open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lorna Billanes

Si **Lorna A. Billanes** sarong Bikolanang paratokdo asin kontemporaneong parasurat. Siya an editor kan *Yudi Man Mga Osipon para ki Nunuy asin ki Nini* (NCCA 2009) kaiba si Carlos Arejola.

## Pag-adal
Nakamtan ni Billanes an titulong Master nin Arte sa Creative Writing sa Unibersidad kan Pilipinas-Diliman. Kinukua niya an Ph.D. sa English Studies sa parehong unibersidad.

## Pagbisto
An mga osipon ni Billanes ginawadan na nin premyo kan Amelia Lapeña-Bonifacio Literary Awards asin kan PBBY Salanga Wrters' Prize.

## Toltolan
Vic Nierva

Si **Victor Dennis T. Nierva** (Kamundagan: 24 Pebrero 1980; Ama: Estelito Aguila Nierva; Ina: Grace Pacay Tino) sarong Bikolanong parasurat, paratukdo, kolumnista, aktor sa teatro, paradisenyo nin publikasyon asin sarong paratulod kan kulturang Bikolnon. Saro siya sa nangongorog na boses kan kontemporanyong literaturang Bikol.

## Mga Enot na Taon

Ipinangaki sa Syudad nin Naga, nagdakula sa Nierva sa mga riles kan Lupi, Camarines Sur. An tuninong asin mabukid na banwaan na ini na dinadalihigan kan sarong salog minalataw sa kadakol na rawitdawit ni Nierva; asin sa dakol na pagkakataon, inaako niya na an lugar iyo an saro sa pinakamayaman na pinaggugunuan niya nin mga imahen asin girumdom.

## Pag-adal
Inot siyang nag-adal sa Lupi Central School asin nagpadagos sa sekondarya sa Ateneo de Naga University kun sain niya man tinapos an kursong AB Development Communication. Nagin siyang estudyante sa MA Creative Writing sa Unibersidad kan Pilipinas.

## Pagmidbid
An saiyang *Antisipasyon* asin iba pang rawitdawit nagin sarô sa mga ganador sa Premio Tomas Arejola para sa Literaturang Bikolnon kasabay an rawitdawit man ni Jimple Borlagdan kan 2007. Bàgo kaini, saro pang katiriponan kan saiyang mga rawitdawit an nagin finalist sa PTALB kan 2006.

An libro niyang *Antisipasyon: asin iba pang rawitdawit sa Bikol asin Ingles* ginawadan kan 2007 National Book Award for Poetry kan Manila Critics Circle asin kan National Book Development Board. Sya an nagin pamayo kan Kabulig Bikol Writer's Association bago an reorganisasyon kaini.

## Toltolan

## Mga hihilngan
*Victor Dennis T. Nierva UP National Writers Workshop 2009

## Mga panluwas na takod
*Blog niya
*Victor Dennis T. Nierva  sa Vox Bikol
Panyayari ngonyan/2009 Agosto 21

* Senador Noynoy Aquino ipigtutulod kan mga kapartido na magin kandidato para pagka-Bise Presidente ni Senador Mar Roxas. (''Inquirer.net'')
Benigno Aquino III

Si **Benigno Simeon "Noynoy" Cojuangco Aquino III** (Pebrero 8, 1960 - Hunyo 24, 2021) sarong Filipinong pulitiko, an ika-15ng Presidente kan Filipinas poon Hunyo 30, 2010 sagkod Hunyo 30, 2016.

Siya nagin  senador kan Republika kan Filipinas, asin nagin kandidato para presidente na saiyang ginana; siya an nagdadara kan bandera nin Partido Liberal. Siya an iyo-iyong aking lalaki kan mag-agom na si Corazon Aquino, dating presidente asin si Benigno Aquino, Jr., sarong dating senador. Siya matuang tugang kan aktres na si Kris Aquino.

Siya an ikatulo sa limang aki ninda Benigno S. Aquino, Jr., dating Bise Gobernador kan probinsya nin Tarlac asin Corazon Cojuangco, akì kan sarong midbid na negosyante sa parehong probinsya. Igwa siyang apat na babaing tugang: Maria Elena (Ballsy), Aurora Corazon (Pinky), Victoria Elisa (Viel), asin Kristina Bernadette (Kris). Nag-adal siya sa Ateneo de Manila na Unibersidad sa Syudad nin Quezon poon elementarya sakod kolehiyo kun sain siya nagtapos nin Ekonomika kan 1981. 

Kan panahon kan torno ni dating presidente Corazon Cojuangco, siya nalugadan na gayo nin mga soldados na rebelde sa sarong nasubak na coup-de-etat. Kan 1989 siya nabotohan na magtukaw sa Kamara de Representantes kan Filipinas bilang Representante kan ika-duwang Distrito kan probinsya nin Tarlac sa ika-11ng Kongreso kan Filipinas. Kan 2007, siya naelihir sa Senado, sa ika-14ng Kongreso kan Filipinas.

Sa eleksyon kan Mayo 10, 2010, siya an nakaluwas bilang ika-kaglimang (15) presidente kan Filipinas na nagkamit kan pinakahalangkaw na boto, lampas 15 milyon.

## Kataytayan nin ladawan

File:President Aquino at work.jpg||Si Presidente Aquino sa trabaho
File:President Aquino with Ambassador Thomas.jpg|Si Under Secretary of State for Political Affairs William Joseph Burns (tahaw) inaabrasa si Presidente Aquino (wala) mantang nakahiling si United States Ambassador to the Philippines Harry K. Thomas, Jr. (wala)
File:President Obama with President Aquino.jpg|Si United States president Barack Obama kaiba si Presidente Aquino asin presidente kan Vietnam na si Nguyễn Minh Triết, sa harampangan kan mga pamayo kan Asosasyon kan Sur-subangan na mga Nasyon (ASEAN) sa United Nations General Assembly Meeting sa Syudad nin Nueva York
File:President Benigno Aquino III with U.S Secretary of State Hillary Clinton.jpg|Si United States Secretary of State Hillary Clinton
File:Dmitry Medvedev in Vietnam 30 October 2010-6.jpg|Si Presidente Aquino (ikatulo poon sa too) asin iba pang lideres kan ASEAN sa 2nd ASEAN-Russia Summit, Hanoi, Vietnam, Oktobre 30, 2010


## Toltolan


## Mga panluwas na takod
*Opisyal na websityo 
*Opisyal na panindog sa websityo kan Senado kan Filipinas
*Inaugural Address of President Benigno Aquino III | Hunyo 30, 2010
*Inot na SONA ni Presidente Benigno Aquino III | Hulyo 26, 2010
*Ikaduwang SONA ni Presidente Benigno Aquino III  | Hulyo 25, 2011
*Platika ni Presidente Aquino sa United Nations General Assembly | Setyembre 24, 2010
San Rafael, Bulacan

An **San Rafael** sarong ikaduwang klaseng banwaan kan provincia nin Bulacan, Filipinas. An designadong zip code kaini iyo  . 
Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. 

Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado.
## Mga barangay
An San Rafael nababanga sa 34 barangay.



* BMA-Balagtas
* Banca-banca
* Caingin
* Coral na Bato
* Cruz na Daan
* Dagat-dagatan
* Diliman I
* Diliman II
* Capihan
* Libis
* Lico
* Maasim

* Mabalas-balas
* Maguinao
* Maronquillo
* Paco
* Pansumaloc
* Pantubig
* Pasong Bangkal
* Pasong Callos
* Pasong Intsik
* Pinacpinacan
* Poblacion

* Pulo
* Pulong Bayabas
* Salapungan
* Sampaloc
* San Agustin
* San Roque
* Talacsan
* Tambubong
* Tukod
* Ulingao
* Sapang Pahalang


## Demograpiko

## Toltolan

## Mga panluwas na takod
* PhilAtlas.com
* Philippine Standard Geographic Code
* Local Governance Performance Management System
Bikol Reporter

An **Bikol Reporter** sarong peryodikong semanal sa syudad nin Naga, Camarines Sur, Filipinas. Ini natogdas kan Hunyo 23, 1993 kan kagsadiri asin kagmukna na si Ruben Babar, Sr..
San Miguel, Bulacan

An **San Miguel** sarong primera klaseng banwaan kan provincia nin Bulacan, Filipinas. An designadong zip code kaini iyo . Susog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado.

## Mga barangay
An San Miguel nababanga sa 49 barangay.



* Bagong Silang
* Balaong
* Balite
* Bantog
* Bardias
* Baritan
* Batasan Bata
* Batasan Matanda
* Biak-na-Bato
* Biclat
* Buga
* Buliran
* Bulualto
* Calumpang
* Cambio
* Camias
* Ilog-Bulo

* King Kabayo
* Labne
* Lambakin
* Magmarale
* Malibay
* Mandile
* Masalipit
* Pacalag
* Paliwasan
* Partida
* Pinambaran
* Poblacion
* Pulong Bayabas
* Sacdalan
* Salacot
* Salangan

* San Agustin
* San Jose
* San Juan
* San Vicente
* Santa Ines
* Santa Lucia
* Santa Rita Bata
* Santa Rita Matanda
* Sapang
* Sibul
* Tartaro
* Tibagan
* Bagong Pag-asa
* Pulong Duhat
* Maligaya
* Tigpalas


## Demograpiko

## Galeri

Ladawan:Villacorte.jpg|Residencia Villacorte
Ladawan:Veneracion.jpg|Residencia Veneracion
Ladawan:Biak-na-Bato National Park inside 03.jpg|Nasyunal na Parke nin Biak-na-Bato


## Toltolan

## Mga panluwas na takod
* PhilAtlas.com
* Philippine Standard Geographic Code
* Local Governance Performance Management System
Nobela

Ang **nobela** ay isang sarong porma nin literatura. Ini sarong osipon na halawig pero dapit sa mga istoryang bako man totoo asin sinurat sa pag'aling sana man sa mga parabasa. Sa porma nin prosa, naiiba ini sa histograpiya ta an huri sarong pagngata' iladawan an tunay na mga nakaaging pangyayari sa gibogibo kan mga tawo sa sarong lugar sakop  nin sarong panahon. An nobela napunto sa tite ko malaki na pwede personal, politikal o sosyal dapit sa sarong lugar o panahon na mas may orog na kalinawan asin detalye asin tinata'wan doon an mga siplingan, dingkilan, pagkamoot, mga kamatean, asin mga relasyon na minsan dai naman sinasambit sa sarong historya. 

An ibang mga  nobelista, arog ki Nathaniel Hawthorne, Herman Melville, Ann Radcliffe, John Cowper Powys, mas pinipili an terminong "romansa" sa paglaladawan kan saindang mga nobela.

Susog ki Margaret Doody, an nobela may "halawig asin komprehensibong historya nin mga duwang ribong taon na", na an ginikanan hale pa sa Antigong Griyego asin Romanong nobela, sa Chivalric na romansa, asin ayog sa tradisyon nin Italyanong renasimyentong novella. An antigong romansa na porma nabuhay-liwat kan Romantisismo, orog na kan historikal na romansa ni Walter Scott asin kan Gotikong nobela.  An iba, kabali diyan sa M. H. Abrams asin Walter Scott, nakipag'asusangan na an nobela sarong naratibong piksyon na nagpapadayaw nin sarong realistikong depiksyon kan kamugtakan nin sarong sosyedad, manta an romansa sinasakop an arinman na piksyon na naratibo na nataong doon sa mga makangalas o pambihirang mga insidente.

## Toltolan
Rawitdawit

An **rawitdawit** (Ingles: *poetry*) sarong porma nin literatura. Ini an Bikol na apod para sa mga naratibong poesya.

## Ginikanan kan termino
Ini rapot sa katagang *yawit* na boot sabihon "komento" (Ingles, *remark*). 

Saro pa man na tibaad kapùngalan kan terminong "rawitdawit" iyo an mga tataramon na "rawì" asin "'di awit."


File:The oldest love poem. Sumerian terracotta tablet from Nippur, Iraq. Ur III period, 2037-2029 BCE. Ancient Orient Museum, Istanbul.jpg|An pinakalumang midbid na rawit-dawit kan pagkamoot. Sumerian terracotta tablet#2461 gikan sa Nippur, Iraq. Panahon ni Ur III, 2037–2029 BCE. Ancient Orient Museum, Istanbul
File:Confucius the scholar.jpg|An pilosopong si Confucius, may impluwensya sa namuknang diskarte sa teorya nin rawit-dawit asin suanoy na tugtugon.
File:Kǒngzǐ Shīlùn Manuscript from Shanghai Museum 1.jpg|Sarong pinakainot na Tsino na poetics, an *Kǒngzǐ Shīlùn* (孔子詩論), pigtatalakay an  ''Shijing'' (*Classic of Poetry*)


## Toltolan
Usipon

An **osipon** sarong porma nin literatura. An mga osipon pagsasadiri kan tawo, siring man na an mga tawo pagsasadiri kan mga osipon. 

## Toltolan
Amenhotep I

Si **Amenhotep I** (minsan sinasayod na Amenophis I, na an boot sabihon "Si Amun kontento") iyo an ika-2ng Faraon kan ika-15ng dinastiya kan Ehipto. An saiyang kahadean ginagaom nagpoon 1526 sungdô 1506 BC. An mga magurang niya iyo sinda Ahmose I asin Ahmose-Nefertari. Bako siya an pighuhuna na masangle sa trono kan saiyang ama ta igwa siyang tugang na enot mamana kani alagad sa dai piglaoman nagadan an tugang niya. Siya imbes an nagtukaw asin namoon siyang halawig,  uminabot 21 taon.
Panyayari ngonyan/2009 Agosto 24

* **[[Stefania Fernandez]]** kan Benesuela pigkoronahan bilang Miss Universe 2009 sa An Bahamas. (''Inquirer.net'')
Stefania Fernandez

Si **Stefania Fernández Krupij** (namundag Setyembre 4, 1990) iyo an pigkoronahan na Miss Universe 2009 na piggibo sa Bahamas kan Agosto 23, 2009. Ini an enot na pagkakataon na gikan sa parehong nacion an nanggana sa duwang surunod na taon (2008-2009) sa 58 taon na historya kan pagarayonan. Pigkoronahan siya kan kahimanwang si Miss Universe 2008 na si Dayana Mendoza. Si Fernandez nanggana kan titulong Miss Venezuela 2008 sa Caracas kan Setyembre 10, 2008.

Si Fernandez may dugong Ukranio, Galisyano asin Polako. Sarong babaeng lampyagaw, sa tindog na 5'10", siya may apisyon sa kawat na tennis asin sa paglangoy.

An saiyang mga magurang na sinda Nadia Krupij Holojad asin Carlos Fernández, pigdukot kan 2005 sa Barinas, Benesuela, nin limang aldaw.

## Toltolan

## Mga panluwas na takod
*Miss Venezuela
Miss Universe 2009

An **[[Miss Universe]] [[2009]]** iyo an ika-58 na edisyon kan pankinaban na pagarayonan na piggibo sa  Nassau, Bahamas kan Agosto 23, 2009. Si Stefania Fernandez kan Benesuela an nanggana sa edisyon na ini.

## Resulta

## Toltolan
Ganso

An **inaataman na ganso** (Anser anser subsp. domesticus or Anser cygnoides subsp. domesticus) mga pinagaro' na ganso (pwedeng idtong inaapod na Grey geese,  kun sa Ingles) na pigpapadakul asin pigmamantener huli sa pakinabang kan saindang karne, sogok asin mga balukag poon kan mga antigong pang panahon.
Arejola Foundation for Social Responsibility

An **Arejola Foundation for Social Responsibility Inc.** iyo an nagpapadalagan kan Juliana Arejola-Fajardo Workshop sa Pagsurat-Bikol, Premio Tomas Arejola para sa Literaturang Bikolnon, asin Cry of Resistance Outreach Program. Resipyente an pundasyon kan 2007 Naga City Mayoral Awards asin 2008 Gawad Pedro Bucaneg Award huli sa pagpaorog asin pagtulod kaini kan literatura asin kulturang Bikolnon.

An kagtugdas na pamayo kaini iyo si Ramon A. Arejola asin dating pinamamayohan ni Carlos Arejola. 
 
## Toltolan


## Hilingon man
* An Banwa: Kultura buda Artes kan Tabaco
* Kabikolan Cultural Association
* Kabulig Bikol Writer's Association
* Sumaro Bikolnon
Liberato Aureus

Si **Liberato "Levy" Aureus** (nmndg: Hunyo 23, 1935 - Septyembre 21, 2013) sarong Bikolanong kolumnista, humorista asin kagsurat kan librong *[[An Sabi ni Levy]]*. Ginawadan siya kan 2006 kan Premio Tomas Arejola para sa Literaturang Bikolnon kan pagbistong Masirang na Bitoon kan Kabikolan.

Siya namundag sa Bgy. Matoogtoog, Mercedes, Camarines Norte; siya an ika-tolong aki kan mag-agom na Ponciano S. Aureus kan Libmanan, Camarines Sur asin Iluminada Soria kan Basud, Camarines Norte. Nagdakula siya "sa pag-ataman ni Leon Aureus" asin "nakanood magsurat sa madiklom na apat na gilid kan *Bicol Mail Printing Press* na kaidto yaon sa kanto kan kalye P. Burgos asin Gen. Luna, siyudad nin Naga; nag-eskwela sa University of Nueva Caceres asin Ateneo de Naga, dai nakatapos nin kurso ta nag-agom tolos." 

An napangagom niya iyo si Milagros Orbillo na inapod niyang "sarong inspirasyon  bakong obligasyon," asin an pagsasaro ninda nagbunga nin siyam na mga "gwapo asin magayon na mga aki", sinda: Eleanor, Lourdes, Angelo, Ephraim, Levy Jr., Noel, Olivia, Rosalinda, Rosa Donna asin Ruby.

Nagtrabaho siya sa *Department of Labor and Employment* (DOLE), nagkahilig na magsurat nin rawitdawit na pinapadara sa mga istasyon nin radyo sagkod na siya nabantog na parasurat. Nagin man siyang kolumnista asta konsultant editoryal kan Bicol Mail. An bantog na kolum niya sa peryodiko semanal na ini iyo an *Ilampog Ilabay* na  kan huri binago niya an pangaran sa *An Sabi ni Levy*. Pirang dekada ini regular na nagluluwas sa peryodikong ini.

Nagin man siyang direktor sa *Junta Directiva* sa *Camarines Sur II Electric Cooperative, Inc* (CASURECO II) representado an *South District*. Kan taon 1998, nagin siyang presidente kan Kooperatiba kan CASURECO asin nagtukaw siya sa siring na kargo nin sampolong taon, abot 2003.

## Mga panluwas na takod

* Levy Aureus, sarong gurangan nang editor sa Bicol Mail 
* Sarong librong mga pangisi ni Levy Aureus

## Toltolan

* Retrato asin osipon kan buhay-buhay niya sinapi sa libro niyang *An Sabi ni Levy*.
The Paper

An **The Paper** sarong peryodiko sa Ciudad nin Naga. Si Jose Fernando Obias an tagapalagdâ sagkod kagrugaring kaini.

## Toltolan
Raul S. Roco Library

An **Raul S. Roco-Naga Public Library** sarong pampublikong libraryo kan Syudad nin Naga na namumugtak sa City Hall Compound sa kalabaan kan Abenidang Juan Q. Miranda, barangay Concepcion Pequeña. Ini ipinangaran ki dating Senador Raul S. Roco. 

## Uusipon
An Camarines Sur Branch Library inot na pinagmukna kan Abril 1921 sa resolusyon kan Provincial Board kan Camarines Sur. Saro ini sa walong (8) library na itinugdas sa bilog na nasion. Nagsara ini kan Ikaduwang Gerang Pankinaban (1941-1945) alagad nagbalik sa serbisyo kan Abril 1, 1946. Ipinamahala sa Syudad kan Naga an library sa *Resolution No.124 Series* taon 1956, huli ta may bentahe an establesyimento sa mga taga-Naga. 

Poon taon 1957 sagkod 1958, nagrenta nin edipisyo an Naga City Public Library sa Barlin Street. Taon 1979, an NCPL naglipat sa sarong edipisyo sa atubangan kan Plaza Rizal. Taon 1983, nakakua an NCPL nin bagong Bookmobile hali sa National Library, na nagserbi sa mga parabasa asin eskwela kan mga pampublikong elementaryang eskwelahan.Taong 1996,  ini naging solamenteng  pampublikong library sa Pilipinas na nagtao ning serbisyong *Internet* para sa saindang kliyente. 

Kan November 18, 2004, naglipat ang library sa presenteng lokasyon sa laog kan City Hall Compound. An espasyo sa pagbasa makakasakop nin 500 na parabasa na may mga espesyal na probisyon para sa may mga disabilidad. Taong 2005, an Kagawaran kan Edukasyon (DepEd) nagpirma nin sarong *Memorandum of Agreement* para sa duwang taon nin administrasyon kan *Library HUB* na proyekto sa Syudad nin Naga. An library naging Regional Acess Point para sa proyektong *Philippine E-Library* sa Bicol kan National Library. Sa parehong taon, inilansar ang *library website* na nagtatao nin impormasyo sa saindang serbisyo asin programa kaiba na an *[[online catalog]].* 

An NCPL nagin Raul S. Roco Library kan Oktubre 26, 2005, an ika-64 na kumpleanyo kan dating Senador, sa *Resolution No. 2005-079* kan Sangguniang Panglungsod kan Naga.Taong 2007, ini itinalaga kan Gobyerno nin Siyudad nin Naga asin Raul S. Roco Foundation bilang Secretariat sa Annual Regional Search para sa Raul S. Roco Youth Achievement Awards. 

## Toltolan

## Mga panluwas na takod
*Opisyal na websityo
*Panindog sa Facebook
Miss Bicolandia

An **Miss Bicolandia** sarong taonan na panrehiyon na pagarayonan sa Bikol. Ginigibo ini lambang Setyembre sa Syudad nin Naga katakod kan selebrasyon kan Peñafrancia Festival.

## Mga kinoronahan

Nagkapirang mga taga-Tigaon an nakoronahan kabali sinda Gregoria Estela, Andrea Baduria, Rosario Natividad, asin Ligia Cea.

## Uusipon
Kan mga-1930 itinatao an titulo sa kandidatang nakatipon nin pinakahalangkaw na boto. Huring itinao an titulong Miss Peñafrancia kan 1999. Inapod na **Burakan nin Bikol** an titulo kan 2007.
## Toltolan
Melody Gersbach

Si **Melody Mendones Gersbach** (November 18, 1985 – August 21, 2010) kan Daraga, Albay an naging representante kan Filipinas sa Miss International 2009 asin an may kapot kan titulong Miss Bicolandia 2008.

## Toltolan
An Sabi ni Levy

An ***Sabi ni Levy*** titulo nin sarong kolum ni Liberato Aureus sa Bicol Mail. Kaidto regular, pero ngonyan medyo pasoro-solbod na sana. Kan mga enot na taon an dinadarang pangaran, *Ilampog Ilabay*. An saiyang kolum barasahon nanggad ta makangisi, makapapusngak pa ngane, minsan makidit sa pagtuyaw, huli sa magagayon na pagtarahi kan mga pasuba asin mga pang-waki' niyang oro-istorya. Dai nakakalihis sa saiyang pagtalayop an iba-ibang  sektor kan sosyedad. Mala ta igwa siyang masubang mga tuyaw sa mga mag'aragom, sa mga may number 2,  mga pulitiko, sa simbahan, sa akademya, sa ordinaryong pulis asin namamanwaan. 

Sarong halimbawa sa suba niya iyo an klasikong osipon niya na "an mga padi (daa) ngonyan atubang na kun nagmimisa ta pigtatandaan kun siisay naglilimos."

An saiyang kolum na halawig nang nagluluwas, nagresulta sa pagpalagda' kan Bicol Mail nin sarong libro na kadamotan kan mga nagluwas na sa saiyang kolum nin pirang taon. Pinagbungsod ini kan Hunyo 18, 2007, sa titulong *An Sabi Ni Levy*.

## Mga panluwas na takod
* An kolum ni Levy Aureus, ''An Sabi ni Levy'' 
## Toltolan
Miss Peñafrancia

An **Miss Peñafrancia** sarô sa dating duwang pangenot na titulong iginagawad sa rehiyonal na pagarayonan na Miss Bicolandia-Miss Peñafrancia, ngonyan Miss Bicolandia na sana. Huring itinao an titulong ini kan 1999 kay Veronica De Lara Claveria-Badong.
Madrid

An **Madrid** (/məˈdrɪd/, Spanish: [maˈðɾið]) iyo an kapitolyong ciudad kan Espanya. Igwa ini nin haros 3.3 milyon na katawo asin sa sentro kaini igwa man nin poco mas o menos sa 6.5 milyon katawo. Panduwa ini sa dakulang syudad sa European Union (EU), mantang nalapwasan pa kaini an Berlin. An munisipalidad kaini nagsasakop nin 604.3 km2 (233.3 sq mi).

## Toltolan
Heswita

**Heswita** an apod sa mga Romano Katolikong kapadiang relihiyoso na myembro kan Sociedad ni Hesus (Society of Jesus)
Sulpicio Cea

Si **Sulpicio Fuentebella Cea** (20 Abril 1884 - ?) sarong dating Bikolanong pulitiko.

## Agi-agi
Aki siya ninda Manuel Cea asin Rufina Fuentebella. 

## Pag-adal
Nag-atendir siya nin kolehiyo sa San Juan de Letran asin tinapos an Batsilyer nin Arte kan 1903. 

## Pulitika
Nagin siyang konsehal kan banwaan nin Tigaon, Camarines Sur kan 1907-1909 dangan kan Tabaco, Albay kan 1912-1916.
Museo nin Unibersidad kan Nueva Caceres

An **University of Nueva Caceres Museum** sarô sa mga gurangan na museo sa luwas kan Metro Manila. Namomogtak ini sa laog kan Unibersidad kan Nueva Caceres sa ciudad nin Naga. An presenteng curator kaini iyo si Clodualdo Ceron.

## Mga panluwas na takod
*Naga.gov.ph
Museo nin Our Lady of Peñafrancia

An **Museo nin Our Lady of Peñafrancia** sarong museo sa Syudad nin Naga. 

An museo naglalaman kan mga memorabilia dapit sa agi-agi kan taontaon na selebrasyon kan debosyon ki Inang Peñafrancia (Nuestra Señora de Peñafrancia). An presentasyon yaon sa mga retrato konektado sa mga aktibidad relihiyoso asin sa mga relikya na nagamit kan mga nakaaging selebrasyon. 

Sarong malodok na presentasyon igdi iyo an pagsusog kan ginikanan kan debosyon hale sa San Martin del Castañar, Salamanca, Espanya. Sa paagi nin Diorama, pinadadalan an agi-agi kan pagpoon kan debosyon asin kun paano nadukayan ni Simon Vela an imahen na iyo an orihinal na rebulto ni Nuestra Señora de Peñafrancia asta an debosyon ki Ina duminakula sa lugar na idto sa Espanya asin kun pa'no nakadakit sa Filipinas. 

An presenteng curator kaini iyo si Salvacion Ramos. An museo mismo tinogdok sa pampang kan salog Naga sa gilid na gayo kan Tulay Magsaysay asin sa toong parte kan museo iyo an lugar kan dating sangkayan kan imahen ni Ina sa Sakay na paule sa luma niyang santuario. Sa sirong sa toong parte kan edipisyo kan museo yaon namomogtak an sarayan/doongan (Dry Dock)  kan pagodang gamit sa selebrasyon.

May bagong minumuknang museo para ki Inang Penafrancia alagad ini itotogdok na sa laog mismo kan compound kan Basilica Minore de Nuestra Señora de Peñafrancia.

## Kataytayan nin mga ladawan

WTNaga HIJAB A26.JPG|Tata kan museo
WTNaga HIJAB A26a.JPG|Laog kan museo
WTNaga HIJAB A26e.JPG|Laog kan museo
WTNaga HIJAB A26j.JPG|Laog kan museo
New Penaf Museo.jpg|An minumuknang bagong museo para ki Inang Penfrancia


## Mga panluwas na takod
* Museo ni Inang Peñafrancia
*Naga.gov.ph
Museo Conciliar del Seminario de Nueva Caceres

An **Museo Conciliar del Seminario de Nueva Caceres** saróng museo na namomogták sa laóg kan Holy Rosary Minor Seminary sa ciudad nin Naga. Nakasáray digdí an katiriponán nin mga bangá kan dinastiyang Ming, lolobngán na duláy, libro asín mga suánoy na gamit na ginámit sa pagmisa kan mga obispo kan Dioceses nin Nueva Cáceres asín ibá pa.

An presenteng curator kainí iyó si Fabiana Arejola. 

## Toltolan

## Mga panluwas na takod
*Naga.gov.ph
Tingraw (peryodiko)

An **Tingraw** sarong peryodikong semanal na tinogdas ni Leon Aureus kan taon 1962. An gabos na bareta igdi tuyong nasusurat sa lenggwaheng Bikol na sinapî mansana sa peryodikong Bicol Mail. An sukol kaini kabangâ sa sukol kan Bicol Mail, parati may anom sanang pahina. 

Enot na nagluwas ini asin napalagdâ kan Marso 1963. An Business Manager asin Managing Editor iyo si Mariano S. Aureus, an Editor si Nick V. Prieto asin an Editor sa Bareta iyo si Benny JC. Luzentales.

## Pangaran
An "tingraw" katagâ na boot sabihon "bangraw" o "liwanag" gikan sa anoman na ilaw, o pwede haleng kandila, bulan o saldang. 

## Hilingon man
* Bicol Mail
* Bicol Mail Magazine

## Ginunoan
* Vocabulario de la Lengua Bicol Dahon 395.
Kabikolan Cultural Association

An **Kabikolan Cultural Association** o **Kabikolan** saróng kaburonyogán nin mga parasurat asin mga paraadál kan kulturang Bikolnon. Ini tinugdás kan Oktobre 24, 1969 ninda Leonor Dy-Liacco na pinamayohan niya bilang presidente nin 22 na taon, Fr. James O'Brien SJ asin iba pa. 

An taramon na "Kabikolan" iyo man padagos an pangaran kan publikasyon na pinalalagdà kan kasararoan. Sa mga kaapil kaini, iyo sinda Abogado Luis General, Jr., Jaime Malanyaon, Danilo Gerona, Ramon Olaño, Jr., P. Eduardo Lucero, P. Rustico Burce, Alfredo Tria asin iba pang mga parasurat, mga Bikolista asin historyador sa probinsya kan Camarines Sur.

## Hilingon man
* An Banwa: Kultura buda Artes kan Tabaco
* Arejola Foundation for Social Responsibility
* Developmental Institute for Bicolano Artists
* Kabulig Bikol Writer's Association
* Sumaro Bikolnon

## Toltolan
Lorenzo Jarcia

Si **Lorenzo Juan "Louan" B. Jarcia III** sarong Bikolanong pading Katoliko. Sya edukador, kompositor, parakanta, asin nagin kura paroko sa Paroko kan Nuestra Senora de Fatima sa San Isidro, ciudad nin Iriga, asin sa presente siya an kura paroko kan Our Lady of Prompt Succor Parish, sa Haring, Canaman.

## Mga komposisyon

* Ako an Bikolano
* Namomotan Taka, O Kagurangnan
* Himno ki Divino Rostro
* Partido State University Hymn
Tacurong

An **Tacurong** sarong ikaapat na klase syudad na namumugtak sa probinsya nin Sultan Kudarat, Filipinas. 
Igwa ining sukol na 153.40 kilometro kwadrado na kadagaan asin namumugtak sa inot na distrito. An designadong zip code kaini iyo  . 
Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. 

Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado.

An Tacurong nagin katakin na syudad kan Sultan Kudarat kan taon 2000 huli sa kusog kan Ley Republika 8805.

## Mga Barangay

An ciudad nin Tacurong nababanga sa 20 barangay.



* Baras 
* Buenaflor 
* Calean 
* Carmen 
* D'Ledesma 
* Griño 
* Kalandagan 
* Lancheta 
* Lower Katungal 
* New Isabela 

* New Lagao 
* New Passi 
* Poblacion 
* Rajah Muda 
* San Antonio 
* San Emmanuel 
* San Pablo 
* San Rafael 
* Tina 
* Upper Katungal 


## Demograpiko

## Toltolan

## Mga panluwas na takod
* PhilAtlas.com
* Philippine Standard Geographic Code
* Local Governance Performance Management System
* Official Website
Bagumbayan

An **Bagumbayan** sarong ikatolong klaseng banwaan kan probinsya nin Sultan Kudarat, Filipinas. Susog sa senso kan 2007, igwang 57,133 katawo an nageerok igdi.

An designadong zip code kaini iyo  . 
Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. 

Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado.

## Patanoman batag

Bantog sa saiyang bulawan, asin tanso na mga deposito, an Bagumbayan magigin nang kuanan kan de-kalidad na batag na pang-eksport. An Super Green Agricultural Developers Corp. (Sugadco) pinagtatanoman na an 256 na ektaryang hiwas nin daga para sa batag, sa Bgy. Kinayao. An iba pang mga barangay arog kan Bai Saripinang, Daguma, Kapaya, Tuka and Busok iyo naman an isusurunod na tanoman kan pang-eksport na bungang ini.

## Mga Barangay

An Bagumbayan nababanga sa 19 barangay.

## Demograpiko

## Toltolan

## Mga panluwas na takod
* PhilAtlas.com
* Philippine Standard Geographic Code
* Local Governance Performance Management System
Columbio

An **Columbio** sarong ikaduwang klaseng banwaan kan probinsyanin Sultan Kudarat, Filipinas. An designadong zip code kaini iyo  . 
Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. 

Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado.

An Columbio ineerokan kan iba-ibang etnikong grupo arog kan Ilokano, Ilonggo, B'laan, asin Magindanawon.

## An mga Barangay

An Columbio nababanga sa 16 barangay.



* Bantangan (Lasak)  
* Datablao 
* Eday 
* Elbebe 
* Lasak 
* Libertad 
* Lomoyon 
* Makat (Sumali Pas) 

* Maligaya 
* Mayo 
* Natividad 
* Poblacion 
* Polomolok 
* Sinapulan 
* Sucob 
* Telafas 


## Demograpiko

## Toltolan

## Mga panluwas na takod
* PhilAtlas.com
* Philippine Standard Geographic Code
* Local Governance Performance Management System
Esperanza, Sultan Kudarat

An **Esperanza** sarong ikatolong klaseng banwaan kan probinsya nin Sultan Kudarat, Filipinas. An designadong zip code kaini iyo  . 
Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. 

Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado.

## Mga Barangay

An Esperanza nababanga sa 19 barangay.



* Ala  
* Daladap 
* Dukay 
* Guiamalia 
* Ilian 
* Kangkong 
* Laguinding 
* Magsaysay 
* Margues 
* New Panay 

* Numo 
* Paitan 
* Pamantingan 
* Poblacion 
* Sagasa 
* Salabaca 
* Saliao 
* Salumping 
* Villamor
* Kauran 


## Hinabyog Festival

An *Hinabyog Festival* pinu'nan iselebrar sa banwaan na ini kan Nobyembre 2005. An "hinabyog" boot sabihon "ipigduyan" siring sa nagtatarotabyon arog kan duyan na kawayan. Sa parada, ipinapaheling an iba-ibang klaseng pakagibo kan duyan na kawayan. Ini binabalehan nin mga parabahyle hale sa mga eskwelahan, na inaabayan nin mga togtog asin musika kan mga tribu.
 

## Mga eskwelahan

* Notre Dame of Esperanza Inc./ NDEi
* Esperanza National High School/ ENHS
* Esperanza Central School

## Mga alkalde

* 1971 - Esperidion Limson
* 1978 - Mariano Carumba
* 1982 - Romulo L. Latog, Sr.
* 1986 - Roberto E. Examen
* 1987 - Jose A. Dequito
* 1988 - Romulo L. Latog, Sr.
* 1995 - Fernando L. Ploteña
* 2001 - Romulo L. Latog, Jr.

## Demograpiko

## Toltolan

## Mga panluwas na takod
* PhilAtlas.com
* Philippine Standard Geographic Code
* Local Governance Performance Management System
Carlo J. Caparas

Si **Magno "Carlo" Jose Caparas** (Marso 12, 1944, sa Pampanga - Mayo 25, 2024) sarong paragibong komiks, parasurat, asin direktor sagkod parapagibo nin pelikula.
Eraño Manalo

Si **Eraño de Guzman "Ka Erdy" Manalo** (2 Enero 1925 - 31 Agosto 2009) an dating ehikutibong ministro kan Iglesia ni Cristo antes kan saiyang kagadanan. 

Siya an ika-lima sa aki ninda Felix Y. Manalo, an kagmukna kan INC asin Honorata De Guzman. Napangagom niya si Cristina Villanueva asin nagkaigwa nin anom na aki. 

## Toltolan

## Mga panluwas na takod
*Biography of Iglesia leader Eraño Manalo  Inquirer
Iglesia ni Cristo

An **Iglesia ni Cristo** sarô sa mga darakulang grupong relihiyoso sa Filipinas. Si Eraño Manalo an ehikutibong ministro kaini antes kan saiyang kagadanan kan Agosto 31, 2009. Sosog sa senso kan 2000, minaabot sa 1.8 milyon an kaapil kaini o 2.3 % kan populasyon kan nacion.

An INC pinagsasabi mansana kaini na iyo-iyong tunay na simbahan asin iyo an liwat pagtogdas kan simbahan orihinal minukna ni  Hesukristo, manta an gabos na mga nagsusuboot na simbahan kristiyano mga apostata. Susog sa doktrina kan INC, an opisyal na pagrehistro kan simbahan sa gobyerno Filipino kan Hulyo 27, 1914, ni Felix Y. Manalo , na itinutoon kan mga kaapil na siya ultimong sugo nin Dyos sarong paghiro nin langitnon na pagkasuripot asin kautoban kan propesiya biblikal dapit sa pagtogdas-liwat kan orihinal na simbahan ni Kristo igdi sa Harayong Subangan  kadungan kan pagdatong kan ikapitong tanda nagsensenyal kan katapsan nin mga aldaw.

Kan magadan si Manalo kan 1963, an INC nagin lakop nang simbahan na may 1,250 lokal na mga kapilya asin 35 darakulang konkretong mga katedral. Bilang taga-mana, an saiyang aki na si Eraño G. Manalo, nagkampanyang maigot na orog pang magdakula asin magin internasyonal an simbahan sagkod sa saiyang kagadanan kan Agosto 31, 2009, manta an saiyang aki na si Eduardo V. Manalo, iyo an nagsalida saiya bilang Ministro Ehekutibo. Kan 2015, an senso Filipinas kan Philippine Statistics Authority nagluwas na 2.64% kan populasyon kan Filipinas nag'aapil sa Iglesia Ni Cristo, mangyaring iyo na an relihiyon na may ika-tolong bilang na mga parasunod, sa tahaw kan an Islam sa 6.01% asin an  Katolisismo sa 79.53%.

## Doktrina

An doktrina kan Iglesia Ni Cristo dai inaako an doktrina nin Trinidad ni inaako ninda na si Kristo sarong tunay na Dyos kundi saro sanang tawo na may hawak asin kamatean nin ordinaryong tawo.

An Pasugo iyo an opisyal na publikasyon kan sekta.

## Toltolan
Nilo Aureus

Si **Nilo Portes Aureus** (Marso 25, 1955 - Abril 3, 2024) sarong Bikolanong negosyante, parapapalagda' nin peryodikong semanal. Siya an kagtogdas asin kagsadiri kan Goldprint Publishing House, sarong imprentahan namomogtak sa Concepcion Grande, syudad nin Naga asin siya an presenteng tagapagpalagda' kan peryodikong Bicol Mail. 

An mga magurang niya iyo sinda Tomas Aureus asin Felicidad Portes, na arog niya pareho namundag sa Libmanan. An ama niyang si Tomas tugang ni Leon SA. Aureus. Igwa siyang pitong tugang: si Marita, Jesus (+), Celedonio, Tomas, Jr., (+), Arturo, Daniel, asin si Edita. Naagom si Julieta de la Cruz, igwa sindang duwang aki, si Laurens Melvin  asin si Neil Ceasar.

Siya nagpaaram sa kinaban kan Abril 3, 2024 sa edad na 70 anyos.

## Edukasyon

Nagkua siya kan saiyang elementarya sa Libmanan Elementary School, haiskul sa Bicol Central Academy, asin sa University of Nueva Caceres nagtapos siya kan kursong Bachelor of Science in Commerce.

## Karera

Pakagraduar dagos siya nag'empleo sa AMS Press kun saen siya nagin proofreader, assistant manager, dangan mismong manager kan nasabing imprentahan. 

Nagkinse anyos siya sa saiyang trabaho asin ini nagin hustong adal para saiya na nagtaong kusogboot saiya na magpundar kan sadiri niyang imprentahan, an Goldprint Publishing House. Tinogdas niya ini kan taon 1990. Ngonyan an saiyang imprentahan moderno an mga gamit, may offset, may digital na mga makina asin gamit sa separation. Nagtatao man ini nin trabaho sa 22 katawo.

## Mga pig'ayonan na mga organisasyon

Kaapil man siya sa magkapirang organisasyon siring kan Naga City Chamber of Commerce, kan Jaycees International asin kan Lions International. Myembro man siya sa duwang propesyonal na kasararoan, an Publishers Association of the Philippines asin kan Philippine Printing Association of the Philippines. 

## Mga panluwas na takod
* Bicol Mailhttps://www.bicolmail.net/ . Kinua 2023-04-15.
*
Felix Manalo

Si **Felix Y. Manalo** iyo an kagmukna kan Iglesia Ni Cristo.

Si **Felix Ysagun Manalo** (namundag Félix Ysagun y Manalo, Mayo 10, 1886 – Abril 12, 1963), bisto man sa apod na Ka Felix, ipigrehistro an "Iglesia ni Cristo" sa gobyerno kan Filipinas kan Hulyo 27,1914. Siya an pinakaenot na Ministrong Namamahala'. Siya an ama' ni Eraño G. Manalo, na iyo an kasalihid  niya komo Ministrong Namamahala' kan INC, asin siya  man an lolohon ni Eduardo V. Manalo, an presenteng Ministrong Namamahala'.

Huli ta mayo nin sinundan sa simbahan na narehistro, an mga kritiko asin tagakomento siya nasasambit na siya na an Paraharubay kaini. An opisyal na doktrina kan Iglesia ni Cristo pigpapahayag na si Felix Y. Manalo iyo an ultimong paraharubay nin Dios na isinubol sa kinaban sa pagtogdas liwat kan simbahan na minukna ni HesusKristo, na soboot naglisya' sa salang dalan kan magtapos na an Anoy Apostoliko.

## Toltolan
Miguel Robles de Covarrubias

Si **Padre Miguel Robles y Covarrubias** sarong pading prayle na nagdara kan debosyon ki Nuestra Señora Peña de Francia sa Kabikolan kan taon 1710. An nasabing debosyon nagpoon asin naggikan sa Salamanca, Espanya. 

## Agi-agi nin buhay
Siya aki nin sarong pamilyang Espanyol na sinasabing nag'erok sa San Martin del Castañar, probinsya nin Salamanca, Espanya alagad an  pamilya guminikan sa Covarrubias na sarong munisipyo kan probinsyang Burgos, ngonyan parte  kan autonomong kumonidad nin Castilla asin Leon, Espanya.

An pamilya niya naghubo sa Cavite, Filipinas haleng San Marin del Castañar. Pinaadal na siya nin gramatika sagkod natapos niya an teolohiya sa Unibersidad kan Santo Tomas. Kan siya seminarista, helangon siyang marhay asin an grabeng mate nin hawak niya ipinapangadye niya nin kaginhawahan ki Nuestra Senora de Pena de Francia asin an estampita kaini pirmi niyang daro-dara.

An nagtolod saiya kun napano ta nagtogdas siya kan debosyon ki Ina sa Nueva Caceres iyo ta ipigpromesa niya ki Nuestra Senora de Penafrancia na matogdok siya nin kapilya para igdi (ki Ina) sa pampang kan Salog Pasig alagad dai nadagos ta, manta nagaadal siya sa Unibersidad, inapod siya kan Obispo kan Nueva Caceres na kaidto iyo si Mons. Andres de Gonzales (1678-1700) na magpasiring sa Nueva Caceres.

Magkapirang bulan sa pag'estar niya sa Nueva Caceres, siya inordenan nang padi. Naalok siyang igdi na magtener asin kahurihan kaidto, ginibo na siyang kura paroko asin vicar general kan diocesis. Kan nahiling niyang mapawot nang maotob niya an promesa na magtogdok sa salog Pasig ta yaon na siya sa Nueva Caceres, pinagmarhay na lang niya na igdi na sana sa Nueva Caceres magpagibo kan kapilya.

Pakatapos kan kapilya, naghelang siya sa walang mata asin padagos nang nawaran an walang matang ini nin paghiling. Sa Manila, dai siya nakakuang remedyo. Pagbalik niya sa Nueva Caceres, sa maigot na mawot maglakop asin magdakula an debosyon, nagpagibo siya nin simbahan na  gibo-sa-gapo kasalida kan kapilya. An milagro ta biglang naomayan siya sa pagkabuta.

An istorya niyang  ini asin iba pang mga milagro nasambit niya gabos sa mga surat niya sa capellan kan Santaurio kan Penafrancia duman sa San Martin del Castañar, Espanya kan mga taon na 1710, 1711 aSin 1717.

## Paggiromdom

Sarong plaza, kun saen igwang monumento siya,  an hinaman bilang pagromdom ki P. Miguel Robles sa patio kan Santuario ni Nuestra Señora de Peñafrancia. Prinobaran man na ngaranan na *Miguel Robles de Covarrubias Avenue* an Tinampong Balatas alagad dai ini pig-uyonan kan mga residentes kan barangay huli ta masakit sayodon an apelyedong Covarrubias.

## Toltolan

## Mga panluwas na takod
*Jurisdiction of Archdiocese of Nueva Caceres CBCP Online

## Mga hihilngan
*Obias, Jose Fernando, The Dispossession of the Cimarrones  

## Mga ginonoan
* *"The History of Peñafrancia," artikulo sinurat ni Rev. Fr. Florencio C. Yllana sa Peñafrancia Souvenir Program, Sept. 1941, p. 70 p. 178, p. 179, p.180, 181, p. 183.
Salamanca

An **Salamanca** (pop. 155,740) sarong ciudad sa solnopan kan Espanya, na iyo mansana an kabesera kan probinsya nin Salamanca, Espanya. An probinsyang Salamanca sakop kan autonomong komunidad nin Castilla asin Leon. Ining Lumang Ciudad pigdeklara kan UNESCO bilang *World Heritage Site* kan taon 1988.
Panyayari ngonyan/2009 Setiembre 1

* Nagadan si **[[Eraño Manalo]]**, an ehikutibong ministro kan Iglesia Ni Kristo sa edad na 84 kan Agosto 31. (''Inquirer.net'')
Developmental Institute for Bicolano Artists

An **Developmental Institute for Bicolano Artists Foundation, Inc.** o **(DIBA)** sarong kasararoan nin mga artistang Bikolano sa ciudad nin Naga na pinamamayohan ni Amelita P. Zaens. Kan 2004, kaiba an Lokal na Gobyerno kan Ciudad nin Naga, pinangenotan kaini an *Cuerdas Nin Kagabsan*, sarong sarong-semanang internasyunal na festival nin rondalla na pigbalihan nin mangiriba-ibang paratogtog nin rondalla sa Filipinas asin sa enterong kinàban.

## Hilingon man
* An Banwa: Kultura buda Artes kan Tabaco
* Arejola Foundation for Social Responsibility
* Kabikolan Cultural Association
* Kabulig Bikol Writer's Association
* Sumaro Bikolnon

## Toltolan
Raul Bonoan

Si **Fr. Raul J. Bonoan, SJ** (Hulyo 3, 1935 - Abril 6,1999), sarong Heswitang padi, edukador, parasurat, lider sa komunidad, asin sarong Rizal scholar. Siya nagin dekano (1980) sa Ateneo de Manila University dangan nagin pamayo kan Ateneo de Naga kan Abril 1, 1989. Kan nagin unibersidad an Ateneo de Naga kan Pebrero 20, 1999 siya an nanombrahan na enot na presidente kaini.

Si Fr. Bonoan iyo an sinasabing nagbangon kan Ateneo de Naga kan ini nagluluya-luya na. Sa laog sana nin tolong taon napagantad niya an kamugtakan kaini, napakaag niya sa lista kan DECS an Ateneo de Naga bilang saro sa mahusay na kolehiyo, napakarhay niya an pinansya kaini hale sa pagkalugi, nakakua siya nin damot na tabang pinansyal mala ta duminakul an mga iskolar kan kolehiyo, napalakbang an mga pasilidad asin nakapatogdok nin mga edipisyo.

Bilang sarong nakikilabot sa problema kan komunidad, siya saro sa kagtogdas kan Bikol National Park Foundation, Sekretaryo Heneral kan Regional Development Summit kan 1993 asin Moderator kan Socio-Economic Summit of Camarines Sur kan 1995. Saro kan edipisyo sa Ateneo Queborac Campus na ginagamit bilang cafeteria asin tiponan kan mga estudyante an ipigngaran saiya. 

Siya sarong awardee kan TOFIL (The Outstanding Filipino Award) kan  taon 1997 sa lantad nin edukasyon.

Nagadan si Padre Bonoan kan Abril 6, 1999, atake sa puso sa edad na 63. 

## Mga librong sinurat

* The Rizal–Pastells Correspondence: The Hitherto Unpublished Letters of Jose Rizal and Portions of Fr. Pablo Pastell’s Fourth Letter and Translation of the Correspondence Together with a Historical Background and Theological Critique. 1994. 229 pahina. Ateneo de Manila University Press (1994). ISBN-10: 9715501230.ISBN-13: 978-9715501231

* Light to the world : the vision of Fr. Raul J. Bonoan, S.J. Editor, Soledad S. Reyes. Office of Research and Publications, Ateneo de Manila University (2000). ASIN: B007ES3S6O.

## Mga panluwas na takod

* https://www.facebook.com/getblued.ateneo/posts/10151513156803947 Remembering Fr. Raul J. Bonoan,S.J. Kinua 09-08-14
* https://monkshobbit.wordpress.com/tag/fr-raul-j-bonoan-sj/ Book Review: “The Rizal-Pastells Correspondence” by Fr. Raul J. Bonoan, S.J. Kinua 09-08-14

## Toltolan
Honesto Pesimo, Jr.

Si **Honesto "Jun" Pesimo Jr.** sarong premyadong kagubay na Bikolanong parasurat, paratukdô asin kagsurat kan librong ''Bagyo sa Oktubre'' (2009). Sarô sya sa mga nainot na kaapil kan Kabulig Bikol, asin sarô man sa mga tagapakarhay kan *[[Bangraw kan Arte, Literatura asin Kultura]]* kaiba sinda Estelito Jacob asin Marissa Reorizo-Redburn. Kaiba sinda Jacob asin Redburn, nagin editor sinda kan *Girok: erotika* na ipinagpublikar kan Kabulig-Bikol kan 2017. 

Nagluwas an nagkapira sa saiyang mga rawitdawit sa *Home Life*, *[[Burak (babasahon)|Burak]]* asin *[[An Tambobong nin Literaturang Bikolnon]]*. Kabali man an saiyang rawitdawit sa *Sagurong: 100 na Kontemporanyong Rawitdawit sa Manlain-lain na Tataramon Bikol* (2011). Kan 2013, kabali an saiyang halìpot na usipon na *Kublit* sa antolohiyang *Hagong: Mga Osipon* na pinakarhay ninda Paz Verdades Santos asin Francisco Peñones, Jr. 

Sarô sya sa mga panelista sa Juliana Arejola-Fajardo Workshop sa Pagsurat-Bikol kan 2004 asin sa Saringsing Writers Workshop, an taonan na hunglonan sa pagsurat kan Parasurat Bikolnon, kan 2014 asin 2015. Bàgo kan mga ini, sya nagin partisipante sa Ika-36 na *University of the Philippines National Creative Writing Workshop* na ginibo kan 2000 sa Syudad nin Baguio.

## Toltolan
Luis Maldonado

An Kagalanggalang na Padre asin Don **Luis Maldonado** 0.F.M., sarong Espanyol asin  Fransiscanong prayle. Siya an kaenot-enoteng obispo kan dioceses nin Nueva Caceres, Filipinas na nagtukaw poon 1595 abot 1596. Namundag siya sa Salamanca, Espanya.

## Ginonoan
*Abella, Domingo. Bikol Annals. 1st Ed. 1954. Hilnga boklit  30-31.
SM Mall of Asia

An **SM Mall of Asia** o **MoA** sarô sa pinakadarakulang mall sa kinaban. Ini man mas midbid sa pinalìpot na ngaran na SM MoA o mas simple na MoA asin ini manunuparan sa Bay City, Pasay, Filipinas, harani sa SM Central Business Park, sa Sula nin Manila, asin sa habagatan na puro kan Epifanio de los Santos Avenue (EDSA).
Pasay

An **Pasay** sarong primera klaseng syudad na namumugtak sa rehiyon nin Metro Manila, Filipinas. An syudad an pigbabansagang kapitolyo nin pagbiyahe sa bilog na nasyun. Iniyo uli ta yaon sa syudad an dakol na bilang nin terminal kan mga bus asin man an Ninoy Aquino International Airport (NAIA).

Igwa ining sukol na 13.97 kilometro kwadrado na kadagaan asin namumugtak sa solong distrito. An designadong zip code kaini iyo  . Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan.

## Demograpiko

## Mga Barangay
An Pasay nababanga sa 201 barangay.

## Kataytayan nin mga ladawan

Pic geo photos - ph=mm=pasay=bay city skyline - aerial shot from cityland vito cruz -philippines--2015-0624--ls-.JPG|Tanawon kan Pasay hali sa ibabaw
01292jfNew Pasay City Hall Main Facade Harrison Streetfvf 06.jpg|Pasay City Hall
04294jfSales Interchange Taguig Pasay Cityfvf 41.jpg|Senyal nin pag-abot sa Pasay
BayCityjf0491 17.JPG|Bay City
Pasay Rotonda (EDSA cor. Taft Avenue, Pasay; 2017-01-01).jpg|Pasay Rotonda

View_of_Pasay_City_at_SM_Mall_of_Asia.tif|SM Mall of Asia


## Toltolan

## Mga panluwas na takod
* PhilAtlas.com
* Philippine Standard Geographic Code
* Local Governance Performance Management System
Salvador Pons y Torres

Si **Salvador Pons y Torres** sarong Kastilang Agustinong prayle, sarong peryodista asin kagtokda' nin mga libro.

Nabibisto siya sa pagparasurat nin mga artikulo na nagkakampi asin nagmamakulog sa mga kapadian na Filipino. Kan taon 1899, siya nagin exclaustrado (nagluwas sa saiyang orden) asin nabangkag sa pagparasurat asin nagkuang agom na Filipina paaging kasal na sibil. Siya nagbalik man giraray sa Simbahan Katolika asin sa saiyang orden, dangan nag'estar na sa sarong monasterio sa Alemanya na dinadara ibang pangaran na.

Sa saiyang librong "Sacerdotes del Clero Secular Filipino..."  inapod niyang "queridisimo amigo" (ka'ogos na gayong amigo) si Mariano Perfecto asin binibisto niyang sarong pading sekular na parasurat man, na sabi niya sobra na sa 80 an natokda' sa lokal na tataramon. 

## Mga napalagdang obra

* Defensa del Clreo Filipino y documentos de informacion historica. Establiciento Tipografica "La Democracia". 1900. 218 na pahina.

* Mi Ultimo grito de alarma al clero secular la consititucion pontifica "Quae mari sinico". 1900.

* Sacerdotes Del Clero Secular Filipino Escritores. 1900.

## Mga panluwas na takod

* Revolutionary Clergy: The Filipino Clergy and the Nationalist Movement, 1850-1903. John N. Schumacher. Ateneo de Naga University Press. 1981. 298 pages. http://books.google.com.ph/books?id=aaLh8W6_84cC&pg=PA199&lpg=PA1 hilnga: ika-199 asin ika-200 na boklit.
Pangyayari ngonyan/2009 Setyembre 16

* Napili si Secretaryo **[[Gilberto Teodoro]]** na magin pamato kan Lakas-Kampi-CMD sa paaboton na pirilian sa 2010. (''Inquirer.net'')
Manny Villar

Si **Manuel "Manny" Bamba Villar, Jr.** (namundag, Desyembre 13, 1949) sarong Filipinong negosyante asin pulitiko. Siya ngunyan sarong senador nin Filipinas, asin pamayo kan Partido Nacionalista.

Kan nakaaging Mayo 10, 2010 na eleksyon sa Filipinas siya nagdalagan bilang kandidato para presidente sa lindong kan saiyang partido pulitikal alagad nagpwesto sana siyang ikatolo; nakua niyang boto nag'abot labing apat na milyon asin an nanggana, si Benigno Aquino III, nagkamit nin lampas 15 milyon na boto. 

Si Villar namundag sa sarong dukhang pamilya sa Tondo, sarong lugar na kun saen kadaklan tirios. Pakagradwar sa Unibersidad kan Pilipinas, nagtrabaho siya bilang accountant asin financial analyst, dangan nagtapsok sa negosyo nin real estate. Lampas 200,000 na harong an napatogdok kan saiyang mga kompanya. An negosyo niyang ini iyo an nagpayaman saiyang husto, mala ta saro na siya sa pinakamayaman na namamanwaan sa bilog na Filipinas.
Confucius

**Confucius** (551 - 479SM) sarong dating pilósopo kan China, educater asin thinker.Inapod niya ining Dialektiko Historikong confucianismo.
Gregorio Cabalquinto

Si **Don Gregorio Cabalquinto** (kamundagan: Marso 12, circa 1682, sa Paracale, Camarines Norte) iyo an pinaka-enot na pading Bikolano. Kabali siya sa ikaduwang grupo nin mga padi na naordinaran sa Filipinas kan 1706. Si Obispo Fray Andrés Gonzales, O.P. (1685-1709) kan Nueva Caceres an nag-ordinar saiya. Nagin kura si Cabalquinto sa Capalongan, Camarines kan 1710.

## Toltolan

## Ginunoan
**Boletín Eclesiástico de Filipinas* (Interdiocesan journal). vol. 83, no. 862, Septyembre-Oktobre 2007 pp. 715-19.
**Third Centenary of the First Bicolano Priest: Bachiller Don Gregorio Cabalquinto (c1682-1753)*