Whang-od

Si **Whang-od Oggay** ( pronunciation kan enot na pangaran: [ ˈ(h)waŋˈ(ʔ)ɔd ] ;   namundag  Pebrero 17, 1917 o Marso 6, 1919),   bisto man sa pangaran na **Maria Oggay**,  sarong tattoo artist gikan sa baryo nin Buscalan sa laog kan Tinglayan, Kalinga, Filipinas .   Parati siyang piglaladawan bilang an "huri" asin pinakagurang *na mambabatok* (tradisyonal na paratattoo nin Kalinga)  asin parte kan mga tawong Butbut kan mas dakulang etnikong grupo nin Kalinga .                                                                                                        

Sa edad na 11, nagpoon siyang mag-tattoo nin mga headhunter asin babae ni Butbut. Alagad an mga parapakilaban tradisyonal na nagkukua nin mga tattoo gikan sa mga gibo sa pakikipaglaban. Sa pagtapos kan giyera kan mga tribu sa rehiyon, si Whang-od padagos na naggigibo nin tradisyonal na pag-tattoo sa mga turista na nagbibisita sa Buscalan.                                                                                                                   

Bakong arog kan mayoriya kan mga Pilipino, dai siya tataong magtaram nin Tagalog, Filipino, o Ingles . Nakikipag-olay sana siya sa Kalinga, an saiyang katutubong tataramon, asin Ilocano, sarong lingua franca kan Norteng Luzon. 

Kan Abril 2023, an 106-anyos na si Whang-od nagluwas sa cover kan *Vogue Philippines*  Beauty Issue, na iyo an pinakagurang na nabubuhay na tawo na nagluwas sa cover kan  .   

An National Commission for Culture and the Arts (NCCA) nagtao ki Whang-od kan prestihiyosong *Dangal ng Haraya Award* sa Tabuk, an kabisera kan etnikong probinsya ni Whang-od na Kalinga, kan 2018. Siya nominado para sa National Living Treasures Award (Gawad Manlilikha ng Bayan) kan 2017. An saiyang nominasyon pigpoproseso pa kan NCCA. 

## Biograpiya

### Karera

Si Whang-od nagpoon na mag-tattoo sa edad na 15, ng tradisyonal na porma nin arte na saiyang nanodan sa saiyang ama na pigkokonsiderar na sarong master tattooist sa rehiyon.  Sa tradisyon, an mga lalaki sana na may espesyal na ginikanan sa pag-tattoo an tinutugutan na makanuod kan arte. Si Whang-od sarong eksepsyon huli sa saiyang talento asin potensyal na nahiling kan saiyang ama. Sa huring buhay, an mga piniling aprentis ni Whang-od mga babae sana, na binalga an tradisyon na patrimonial sa kaenot-enote sa naitala na kasaysayan kan Kalinga. Sa ibong kan pagbalga sa tradisyon, inako kan saiyang komunidad an saiyang desisyon. Ginigibo niya an *batok*, an tradisyonal na pag-tattoo na may kamot, sa mga lalaking headhunter na nakakua kan mga tattoo sa paagi nin pagprotehir sa mga baryo o paggadan sa mga kaiwal.  Nagpapatattoo man siya nin mga babae kan mga tawong Butbut sa Buscalan, Kalinga, para sa mga katuyuhan na estetiko.  Bilang sarong tradisyonal na Kalinga tattooist o *mambabatok*, siya naghuhula asin nag-aawit mantang naggigibo nin mga tattoo.  An lambang disenyo na saiyang ginigibo igwa nin mga simbolikong kahulugan na espesipiko sa kulturang *mambabatok* .  Halimbawa, an sarong parapakilaban na nakagadan nin kaiwal tatawan nin tattoo nin agila pagpuli nia hale sa ralaban. 

Enot siyang na-tattoo kan siya sarong tin-edyer  na may mga disenyo na igwa nin hagyan asin sarong sawa.  An tattoo na python orog na mahalaga sa mga sagradong istorya kan saiyang banwaan. Susog sa saindang katutubong relihiyon, an tattoo nin kiskis nin sawa enot na itinao ki Lagkunawa, sarong magayon na nobleng babae gikan sa baryo nin Tinglayan (baryo ni Whang-od). Ini sarong regalo gikan sa bayani-diyos na si Banna, na namoot sa mortal. Poon kaidto, an tattoo ipinasa sa mga henerasyon.  *An Fatok* iyo an termino na ginagamit sa pagpatattoo nin mga babae tanganing ipahiling an kagayunan asin kayamanan.  Kun an takyag nin sarong babae may tattoo arog kan sadiring mga tattoo ni Whang-od, an pamilya kan babae obligadong magbayad sa paratattoo nin sarong piglet o sarong bugkos nin inani na bagas (na inaapod sa lokal na *dalan* ).  Sa ibong na lado, *an fi-ing* iyo an termino na ginagamit sa pagtattoo nin mga lalaking Butbut warriors sa saindang mga daghan asin mga takyag.  Si Whang-od dati nag-eensayo nin *pag-fi-ing* sagkod na an headhunting pigdisganar kan gobyerno.  *An fi-ing* huring ginibo kan 1972. 

Dawa ngani mayo na an mga headhunter, pig-aaplay pa man giraray ni Whang-od an mga tattoo sa mga turista sa Buscalan.  Alagad dai na siya nag-aawit kun nagtatattoo nin mga turista, nin huli ta an mga awit para sana sa pagpagayon kan mga babaeng Kalinga asin para sa selebrasyon kan kapangganahan kan mga lalaking Kalinga sa ralaban.  An nagkapira sa saiyang mga notable na parokyano iyo si Rhian Ramos,  Drew Arellano,  Liza Diño  asin Ice Seguerra . 

An saiyang mga enot na trabaho sa pag-tattoo dai nagtao saiya nin ano man na kita  alagad huli sa pagdakol kan mga turista sa saiyang banwaan, siya nagkukua nin dai mababa sa Php 5,000 kada aldaw para sa saiyang pag-tattoo kan 2015.  Nag-aako siya nin mga beynte sagkod treyntang parokyano aroaldaw.  Naggigibo sana siya nin simpleng mga tattoo ngunyan huli ta gurang na siya. An saiyang mga aprentis, gabos babae, nagpadagos kan tradisyon para saiya asin sa saindang mga tawo. 

An tinta sa tattoo na ginagamit niya kompuesto nin mga katutubong materyales, parati sarong halo nin uling asin tubig na pigtatapik sa kublit gamit an tunok hale sa kahoy na calamansi o pomelo .  An suanoy na teknik na ini nin *batok* may petsang sangribong taon na an nakaagi asin medyo masakit kumpara sa mga kombensyonal na teknik.   Naggagamit siya nin mga disenyo na makukua sa naturalesa asin mga pundamental na heometrikong porma.  Igwa siyang kadakol na mga pirmang tattoo, alagad poon kan 2017, an saiyang pirmang tattoo kompuesto nin tolong tuldok, na nagrerepresentar kan saiyang sadiri asin kan saiyang duwang aprentis, na ilinaladawan bilang pagpapadagos kan porma nin arte poon sa mas gurang sagkod sa masunod na henerasyon. 

Apwera sa pagigin sarong tattoo artist, si Whang-od sarong iginagalang na gurang sa baryo  asin nagtutugtog nin nose flute .  Naggigibo man siya nin mga trabaho sa agrikultura arog kan pagpakakan nin mga orig  asin manok,  asin pagkultibar nin paroy. 

Kan Pebrero 17, 2025, an saiyang edad yaon na sa 108, na binabagsak an rekord ni Tandang Sora . &#x5B; **' &#x5D;</sup>

=== Personal na buhay ===
Kan siya hoben pa, si Whang-od igwa nin nobyo na an pangaran Ang-Batang, sarong Butbut na parapakilaban. Naggibo siya nin ''batok'' ki Ang-Batang pagkatapos kan enot na kapangganahan kan parapakilaban sa sarong ralaban.  Dakul na mga gurang an nagkontra sa saiyang relasyon ki Ang-Batang, sa pagtubod na an linya nin dugo kan lalaki bakong puro .  Sa kahurihurihi, inareglo an kasal para ki Ang-Batang asin an pinakamarahay na katood ni Whang-od na si Hogkajon.  Si Ang-Batang nagadan bilang resulta kan aksidente sa pagtroso  kan si Whang-od 25 anyos pa sana. 

Kan huri nagdesisyon siyang dai nanggad mag-agom asin mayo nin mga aki,  na mayo nin nawalat na direktang mga gikan tanganing ipadagos an saiyang legasiya bilang sarong ''mambabatok'' o tradisyonal na Kalinga tattoo artist. Nagkaigwa siya nin relasyon sa ibang mga parapakilaban kan Kalinga, alagad nagdanay na daing agom huli sa saiyang panuga. Susog sa tradisyon, an saiyang kakayahan sa pag-tattoo mamana sana sa paagi nin linyada.  Nagtutubod si Whang-od na kun an sarong tawo sa luwas kan linya nin dugo magpoon na mag-tattoo, an mga tattoo magkakaigwa nin impeksyon.  An impluwensya kan modernidad nangangahulugan na an mga hobenes kan saiyang baryo dai na interesado sa pag-ako kan mga gibo nin tattoo kan saindang mga gurang sa laog nin mga dekada, sagkod na an paglangkaw kan pag-apresyar sa mga paagi nin mga Katutubo sa ika-21 siglo nagbukas kan dalan para sa pagpreserbar kan porma nin arte sa Buscalan. Si Whang-od nagsanay ki Grace Palicas, an saiyang makoapo,  asin si Ilyang Wigan, saro pang kasalihid kan linya nin dugo, tanganing ipadagos an saiyang mga tattoo artistry.  Mas dakol na mga kasalihid sa linya nin dugo an luway-luway na nagin interesado sa mga porma nin arte kan saindang mga tawo, kaiba an sarong 12-anyos na an pangaran Den Wigan.  Alagad, an mga kasalihid na ini dai pa nakagibo kan ibang mga gibo nin sarong ''mambabatok,'' asin an sadiri nindang mga tattoo bakong arog ka-komplikado kan mga ki Whang-od.  Dugang pa, susog sa antropologong Filipino na si Analyn Salvador-Amores, an iba pang mga tradisyon ''nin batok'', na kabali an pag-awit asin paghula, asin an pagbuyagyag kan mga simbolikong kahulugan kan mga tattoo, tibaad mawara ki Whang-od huli ta an mga ini dai nababalyo sa saiyang mga kasalihid.  An pag-awit asin paghula ginigibo sana para sa mga tawong Kalinga, nungka para sa mga tawong nasa luwas kan etnikong rona. Sa siring, si Whang-od tibaad iyo an huring ''mambabatok'' kan saiyang baryo, apwera sana kun an mga katutubong Kalinga mismo pormal na nagpili na magkaigwa nin tradisyonal na mga tattoo bilang parte kan saindang modernong kultura, asin an saiyang mga aprentis nakakabisado kan magarbo asin masakit na marhay na mga arte nin pag-awit nin tattoo bago siya magadan. 

=== Legasiya asin epekto sa kultura ===
Sinabi ni Senador [[Nancy Binay]] na an epekto ni Whang-od sa kulturang Pilipino nakatabang sa pagpatalubo nin kaaraman asin pagpadanay kan kaaraman, tradisyon, asin kultura kan mga tattoo nin Kalinga na buhay asin midbid kan mga hoben na henerasyon asin mga tawo sa luwas kan kulturang Pilipino.  An praktis kan mga tattoo sa Kalinga haros nawara na asin an ideya dai na malinaw, "An tradisyon kan Batok nagbago sa modernong panahon sa nakaaging mga milenyo."  An titulo ni Whang-od bilang "Huring Kalinga Tattoo Artist"  dai mahahaloy magigin bakong eksakto. Sinasabi na si Whang-od nagtutukdo ngonyan sa 20 hoben na daragita, kaiba an saiyang mga makoapo kan arte nin ''mambabatok'' tanganing an tradisyon asin kaaraman dai magadan kaiba niya asin tanganing an saiyang legasiya madara sa paagi kan saiyang mga estudyante asin mga makoapo.  <sup class="noprint Inline-Template" style="white-space:nowrap;">&#x5B; **' &#x5D; Sa beynteng hoben na estudyante na saiyang pigtutukdoan, si Grace Palicas asin Ilyang Wigan sana an pigkokonsiderar na saiyang tunay na mga aprentis; nin huli sa tradisyon, an pag-aprentis sa batok dapat sanang ipasa asin itukdo sa mga kadugo.  An "pirma" na tattoo ni Whang-od igwa nin tolong tuldok, na nagrerepresentar kan saiyang sadiri asin kan saiyang mga aprentis na may relasyon sa dugo asin nagrerepresentar kan masunod na henerasyon sa saiyang arte.  An mga tattoo na ini nin Kalinga, sa ibong kan mga simbolo na nangyayari sa naturalesa na may darang simpleng mga heometrikong disenyo, dai nagdadara kan parehong kahulugan na igwa sinda kan sinda nakua sa paagi nin kultura nin pakikipaglaban. 

### Centenary
Susog sa manlaen-laen na pinagkukuanan, si Whang-od namundag kan Pebrero 17, 1917, asin siya nag-100 anyos kan 2017   na naggigibo saiya na kwalipikado na mag-ako nin mga benepisyo hale sa gobyerno kan Pilipinas susog sa Centenarians Act of 2016 o Republic Act 10868.  Alagad, nagduda an gobyerno asin nagkapirang grupo sa saiyang paghihingako nin huli ta mayo siyang iprinesentar na anuman na balidong dokumento na nagpapatunay kan saiyang petsa nin pagkamundag. Mayo nin mga rekording kan petsa nin pagkamundag sa kadakol na mga lugar sa hinterland kan Pilipinas, arog kan Buscalan, kan panahon na sinasabing namundag si Whang-od, huli ta dai kayang mag-agi sa lugar kan panahon na idto, an mga rekording kan mga petsa nin pagkamundag sa papel bakong parte kan kultura kan komunidad kan panahon na idto, asin an mga nakaaging tensyon etniko na nagin dahelan kan mga giyera kan mga tribu.  Kan Hunyo 2017, nakaresibe siya nin sarong Philippine postal ID na pormal na nagmidbid kan saiyang petsa nin pagkamundag bilang Pebrero 17, 1917, na nagin kwalipikado saiya para sa mga benepisyo sa irarom kan Centenarians Act.  

## Pagkamidbid
Huli sa estado ni Whang-od bilang an huring *mambabatok* kan saiyang henerasyon,  an saiyang papel sa pagdara nin kaaraman sa sarong porma nin tradisyonal na pag-tattoo asin pagsasanay sa nagkapirang parapraktis,   kadakol na mga netizen an nag-lobby saiya na magin saro sa mga National Artists of the Philippines . an kampanya nin hashtag (#WangOdNationalArtist) nagpoon kan Setyembre 2015 asin an hashtag ipinaabot sa social media nin mga 11 ribong beses pakalihis nin haros sarong bulan.  An ibang mga netizens nagkakampanya para saiya na tawan siya kan National Living Treasures Award imbes. 

Kan 2015, si Senador kaidto na si Miriam Defensor Santiago nag-agyat sa saiyang mga katrabaho sa Senado kan Pilipinas sa paagi nin sarong resolusyon na si Whang-od dapat nominado bilang saro sa mga National Living Treasures (GAMABA o *Gawad Manlilikha ng Bayan* sa Tagalog ), na kapantay an ranggo kan mga National Artists.   Si Senador Nancy Binay sa paagi kan sarong resolusyon kan senado kan Hunyo 2016 nagsugo sa senado kan Pilipinas na nominaron si Whang-od bilang National Living Treasure.  Siring man, an saiyang nominasyon bilang National Artist o National Living Treasure suportado ni Senador asin embahador kan United Nations na si Loren Legarda sa paagi nin separadong resolusyon kan Senado. 

Nagpahayag man nin suporta si dating pamayo kan National Commission for Culture and the Arts of the Philippines (NCCA) na si Felipe de Leon Jr. sa nominasyon ni Whang-od asin nagrason na an papel kan sarong *mambabatok* iyo an magin parola nin pag-iribahan asin suporta kan komunidad.  Idinagdag man niya na tinatabangan niya an saiyang komunidad sa paagi nin pag-tattoo nin mga turista asin siya naggigibo nin tradisyonal na porma nin arte kan Kalinga bilang paagi nin pamumuhay asin kun kaya dapat na magin kwalipikado para sa parehong National Living Treasure Award asin National Artists Award.  An Pilipinong antropologo asin propesor kan Unibersidad kan Pilipinas Baguio na si Analyn Salvado-Amores nagsabi na dawa mayo siyang pagtumang sa nominasyon ni Whang-od sa GAMABA, tibaad dai siya ma-confer huli ta siya nagkukua sa pag-tattoo asin saro sa mga kahagadan para sa sarong premyong GAMABA iyo an magpraktis kan craft na dai man naggaganansya gikan digdi. Alagad, kun an pinalataw na isyu makakaolang sa saiyang deklarasyon bilang National Living Treasure, pwede pa man giraray siyang nominado para sa National Artist Award, na kapareho an ranggo sa National Living Treasure Award. 

Si Whang-od pormal na nominado sa National Living Treasures Award sa ika-66 na Manila Fame event kan Oktubre 21, 2017.   An nominasyon inako kan NCCA sa paagi nin sarong seremonya sa laog kan aktibidad.  Pig-finalize na kan NCCA an mga dokumento para ma-confer si Whang-od asin mapirmahan ini kan Presidente kan Pilipinas .  Kun itao na, si Whang-od makakakua nin bulawan na medalyon, sarong bulanan na allowance na Php 14,000 asin sarong starting grant na Php 100,000.  Kan Pebrero 28, 2018, an Senado kan Pilipinas sararong nagpasar nin sarong resolusyon na nagsusuporta asin nagnonominar ki Whang-od para sa GAMABA. 

Kan Hunyo 12, 2018, an National Commission for Culture and the Arts nag-anunsyo na an prestihiyosong *Dangal ng Haraya Award* itatao ki Whang-od sa Hunyo 25 sa Tabuk, Kalinga, an kabisera kan ginikanan na probinsya ni Whang-od. Padagos pa an huring yugto kan GAMABA (National Living Treasures Award) Committee.    

Kan Pebrero 14, 2024, si Whang-od nag-ako kan Presidential Medal of Merit gikan ki Presidente Bongbong Marcos . 

Kan Mayo 1, 2024, si Michelle Dee nagpatattoo kan saiyang takyag ni Whang-od na may tolong tuldok na pirma. Dangan mapag-aling-aling niyang "kinoronahan" si Whang-od bilang "reyna nin kagayunan ", mantang an huri nagpirma kan tattoo-inspired na halawig na itom na gown sketch ni Dee na inspirasyon ni Whang-od. Tinawan man siya ni Dee nin jersey na may nakasurat na “Filipinas 2023” sa enotan, asin “MMD” sa likod. 

## Mga Pangyayari
Yaon si Whang-od atol kan Dutdutan Tattoo Expo 2012 na ginibo sa Pilipinas kun sain igwa siyang sadiring booth.  An imahe ni Whang-od kabali sa sarong eksibit sa Royal Ontario Museum sa Canada. An eksibit may titulong *Tattoos: Ritual.* *Midbidan.* *Pagkagusto nin marhay.* *Arte* asin ini enot na ipinahiling kan Abril 2, 2016.  An mga eksibit pinili an retrato gikan sa nagkapirang retrato gikan sa saro pang eksibit sa Musee Du Quai Branly sa Paris .  Dai ninda aram an manungod ki Whang-od sagkod na may bisita na nagsabi sainda. 

Kan Oktubre 2017, si Whang-od kaiba si Palicas asin Wigan, an saiyang mga aprentis asin apoon, nagduman sa Metro Manila tanganing ipahiling an saindang pagkagibo sa ika-66 na Manila Fame trade show.    An mga organisador kan Manila Fame pigtuyaw makalihis na magluwas an sarong retrato na nag-viral sa social media.  

## Mga tampok sa telebisyon
An Amerikanong antropologo na si Lars Krutak nagbisita sa Kalinga kan 2007 asin pigdokumento an mga gibo ni Whang-od sa tattoo.  An episode kan 10-parte na serye ni Krutak *na Tattoo Hunter* na itinampok sa Discovery Channel iyo an nagin kapinunan kan pagpresentar kan kultura kan Kalinga asin Whang-od sa sarong pankinaban na mga paradalan.  Kan 2010, siya itinampok man sa *i-Witness*, sarong dokumentaryong programa sa telebisyon kan GMA Network, na pigdokumento ni Kara David . 

Kan 2017, si Whang-od itinampok sa *Dayaw* series kan NCCA asin ABS-CBN News Channel, kun saen an saiyang mga kontribusyon sa nasyonal na identidad asin pamana kan nasyon iprinesentar kan dating Pamayo kan NCCA na si Felipe De Leon Jr. asin Senador Loren Legarda .  An saiyang istorya nin buhay itinampok sa *Wagas*, sarong serye nin drama kan GMA News TV kan 2017, kun saen si Janine Gutierrez an nagladawan ki Whang-od. 

## Soboot Pag-aprobetsar kan Nas Daily
Kan 2021, an personalidad sa social media na si Nuseir Yassin, na mas midbid bilang Nas Daily, nagmukna nin sarong kurso na nagtatampok ki Whang-od sa saiyang plataporma na Nas Academy .

Alegasyon kan pamangkin ni Whang-od na si Grace Palicas na mayo nin magkakanigong pagtugot si Yassin na gamiton an kaagid ni Whang-od. Pagkatapos na si Yassin magin sakop nin backlash, an kurso sa kahurihurihi pig-iskrap.

## Hilingon man

* Mga tattoo sa Pilipinas
* Mga tattoo nin Visaya
* Kalinga (probinsya)
* Macli-ing Dulag

## Mga Toltolan