open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Karapatan sa marhay na kapalibutan

An **karapatan sa marhay na kapalibutan** o an **karapatan sa sustenable asin marhay na kapalibutan**, sarong karapatan pantawo na tinutulod kan mga organisasyon sa karapatan nin tawo asin kapalibutan tanganing protektaran an ekolohikal na mga sistema na nagtatao nin marhay na salud sa tawo. Interkonektado an karapatan na ini sa iba pang mga pantawong karapatan na nakatutok sa salud, arog baga kan karapatan pantawo sa tubig asin sanitasyon, karapatan sa makakakan, asin karapatan sa salud. Ginagamit kan karapatan sa marhay na kapalibutan an pamamaagi nin karapatan pantawo tanganing protektaran an kalidad kan kapalibutan asin tumangan an legal na teorya na minukna para sa karapatan kan kalikasan na naghihinguwang pahiwason an mga karapatan na ginibo para sa mga tawo o iba pang legal na entidad para gamiton an kalikasan.

Pig-oobliga kan karapatan na ini an estado na kontrolon asin ipautob an pankabalibutan na mga batas, kontrolon an polusyon, asin kun dai man, magtao nin hustisya asin mga proteksyon sa mga komunidad na nadanyaran nin mga problemang pankapalibutan. An karapatan sa sarong marhay na kapalibutan nagin mahalagang karapatan sa paggibo nin legal na mga tugmadan para sa climate change litigation asin iba pang isyung pankapalibutan.

An karapatan sa marhay na kapalibutan yaon sa ubod kan internasyunal na pamamaagi sa mga karapatan pantawo asin climate change. An internasyunal na mga kasunduan na nagtutuwang sa karapatan na ini iyo an 1972 Stockholm Declaration, an 1992 Rio Declaration, asin an dai pa sana nahahaloy na Global Pact for the Environment. Pigmidbid nin labi sa 150 na estado sa UN an karapatan na ini sa paggibo nin batas, litigasyon, konstitusyunal na batas, pangkasunduan na batas o iba pang legal na awtoridad. An African Charter on Human and Peoples's Rights, American Convention on Human Rights, asin Escazu Agreement kapwa naggamit kan karapatan sa sarong marhay na kapalibutan. An iba pang mga framework sa karapatan pantawo, arog baga kan Convention on the Rights of the Child na nagsususog sa mga isyung pankapalibutan mantang nanunugpong sa pokus kan framework, na sa kasong ini, sa mga karapatan kan kaarakian.

An UN Special Rapporteurs on Human Rights and the Environment na sina John H. Knox (2002–2018) asin David R. Boyd (2018–) naggibo nin mga rekomendasyon kun pano gigibuhon na pormal an mga karapatan na ini sa internasyunal na batas. Pig-endorso ini nin magkapirang komite sa UN, siring man kan mga legal na komunidad na lokal arog kan New York City Bar, kan 2020.

## Susugan
Inhinyeriyang sibil

An **inhinyeriyang sibil** (Ingles: *civil engineering*) iyo sarong propesyonal na inhinyeriyang disiplina manungod sa disenyo, konstruksyon, asin pagmantinido kan pisikal asin natural na nahamang kapalibotan, kabali na an pampublikong kagibohan arug kan mga tinampo, tulay, kanal, dam, palayogan, sistema nin pag-apon basura, linya nin tubo, istraktural na komposisyon nin mga edipisyo, asin sagkod riles.

An inhinyeriyang sibil iyo tradisyonal na nababanga sa pirang mga sub-disiplina. Pigkokonsidera ini bilang an ikaduwa sa pinakagurang na inhinyeriyang disipilna pagkatapos kan militaryang inhinyeriya, asin iyo pigtawang depinisyon tanganing malain an dae-militaryang inhenyeriya gikan sa militaryang inhenyeriya. An inhinyeriyang sibil iyo nagagamit sa pampublikong sektor gikan sa mga departamento kan pampublikong kagibohan sa munisipyo hasta sa mga ahensya kan pederal na gobyerno, sagkod sa pribadong sektor gikan sa mga lokal na organisasyon hasta sa pankinabang Fortune 500 na mga kompanya.

## Panluwas na takod
* The Institution of Civil Engineers
* Civil Engineering Software Database
* The Institution of Civil Engineering Surveyors 
* Mga klase sa Inhinyeriyang sibil, gikan sa MIT OpenCourseWare

## Toltolan
Henry Otley Beyer

Si **Henry Otley Beyer** (Hulyo 13, 1883 – Disyembre 31, 1966) sarong Amerikanong antropologo, na nagtao nin oras kan saiyang buhay para magtukdo nin kultura sa Filipinas. Inaapod ni A.V.H. Hartendorp si Beyer na "Dekano kan Filipinong etnolohiya, arkiyolohiya, asin prehistorya".

## Biograpiya

Pinangaki si Beyer sa Edgewood, Iowa, sa pamilyang Bavariano an ginakanan asin nagkaigwang interes sa Filipinas kan ini magbisita sa sarong eksibit sa Louisiana Purchase Centennial Exhibition sa St Louis, Missouri kaidtong 1904.

Nakatapos siya sa University of Denver nin parehas na B.A. asin M.A. sa Kimika, matapos siyang mag boluntaryo na magtukdo sa Filipinas. Nagpadagos siya kan saiyang postgraduate sa antropolohikal na pag-aadal sa Harvard University bilang iskolar sa Winthrop.

Sa saiyang mga enot na taon sa Filipinas, siya naging paratukdo sa Kabukidan nin Cordillera sa isla nin Luzon na istaran nin mga Ifugao. Pinakasalan niya si Lingayu Gambuk, an aking babayi kan kapitan sa Amganad, Banaue. An saindang aki na si William, pinangaki kan 1918, asin iyo an solong aki. Si Beyer sarong Protestante sa buong buhay niya na nakaistar sa Katolikong nasyon.

## Toltolan

## Magbasa pa lalo

* 

## Panluwas na takod

*
Bukid Guiting-Guiting

An **Bukid Guiting-Guiting** o **G2** iyo an pinakahalangkaw na bukid sa probinsya kan Romblon sa Filipinas, na may langkaw na  sa itaas kan pantay-dagat.
Pirmi ining inaapod na Bukid G2, maski ngani an bansag dai inaako kan mga taga duman mantang dai kaiyan iginagalang an katutubong ngaran kan sagradong lugar. An bukid bukas bilog na taon para sa pagbaklay, na may duwang establisadong dalan; an Tampayan Trail hale sa amihanan, asin an Olango Trail hale sa timog. Kaipohan an mga permiso sa pagtukad asin giya hali sa opisina kan DENR sa banwaan nin Magdiwang. An enterong mga dalan sa itaas kompuesto nin mga gapo na naheheling, asin matarom asin darakulang mga gapo. An tuktok kan Mt. Guiting-Guiting sarong maduot na kadagaan na may nakalantad na mga gapo.

## Mga ladawan

Ladawan:Guiting-guiting 1.jpg|An giritinggiting na mga alitoktok na nagtaong pangaran sa Mount Guiting-guiting.
Ladawan:Guiting-guiting 5.jpg|Extensive forests cover the slopes of the mountain complex.
Ladawan:Up to the summit of Mt. Guiting-Guiting 2.jpg|España Peak to the south of the summit. The southern sections are littered extensively with large boulders.
Ladawan:Guiting-guiting 2.jpg|Hikers prepare to climb up the summit peak from the north side (Tampayan trail).
Ladawan:Guiting-guiting 4.jpg|Mount Guiting-Guiting as viewed from the south.


## Mga toltolan

## Mga panluwas na takod
* Mount Guiting-Guiting Traverse by BluishTrekker (November 2-3, 2012)
Bahura nin Tubbataha

An **Natural na Parke nin Tubbataha**, midbid man bilang **Bahura nin Tubbataha**, sarong protektadong lugar sa Filipinas na mahihiling sa Sulu Sea, 150 kilometro (93 mi) sa sur-subangan kan Puerto Princesa, sakop an total na 97,030 na hektarya (239,800 acres, 374.6 sq mi).

## Toltolan
Inhinyeriyang elektrikal

An **inhinyeriyang elektrikal** (Ingles: *electrical engineering*) iyo an inhenyeriyang disiplina manungod sa pag-adal, disenyo asin aplikasyon kan kagamitan, mga device asin sistema na minagamit nin kuryente, elektronika, asin elektromagnestismo. Nagin ining sarong bistadong trabaho sa patapos na kabangaan kan ika-19 na siglo pagkatapos kan komersyalisasyon kan elektrikong telegrapo, an telepono, asin an pagmokna nin kuryente, distribusyon, sagkod kagamitan kaini.

An Inhinyeriyang Elektrikal iyo sa ngunyan nababanga sa mahiwas na rango nin mga lado, kaiba na an inhenyeriyang pangkompyuter, inhenyeriyang pangsistema, inhenyeriyang pangkusog, telekomunikasyon, inhenyeriyang pangradyo-prekwensiya, pagproseso nin senyales, instrumentasyon, elektronika, asin optiks sagkod potonika. An pira sa mga disiplinang ini iyo may pagsabat sa iba pang mga sanga kan inhenyeriya, na minasakop sa dakulang bilang nin ispelisasyon kabali na an hardware engineering, elektrinikong pangkusog, elektromagnetiko asin waves, microwave engineering, nanoteknolohiya, elektrokimika, enerhiyang nababago-liwat, mekatroniko, asin siyensyang elektrikal-materyales.

Ang mga Inhinyerong Elektrikal iyo tipikal na may degri sa inhenyeriyang elektrikal o inhenyeriyang elektronika. An mga obrerong inhinyero iyo pwedeng may propesyonal na sertipikasyon asin magin kaapil nin sarong propesyonal na lawas o internasyunal na istandardong organisasyon. Kabali digdi an International Electrotechnical Commission (IEC), an Institute of Electrical and Electronics Engineers (IEEE) asin an Institution of Engineering and Technology (IET) *(nagligad na IEE)*.

An mga Inhinyerong Elektrikal iyo nagtatrabaho sa mahiwasong maray na rango nin mga industriya sagkod an kakayahan na kinakaipo iyo pabarabago. An rango iyo poon sa teoryang sirkito hasta sa kakayahan sa pangmanehar nin sarong *project manager*. An mga kagamitan na kinakaipo kan indibidwal na inhenyero iyo parehas na pabarabago, poon sa simpleng boltometro hasta sa sopistikadong disenyo sagkod software na pangmanupaktura.

## Panluwas na takod

*International Electrotechnical Commission (IEC)
*MIT OpenCourseWare Mga online na kurso dapit sa Inhinyeriyang Elektrikal
*IEEE Global History Network Sarong sityo na nakabase sa wiki na igwa nin nagkapirang mga gunuan manungod sa uusipon kan IEEE, mga kaapil kaini, an saindang mga propesyon asin elektrikal asin impormasyonal na teknolohiya sagkod siyensya.
William Henry Scott

Si **William Henry Scott** (Hulyo 10, 1921 &#x2013; Oktobre 4, 1993) sarong historyador para sa Gran Cordillera Central asin Prehispanikong Filipinas.

## Kaamayan kan buhay
Si William Henry Scott pinangaki kan Hulyo 10, 1921 sa Detroit, Michigan, kun saen siya binunyagan na **Henry King Ahrens**. An saiyang pamilya na ginikakan na Dutch-Lutheran, nagbalik sa Bethlehem, Pennsylvania, kun saen si  Scott nagdakula. Kan 1936, nakakua si Scott nin tolong taong iskolarship sa Episcopalian-affiliated Cranbrook School sa Michigan USA, kun saen nagluwas an saiyang tibay sa akademiko asin nagin interesado magpursige kan saiyang karera bilang arkeologo.Kan 1939, pakatapos makagradwar, binago niya an saiyang ngaran na William Henry Scott. Kan 1942, nagbali si Scott sa US Navy, nagsirbe sa Gierra Mundial II hanggang 1946.

## Kagadanan
Nagadan si Scott sa dae inaasahan kan Oktobre 4, 1993, sa edad na 72, sa St Luke's Hospital, Quezon City, sunod sa operasyon niya sa  pantog sa apdo. Nilubong siya sa sementeryo nin Saint Mary the Virgin, Sagada, Mountain Province kan October 10, 1993.

## Legasiya
Kan1994, an Ateneo de Manila University tinawan onra si Scott na **Tanglaw ng Lahi Award** habang buhay "spent in teaching not only in the classroom, but also the outside world by means of the broad reaches of his contacts and communication, and most of all through his hundreds of published scholarly articles and inspirationals which continue to disseminate and teach honest Philippine history to succeeding generations of Filipinos."

## Hilingon man

* Datu

## Mga gibo

* 

* 

* 

* 

* 

* 

* 

* 

* 

* 

* 

*  https://books.google.com/books?id=Z6ZwAAAAMAAJ&q=southern+Philippine+islands+such+as+Mindanao.73+The+arrival+of+the+Spanish+in+Brunei+and+the+initiated+the+same+kind+of&dq=southern+Philippine+islands+such+as+Mindanao.73+The+arrival+of+the+Spanish+in+Brunei+and+the+initiated+the+same+kind+of&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjy57fFh5LKAhWFRyYKHaqBA98Q6AEIQjAH https://books.google.com/books?id=Z6ZwAAAAMAAJ&q=The+arrival+of+the+Spanish+in+Brunei+and+the+Philippines+in+force+in+the+sixteenth+century+initiated+the+same+kind+of+...&dq=The+arrival+of+the+Spanish+in+Brunei+and+the+Philippines+in+force+in+the+sixteenth+century+initiated+the+same+kind+of+...&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjarMfJh5LKAhUBbSYKHb7SBmsQ6AEIRzAJ

* 

* 

; Gibo bilang editor

* 

## Mga toltolan

## Biograpiya asin bibliograpiya

*
Saoi O'Connor

Si **Saoi O'Connor** (namundag 2003) sarong nonbinary Irish climate activist, na nagpapuon nin welga nin Biyernes para sa Nuanoy sa Cork, Irlandya kadtong Enero 2019. 

## Climate activism
Pinunan ni Saoi O'Connor an welga nin Biyernes para sa Nuanoy sa sydad nin Cork kadtong Ika-11 nin Enero 2019 sa luwas kan Cork City Hall na igwang hapot na poster na kun sain nagsasabi ini nin "Dai Mayong Mga Gubing An Emperador". Nagibo ni O'Connor an saiyang inot na pagluwas sa midya sa edad na 3 bilang parte kan sarong patas na kampanya sa kalakalan sa kasagsagan kan Aldaw ni St Patrick.Si O'Connor nagpundo sa panginot na edukasyon sa Skibbereen Community School tanganing magkua nin pag-aadal sa harong. to allow them to campaign full-time. Kan Pebrero 2019, naglakbay si O'Connor sa Parlyamento kan Europa sa Strasbourg tanganing magbali sa mga kapwa aktibista para sa mga debate sa klima.

Saro si O'Connor sa 157 na mga delegado sa 2019 RTÉ Youth Assembly on Climate, asin nagdalo sa United Nations Climate Change Conference sa Madrid kan parehas na taon. Kadtong Disyembre 2019, pig-onrahan si O'Connor nin Outstanding Individual sa Seremonya ng Mga Onra sa Cork Environmental Forum. Sa kasagsagan kan seremonya, pigsabi ninda kung gurano kadiit an nagbago manongod sa polisiya sa pagbabago kan klima poon kang pu'nan ninda an saindang welga sa klima. An grupo kan Biyernes para sa Nuanoy kan Cork, kung sain kaapil si O'Connor, nakakua man nin komendasyon gikan sa Forum.

Huli ta sa damat nin COVID-19, an mga welga kan personal na eskwelahan nasuspinde kadtong inot na parte kan 2020, alagad giraray na inirekomenda sinda ni O'Connor kadtong Hulyo 2020 Kan Disyembre 2020, nagin parte si O'Connor sa sarong global grupo kan 9 babaye asin mga aktibista na bakong binaryo na nagpublikar nin surat sa mga pankinaban na lider sa Thomson Reuters Foundation News, na pinamagatang "As the Paris Agreement on Climate Change marks five years, urgent action on climate threats is needed now". An internasyunal na grupo kabali sinda Mitzi Jonelle Tan, Belyndar Rikimani, Leonie Bremer, Laura Muñoz,  Fatou Jeng, Disha Ravi, Hilda Flavia Nakabuye asin Sofía Hernández Salazar.

Nagsurat si O'Connor nin artikulo para sa *[[The Irish Times]]* kan Enero 2021 na minasalming sa mga pagtitios kan pag-aandam para sa Pagwalat nin Sertipiko na mga pagsusuri sa panahon kan pandemya. Saro si O'Connor sa mga paraambag sa sarong antolohiya, *Empty House*, co-edit ninda Alice Kinsella asin Nessa O'Mahony dangan igwang kaibang mga kaarambagan hali kina Rick O'Shea asin Paula Meehan. Para sa Earth Day 2021, saro si O'Connor sa mga nag-oorganisa para sa Biyernes para sa virtual na pangyayari sa Nuanoy na Irlandya, na nangangapudan sa Ministro para sa Paghiro sa Klima na si Eamon Ryan na maggibo nin sobra asin kaskas na aksyon sa pagbabago kan klima.

## Mga toltolan
Luis Jorge Rivera Herrera

Si **Luis Jorge Rivera Herrera** (namundag kan 1972 sa Trujillo Alto, Puerto Rico) sarong Puerto Rican na aktibista sa pangkapalibotan. Ginawadan sya nin Goldman Environmental Prize kan 2016 huli sa saiyang gibo na nagpoprotehir sa Northeast Ecological Corridor Natural Reserve (CEN).

## Susugan
Gatas

An **gatas** (Ingles: *milk*) (midbid man sa dae-permentadong porma bilang **mahamis na gatas**) iyo sarong masustansyang likidong pagkakan na namomokna kan mamaryong glandula nin mga mammal. Ini an pangenot na gunuan nin nutrisyon kan mga aking mammal, kabali na an mga umboy na tawo bago sinda magtulon nin mga solidong pagkakan. An mga enot na laktasyong gatas iyo inaapod na *colostrum*, na igwa nin mga antibodies na nagpapakusog sa sistemang immuno asin nagpapababa sa peligro nin nagkapirang mga kahelangan. May mga iba pa ining mga nutriyente, arug kan protina asin laktosa. An mga inter-espesye na pagkonsumo nin gatas iyo bakong bihira, partikular sa mga tawo, an iba iyo nagkokonsumo nin gatas kan ibang mga mammal.

Bilang sarong agrikultural na produkto, nakokolekta ang gatas hale sa mga hayop. An mga dairy farms iyo nakakamokna nin harus 730 milyong tonelada (800 milyong halipot na tonelada) nin gatas kan 2011, hale sa 260 na milyong atamang. An India iyo an may pinakadakulang namomoknang gatas sa kinaban, asin an nangengenot na nag-eeksport nin skimmed milk na pulbura, alagad nag-eeksport man nin nagkapira pang mga gatas na produkto. An pasakat na domestikong demanda para sa mga produktong dairy asin an dakulang demanda-suplay na diperensya iyo pwedeng magtaong dalan sa India para magin net importer nin mga dairy na produkto sa futuro An New Zealand, Alemanya, asin an Netherlands iyo an pinakadakulang mga eksporter nin mga produkto nin gatas. An Tsina asin Rusya an pinadakulang importer nin gatas asin produktong hale sa gatas sa kinaban hasta 2016 kan an parehong nasyun nagkaigwa nin saktong pansadiring suplay na nagresulta sa labing suplay nin gatas sa kinaban.

Mas dakol sa anom na bilyong tawo sa kinaban an nagkokonsumo nin gatas asin mga produktong hale sa gatas. Sa tahaw nin 750 asin 900 na milyong tawo an naka-istar sa mga kaharongan relatibo sa dairy farming.

## Kataytayan nin mga ladawan

Ladawan:Melkkarussell.jpg|An mga baka bilang sarong ginikanan nin gatas
Ladawan:Delhi Milk Supply Scheme Milking in shed 1951.jpg|Mano-manong pagkua nin gatas
Ladawan:Milk loading.jpg|Pagpalis nin na mga gatas


## Panluwas na takod

* 

## Toltolan
Felipe Landa Jocano

Si **Felipe Landa Jocano** (Pebrero 5, 1930 – Oktobre 27, 2013) sarong  Filipino na antropologo, edukador asin parasurat na midbid sa saiyang mga importanteng gibo sa Philippine Anthropology,asin partikular sa pagdokumento asin pagdakit-taramon kan  Hinilawod, sarong epiko sa  Western Visayan.  An saiyang onra sa Philippine anthropology midbid sa saiyang buhay, na sabi kan sarong  National Artist  na si F. Sionil Jose na siya an "*the country’s first and foremost cultural anthropologist*"

Si Jocano nagin Professor Emeritus sa  Asian Center of the University of the Philippines asin Executive Director of PUNLAD Research House, Inc. dangan propesor sa University of the Philippines. Siya nagsurat nin dakulon na mga libro sa ibang aspeto kan Sosyudad kan Filipino asin Kultura.

## Personal na buhat
Pinakasalan ni Jocano si Adria Payad asin sinda nagkaigwang duwang aki na si Felipe Jr. asin Lizabeth. Nagadan siya kan 2013 sa edad na 83.

## Parsyal na listahan nin mga libro na naipublikar

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Mga t0ltolan
Guillermo Lasso

Si **Guillermo Alberto Santiago Lasso Mendoza** (namundag 1955) sarong pulitikong Ecuadorian, asin ekonomista asin siya nagin Presidente kan Ecuador poon 2021. Lider kan Creating Opportunities na hiron pulitika.

## Toltolan
Inhinyeriyang mekanikal

An **inhinyeriyang mekanikal** (Ingles: *mechanical engineering*) iyo an inhenyeriyang sanga na minasalak sa pisikang pang-inhenyeriya asin mga prinsipyo kan matematika sa siyensyang pangmateryales sa pagdisenyo, pag-analisa, pag-manupaktura, asin pag-mantinir kan mga sistemang mekanikal. Saro ini sa mga pinakagurang asin pinakamahiwas na sanga nin inhenyeriya.

An lado kan inhinyeritang mekanikal iyo kinakaipo an pag-intindi sa mga basehang konsepto arug kan mekanika, dinamika, termodinamika, siyensyang pangmateryales, istraktural na analisis, asin kuryente. Dugang sa mga panlaog na prinsipyong ini, an mga inhinyerong mekanikal iyo may mga kagamitan arug kan computer-aided design (CAD), computer-aided manufacturing (CAM), asin product lifecycle management sa pagdisenyo asin pag-analisa nin mga plantang pangmanupaktura, industriyal na kagamitan asin makinerya, sistemang pampainit asin pampalipot, sistemang pagbalyo, aircraft, watercraft, robotika, kagamitang pangmedikal, armas, asin iba pa. Ini an sanga kan inhenyeriya manungod sa pagdisenyo, paghimo, asin operasyon nin makinerya.

An inhinyeriyang mekanikal iyo nagluwas bilang sarong lado durante kan Rebolusyong Industriyal sa Europa kaidtong ika-18 na siglo; alagad, an pagkahaman kaini iyo hale pa ribong taon na an nakaagi sa kinaban. Kan ika-19 na siglo, an pagkahaman nin pisika iyo an nagtaong dalan sa pagkahaman nin siyensya kan inhenyeriyang mekanikal. An lado iyo padagos na nag-uuswag; sa ngunyan an mga inhinyerong mekanikal iyo nagpupursigi nin pag-uswag sa mga lado arug nin komposito, mekatronika, asin nanoteknolohiya. May pagsabat man ini sa inhinyeriyang aeroespasyo, inhinyeriyang metalurhikal, inhinyeriyang sibil, inhinyeriyang elektrikal, inhinyeriyang pangmanupaktura, inhinyeriyang pangkimika, inhinyeriyang pang-industriya, asin iba pang displina nin inhenyeriya sa baryenteng bilang. An mga inhinyerong mekanikal iyo pwede man magtrabaho sa lado nin inhinyeriyang biyomedikal na ispesipiko sa biyomekanika, pangyayaring pagbalyo, biyomekatronika, biyonanoteknolohiya, asin pag-modelo nin mga sistemang biyolohikal.

## Padagos na pagbasa

* 
* 
* 
## Toltolan
Unibersidad Estatal kan Catanduanes

An **Unibersidad Estatal kan Catanduanes** o **Catanduanes State University** sarong berdeng unibersidad sa Pilipinas na mahihiling sa Ronang Bikol. An CatSU sarong sertipikadong ISO 9001:2015 na pampublikong eskwelahan. An panginot na kampus kaini mahihiling sa Calatagan, Virac, Catanduanes, Pilipinas. Nakakategorya an institusyon na ini sa SUC Level III-A. Naitugdas ini kan Hunyo 19, 1971 sa bansay kan Akta Republika 6341, kagmukna kan Kongresman kan Catanduanes na si Jose M. Alberto, na nagbalyo sa Virac National Agricultural and Trade School sa Catanduanes State Colleges. Kadtong Hulyo 8, 1972, ipigboot an Akta Republika 6590 para sa pagbubukas kan mga kadagdagan na kurso sa CSC. Ipigsangat ini sa kamugtakan na unibersidad kadtong Oktubre 2012. An Catanduanes State University sarong komprehensibong Higher Education Institution sa isla kan Catanduanes asin saro sa mga dinamikong SUC sa rehiyon, na nag-aalok nin halawig na hanay nin mga akademikong programa.

## Mga istasyon
*DZRA-AM 1368 kHz ACI Virac

## Toltolan
Abram Ilcisin

Si **Abram Ilcisin** sarong aktibista sa klima sa Canada. 

## Buhay
Nagdakula sya sa Edmonto. Kan 2019, nagtabang sya sa pag organisa sa martsa kan Climate Justice Edmonton. Kan 2019, pinunan nya an black friday protest sa Southgate Centre mall. Kan 2019, nagi man syang panelista para sa Canadian Youth Activism Summit. Kan 2020, nagtabang sya sa pag-organisar kan martsa para sa #EyesOpenCanada kaidtong Parliamento. 

## Panluwas na mga link

* Envoye special les 30 ans.  telescoop.tv, 23 janvier 2020

## Susugan
Suren Gazaryan

Si **Suren Gazaryan** (Russian:Сурен Владимирович Газарян) (namundag kan 8 Hulyo 1974 ) sarong Rusong zoologo,  pampubliko, asin dating myembro kan The Environmental Watch sa Norteng Caucasus.  Sya myembro kan Russian Opposition Coordinament Council. Ginawadan siya nin Goldenman Environmental Prize kan 2014. 

## Buhay
Si Gazaryan namundag kan 8 Hulyo 1974 sa Krasnodar.  Kan 1996, naggradwar siya sa Kuban State University, asin kan 2001 natapos niya an pag-adal postuma sa Russian Academy of Sciences. Kan 2001, naelehir man syang tsirman kan komisyon para sa proteksyon kan mga kweba kan Russian Union of Cavers.

## Mga susugan
Destiny Watford

Si **Destiny Watford** sarong Amerikanong aktibista sa kapalibotan. Nanggana sya nin Goldman Environmental Prize kan 2016.

Si Watford nagdakula sa Curtis Bay, Maryland, sa sarong lugar na may dakulang polusyon sa aire. Kan yaon sya sa hayskul, pinunan niya an kampanya nin adbokasiya laban sa sarong proyektong insinerador na naaprobaran kan syudad asin estado, asin pwedeng pagsulo nin 4,000 na toneladang basura kada aldaw. Labing apat na taon, pinanginotan nya an pagsuportar sa ibang estudyante sa Benjamin Franklin High School basado sa mga katuyohan manungod sa epekto kan salud hale sa mas dakol na polusyon sa aire sa lugar na iyan, kabale an pagigin lakop kan asthma naeksperyensiahan na sa lokal na komunidad. Kaiba sa saindang trabaho an pagsiyasat sa daga na ginagamit asin ginagamit an mga regulasyon sa pagsona, siring man an pagbuo sa eskuelahan asin sa mga opisyal kan gobyerno. Kan 2016, kinanselar kan Maryland Department of the Environment an incinerador proyektong.

Nag-adal siya sa Towson Unibersidad . Kan 2018, siya nagpresentar sa Facting Race Conference. Sa edad na 16, siya nag-akò kan grupong advocacy na Free Your Voice, na ngonyan parte kan organisasyon nin deretsos humano United Workers.

## Mga gawad asin pagbisto
Nakaresibi si Watford nin manlaen-laen na premyo asin mga pag-onra, kaiba na diyan an Goldman Environmental Prize kan 2016, siring man an pagmidbid bilang sarong Birdland Community Hero kan 2016, Time sunod sa Generation Leader 2016, asin Essence Work 100 Woman. 

## Pampublikong tataramon
An Watford sarong regular na matibay na espiker sa kapalibotan asin hustisya sa palibot. Kabale sa pagtaram an mga kredito:

* Parataram kan 2017 TEDxMidAtlantic
* Parataram sa Facing Race National Conference  kan 2018 
* Keyante sa 2018 University of Maryland Environmental Justice asin Health Disparities Symposium.
* Si Keyante sa 2019 Bagong Mexico Malinig sa Enerhiya 
* Keyante sa 2019 pagselebrar "The Power of 10" Towson University Conference.

## Mga susugan
Mark Lopez

An Marcos Lopez pwedeng manonongod sa: 

* Mark López, Amerikanong Olimpikong taekwando practitioner.
* Mark López (American executive), digital media ehekutibo.
* Si Mark López (Filipino ehekutibo) (namundag 1972), chairman kan ABS-CBN Corporation.
* Si Mark Hugo Lopez (namundag 1967), Amerikanong ekonomista.
* Si Marc López (namundag 1982), parakawat nin Kastila tennis. 

Hilingon man

* Marco Lopez (Pagpakaraot )
Leah Namugerwa

Si **Lea Namugerwa** (namundag 2004) sarong aktibista pang klima nin mga hoben sa Uganda. Si Leah Namugerwa Bisto siya sa mga nanginginot na kampanya nin pagtanom asin sa pagpuon kan petisyon para maipautob na ibawal ang pag gamit nin plastic bag sa Uganda. Kasunod sa inspirasyon hali ki Greta Thunberg, nagpoon siyang magsuporta sa school strikes na i-norganisar ni Sadrach Nire kan Pebrero 2019 kaiba an mga kapwa  Fridays for Future Uganda. 

Nagtaram si Namanugerwa sa World Urban Forum kan 2020 asin sarong hoben na delegado sa COP25.World Urban Forum.COP25 An saiyang tiyoon, si Tim Mugerwa saro man na prominenteng environmentalista sa Uganda. Si Lea Namugerwas miyembro kan Anglican Church of Uganda.
## Susugan
Varshini Prakash

Si **Varshini Prakash **sarong aktibista sa klima asin direktor ehekutibo kan Sunrise Movement, sarong 501(c)(4) organisasyon na saiyang tinogdas kan 2017. Pinangaranan siya sa 2019 Time 100 na sunod na listahan, asin komprehensibo kan Sierra Club John Muir Award kan 2019.

## Kaamayi kan buhay asin edukasyon
Inot na naaraman ni Prakash an pagbabago sa klima kan siya ay 11 anyos, mantang pinagmamasdan niya an coverage nin mga bareta kan 2004 Indian Ocean tsunami. Nagdakula, gusto niyang magin doktor.

Nagkolehiyo si Prakash sa University of Massachusetts Amherst kun sain nagpuon siyang mag-organisar sa mga isyu sa klima. Kan yaon siya duman, nagin siyang lider kan polisyang gasolina kan eskwelahan. Nagtrabaho man si Prakash sa sarong nasyonal na organisasyon, Fosil Fuel Divestement Student Network. Kan 2017, sarong taon pakagradwar niya, an Umas Amherst nagin pinakaenot na dakulang, pampublikong unibersidad na nag'eestar.

## Karera
Kan 2017, pinunan ni Prakash an Sunrise Movement, sarong grupo nin mga hoben na Amerikano sa  politikal na paghiro asin 501(c)(4) nana nagsusuportar sa politikal na paghiro sa klima, na may pito co-founders.

Kan 2018, siya an naging direktor ehekutibo kan Sunrise Movement matapos na mag-organisar an grupo nin sarong protesta na nag-aokupar kan opisina kan U.S na sa House Speaker Nancy Plosi na naghahagad na ma-establisar an sarong pwersang pang-aktor na mag-asikaso sa pagbabago sa klima.

Pinangaranan siya sa 2019 Time 100 na sunod na listahan.

Bilang kabtang kan saiyang trabaho sa Sunrise Movement, an Prakash nagsusuportar sa mga proposisyon na arog kan Green New Deal. Kan 2020, inaprobaran kan organisasyon an senador kan U.S na si Bernie Sanders sa Primary Demokratiko para sa pagkapresidente. Pinangaranan si Prakash bilang konsehal sa ginibong pwersa kan klima ni Joe Biden sa 2020. Siya saro man na advisory na myembro kan Climate Power 2020, sarong grupo na kaiba an mga Demokrata asin aktibistang nagtutulod sa pagpadakul kan interes na mga botanteng Amerikano sa ginibong klima.

Si Prakash kag-edit kan librong Winning the Green New Deal: Kun Taano ta Dapat Kita, Kun Paano Kita Puede, na pinaluwas Agosto 2020. Saro man siyang tagaambag sa The New Posible: Mga Bisyon Kan Satong Kinaban Pakalihis nin Krisis.

## Toltolan
Leng Ouch

Si **Leng Ouch** sarong aktibista sa klima sa Cambodia. Sya nag-istar sa mga kadlagan sa Cambodia asin naging sarong aktibista laban sa mga ilegal na pagtroso sa mga kadlagan kan Cambodia. Bantog sya sa pagtugdas nin mga ilegal na aktibidad sa pagtroso sa saiyang sadiring nasyon.

## Buhay
Si Leng Ouch nagdakula sa rehimeng Khmer Rouge. Nagtago an saiyang pamilya sa mga kadlagan kan Cambodia hasta sa sya makaklase dangan an saiyang pamilya nagpsiring sa Phnom Penh kan 1980. Nagtrabaho sya para masuportaran an saiyang edukasyon asin nakua niya an sarong  scholarship sa law na nagin paagi na sya maka-ayon sa dakul na organisasyon para sa deretsos humano puon kan saiyang karera bilang sarong aktibista.

## Karera
Si Leng Ouch iyo an nagtugdas kan Cambodia Human Rights Task Forces (CHRTF), sarong organisasyon para sa paglaban sa deporistasyon sa Cambodia. Durante kan 2000's asin 2010 si Leng nagtatago para makalaog sa mga labi kadelikadong mga sitwasyon tangani na makakua nin mga litrato asin makapagrekord nin mga ebidensya sa mga iligal na nagtotroso. Ini nagbunga sa 23 na konsesyon sa mga daga na nakanselar asin igwang sarong dakulang kompanya nin pagtroso an naibulgar an salang mga gibo. Minsan pa ngani sya minagamit nin ibang mga identidad tangani na sya makapagtrabaho. Nakapabutwa sya nin pirang mga may kaso nin krimen asin nakapagkumpiskar nin mga darakulang kahoy asin mga gamit sa pagtotroso. Pirang beses naman sya naikaag sa peligro huli sa saiyang trabaho asin naarestar pa ngani kaiba kan iba pang mga aktibista.

Si Leng ginawadan kan Goldman Environmental Prize kan 2016 huli sa saiyang trabaho na nagbubuyagyag kan korapsyon asin ilegal na pagtroso sa Cambodia.

## Mga Tultolan
Abigail Dillen

Si **Abigail Dillen** sarong abogadong pangkapalibutan asin ehekutibo sa organisasyon nin hustisyang pangkapalibutan na Earthjustice. An saiyang trabaho inaapod na "precedent setting" kan dakol na mga organisasyon nin klima. Kaiba sa mga ini, halimbawa na sana, pagdedepensa sa panundon na daing dalan. Naitala siya bilang 2020 changemaker ni Marie Claire.

Igwa si Dillen nin Juris Doctor (law) degree gikan sa UC Berkeley School of Law asin nagbali sa Earthjustice kan 2000. Kinaputan niya an parehas na malinig na mga programa nin enerhiya asin karbon sa Earthjustice. Nagin siyang chief executive kan 2018 na nagribay ki Trip Van Noppen.

Saro man na paraambag si Dillen sa sarong antolohiya na *[[All We Can Save]]*. Nakapagpublokar man siya nin mga pidaso nin opinyon para sa USA Today, Huffington Post, The Hill, EcoWatch asin iba pang mga gunuan nin bareta.

## Personal na pagkabuhay
Nagdakula si Dillen sa Bagong Mehiko. Nagpakasal siya sa sarong arkitek na nagngangaran na Jasmit Rangr, and has a son.

## Mga toltolan
Desmond D'Sa

Si **Desmond D'Sa** midbid sa sarong nasyon sa Sur Aprika, siya nagresibi kan 2014 Premyong Goldman Prize.

Midbid siya sa pagprotesta sa mga isyu  sa hustisya sa Kapalibotan sa Durban, Sur Aprika na konektado sa berde asin polusyon. An rehiyon sa palibot kan siyudad inaapod na "Cancer Alley" huli sa 300+ industriyal na nag'eestar sa palibot kan siyudad. Tanganing masimbag ini nakua niya an South Durban Community Environmental Alliance. Naging mapanggana an organisasyon na iyan sa pagtumang sa iba pang maating lugar, asin sinusuportaran na olangon an pagpahiwas kan Port of Durban.

Kan 2011 an saiyang harong pinalaad para sa saiyang adbokasiya. Nagdakula sa panahon nin Agihang, siya pinasabngan na magkaag nin mga isyu dapit sa kapalibutan asin sa hustisya sosyal sa saiyang aktibismo.

Para sa saiyang trabaho nakaresibi siya nin honorary doktorado hale sa Unibersidad nin Durban Technology.

## Mga Susugan
Alejandra García

Si **Alejandra García Baha** (namundag Hunyo 13, 1973) sarong taga - Argentinang vaulter.

## Karera
An saiyang personal na pinakamabentang luksohan 4.43 metro, na nagibo niya kan Abril 2004 sa Santa Fe. Ini an presenteng rekord nin Argentina, asin rekord sa Amerika nin Sur sagkod 2005. Siya dating halangkaw na paluksohan, nanggana nin pirak sa 1993 South American Championships.Kan 2000 asin 2010 siya nanggana sa Konx Award Merit Diploma bilang saro sa limang pinakamahusay na Atletes poon lambang dekada sa Argentina.

## Rekord nin kompetisyon

## Mga Tultolan

## Panluwas na mga link
Iris Duquesne

Si **Iris Duquesne** sarong aktibista sa klimang Pranses na pinangaki sa Bordeaux. Kan Lunes kan Setyembre 23, 2019 sya nagreklamo tumang sa Pransia, Alemania, Argentina, Brazil asin Turkey. Kaiba an lima pang hoben hali sa bilog na kinaban, kaiba si Greta Thunberg, pinagtutuyaw nya an aksyon kan mga lider sa plano sa klima bilang paglapas sa kombensyon kan UN sa deretsos kan aki.

Nag-ayon siya sa California "Heirs to the Oceans," sarong NGO para sa konserbasyon kan kadagatan na nagdadara nin pagkakasararo sa manampulong ribong mga kahobenan. Sa ibong na lado, tinatawan nin atensyon ni Iris Duquesne an pag-recycle.

Nagtutubod man sya na igwa nin dapat itukdo an mga gurang sa mga aki. Kundi panahon naman daa tangani na an mga aki magtukdo naman sa mga gurang. Sya representante man kan Sorry Children sa USA sine kan 2019.

## Toltolan
Paloma Costa

Si **Paloma Costa Oliveira** sarong Bikolanang estudyante sa Law, socioenvironalist, aktibista sa pagbisikleta, edukador sa klima asin youth mobiliser Saro sya sa pitong hoben na lider sa klima (na an edad 18-28) na ninumbrahan kan United Nations Secretary-Heneral António Guterres to a Youth Advisory Group sa pangkinaban na paghiro tanganing pakaray an krisis sa klima asin pagbabago sa klima.

## Aktibismo
Kan 2019, kaiba an aktibistang si Greta Thunberg, nagtao si Paloma nin pahayag sa pagbukas kan Climate Action Summit, sa syudad nin New York. An pahayag nagtau nin tuyaw sa saiyang sinabi na *<nowiki/>'Dai kita nangangaipo nin pamibi, kaipuhan ta nin paghiro',* na nasasabutan kan iba bilang bakong relihiyoso. *<nowiki/>'An sakong punto*', saiyang lininaw, *<nowiki/>'iyo na daing kamanungdanan an padagos na paglaag nin #prayforamazonia sa Twitter, mantang nungkang nag'eengo sa pagkakan kan karne na hale sa pagpalod'.* Si Costa nakamate nin positibong saboot manongod sa eksperyensiang iyan, alagad nasudya an linalaoman sa kabilogan: 'Mayo nanggad nin ano man na kapanugaan na talagang nakapahiro sa sakong puso.' Nagreport siya nin halipot na panahon na nakipag - olay ki Angela Merkel asin Michelle Bachelet, mantang mayo nin mga representante hale sa administrasyon kan saiyang sadiring nasyon na Bolsonaro an andam na paalingon siya para sa chat.

Sa sarong interbio, ipinahayag ni Costa na mayo siya kan gabos na kuarta sa trabaho kan kinaban para sa sarong kompanya na nag - aaplay sa pagpalod kan kadlagan sa Amazon.Dugang pa, nagdesisyon sia na pumondo sa pagkakan nin karne kan maaraman nia tolos an manongod sa relasyon sa pag - oltanan kan poon nin baka na nagtatao nin kadena asin pagpalod sa kadlagan.Sinasabi man niya na siya naggagamit nin bisikleta para sa saiyang pan - aroaldaw na iskedyul kun kaya nia, siring man sa pagduman sa mga parti kun beses.

Si Costa sarong dating estudyante sa patiribayan sa sarong unibersidad kan Chile asin kuminampi sa Korte Suprema kan Tsile. Kairiba siya sa Instituto Socioambientel (Socio-environational Institute),Pagkahoben na organisasyon na Engajamundo, proyektong Ciclimáticos, na saiyang katuwang asin #FreeTheFuture panghiro

## Mga susugan
Archana Soreng

Si **Archana Soreng** (namundag 1996) sarong aktibista sa kapalibutan kabilang sa katutubong Kharia Tribe na gikan sa Bihabandh Village kan Rajgangpur sa Sundergarh, Odisha, India. Nagmamaigot syang maaraman an manongod sa pagbabago sa klima asin pagdistribwir, pagpreserbar, asin pagpalakop kan tradisyonal na kaaraman asin mga kaugalean kan mga komunidad nin mga tawong katutubo.

Si Soreng napili na saro sa pitong miyembro kan Youth Advisory Group in Climate Change na inestablisar kan Secretary-General of the United Nations bilang parte kan UN Youth Strategy. 

## Pinaghalean
Si Soregn gikan sa Khadia Tribe asin nagdakula sa Rajgangpur sa distrito kan Odisha's Sundargarh. Enot syang nagpoon na mapalabot sa aktibismo kan pakagadan kan saiyang ama. Sa bilog niang buhay sya nagin aktibo sa Indian Catholic Youth Movement.

Siya man an dating presidente kan pagarayonan kan mga estudyanteng TISS. Siya man an dating National Convener of Tribal Commission na bisto man bilang Adivas Yuva Chetna Manch saro sa mga pinakenot na lugar kan All India Catholic University Federation (AICUF).  Sa presente, nagtatrabaho sya bilang research officer sa Vasundhara Odisha. Vansundhara sarong action research asin policy advocacy organization sa Bhubaneswar na nagtatrabaho sa pamamahala kan natural resource, tribal rights, asin climate justice. 

## Reperensya
Gregorio F. Zaide

Si **Gregorio F. Zaide** (Mayo 25, 1907 – Oktobre 31, 1986) sarong historyador na Filipino, parasurat asin politiko sa siyudad nin Pagsanjan, Laguna sa Filipinas. Sarong parasurat na dakol nin onra, siya nagsurat nin 67 na mga libro asin lampas na 500 na mga artikulo dapit sa kasaysayan. Midbid siya bilang "Dean of Filipino Historiographers." Saro siya sa mga nagmukna kan  International Association of Historians of Asia (IAHA), asin presidente kan Philippine Historical Association nin tolong termino. Bilang politiko, siya nagserbe bilang mayor sa saindang lugar sa Pagsanjan puon 1971 hanggang 1975.

## Mga gibo
Si Zaide sarong matibay na parasurat asin historyador na nagsurat nin 67 na mga libro, na ginamit na mga libro sa hayskul asin kolehiyo. Nagsurat man siya nin lampas na 500 artikulo sa kasayasayan na naipublikar sa bansa asin internasyunal na dyaryo asin mga dyurnal.

An saiyang kontribusyon na mga libro sa kasaysayan an minasunod:

* *A Documentary History of the Katipunan* (1931)
* *History of the Katipunan* (1939)
* *Philippine Political and Cultural History* (1949)
* *Great Events in Philippine History* (1951)
* *The Philippine Revolution* (1954)
* *Jose Rizal: Life, Works and Writings* (1957)
* *History of the Filipino People* (1958)
* *World History* (1965)
* *Great Filipinos in History* (1970)
* *Jose Rizal: Asia's First Apostle of Nationalism* (1970)
* *The Pageant of Philippine History* (1979)
* *History of Asian Nations* (1980)
* *[[Jose Rizal (book)|Jose Rizal: Life, Works, and Writings of a Genius, Writer, Scientist, and National Hero]]* (with Sonia M. Zaide, 1983)
* *Riquezas Filipinas en los Archivos de Mexico* (Titled in Spanish language)

## Mga toltolan

## Panluwas na takod

* Zaide at Pagsanjan.org
* Additional info on Gregorio Zaide
* Instituto Panamericano de Geografia e Historia of Mexico]
* National Academy of Science and Technology (NAST)
* National Research Council of the Philippines
Ayakha Melithafa

Si **Aykha Melithafa** (namundag 2001/2002) sarong aktibistang pankapalibotan sa South Africa.

## Kaamayi kan buhay asin edukasyon
Si Melithafa hali sa Eerste River, Western Cape, na nasa gilid nin Cape Town. Sya ngunyan estudyante sa Centre of Science and Technology sa Khayelitsha.  

## Aktibismo
Saro si Melithafa sa 16 na mga aki, kaiba si Greta Thunberg, Alejandria Villaseñor, Carl Smith, asin Catalina Lorenzo na nagsangat nin reklamo sa United Nations Committee on the Rights of the Child huli sa dai ninda pagtao nin maigot na atensyon sa krisis sa klima.

## Reperensya
Duros

An **duros** (Ingles: *wind*) iyo an bulos nin gas sa dakulang sukol. Sa kadagaan kan Kinaban, an duros iyo pigbibilog nin bulkong paghiro kan ere. An mga duros iyo harus pigkaklasipika sa saindang ispasyal na sukol, an rikas, an klase nin pwersa na minakawsa sa sainda, an mga rehiyon kun sain sindang yayaon, sagkod an saindang epekto. An pinakamakusog na naobserbahang duros sa planeta sa Sistemang Solar iyo an sa Neptune sagkod sa Saturn. An mga duros iyo may manlainlain na aspeto: belosidad (rikas kan duros); an densidad kan gas iyo yaon man; laog na enerhiya o enerhiyang duros. An duros iyo saro man na kritikal na paagi sa transportasyon para sa mga pisog, insekto, asin gamgam, na may kakayahang makapagbiyahe sa duros nin ribong mga milya.

Sa meteorolohiya, an mga duros iyo pighihiling man segun sa saindang kusog, asin an direksyon kun sain hale ini. An halipot na ragasa nin marikasong duros iyo inaapod na pagbugso. An makusog na duros nin pangtahaw na durasyon (harus sarong minuto) iyo inaapod na *squalls*. An halabang-durasyon na duros iyo may manlainlain na ngarang naka-asosyar sa saindang kusog, arug kan *breeze*, *gale*, bagyo, asin *hurricane*. An duros iyo nangyayari sa rango nin mga sukol, poon sa mga thunderstorm na minaloy nin sampolo kan minuto, hasta sa lokal na mga breeze na nahimo sa pag-init kan kadagaan asin minahaloy nin pirang oras, sagkod pasiring sa pankinabang duros na huli sa diperensya kan absorpsyon kan enerhiyang solar sa tahaw kan mga pangklimang sona sa Kinaban. 

An duwang pangenot na kawsa nin dakulang-sukol na atmosperikong sirkulasyon iyo an diperensyal na pag-init sa tahaw kan ekwador asin mga polo, sagkod an pag-ikot kan planeta (epektong Coriolis). Sa tropiko, an termal na maluyang sirkulasyon sa mga kabukidan asin halangkaw na talampas iyo pwedeng magpahiro nin sirkulasyon nin monsoon. Sa mga lugar sa gilid kan kadagatan, an sea breeze/land breeze na siklo iyo pwedeng magtaong kahulugan sa mga lokal na duros; sa mga lugar na may baryenteng tereno, bukid, asin lambak, an mga breeze pwedeng madomina an mga lokal na duros.

## Mga panluwas na takod
* Wind (meteorology) sa Encyclopædia Britannica
*Presenteng mapa kan mga pankinabang duros sa kadagaan
Catarina Lorenzo

Si **Catalina Lorenzo** (namundag March 30, 2007) sarong Brazilian na aktibista sa klima gikan sa Salvador, Bahia.

## Buhay
Si Lorenzo namundag sa mga magurang asin apuon na imbwelto man sa aktibismo sa hustisyang pankapalibutan. Nagdakula sya na nagpapartisipar sa mga pag-atake para sa mga strike para sa pagprotektar sa mga salog asin kadlagan asin surfing.

## Aktibismo
Kan Septyembre 23, 2019, sya asin an 15 pang aki na kabali si Greta Thunberg, Alexandria Villaseñor, Ayakha Melithafa, asin si Carl Smith nagsangat nin reklamo sa United Nations Committee on the Rights of the Child tanganing iprotesta an kakulangan nin aksyon kan gobyerno sa krisis sa klima. Partikularmente, an reklamo nagsasabi na an limang nasyon, na iyo an Argentina, Brazil, France, Germany, asin Turkey, dai napanindugan an saindang panuga sa Paris Agreement.

Nag-ayon sya sa Greenkingdom, sarong paghirong Intersectional Environmental na pinaginutan kan internasyunal na mga kaakian, kun sain sya nagtatrabahon bilang coordinator sa mga paghiro kan tsapter sa Brazil. Ngunyan katuwang nya an Indyanong enviromentalista asin aktibista sa klima na si Sameer Yari na tagadugdas kan nasabing paghiro nin hobenes.

## Susugan
Elektrikong kuryente

An **elektrikong kuryente** (Ingles: *electric current*) o **kuryente** sana, iyo an bulos nin mga kargadong partikulo, arug kan mga elektron o iyono, na minahiro sa elektrikal na konduktor o ispasyo. Nasusukol ini sarikas kan pagbulos nin elektrikong karga sa ibabaw kan sarong bagay o sa sarong kontroladong bolyum. An mga minahirong partikulo iyo inaapod na parakulkol nin mga karga, na iyo pwedeng saro o pirang klase nin mga partikulo, depende sa konduktor. Sa mga elektrikong sirkito, an parakulkol nin mga karga iyo harus mga elektron na naghihiro sa mga linya nin kable. Sa mga semikonduktor, pwede sinda magin mga elektron o hole. Sa mga elektrolito, an parakulkol nin mga karga iyo mga iyono, mientras sa plasma na sarong iyonisadong gas, sinda iyo mga iyono asin elektron.

An SI na yunit kan elektrikong kuryente iyo an ampere, o *amp*, na iyo an bulos nin elektrikong karga sa ibabaw kan sarong bagay sa rikas na sarong coulomb kada segundo. An ampere (simbolo: A) iyo sarong SI na basehang yunit. An elektrikong kuryente iyo pigsusukol kan kagamitang inaapod na ammetro (*ammeter*).

An mga elektrikong kuryente nagmomokna nin mga magnetikong hiwas, na iyo nagagamit sa mga motor, generator, induktor, asin transformer. Sa mga ordinaryong konduktor, nagkakawsa sinda nin *Joule heating*, na nakakamokna nin liwanag sa inkandesendong ilaw. An mga kuryenteng baryente sa oras iyo minaluwas nin elektromagnetikong wave, na iyo ginagamit sa telekomunikasyon sa pagheras nin mga impormasyon.

## Hilingon man

* Enerhiya
* Temperatura
* Init

## Toltolan
Chiara Sacchi

Si Chiara Sacchi (namundag kan 2002) sarong aktibista sa klima sa Argentina na taga Buenos Aires. 

## Personal na buhay
Si Chiara Sacchi namundag asin nagdakula sa Haedo, Buenos Aires, asin nag'adal sa Elmina Paz de Gallo, sa El Palomar. Oyon sa interbio ni Slow Food, nagdakula si Sacchi sa mga kamugtakan sa pamilya kun saen pirme siang nahahadit na marhay manongod sa tamang pagkakan, asin iyan an dahelan kun taano ta an dakol sa saiyang mga ginibo bilang aktibista sa klima nakasentro sa isyung ini. Idinoon man niya sa manlaenlaen na pahayag asin interbio na sinadol siyang humiro para sa pagbabago sa klima mantang siya natatakot sa biglang mga pagbabago ning temperatura sa saiyang dagang tinuboan.

## Actibismo
Si Chiara Sacchi kabtang kan makasaysayan na "Children vs.Climate Crisis" mobimiento , kaiba si Greta Thunberg asin 16 pang hoben na aktibista. Ini inisyatiba na naghagad sa Komite kan United Nation nag nagsisibing karapatan,na magkapot kan Argentina, Brazil, Pransia, Germany asin Turkiya nin paninimbagan sa saindang mga aksion sa ibong kan krisis sa klima. An petisyonng ini iyo an enot na pormal na reklamo na isinangat nin sarong grupo nin mga aki sa irarom kan edad na 18 manongod sa pagbabago sa klima sa irarom kan United Nations Convention on the Rights of the Child. 

Si Sacchi nagpartisipar na bilang sarong militanteng aktibista sa Slow Food Argentina network, sarong grupo na pangkinaban na nagtatrabaho para sa proteksyon kan biodibersidad asin maray, malinig, asin masisiram na kakanon. Mapadapit sa aktibismo na konektado sa tamang pagkakan, nakikabtang man siya sa Terra Madre Sadone del Gusto asin sa mga aktibidad kan La Comunidad Cocina Soberana de Buenos Aires, sarong maluway na komunidad sa pagkakan sa Buenos Aires. Sia prangkang nagtaram manongod sa soberaniya nin kakanon.Pinapalakop ko an mga prinsipyo sa Slow Food huling naniniwala ako na may iba pang paagi nin paggibo nin kakanon, mga dai man nakakaraot sa naturalesa asin sa mga tawo...Bako sanang mga gobyerno na dai nag - aasikaso sa paghirahay asin prebension kan mga danyos na bunga kan sistema nin kakanon, tinotogotan ninda an mga patok na padagos na maghugpa sa satong mga plato. Si Sacchi saro man na maigot na parasuportar sa iribang paghiro: An gabos na dakulang pagbabago hale sa mga tawo, hale sa mga tawo. Kun nakikipag - olay ako manongod sa pagduman sa mga tinampo, pinag - oolayan ko an dapit sa paggibo nin iribang kosog. Midbid sa saiyang sarabihon na "Ibalik Mo Kami sa Samong Ngapit," an Sacchi kabtang nin nagdadakulang mobimiento nin mga hoben na nagpapalakop nin pagkapantaypantay sa klima pag - abot nin panahon. 

## Mga Tultolan