan sa Kabisayaan: an Sebwanong si Sergio Osmeña, an Kapisnon na si Manuel Roxas asin an Boholanong si Carlos P. Garcia. Siring man, nagkaigwa na man nin tulong Bise Presidente gikan digdi, apat na Presidente kan Senado, walong Ispiker kan Kongreso, anom na Hepe Ehekutibo, asin limang esposa kan presidente kabilang si Imelda Marcos, sarong Waray.

An pinakaenot na Bisaya asin ikaduwang Filipino na kanonisado iyo si An pinakaenot na Bisaya asin ikaduwang Filipino na kanonisado iyo si Pedro Calungsod.

## Terminolohiya

Sa Norteng Mindanao, an mga Bisaya (katutubong Mindanao asin mga dayo) inaapod man kan mga Lumad bilang dumagat ("tawong dagat", iba pa sa Dumagat Aeta). Ini tanganing maiba sa mga Bisaya na nag-iistar baybayon asin bakong taga-bulod asin marshlands.

Sosog ki H. Otley Beyer asin iba pang mga antropologo, an terminong Bisaya (Kastia: bisayo) inot na ginamit para sa mga taga-Panay sana asin pasubangan sa isla kan Negros asin saradit na isla pa-norte, ngunyan iyo an probinsya kan Romblon. Sa katunayan, kan kapinonan kan kolonisasyon kan mga Kastila sa Filipinas, ginamit kan mga Espanyol an terminong Bisaya para sa mga tawo sa mga nasambit na lugar mantang an mga taga-Cebu, Bohol asin sulnopan kan Leyte inapod sa halawig na panahon bilang mga Pintados.

## Tataramon
 

An mga etnikong Bisaya nagtataram nin dai mababa sa sarong tataramon na Bisaya, kadaklan kaini inaapod na *Binisaya* o *Bisaya*. Ipinapahiling sa ibaba an mga tataramon sa Filipinas na klasipikadong Bisaya sosog sa Summer Institute of Linguistics. Dawa na an mga tataramon na kabali digdi sa komparatibong linggwistika inaapod na Bisaya, bakong gabos na parataram kaini minimidbid an sadiri bilang Bisaya, kun etniko o kultura an ulayon. An Tausūg, sarong etnikong grup nin Moro, ginagamit an *Bisaya* sa mga katutubo na nabunyagan bilang Kristyano. Siring man ini sa Ati, na dai ibinibilang an mga Negrito sa mga Bisaya. Siring pa, an mga Bisaya sa Capul sa Northern Samar nagtataram nin Abaknon, sarong tataramon na Sama–Bajaw bilang saindang inang tataramon.

## Toltolan

## Mga panluwas na takod
* Visayan Languages
* Visayan
* The issues on the use of the word 'Bisaya' by Henry Funtecha, PhD The News Today. August 28, 2009 Iloilo City, Philippines.
Zinc

An **zinc** o **sink** (, Ingles: *zinc*) iyo sarong maasul-asul na puti asin makisap na metalikong elementong malutong kun nasa ordinaryong temperatura. Nagigin madali an pukpok digdi kapag nag-iinit, kaya ngani ginagamit ini bilang salak sa mga alloy na arug kan bronse asin bras o tansong giyaw. Piggagamit man iining salak sa paghihinang asin magin bilang pantubog sa mga atop. Nadiskobre ni Andreas Sigismund Marggraf an elementong ini kaidtong 1746. 

## Hilingon man

* Tanso (*Copper*)
* Nickel
* Bakal (*Iron*)

## Toltolan
Ma Huateng

Si **Ma Huateng** (, namundag Oktober 29, 1971), bisto man sa arapodan na **Pony Ma**, sarong Tsinong bilyonaryo asin business magnate. Siya an kagtogdas, chairman asin chief executive officer kan  Tencent, an pinakamahalagang kompanya sa Asya, saro sa pinakadakulang pang-internet asin pan-teknolohiyang kompanya, asin saro man sa pinakadakulang investment, gaming asin entertaiment sa kinaban. An kompanya iyo an nagpapagantad kan inaapod na mobile instant messaging service sa Tsina, an WeChat, asin mga subsidaryo kaini yaon sa pagtao nin media, entertainment, payment systems, smartphones, mga serbisyo dapit sa internet, value-added service asin online advertising na serbisyo, sa Tsina asin sa bilog na kinaban.

Kan 2007, 2014, asin 2018, an *[[Time magazine|Time]]* magasin pigngaranan siya na saro sa pinaka-maimpluensyang tawo sa kinaban, aqsin kan 2015, an *[[Forbes]]* pigranggo siyang saro sa pinaka-mapangyareng tawo sa kinaban. Kan 2017, an *[[Fortune (magazine)|Fortune]]* pigmidbid siya na pinakadakulang negosyante kan taon. Kan 2018, siya binisto komo saro sa "Most Powerful People In The World" kan *CEOWORLD* magasin. Si Ma sarong deputy sa Shenzhen Municipal People's Congress asin delegado sa ika-12ng National People's Congress.

Bilang saro siya nangaranan "Fortune world's greatest leaders", si Ma tumpi' sana an personalidad, bakong matanog kumpara sa kapwa Tsinong negosyanteng si Jack Ma na iyo an kagtogdas kan Alibaba, ta ini na may lataw asin bukas na personalidad. Si Ma kaagid daa sa Amerikanong investor na si Warren Buffett na kapwa parehas an tirada sa investment, asin si Ma nasasabing "agresibong parabakal nin mga negosyo".

Kan Septyembre 2020, si Ma Huateng na an pinakamayaman na negosyante sa Tsina, bagay na nadaog asin nalampawan pa si Jack Ma, ta si Huateng an pinagtatantyang net worth nag'abot na sa US$59.9 billion susog sa *Forbes*. Kan Nobyembre 2017, an saiyang net worth madalian na nalampasan an ki Larry Page asin ki Sergey Brin (sa indibiwal) na naranggo siyang ikasiyam na pinakamayaman na tawo sa kinaban, asin siya an pinaka-enot na Tsinong namamanwaan nakalaog sa "lista nin 10 na pinakamayaman" kan *Forbes*'.

## Toltolan
Bromina

An **bromina** o **bromo** (Ingles: *bromine*, Kastila: *bromo*), na may simbolong **Br**, iyo sarong elementong kimikal. An atomikong bilang (an bilang kan mga proton sa laog kaini) kaini iyo 35, asin an atomikong gabat iyo 80. Miyembro ini kan Grupo 7 (mga haloheno) sa talaang peryodiko nin mga elemento. Ini iyo diatomiko, asin likidong mapulang-kayumanggi, na nagreresponso sa mga metal asin mga dae-metal. Labi an responso kan posporo sa bromina, arug man kan pagresponso digdi kan aluminyo. Bihira an elementong kimikal; solamente an bromina sana asin an merkuryo an likido sa temperatura na pangkwarto. 

Dae sarong importanteng parte kan hawak nin tawo an bromina, dae arug kan mga kapamilyakaining klorina sagkod iyodo. Nahihiling an bromina sa mga kadagatan sa pigbawasang pormang inaapod na bromida o *bromide*. Para makabilog nin mga kumpuwestong kimikal, nakikisalak an bromida sa mga sustansiyang arug nin sodyo ngarig makahimo nin sodyong bromida.

Nakakalason an bromi*n*a asin nakakaagnas nin palnit, habang mas dae nakakadanyar an bromi*d*a. Nakakairita an gas o sangaw na bromina kapag nasinghot.

## Hilingon man

* Plurina (*Flourine*)
* Klorina (*Chlorine*)
* Sodyo (*Sodium*)

## Toltolan
Quezon Memorial Circle

An **Quezon Memorial Circle**  sarong nasyunal na parke na makukua sa Quezon City, Metro Manila, sa Pilipinas. Makukua an parke sa sarong dakulang traffic circle sa korteng elipsis kun sain napagtatahawan kan Elliptical Road sa mayor na parke sa Quezon City. An pigtatampok kaini iyo an halangkaw na musoliyo kun hain yain an hawak kan dating presidenteng si Manuel L. Quezon asin man kan saiyang agom na si First Lady Aurora Quezon.

## Susugan
Krypton

An **krypton** o **kripton** (, Ingles: *krypton*, pagsayod: /krip-ton/, may simbolo na **Kr**, atomikong bilang na 36, atomikong gabat na 83.80, punto nin pagkatunaw na 156.6&nbsp;°C, densidad na 3.73 gramo sa kada litro [0&nbsp;°C]) iyo sarong elementong gas na mamutimuti an kulay asin dae naghihiro. Nadiskobre ini ninda William Ramsay sagkod Morris W. Travers kaidtong 1898. Piggagamit ini para sa laog kan mga bumbilya nin ilawang ploresente asin mga "flash tubes".

## Hilingon man

* Elyo (*Helium*)
* Neon
* Argon

## Toltolan
Ang Makina ni Mang Turing

An librong **Ang Makina ni Mang Turing** sarong nobelang pigsurat ni Ramon Guillermo. Ipinublikar ini sa irarom kan **[[The University of the Philippines Press]]** kan taon 2013. Igwa ini nin 18 na kapitulo. An nagdisenyo kan takop kan libro iyo si Ericson Acosta. Sa likod man na parte kan libro, yaon an mga tugon sa pagkakawat nin sungka. 

## Manungod sa kagsurat
Si Ramon Guillermo sarong katabang na propesor sa Departamento kan Filipino sagkud Panitikan kan Pilipinas, kolehiyo kan arte asin Literatura sa Unibersidad kan Pilipinas sa Diliman. Sya man an kagsurat kan mga koleksyon nin tula sa librong **[[Agaw-Liwanag]]** kan High Chair kaidtong taon 2004. Sya man an nagin tagapalis sa Filipino kan surat Aleman na mga gibo ni Walter Benjamin. Sa Filipino, igwa ini nin titulong **[[Hinggil sa Konsepto ng Kasaysayan]]**. Mantang sa Aleman, igwa ini nin orihinal na titulong *Uber den Begriff der Geschichte*. Ini pigluwas man sa Alemanya kan taon 2013.

## Susugan
Iyodo

An **iyodo** o **iodine** (Pagsayod: / a·yo·din /) iyo sarong elementong kimikal na may atomikong bilang na 53 asin may simbolong **I**. Ini iyo parte nin grupo kan mga haloheno sa talaang peryodiko. Ini man an pinaka-elektropositibong haloheno pagkatapos kan astatine. Piggagamit an iyodo sa mga bulong, tina, sagkod potograpiya. Kinakaipuhan ini sa kadikit na bilang nin dakulon na mga buhay na organismo.

Arug kan ibang mga haloheno (nagbibilog kan Grupo VII sa talaang peryodiko), diatomiko an mga molekula na pigbibilog kan iyodo, asin huli kaini ini iyo igwang pormulang kimikal na **I<sub>2</sub>**.

## Hilingon man

* Plurina (*Flourine*)
* Klorina (*Chlorine*)
* Bromina (*Bromine*)
Xenon

An **xenon** o **henon** (may simbolo na **Xe**, atomikong bilang na 54, atomikong gabat na 131.30, punto nin pagkatunaw na 11.9&nbsp;°C, punto nin pagkalakaga na 107.1&nbsp;°C, espesipikong grabidad na 3.52 kun likido o sa temperaturang -109&nbsp;°C) iyo sarong elementong kimikal na gas na mayong kulay asin mayong parong. May kasakitang magkaigwa ini nin reaksyon sa iba pang mga kimikal o kaya elemento. Nadiskobre ini ninda William Ramsay sagkod Morris William Travers kaidtong 1898. Nagagamit ini sa paggibo nin mga ilaw na may "laser", mga ilaw na panggadan nin mikrobyo, asin mga ilaw na istroboskopiko.

## Hilingon man

* Neon
* Argon
* Krypton

## Toltolan
Mitch McConnell

Si **Addison Mitchell McConnell, Jr.** (Sheffield, Pebrero 20, 1942) dating sarong Amerikanong politician.

## Mga panluwas na takod
* [www.mcconnell.senate.gov/publi… Oficial na websayt ni Mitch McConnell]
Pirak

An **pirak** (Ingles: *silver*, Tagalog: *pilak*) iyo sarong elementong kimikal na may simbolong **Ag** (gikan sa taramong Latin na **, na pighugot sa Proto-Indo-Europeano na : "makintab" o "puti") sagkod atomikong bilang na 47. Bistado bilang sarong malumoy, puti, lustro na transisyong metal, ini man an may pinakahalangkaw na *electrical conductivity*, *thermal conductivity*, asin replektibidad sa gabos na mga metal. An metal na ini nahihiling sa kadagaan kan kinaban sa puro asin talingkas na porma ("katutubong pirak") bilang alloy kaiba an bulawan asin iba pang mga metal, sagkod sa mga mineral arug kan argentite asin chlorargyrite. Kadaklan sa mga pirak iyo nahihimo bilang "byproduct" sa "refining" na proseso kan tanso, bulawan, tingga, asin zinc.

An pirak haloy nang pigkokonsidera bilang saro na prestihiyosong metal. An metal na pirak iyo piggagamit sa nagkapirang mga bullion na salapi, asin minsan kaiba an bulawan: maski ngani ini iyo mas abundante sa bulawan, ini man iyo dae mas abundante sa sarong katutubong metal. An puridad kaini iyo harus pigsusukol sa "per-mille" na basehan; an sarong 94%-purong alloy iyo pigtuturing bilang "0.940 fine". Bilang saro sa pito na "metals of antiquity", an pirak iyo may importanteng sirbi sa kadaklan nin mga kultura sa kinaban.

## Hilingon man
* Bulawan (*Gold*)
* Tanso (*Copper*)
* Bakal (*Iron*)

## Toltolan
Asugi

An **asugi** o **merkuryo** (, Ingles: *mercury* /ˈmɜrkjʊri/ MER-kyə-ree, ***quicksilver*** (/ˈkwɪksɪlvər/) o ***hydrargyrum*** (/haɪˈdrɑrdʒɨrəm/ hye-DRAR-ji-rəm)), iyo sarong elementong kemikal na may simbolong **Hg** (Griyegong Latinisado: *hydrargyrum*, gikan sa "" na an boot-sabihon iyo *matubig* o *likido* sagkod "" na an boot-sabihon iyo *pirak*). An atomikong bilang kaini iyo 80.                                                                                                                                                          

## Karakter
Sarong magabat asin garu pirak na metal, an asoge iyo saro sa anom na elementong kimikal na garu tubig sa ordinaryong temperatura sagkod presyon, arug kan sesyo, pransiyo, galyo, bromina, asin rubidyo. An asoge an kasaro-sarong metal na likido sa pansukol na temperatura at presyun. Sa temperatura nin pagkatunaw na −38.83&nbsp;°C asin sa temperatura nin pagkalakaga na 356.73&nbsp;°C, an asoge an may pinakamanipis na libel kun sain ngani ini likido kumpara sa anuman na metal.

Nahahanap an asoge sa kun sain-sain na lugar sa kinaban arug kan mga deposito nin sinabar (*cinnabar*, asogeng asuprido o *mercuric sulfide*), na ginikanan nin pulang pangkulay na bermilyon, na harus nakukua sana sa tinastas na sinabar. Pisasabing nakalalason an sinabar kun maparong o matulon an mga alpog kaini. An pagkalason hale sa asoge iyo pupuwedeng resulta nin pagdukot sa mga natutunaw na klase kaini (arug kan asogeng klorido o *mercuric chloride*, o kaya *methylmercury*), paghangos sa aso na asoge, o pagkakan nin mga sira na nakontamina kan elementong ini.

## Kagamitan
Piggagamit an asoge sa mga termometro, barometro, manometro, *float valve*, asin iba pang mga aparato. An mga urulay manungod sa nakalalason kaining karakter iyo nagtao sa pagriribay sa mga termometro asin espigmomanometro (metrong nagsusukol sa presyon nin dugo) na may laog kaini sa mga ospital asin iba pang klinika nin mga instrumentong an ginagamit iyo hale sa alkohol, digital, o termistor. Mantinido ining ginagamit sa manlainlaing instrumento asin eksperimentong pang-siyensya asin pati man sa paggibo nin amalgam na ngipon sa mga operasyong dental. Sa mga pailaw, an kuryente iyo nag-aagi sa aso nin asoge sa sarong tubong posporo para makagibo nin sarong *shortwave ultraviolet* na liwanag na nagtatao nin pagkaliwanag sa posporo para makagibo nin nahihiling na ilaw.

## Hilingon man

* Pirak (*Silver*)
* Bulawan (*Gold*)
* Zinc

## Toltolan
Maragtas

An ***Maragtas*** iyo sarong gibo ni Pedro Alcantara Monteclaro na may titulong *Maragtás kon (historia) sg pulô nga Panay kutub sg iya una nga pamuluyö tubtub sg pag-abut sg mga taga Borneo nga amó ang ginhalinan sg mga bisayâ kag sg pag-abut sg mga Katsilâ* ("Uusipon kan Panay gikan sa mga enot na mga kag-istar asin an mga paradayo kan Borneo, na ninuno ninda, hasta sa pag-abot kan mga Kastila") na sa Ingles iyo *History of Panay from the first inhabitants and the Bornean immigrants, from which they descended, to the arrival of the Spaniards*.

An panurat na ini iyo nakasurat sa pinagsalak na tataramong Hiligaynon asin Kinaray-a sa Iloilo kaidtong 1907. Ini iyo sarong orihinal na panurat na nakabase sa napagkuanang mga toltolang nakasurat asin mga bagay na nasambit sa awtor.

## Istorya

An Maragtas iyo sarong orihinal na panurat na pigsasabing gikan sa mga nakasurat na asin nasambit na toltolan kun sain mayong kopya an yayaon pa sa ngunyan. An kagsurat mayong pigheheras na an panurat igwang transkripsyon nin mga partikular na pre-Hispanikong dokumento. Ini iyo igwang introduksyon kan nag-publikar na si Salvador Laguda, pagpa-abot kan awtor, anom na mga kabtang, asin an epilogo.

An enot na kabtang iyo pigheras an mga nagligad na kaugalian, pagbado, dialekto, hereditiya, organisasyon, asin iba pa kan mga Aeta sa Panay, na may espesyal na pagsambit ki Marikudo, aki kan gurang na pamayo na si Polpulan; an ikaduwang kabtang an nagpuon sa naratibo kan paghale nin sampulong Datu sa Borneo asin an karautan ni Rajah Makatunaw duman pasiring sa isla nin Panay. 

### An mga Datu sa Madyaas

An mga Datu nakipagsundo sa lokal na pamayo kan mga Ati na si Marikudo para sa kapatagan asin lambak sa isla, karibay nin mga bulawan. An sarong Datu na si Paiburong, iyo pigkua an teritoryo kan Irong-Irong, na iyo na ngunyan an probinsya nin Iloilo sa Filipinas; an ikatolong kabtang iyo pig-istorya an pagkamoot ni Sumakwel, Kapinangan asin an saiyang namomotan na si Gurung-garung; an ikaapat na kabtang iyo pigtapos an istorya kan sampulong mga datu, pagsambit sa saindang istadong politikal asin an saidang paglibot-libot sa isla; an ikalimang kabtang iyo pigsambit an tataramon, komersyo, pagbado, kaugalian, pag-agum, paglubong, gawi sa pagmundo, sabong, teknik sa pagtipid nin oras, kalendaryo, asin mga personal na karakter; an ikaanom asin pinal na kabtang nagtao nin lista kan mga Kastilang opisyal sa tahaw nin taon 1637 sagkod taon 1808; an epilogo iyo may kadikit na petsa sa ika-18 na siglo.

## Hilingon man
*Pedro Alcantara Monteclaro, Maragtas. Janiuay: 1854 (pagpalis sa Ingles ni Esther Abiera, asin iba pa, asin yaon ngunyan sa Library kan Unibersidad kan Michigan).
*Kumpederasyon nin Madyaas
*Mga Bisaya
*Pintados

## Iba pang babasahon

* .
* .
* .
* .

## Toltolan

## Panluwas na takod
* https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015034052020&view=1up&seq=9 (Mga Bisaya), https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015034052020&view=1up&seq=9 (Ingles) (Pagpalis sa Ingles ni Esther Abiera)
Linog sa Bisaya (2019)

Sarong 6.4 magnitud na linog an nagtama sa mga isla kan Bisaya sa Filipinas kan Abril 23, 2019.

## Linog
Pigbareta kan Philippine Institute of Volcanology and Seismology na nairekord an linog mga 13:37 PST. An episentro kaini yaon sa San Julian, Subangan na Samar na kun sain namati an ko linog sa Intensity VI. Pigbareta an Inisyal na bareta gikan sa institusyon na nasa 6.2 Lokal na magnitud an linog. Dawa na an linog nangyari sa aldaw pagkatapos kan amay-amay na pagtama kan linog sa Luzon, sinabi kan ahensya nin estado na an linog sa Visayas, ma yong katakod sa dating linog. Pigtutukdo na an rason sa linog sa Bisaya iyo an paghiro kan Trenchera kan Filipinas.

Apat na polong katawo an nalugadan, kadaklan sainda diit sana huli sa mga nagkahurulog na mga bagay, asin kadiit na distruso sana an pigbareta harani sa episentro. Nagsapo nin distruso an Kapitolyo Probinsyal kan Leyte sa Tacloban na nagtulod sa probinsyal na gobyerno na abadonahon an edipisyo kan Mayo 2019, na igwanh intensyon na gibuhon na sarong museo an edipisyo.

## Mga toltolan
Kapitolyo Probinsyal kan Leyte

An **Kapitolyo Probinsyal kan Leyte** sarong tukawan kan gobyerno kan Filipinas sa Probinsya nin Leyte sundo kan 2019. Nagsirbi man an makahistoriyang edipisyo na mahihiling sa Tacloban bilang an pansamantalang pangnasyon na kapitolyo kadtong 1944 sundo sa 1945 sa panahon kan panahon ni  Ikaduwang Gerang Pankinaban.

## Agi-agi
Nagpoon pa an Kapitolyo Probinsyal kan Leyte sa Tacloban kadtong Pangangasiwa kan kolonyal na Amerikano. Nagpoon an pagtutugdok kan edipisyo kadtong 1917 sa panahon kan pangangasiwa kan kadtong si Gobernador Salvador Demetrio asin nakumpleto dangan pinasinayaan kadtong 1924 sa panahon kan pagtukaw kan Gobernador kan Leyte na si Honorio López. Magpapahiling an edipisyo nin sarong neoclassical na disenyo nin arkitektura. Naghahatod an capitol complex nin sarong panginot na estraktura na igwang edipisyo nin lehislatibo sa likod kaini.

Sa panahon kan Ikaduwang Gerang Pankinaban, nagsapo nin lata' an edipisyo kan pigsakop kan mga puwersang Imperyal na Hapon an Filipinas kadtong 1940s.  An edipisyo man an naging puwesto kan Gobyerno nin Komonwelt kan Filipinas puon Oktubre 23, 1944 sagkod Pebrero 27, 1945 mantang pinatalingkas kan mga pwersang Allied an mga isla kan Filipinas hali sa kontrol kan Hapon. Si Sergio Osmeña nanumpa bilang Presidente kan heneral nin Amerika na si Douglas MacArthur sa laog kan edipisyo.

Nagsairarom an kapitolyo sa pagpapakarhay kadtong 1964 sa panahon kan pagtukaw ni dating Gobernador Norberto Romualdez Jr. 

Sa kasagsagan kan administratibo kan Gobernador kan Leyte na si Leopoldo Petilla, igwang plano na ilipat an tukawan kan gobyerno kan Leyte sa Palo pagkatapos kan an Tacloban naisangat bilang sarong sobrang urbanisadong syudad. Kan 2013, natamaan an edipisyo nin mga daluyong na kawsa kan  Bagyong Yolanda, na kun sain inaapod ini sa pangkinaban na apod na Bagyong Haiyan. Kan 2015, Nagpahayag si Gobernador Petilla nin plano na gibuhon na sarong museo an edipisyo mantang pigmamantinir pa nanggad an kapitolyo bilang lugar kan pag-uurulayan kan mga dignitaryo.

Kadtong May 2019, inabandona an kapitolyo kan gobyerno probinsyal kan Leyte sa irarom kan administrasyon kan Gobernador na si Leopoldo Petilla pagkatapos kan nagsapo pa ini nin kadagdagan na lata' nin huli ta sa magnitud 6.4 na linog sa Bisaya kan Abril 23, 2019. Dawa na nagibo na an pag-retrofit sa edipisyo, nagdesisyon an gobyerno kan Leyte na ipadagos an mga plano kaining magtindog nin sarong bagong kapitolyo sa Palo dangan gibuhon na sarong museo an orihinal na kapitolyo.

Dineklara ining sarong National Historical Landmark.

## Mga toltolan
Labanan sa Salog Dolores

An **Labanan sa Salog Dolores ** sarong labanan na nangyari kadtong Gerang Pilipino – Amerikano sa Dolores, probinsya nin Maguindanao, Filipinas.

## Panlikod na panladawan
Ginadan kan Pulahanes kadtong Hulyo 1904 an mga tawo kan Taviran asin pagkatapos pigsulo an banwaan kan Santa Elena. Kan Disyembre, pigkibkob kan sobra sa sarong ribong mga Pulahanes an sarong detatsment kan mga katutubong paramanman sa banwaan kan Taft.

## Labanan
Kan Disyembre 1904, an ika-38 na Philippine Constabulary Scouts, sa irarom kan Tenyente Stephen Hayt, nagpapatrolya sa gilid kan Salog Dolores sa pagtatangkang makipagtakod sa ika-37 na Constabulary Scouts asin saro pang Kumpanya kan Konstable na pinamunuan ni Tenyente Hendryx.

Tinambangan an ika-38 paduman sa agihan, kan sobra sa 1,000 na Pulahanes. Mantang nagmamadali an Pulahanes, nagwawagayway nin mga maaarok na banner asin nagkukurahaw nin "Tad-Tad!" (Tadtadon sa mga piraso!) Sinabat sinda njn sarong volley nin rifle-fire na nagpundo sa saindang pag abante. Pinugulan kan mga Konstable an saindang lugar asin pinahali an mga pag-atake, na nagkawsa nin grabing pagkalugi sa tumpak asin mapusog na pagkalayo kan rifle.

Haros na urog na dakula an mga Pulahanes sa bilang, iyo pa man, dangan dai nahaloy pigbabalot asin naraot an bilog na puwersa kan scout.

## Pagkaagi
Sa 43 lalaking kontinhente, nagadan an opisyal asin 37 kan saiyang mga tawohan. An mga Pulahanes sa balyong kamot, nagsapo nin sobrang magabat na pagkawara. An pigtatantyang saklaw kan sagkod sa 300 gadan bago bumagsak an Konstabularyo.

Nakakua an mga paralaban na Pulahanes nin 38 na Krags na mga riple, kaiba an an saróng dakulang halaga nin bala.

## Mga toltolan
Selenyo

An **selenyo** (Ingles: *selenium*) iyo sarong elementong kimikal na may simbolo na **Se** asin atomikong bilang na&nbsp;34. Ini iyo dae-meta (pigkokonsidera man minsan bilang metalloid) na may mga karakter na yayaon sa tahaw kan mga elemento sa ibabaw asin irarom kaini sa talaang peryodiko, na iyo an asupre asin teloryo sagkod pagkakapareha sa arsenic. Bibihira ini sa elementong istado kaini o bilang purong "ore" na kompuwesto sa kadagaan nin kinaban. An selenyo — gikan sa taramong Suanoy na Griyego  (selḗnē) "Bulan" – iyo nadiskobre kaidtong 1817 ni Jöns Jacob Berzelius, na iyo nakarisa kan pagkakapareha nin bagong elemento sa nagligad na nadiskobreng "teloryo" (pigpangaran gikan sa "Kinaban").

An selenyo iyo nahihiling sa mga "metal sulfide ore", kun sain partidang pigriribayan kaini an asupre. Sa komersyo, an selenyo iyo nahihimo bilang sarong "byproduct" sa mga refining kan mga ore. An mga minerals na iyo purong "selenide" o "selenate" na kompuwesto iyo aram pero bihira sana. An pangenot na kagamitang pangkomersyo para sa selenyo ngunyan iyo an paggibo nin salming sagkod mga "pigment". An selenyo iyo sarong semiconductor sagkod piggagamit sa mga "photocells". An aplikasyon sa elektroniko, na iyo kaidto importante, iyo ngunyan harus pigribayan na kan silicon semiconductor devices. Ini iyo piggagamit pa man nin nagkapirang klase nin DC power surge protectors asin sarong klase nin fluorescent quantum dot.

## Hilingon man

* Asupre (*Sulfur*)
* Silikon (*Silicon*)
* Bromina (*Bromine*)
Pintados-Kasadyaan Festival

An **Kapistahan nin Pintados** sarong selebrasyon nin kultura asin pagtubod sa Syudad nin Tacloban na sosog sa mga tradisyon nin suanoy na pagbatok na parapakilaban na inaapod "pintados" .  Kan 1986, inorganisar kan Pintados Foundation, Inc. kan mga taga-Tacloban tanganing himoon an kapiyestahan na ini bilang pagtaong onra ki Sr. Santo Niño. Pakalihis nin pirang taon, pinagsaro ini sagkod an **Kasaday Festival** na parating ginigibo tuyong Hunyo 29.

## Kasaysayan
An "Pintados," o "mga pinintahan," sarong termino na manonongod sa propiong mga Filipino na nanuparan kan mga Kastila kan ika -16 na siglo. An mga siglo nin okupasyon kan Español nakaapektar sa kulturang Filipino asin sa kadaklan na kabtang kan kasaysayan na dapit sa pabatok o tattoo kan tribo nakasentro sa Bisaya (kabali an mga taga-Tacloban) asin an mga Igorot. Huli sa saindang pagkakasuway sa ibang kultura, an etnikong mga grupo arog kan Ifugao nagtumang sa pagsakop kan mga Kastila lalo pa kan iba pang mananakop sa Pilipinas.

## Mga Pangyayari
Kaiba sa kapiyestahan nin Pintados-Kasadyaan iyo an manlainlain na aktibidad sa bilog na selebrasyon. An mga aktibidad na ini inaapod na Kapiyestahan nin mga kapiyestahan kan Leyte, Presentasyon kan Ritwal na Bayle Kapiestahan nin Pintados, asin an "Pagrayaray" durante kan Engrandeng Parada.

## Hilingon pa lalo

* Sangyaw

## Mga toltolan
Palayogan nin Hilongos

An **Palayogan nin Hilongos** , na nakamugtak sa banwaan nin Hilongos, saro sa tolong mga palayogan sa probinsya kan Leyte. Nakamugtak ini sa habagatan na parte kan Isla nin Leyte.

Mayong mga airlines an nagsasagibo sa palayogan na ini.

## Toltolan


## Mga panluwas na takod
*All about Hilongos
Radon

An **radon** (, Ingles: *radon*, igwang pagsayod sa Ingles na /rey-don/, may simbolo na **Rn**, atomikong bilang na 86, atomikong gabat na 222, punto nin pagkatunaw na 71&nbsp;°C, punto nin pagkalakaga na 61.8&nbsp;°C, espesipikong grabidad na 4 sa pormang bilog o solido, balensiya na 0, asin kabangang buhay na 3.823 mga aldaw) iyo sarong elementong kimikal na gas na nabibilog sa paagi nin pagsuruway-suway o disintegrasyon kan elementong radyum. 

Karakter kaini an pagigin mayong kulay pero radyoaktibo, sagkod dae naghihiro o mayong hiro.  Nadiskobre ini ni Friedrich Ernst Dorn kaidtong 1900.  Nagagamit ini sa radyoterapiya asin sa research kan pagpapaluwas nin mga neyutron.

## Hilingon man

* Xenon
* Uranyo
* Krypton

## Toltolan
Sesyo

An **sesyo** o **sesyum** (Ingles: *cesium*, Kastila: *cesio*) iyo sarong elementong kimikal na may atomikong bilang na 55 sa talaang peryodiko nin mga elemento. Ini iyo igwang simbolo na **Cs**. 

Bilang sarong may pagka-alkalinang metal, hababa an punto nin pagkatunaw kaini (28&nbsp;°C). Napakareaktibo kaini o tulos na may responso sa tubig. Mas reaktibo ini sa tubig kaysa sa iba pang mga alkalinang metal. Bilang resulta, pigiimbak an sesyo sa lana na mineral. Sarong bihirang elemento an sesyo, asin nin huli ta kakadikit an sesyo sa kinaban, mahal an importansya kaini. Dae kaipuhan kan hawak nin tawo an sesyo. Sa kadakulang kaining limitasyon, partidang nakalalason ini huli ta arug ini kan potasyo, na dae man kaipuhan nin hawak kan tawo.

## Hilingon man

* Bulawan (*Gold*)
* Pirak (*Silver*)
* Radon

## Toltolan
Baryo (elemento)

An **baryo** o **baryum** (, Ingles: *barium*) iyo sarong elementong kimikal na may simbolo na **Ba**, atomikong bilang na 56, atomikong gabat na 137.34, punto nin pagkatunaw na 725&nbsp;°C, punto nin pagkalakaga na 1,140&nbsp;°C, espesipikong grabidad na 3.50, asin balensiya na 2. Malumoy ini asin garu maputing pirak na may alkalinang pandagang metal. Piggagamit ini sa deoksidasyon nin tansong nakasalak sa mga aloy. Piggagamit man ining salak sa hilo laban sa pesteng mga kino. Nadiskobre ini ni Humphry Davy kaidtong 1808.

## Hilingon man

* Magnesyo (*Magnesium*)
* Kalsyo (*Calcium*)
* Sesyo (*Cesium*)

## Toltolan
Rubidyo

An **rubidyo** o **rubidyum** (, Ingles: *rubidium*, may simbolo na **Rb**, atomikong bilang na 37, atomikong gabat na 85.7, punto nin pagkatunaw na 38.98&nbsp;°C, punto nin pagkalakaga na 688&nbsp;°C, espesipikong grabidad na 1,532 sa pormang bilog o solido, asin mga balensiya na 1, 2, 3, asin 4) iyo sarong alkaling elemento na malumoy asin garu pirak. Kusa ining minakalayo sa duros, asin minasabog man kun pigsalakan nin tubig.  Pigsasalak ini sa mga potoselula asin sa mga tubong bakyum. Nadiskobre ini ninda Robert Bunsen asin Gustav Kirchhoff kaidtong 1861.

## Hilingon man

* Sesyo (*Cesium*)
* Baryo (*Barium*)
* Potasyo (*Potassium*)

## Toltolan
Estronsiyo

An **estronsiyo** o **istrontiyum** (, Ingles: *strontium*, may simbolo na **Sr**, atomikong bilang na 38, atomikong gabat na 87.62, punto nin pagkatunaw na 769&nbsp;°C, punto nin pagkalakaga na 1,384&nbsp;°C, espesipikong grabidad na 2.54, asin balensiya na 2) iyo sarong elementong kimikal na may karakter na malumoy asin kapareho kan pirak.  

Madali ining makisaro sa oksiheno, asin nagkakalayo kun madurosan. Nadiskobre ini ni Adair Crawford kaidtong 1790. Huli sa mga karakter kaini, piggagamit ini sa paggibo nin mga paputok, asin magin para sa mga alloy.

## Hilingon man

* Kalsyo (*Calcium*)
* Rubidyo (*Rubidium*)
* Baryo (*Barium*)

## Toltolan
Radyo (elemento)

An **radium**, **radyum**, o **radyo** (Ingles: *radium*) iyo sarong elementong kimikal na igwang atomikong bilang na 88 asin simbolo na **Ra** sa talaang peryodiko. Nadiskobre ini ninda Marie Curie asin Pierre Curie na yaon sa porman nin klorido kan radyum (*radium chloride*) kaidtong 1898. Saro ining harus puro na puting alkalinang metal na pangdaga, sagkod kun maipresenta sa oksiheno iyo marikas na nagigin kulay itom. An gabos nin mga isotopo kan radyum iyo radyoaktibo, asin luminoso ini na igwang kulay na mapusyaw na asul nin huli ta sa pagigin radyoaktibo.

Piggagamit ini sa pirang mga bagay-bagay, arug kan mga orasang "nagliliwanag" o luminoso kapag madiklom, na sa ngunyan iyo ipinagbabawal na huli sa minatao an mga ini nin pagkalason sa radyasyon. An pagbabawal iyo gikan sa sarong pagsasampa nin kaso sa korte nin batas kan limang mga babaying binansagan sa Ingles bilang *radium girls* ("mga babae kan radyum"), na mga babaying nagsakit o nadanyaran huli sa kadakul na mga kahelangan ta sa haloy na pagkakabalad sa elementong radyum. Sa luwas kaini, an radyum iyo pupuwedeng gamiton sa pagbulong nin kanser.

## Hilingon man

* Radon
* Baryo (*Barium*)
* Uranyo (*Uranium*)
Pransyo

An **pransyo** o **pransyum** (Ingles: *francium*) iyo sarong elementong kimikal na igwang simbolo na **Fr** asin atomikong bilang na 87. Saro ining metal, na sa lado nin kimika, iyo inilaag sa sarong grupo nin mga elementong metal na pinangaranan bilang mga metal na alkalina. Napakaradyo-aktibo kan francium. An saditon na dakul kaini iyo yaon sa laog nin mga gapo kan uranium asin kan thorium. Sa gabos nin mga elementong kimikal, in ang igwang pinakahababang elektronegatibidad asin afinidad kan elektron.

Arug kan gabos nin mga elementong nasa grupo na 1 sa talaang peryodiko, an pransyo iyo reaktibong maray sa tubig. Ini iyo saro sa pinakamasakit na mahanap na mga elemento sa kinaban. Pig-eestima na igwa na sanang 15&nbsp;mga gramo o kabanga nin sarong onsa an igwa kaini sa ibabaw o "palnit" kan kinaban sa laog nin kasaro-sarong panahon.

Maski ngani naaaraman kan mga kimiko na dapat na yayaon an bilang nin elemento na 87 sa talaang peryodiko, haloy bago ini nahiling. Kaidtong kaagahan nin dekada kan 1900, halos gabos nin mga kahon na nasa talaang peryodiko iyo napano na. Naaaraman kan mga kimiko na igwa nin tigsararo na elemento na mailalaag sa kada sarong kahon. An pransyo iyo nadiskobre kaidtong 1939&nbsp;nin kimikong Pransesa na si Marguerite Perey. Pinangaranan niya an elementong ini bilang *francium*, na nakabase sa pangaran kan saiyang nasyun na ginikanan, an Pransya (na sa tataramon na Pranses iyo an *France*).

## Hilingon man

* Radyo (*Radium*)
* Sesyo (*Cesium*)
* Baryo (*Barium*)

## Toltolan
Arseniko

An **arseniko** o **arsenik** (, Ingles: *arsenic*) iyo sarong elementong kimikal asin lason na metaliko. Igwa ini nin atomikong bilang na 33, atomikong gabat na 74.992, balensiya na 3 o 5, asin simbolo na **As**. Natutunaw an pulburang arseniko sa temperaturang 817&nbsp;°C (habang nasa 28 na presyong atmosperiko, simbolo iyo *atm*), nagsasangaw (sublima) sa temperaturang 613&nbsp;°C, asin may espesipikong grabidad na 5.73. Igwa ining tolong porma na alotropiko, na nasa porma nin may kulay na giyaw, itom, asin pulbura na kristalina. Piggagamit an arseniko bilang insektisidyo o panggadan nin pesteng mga kulisap, panggadan nin nakakadanyar na mga duot, asin pigsasalak man sa mga alloy.

## Hilingon man

* Nitroheno (*Nitrogen*)
* Posporo (*Phosphorus*)
* Selenyo (*Selenium*)

## Toltolan
Teluryo

An **teluryo** o **teluryum** (Ingles: *tellurium*) iyo sarong elementong kimikal na may atomic bilang na 52 sagkod simbolo na **Te**. Ini iyo nababari, maluway na toksiko, bihira, garu pirak an pagkaputi na metalloid. An teluryo iyo haros may pagkakapareho sa selenyo asin asupre sa kimikal na karakter, kun saen an tolo iyo kabale sa grupong *chalcogens*. Harus mahihiling ini sa katutubong porma kaini na elementong kristal. 

An teluryo iyo mas mahihiling sa Uniberso kaysa sa Kinaban. An labing pagkabihira kaini sa kadagaan, na kapareho sa platinum, iyo sa parte huli sa pormasyon kan bolatilong hydride na nagkakawsa sa teloryo na mawara sa ispasyo bilang sarong gas kaidtong mainit na nebular na pormasyon kan Kinaban, asin sa parte man huli sa hababang afinidad kaini para sa oksiheno, na nagkakawsa sa teluryo na makisaro sa ibang *chalcophiles* sa magagabat na mga mineral na minalubog sa kairaroman kan daga.

## Hilingon man

* Selenyo (*Selenium*)
* Silikon (*Silicon*)
* Iyodo *(Iodine*)

## Toltolan
Astato

An **astato** o **astatino** (, Ingles: *astatine*) iyo sarong elementong kimikal na radyoaktibo asin may simbolo na **At** sagkod atomikong bilang na 85. Ini an pinakamagabat sa nadiskobre na elementong haloheno. Maski ngani namokna ini sa paagi nin pagkalapang radyoaktibo sa kalibotan, nahihiling sana ining may kadikit na bilang nin huli sa halipot kaining kabangang buhay.

Enot na nakagibo nin astatino sinda Dale R. Corson, Kenneth Ross MacKenzie, asin Emilio Segrè kaidtong 1940. Tolong taon an nakaagi bago nahiling an mga bakas nin astatino sa laog nin mga natural na mineral. Hasta sa kansuarin sana, kadaklan sa mga karakter na pisikal asin kimikal kan astatino iyo nakabase sana gikan sa pagkokompara sa iba pang mga elemento. Pira sa mga isotopo kan astatino an piggagamit bilang mga tagapagluwas o "emiter" nin mga partikulong alpa sa mga paggamit na makasiyensya asin naporbaran na man an paggamit na pangmedisina kan astatino bilang 211 (*astatine 211* sa Ingles). Sa ngunyan, an astatino an pinakabihirang natural na naglalataw o natural na nadiskobreng elemento, na may mas hababa sa sarong onsa sa bilog na kadagaan sa kinaban.

## Hilingon man

* Iyodo (*Iodine*)
* Teluryo (*Tellurium*)
* Radon

## Toltolan
Polonyo (elemento)

: *Manungod ini sa sarong elemento. Para sa nasyun, magduman sa [[Polonya]].*

An **polonyo** o **polonyum** (Ingles: *polonium*) iyo sarong elementong kimikal sa talaang peryodiko na may simbolo na **Po** asin may atomikong bilang na 84. Ini iyo nadiskubre ni Marie Curie kaidtong 1898. Ipinangaran niya ini sa nasyun kun sain siya namondag na iyo an Poland.

## Hilingon man

* Teluryo (*Tellurium*)
* Astato (*Astatine*)
* Selenyo (*Selenium*)
Galyo (elemento)

An **galyo** o **galyum** (Ingles: *gallium*)  iyo sarong elementong kimikal na may simbolo na&nbsp;**Ga** asin atomikong bilang na&nbsp;31. Ini iyo yayaon sa ika-13 na grupo sa talaang peryoiko, asin may pagkakaparehas sa iba pang mga metal sa grupo na ini na iyo an: aluminium, indium, sagkod thallium.

## Hilingon man

* Boron
* Alumino (*Aluminium*)
* Zinc
Gallagher

Si **Leo Anthony Gallagher, Jr.** (Fort Bragg, Hulyo 24, 1946) dating sarong Amerikanong entertainer.

## Mga panluwas na takod
* [www.gallaghersmash.com Oficial na websayt ni Gallagher]
Hermaniyo

An **hermaniyo** o **hermanyum** (Ingles: *germanium*) iyo sarong elementong kimikal na may simbolo na **Ge** asin atomikong bilang na&nbsp;32. Ini iyo sarong lustro, matagas, asin kulay-abong puti na metalloid sa grupo nin karbon. Kaiba kan kimikal na ini sa nasambit na grupo iyo an elementong lata asin silikon.

## Hilingon man

* Karbon (*Carbon*)
* Silikon (*Silicon*)
* Galyo (*Gallium*)