Sangkuriang

An **Sangkuriang** ( Sundanese : ᮞᮀᮊᮥᮛᮤᮃᮀ ) sarong alamat sa mga tawong Sundanese sa Indonesya . An osipon nagsasaysay manongod sa pagmukna kan Danaw nin Bandung, Bukid Tangkuban Parahu, Bukid Burangrang, asin Bukid Bukit Tunggul . An osipon ni Sangkuriang nag-eestorya kan sarong hoben na lalaki na namoot sa saiyang ina, na medyo maikukumpara sa trahedyang Griyego na Oedipus .

Gikan sa osipon, mahihiling ta kun gurano na kahaloy an mga Sundanese na nag-eerok sa isla nin Java . Marigon na sinusuportaran nin heolohikong mga katunayan, ihinuhula na an mga taga-Sunda nag-eerok na sa Isla nin Java poon pa kan sangribong taon B.C.E.

An alamat kan Sangkuriang haros seguradong sarong istorya nin berbal na tradisyon bago ini isinurat. An pinakaenot na nasusurat na reperensya sa alamat kan Sangkuriang nagluwas sa manuskritong Bujangga Manik na nakasurat sa mga dahon nin palma sa katapusan kan ika-15 siglo o sa amay na ika-16 na siglo AD. Si Prinsipe Jaya Pakuan, alyas Prinsipe Bujangga Manik o Prinsipe Ameng Layaran, nagbisita sa gabos na sagradong lugar kan Hindu sa isla nin Java asin isla nin Bali sa katapusan kan ika-15 siglo AD. Gamit an mga dahon nin palma, ilinadawan niya an saiyang mga pagbiyahe sa suanoy na Sundanese . An saiyang manuskrito sa palma dinara sa Inglaterra kan sarong Ingles asin ibinugtak sa Bodleian Library, Oxford, kan 1627. 

Pakalihis nin halawig na pagbaklay, si Bujangga Manik nag-abot sa presenteng lugar kan siyudad nin Bandung . Siya an pinakaenot na nakaheling na nagbareta sa lugar. Nasa ibaba an transkripsyon kan saiyang report:

: *Leumpang aing* ka baratkeun (I walked forward to the west)
: *datang ka Bukit Paténggéng* (arriving at Mount Patenggeng)
: *Sakakala Sang Kuriang* (kun saen yaon an alamat ni Sang Kuriang)
: *Masa dék nyitu Ci tarum* (kun saen siya magbaba kan Salog Citarum )
: *Burung tembey kasiangan* (palpak siya ta may nag abot na bagong aldaw)

## Uban

### Mga kinondenar na mga diyos
Susog sa osipon, kaidtong panahon sa Svargaloka, sarong padis nin mga diyos, sarong diyos asin sarong diosa an nakagibo nin sarong makatatakot na kasalan. Bilang padusa, si Batari Sunan Ambu (an pinakahalangkaw na inang diyosa na iyo man an reyna kan langit sa mitolohiyang Sunda) pinalayas sinda sa Svargaloka asin pinatawo sinda sa daga bilang mga hayop—an diyos nagin sarong ayam na an pangaran Tumang, mantang an diyosa nagin sarong baboy na an pangaran Celeng Wayungyang. Sarong aldaw an sarong hadeng taga-Sunda nagduman sa sarong kadlagan tanganing mangayam alagad nawara asin nasuhay sa saiyang bantay. An hade nag-ihi sa mga kahoy asin an saiyang ihi aksidenteng nakolekta sa sarong pinatuyong upak nin niyog. An Celeng Wayungyang na nagkataon na yaon sa palibot, nag-inom kan ihi kan hade tanganing mahale an saiyang pagkapaha. Dai niya aram, an ihi na saiyang ininom igwa nin kadikit na saiyang semilya, asin iyan an nagin bados ki Celeng Wayungyang. Bilang sarong hayop na demigod, siya tulos na nagbados asin nangaki nin sarong aki pakalihis sana nin pirang oras. An hade, na yaon pa sa kagurangan, nadangog an paghibi kan omboy asin nakua ining nakahigda sa tahaw kan mga doot. Ibinalik niya ini sa saiyang kahadean, inampon asin pinadakula siya bilang saiyang aking babae, na dai nanggad narealisar na siya an saiyang tunay na aking babae.

### Sumpa ni Dayang Sumbi
An omboy na babae nagdakula na sarong magayon na daragita na an pangaran Dayang Sumbi asin kadakol na mga noble asin prinsipe an nagprobar na makipag-agom saiya alagad mayo ni saro an nakakua kan saiyang interes. An paborito niyang gibohon iyo an paghabol asin ginagamit niya an kadaklan kan saiyang oras sa paggibo nin kadakol na magagayon na gubing asin tela. Parati niyang ginigibo an saiyang paghabol sa sarong seksyon kan palasyo na may halangkaw na pavilion sa hardin. Dangan, sarong aldaw an *terompong* ( kawayan o kahoy na silindro tanganing mag-ikot kan mga hilo) nahulog asin nahulog sa natad sa luwas kan palasyo. Nin huli ta siya sarong noble, siya pinagbawalan na magluwas sa palasyo na naglalakaw asin pirming dinadara-dara alagad mayo nin siisay man na harani na makakatabang saiya, siya nagin nahahadit na kuanon an saiyang *terompong* . Sa saiyang kahaditan, nagtuga siya nin makusog na "an siisay man na magpili kan *terompong* para sako babalosan, kun siya babae, tatrataron ko siya na harani sa sakuyang tugang na babae, asin kun siya lalaki aagomon ko siya." Biglang nagluwas si Tumang, an diyos na ayam sa dai maaraman na lugar asin kinua an *terompong* para saiya. Si Prinsesa Dayang Sumbi nakamati nin obligasyon na utubon an saiyang panuga kaya inagom man giraray siya sa ibong kan pagigin ayam ni Tumang. Natural, an unyon nagkawsa nin kariribokan asin nagsunod na eskandalo sa palasyo. An hade biyong napasupog asin napasupog sa mga ginibo kan saiyang aking babae asin pinalayas an prinsesa sa kakahuyan. Sa pagkaherak sa saindang prinsesa, an mga sakop kan hade pinatogdok sia nin simpleng kubo sa kadlagan asin binayaan na solo kaiba si Tumang. Dai nahaloy nadiskubre niya na si Tumang sarong supernatural na linalang asin sa panahon kan bilog na bulan, nakapagbago pabalik sa saiyang orihinal na porma; bilang sarong guwapo na diyos. Si Dayang Sumbi nabuhay sa pagkalipong nin kadikit na panahon, sa paghona na sarong kakaibang pangaturugan na sarong beses sa sarong bulan, sarong guwapong lalaki an nagpapahiling saiya asin sinda naggigibo nin maigot na pagkamoot. Nagkaminorootmootan sinda asin namoot nin maigot, pakatapos kaini si Dayang Sumbi sunod na nabados asin nangaki kan aki ni Si Tumang. An aking idto nginaranan na Sangkuriang.

Si Sangkuriang nagdakula na sarong aktibo asin makusog na aking lalaki. Dangan, kan siya 10 anyos, an saiyang ina nagdulok saiya na may pagmawot sa atay nin usa asin hinagad saiya na magkua nin saro para saiya. Nag-ayam si Sangkuriang, kaiba an saiyang ayam, si Tumang, na sagkod ngonyan dai pa aram ni Sangkuriang, iyo an saiyang ama. Makangangalas, mayo man nin hayop na pig-aayam o usa sa kakahuyan kan biglang mahiling ni Sangkuriang an sarong layas na baboy (an baboy na iyo si Celeng Wayungyang, an saiyang lola). Naghabol siya asin nagprobar na badilon siya kan saiyang pana alagad napugulan siya ni Tumang, na nakarealisar na an baboy iyo an lola ni Sangkuriang. Nakadulag si Wayungyang asin ini an nakapaanggot ki Sangkuriang na ilinuwas ini ki Tumang dangan aksidenteng nakulgan si Tumang. Nagadan si Tumang huli sa saiyang mga lugad asin ini orog na nagraot ki Sangkuriang, na ngonyan kinaipuhan na mag-uli na daing dara sa saiyang ina. Kaya, pinutol niya si Tumang asin kinua an saiyang atay tanganing darahon pauli sa saiyang ina. Sa saiyang kagadanan, an kalag ni Tumang nagbalik sa Svargaloka bilang an diyos na siya poon kan siya nabuhay sa saiyang padusa bilang sarong ayam sa daga.

Nagpuli si Sangkuriang sa saiyang ina dara an ipinanugang karne asin daing pagduda na linuto niya ini. Pakatapos kan pagkakan, hinagad ni Dayang Sumbi ki Sangkuriang na ipaapod si Tumang tanganing itao an saiyang parte kan linutong atay. Sa pagmati nin labi-labing kasusupgan asin kasalan sa pagrealisar na ginadan niya an saiyang marhay na amigo, nagtuga si Sangkuriang na an atay na kinakan ninda iyo an ki Tumang. Huli sa kaanggotan asin pagkatakot, tinamaan ni Dayang Sumbi si Sangkuriang sa payo gamit an sarong *centtong* (kutsarang rice scoop) na makusog na gayo kaya nagdugo si Sangkuriang. Dai pa lamang nahiling ni Sangkuriang an saiyang ina na arog kaini kaanggot asin an saiyang pagkatakot sa saiyang mga ginibo nakabigla saiya nin labi-labi kaya nagdalagan siya paluwas sa harong pasiring sa kakahuyan. Kumbinsido na an saiyang ina naoongis saiya huli sa paggadan ki Tumang, nagdesisyon si Sangkuriang na dai na magpuli asin naghanap nin buhay para sa saiyang sadiri sa kakahuyan. Sa ngonian, nagkalma na si Dayang Sumbi alagad dai niya nasubaybayan si Sangkuriang sa kakahuyan. Sa saiyang kasakitan, namibi siya sa mga diyos na iiba giraray siya sa saiyang aki sa sarong aldaw asin nanumpa na dai na nanggad magkakan nin ano man na klase nin karne, poon kaidto nagin nang sarong vegetarian na may padagos na pagkakan nin lalap (hilaw na mga gulay na may rekado nin sili) asin bagas .

### An pagtiripon asin imposibleng gibohon
Si Sangkuriang nagsapo nin amnesia huli sa pagtama sa payo kan saiyang ina asin luway-luway na nawara an gabos na memorya saiya. Pagkatapos magdulag sa harong, nakamidbid niya an sarong makapangyarihan na madonong na ermitanyo na nag-ampon saiya asin nagtukdo saiya nin pencak silat (martial arts) siring man nin mga supernatural na kakayahan tanganing makontrol an *guriang*, sarong klase nin espiritung hyang . Si Sangkuriang nagdakula na sarong guwapo, makusog na lalaki na ginagamit nin marahay an saiyang kusog sa paagi nin pagtabang sa mga taga-baryo sa saindang pakikipaglaban sa mga bandido asin iba pang mga pararibok. Sa ibong kan saiyang daing kahaditan na buhay, an kapaladan nag-interbenir kan mahiling niya an sarong magayon na daragita sa atubangan nin sarong sadit na cottage pasiring sa saiyang harong sa kagurangan. Nagpoon sindang mag-orolay asin dangan nag-ubos nin mas dakol na panahon na magkaibanan, na sa kahurihurihi nagkaminorootmootan asin naggibo nin mga plano na magpakasal. Dai nanggad namidbid ni Sangkuriang an cottage bilang saiyang harong kan siya aki pa asin an magayon na daragita bilang saiyang ina.

Sarong aldaw bago an planong kasal, pigsisipilyo ni Dayang Sumbi an buhok ni Sangkuriang kan mamidbid niya an sarong lugad sa payo ni Sangkuriang. An gabos na pidaso nagkasararo asin bigla niyang narealisar na nahulog na siya sa saiyang aking lalaki na nagbaya saiya 12 taon na an nakaagi. Sa pagkatakot, naaraman niya tulos na dai niya kayang pakasalan an saiyang aki asin ihinayag an bilog na katotoohan ki Sangkuriang asin nakiulay saiya na i-cancel an kasal. Alagad si Sangkuriang dai nagtubod saiya asin nag-insistir na magpadagos sa kasal. Si Dayang Sumbi nagprobar na orog pang paluyahon an boot ni Sangkuriang sa paagi nin pagpresentar kan saiyang paghona na magigin nagkapirang imposibleng mga gibohon para ki Sangkuriang bilang saiyang mga kondisyon na pakasalan siya. Enot, kinaipuhan ni Sangkuriang na magtogdok saiya nin sarong dakulang danaw sa paagi nin pagpano kan bilog na kababan nin tubig dangan naghagad siya nin sarong baroto tanganing pareho sindang makalayag pasiring sa danaw. An problema iyo na an duwang gibohon dapat na matapos sa sarong banggi. Inako ni Sangkuriang an angat asin sa tabang kan nagkapirang guriang (mga langitnon na espiritu o mga diyos sa suanoy na pagtubod kan mga Sundanese), pigbara niya an Salog nin Citarum paagi sa mga pagtupag nin daga. An tubig kan salog nag-itaas asin napano an kapatagan, na ginibo ining sarong danaw. Dangan, natapos ni Sangkuriang an saiyang ikaduwang parte kan mga kondisyon ni Dayang Sumbi sa paagi nin pagputol nin sarong dakulaon na kahoy tanganing gibohon na baroto.

Kan mag-agahon, haros natapos na ni Sangkuriang an paggibo kan baroto asin ini an nagpamondo ki Dayang Sumbi na kumbinsido na siya mabibigo. Sa pagsayumang sumuko, naggibo siya nin huring dakulang pangapodan nin pamibi sa Diyos para sa tabang. Hinabol niya an saiyang mahika na panyo asin pinano an sirangan na kalangitan nin mga kilyab nin liwanag. Nadaya kan garo baga kaagahon, an mga manok nagturaok asin an mga paraoma nagbangon para sa sarong bagong aldaw.

### An ginikanan kan Bukid Tangkuban Parahu
Naisip ni Sangkuriang na palpak siya. Sa saiyang kaanggotan, sinipa niya an baroto na saiyang ginibo asin ini natumba, nagbaliktad, binago ini sa Bukid Tangkuban Parahu (sa Sundanese, an "tangkuban" nangangahulugan na "nabaliktad" o "nabaliktad", asin an "parahu" nangangahulugan na "baroto.") An kahoy na natada sa baroto nagin Mt. Burang, an natatada kan dakulang treat kan Mount Burang asin an danaw kan Tunggul Bukit an Mount Bukit. nahimong Lake Bandung (lit. "dam"). Nadisganar na ngonyan si Sangkuriang alagad habo pa man giraray siyang sumuko ki Dayang Sumbi. Sa saiyang pagkadesesperar, pigpirit niya an saiyang sadiri ki Dayang Sumbi alagad nakatalingkas ini asin nagdulag saiya. Si Sangkuriang naghabol asin kan haros maabutan niya ini sa Gunung Putri, si Dayang Sumbi nakimaherak sa Makakamhan na tabangan siya sa huring pagkakataon. Bilang simbag, siya nagin burak na Jaksi asin bilang resulta, dai siya nakua ni Sangkuriang sa saiyang paghanap sa bilog na kagurangan asin nabuang.

Pakalihis nin mga siglo, an osipon na ini nabubuhay bilang sarong lokal na alamat kun pano nahaman an Danaw nin Bandung asin an Bukid nin Tangkuban Parahu. Sa irarom kan makusog na impluwensya kan mga espiritu, mga multo asin mga diyos, an mga katotoohan sa heolohiya pinagsararo sa sarong osipon na nagin sarong alamat sa mga parteng idto kan Indonesya asin na ipinapasa sa henerasyon pasiring sa henerasyon. Ini nagin magkakabit sa buhay kan mga nag-eerok digdi asin sa lugar mismo.

## An pagkakaugnay sa geolohikong katotoohan
An istorya igwa nin kalabotan sa pagmukna kan Bandung basin asin Mount Tangkuban Parahu . 

An mga bagong imbestigasyon sa heolohiya nagpapahiling na an pinakagurang na mga deposito sa danaw pigpetsahan na abot sa 125 ribong taon. An danaw nagpondo sa pag-eksister kan 16000 Bago an presente (BP).

Igwa nin duwang klase nin pagtuga kan suanoy na Bukid Sunda na may petsang 105000 asin 55000–50000 BP. An ikaduwang pagputok kan plinian iyo an nagin kawsa kan pagkarumpag kan suanoy na kaldera kan Gunung Sunda asin pagmukna kan bukid Tangkuban Parahu, Bukid Burangrang (Bukid Sunda), asin Bukid Bukit Tunggul.

Mas posible na an mga suanoy na Sundanese nag-erok sa lugar nin Bandung haloy pa bago an 16,000 taon BP asin nakaheling kan ikaduwang pagtuga kan Plinian na nagpara kan mga estaran sa sulnupan kan salog Cikapundung (norte asin amihanan-sulnupan kan Bandung) durante kan 55000–50000 na panahon nin pagtuga kan an Bukid Tangkud Parahud namukna gikan sa suanoy na Mount Sundan. An panahon na ini iyo an panahon kan homo sapiens; sinda namidbid sa South Australia na gurang nang 62000 BP, mantang sa Java an tawong Wajak napetsahan na mga 50000 BP.

## Pilosopiyang Sunda kan Sangkuriang
An osipon ni Sangkuriang igwa nin sarong pilosopiya na nakakapaliwanag (Sungging Perbangkara o saldang) para sa siisay man (tanom na Cariang) na nagdududa pa sa saiyang pag-eksister asin gustong hanapon an saiyang pagkatawo na identidad/espiritu (Wayungyang). An resulta kan paghanap na ini magdadara nin naliwanagan na pag-aram (nurani) bilang tunay na katotoohan (Dayang Sumbi, Rarasati). Alagad kun an paghanap dai sinabayan nin pag-iingat asin pag-aram (toropong o binocular), dangan siya ma-master kan padagos na kahaditan (ma-master ni Tumang) na magdadara nin mga ego, an boot sabihon, an kalag na dai pa naliwanagan (Sangkuriang). Kun an konsensiya naaanggot na naman kan kahaditan (kinakan ni Dayang Sumbi an puso kan Tumang) dangan mawawara an tunay na pagkaaram. An pag-ulog-ulog kan konsensya nadadanyaran kan pagdaog kan arogante kan Ego Ratio (an payo ni Sangkuriang binubugbog). An arogante nagpipirit man sa Ego Ratio na bayaan an konsensya. Asin an arogante kan Ego Ratio na daing paglaom na naghahanap nin siyensya (intelektwal na intelihensya) sa laog kan saiyang adbentura sa kinaban (pasiring sa sirangan). Sa katapusan, an Ego Ratio minabalik sa sulnupan na may pag-aram o daing pag-aram na naghahanap kan konsensya (an pagtiripon ni Sangkuriang asin Dayang Sumbi).

## Toltolan