Liberasyon kan Nueva Cáceres (1898)

An Liberasyon kan Nueva Cáceres (1898) sarong mahalagang pangyayari sa dai pa sana nahahaloy na kasaysayan kan Bikol. Ini nagserbing pagirumdom kan kapangganahan kan mga Pilipino laban sa korona kan Espanya. Ini pinatalingkas ni Elias Angeles asin Felix Plazo.

## Panlikod na impormasyon
Duwang kaporal, si Elias Angeles asin Felix Plazo, na nakadestino sa Nueva Cáceres sa Enot na Republika kan Filipinas, nagkontra sa awtoridad kan Espanya. Bilang resulta, inagaw ninda an kapangyarihan sa korona kan Espanya tanganing patalingkason an Nueva Cáceres (modernong aldaw na Naga, Camarines Sur) sa kontrol kan Espanya.

Nagpoon ini sa mga lokal na pagrebelde sa Daet. Kan Abril 17, 1898, si Corporal Elias Angeles asin Felix Plazo isinugo sa Daet tanganing pakusugon an tropa kan gobyerno duman huli sa naglangkaw na aktibidad kan lokal na Katipunan na pinanginotan ni Ildefonso Moreno. Nagbiyahe sinda sa sarong steamship na an pangaran "Serrantes" kaiba an 25 pang mga bontolan o soldados na pinanginotan ni Kapitan Francisco Andreu gikan sa Nueva Cáceres. Duman, nakipaglaban sinda sa mga lokal na mga Katipunero sa Daet.

Kan Abril 1898, an grupong Katipunero na pinangenotan ni Moreno nagrebelde sa Daet. Nagpailihan an pwersang Kastila sa harong kan sarong negosyanteng Kastila na an pangaran Florencio Arana. Alagad, an Guardia Sibil nag-abot na may dakulang kantidad nin mga armas, asin an pag'alsa dai nahaloy napundo. An mga Katipunero nakipaglaban sa mga pwersang Espanyol sa Daet. Durante kan ralaban, sarong amigo kan sarong Kastilang negosyante na an pangaran Florencio Arana an ginadan kan sarong miyembro kan mga Katipunero na pinanginotan ni Moreno. Kan banggi man sanang idto, 21 rebelde an nagadan sa harong ni Arana. An mga awtoridad na Espanyol sa Daet dinakop asin sinentensyahan nin kagadanan an kadakol na mga rebelde pagkatapos kaini. Sa mga pangyayaring ini na nasaksihan ni Angeles asin Plazo an mga ginibo ni Moreno asin kan saiyang mga kairiba na nagplano kan rebelyon. Sarong padi na an pangaran Padre Marcos Gomez (na Kastila) an nagbareta na an mga bangkay kan mga ginadan na rebelde ilinubong sa natad kan harong ni Arana.

Bako sana ini an pangyayari na an mga pwersa kan Espanya dinaog an mga rebelde. Dakul na tawo an nagdulag sa Daet pagkatapos kan mga pangyayari. Hinanap kan mga awtoridad kan Espanya an mga imbuelto sa pag'alsa ni Moreno. An mga tawo kan Daet sa kahurihurihi nagpoon na magbalik, alagad an mga awtoridad kan Espanya padagos na ginadan an mga pigtutubodan na mga rebelde sa irarom kan awtoridad kan "Tribunal de Cochillo" (Komite nin mga Berdugo). An komiteng ini pigbilog ni Florencio Arana, Padre Antonio Mariblanca, asin Tenyente Maximiliano Correa.

Tinatantya kan historyador na si Juan Ataviado na abot sa 500 na rebelde an posibleng nagadan kan pwersang Espanyol sa Daet. An duwang kaporal, si Angeles asin Plazo, nagbalik sa Nueva Cáceres na apektadong marhay kan mga pangyayari na saindang nasaksihan sa Daet. Nagtanom sinda nin kaanggotan sa mga Kastila huli sa saindang diskriminatibong pagtratar sa mga katutubong populasyon, gamit an mga terminong arog kan "". An taon 1898 panahon nin grabeng kasakitan asin emosyonal na kapurisawan.

Naglakop an mga osipon na an mga pwersang Espanyol nagpaplanong magbalyo hale sa Nueva Cáceres pasiring sa Iloilo, na iyo an magiging bagong kabisera kan Spanish East Indies. Nag-abot man an mga bareta dapit sa pag-abot kan mga pwersang Amerikano sa Manila Bay. Dugang pa, an mga bareta nagpahiling na an mga pwersa ni Vicente Lukbán nagdadangadang sa Camarines Norte na dai nakasabat nin pagtumang gikan sa mga Kastila. Ipinahayag pa na pag-abot sa Iloilo, an Guardia Sibil duman desesperadong nakipaglaban sa sarong dakulang pwersa kan mga rebelde sa sarong ralaban sa dagat. An mga pangyayaring ini kan Setyembre 1898 an nagmotibar sa duwang kaporal, si Angeles asin Plazo, na magplano nin sarong pagrebelde sa Nueva Cáceres. Marikas sindang naghiro, imbes na maghalat kan pagbalyo sa Iloilo.

## Labanan
Amay na aga kan Setyembre 18, sinakop ninda an Cuartel General, kun saen sa ikaduwang eskalon, si Kapitan Francisco Andreu nagtuturog kaiba an saiyang agom, duwang aking babae, asin sarong aking lalaki. Naglaog sinda, ginadan an mag-agom, asin nalugadan an duwang aking babae asin aking lalaki. Sa kada putok nin badil, apat na boluntaryo an nagduduman sa Cuartel asin sinabat nin bala kan mga rebelde. An saro sa mga boluntaryo na si Francisco Borras binadil kaiba kan iba pa kan mga rebelde. Sarong mediko, si Ramon Felipe, an lugad nin grabe sa saiyang mga takyag asin daghan. Sarong sarhento, si Rodriguez, an binadil man nin grabe. Si Cpl. Felix Plazo, saro man na alcayde (jail warden), pinatalingkas an mga preso sa bilanggoan kan Tabuco, pinag-armas, asin sinda nagin magkaalyado. Sa Tabuco, nag-abot sa ralaban si G. Miguel Diaz de Montiel kaiba an saiyang agom, na nag-iinom nin kape. Marikas sindang binadil kan mga rebelde. Si Lt. Antonio Cano binadil asin nalugadan sa daghan. Ginadan man kan mga rebelde si Mr. Pereda huli sa pagdalagan asin pag-apod nin tabang. An mga preso na pinaluwas sa bilanggoan padagos na nagpaputok sagkod alas 5 nin aga. Mantang naglalakaw sinda pasiring sa syudad, ginadan ninda an nagkapirang hagbayon na Kastila sa dalan, kaiba an sarong notaryo na an pangaran Mr. Jose Ruibamba. Nabareta na dakul na mga pwersang Espanyol an nagadan bilang resulta kan pag'alsa kan Guardia Civil. An mga pwersang Espanyol nagprobar na kuanon an mga armas sa mga rebelde, na nag-agaw na kaini sa Guardia Civil. Apat na gatos na hukbong Espanyol, mga 80 anyos na, an nagpaili sa kumbento nin San Francisco, kun saen sinda ibinilanggo.Si Carmelo Navarro, an pinakahalangkaw na miyembro kan Guardia Civil, mayong ibang iniisip kundi an pagsuko sa bilog na ralaban. Si Kapitan Francisco Andreu nadismayo mantang dinadara sa kumbento, huli ta nawaran nin sarong mata. Nagraot an kamugtakan kan mga pwersang Espanyol, asin mayo na sindang magigibo kundi magtago sa kumbento kan San Francisco, kaiba an iba pang nagluluya nang mga tropang Espanyol.

## Pagsuko sa mga rebelde
An Espanya asin an mga rebelde tinapos an ralaban sa sarong tratado nin katoninongan na pinirmahan kan Setyembre 19, 1898. An pagpirma nangyari sa Universidad de Sta. Isabel, kun saen an mga Kastila naghagad nin untok-putok karibay kan saindang pagsuko.Bago kaini, pinatalingkas kan mga rebelde an mga preso na kapot kan sarong warden kan bilanggoan, kasunod kan pakikipaglaban sa mga botolan na Espanyol.

Kasunod kan pagsuko kan mga pwersang Espanyol sa mga rebelde, tinugutan an mga rebelde na itago an mga armas na nadakop ninda kaidto. An pwersang Espanyol nagtao man kan saindang mga rogaring, kaiba an mga sinsilyong plata, mga rekord, asin mga dokumento kan gobyerno. Sa sarong muwestra nin marhay na boot, an mga rebelde nanuga na dai maatake sa arin man na Kastila pagkatapos kan ralaban asin nag-alok nin amnestiya sa mga pwersang Espanyol.

## Mga toltolan