Rita Cetina Gutiérrez

Si **Rita Cetina Gutiérrez** (22 Mayo 1846 – 11 Oktubre 1908) sarong ika-19 siglong edukador, parasurat, asin peministang Mehikano na nagtulod kan edukasyon kan mga kababaihan sa Mérida, Yucatán . Nagtabang siya sa pagmukna nin sarong sosyedad literaryo, sarong peryodiko, asin sarong eskwelahan kaiba si Gertrudis Tenorio Zavala asin Cristina Farfán . An gabos na tolo inapod na *La Siempreviva* ( transl. ' Liveforever '). Si Cetina parehong nagtukdo sa asin nagsirbe bilang direktor kan eskwelahan kan La Siempreviva.

Kan 1877, binayaan ni Cetina an saiyang pwesto sa eskwelahan kan La Siempreviva tanganing magsirbe bilang direktor kan *[[Instituto Literario de Niñas]]* ( transl. 'Girls' Literary Institute'), sarong pampublikong eskwelahan para sa mga daragita. Pakalihis nin duwang taon, nagbalik siya sa eskwelahan kan La Siempreviva. Pakalihis nin pirang taon, nagbalik giraray siya sa Instituto, kun saen naatubang niya an kadakol na kadepisilan, kabali an mga pagbawas sa badyet asin kritisismo gikan sa gobyerno kan estado para sa pagtukdo nin pedagohiya asin natural na siyensya, na sa kahurihurihi nagretiro sa pagtukdo huli sa maluyang salud.

Kabali sa literaryong output ni Cetina an rawitdawit asin fiction. An saiyang mga rawitdawit napublikar sa dakul na mga lokal na peryodiko asin peryodiko, minsan sa irarom kan pangaran na "Crisbela." Huli sa mga temang nasyonalista na yaon sa kadaklan kan saiyang mga rawitdawit, inapod siyang "cantora de la patria" ( transl. 'parakanta kan dagang tinubuan'). Nagsurat man siya nin mga halipot na istorya, dula, asin sarong nobela, *an Julia*, na saro sa mga pinakaenot na nobela na ipinublikar kan sarong babaeng Mehikano.

Si Cetina pigkokonsiderar man na saro sa mga enot na feministang Mehiko huli sa saiyang mga kontribusyon sa edukasyon kan mga kababaihan asin sa saiyang pagsurat, na nag-apod para sa katalingkasan asin kaliwanagan kan mga kababaihan. Pagkagadan niya kan 1908, an saro sa saiyang mga estudyante, si Elvia Carrillo Puerto, nagtabang sa pagmukna kan Rita Cetina Gutiérrez Feminist League .

## Amay na buhay
Si Rita Rosaura Cetina Gutiérrez namundag kan 22 Mayo 1846 sa Mérida, Yucatán, Mehiko, ki Don Pedro Cetina asin Doña Jacoba Gutiérrez. Igwa siyang duwang tugang na lalaki asin sarong tugang na babae. An saiyang ama sarong pulitiko, na nagkakapot nin opisina sa dakol na administrasyon kan estado. Ginadan siya kan 1859, kan si Cetina 13 o 14 anyos. An saiyang ina an nag-ataman saiya pagkagadan kan saiyang ama, na nag-aako nin tabang gikan sa sarong katood kan pamilya na nagtabang sa pag-edukar sa mga daragita. Kan huri, nag-ako man siya nin instruksyon gikan sa Cubanong propesor, parasurat, asin pilologo na si Félix Ramos y Duarte .  

## Karera sa edukasyon

### La Siempreviva
Kan 1870, si Cetina nagtabang sa pagmukna kan La Siempreviva, sarong sosyedad literaryo na nakabase sa Mérida, sa tabang ni Gertrudis Tenorio Zavala asin Cristina Farfán. An peryodiko kan sosyedad, na inaapod man na *[[La Siempreviva (magazine)|La Siempreviva]]*, nagpoon na magpublikar kan ika-7 nin Mayo kan taon na idto. Kan panahon kan pagmukna kan La Siempreviva, nangingibabaw sa Yucatán an mga patriarkal na ideya na pinalalakop kan Simbahan Katoliko . An relihiosong moralidad nagdidikta na an pangenot na halaga nin sarong babae hale sa pag-agom. Tanganing labanan ini, *an La Siempreviva* nagpublikar nin mga artikulo na nagtutukar kan mga babae sa ibang nasyon na nagpopoon nang maglaog sa lugar nin trabaho. An mga babae hinanap man bilang mga paraambag, potensyal na kagsadiri, asin pinansyal na mga benepisyaryo kan publikasyon. Susog sa introduksyon kaini, an katuyuhan kaini "gibohon na an mga babae lubos na makaluwas sa kaoripnan nin ignoransiya asin makalaog na may maluway alagad marigon na mga lakdang pasiring sa sagradong templo nin katotoohan asin siyensya."

Pakalihis nin sarong taon, kan ika-3 nin Mayo 1871, an La Siempreviva nagmukna nin sarong eskwelahan, na, arog kan sosyedad asin kan peryodiko, inapod na La Siempreviva. An enot na mga pampublikong eskwelahan para sa mga daragita sa rehiyon, na nag-aalok sana nin edukasyon sa elementarya, itinogdas sa mga suburbs kan Mérida tolong taon bago kaini kan 1968. Bago kaiyan, an solamenteng edukasyon na pwedeng akoon kan mga daragita sa Yucatán iyo an saro sa mga eskwelahan na " ''Amigas'' " ( transl. 'Mga Katuod'), na nagtutukdo nin katekismo, pagtahi, pagbasa, asin minsan pagsurat. An La Siempreviva nag-alok sa mga daragita na may manlaen-laen na klase sosyal nin access sa mas halangkaw na edukasyon. Si Cetina iyo an presidente kan eskwelahan asin nagtrabaho bilang paratukdo kaiba an saiyang tugang na babae na si Guadalupe asin nagkapirang iba pang mga babae. Nagkapirang disiplina an itinukdo sa eskwelahan, kabali an arte, astronomiya, heograpiya, kasaysayan, kalinigan, arte sa tataramon, matematika, asin musika.

### Instituto Literario de Niñas
Kan 1867, an gobyerno kan Mehiko, na nakamit pa sana an kapangganahan sa Ikaduwang interbensyon kan mga Pranses sa Mehiko, nagpoon na maggibo nin mga reporma sa sistema nin edukasyon kaini. Kabali sa mga repormang ini iyo an pagpasar kan *[[Ley Orgánica de Instrucción Pública]]* ( transl. 'Organic Law of Public Instruction'), na nagboot nin pampublikong pag-eskwela para sa mga aking lalaki asin babae. Kan Marso 1868, si Gobernador Manuel Cepeda Peraza nagboot na magmukna kan Instituto Literario de Niñas, sarong pampublikong eskwelahan na matao nin primarya asin sekondarya na edukasyon para sa mga daragita, alagad dai ini opisyal na naestablisar sagkod kan 16 Setyembre 1877, siyam na taon an nakaagi.

Si Cetina an pinangaranan bilang direktor kan Instituto. Bilang resulta, an eskwelahan sa La Siempreviva temporaryong nagsara, asin, kaiba an ibang mga paratukdo gikan sa La Siempreviva, si Cetina nagkua nin sarong eksaminasyon sa atubangan kan *Consejo de Instrucción del Estado* ( transl. 'Konseho sa Edukasyon kan Estado') sa tabang kan saiyang mentor na si Ramos, na opisyal na nakakua kan titulong *propesora de enseña (primarya asin superyor* transl. paratukdo sa halangkaw na edukasyon). Apwera sa saiyang trabaho bilang direktor kan Instituto, si Cetina nagtukdo nin pagbasa, pagbaybay, asin gramatika. Kan panahon ni Cetina sa Instituto, nagkapirang mga estudyante an tinugutan na mag-eskwela sa eskwelahan bilang *mga adjunta* ( transl. 'adjuncts') asin an mga iskolarsip pigmukna para sa mga pobreng daragita, na midbid bilang *pupilas agraciadas* ( transl. 'graced pupils').

Si Cetina nagdemitir sa saiyang posisyon sa Instituto kan ika-1 nin Marso 1879. Dai aram an eksaktong mga rason, dawa ngani an biograpo na si Piedad Peniche Rivero nagtatao nin duwang posibleng paliwanag. An enot iyo na si Cetina nagbasa nin sarong teksto sa Biblia sa klase, na nagcausa nin krisis para sa eskuelahan paagi sa pagkontra sa soboot sekular na misyon kaiyan. An ikaduwa iyo na si Cetina nagin imbuelto sa sarong iriwal ki Yucatán Gobernador Manuel Romero Ancona manungod sa pondo para sa eskwelahan. Sa arin man na kaso, si propesor Enriqueta Dorchester an nagsalida ki Cetina pagkatapos kan saiyang pagdemitir.

### Magbalik sa La Siempreviva asin sa Instituto
Pagkatapos kan pagdemitir ni Cetina sa Instituto, binuksan niya giraray an La Siempreviva. Mga 80 na mga daragita an nakalista sa binuksan giraray na eskwelahan, kadaklan sainda dati nang nakalista sa Instituto, asin siya naghingoa na maibugtak an La Siempreviva sa Instituto. Alagad, an La Siempreviva nagsara nin permanente kan 1886, kan an bagong Gobernador kan Yucatán na si Guillermo Palomino ninombrahan siya na pamayohan giraray an Instituto.

Kan si Cetina nagbalik sa pagiging direktor kan Instituto, limitado an mga rekurso kaini, na an "kita bakong igo para sa pagmantenir kaini."  An badyet na itinagama sa eskwelahan kan administrasyon ni Palomino naglangkaw sa enot, alagad bakong igo tanganing mabayadan an mga gastos kan eskwelahan, na nagin dahelan kan paghagad ni Cetina na itagama an kwarta para sa pagkakan asin mga tawohan. Sa katapustapusi, an badyet orog pang pinutol, na an dakol na posisyon hinale, an mga sweldo pinutol, asin an mga alokasyon nin kakanon para sa mga may helang hinale man. Kan suminunod na taon, pinutol man an mga klase sa musika, pagdrowing nin pigura, asin Pranses. Dugang pa, an sarong epidemya nin tipdas nagin dahelan nin kakulangan nin mga paratokdo durante kan taon nin pag-adal 1899. Si Cetina naggibo nin manlaen-laen na propuesto sa gobyerno tanganing masimbagan an mga problemang ini, alagad mayo ni saro na inako.

Si Cetina asin an Instituto nag-iriwal man sa administrasyon ni Gobernador Francisco Cantón Rosado huli sa pagtukdo nin pedagohiya asin siyensya natural . An mga klase hinale asin ibinalik sa kurikulum nin dakol na beses sa pag'oltan kan 1900 asin 1901. Si Cetina sa kahurihurihi nagretiro sa Instituto kan 1902 huli sa maluyang salud, asin an pakikipaglaban sa pagtukdo kan mga klaseng ini nagpadagos pagkatapos kan saiyang pagretiro.

## Aktibidad literaryo

### Mga tula
Si Cetina nagpoon na magpartisipar sa mga kompetisyon sa rawitdawit kan 1862. Kan 1863, nagkapira sa saiyang mga rawitdawit an ipinublikar sa peryodikong *La Esparanza* ( transl. 'Paglaom') sa irarom kan alyas na "Crisbela." Dangan, kan 1866, naggibo siya nin pampublikong pag-awit kan sarong rawitdawit na saiyang isinurat manungod sa mga soldados na Yucateco na nagbalik sa Mérida pagkatapos kan Pagsalikop sa Tihosuco, na nangyari kan taon na idto bilang parte kan Caste War .   Kasunod kaini, an obra ni Cetina ipinublikar sa manlaen-laen na peryodiko asin peryodiko, kabali an *La Esperanza*, *[[Biblioteca de Señoritas]]*, *[[El Federalista]]*, *[[La Primavera (magazine)|La Primavera]]*, *[[Diario del Bello Sexo]]*, *[[El Eco de Ambos Mundos]]*, *[[Violetas del Anáhuac]]*, asin *[[La Mujer Mexicana|La Mujer Mexicanana]]* . Nagserbi man siyang editor kan magasin na *[[El Recreo del Hogar]]* ( transl. 'Home Recreation'), kun saen nagluwas man an dakul niyang mga rawitdawit. Kan 1910, nagkapirang mga rawitdawit na isinurat ni Cetina an iiniba pagkatapos na magadan sa antolohiya *na Poetisas Mexicanas*, na pinagtipon kan peryodista asin kagmukna kan *[[Instituto Bibliográfico Mexicano]]* ( transl. 'Mexican Bibliographic Institute') na si José María Vigil .  

An rawitdawit ni Cetina bantog sa nasyonalistikong mga tema kaini, na may nagkapira, arog kan biograpo na si Rodolfo Menéndez de la Peña, na pigtutukoy siya bilang an "cantora de la patria" ( transl. 'parakanta kan dagang tinubuan'). Sarong halimbawa kaini iyo an saiyang rawitdawit na " *Tres de marzo* ," ( transl. 'Ikatlo kan Marso') na isinurat tanganing omawon si Gobernador Cepeda sa pagbukas kan Instituto. Sa rawitdawit, inaapod niyang "paralibre" si Cepeda asin sinabi niya na an mga daraga kan institusyon "nagtatao man nin onra" saiya. An iba pang mga komun na tema na nabisto sa rawitdawit ni Cetina iyo an edukasyon, pagkamoot, pag-uswag, asin siyensya.

### Gibo-gibong estorya
Si Cetina saro sa mga enot na babae sa Mehiko na nagpublikar nin sarong nobela, *Julia*, na pinaluwas sa mga hulugan sa *La Siempreviva* poon 22 Agosto 1870 sagkod 6 Pebrero 1871 asin idinusay sa kapwa miyembro kan La Siempreviva na si Adelaida Carrerá de la Fuente .  *An Julia*, na igwa nin parehong pangaran asin naimpluwensiyahan kan nobelang *Julia* ni Ignacio Manuel Altamirano, sarong romansa na nagtatampok kan kaparehong pangaran na si Julia asin an saiyang namomotan na si Ernesto. Napiritan si Ernesto na bayaan si Julia sa Mehiko kan piriton siya kan saiyang ama na magduman sa Espanya, kun saen pinag-areglo na pakasalan niya an saiyang pinsan. Huli kaini, idinistansya ni Julia si Ernesto asin an saiyang pamilya, na nagin dahelan kan saiyang pagkadepresyon asin sa kahurihurihi nagbunga kan saiyang paggadan. Sa saiyang suicide note, hinagad ni Ernesto na an saiyang ina an mag-ataman ki Julia, asin kan an duwa magtiripon sa lolobngan ni Ernesto, sinda nanuga na magdadanay na konektado tanganing tawan nin onra an memorya ni Ernesto. *Si Julia* pigsambit bilang sarong "malinaw na halimbawa nin sarong romantikong nobela kan ika-19 siglo" na may mga tema nin pagkamoot, kagayunan nin babae, asin unibersal na mga pamantayan nin tawo.

Si Cetina nagpublikar man nin nagkapirang halipot na osipon sa *La Siempreviva*, kabali an "Cuento del Mar" ( transl. 'Tale of the Sea') asin "Gratitud" ( transl. 'Gratitude'). Dugang pa, nakaresibe siya nin pag-omaw huli sa saiyang trabaho bilang parasurat nin drama, na pig-enot an dramang *Deudas del Corazón* ( transl. 'Mga Utang kan Puso') kan 1892 sa teatro Peón Contreras sa Mérida. An gobernador kan panahon na idto, si Daniel Traconis, sarong parahanga kan dula, na nagsurat tanganing tawan nin pagbati si Cetina sa mainit na pag-ako kaini.

## Mga kontribusyon sa feminismo
 
Si Cetina pigkokonsiderar na saro sa "pinakaenot na mga peminista" kan Mehiko kan eksperto sa pilosopiya kan Latin Amerika na si Stephanie Rivera Berruz .  Nagsurat siya nin halawig manungod sa papel kan mga kababaihan sa sosyedad asin an pangangaipo para sa katalingkasan kan mga kababaihan, partikularmente sa *La Siempreviva* . An katuyuhan kan La Siempreviva sa pankagabsan iyo an pag-enkaminar kan edukasyon kan mga kababaihan, partikularmente sa larangan nin literatura asin musika, asin magmukna nin mga network nin suporta para sa mga kababaihan kun saen sinda makakapagpalakop kan kawsa kan "kaliwanagan kan mga kababaihan."

Si Cetina nagtukdo sa nagkapirang mga nag-atendir kan *Primer Congreso Feminista de Yucatán* ( transl. 'First Feminist Congress of Yucatán'), [ d ] kabali si Nelly Aznar, Susana Betancourt, Elvia Carrillo Puerto, Raquel Dzib Cicero, Gloria Mireya Rosado, Eusebia Pérez, Rosa Gorez . Kan 1922, si Carillo nagtabang sa pagmukna kan Rita Cetina Gutiérrez Feminist League, na nagtatao nin mga lektura sa mga kababaihan sa mga tema arog kan ekonomiya sa harong, pag-ataman sa aki, asin kalinigan.

## Kagadanan asin pamana
Nagadan si Cetina kan 11 Oktubre 1908 sa edad na 62. Pagkatapos kan saiyang kagadanan, kan 12 asin 13 Oktubre, sarong aldaw nin pagmondo an pig-obserbaran, na an bandera ibinaba sa kabanga kan palo sa mga eskwelahan asin mga dormitoryo asin an mga klase pigsuspinde sa bilog na Yucatán. Sarong bulan pagkatapos kan saiyang kagadanan, an eskultor asin arkitektong si Almo Strenta pinagbotan na maggibo nin sarong commemorative bust ni Cetina na ibubugtak sa Instituto. Ini ibinalyo sa *Rotonda de los maestros ilustres de Yucatán* ( transl. 'Rotunda of the Illustrious Teachers of Yucatán') kan 2010, kaiba an saiyang mga bangkay. Si Dolores Correa Zapata, an kagmukna kan *Sociedad Protectora de la Mujer* ( transl. 'Women's Protective Society') asin kan magasin na *La Mujer Mexicana* ( transl. 'The Mexican Woman'), nag-omaw ki Cetina nin siring:
 

## Mga Toltolan


## Mga pinagkukuanan asin dugang pang pagbasa

*  
* 
**  
* 
**  
*  
* 
*  
* 
* 
* 
* 
**  
* 
**