open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bushido

An  iyo an kodigong dapit sa mga kaugalian kan samurai, gawi asin pamumuhay. Igwa nin dakul na klase nin bushido na kun saen nag-evolve nin signipikante sa bilog na kasaysayan. An kontemporaryong mga porma nin bushido ginagamit man giraray sa sosyal asin ekonomikong organisayon kan Hapon. An *Bushido* ginagamit man bilang sarong overarching na termino para sa gabos na mga kodigo, kaugalian, mga pilosopiya asin mga prinsipyo kan kulturang samurai. Ini sarong analogo sa Europeng konsepto nin chivalry, alagad igwa nin mayor na pagkakalaen.

## Toltolan
Kultural na pamana

An **kultural na pamana** (Ingles: *cultural heritage*) iyo an pamana nin nakakapotan asin dae-nakakapotan na pamanang pagsasadiri nin sarong grupo o sosyedad na iyo namamana gikan sa nagligad na mga henerasyon. Dae gabos nin mga pamana kan nagligad na henerasyon iyo masasabing "pamana"; imbes, an pamana iyo sarong produkto nin pagpili kan sosyedad.

An kultural na pamana iyo kabali an "nakakapotan na kultura" (arug kan mga edipisyo, monumento, porma nin kadagaan, arkibong materyal, libro, gibo nin arte, asin artipakto), "dae-nakakapotan na kultura" (arug kan mga alamat, tradisyon, tataramon, asin kaaraman), asin "likas na pamana" (kabali an signipikong pankultural na kadagaan, asin biyodibersidad). An termino iyo harus nagagamit bilang koneksyon sa mga isyu dapit sa pagprotekta kan Katutubong intelektwal na pagsasadiri.

## Mga panluwas na takod

* UNESCO World Heritage Centre – Opisyal na websityo kan United Nations na organisasyon para sa kultural na pamana
* International Council on Monuments and Sites
* International Council of Museums
* International Centre for the Study of the Preservation and Restoration of Cultural Property
* 

## Toltolan
Ninja

An **ninja** (忍者) o **shinobi** (忍び) sarong tago na ahente, mersenaryo, o eksperto sa pakikilaban nin mga gerilya sa pyudal na Hapon.

Kaiba sa mga trabaho nin sarong ninja iyo an, sabotahe, pag-espiya, paglaog, pandadaya, pag-tambang, pag-iingat asin an saindang kakayahan sa pakikilaban sa martial arts, kaiba na an ninjutsu. An saindang tagong mga paagi nin pakikilaban na iregular ibinilang na daing onra asin dai pagtao nin onra sa mga samurai. Minsan ngani tama an mga shinobi, arog kan espesyal na sinanay na mga parapakilaban, espiya, asin mersinaryo, naglataw kan ika-15 siglo durante kan peryodo nin Sengoku, an mga daing kabatidan tibaad nag-eksister kaidto pang ika-12 siglo.

Sa kariribokan kan panahon nin Sengoku, mga pamilyang jizamurai, boot sabihon, mga mayaman na paraomang parapakilaban, sa Probinsya nin Iga asin sa kataid na Distrito nin Kōka nagbilog nin ikki - "revolts" o "leagues" - bilang paagi nin sadiring pagdepensa. Namidbid sinda huli sa saindang mga aktibidad militar sa kaharaning mga rehiyon asin ipinabakal ninda an saindang serbisyo bilang mga mersenaryo asin espiya. Gikan ini sa mga lugar na kadaklan kan kaaraman mapadapit sa ninja. Kasunod kan pagkasararo kan Hapon sa irarom kan shogunato nin Tokugawa kan ika-17 siglo, nawara an ninja sa pasiring sa oskuridad. An nagkapirang lalaking shinobi, na sa parate basado sa pilosopiya militar nin Tsina, isinurat kan ika-17 asin ika-18 siglo, nangorogna an Bansenshūkai (1676).

Kan panahon kan Pagsasabalik kan Meiji (1968), an shinobi nagin nang sarong tema nin popular na imahinasyon asin misteryo sa Hapon. An Ninja prominenteng ilinadawan sa leyenda asin parasurat, kun saen sinda asosyado sa mga abilidad sa leyenda na arog baga nin pagigin dai naheheling, paglakaw sa tubig asin pagkontrol sa natural na mga elemento. An kadaklan kan saindang pagmansay sa popular na kultura basado sa siring na mga leyenda asin estorya, na kontra sa nakatahob na mga aktor kan panahon nin Sengoku.

## Toltolan

## Panluwas na mga sumpay

* ''Ninja'' magazine
Phalaris

Si **Phalaris** () sarong diktador nin Akragas (ngonyan Agrigento) sa Sicily, poon 570 sundo 554 BC.

## Historya

Si Phalaris bantogan sa saiyang sobrang pagka-ringis. Saro sa saiyang pagkaringis iyo an saboot kanibalismo: sinasabing nagkakakan siya nin omboy na aki.

Si Phalaris pigtiwalaan pagpatugdok kan templo ni Zeus Atabyrius duman sa citadel asin siya nagbentahi kan saiyang katongdan, ginibo niya an sadiri na sarong diktador. Sa saiyang pamomoon, an Agrigentum nagkamit nin kanigoan na asenso. Siya saiyang pigpigpabulos an tubig sa siyudad, pigaplibotan nin mga magagayon  na edipisyo asin pinapusog an mga pader kaini. Sa bandang amihanan na kosa kan isla, an banwa nin Himera pigpili siyang bilang heneral na may palabing kapangyarihan, apesar kan mga patanid kan poetang si Stesichorus. Susog ki *[[Suda]]* siya napangyari na magin kagdaog kan bilog na isla. Siya katapos-taposi, nabungkal sa poder sa sarong pag'alsa na pinamayohan ni Telemachus, an apoon ni Theron nin Acragas (tyrant c. 488–472 BC), asin siya sinulo mansana sa saiyang inapod na brazen bull.

Si Pindar, na nabuhay dai pa napinto an siglo, pinaghayag na an instrumento nin makuring pagpasakit sa torong suloan talagang kasangkapan nin karingisan ni Phalaris.

Igwa talaga daa nin inapod na torong suloan sa Agrigentum na pighakot kan mga Carthaginian sa Carthage. Sinasabing ini dangan kinua man ni Scipio an Matua asin ibinalik sa Agrigentum mga 200 BC. Alagad, mas posibleng totoo na si Scipio an Hubin an nagbalik kan toro asin iba pang mga hinabonan na mga bahandi sa orihinal na mga siyudad nin Sicilia kan siya total na rinapak an Carthage circa 146 BC, na iyo an nagtapos kan inapod na Third Punic War.

## Literaryong pagpabago kan imahe

Apat na siglo pakalihis pagkagadan niya, si Phalaris nagin obheto nin literaryong reimbensyon kun saen siya pinapaluwas na maboot na lider, patron nin pilosopiya asin literatura. An bagong reputasyon niya huli sa pagdepensa sa saiyang karakter ni Lucian, asin an soboot siya kagsurat kan sarong epistolary corpus. Kan 1699, si Richard Bentley nagpublikar nin bantogan na *Dissertation on the Epistles of Phalaris* kun saen pigpatotohanan na an mga epistolaryo mga peke.

## Toltolan

## Mga ginunoan
*

## Mga panluwas na takod
*Livius, Phalaris of Acragas  ni Jona Lendering
*Phalaris  sa Dictionary of Greek & Roman Biography & Mythology, ed. Wm. Smith
*Phalaris I & Phalaris II ni Lucian sa Lucian of Samosata Project
*Phalaris - The Source Material - Ginunuan kan mga suanoy na awtor
Xuanwu

Si **Xuanwu** (玄武) o **Xuandi** (玄帝) pinyin: *Xuándì*, midbid man sa apod na **Zhenwu** (真武, lit.'True Warrior' o 'truly Valiant') o **Zhenwudadi** (真武大帝, lit. 'True Martial Great Emperor' o 'totoong Valiant Great Emperador'), sarong makapangyarihan na dios sa relihiyon na Intsik, saro sa mas halangkaw na ranggo na dios sa Taoismo. Iginagalang siya bilang makapangyarihan na dios, na kayang kontrolon an mga elemento asin may kakayahan sa dakulang mahika. Siya an binibistong diyos kan norte *[[Heidi]]* (黑帝, lit.'Itom na Emperador' asin partikularmenteng iginagalang nin mga artista sa militar. Siya an patron na diyos kan Hebei, Henan, Manchuria asin Mongolia. Arog kan ibang mga Intsik na Han (ngonyan modernong-aldaw na Cantonese and Fujianese) na nagbalyo sa habagatan hale sa Hebei asin Henan durante kan panahon nin Tang-Song, si Xuanwu lakop man na sinasamba sa mga banwaan nin Guangdong, Guangxi asin mga probinsya nin Fujian, siring man sa mga diaspora sa ibong na dagat.

Poon kan mag-ako an nag-aging Emperador na si Yongle kan dinastiyang Ming na sinasabi na inako niya an gikan sa Dios na asistensiya ni Xuanwu durante kan saiyang mapangganang *Jingnan Campaign* laban sa saiyang sobrino, igwa siya nin nagkapirang monasteryong Taoista na itinogdok sa Kabukidan kan Wudong kan Hubei, kun saen soboot nakamtan ni *Xuanwu* an imortalidad.
Wufang Shangdi

An **Wǔfāng Shàngdì** (五方上帝 "Limang Rehiyon", "Mga Kahurohalangkaweng Deidad" o "Mga Kahurohalangkaweng Deidad kan Limang Rehiyon", o simpleng **Wǔdì** (五帝 "Limang Deidad") o **Wǔshén** (五神 "Limang Dios")  iyo an, sa Chinese kanonikal na mga teksto asin komun na relihiyon kan mga Intsik, an limang paghahayag kan supremong Dios nin Langit (天 Tiān). An teolohiyang ini nagpoon pa kan dinastiyang Shang. Linaladawan bilang iyo an "Limang Nagbabagong Lalawgon kan Kalangitan", sinda minarepresentar sa kosmikong aktibidad kan Langit na minamolde an mga kinaban bilang *tán* 壇, "altars," na inaarog an mga pagboot kaiyan na naheheling sa mabitoon na kaha, amihanan na poste sa kalangitan asin an mga nagtataririk na konstelasyon kaiyan. An limang Dios minarepresentar kaining mga konstelasyon. Segun sa Tulong Poder (三才 Sāncái) igwa sinda nin langitnon, terestrial asin chthonic na porma. Pigmimidbid kan mga Han Chinese an saindang sadiri bilang mga gikan kan Red asin Yellow Deities.

Kaiba sinda sa limang kolor, an limang kabtang kan dagos - dagos na paglalang, an limang mayor na planeta kan Sistema Solar asin an limang konstelasyon na nag - iitok sa palibot kan langitnon na mga palo, an limang sagradong bukid asin limang direksyon nin espasyo (an saindang terestretriyal na porma), asin an limang Dios na Dragon (龙神 Lóngshén) na nagrerepresentar sa saindang mga bukid, an boot sabihon iyo an materyal na mga pwersa na yaon sa sainda sa ibabaw (saindang pormang chthonics).. An mga iyan tinawan man nin kahulogan na limang porma nin pagsamba sa langit, mga kolor nin Dios, mga bagay na angay sa kalangitan.

Segun ki Zheng Xuan, an impluwensiya kan saindang aktibidad nagtatampok nin laen-laen na kategoriya nin mga tawo digdi sa daga. Sa pagpaliwanag kan suanoy na teolohiya manongod sa ginikanan nin mga hade hale sa pagbados kan langit sa daganon na mga babae, siya nagkomento: 

## Toltolan
Heidi

Si **Hēidì** (Intsik: 黑帝; lit. 'Itom na Deidad') o **Hēishén** (黑神; 'Itom na Dios'), na iyo an **Běidì** (北帝; 'Amihanan na Deidad', Cantonese: *Pak Tai*) o
**Běiyuèdàdì** (北岳大帝; 'Great Deity of the Northern Peak') sarong diyos-diyos sa relihiyon na Intsik, saro sa kosmolohikong "Limang Porma nin Kahurohalangkaweng Deidad"
(五方上帝; *Wǔfāng Shàngdì*). Siya man binibisto bilang si *[[Xuanwu|Zhuānxū]]* (颛顼), ngonyan parati sinasamba bilang *[[Xuanwu|Xuánwǔ]]* (玄武; 'Dark Warrior') o *[[Xuanwu|Zhēnwǔ]]* (真武), asin iinaasosyar sa kahulogan nin tubig asin tig-lipot. An saiyang porma nin hayop iyo an Itom na Dragon asin an saiyang star na hayop iyo an pawikan-halas. Huli sa saiyang paki-asosyar sa amihanan nabisto siya asin pigrerespeto nin parati bilang representasyon kan supremong Diyos nin Langit.

## Toltolan
Huangdi

An **Giyaw na Emperador**, bisto man sa **Yellow Thearch** o sa pangaran niyang Intsik na **Huangdi** (皇帝), sarong diyos-diyosan (*shen*) sa relihiyon na Intsik, saro sa osipon na Intsik na mga soberano asin mga heroe kan kultura kabali sa mga mitho-historikal na Tolong Soberano asin Limang Emperador asin kosmolohikong Kahurohalangkaweng Diedad kan Limang Rehiyon (Intsik: 五方上帝; pinyin: *Wǔfāng Shàngdì*). Kalkulado nin mga Heswitang misyonero basado sa kasaysayan kan mga Intsik asin kan huri inako kan ika-duwang pulo na mga parapalakop nin sarong unibersal na kalendaryo poon sa Emperador na Yellow, an tradisyonal na mga petsa kan pamamahala ni Huangdi iyo an 2697-2597 o 2698 BC.

An kulto ni Huangdi nagin prominente sa huring parte kan mga nagralaban-laban na Estado asin sa kapinonan kan dinastiyang Han, kan siya iladawan bilang an kagmukna kan sentralisadong estado, bilang namamahala sa cosmic, asin bilang sarong patron nin mga arteng esoteriko. An dakol na bilang nin teksto na arog kan *[[Huangdi Neijing]]*, sarong klasikong medisina, asin an *[[Huangdi Sijing]]*, sarong grupo nin politikal na mga tratado - sa siring iinatribwir sa saiya. Huling nagluya an impluwensya durante kan kadaklan na peryodo kan imperyo, kan amay na ika-4 na siglo si Huangdi nagin nang sarong grupo nin pag-ayon para sa Intsik na Han na pinoprobaran na ibagsak an pamamahala kan dinastiyang Qing, na ibinilang nindang dayo huli ta an mga emperador kaiyan mga Manchu. Sagkod sa presente an Giyaw na Emperador nagdadanay na sarong poderosong simbolo sa laog kan nasyonalismong Intsik. Tradisyonal na tinata'wan kredito sa kadakul na mga imbensyon asin mga inobasyon na napoon sa kalendaryong lunar (Chinese kalendaryo) pasiring sa sarong amay na porma nin putbol —  Emperador na Yellow ngonyan hinihiling na iyo an pundador kan kulturang Han (sa huri iyo an kulturang Intsik).

## Toltolan
Cangdi

Si **Cāngdì** ( "Berdeng Deidad" o "Berdeng Emperador") o **Cāngshén** ( "Berdeng Dios"), midbid man bilang **Qīngdì** ( "Asul na Deidad" o "Asul-berde na Deidad") o **Qīngshén** ( "Asul-berde na Dios"), asin sa kosmolohiko bilang iyo an **Dōngdì** ( "Subangang Diedad") o **Dōngyuèdàdì** ( "Dakulang Deidad kan Subangang Tuktok", na kun saen iyo an Mount Tai), iyo an manipestasyon kan supremong Diyos na asosyado sa esensya kan kahoy asin burabod, na kun saen siya sinasamba bilang Diyos kan pertilidad. An Bluegreen Dragon ( *Qīnglóng*) iyo an kapwa saiyang hayop na porma asin konstelasyon, asin bilang sarong tawo siya si *Tàihào* (Fu Xi). An saiyang kosorte na babae iyo an diosa nin pagkamainaki Bixia. An saiyang hawak na astral iyo an Jupiter.

## Toltolan
Kultura kan Filipinas

Mahihiling sa **kultura kan Filipinas** an pagkakaiba-iba sa kultura kaini. Minsan ngani siring, dai pa sana nahahaloy na an dakol na grupong etniko kan arkipelago kan Filipinas na na-establisar an parehong nasyonal na midbidan kan Filipino. An saindang mga kultura gabos nabilog huli sa heograpiya asin kasaysayan kan rehiyon, asin sa halawig na interaksyon sa pagtaraid na mga kultura, asin impluwensyang kolonyal. Sa mas dai pa sana nahahaloy na mga panahon, an kulturang Filipino naimpluwensyahan man huli sa pagigin parte kaini kan pangkinaban na komunidad.

## Heograpiya asin mga grupong etniko

An kultura kan Filipinas resulta kan arkipelagikong heograpiya kaini, topograpiya asin pisikal na lokasyon sa laog kan Kadagatan na Sur-subangan na Asya, na gabos nabilog huli sa kultural na kasaysayan kan 175 mga grupong etnolinguistiko kan nasyon. 

### Lista kan mga pamanang syudad asin banwaan
Sa bilog na nasyon, dakol an pamanang syudad asin banwaan. An minasunod iyo an:

#### Mas Dakulang Manila na lugar

* Metro Manila
** Malabon
** Manila (UNESCO City)
** Quezon City
** San Juan
* Bulacan
** Angat
** Baliuag
** Bustos
** Malolos
** Plaridel
** San Miguel
* Cavite
** Cavite City
** Kawit
** Maragondon
* Laguna
** Alaminos de Laguna
** Biñan
** Cabuyao
** Calamba
** Liliw
** Los Baños
** Magdalena
** Majayjay
** Nagcarlan
** Paete
** Pagsanjan
** Pakil
** Pila
** San Pablo
** Santa Rosa
* Rizal
** Angono
** Antipolo
** Baras
** Morong
** Tanay

#### Luzon

* Bicol Region
** Camalig
** Daet
** Daraga
** Legazpi
** Naga
** Tabaco
** Iriga
* Central Luzon
** Alaminos
** Angeles
** Bacolor
** Baler
** Guagua
** Lingayen
** San Fernando
** Santa Cruz
** Santa Rita
* Northern Luzon
** Batac
** Laoag
** Mahatao
** Paoay (UNESCO Town)
** Sabtang
** San Nicolas
** Santa Maria
** Vigan, Ilocos Sur (UNESCO Town)
** Sarrat
** Tuguegarao
** Uyugan
** Baguio (UNESCO City)
** Banaue (UNESCO Town)
** Hungduan (UNESCO Town)
** Kiangan (UNESCO Town)
** Mayoyao (UNESCO Town)
** Sagada
* Southern Tagalog
** Balayan
** Batangas City
** Boac
** Calaca
** Lucban
** Lucena
** San Juan de Batangas
** Sariaya
** Taal
** Tayabas

#### Visayas

* Central Visayas
** Argao
** Baclayon
** Bantayan
** Carcar
** Cebu City
** Dalaguete
** Dauis
** Oslob
** Panglao
** Tagbilaran
** Lazi
* Eastern Visayas
** Capul
** Guiuan
* Western Visayas
** Iloilo City
** Miag-ao (UNESCO Town)
** Panay
** Romblon
** Roxas
* Negros Island
** Bacolod
** Bacong
** Dumaguete
** Silay
** Victorias
* Palawan
** Culion
** Cuyo
** Puerto Princesa (UNESCO City)
** Taytay

#### Mindanao

* Autonomous Region in Muslim Mindanao
** Marawi
** Tugaya (UNESCO Town)
* Northern and Western Mindanao
** Dapitan
** Zamboanga City
** Balingasag
** Cagayan de Oro
** Iligan
** Jasaan
** Jimenez
** Oroquieta
** Ozamiz
* Southern Mindanao
** Butuan
** Cabadbaran
** Davao City
** Mati (UNESCO Town)
** Glan
** Lake Sebu

## Hilnga man
* Arte kan Filipinas
* Lista kan mga museo sa Filipinas  

## Toltolan
Baidi

Si **Baidi** ('Puting Emperador') saro sa limang manipestasyon kan diedad na Shangdi. Siya asosyado sa metal, sirangan, asin tigrakdag.

## Toltolan
Chidi

Si **Chìdì** (赤帝 "Pulang Diedad" o "Pulang Emperador") o **Chìshén** (赤神 "Pulang Diyos"), midbid man sa apod na **Nándì** (南帝 "Sur na Diedad") o **Nányuèdì** (南岳大帝 "Dakulang Pagkabanal kan Sur na Tuktok"), bilang sarong tawo si *[[Shénóng]]* (神农 "Paraomang Diyos" o "Paraararong Diyos"), na iyo man an *[[Yándì]]* (炎帝 "Kalayo" o "Kalayong Diedad") sarong trabaho na ginigibo kan manlaenlaen na dios asin mga dios-hade sa mito-historya. Si Shennong saro man sa Tolong Patron, espisipikong patron nin katawohan (人皇 Rénhuáng), asin an punto nin pag'oltan kan Tolong Patron asin Huangdi.

Bilang simbag sa kaisipan na Wu Xing asin Tu Shi, an kagmukna kan Dinastiyang Han, Liu Bang, sinasabi na aki kan Emperador na Pula; sa Dinastiyang Han Dios kan Limang Direksyon, an Emperador na Pula nagrerepresentar sa Habagatan na Dios.

## Toltolan
Kuta nin Santiago

An **Kuta nin Santiago** o **Fort Santiago**, nahaman kan 1571, iyo sarong sityo na naitogdas kan Espanyol na nabigador asin gobernador na si Miguel López de Legazpi para sa bagong togdas na syudad nin Manila sa Filipinas. Mahihiling ini sa Intramuros, an taklob nin pader na syudad kan Manila.

An puerto iyo saro sa mga pinakaimportanteng makasaysayang sityo sa Manila. Nagkapirang mga tawo an nagadan sa mga prisohan kaini durante sa Emperyong Espanyol asin Ikaduwang Gerang Pankinaban. Si José Rizal, saro sa mga panbanwang heroe kan Filipinas, iyo nakulong digdi bago an saiyang pagkagadan kan 1896. An museo kan Dambana ni Rizal nagtatampok nin mga memorabilya kan heroe sa saindang mga koleksyon asin pagtampok sa puerto, yaon sa daga sa bronse, an saiyang mga huring tungtong gikan sa selda pasiring sa lokasyon kan saiyang pagbadil.

Ini pirang metro sana sa Katedral nin Manila asin sa *Palacio del Gobernador* (an presenteng opisina kan Komisyon sa Eleksyon).

## Mga panluwas na takod

* The gate of Fort Santiago in the 1920s gikan sa Flickr
Mga probinsya kan Hapon

An  na kun sain yaon an inot na libel nin administratibong pagkakabaranga kan Hapon puon kan 600s sagkod 1868.

Namuknâ an mga probinsya sa Hapon kan huring parte kan ika-7ng siglo sa irarom kan sistema nin ley sa Ritsuriya na nagbilog kan enot na sentral na gobyerno. Nababanga an lambang probinsya sa  asin napupugro sa saro sa mga panheograpikal na mga rona o mga sirkit na midbid sa  *[[Gokishichidō]]* (Five Home Provinces and Seven Circuits). Parating minabago an mga hangganan kan probinsya sagkod sa katapusan kan panahon nin Nara (710 sagkod 794), alagad nagdanay na dai nagbago poon sa panahon nin Heian (79 sagkod 1185) sagkod sa panahon nin Edo (1603 sagkod 1868). An mga probinsya kaiba kan sistema nin mga *[[Sistema nin Han|han]]* (domain), an mga personal na kadagaan nin pyudal na mga kagurangnan asin paragubat, dangan nagin ikaduwa sa mga nasasakupan kadtong ikahuring parte kan panahon nin Muromachi (1336 sagkod 1573).

Niribayan an mga probinsya kan Hapon kan sa ngunyan na sistemang prepektura kadtong *[[Fuhanken sanchisei]]* sa kasagsagi kan Pagsasabalik kan Meiji kadtong 1868 sagkod 1871, apwera sa Hokkaido, na kun sain ini binaranga sa mga probinsya poon 1869 sagkod 1882. Daing iniluwas na kasuguan na puwesahan na nagtatangkas kan mga probinsya, alagad maitutukdo an mga ini na dai na piggagamit bilan mga yunit kannadministratibo. Ginagamit pa man an mga probinsya sa pangkagabsan na urulay, lalo na sa panggang asin transportasyon, dangan sa nasambit na mga produkto asin heograpikong mga kabtang kan mga prepektura na sakop an saindang dating mga teritoryo.
Bruno Migliorini

Si **Bruno Migliorini** (; 19 Nobyembre 1896 – 18 Hunyo 1975) sarong Italyanong linggwista asin pilologo. Siya an kagsurat kan saro sa pinakaenot na historya sayantipiko kan Lenggwaheng Italyano asin presidente kan Accademia della Crusca.

## Biograpiya
Si Migliorini namundag sa Rovigo.

Siya nag'adal sa Ca' Foscari na unibersidad sa Venice, dangan sa faculty of Letters kan Unibersidad nin Padua. Kan madaog an Italyano sa Batalya nin Caporetto (1917), an saiyang pamilya nag'isog sa Roma. Duman saiyang natagboan an saiyang mga mentor sa Unibersidad nin La Sapienza, an mga pilologong sa Ernesto Monaci asin Cesare De Lollis, dangan poon 1920, nakipagtabangan siya sa pagpaluwas kan journal na *[[La Cultura]]*, na an mga katugdas kaini iyo si De Lollis mansana asin si Giovanni Gentile.

Siya nagin pamayong editor kan *[[Enciclopedia Italiana]]* poon 1930 abot 1933, kun kasuarin saiyang nasanglean bilang propesor si Angelo Monteverdi sa Romance languages asin literatura sa Unibersidad nin Fribourg, hanggan taon 1938. Pakatapos kaini, siya nagin enot na propesor sa Historya nin lenggwaheng Italyano, sarong bagong departamento sa Unibersidad nin Florence, sagkod taon na 1967. Kan 1939, katuwang si  Giacomo Devoto, pigtugdas niya an journal na *Lingua nostra* ("Satuyang Lenggwahe").

Poon 1949 sundo 1963 si Migliorini presidente kan Accademia della Crusca asin poon  1958, siya kaapil sa Accademia dei Lincei. Siya saro sa ekspertong Italyano sa Esperanto.

Siya saro sa autor kan pigsasayod na diksyunaryonin Italyano, an *Dizionario d'ortografia e di pronunzia*, o *DOP*.

Siya nagadan sa Florence kan Hunyo 18, 1975.

## Ginunuan
* 

## Toltolan
Nakano Takeko

Si **Nakano Takeko**|中野 竹子|extra=Abril 1847 – 16 Oktobre 1868}} sarong Haponesa na babaeng manlulusad kan Aizu Domain, na naglaban asin nagadan durante kan Gerang Boshin. Durante kan Batalya nin Aizu, siya naglaban gamit an naginata halabang armas nin Hapon) asin siya an lider nin sarong hokbo nin mga babaeng soldados na naglaban duman sinabing batalya suway sa mga hokbo nin mga lalaki.

Si Takeko asin kairibang babaeng manlulusad nangenotan na magdaluso' sa prentera na daing pagtugot, huli ta sinda pigbawalan kan mga namamayong Aizu'ng soldados magprentera o magin parte kan si hokbong opisyal. An yunit na ini inapod ngapit na .

## Kagadanan
Kaamayi kan aga, duman sa Tulay Yanagi sa tungod nin Nishibata, Fukushima, si Nakano nagbungsod nin pagdaluso' laban sa mga tropa kan Japanese Imperial Army kan Domain nin Ōgaki, na pinamayohan nin sarong Shaguma na armado nin mga badil na de pulbura. Kan an mga tropa Imperyal nakagamiaw na an kalaban ninda mga babaeng soldados, biyo nabigla sinda asin nag'orden sa mga kumander ninda na dai sinda badilon. An pagkamongnan ninda nagtaong oportunidad sa mga babaeng soldados na mag'atake. Nagadan tolos ninda magkapira sa mga tropa asin ta napiritan na sindang paputokan. An grabeng kaisogan kan si mga babaeng soldados nin Aizu nagpahanga nanggad sa kaiwal sa ipinahiling na isog asin bangis. Armado kan saiyang naginata, si Nakano Takeko nakagadan man ngani nin lima o anom na kalaban bago ini naglakma' huli sa tama sa daghan nin bala.

Ngani dai pagringgawan an saiyang bangkay kun ini mahulog sa kamot kan kaiwal asin ini gibohon tropeo, si Nakano inulayan niya saiyang tugang na si Yūko na pugotan siya asin siya mata'wan nin honorable paglubong. Si Yūko nag'uyon sa kahagaran ni Nakano. Hinagad niya an tabang kan sarong soldados na si Ueno Yoshisaburō, sarong soldados na Aizu, sa pagpugot. Si Hirata Kochō, tugang niyang ka-ampon nailigtas ni Jinbo Yukiko sa batalya asin komo bise-kumandeer iyo na an namayo sa tropa sa pagdepensa sa  Aizuwakamatsu Castle pakagadan ni Nakano. 

Pakatapos kan si  batalya, an payo ni Nakano Takeko dinara kan saiyang tugang na ngohod sa templo nin Hokai kan saindang pamilya, na ngonyan an modernong Aizubange, sa prefecture nin Fukushima, asin ini ilinubong na may onra kan padi sa lindong nin sarong kahoy. An saiyang armas na naginata ipigdonar sa templo.

## Monumento

Sarong monumento an ipingagpatindog sa pag'onra saiya kataid kan saiyang lulubngan sa Hōkai Temple. Sarong taga-Aizu asin admiral sa Imperial Japanese Navy na si Dewa Shigetō an nagpatugdok kan monumento.

## Legasiya
Durante kan taonan na Aizu Autumn Festival, sa grupo nin mga kahubinan na mga babae an nasulot nin hakama asin banda sa angog na puting tela an naprosesyon sa pagromdom kan si kaisogan ni Nakano asin saiyang mga babaeng manlulusad duman sa Joshigun.

## Toltolan

## Mga basahon pa
* 
*  (incl. "The W*shigun*")
* 
* 

## Mga panluwas na takod

* Samurai Warrior Queens TRAILER. Urban Canyons. *[[YouTube]]*.
Torong suloan

An **torong suloan**, na inapod man na **torong bronse**, **Sisilyanong toro**, o **toro ni Phalaris**, sarong pasasakitan asin pag'utas-buhay na gamit na pigdesenyo sa Antigong Gresya. Susog ki Diodorus Siculus, sa pag'unambit kan istorya sa *[[Bibliotheca historica]]*, si Perilaus (o Perillus) nin Athens pig'imbento ini asin pig'alok niya ki Phalaris, an diktador nin Akragas, Sicily, komo bagong paagi nin pag'utas nin buhay sa mga kriminal. An toro daa guang sa tulak asin gibo entero sa bronse na may pintoan sa sarong gilid. Susog sa leyenda, an torong bronse sa porma asin pagkadakula nin tunay na toro asin may 
aparato sa laog na anoman mga kuragrit asin iyak-iyak kan sinusulo' napapaluwas na garo mansana bura' asin kuragrit nin toro. An kondenado linalangob saka binabaratan sa laog kan instrumento, saka sarong kalayo' sa irarom kaini an pinapalaad, na mangyari an metal nababaga asin isayman sa laog an natutuprod. Si Pindar, na nabuhay sa laog kan siglo, malinaw na pighayag na an instrumentong ini nin pagpasakit na mangirhat sayod na gamit-gamit na gayo kan diktador na si Phalaris.

## Toltolan
Shangdi

An **Shangdi** (Intsik: 上帝); pinyin: *Shàngdì*; Wade-Giles: *Shang Ti*), na sinurat man lang, "Emperador" (Chinese: 帝; pinyin: *Dì*), iyo an terminong Intsik para sa "Supremong Diedad" o "Kahurohalangkaweng Diedad" sa teolohiya kan klasikong mga teksto, orog na ginuno gikan sa teolohiyang Shang asin nakakua nin katumbas sa huring *[[Tian]]* ("Langit" o "Dakulang Kabilugan") kan teolohiyang Zhou.

Maski ngani sa relihiyon na Intsik an paggamit kan "Tian" sa pagpanongod sa absolutong Dios kan uniberso nangingibabaw, an "Shangdi" padagos na ginagamit sa laen-laen na tradisyon, kaiba an nagkapirang pilosopikong paadalan, nagkapirang sakit nin Confucianismo.  An nagkapirang relihiyon na kontra sa relihiyon na Intsik (urog na an Yiguandao) asin Protestanteng Kristianismo kan Tsina. Dugang pa, komun na gamiton an siring na termino sa tahaw kan magkakakontemporanyong Intsik (kapwa sa kadagaan asin ibang nasyon) asin relihiyoso asin sekular na mga sosyedad sa Sirangan na Asya, na sa parate para sa sarong halangkaw na unibersal na dios asin daing relihiyon na traduksyon para sa Dios kan relihiyon na Abrahamiko..

## Toltolan
Casino

An **casino** iyo sarong pasilidad para sa nagkapirang mga klase nin pagsusugal. An mga casino iyo harus itinotogdas harani o pigsasalak sa mga *hotel*, *resort*, restawrant, *retail shopping*, *cruise ships*, asin iba pang mga panturistang atraksyon. An ibang mga casino iyo midbid man para sa pagganap nin mga *live entertainment*, arug kan *stand-up comedy*, konsiyerto, asin isport.

An *casino* iyo may Italyanong ginikanan; an gamot na  may boot-sabihon na harong. An terminong *casino* pwede mamidbid bilang sarong sadit na banwa na villa, *summerhouse*, o *social club*. 

## Mga panluwas na takod

* 

## Toltolan
Mia Jamito

Si **Mia Jamito** sarong Bikolanang pintor asin myembro kan Kintab Artists Group. Naipahiling sa publiko an saiyang mga obra sa Kurit Kape exhibit sa Robinsons Place Naga kan Oktubre 7-31, 2021 bilang parte kan selebrasyon kan Internation Coffee Month.

## Hilnga man
*Carissa Salceda
*Cris Gomez
*Mary Anne Querubin
Niño Marasigan

Si **Niño Iñigo Marasigan** sarong Bikolanong pintor asin namidbid bilang tagamukna nin arte gamit an makinis na mga gapo asin mga buskay gikan sa Minalabac, Camarines Sur. Nagpoon an saiyang interes sa arte kan siya yaon sa sekondarya sagkod na madiskobre an pagpinta. Naitampok an saiyang mga obra sa nagkapirang eksibit sa Syudad nin Naga.

## Hilnga man
*Aldrin Amaro
*Michael Sales
*Ray Ubaldo

## Toltolan

## Mga panluwas na takod
*Nino Marasigan drybrush.com
Sistan

An **Sistān** (), bantog kan antigong panahon na inaapod na **Sakastān** (, "an daga kan mga Saka"), sarong historikal asin heograpikal na rona' sa ngonyan presenteng Subangan nin Iran, (Sistan asin Probinsya nin Baluchestan) saka Habagatan nin Apganistan (Nimruz, Helmand, Kandahar). Desyerto haros, an rona' na ini binabaktas kan Salog Helmand, an pinakadakulang salog sa Apganistan, na nawa'wa sa Danaw Hamun na iyo an pagdulunan sa pag'ultan kan duwang nasyon na ini.

## Toltolan
Fuxi

Si **Fuxi** o **Fu Hsi** (伏羲 ~ 伏犧 ~ 伏戲) sarong heroe sa kultura sa osipon asin mitolohiyang Intsik, tinawan nin kredito kaiba kan saiyang tugang na babae asin agom na si Nüwa sa paglalang sa katawohan asin pag-imbento nin musika, pangangayam, paninira, pag - ataman sa harong, asin pagluto saka kan sistema nin pagsurat nin Cangjie kan mga personaheng Intsik kaidtong 2,000 BC. Si Fuxi an ibinilang na enot sa Tolong Soberano sa kapinonan kan panahon nin dinastiko nin mga Intsik.

## Toltolan
Dinastiyang Shang

An **dinastiyang Shang** (), midbid man bilang **dinastiyang Yin** (), iyo an Chinese royal dynasty na minukna ni Tang kan Shang (Cheng Tang) na namayo sa Giyaw na Salog valley kaidtong second millennium&nbsp;BC, tradisyonal na suminunod an Dinastiyang Xia asin sinundan kan Dinastiyang Solnopan na Zhou. An klasikong osipon kan Shang uminabot gikan sa mga teksto siring kan *[[Libro nin mga Dokumento]]*, *[[Bamboo Annals]]* asin *[[Records of the Grand Historian]]*. Segun sa tradisyonal na kronolohiyang basado sa mga kalkulasyon na ginibo nin haros 2,000 taon an nakaagi ni Liu Xin, an Shang namayo poon kaidtong 1766 sagkod kan 1122&nbsp;BC, alagad segun sa kronolohiyang basado sa "current text" kan *Bamboo Annals*, sinda namayo poon kan 1556 sagkod kan 1046&nbsp;BC. Kun ikokompara an kaagid na teksto na igwa nin mga petsa kan limang planeta conjunction, si David Pankenier, suportado ni David Nivison, nagproponer nin petsa kan pagkaistablisar kan dinastiya na sundo sa 1554 BC. An Xia–Shang–Zhou Chronology Project nagkaigwa nin petsa an pag-istablisar sa c. 1600 BC basado sa carbon-14 dates kan lugar na Erligang. An pagbagsak kan dinastiya igwa nin petsa na 1046 BC by Pankenier and the Xia–Shang–Zhou Chronology Project, but Nivison and Shaughnessy support 1045 BC.

An **dinastiyang Shang** iyo an kaenot-enoteng dinastiya kan tradisyonal na kasaysayan nin Intsik na marigon na suportado nin arkeolohikong ebidensya. Mahihiling sa Ruins of Yin (sa modernong-aldaw na Anyang), na nabisto na iyo an ultimong kabeserang Shang, pigbiklad onseng mayor na mga lulubngan na hade asin mga pundasyon nin mga palasyo asin mga ritwal na lugar, na igwang mga armas sa gera asin tada' sa hayop sagkod mga atang na tawo. Manampulong ribong bronse, jade, gapo, tolang, asin ceramikong mga gibo nin tawo an nanompongan.

An lugar na Anyang nagpaluwas kan kaenot-enoteng midbid na grupo nin pagsurat sa mga Intsik, na an kadaklan mga pagtoodtood na nakasurat sa orakulong mga tolang - turtle shell, ox scapulae, o iba pang tolang. Labing 20,000 an nadiskobre sa enot na sientipikong mga pagkotkot durante kan mga taon nin 1920 asin 1930, asin labing apat na doble kan nanompongan poon kaidto. An mga inskripsion nagtatao nin kritikal na pakarorop sa dakol na topiko hale sa politika, ekonomiya, asin relihiyosong mga kaugalean sa arte asin medisina kaining enot na kabtang kan sibilisasyon nin Tsina.

## Toltolan
Piga-piga

An **piga-piga** iyo an kalamnan kan tabay na manonoparan sa atubangan, o likudan. Siring sa boot sabihon kan saiyang ngaran, igwa siyang duwang parte, an saro kaan (an halabang payo) nagbibilog sa kabtang kan hamstrings.

## Gibo
An duwang payo kan piga-piga perform knee flexion.

Nin huli ta an halabang payo naggikan sa pelvis ini imbwelto sa ekstensyon kan piad.  An halabang payo kan piga-piga mas maluyang flexor kan tuhod kapag an piad nakaunat (nin huli sa aktibong insufficiency).  Para sa kaagid na rason an halabang payo mas maluyang mag-unat kapag an tuhod naka-flex.

Kapag an tuhod naka-semi-flex, an piga-piga sa konsikwensiya kan saiyang oblique direction pig-iitok an tabay nin dikit paluwas.

## Toltolan
Kino-kino

An **kino-kino** iyo an sarong dakulang kalamnan na yaon sa atubangan kan itaas na takyag sa pag-oltanan kan abaga asin kan siko. Parehong payo kan kalamnan an minalataw sa scapula asin minaiba sa pagporma nin saro sanang muscles na tulak na nakatakod sa itaas na takyag. Mantang an kino-kino minalampas kapwa sa abaga asin mga pagsokmolan sa siko, an pangenot na trabaho kaiyan yaon sa siko kun saen binubulokon kaiyan an takyag.  An duwang paghirong ini pareho ginagamit kun nagbubukas nin bote na may cork: An inot na mga biceps nag-higot sa cork (supination), dangan binubutong kaini an cork (flexion).

## Toltolan
Sindromang Asperger

An **sindromang Asperger** (Ingles: *Asperger syndrome*), na bisto man bilang **Asperger's**, sarong pag-uswag na kadinan na kakahilingan nin pagsakit sa pakiki-interaksyon asin sa mga non-verbal na komunikasyon, kaiba kayan an restriktibo asin pauru-utrong paghiro o interes sa mga bagay.

An mas maluyang klase na autism spectrum disorder (ASD) napapalain sa ibang ASDs huli sa pagkakaigwa nin normal na pagtaram asin talino. Dawa dai pigbabali sa diagnosis, an pagigin maluya-luya asin an ibang paggamit nin lenggwahe mahihiling man igdi. An mga sinyales kaini mahihiling bago magduwang taon asin minsan naantus sa intirong buhay kan tawo.

## Toltolan
Fentanyl

An **fentanyl**, sinusurat man bilang **fentanil**, sarong klase nin opioid na ginagamit pampawara nin kulog, siring man kan ibang bulong arog kan anesthesia.  Ginagamit man ini bilang sarong recreational na droga, na pighahalo sa heroina o cocaine. Igwa ini nin marikas na epekto asin nagtatagal nin saro hasta sa duwang oras. Sa medisina ginagamit ini sa paagi nin injection, nasal spray, skin patch o pinapasagum sa may pisngi (transmucosal) bilang lozenge o tabletas.

Kabali sa pirang epekto kaini iyo an pagsuka, paglain kan tulak, pagkatungka, kawaran nin pokus, halusinasyon, asin mga kulog hawak o rungas dara kan maluyang koordinasyon kan hawak.  An seryosong epekto kaini iyo an pagluya kan hinangos (respiratory depression), serotonin syndrome, pagbaba kan pressure kan dugo, adiksyon, o kaya man coma. Ini nag-eepekto sa paagi kan pag-aaktibar kan μ-opioid receptors. Sanggatos na beses ining mas makusog sa morpina, asin kaagid man ini kan carfentanil asin siring na mas makusog pa nin 10,000 na beses. 

An Fentanyl inot na ginibo ni Paul Janssen kan 1960 asin inaprubahan sa medikal na paggamit sa Estados Unidos kan taon 1968. Kan 2015, nasa 1,600 kilogramo (3,500 lb) an ginamit kaini sa healthcare sa intirong kinaban.  Hasta 2017, an fentanyl lakupan na ginagamit bilang synthetic opioid sa medisan. An Fentanyl patches para sa kulog dara kan cancer yaun nakalista sa World Health Organization's List of Essential Medicines. Kan 2016, an fentanyl asin analogoes saro sa pinakapirming rason kan pagkagadan huli sa panganang gamit sa Estados Unidos na nagsusuma sa 20,000, kabanga sa pagkagadan dara kan paggamit kan opioid. Kadaklan kan pagkagadan na ini dara kan ilegal na ginibong fentanyl.

Para sa 100 microgram na vial, an presyo kaini sa wholesale sa nagtatalubo pa sanang mga nasyun nag-aabot sa 0.66 kan 2015. Kan 2017, an presyo kaini sa Estados Unidos nag-abot sa 0.49 para sa nasabing sukol. Sa US, an 800 mcg na tableta mas 6.75  na beses na mas mahal sa lozenge puon pa kan 2020. Kan 2017, nasa ika-250 ini sa lista kan pirming ipigreresetang bulong sa Estados Unidos, na halos igwa nin 1.7 milyon na preskripsyon.

## Toltolan
Yōkai

An  iyo an sarong klase nin sobrenatural na mga entidad asin mga espirito sa tradisyong-panbanwang Hapones. An katagang  iyo an sarong katagang sinublian gikan sa katagang Intsik na yaoguai asin kompwesto nin kanji para sa "demonyo; diwata; sprite" asin "suspicious; aparisyon; monster; multo; spectre" An  nanonongod man bilang ,  o . Sa ibong kan siring na pagkakapalis, an  bakong literal na mga demonyo sa sentidong solnopan kan kataga, alagad sinda iyo an mga ispirito asin mga entidad. An saindang gawe-gawe pwedeng mag-*range* poon sa pagigin maraot o pilyo pasiring sa pagigin kapakipakinabang sa mga tawo.

An  parating igwa nin sa hayop na tamanyo (siring kan , linaladawan na naglalataw na kaagid kan baoo, asin kan , komun na linaladawan na igwang pakpak), alagad posibleng maglataw man na sarong humanoid an tamanyo, siring kan . An ibang  nakaagid man sa mayong buhay na bagay (siring kan ), mantang an iba mayo nin midbid na korte. An  tipikal na linaladawan bilang igwa nin ispiritwal o sobrenatural na mga kakayahan, kaiba an shapeshifting bilang iyo an pinakakomun na gawe na asosyado sa sainda. An  na nagsasalida nin korte midbid man sa apod na  o .

Pigpapaliwanag kan mga parasuratistang Hapon asin historyador an *yōkai* bilang mga persona kan "supernatural o dai mabilang na mga pangyayari sa saindang mga informants." Kan panahon nin Edo, dakul na artista, arog ni Toriyama Sekien, an nag - imbento nin bagong yōkai sa paagi kan pagkua nin inspirasyon sa mga istorya kan mga soanoy na panahon o sa sadiri nindang imahinasyon. Sa ngunyan, nagkapirang mga *yōkai* (arog kan *[[amikiri]]*) an salang pig-iisip na gikan sa mas tradisyonal na folklore.

## Toltolan
Monumento

An **monumento** iyo sarong klase nin istruktura na iyo namokna tanganing ikomemorar an sarong tawo o kasibotan, o iyo nagin midbid sa sarong sosyedad bilang parte kan saindang pagrumdum nin makasaysayang panahon o kultural na pamana, huli sa artistiko, historikal, politikal, teknikal, o arkitekturang kahalagahan kaini. 

Nagkapira sa mga suanoy na monumento iyo an dolmen o menhit, megalitikong konstruksyon na naitogdas para sa katuyohang relihiyoso o punerarya. Halimbawa kan mga monumento iyo kabali an istatwa, (giyera) memoryal, makasaysayang edipisyo, arkiyolohikal na sityo, asin kultural na pagsasadiri. Kun igwa nin pampublikong interes sa preserbasyon kaini, an monumento bilang halimbawa pwedeng malista bilang sarong UNESCO Pankinában na Pamanang Lugar.

## Mga panluwas na takod

* Websityo kan mga Monumneto asin Iskultura sa Reyno Unido
* Mga Monumento kan Indya sa kamat.com
* Mga Ladawan asin Artikulo kan mga Monumento sa bilog na kinaban 
* Komemoratibong mga Kadagaan kan Norteng Carolina

## Toltolan
Yaoguai

An **Yaoguai** (妖怪 pinyin: yāoguài) sarong termino para sa mga mampak (*monster*) o kakaibang mga linalang. An **Yaogui** (妖鬼 yāoguǐ, lit. "kakaibang multo"), **yaomo** (妖魔 yāomó, lit. "daemon") o **yaojing** (妖精 yāojīng, parati tinatradusir na "sprite" o "faeree") mga basang sanang trinadusir na termino. Ini iyo an sarong klase nin mga linalang na sobrenatural sa mitolohiyang Intsik, kadaklan mga mararaot na ispiritu nin hayop o mga nahulog na linalang na langitnon na nagkaigwa nin poder na mahika sa paagi kan kaugalian nin Taoismo.

## Toltolan
Pangu

Si **Pangu** (, ) sarong pigura sa pagkapromorya asin paglalang sa mitolohiyang Intsik na nagsuway sa langit asin daga asin nagin heograpikong mga kabtang arog kan mga bukid asin salog.

## Toltolan
Kultural na pagsasadiri

An **kultural na pagsasadiri** (Ingles: *cultural property*) iyo pigbibilog nin mga pisikal na bagay na iyo parte kan kultural na pamana kan sarong grupo o sosyedad, na oposisyon sa mas dae-nakakapotang kultural na ekspresyon. Kabali digdi an mga bagay arug kan kultural na kadagaan, makasaysayang mga edipisyo, gibo nin arte, arkiyolohikal na sityo, pati naman an mga koleksyon nin mga libraryo, arkibo, asin museo.

An kultural na pagsasadiri iyo legal na protektado kan nagkapirang mga pankinabang kasunduan asin panbanwang ley. Igwa nin intensibong kooperasyon sa tahaw kan United Nations, UNESCO asin Blue Shield International sa proteksyon kan mga kultural na bagay.

## Hilingon man

* Kultural na pamana
* Dae-nakakapotan na kulturang pamana
* Likas na pamana
* Monumento
* Nasyunal na Komisyon para sa Kultura asin kan Arte

## Toltolan
Atswete

An **atswete** (*Bixa orellana*) sarong tumpong o sadit na poon nin tinanom naggigikan sa ronang tropikal nin kontinenteng Amerika. An pangaran kan kahoy na ini gikan sa tataramon na Nahuatl: an *achiotl*, na boot sabihon mansana "tumpong". Midbid man ini sa apod na "sapran" sa bikol, o **aploppas**, asin sa arapodan na na *urucu* sa lenggwaheng Tupi.  Ini tinanom na haleng Amerika asin man sa Subangan Asya; ini dinara kan mga Espanyol kan ika-17ng siglo. Midbid na gayo ini komo sarong tinanom na kinukuan kan arok o kolor na annatto, na hale sa bunga kaini. May kolor-rosas na mga burak an tinanom na ini asin igwa man mapulang bunga ini na an mga pisog sa laog kolor pula. "Atswete" (annatto) an apod magin an kahoy o bunga kaini.

Dawa dai man kinakakan an mga bunga kan atswete, an importante igdi iyo an mga pisog kaini. Napapaluwas an kolor kaini paagi nin pagbuntog sa tubig kan mga pisog o ikinakaag sa mainit na mantika.  Ginagamit na pangkolor sa mga produkto arog kan keso, sira, ensalada, asin nababakal ini sa pormang pulbos o mapulot na sarsa na  nataong kolor a mga lutoon.  Sa Pilipinas ini nababakal man sa pakete an mga inalang na pisog kan atswete. Ini nangengenot man na rekado o sangkap sa pagluto sa Mehiko, Amerika Latina, Jamaica, asin igdi sa Pilipinas.  Nagiging popular sn paggamit kan sapran imbes gamiton na pangkolor an mga  bakong natural o mga sentitekong pang-kolor.

## Mga medikal asin kultural na paggamit kan atswete
*Haloy nang ginagamit kan mga katutubong Amerikano an atsuwete sa pagpinta sa saindang mga kublit, orog na an mga ngabil, kaya ini naapod na **poon na lipstik**.  Ginagamit man ining pangtugma kan  buhok kan mga kalalakihan kan mga katutubong Tsáchila nin Ecuador, na iyo an rason kun napano naapod sindang mga  *Colorado* kan mga Kastila.

*Nagagamit an mga ibang parte kan tinanom sa pagbulong nin panggagatok tonsil, mga paso', [mga bungang-saldang], [leprosy, kulog pahyo, gabat nin paghangos, panggagatok nin baga' asin almoranas.

*Ginagamit an tagok kan bunga sa pagbulong kan diabetes asin mga impeksiyon bunga  nin fungus.

## Toltolan
Ayakashi (yōkai)

An **Ayakashi** (アヤカシ) iyo an kolektibong ngaran para sa *[[yōkai]]* na naglalataw sa ibabaw kan lawas nin tubig.

Sa Prepekturang Nagasaki, an atmosperikong mga multong ilaw na nagluluwas sa itaas nin tubig inaapod na ayakashi, asin iyo man an funayūrei sa Prepekturang Yamaguchi asin Saga Prefecture. Sa solnopan nin Hapon, sinasabi na an ayakashi iyo an nagbabalos na mga espiritu kan mga nagadan sa dagat asin ta sinda nagpoprobar na mas dakol pang tawo an madakop ninda.  Sa Isla nin Tsushima, inaapod man sindang "atmosperikong mga multong ilaw nin ayakashi (ayakashi no kaika) ," asin naluwas sa mga baybayon sa pagkabanggi, asin sinasabing garo aki na naglalakaw sa tahaw nin kalayo. Sa baybayon kan Hapon, an atmosperikong mga multong ilaw minatunga bilang mga bukid asin inoolang an dalan nin sarong tawo, asin sinasabi na nawawara kun an saro dai naglilikay sa bukid asin pinagmamaigotan na sumugpa diyan nin maingat.

Igwa man nin pagtubod an mga tawo na kun an sarong live sharksucker maguot sa irarom nin baroto, dai ini pwedeng hiroon, kaya an ayakashi ginagamit na sinonimo kan arog kaining sira.

Sa Konjaku Hyakki Shūi ni Sekien Toriyama, an ayakashi pigrerepresentar kan sarong dakulang halas sa dagat, alagad posibleng ini totoong sarong ikuchi.

## Toltolan
Mononoke

An ***Mononoke*** (物の怪) iyo an mga nagbabalos na espiritu (onryō), gadan nang mga espiritu (shiryō), nabubuhay na mga espiritu (ikriyō), o mga espiritu sa klasikong literatura asin suanoy na relihiyon nin Hapon na sinasabing may mga bagay na arog kan may mga indibidwal asin pinapagsakit sinda, nagpoprodusir nin helang, o nagtatao pa ngani nin kagadanan. Saro man ining kataga na piggagamit kun minsan sa apod na *[[yōkai]]* o henge ("nabagong mga persona).

## Toltolan
Dai-nakakapotan na kulturang pamana

An **dai-nakakapotan na kulturang pamana** o **intangible cultural heritage** (**ICH**) iyo sarong praktis, representasyon, ekspresyon, kaaraman, o kakayahan na pigkokonsidera kan UNESCO na magin parte kan kultural na pamana kan sarong lugar. An mga edipisyo, makasaysayang lugar, monumento, asin artipakto iyo mga kultural na pagsasadiri. An mga dai-nakakapotang pamana iyo pigbibilog kan mga dae-pisikal na kayamanang intelektwal, arug kan tradisyon na pambanwaan, kaugalian, pagtubod, tradisyon, kaaraman, asin tataramon.

An dai-nakakapotan na kulturang pamana iyo pigkokonsidera kan mga kaapil-estado kan UNESCO na relatibo sa nakakapotang Pankinaban na Pamanang Lugar na nakapokus sa dae-nakakapotang aspeto kan kultura. Kan 2001, an UNESCO naghimo nin surbey sa mga Estado asin NGO para mag-uyon sa sarong depinisyon, asin an *Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage* iyo namokna kan 2003 para sa proteksyon asin pagpapalakop kaini.

## Padagos na pagbasa

* Petrillo Pier Luigi, Biocultural diversity and the Mediterranean Diet, in FAO, Sustainable diets and biodiversity, Rome 2012
* Petrillo Pier Luigi, The Legal Protection of Intangible Cultural Heritage. A comparative Perspective, Springer 2020

## Toltolan
Likas na pamana

An **likas na pamana** (Ingles: *natural heritage*) iyo dapit sa kabilogan nin mga elemento kan biyodibersidad, kabali an *flora* asin *fauna*, ekosistema asin heolohikal na mga istruktura. Parte ini kan satuyang likas na yaman.

An pamana iyo an *namana* gikan sa nagligad na henerasyon, namantinido sa presente, asin ipapasa sa maabot na henerasyon. An katagang "likas na pamana", naggikan sa "likas na pagpamana", iyo mas naenot sa katagang "biyodibersidad". Saro ining mas dae-siyentipikong kataga asin mas pasil na naiintindihan sa nagkapirang paagi kan mas mahiwas na katawohang interesado sa konserbasyon. 

## Hilingon man

* Kultural na pamana
* Kultural na pagsasadiri
* Dae-nakakapotan na kulturang pamana

## Toltolan
Amikiri

An **Amikiri** ( or 網剪) iyo an Hapones na yōkai ilinadawan sa *[[Gazu Hyakki Yagyō]]* ni Toriyama Sekien.

## Toltolan
Likas na yaman

An **likas na yaman** (Ingles: *natural resource*) iyo an mga yaman na gikan sa kapalibotan asin nagagamit nin may kadikit na modipikasyon. Kabali digdi an mga ginikanan kan mga mahalagang karakteristiko arug kan pankomersyo asin industriyal na paggamit, aestetikong halaga, siyentipikong interes, asin kultural na kahalagahan. Sa Kinaban, kabali an sikat kan saldang, atmospera, tubig, kadagaan, gabos na mineral kabali na an behetasyon, asin kahayopan.

An mga likas na yaman iyo parte kan likas na pamana kan katawohan o protektado sa likas na reserba. An mga partikular na lugar (arug kan kadlagan sa Fatu-Hiva) nagtatampok nin biyodibersidad asin heodibersidad sa saindang ekosistema. An mga likas na yaman pwede maklasipika sa manlainlain na paagi. An mga likas na yaman iyo materyal asin komposisyon (pwedeng magamit) na mahihiling sa kapalibotan. An lambang produkto na nahimo kan tawo iyo pigbibilog nin mga likas na yaman (sa pundamental na lebel kaini).

## Mga panluwas na takod
* Natural resource, newworldencyclopedia.org
* Natural resource, britannica.com
* Natural resources, encyclopedia.com
* 

## Toltolan
Bola Tinubu

Si **Bola Ahmed Adekunle Tinubu** (namundag 29 Marso 1952) sarong Nigeryanong accountant, politiko, asin presidenteng-elehido nin Nigeria. Siya nagserbing Gobernador nin estadong Lagos poon 1999 sundo 2007 asin  Senador para sa Lagos West durante kan madalian na Ika-tolong Republika.

## Toltolan