Manuela Sáenz

Si **Manuela Sáenz de Vergara y Aizpuru** ( Quito, Viceroyalty of New Granada, 27 Disyembre 1797 – Peru, 23 Nobyembre 1856) sarong rebolusyonaryong bayani kan Amerika del Sur na taga-Ecuador na nagsuporta sa rebolusyonaryong kawsa sa paagi nin pagtipon nin impormasyon, pagdistribwir nin mga polyeto asin pagprotesta para sa mga deretso kan mga kababaihan. Si Manuela nag-ako kan Orden kan Aldaw (" *Caballeresa del Sol* " o 'Dama kan Aldaw'), na nagtataong onra sa saiyang mga serbisyo sa rebolusyon.

Si Sáenz naagom nin sarong mayaman na doktor na Ingles kan 1817 asin nagin sarong sosyalista sa Lima, Peru . Ini an nagtao nin kamugtakan para sa pakikilabot sa mga gibo-gibo sa politika asin militar, asin sia nagin aktibo sa pagsuporta sa mga paghihingoa na rebolusyonaryo. Binayaan an saiyang agom kan 1822, dai nahaloy nagpoon siya nin walong taon na pakikipagtabangan asin dayupot na relasyon ki Simón Bolívar na naghaloy sagkod sa saiyang kagadanan kan 1830. Pagkatapos niyang mapugolan an sarong pagprobar na gadanon siya kan 1828 asin mapadali an saiyang pagdulag, nagpoon si Bolívar na apodon siyang " *Libertadora del libertador* " ("parapatalingkas kan paratalingkas"). Sa sarong dai aram na surat na saiyang isinurat, sinabi niya na "an Liberator inmortal", sa ibong kan bagay na siya an responsable sa saiyang kaligtasan.  An papel ni Manuela sa rebolusyon pagkatapos kan saiyang kagadanan sa pankagabsan dai nahiling sagkod sa huring parte kan ika-beinte siglo, alagad ngonyan siya minimidbid bilang sarong peministang simbolo kan mga giyera nin katalingkasan kan ika-19 siglo.

## Buhay

### Amay na buhay
Si Manuela namundag sa Quito, Viceroy of New Granada, an ilehitimong aki ni Maria Joaquina Aizpuru gikan sa Ecuador asin an may agom na nobleng Espanyol na si Simón Sáenz de Vergara y Yedra (o Sáenz y Verega). An saiyang ina binayaan kan saiyang simpleng pamilya bilang resulta kan pagbados asin an saiyang ama an nagbayad para sa hoben na "Manuelita" na mag-eskwela sa Kumbento ni Santa Catalina kun saen siya nakanuod magbasa asin magsurat. Mantang yaon duman, nasabat niya an sarong mikrokosmo kan sistemang kolonyal na kasta kan Espanya, na may mga puting madre na namamahala sa sarong dakulang grupo nin *mga mestiza* asin mga katutubong surugoon asin katabang na babae. Padagos siyang nakikipag-ulay sa mga madre sa itaas na klase kan Santa Catalina sa bilog niyang buhay, asin nagtao sinda nin hatol saiya. Napiritan siyang maghale sa kumbento sa edad na disi-syete, huli ta nadiskubre siyang naakit kan opisyal kan hukbo na si Fausto D'Elhuyar, an aking lalaki ni Fausto Elhuyar asin sobrino ni Juan José Elhuyar, na iyo an mga kaiba sa pagdiskubre kan tungsten . 

### Amay na partisipasyon sa laog kan rebolusyon
Sa laog nin nagkapirang taon, si Manuela nag-istar kaiba kan saiyang ama, na kan 1817 nag-areglo kan saiyang kasal sa sarong mayaman na doktor na Ingles, si James Thorne, na doble an saiyang edad. Inagom niya si Dr. Thorne huli sa pagkuyog, bako huli sa pagkamoot.  An mag-agom nagbalyo sa Lima, Peru, kan 1819 kun saen siya nag-erok bilang sarong aristokrata asin naggibo nin mga sosyal na pagtiripon sa saiyang harong kun saen an mga bisita kabali an mga lider politikal asin mga opisyales militar. An mga bisitang ini naghiras saiya nin mga sekreto militar manungod sa nagpapadagos na rebolusyon, asin, kan 1819, kan si Simón Bolívar nagpartisipar sa mapangganang liberasyon kan New Granada, si Manuela Sáenz nagin radikal asin sarong aktibong miyembro sa pagsasarabotan laban sa bise-rey kan Perú, si José de la Serna e Hinojosa durante kan 

Bilang parte kan pagsasabwatan na ini, si Manuela, an saiyang amigo na si Rosa Campuzano, asin iba pang mga babae na pro-Independence nagprobar na magrekrut nin mga tropang kolonyal gikan sa arsenal nin depensa kan mga royalista sa Lima, na binabantayan kan mahalagang marhay na rehimen nin Numancia. An pagsasarabotan nagin mapanggana, na an kadaklan kan rehimen, kaiba an tugang na lalaki ni Manuela, nagdepekto sa hukbong kontra-Kastila ni José de San Martín . 

Si Saenz ilinadawan bilang sarong bida asin midbid sa saiyang pagkamoot sa nasyon. An patriotismong ini narisa sa saiyang mga pakikidamay sa pag'alsa kan mga kreol laban sa kontrol kan mga Kastila sa Amerika del Sur. 

Si Jose De San Martin pakatapos na ipahayag an katalingkasan kan Peru kan 1821 tinawan si Manuela Saenz kan pinakahalangkaw na distinksyon sa Peru, na iyo an titulong singsing nin selyo kan Orden kan Saldang kan Peru.  Sa saiyang mga enot na panahon, nagkakaigwa siya nin mga sekretong pagtiripon, kun saen siya nagpapasa nin impormasyon bilang sarong espiya.  Si Manuela Saenz nagpartisipar sa negosasyon sa batalyon nin Numancia . 

### Relasyon ki Simón Bolívar (1822–1830)
Kan 1822, binayaan ni Sáenz an saiyang agom asin nagbiyahe pasiring sa Quito, kun saen sa sarong bola namidbid niya si Simón Bolívar, na sa kahurihurihi nagin romantiko. An buhay ni Bolívar mas nakakapukaw asin mas peligroso kisa ki Dr. Thorne, asin kaya si Sáenz naakit saiya. An saindang pinag-iribang bisyon nin katalingkasan para sa mga kolonya kan Espanya iyo an nagtutulod na pwersa na nagpadanay kan saindang relasyon na adbenturero. Minsan siring, namimiss sia kan saiyang agom asin nakimaherak na bumalik sa saiya, na may panuga na papatawadon nia sia sa pagbaya sa saiya. Sinuratan nia sia asin ipinaliwanag na bako siang interesado na ibalik an saindang pag-agoman. Naisip niya na siya seryoso nanggad, asin na an saindang relasyon kulang nin pagkamoot. An mga kualidad na ikinakaongis nia sa saiyang agom malinaw ki Bolívar. Kaya, dawa sa kawaran ni Bolívar, nagdanay siyang danay na nakikipag-ulay saiya.  Nagbalyo siya nin mga surat nin pagkamoot saiya asin nagbisita saiya mantang siya nagbabalyo hale sa sarong nasyon pasiring sa saro pa. Inapod siya ni Bolívar na *la amable loca*, an mahal na babaeng buang. 

Sinuportaran ni Manuela an rebolusyonaryong kawsa sa paagi nin pagtipon nin impormasyon, pagwaras nin mga polyeto, asin pagprotesta para sa mga deretso kan mga kababaihan . Bilang saro sa mga pinakaprominenteng babaeng pigura kan mga giyera para sa katalingkasan, si Manuela nag-ako kan Orden kan Saldang (" *Caballeresa del Sol* " o 'Dame kan Saldang'), na nagtataong onra sa saiyang mga serbisyo sa rebolusyon. Sa publiko parati siyang nagsusulot nin uniporme nin koronel, kaiba an saiyang duwang itom na surugoon na si Jonatás asin Nathán, na nakasulot man nin uniporme nin suldados.  Durante kan enot na mga bulan kan 1825 asin poon Pebrero sagkod Setyembre 1826, nag-istar siya kaiba si Bolívar harani sa Lima, alagad mantang nagpapadagos an gera, napiritan si Bolívar na maghale.

Durante kan pagsasarabotan kontra sa mga Bolivariano na pinangenotan ni Colombianong Koronel na si José Bustamente, si Manuela sarong pangenot na miyembro kan mga pwersang Pro-Bolivariano. Kan Enero 25, 1827, an mga mahalagang parte kan Ikatolong Dibisyon kan Hokbong Kolombiano nagrebelde sa Lima, na inarestar an mga halangkaw na opisyal asin inagaw an mga pangenot na lokasyon sa siyudad, na naghahagad nin mas marahay na kakanon asin sweldo mantang si Heneral Santa Cruz asin an mga kasabwat nagsuspinde kan Konstitusyon kan Bolivarian . Si Manuela nagdanay sa Lima, na pinagtitiwalaan ni Bolívar na mag-asikaso kan saiyang mga gibo-gibo, asin naghiro tanganing pugulan an pagrebelde. Nagpresentar na nakauniporme, nagtaram siya sa mga tropa kan Ikatolong Dibisyon asin nakimaherak sa sainda na magdanay na maimbod ki Bolívar.  Pagkatapos, nagpoon siyang magsuhol sa mga sarhento asin kaporal sa paglaom na malampasan an mga parakonsabo, sa kadikit na kapangganahan. Nagpadagos ini sagkod na siya nadakop kan bagong gobyerno kan Peru kan Pebrero 7, asin napreso sa sarong kumbento. Nagprotesta siya sa saiyang pagtratar sa irarom kan parehong mga ley kan Bolivarian asin mga bagong ley kan Peru, asin an agitasyon na ini sa kahurihurihi iyo an nakapaluwas saiya sa bilanggoan kan Marso, asin napiritan na magdistiero kan Abril. Bilang resulta kan agitasyon na ini, siya nagpopoon nang mamidbid bilang an Libertadora,  sarong pampublikong alamat na makakatumbas ki Bolívar sa isip kan nagkapira. Si Manuela nagsunod ngonyan ki Bolívar pasiring sa Bogotá .

Kan 25 Setyembre 1828, an mga rebeldeng opisyal nagprobar na gadanon si Bolívar. Napukaw sa tanog nin ralaban, si Bolívar nagtuyo na mag-imbestigar, alagad si Sáenz, na nag-iiriba sa saiyang higdaan, nagkumbinsir saiya na maghale sa sarong bintana mantang pig-aatubang niya an mga paralaog. Dangan nakumbinsir niya sinda na si Bolívar yaon sa sarong lugar sa laog kan edipisyo asin nagpadagos sa paggiya sainda sa manlaen-laen na kwarto, na nakaapektar na mawara an saiyang dalan asin nagpondo pa ngani tanganing mag-asikaso sa saro sa mga nalugadan. Sa kahurihurihi an mga magigin paragadan nawaran nin pasensya asin binugbog siya bago naghale.  An saiyang mga aksyon an nagtulod ki Bolívar na apodon siyang " *Libertadora del Libertador* ".

Pagkatapos kan pagprobar na gadanon, si Manuela nagin sarong pangenot na parte sa pagmidbid kan mga kaimbodan asin pagkamasasarigan kan mga opisyales kan hukbo, na nagpoprobar na tabangan si Bolívar na mapagdanay an kontrol kan nabubungkag na Gran Colombia. 

Si Bolívar naghale sa Bogotá kan 1830 asin nagadan sa Santa Marta huli sa tuberkulosis mantang siya nasa transit, na binayaan an nasyon pasiring sa pagkadistiyero. An saiyang kagadanan nagwalat saiya na mayong kapaladan, asin bilang an politikal na target kan gobyerno nasyonal.  An mga historyador parateng ikinokonektar an huring pirang taon kan pagluya ni Bolívar sa reputasyon ni Manuela.  Sa saiyang higdaan nin kagadanan, hinagad ni Bolívar sa saiyang aide-de-camp, si Heneral Daniel F. O'Leary na sunugon an natatada, mahiwas na arkibo kan saiyang mga sinurat, surat, asin mga diskurso. Si O'Leary dai nagsunod sa pagboot asin an saiyang mga sinurat nagdanay, na nagtatao sa mga historyador nin mahiwas na kayamanan nin impormasyon manungod sa liberal na pilosopiya asin kaisipan ni Bolívar, siring man an mga detalye kan saiyang personal na buhay, arog kan saiyang haloy nang pagkamoot ki Manuela Sáenz. An mga surat na ini sa parte naglinig kan saiyang reputasyon sa paagi nin pagpahimutik sa mga estereotipo na ginamit tanganing palabihan an importansya ni Bolívar.  Dai nahaloy bago siya nagadan kan 1856, pinadakula ni Sáenz an koleksyon na ini sa paagi nin pagtao ki O'Leary kan saiyang sadiring mga surat hale ki Bolívar.  Si Francisco de Paula Santander, na nagbalik sa poder pagkagadan ni Bolívar dangan idinistiero si Manuela. Nagduman siya sa Jamaica para sa mga enot na taon kan saiyang pagkadistiero.  Nagdanay siyang aktibo sa pulitika sagkod kan kabangaan kan dekada 1840 bago siya nadisganar. 

### Mga taon sa pagkadistiero asin kagadanan (1835–1856)

Kan siya nagprobar na magbalik sa Ecuador kan 1835, an presidente kan Ecuador, si Vicente Rocafuerte, binawi an saiyang pasaporte. Siya inakusaran nin pagsasarabotan laban sa korona kan Espanya, asin kaya nadistiero, sa ibong kan bagay na dai siya nakakua nin pagbista.  Pinatanosan ni Rocafuerte an saiyang pagboot na idistiero si Sáenz sa paagi nin pagsabi na "An mga babae an pinakanagpapauswag kan espiritu nin anarkiya sa mga nasyon na ini".  Dangan nagdulag siya sa amihanan na Peru, na nag-eerok sa sadit na banwaan sa baybayon nin Paita . Nagdanay siyang aktibo sa pulitika asin parating nagsusurat nin mga surat sa ibang mga rebolusyonaryo.  Siya nagbaba sa kadukhaan asin sa laog kan suminunod na beynte-singkong taon, sarong dukha na tinapok, si Manuela nagpabakal nin tabako asin nagtradusir nin mga surat para sa mga paraayam nin balyena sa Amerika del Norte na nagsurat sa saindang mga namomotan sa Amerikang Hispaniko. Mantang yaon duman, namidbid niya an Amerikanong awtor na si Herman Melville, asin an rebolusyonaryong si Giuseppe Garibaldi .

Si Saenz an magmukna kan The Society of Patriotic Ladies asin nagdedekorasyon sa mga miyembro kan slogan na "Sa patriotismo kan pinakasensitibo" Si Manuela Sáenz asin iba pang mga babae nagpartisipar sa mga pagsasarabotan laban sa pamamahala kan mga Kastila sa saiyang mga taon nin pagkadistiero. 

Kan 1847, ginadan an saiyang agom sa Pativilca asin dai siya tinawan kan saiyang 8,000 pesos na pamana . Nabaldado pagkatapos na marumpag an hagyanan sa saiyang harong, nagadan si Manuela sa Paita, kan 23 Nobyembre 1856, sa panahon nin sarong epidemya nin diphtheria . An saiyang bangkay ilinubong sa sarong komunal, pankagabsan na lulubngan asin an saiyang mga gamit sinolo. An mga bagay na nakaligtas, personal na mga surat asin artifact, nagkontribwir kan huri sa legasiya ninda asin ni Simon Bolívar.

### Kontribusyon kan mga babae
Kan panahon ni Saenz, an rona kan mga babae igwa nin mga pribado asin domestic na espasyo mantang an mga espasyo sa politika asin gera para sa mga lalaki. Nakanumpong siya nin manlaen-laen na paagi sa pisikal asin simbolikong paagi tanganing makikabtang sa mga panlalaki na mga aktibidad alagad makikabtang man sa mga arena nin pambabae kan saiyang panahon. Ginamit niya an mga gawi-gawi na pambabae tanganing magkaigwa nin impluwensya sa mga espasyong ini nin panlalaki, na parati ginagamit an saiyang mga dayupot na relasyon bilang mga kasangkapan. 

Dai siya nakamate nin pagpugol kan mga kombensyon sa kasarian kan kun ano an pigkokonsiderar na tamang gawi-gawi nin babae. Nagsigarilyo siya, nagsulot siya nin mga gubing na panlalaki, sinanay para sa aksyon militar.  Si Saenz sarong erotikong simbolo sa saiyang pagkamoot ki Bolivar. 

Si Saenz parateng ilinaladawan bilang sarong pambihirang babae, sarong tomboy, na "nagbabado sa aldaw bilang sarong opisyal asin sa banggi siya nag-agi nin sarong metamorphosis sa tabang nin arak." 

Si Saenz parati na pigbibisto bilang sarong babaeng pinatalingkas na may kombiksyon para sa katalingkasan asin independensya siring man sarong babaeng nagbabalga kan status quo. 

Nagmukna siya nin diskurso nin pakikikatood mantang nasa pagkadistiyero tanganing tawan nin kapangyarihan an mga babae. An diskursong ini nin pakikipagkatood ginamit tanganing ipangatanosan an impluwensya kan mga kababaihan sa pulitika. An saiyang trabaho nagkontra sa pag-eksklusibo kan mga babae sa politika sa paagi nin pagkonektar kan pakikikatood sa pakikiiba sa mga babae.  An paghiling sa mga elite na babae bilang mga katood, imbes na mga agom asin ina, minakontra sa mga isyu na nakapalibot sa nosyon nin “ republikanong pagkaina ” na pamilyar ki Saenz kan saiyang panahon.  An nosyon na ini nin pagigin ina nakasentro sa ideya na an mga babae mas marahay bilang mga agom asin ina kisa bilang mga kairiba asin mga katabang. An pag-omaw sa pagkaina kan republikano nagpahiling na igwa nin takot asin kasakitan sa ideya na an mga babae puedeng makaimpluwensya asin makaraot sa estado kun sinda pababayaan na sana.  Sa paagi kan diskurso nin pakikikatood an mga babae mahihiling bilang mga katood asin kaedad kan mga lalaki, bilang mga kairiba asin mga katabang.

Si Manuela Sáenz dai nagprotesta sa pag-eksklusibo kan mga kababaihan sa politika, alagad ginamit an pag-eksklusibo na iyan bilang sarong pangangatanusan asin personal na interes sa sarong pag-afirmar kan pagigin masasarigan asin pagkamapagtitiwalaan kan mga kababaihan. 

An pakikikatood, kun siring, nagin sarong kasangkapan para sa mga independienteng babae, na nagtao sainda nin sarong grado nin impluwensya na mas dakula kisa sa dati nindang nahiling bago an diskurso sa pakikikatood na ini.  Nagtutubod si Saenz na an pakikikatood makakagibo nin karigonan asin pagkakapareho. Si Sáenz nagbalyo kan mga gendered icon sa laog kan ideolohiya kan panahon na idto sa paagi nin pag-engganyar nin pakikikatood asin an asosasyon kaini sa mga babae. 

Sa huring parte, sa paagi nin pag-iiba kan paghiling sa pagigin ina o "problema nin babae," an trabaho asin imahe ni Saenz nag-enkaminar sa mga babae na maghagad nin paggalang sa mga politiko asin intelektuwal bilang mga indibidwal asin bako sanang bilang mga icon kan saindang sekso. 

### Sekswal na oryentasyon asin aktibismo sa mga deretso kan LGBT
Si Manuela Sáenz sarong babaeng bisexual.   Si JB Boussingault nagsurat sa saiyang mga memoir manungod sa saiyang "dai maipaliwanag na haraning relasyon" sa saiyang mga amigo na si Polycarpa asin Baltasara.  [ 24 ] Pagkagadan niya, si Sáenz nagin simbolo bako sana kan feminismo, kundi pati na kan pakikipaglaban kan mga sekswal na minoriya (kaiba an mga homoseksuwal asin transgender na mga tawo ) para sa saindang mga deretso. An saiyang pangaran nakaakit sa kadaklan, na nag-aalok na kontrolon an halimbawa kan Netherlands asin legalisaron an kasal kan parehong sekso sa Ecuador .  Si Robert T. Conn, alagad, nagsurat na mayo nin malinaw na ebidensya na si Manuela naglaog sa mga relasyon nin parehong sekso, alagad sinabi niya na igwa siyang 'gawi-gawi na bisexuality'. 

## Pagmidbid asin 2010 na paglobong giraray
Kan 5 Hulyo 2010, si Manuela Sáenz tinawan nin bilog na estadong lobong sa Venezuela . Huli ta siya ilinubong sa sarong lolobngan, mayo nin opisyal na mga tada saiya na nag-eksister para sa lobong kan estado; imbes, an "mga simbolikong tada", na kompuesto nin nagkapirang daga hale sa lolobngan na kun saen siya ilinubong durante kan epidemya, dinara sa paagi kan Peru, Ecuador asin Colombia pasiring sa Venezuela . An mga tada na idto ibinugtak sa Pambansang Panteon kan Venezuela kun saen an mga tada ni Bolívar piggigirumdom man.

## Pamana

Pagkatapos kan rebolusyon, si Manuela epektibong nawara sa literatura. Sa pag'oltan kan 1860 asin 1940 tolo sanang parasurat na Ecuador an nagsurat manungod saiya asin sa saiyang partisipasyon sa rebolusyon,  asin an mga sinurat na ini kadaklan naglaladawan saiya bilang eksklusibong namomoot ki Simón Bolívar o bilang daing kakayahan asin salang nagpartisipar sa laog kan politikal na rona. An mga paglaladawan na ini nagseguro man kan saiyang pagkababae bilang sarong mayor na suporta kan saiyang karakterisasyon.  Alagad, an mga taon 1940 nagmukna nin sarong mahalagang pagbabago sa kun pano siya pighihiling asin piglaladawan. An mga literatura arog kan *Papeles De Manuela Saenz*, 1945, ni Vicente Lecuna, na sarong kompilasyon nin mga dokumento manungod sa buhay ni Bolívar, epektibo na nagpahimutik sa mga popular na estereotipo manungod ki Manuela.  An mga ideya manungod sa saiyang pagigin sekswal na deviant, sobrang pambabae asin daing kakayahan nasalidahan nin mas paborableng mga paglaladawan mantang nag-aagi an ika-20 siglo.

An huring ika-20 siglo nagbunga nin mga pagbabago sa saiyang mga paglaladawan na magkakasundo sa mga pagbabago sa ideolohiya sa laog kan Latin Amerika, arog kan paglangkaw kan feminismo kan mga taon 1980 asin nasyonalismo kan mga taon 1960 – 1970. An mga paglaladawan sa laog kan fictional *na The General in His Labyrinth* ni Gabriel García Márquez asin an bakong fictional na *Manuela Saenz La Libertadora del Libertador* ni Alfonso Rumazo nakatabang sa saiyang epektibong humanisasyon sa laog kan popular na kultura asin nakatabang na mapolitika an saiyang imahe.  An nobela ni Alfonso Rumazo orog na nakakapukaw sa boot huli sa mga ideya kaini nin Pan-Amerikanong Nasyonalismo na pigrerepresentar sa paagi kan partisipasyon ni Manuela sa laog kan mga giyera nin katalingkasan. Si Manuela nagin mas popular sa mga radikal na grupong peministang Latin Amerika sunod, an saiyang imahe komun na ginagamit bilang sarong punto nin pagtiripon para sa mga kawsa kan Indo-Latina kan mga taon 1980.  An popular na imahe ni Manuela na nakasakay sa kabayo na nakagubing nin lalaki, na pinasikat kan saiyang pagladawan sa *The General in His Labyrinth*, pig-re-enact kan mga babaeng demonstrador sa Ecuador kan 1998. 

Nagkaigwa nin pagtiripon kan mga peminista sa Paita kan Setyembre 24, 1989, na pig-organisar ni Nella Martinez na iyo an nag-enkaminar kan pagmidbid ki Manuela Saenz asin nagtaong onra saiya. Ini midbid bilang an "Primer Encuentro con la Historia: Manuela Saenz". An gabos na partisipante nagsumpa na sunudon an saiyang halimbawa sa paagi nin pag-rally laban sa diskriminasyon sa sekswal, rasa asin klase, asin iba pang inhustisya. Nahiling ninda si Saenz bilang sarong peministang bayani. 

Kan ika-25 nin Mayo 2007 an gobyerno kan Ecuador simbolikong tinawan si Saenz kan ranggo na Heneral . 

### Museo Manuela Sáenz
An Museo Manuela Sáenz sarong museo sa Lumang Banwaan, Quito, na igwa nin mga personal na gamit hale ki Sáenz asin Bolívar tanganing "[ingatan] an mga memorya ni Manuela Saenz, an bantog na aking babae ni Quito".  Namumugtak sa Junin 709 y Montufar, Centro Histórico, Quito. Libre an paglaog sa museo sa pagbakal kan saro sa mga libro manungod sa buhay ni Manuela. An mga personal na epekto sa laog kan museo kabali an mga surat, selyo, asin mga pintura.

## Mga sinurat sa biograpiya

* "An Apat na Panahon ni Manuela". Biograpiya ni Victor Wolfgang von Hagen (1974)
* "Manuela" . Nobela ni Gregory Kauffman (1999). ISBN&nbsp;
* "Manuela Sáenz – La Libertadora del Libertador". Kagsurat: Alfonso Rumazo González (Quito 1984)
* "En Defensa de Manuela Sáenz". Mga kagsurat: Pablo Neruda, Ricardo Palma, Victor von Hagen, Vicente Lecuma, German Arciniegas, Alfonso Rumazo, Pedro Jorge Vera, Jorge Salvador Lara, Jorge Enrique Adoum, Mario Briceño Perozo, Mary Ferrero, Benjamín Carrión, Jorge Vill Leba, Juan Aldovear Liscano (Quito)
* "Manuela Sáenz – presensya asin polémica sa historya". Mga kagsurat: María Mogollón asin Ximena Narváez (Quito 1997)
* "la Vida Ardiente De Manuelita Sáenz". Kagsurat: Alberto Miramón (Bogota 1946)
* *Para sa Kamurawayan asin Bolívar: An Pambihirang Buhay ni Manuela Sáenz* . Biograpiya ni Pamela S. Murray. (Austin, TX 2008).ISBN&nbsp;
* *An Satong Buhay iyo an mga Salog: Sarong Nobela* . Awtor: Jaime Manrique .

## Mga biograpikong pelikula asin opera

* *Manuela Sáenz*, na pigdirehir ni Diego Rísquez (2000) 97 minutos.
* *Manuela y Bolívar*, opera sa duwang akto kan kompositor/librettista na si Diego Luzuriaga (2006) 2-1/2 oras.
* *Bolívar*, Netflix Original Series (2019) 63 na mga yugto.

## Mga Toltolan