open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tataramon na Col

An **Col** (Chol), o **Lembak**, sarong tataramon na Malayano kan Sumatra. Pigtataram ini na maabot sa 145,000 mga parataram (2000) sa kadaklan kan mga nagtataram madudugangan sa Syudad nin Lubuklinggau, Bengkulu asin napapalibutan ini kan mga lugar na Musi rawas saSur na Sumatra. An mga parataram kan tataramon na ini nabibilang sa etniko na Lembak, sarong sadit na grupong etniko na may kaugnayan sa etnikong Malayo, lalo na sa mga Bengkulu asin Palembang Malay.  Haraning nauugnay an Col sa Malayo na Palembang asin sa Malayo na Bengkulu na igwang menor na pagkakaiba sa kadaklan sa pagsayod, nagtatapos sa "o" an Malayo na Bengkulu asin Malayo na Palembang mantang an Col pirming nagtatapos sa "e". An tataramon na Col igwang sadiring kodigo nin ISO na "liw".

## Mga Toltolan
Suba' nin San Pedro (Filipinas)

An **Suba' nin San Pedro** sarong suba' sa Filipinas, sa norte-sulnupang puro kan Gulpo nin Leyte, mga 15 km subangan-sulnupan asin 20 km norte-sur. natatanga an suba' kan duwang isla; sa norte asin subangang Samar, asin sa subangan kan Leyte. Konektado ini sa Itiot nin San Juanico sa Suba' nin Carigara kan dagat Samar. An pinakadakulang syudad sa baybayon iyo an Syudad nin Tacloban, an kapitolyo kan provincia nin Leyte.

.
Tataramon na Lotud

An **Lotud**, bisto man sa Dusun Lotud, saróng maribay na tataramon na Austronesyo kan Sabah, Malaysia.

## Mga Toltolan
Tataramon na Lubu

An **Lubu** saróng tataramon na Malayano na pigtataram kan mga tawo nin Lubu sa isla kan Sumatra sa Indonesya. Napapalibutan ini kan mga parataram nin Batak Mandailing.

## Mga Toltolan
Mga tataramon na Furu

An **mga tataramon na Furu** iyo an saróng pigpanukalang grupo nin maluyang attested extinct o haraní na mapuho' asin sa iban banda dae maklasipikat an mga tataramon na Sur na Bantoid kan Cameroon. Suggested nin mga tataramon na Furu iyo an:
:Bikya (Furu), Bishuo, Busuu, ?Lubu

## Bibliographiya
*Breton, Roland (1995) 'Les Furu et leur voisins', *Cahier Sciences Humaines*, 31, 1, 17&ndash;48.
*Breton, Roland (1993) 'Is there a Furu Language Group? An investigation on the Cameroon-Nigeria Border' , *The Journal of West African Languages*, 23, 2, 97&ndash;98.
* Blench, Roger, 2011. 'The membership and internal structure of Bantoid and the border with Bantu' . *Bantu IV*, Humboldt University, Berlin.
Tataramon na Ampanang

An **Ampanang** saróng tataramon na Austronesyo kan Borneo.

## Mga Toltolan

## Mga Panluwas na Takod
* Information about the Ampanang people (archived)
Tataramon na Bakumpai

An **Bakumpai** saróng tataramon na Austronesyo na kaiba kan mga tataramon na Sulnupan na Barito. Pigtataram ini kan mga 100,000 na mga tawo nin Bakumpai (saróng subgrupo kan mga tawo nin Dayak) na nag-eerok sa sentral Kalimantan, Indonesya.   

An mga kagtaraid kaining mga grupong etniko iyo an mga tawo nin Banjar, mga tawo nin Ngaju asin mga tawo nin Ma'anyan. Kun baga, igwa ining halangkaw na pagkakaparehas na leksikal sa mga kagtaraid kaining mga tataramon (75% sa tataramon na Ngaju, 45% sa tataramon na Banjar).

## Pagkukumparar kan Bokabularyo sa Bakumpai, Ngaju asin Indones

## Mga Toltolan
Tataramon na Kohin

An **Kohin**, bisto man sa *(Bahasa) Seruyan*, saróng tataramon na Barito kan sentral Kalimantan, Indonesya.

## Mga Toltolan
Tataramon na Papar

An **Papar** saróng minoryang tataramon na Austronesyo na pigtataram sa Sabah, Malaysia.

## Mga Panluwas na Takod
* Materials on Karnai are included in the open access Arthur Capell collection (AC2) held by Paradisec.

## Mga Toltolan
Mano-manong pigkodigo nin Malayo

An **Kod Tangan Bahasa Malaysia** (**KTBM**), o **Mano-manong kodigo nin Malayo**, saróng porma nin pansinyal na tataramon na solo o iyo lang an pigbisto kan gobierno sa Malaysia bilan tataramon kan komunikasyon para sa mga bungog. Bako lang ining saróng tataramon sa sadiri niya, alagad saróng mano-manong pigkodigo nin tataramon, saróng pigpansinyal na porma nin oral Malay. Pig-adap ini sa pansinyal na tataramong Amerikano, na may mga dagdag nin mga lokal na pansinyal, asin balanghayanang pansinyal na nagrerepresentar nin apiksasyon jan mga pangngaran asin mga berba bilan paggamit sa Malay. Piggagamit ini sa mga paneskwelahan nin Bungog para sa purpose kan pagtukdo kan tataramon na Malay.
Tataramon na Kiput

An **Kiput** saróng tataramon na Malayo-Polinesyo na pigtataram sa norteng Sarawak, Borneo, Malaysia.

## Mga Toltolan

## Mababasa pa Lalo
*
*
*

## Mga Panluwas na Takod
* Kaipuleohone archive includes
Tataramon na Jedek

An **Jedek** sarong tataramon na Asliano na enot na pigbareta kan 2017. Nilaladawan an mga parataram nin Jedek an saindang mga sadiri bilan etnikong Menriq o Batek sa tagaluwas, iba sa gabos n mga tataramon kan Asliano an saindang tataramon.

## Mga Toltolan
Tataramon na Narom

An **tataramon na Narom** (pigbabaybay man na **Narum**) saróng tataramon na Malayo-Polinesyo kan sangâ nin Ibabang Baram. Pigtataram ini kan mga 2,420  na mga tawo nin Narom sa Sarawak, Malaysia, asin partikularmente sa Dibisyong Miri asin sa mga lugar sa Sur na bunganga nin Salog Baram. May duwang diyalektos an tataramon na ini.

## Toltolan

## Mga panluwas na takod
* Kaipuleohone has archived materials that include Miri kin terms and other written materials
* Kaipuleohone has also archived Narom audio recordings and  in Narom
Kaiislahang Maluku

An **Kaiislahang Maluku**, **mga isla nin Maluku** o an **Moluccas** () saróng kaiislahan na nasa Dagat Banda, Indonesya. Pantektonikong mahihiling ini sa Platong Halmahera na yaon sa Sona nin Banggaan kan Dagat Maluku. Panheograpikong madudugangan ini sa Sulawesi, sulnupan kan Nueva Guinea, asin norte dangan subangan kan Timor.
Tataramon na Aralle-Tabulahan

An **Aralle-Tabulahan** saróng tataramon na Austronesyo kan Sulawesi, Indonesya. May tolóng diyalektos na medyo magkakaiba.

## Mga Toltolan
Mga tataramon na Sabahano

An **mga tataramon na Sabahano ** iyo an sarong grupo nin mga tataramon na Austronesyo sa katahawan kan Sabah sa Borneo.

## Mga tataramon

### Blust (2010)
Pigsuway ni Blust (2010) an mga parataram kaini sa duwang pamilya:

; Norte-Subangan na Sabahano
*Banggi (2)
**[[Tataramon na Ida'an|Ida’aniko]]*
; Sur-Sulnupan na Sabahano
*Dusuniko (15)
*Paitaniko (4)
*Murutiko (7)
*Tidong (5)

### Lobel (2013)
Ipinaglain ni Lobel (2013, p.&nbsp;47, 361) an panlaog na klasipikasyon kan Sur-Sulnupan na Sabahano susog sa ponolohiya asin morpolohiya.

*Mas dakulang Dusuniko
**Dusuniko
**Bisaya-Lotud
**Paitaniko
*Mas dakulang Murutiko
**Murutiko
**Tatana
**Papar

Piglista ni Lobel (2013:367-368) an mga minasunod pangponolohiyang pagbabàgo kan Proto-Sur-Sulnupan na Sabahano hali sa Proto-Malayo-Polinesyo. (Nota: minatindog an PSWSAB para sa Proto-Sur-Sulnupan na Sabahano, mantang an PMP minatindog sa Proto-Malayo-Polinesyo.)
*PMP *h > PSWSAB Ø
*PMP *a > PSWSAB *ə / _# (possibleng magin *areal feature* sa Sabah o sa norteng Borneo, nungkang mahihiling man ini sa Idaaniko)
*PMP *R > PSWSAB *h / (a,i,u)_(a,ə,u)
*PMP *R > PSWSAB *g / ə_
*PMP *-m- > ø sa PSWSAB reflexes of the PMP pronoun forms *kami ‘1EXCL.NOM’, *mami ‘1EXCL.GEN’, asin *kamu ‘2PL.NOM’
*Reduksyon kan pinakakonsonante na PMP minakumpol sa arinmang mga singleton o prenasalized clusters

### Smith (2017)
Ipigsuhestyo ni Smith (2017) an sarong grupong Norteng Borneo na yaon an mga sangâ nin Norteng Sarawak, Norte-Subangan na Sabah, asin Sur-Sulnupan na Sabah.

*Norteng Sarawak 
**Mga tataramon na Apo Duat
***Tataramon na Lun Bawang
***Tataramon na Kelabit

*Norte-Subangan na Sabah (Bonggi, *[[Tataramon na Ida'an|Idaaniko]]*)
*Sur-Sulnupan na Sabah
**Mas dakulang Dusuniko
***Bisaya-Lotud-Dusuniko
****Bisaya-Lotud (Sabah and Limbang Bisaya, Brunei Dusun, Lotud)
****Dusuniko (Rungus, Kadazan, Kujau, Minokok, Dusun, Dumpas)
***Paitaniko (Beluran, Lingkabau, Lobu, Kuamut, Murut Serudong)
**Mas dakulang Murutiko
***Tatana
***Papar
***Murutiko (Murut (Nabaay, Timugon, Paluan, Tagol, Kalabakan), Gana, Tingalan, Kolod, Abai, Bulusu, Tidung (Bengawong, Sumbol, Kalabakan, Mensalong, Malinau))

## Pambitis na tala

## Mga Toltolan
*K. Alexander Adelaar and Nikolaus Himmelmann, *The Austronesian languages of Asia and Madagascar.* Routledge, 2005.
*King, Julie K., and John Wayne King. 1984. *[https://dx.doi.org/10.15144/PL-C78 Languages of Sabah: A survey report]*. C-78. Canberra: Pacific Linguistics, The Australian National University.
*Lobel, Jason William. 2013. ''Philippine and North Bornean languages: issues in description, subgrouping, and reconstruction'' . Ph.D. dissertation. Manoa: University of Hawai'i at Manoa.
Mga tataramon na Paitaniko

An **mga tataramon na Paitaniko** iyo an grupo nin mga tataramon na pigtataram sa Sabah (Borneo) asin, sa kaso kan Yakan, Isla nin Basilan sa Filipinas. An pipira minaduman sa pangaran bilan *Lobu*. Iyo an:
: Yakan, Tombonuwo, Kinabatangan, Abai Sungai, Serudung.

Kabali man digdi an Dumpas. Gayunman,  pigklasipikar ni Lobel (2013:399-400) an Murut Serudung bilan sarong tataramon na Paitaniko.

## Mga Toltolan

*Lobel, Jason William. 2013. ''Philippine and North Bornean languages: issues in description, subgrouping, and reconstruction'' . Ph.D. dissertation. Manoa: University of Hawai'i at Manoa.
Tataramon na Totoli

An **Totoli** na bisto man sa **Tolitoli** saróng tataramon na Sulawesi kan pamilya nin tataramon na Austronesyo na pigtataram kan 25,000 katawo kan Sentral Sulawesi, Indonesya.

## Mga Toltolan
Mga tataramon na Tomini–Tolitoli

An **Mga tataramon na Tomini–Tolitoli** iyo an saróng pigdedebatehan o pig-iiwalang sub-grupo sa pamilya nin tataramon na Austronesyo na pigtataram sa Golpo kan Tomini asin sa distrito kan Tolitoli sa norteng provincia nin Sentral Sulawesi, Indonesia, na may duwang sangâ, viz. "Tomini" asin "Tolitoli". An pagkasararó kan grupong ini, dae pa sa ngunyan naipapa-demonstrate o napapahiling, asin pwede na an mga duwang sangâ dae gayod gayo magkaano-ano sa lambang saró imbis sa ibang mga tataramon na Austronesyo sa Sulawesi.

## Mga Tataramon
An mga minasunod na tentatibong klasipikasyon kan mga tataramon na Tomini–Tolitoli gikan ki Himmelmann (2001:20).

*Tolitoli
**Totoli
**Boano
*Tomini
**Norteng Tomini
***Ampibabo
***Lauje
***Tialo (Tomini)
***Dondo
**Sur na Tomini
***Balaesang
***Pendau
***Dampelas
***Taje (Petapa)
***Tajio

Magkaano-ano an Totoli asin Boano sa lambang saró alagad magkaiba nin maray sa ibang mga tataramon sa mga termino kan leksikon,ponolohiya asin sa iba pan mga lugar. Pwedeng naimpluwensyan an duwang tataramon na ini kan mga tataramon na Gorontaliko asin sa ngunyan man na Mga tataramon na Sur na Sulawesi arog man kan Bugis asin kan Makassar (Himmelmann 2001:20).

## Demograpiko
Gikan ki Himmelmann (2001:18) an mga Demograpiko sa ibabâ.

; Sulnupang Baybayon
*Balaesang: 3,200
*Pendau (Ndau): 3,200
*Dampelas (Dampal): 10,300
*Dondo: 13,000
*Totoli (Tolitoli): 25,000

; Subangang Baybayon
*Taje (Petapa): 350
*Ampibabo-Lauje: 6,000
*Tajio (Kasimbar): 12,000
*Lauje (Tinombo): 38,000
*Tialo (Tomini): 30,000
*Boano (Bolano): 2,700

;Total: 145,000

## Pambitis-tala

## Mga Toltolan
*Nikolaus Himmelmann (2001), *Sourcebook on Tomini–Tolitoli languages.* Celebes.
Tataramon na Punan Merap

An **Punan Merap** (Mbraa) saróng mangakabootan na minoryang tataramon na Austronesyo kan Borneo sa Indonesya.

Pigklasipikar ni Soriente (2015) an Mbraa (bisto man sa Merap) bilan saróng tataramon na Kayan–Murik (Modang-Bahau).

## Mga Toltolan

*Soriente, Antonia. 2015. *Mbraa: A Modang-Bahau language?* Presentation given at 13-ICAL, Academia Sinica, Taipei, Taiwan.
Tataramon na Sebob

An **Sebob** (Sebop, Cebop) saróng tataramon na Kenyah kan Sarawak.

## Mga Panluwas na Takod

* Kaipuleohone has archived  and  for Sebop
Tataramon na Boano (Sulawesi)

An **Boano** (pig'aapod man na **Bolano**), saróng tataramon na Sulawesi kan pamilya nin Austronesyo.

## Mga Toltolan
Tataramon na Taje

An **Taje** (Aje), o **Petapa** (Tapa), saróng tataramon na Selebiko kan Sulawesi sa Indonesya.

## Mga Toltolan
Tataramon na Dondo (Austronesyo)

An **Dondo** saróng tataramon na Selebiko kan Sulawesi sa Indonesya. Ini bakong malinaw kun páno ini naiiba sa Tomini.

## Mga Toltolan
Rehensiyang Tolitoli

An **Rehensiyang Tolitoli** saróng rehensiya kan Sentral Sulawesi Provincia kan Indonesya. An prinsipal na banwá nakalatag sa Tolitoli, saróng pantalan sa baybayon kan distritong Baolan.

## Administrasyon
Nababanga an Rehensiyang Tolitoli sa 10 mga distrito (*kecamatan*) kan 2010, nakalista sa baba na may 2010 Sensus nin populasyon.

## Medya
### Radio
*An mga istasyon nin radio sa tolitoli:*

## Mga Toltolan

## Mga Panluwas na Takod
*  Local Government of Tolitoli Regency
Golpo kan Tomini

__NOTOC__

An **Golpo kan Tomini** (), na bisto man sa **Suba' nin Tomini**, saróng panekwator na golpo kun saen pigsusuway an Minahassa (Norte) asin mga Subangan na Rawis kan isla kan Sulawesi (Selebes) sa Indonesya. An mga isla nin Togian nakalatag harani sa katahawan kaini. Hale sa subangan, nakabuka ini paduman sa dagat Molukka.

## Ekstent
An Organisasyon nin Internasyunal na Hidrograpiko (IHO) pigsaladawan an Golpo kan Tomini bilan saró kan mga dibisyon kan Subangan na Kaiislahan Indyano. Pigsaladawan ini bilan sulnupang katubigan kan "Sulnupan na hangganan an Dagat Molukka", na kun saen man pigsasaladawan ini bilan linya na dumadalagan sa "Tg. Pasir Pandjang ()... sa pagitan kan Tg. Tombalilatoe (123°&nbsp;21′&nbsp;E) sa oposityo kaining baybayon".

## Mga Toltolan

### Mga pigbanggit

### Bibliograpiya
* .
Tataramon na Lauje

An **Lauje** saróng tataramon na Selebiko kan Sulawesi sa Indonesya. Pwedeng an **Ampibabo** magin suway na tataramon.

## Toltolan
Mga tataramon na Norte-Sulnupan na Sumatrano

An **mga tataramon na Norte-Sulnupan na Sumatrano** iyo an saróng grupo nin mga tataramon na pigtataram kan mga Batak asin magkaano-anong mga tawo sa interiyor kan Norteng Sumatra asin kan Nias, mga tawo nin Mentawai, asin iba pa sa mga isla nin Barrier (Simeulue, Nias, asin Rehensiyang mga Isla nin Mentawai) sa sulnupang baybayon kan Sumatra.

## Klasipikasyon
An mga tataramon kan sub-grupo nin Norte-Sulnupan na Sumatrano iyo an:

*Gayo
*Mga tataramon na Batak
*Simeulue
*Nias–Sikule
*Mentawai
*Enggano (?)

Kontrobersiyal an posisyon kan panhalangkaw na pagkakaiba kan tataramon na Enggano. Sa enot na panukalá para sa sub-grupo, An Enggano pig'iba ni Nothofer (1986) bilan saróng tataramon na probable aki. Pigtanggihan ini ni Owen (2015) na pigkonsiderar an Enggano bilan saróng primaryong sangâ kan mga tataramon na Malayo-Polinesyo. Sa ngunyan na pananaliksik ni Smith (2017) anuma't pigsuportahan an inklusyon kan Enggano sa Norte-Sulnupan na Sumatrano.

"Pigdiskubre-otro" an tataramon na Nasal kan 2008 sa rehensiyang Kaur, Bengkulu, Sumatra. Dae pa aram an klasipikasyon kaini; nagpanukala si Smith (2017) nin saróng takod para sa Norte-Sulnupan na Sumatrano.

## Mga Toltolan
Tataramon na Nasal

An **Nasal** () saróng tataramon na Austronesyo kan Sur-sulnupan na Sumatra. Pigkonsiderar nina Anderbeck & Aprilani (2013) an Nasal na magin suway sa sangâ nin  Malayo-Polinesyo.

## Kinamumugtakan
Pigtataram an Nasal sa lugar kan Salog Nasal kan Rehensiyang Kaur, Provincia nin Bengkulu, Sumatra, sa mga nayon kan Tanjung Betuah, Gedung Menung (parehas na nasa distritong Muara Nasal), asin Tanjung Baru (sa distritong Maje). Kadakol ining mga subli-taramon o *loanwords* sa Lampung. An mga tataramon na pigtataram haraní sa lugar nin Nasal kaiba an diyalektong Krui kan Lampung asin an Malayo lects Kaur, Bengkulu, Serawai asin Semenda (Anderbeck & Aprilani 2013:3).

## Mga Toltolan

*Anderbeck, Karl; Aprilani, Herdian. 2013. *[http://www.sil.org/resources/publications/entry/54043 The Improbable Language: Survey Report on the Nasal Language of Bengkulu, Sumatra]*. SIL Electronic Survey Report. SIL International.

## Mga Panluwas na Takod
*Nasal numerals
Diyalektong Banyumasan

An **Banyumasan**, pankolokyal na bisto sa **Basa Ngapak**, saróng diyalektos kan Habanes na pangenot na pigtataram sa tolóng mga lugar sa Haba, sa Banyumasan, nakamugtak sa pinakasulnupan kan Provincia nin Sentral Haba asin napapalibutan kan kabukidan nin Slamet asin kan Salog Serayu; an kagtaraid na lugar sa Provincia nin Sulnupang Haba; asin sa Norteng rehiyon kan Provincia nin Banten.  An lugar na ini kaiba an mga rehensiyang Majenang, Cilacap, Gombong, Kebumen, Banjarnegara, Purbalingga, Purwokerto, Bumiayu, Slawi, Pemalang, Tegal, asin Brebes.

## Bokabularyo
An Banyumasan igwang kadakol nin pagkakaiba kun ikokomparar sa estandarteng Habanes, pangenot sa ponolohiya, pagsayod asin bokabularyo. Nangyayari ini ta sa kultural o pagkakaiba nin karakter asin halawigan na paggamit nin sa ngunyan kan bokabularyo nin Suanoy na Habanes. An saró pan pagkakaiba iyo an sa pagsayod kan mga patanog o bawel, bako man bilan pigkomplikado.

Nahanap an pangenot na pagkakaiba nin bokabularyo sa:
*Parehas na katagâ o taramon asin ponetiko alagad magkaiba an boot sabihon
*Parehas na katagâ o taramon asin boot sabihon alagad magkaiba nin ponetiko
*Parehas na ponetiko asin boot sabihon alagad magkaiba nin pagsayod (pagsanglé kan konsonante (katanog) o bawel (patanog) ).

## Mga diyalektos asin mga sub-diyalektos
May 3 pangenot na mga diyalektos kan tataramon na Banyumasan: Lugar sa Norte (Tegalan), Lugar sa Sur (Banyumasan), asin Banten.

Pigtataram an **diyalektong Tegalan** sa mga lugar sa norte kan Banyumasan: Tanjung, Ketanggungan, Larangan, Brebes, Slawi, Moga, Pemalang, Surodadi, asin sa Tegal.

Pigtataram an **diyalektong Banyumasan** sa mga lugar sa sur: Bumiayu, Karang Pucung, Cilacap, Isla nin Nusakambangan, Kroya, Ajibarang, Wangon, Purwokerto, Purbalingga, Bobotsari, Banjarnegara, Purwareja, Kebumen, asin Gombong.

Pigtataram an **diyalektong Banten ** sa norteng Banten.

Sa kadagdagan, may mga pirang mga sub-diyalektos a pigtataram sa Banyumasan, arog kan sub-diyalektong Bumiayu, sub-diyalektong Dayeuhluhur, asin sub-diyalektong Ayah.

## Hilingon man
*Iskriturang Habanes
*Haba (isla)
*Hans Ras
*Mga tawo nin Banyumasan

## Mga Panluwas na Takod

* Javanese writing system
Gera kan Camalig

An **Gera kan [[Camalig]]** sa provincia nin Albay, Filipinas, nangyari kan Abril 2, 1898 sa tahaw kan mga pwersa nin kolonyal na gobyerno kan Espanya sa Rehiyon Bikol asin kan mga Bikolano sa irarom ninda rebolusyonaryong Bikolano na si General Vito Belarmino (an *Zone Commander* kan puwersa nin Katipunero sa Rehiyon Bikol), Simeón Ola, asin si Glicerio Delgado sa panahon kan Gera nin Rebolusyong Pilipino. Sa huri, nangana ini sa labanan asin si General Vito Belarmino, pigtalaga saiya an ranggo kan sarong Kapitan pagkatapos kan gera.
Mandiraja

An **Mandiraja** sarong distrito kan Sentral Haba sa provincia kan Indonesya. 

## Lista kan Desa
# Mandirajawetan
# Mandirajakulon
# Banjengan
# Kebakalan
# Panggisari
# Candiwulan
# Kertayasa
# Blimbing
# Simbang
# Purwasaba
# Glempang
# Kebanaran
# Salamerta
# Kaliwungu
# Somawangi
# Jalatunda
## Toltolan
Dakulang Pader kan Tsina

An **Dakulang Pader kan Tsina** o **Halabang Muog kan Tsina** iyo saróng kalinyadahan kan mga gapo asin bagat sa Republikang Popular kan Tsina, pigtindog, pigpakaray utro, asin pigmantir sa pagitan kan ika-5 asin ika-6 na siglo tanganing ipambagat an mga palibot na nasasakupan kan Imperyong Tsina kan namahala an mga nagriribayan kan mga dinastiya.  Kadakol nin mga tabiki, na pighirang na Magiting na Tabiki kan Tsina, na pigpatindog poon pa kan ika-5 siglo BK.  An pinakatanyag iyo an pader na pigtindog sa pagitan kan 200 BK - 220 BK na pigsagibo kan enot na Emperador kan Tsina, si Qin Shi Huang; kadiit na lang kaini an natatadá; higit na harayo an abot kaini panorte kaysa sa pangsangunyan na pader, asin pigtindog sa kapanahunan kan Dinastiyang Ming kan ika-15 siglo.

Uminabot an laba kan **Halabang Muog** **kan Tsina** nin higit sa igwang 6,508&nbsp;km (4,000 milya) poon Shanhaiguan sa subangang hanggang Lop Nur sa Sulnupan, sa kalabaan na arkong magaspang na minabanga sa kasurang gilid kan Panlaog na Mongolya, alagad uminabot nin higit sa 6,700&nbsp;km (4,160 milya) an kabuuan.  Sa panahon kan katanyagan kaini, an Tabiking Ming, pigtatanuran kan higit sa saróng milyong mga tawuhan. Pigtatantyang igwang 2 hanggang 3 milyong Tsino an nagadan sa laog kan panahon kan daan-daantaong proyekto kan pagpapatindog kan tabiki.

## Mga Toltolan
Pankinaban na Pamanang Lugar

An sarong **Pankinàban na Pamanang Lugar** (Ingles: *World Heritage Site*), saróng lugar (arog kan kadlagan, bukid, danaw, desyerto, bantayog, establisimyento, syudad, asbp.) na pigtalagá kan Organisayon na Pan-edukasyon, Pan-siyensiya asin Pankultura nin mga Nagkakasarong Nacion (UNESCO) bilang lugar na igwang naiibang kultural o pisikal na kahalagahan. 

Pigmamantinir an lista kan mga Pankinaban na Pamanang Lugar kan Komite sa Pamanang Pankinaban, na minabilog nin 21 nasyon na pig-elihir gikan sa saindang Asembleya Heneral.

## Mga nasyon na may kaglima o dakol pang mga lugar
Mga nacion na may kaglimá o dakol pang mga Pankinában na Pamanang lugar, hasta pa sa ngunyang Julio 2018.


ImageSize = width:602 height:auto barincrement:15
PlotArea  = top:10 bottom:30 right:50 left:20
AlignBars = early

DateFormat = yyyy
Period     = from:0 till:60
TimeAxis   = orientation:horizontal
ScaleMajor = unit:year increment:10 start:0

Colors =
  id:canvas value:rgb(1,1,1)
  id:black  value:black
  id:red    value:rgb(0.54,0.21,0)
  id:redl   value:rgb(0.84,0.41,0)
  id:orange value:orange
  id:green  value:green
  id:blue   value:blue

Backgroundcolors = canvas:canvas

BarData =
  barset:Studentenbuden

PlotData =
  width:5 align:left fontsize:S shift:(5,-4) anchor:till
  barset:Studentenbuden
  from: 0 till: 54 color:black text:"Italya" (54)
  from: 0 till: 53 color:black text:"Tsina" (53)
  from: 0 till: 47 color:red text:"Espanya" (47)
  from: 0 till: 43 color:red text:"Pransiya" (44)
  from: 0 till: 43 color:red text:"Alemanya" (44)
  from: 0 till: 37 color:redl text:"Indya" (37)
  from: 0 till: 34 color:redl text:"Mehiko" (35)
  from: 0 till: 31 color:redl text:"Nagkasararong Kahadean" (31)
  from: 0 till: 28 color:orange text:"Rusya" (28)
  from: 0 till: 23 color:orange text:"Iran" (23)
  from: 0 till: 23 color:orange text:"Estados Unidos" (23)
  from: 0 till: 22 color:orange text:"Hapon" (22)
  from: 0 till: 21 color:orange text:"Brasil" (21)
  from: 0 till: 19 color:green text:"Australya" (19)
  from: 0 till: 19 color:green text:"Kanada" (19)
  from: 0 till: 18 color:green text:"Gresiya" (18)
  from: 0 till: 18 color:green text:"Turkey" (18)
  from: 0 till: 15 color:green text:"Polandiya" (15)
  from: 0 till: 15 color:green text:"Portugal" (15)
  from: 0 till: 15 color:green text:"Sweden" (15)

  barset:skip



## Toltolan

## Mga panluwas na takod
* Portal kan Pamanang Pankinában nin UNESCO — Opisyal na websityo sa  sa
Qin Shi Huang

Si **Qin Shi Huang** (Intsik: 秦始皇), iminundag bilan **Ying Zheng**  (嬴政) asin bistado man sa **Hadeng Zheng kan Qin** (秦王政), saróng iminundag na prinsipe kan estado nin Qin asin nagin enot na emperador kan Tsina pagkapuas'puasing malupig kan Qin an gabos na mga naglalabanang estado. Pinag-sarô niya an bilog na Tsina kadtong 221 BK. Imbes na imantenir an titulo na "hade" na piggamit kan mga nakalihis na pinuno kan Shang asin Zhou, namahala siya bilan **Kaenot-enotang Emperador** (始皇帝) kan Dinastiyang Qin poon 220 hanggan 210 BK. Nagpadagos gamiton an saiyang sadiring imbentong titulo na "emperador" (皇帝) kan mga pinunong Intsik sa minasunod na duwang ribong taon.

## Mababasa pa lalo
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
Julius Bulahan

Si **Julius Denido Bulahan** gikan sa Syudad nin Naga sarong Bikolanong parasurat nin rawitdawit, pintor asin nagin presidente kan Parasurat Bikolnon. Dating opisyal na pampublikong tagapagtaram (PIO) kan 2018, sekretaryo kan 2019, asin sekretaryo kan board kan organisasyon. Sa presente, siya an saro sa mga tagapagmukna asin opisyal na pampublikong tagapagtaram (PIO) kan Pagsirang, Inc. 

Nagin partisipante siya kan Saringsing Writers Workshop kan 2015 asin nagin tagapadalagan kaini kan 2017. Bago kaini, siya nagin partisipante kan Juliana Arejola-Fajardo Workshop sa Pagsurat-Bikol na ginibo sa Syudad nin Naga kan 2012. An saiyang rawitdawit na *Dai ka man Baduan nin Bagong Panganuron, Daragang Magayon* sarò sa mga napiling rawitdawit sa ginibong Kabulig Inaugural Writers Prize 2018 asin nakabali sa sampulong shortlisted sa *Kabulig Writers Prize - Usipong Pan-aki* an saiyang panurat na *An Kwarto ni Kara* kan 2019. Bago kaini, an saiyang rawitdawit na *An Pantsong nin Kahaputan* nanggana nin ikaduwang premyo sa Gawad Obrang Literaturang Bikolnon para sa bulan nin Hunyo 2012.

Naipublikar an mga rawitdawit ni Bulahan sa Cha: Asian Literary Journal base sa Hongkong, *Ani 39: Kahayupan/The Animal Kingdom* (2016) na pinagpupublikar kan Sentro Pangkultura kan Filipinas (CCP), *Girok: erotika* (2017) kan New Yorks V.C IGARTA, Kabulig Bikol, asin Bangraw kan Arte, Literatura asin Kultura, sarong literaryong babasahon kan National Commission for Culture and the Arts (NCCA). Ipinagpublikar man niya nin surusadiri an *Makot nin mga Rawitdawit,* sarong libro nin mga rawitdawit sa Tataramon na Bikol Sentral sa Better Living Through Xeroxography Naga kan 2017.  

Bilang sarong pintor, siya nagin sekretaryo kan Kintab Artists Group, sarong *non-profit* na grupo nin mga visual artists, parasurat, asin musikero na an intension iyo an igantad an kultura, tradisyon, arte, asin literatura kan Bikol. Sa ginibong Kurit Aki Art Exhibit poon Enero 20 sagkod 27, 2019 sa SM City Naga, nahiling an saiyang mga obra sa sarong eksibit para sa sarong kawsa na hinimò kan Mariner's Polytechnic Colleges Foundation, Tabang Bikol Movement asin Kintab Artists Group. Pinartisiparan ini nin kaakian na nagtapos sa sarong worksyap nin Kurit Aki asin mga Bikolanong parakurit. Apwera kaini naibali naman an saiyang mga obra sa manlain-lain na exhibit sa laog asin luwas kan Kabikolan.



## Mga toltolan
Emperador

An **emperador** (gikan sa , na naggikan man sa Daan na Pranses: empereor) iyo an sarong monarka, asin parating an soberanong namamayo sa sarong emperyo o iba pang klase nin imperyal na kinaban. An **emperatris**, an pambabaeng katampad, mapupwedeng mag-indikar bilang agom nin emperador (konsorteng emperatris), ina (empress dowager), o sarong babaeng namamayo na saiya mismong karapatan asin ngaran (empress regnant). An emperador heneralmente binibisto na igwa nin halangkaw na monarchic honor asin ranggo, labi pa sa mga hade. Sa Europa, an titulo kan Emperador haloy nang ginagamit poon pa kan Edad Medya, kinokonsiderar kan panahon na idto o haros kapareho sa dignidad sa Santo Papa nin huli sa posisyon kan Papa bilang risang namamayo kan Simbahan asin ispiritwal na lider kan Katolikong parte kan Solnopan na Europa. An Emperador kan Hapon iyo an solamenteng sa presente nagrereynar na monarkiya na kun saen an titulo iyo trinadusir pasiring sa Ingles bilang "Emperor".

## Toltolan
Dinastiyang Ch'in

An **Dinastiyang Qin** (221 - 206 BK), pinangenotan kan Dinastiyang Zhou asin pigsundan kan Dinastiyang Han sa Tsina. Kan mapag-saró ni Qin Shi Huangdi an Tsina kan 221 BK, ini an poon kan panahong Imperyal kan Tsina na nagtapos sa pagbagsak kan Dinastiyang Qing kan 1912. Nagwalat an dinastiyang ini nin saróng sentralisadong imperyo na inarog kan mga minasunod na mga dinastiya. Sa rurok kan saindang kapangyarihan, igwa an Dinastiyang Qin nin 40 na tawo.

## Uusipon
### Ginikanan
Bago ini apudon na Dinastiyang Qin, an mga Ying an namumuno sa Qin (nacion). Segun ki Sima Qian, gikan an angkan kan Qin kay Emperador Zhuanxu (saro sa mga limang emperador kan maalamat na panahon). Saró sa saindang ninuno, nakatanggap si Dafei ki Emperador Shun nin apelyidong Ying. Saró pa sa mga ninuno, nakatanggap nin daga sa Quanqiu (sa ngunyan Tianshui, Gansu) an nagserbi si Feizi ki Hadeng Xiao kan Zhou bilan para-ensayo kan kabayo kan hade; digdi daa gikan an Qin asin pigtutubudan na digdi man pigkua an pangaran kan dinastiya. Pigtuturing an Dinastiyang ini na poon kan Imperyong Tsina.

### Dahilan kan pagbagsak
Bumagsak an Dinastiyang Qin kan nagadan an saindang pinuno na sa Shi Huangdi o Shih Huang Ti.

## Mga Emperador
(An enot na emperador kan Qin iyo si Qin Shi Huangdi o Ying Zheng)

## Puno nin Imperiyal na Pamilya
Micah Hilotin

Si **Micah Dela Torre Hilotin** sarong Bikolanong parakurit na naggamit an dagâ bilang medyum asin ilustrador gikan sa banwaan nin Pili, Camarines Sur. Nagin parte siya kan Cordillera Green Network, Inc. sa Syudad nin Baguio bago nagbalik sa saiyang dinakulaan na banwaan. Saro siya sa mga nag-organisa kan *Pagkarahay Arts Camp & Festival 2018* na ginibo sa Sentral na Bikolnon na Unibersidad nin Estado kan Agrikultura (CBSUA) sa Pili, Camarines Sur. Nagtapos nin Batsilyer sa Fine Arts sa Unibersidad kan Filipinas-Baguio si Hilotin kan 2015. 

Si Hilotin nagin man ilustrador kan librong *Si Bebe, si Boboy, asin an Saindang Pankagkag, Pansighid, Pansalod nin Ati asin Magkakambal na Sundang * na parte kan sarong serye nin tri-lingwal na mga babasahon pan-aking *Boom Boom Boom An mga Aki kan Camarinezoom* na isinurat ni Carlos Arejola. Sa ginibong *Rimpos: art-literature Exhibition* kan Salingoy Art Group, katampad kan saiyang mga obrang kurit an mga rawitdawit ni Lourdes Nieva. An aktibidad ginibo sa Naga City Art Gallery sa Jesse M. Robredo Coliseum poon Mayo 4 sagkod 18, kan 2013. Nagpaluwas nin sarong libro na pinakarhay ni Eilyn Nidea laman an haralìpot na saysay dapit sa mga parakurit asin parasurat na kaayon sa aktibidad siring man an mga ladawan asin mga panurat na ipinahiling sa eksibit. Kan Nobyembre 2017, nagin parte man si Hilotin kan *"Future Culture Exhibit"*  na ginibo sa Cafe by the Ruins Dua Gallery, Baguio City.

## Toltolan


## Panluwas na takod
*Micah Hilotin Facebook

## Hilingon man
*Lista kan mga Filipinong pintor
Tataramon na Yonggom

An **Yonggom** saró sa mga tataramon na Ok kan Sulnupang Papua asin Papua Nueba Guinea. Kaano-anong maray kaini an Norteng Muyu, na kun saen inaapod ining 'Yonggom'.

## Panluwas na Takod
•    Paradisec has an open access collection that includes Yonggom language materials

## Mga Toltolan
Gorontalo (syudad)

An **Gorontalo** saróng syudad asin kapitolyo kan Provincia nin Gorontalo, Indonesya. An kinamumugtakan kaini yaon sa isla nin Sulawesi. Igwang hiwas nin 64.79&nbsp;km² asin populasyon na 179,991 na gikan sa 2010 Sensus an syudad

## Heograpiya
Naghihiras nin mga hangganan an Gorontalo sa Rehensiyang Bone Bolango (sa norte asin subangan), golpo nin Tomini (sa sur), asin Rehensiyang Gorontalo (sa sulnupang). Dae malangkaw an elebasyon kaini na maabot sa 500 metros itaas kan liyabel nin dagat asin an total na temperatura, mga 26,5&nbsp;°C

## Inprastraktura
An pinakadakulang pabulungan o ospital sa Gorontalo iyo an Ospital nin Aloei Saboe.

## Kulinaryo
An Kulinaryo sa Gorontalo minasaklaw poon kakanon-dagat hasta mais (bilan madaling madugangan). An sikat na kakanon na "binthe Biluhuta" na gibo sa mais, pigkudkod na niyog, basil, asin mga pirang sira o mga pasayan. Iba pa sa mga iyan, popular man an pighihaw na tuna na may chilly sauce.

## Mga Distrito

Nababanga sa 6 na mga distrito (*kecamatan*) an syudad, listed below with their 2010 Census Populations:

# Distritong Kota Selatan (*Syudad nin Sur*)- 35,988
# Distritong Kota Utara (*Syudad nin Norte*) - 33,149
# Distritong Kota Barat (*Syudad nin Sulnupan*) - 20,220
# Distritong Kota Timur (*Syudad nin Subangan*) - 42,155
# Distritong Kota Tengah (*Syudad nin Sentral*) - 27,047
# Distritong Dungingi - 21,568

## Mga Tugang nin Syudad
* Mamuju, Indonesya
* Syudad nin Bengkulu, Indonesya

## Mga Toltolan

## Mga Panluwas na Takod

*
Tataramon na Bookan

An **Bookan**, o *Baukan Murut*, sarong naghihinagdan na tataramon kan mga tawo nin Murut kan Sabah.

## Mga Toltolan
Tataramon na Pamona

An **Pamona** (*Poso* o *Bare’e* man) saróng tataramon na pigtataram sa Sentral asin Sur na Sulawesi, Indonesya. Parte ini kan norteng grupo kan mga tataramon na Kaili–Pamona.

## Mga diyalektos
An mga diyalektos kan iyo an:

*Laiwonu (Iba),
* Pamona (Poso),
* Rapangkaka (Aria),
* Taa (Topotaa, Wana),
* Tobau (Bare’e, Tobalo, Tobao),
* Tokondindi,
* Tomoni,
* Topada.

## Mga Toltolan
Mga tataramon na Kaili–Pamona

An **mga tataramon na Kaili–Pamona** iyo an saróng grupo kan mga tataramon na Selebiko na pigtataram sa sulnupang provincia nin Sentral Sulawesi, Indonesya.

## Mga tataramon
Per *Ethnologue* 16, an mga tataramon iyo an minasunod:

*Norte
****Kaili**: Kaili (Ledo Kaili, Da'a Kaili, Unde Kaili, Baras), Lindu, Moma (Kulawi), Topoiyo, Sedoa
****Pamona**: Pamona (Bare’e), Tombelala
*Sur
**Rampi
**Uma
**Sarudu
****Badaiko**: Bada, Behoa (Besoa), Napu

## Mga Toltolan
Tataramon na Ulumanda’

An **Ulumanda’** saróng tataramon na Austronesyo kan Sulnupang Sulawesi, Indonesya. Haraning magkaintindihan an mga ini sa mga tataramon na Pitu Ulunna Salu.

## Mga Toltolan
Suwawa

An **Suwawa** saróng lugar sa Indonesya na bisto man sa Tuwawa. An sa ngunyan pangaran na **Tuwawa** gikan sa saróng kahadean, na pigsasabing nabuo kan ika-4 na siglo. Alagad, nabisto an kahadean mga ika-8ng siglo.

An pangaran na "Suwawa" o "Tuwawa" gikan sa taramon na Tuwawa'a (Tataramon kan Suwawa) o Tuwawu (Tataramon kan Gorontalo), na boot sabihon saró. Essensyalmemte an Towawa'a boot sabihon "saróng la'was". Bisto man ini bilan sarong sosyal nin pagkasararo kan henealogiya, pankadagaan, asin kultural na mga komunidad na integridad kan pamilya, rehiyon asin kultura. Saróng banwaan man an Suwawa sa Indonesya asin kapitolyo syudad kan Rehensiyang Bone Bolango.
Tilamuta

An **Tilamuta**, saróng banwaan sa Sulawesi sa nacion na Indonesya asin saró sa mga tukawan kan Rehensiya kan Boalemo
Tataramon na Taman

An **Taman** saróng tataramon na Austronesyo (Dayak) kan Borneo. Sumpay sa Embaloh, dae ini magkaano-ano sa iban mga tataramon.

## Mga Toltolan
Mga tataramon na Tamaniko

An **mga tataramon na Tamaniko** iyo an saróng sadit na grupo kan mga tataramon kan Indonesya na Borneo:
: Embaloh (kaib. Kalis), Taman (Taman Dayak)
An klasipikasyon kan mga tataramon na Tamaniko, solo talagang pigrerepresentar kan Embaloh, na dae pa malinaw. Halabang nawalat na dae maklasipikar, pigpanukala kan lingguwistang Aleman na si K.A. Adelaar na igwang espesyal na haraní sa Bugines dangan kabalí ini sa mga tataramon na Sur na Sulawesi.

## Mga Toltolan
Tataramon na Topoiyo

An **Topoiyo** saróng tataramon na Austronesyo na kabali sa sangâ kan mga tataramon na Selebiko kan Sulnupang Sulawesi, Indonesya.

## Toltolan
Tataramon na Budong-Budong

An **Budong-Budong** saróng tataramon na Austronesyo kan Sulawesi, Indonesya, na pigtataram sa kanayunan kan Subdistritong Tongkou, Budong-Budong, Rehensiyang Mamuju.

## Mga Toltolan
Rehensiyang Mamuju

An **Rehensiyang Mamuju** saróng rehensiya () kan provincia nin Sulnupang Sulawesi, Indonesya. An Mamuju an kapitolyo kan rehensiya, na kun saen iyo man an kapitolyo kan Sulnupang Sulawesi. An populasyon kan rehensiya maabot sa 336,879 segun sa 2010 Sensus.

## Mga lugar nin Uranium
An Rehensiyang Mamuju igwang halangkaw na potensyal nin uranium sites na may radyoaktibidad kan ~250 nsv kada taon na parehas man sa  Pocos de Caldas, Brasil. An halangkaw na potensyal nin lugar nin uranium yaon sa burol kan nayong Takandeang mga 40 kilometro poon sa syudad nin Mamuju na igwang radyoaktibidad na 2,000-3,000 nsw kada oras.

## Pamamahala
Nababanga an rehensiya sa kagsaróng mga distrito (*kecamatan*), na nasa ibabâ na may talá nin populasyon kan 2010 Sensus.

## Mga Toltolan

## Mga Panluwas na Takod

*
Mamuju (syudad)

An **Mamuju** iyo an kapitolyo kan provincia nin Indonesyano na Sulnupang Sulawesi. Porma man na parte an syudad kan provincia nin Sur na Sulawesi.

## Edukasyon

An edukasyon sa Mamuju minasaklaw hanggan sa SMA III (taon na 12) asin an mga tawo gikan sa mga kinalilibutan kaining lugar (espesyalmente sa lugar nin  Kalumpang) na babagtason poon Mamuju tanganing mapaurog pa ninda an saindang edukasyon. Kaipuhan kan mga estudyante na naghahangad nin edukasyon nin tertiary na bagtason an mga darakulang mga banwaan arog kan Makassar.

## Agrikultura

An kinabubuhay kan mga tawo sa sektor nin agrikultura iyo an minasunod:
*Langka,
*rambutan, 
*durian, 
*Bagas, asin
*Mga batag.

## Demograpiko

Arog man sana kan mga lugar sa Sulnupang Sulawesi, an Mamuju saróng panpredominanteng syudad nin Muslim, na may mga moske, alagad an Kristiyanismo igwang pigtugdas na presensiya sa mga kadaklan sa mga simbahan sa banwaan na ini. An Budismo an pinaka sadit na contingent kan pamíbi kan mga tawo asin an Hinduismo an pankatotoohang halo kan adat asin Islam.

## Kultura

An taon-taong karera nin sandeq pigsasagibo kada Agosto poon Mamuju hanggan Makassar.

## Mga kambal nin banwaan– mga magturugang na syudad

Pigkambal an Mamuju sa:
* Syudad nin Gorontalo, Gorontalo, Indonesya
* Soweto, Gauteng, Sur na Aprika

## Toltolan

## Mga panluwas na takod
Tataramon na Mamuju

An **Mamuju** saróng tataramon na Austronesyo na pigtataram sa isla kan Sulawesi sa Indonesya.

Kaiba sa mga diyalektos kan Mamuju an diyalektong Mamuju, Sumare-Rangas, Padang, asin Sinyonyoi. An diyalektong Mamuju pigkokonsiderar na mas prestihiyuso. Nakabase an porma nin pagsurát sa alpabeto na Latin.

## Mga Toltolan

## Mga Panluwas na Takod
*The New York Times
*Endangered Language Alliance
Mga tataramon na Wotu–Wolio

An **mga tataramon na Wotu–Wolio** iyo an saróng grupo nin magkaarano-anong mga tataramon na pigtataram sa Sulawesi na kabali sa sub-grupo nin Selebiko kan pamilya nin Austronesyo. Iyo an:

***Kalao–Laiyolo**: Kalao asin Laiyolo, pigtataram sa mga isla nin Selayar (Sur na Sulawesi).
***Wolio–Kamaru**: Wolio asin Kamaru, pigtataram sa Isla nin Buton (Sur-Subangang Sulawesi).
**[[tataramon na Wotu|Wotu]]*, pigtataram sa distritong Wotu (Sur na Sulawesi) sa kanortehang baybayon kan Golpo nin Bone.

## Mga Toltolan
Tataramon na Wotu

An **Wotu** saróng nanganganib na tataramon na Austronesyo kan Sur Sulawesi, Indonesya. Kabalí ini sa sangâ nin Wotu–Wolio kan sub-grupo nin Selebiko.

## Mga Toltolan
Mga tataramon na Nukleyar Malayo-Polinesyo

An * 'Mga tataramon na Nukleyar Malayo-Polinesyo' *, sarong putatibong sangâ kan pamilya nin Austronesyo, na pigmumungkahi nina Wouk & Ross (2002), na pig'akala na nakawarak poon sa saróng posibleng inang-banwa sa Sulawesi. Pig'aapod an mga ini na * [[Pamilya nin nukleyar| nukleyar]] * ta an mga ini an haka-haka na core kan pamilya nin Malayo-Polinesyo, kaibang an parehong Malay asin Polinisyano. . madudugangan an Nukleyar Malayo-Polinesyo sa bilog kan Indonesya (apwera sa Sentral Borneo, Sabah, asin sa norte kan Sulawesi), asin sa Melanesya asin Pacifico.

## Mga Toltolan
Tataramon na Gana’

An **Gana’** (Gana, Ganaq) saróng tataramon na Austronesyo kan Sabah, Malaysia.

Parehas man na pigtataram an Gana asin an Kujau na saróng tataramon na Dusuniko sa laog asin palibot kan banwaan nin Keningau, an Gana igwang signipikanteng proporsyon kan mga Subli-taramon na Dusuniko, dawa na orihinalmente ining saróng tataramon na Murutiko (Lobel 2013:395).

## Mga Toltolan

*Lobel, Jason William. 2013. ''Philippine and North Bornean languages: issues in description, subgrouping, and reconstruction'' . Ph.D. dissertation. Manoa: University of Hawai'i at Manoa.
Keningau

An **Keningau** () () saróng kapitolyo kan Distritong Keningau sa Panlaog na Dibisyon kan Sabah, Malaysia. Ini an panlima sa pinakadakulang banwaan sa Sabah, asin saró man sa pinakagurang. Natatangâ an Keningau sa Tambunan asin sa Tenom. Mga 173,130 an pigtatantyang populasyon kan banwaan.

## Toltolan
Tataramon na Sungai

An **Sungai**, o **Abai Sungai** pagkatapos kan nayon kun saen ini pigtataram, saróng minoryang tataramon kan Sabah.

## Mga Toltolan
Tataramon na Abai

An **Abai** saróng tataramon na Murutiko kan Borneo na pigtataram kan mga tawo nin Abai sa mga kanayunan kan Sembuak asin Tubu.  Napasalâng naklasipikar ini kan *Ethnologue* bilan saróng diyalektos kan Putoh. 

## Mga Toltolan
Mga tataramon na Senoiko

An **mga tataramon na Senoiko** (pig'aapod man na **Sakai**) iyo an grupo nin mga tataramon na Asliyano na pigtataram kan 33,000 katawo sa main range kan Rawis nin Malay. An mga tataramo sa grupo iyo an, 
:Semai asin an Temiar (an mga pangenot na ataramon), Lanoh, Sabüm, asin  Semnam.

## Mga Toltolan

## Mga Panulwas na Takod
* http://projekt.ht.lu.se/rwaai RWAAI (Repository and Workspace for Austroasiatic Intangible Heritage)
*  Central Aslian languages in RWAAI Digital Archive
Tataramon na Wila'

An **Wila’**, iyo man an **Bila’** asin **Ibabang Kadagáang Semang**, saró sa anuman kan kadaklan na puho'ng mga tataramon na Mon–Khmer kan Malaya na natala sa baybayon kan Wellesley kabaliktad sa Penang kan amay na 19th siglo.

## Mga Toltolan
Tataramon na Lewotobi

An **Lewotobi** saróng tataramon na Sentral Malayo-Polinesyo kan isla nin Flores sa Indonesya.

## Mga Toltolan
Tataramon na Penan-Nibong

An **Penan**, na bistado man sa **Punan-Nibong**, saróng tataramon na masakit intindihon na pigtataram kan mga tawo nin Penan kan isla nin Borneo. Relatibo an mga ini sa mga tataramon na Kenyah.  Pigpahiling kan *[[Glottolog]]* an Sulnupang Penan  bilan haraní sa Sebop kaysa duman sa Subangan na Penan.

## Mga Toltolan

## Mga Panluwas na Takod
*
*ELAR archive of Eastern Penan
Linog asin Dolnop sa Tōhoku (2011)

An , iyo an 9.0M<sub>W</sub> megathrust earthquake sa baybayon kan Hapon na nangyari kan 05:46 UTC (14:46 lokal na oras) kaidtong 11&nbsp;Marso&nbsp;2011. naitala an sentro sa  subangang baybayon kan Rawis nin Oshika, Tōhoku, kaiba an hiposentro sa irarom na .

Nagin marka an linog tanganing magkaigwa nin patanid manongod sa dolnop asin pagibakyuwar kan kadaklan na Hapones sa baybayong Pacifico na nasa dae makulang sa 20&nbsp;na nacion, kabali an enterong baybayong Pacifico kan Norteng Amerika asin Sur na Amerika. Nakagibo an linog nin mga dolnop na igwang langkaw na  na nakaperwisyo sa bilog na nacion, kaiba na duman an mga sararadit na alon na uminabot sa iba pan mga nacion , kaiba na an mga kinakaipuhang alon dangan nakaapekto abot sa Tsile, na kun saen nasa balyong parte pa kan kinában gikan sa Hapon. Sa Hapon, ang mga alon ay iniulat na mayroong nalakbay na  papasok sa interyor kan nacion.

Igwa na ining nagadan na  asin dae makulang na  mga katawo an pig'ulat na nawawara sa anom na prepektura. Nagsanhi an linog nin malawakang pagkaraot sa Hapon, kaiba na an magabat na pagkaraot sa mga dalan asin agihang bakal kaiba na man an mga malawakang suló sa kadakol na lugar, asin saróng imbakan-tubig o dam an bumigay.

## Talababa

## Mga Panluwas na Takod

* Earthquake Report from United States Geological Survey (USGS)
* Pacific Tsunami Warning Center at National Oceanic and Atmospheric Administration (NOAA)
* West Coast and Alaska Tsunami Information  at National Oceanic and Atmospheric Administration (NOAA)
* Seismic Monitor at Incorporated Research Institutions for Seismology (IRIS)
* Integrated Tsunami Watcher Service 
* Japan Earthquake & Tsunami  at Esri
* Images of affected areas from *[[Boston.com]]*
* Japan Earthquake: before and after aerial and satellite images from ABC News, credited to Google
* 110311 JapanEarthquake at the Federation of Earth Science Information Partners (ESIP Federation)
* 2011 Japanese Earthquake and Tsunami at Google Crisis Response
* Red Earthquake and Tsunami Alert in Japan at the Global Disaster Alert and Coordination System

;Live media coverage
* Japan earthquake live coverage at *[[Al Jazeera English]]*
* Japan earthquake live coverage at *[[BBC News]]*
* Japan tsunami and earthquake live coverage at *[[The Guardian]]*
* Quake and tsunami live coverage at *[[The New York Times]]*
* Japan Earthquake  live coverage at *[[Reuters]]*
* NHK WORLD English live coverage at *[[NHK|Japan Broadcasting Corporation (NHK)]]*
Tataramon na Ma'anyan

An **Ma'anyan** o **Ma'anjan** o **Maanyak Dayak** saróng tataramon na Austronesyo na kabayon sa mga tataramon na Subangan na Barito. Pigtataram ini kan mga 150,000 mga tawo nin Ma'anyan (sub-grupo kan mga tawo nin Dayak) na nag-eerok sa sentral Kalimantan, Indonesya. Kaano-ano kaini an tataramon na Malgatse na pigtataram sa Madagaskar. Igwa ining halangkaw na leksikal na pagkakaparehas sa iban mga tataramon na Subangan na Barito arog kan Paku (77%) o Dusun Witu (75%).

## Bokabularyo

Natatangâ an komparasyon nin bokabularyo sa mga tataramon na Banjares, Ma'anyan asin Malayo.

## Mga Toltolan

## Mga Panluwas na Takod

*Ma'anyan language and grammar
Tataramon na Lun Bawang

Kabali an tataramon na pigtataram kan mga Lun Bawang (o *Lundayeh*) sa pamilya nin Malayo-Polinesyo. An enot na pigpublikar na materyales na buong pigsurat sa **tataramon na Lun Bawang**  iyo an pagpapalis-taramon kan Bibliya kadtong 1982, na kun saen pig'aapod ining *Bala Luk Do*.pigkonstruk an Diksyunaryong Lun Bawang–Ingles kan 1969 sa Unibersidad kan Washington. An diyalektos kan tataramon na Lun Bawang, an Kemaloh Lundayeh, sa ngunyan lang (2006) pigkompayl paduman sa diksyunaryong bilinguwal kan tataramon na Lundayeh asin Ingles.
Pangenot an tataramon na Lun Bawang na saróng tataramon na pataram. Igwa man nin diit na pig'imprintar na nakasurat na materyales sa tataramon na ini na dae naisurat kan mga misyunaryo o kan mga linguwista. Nagsasangli an pataram na kultura kan mga tawo nin Lun Bawang , sa aksesibilidad kan mga ini sa Internet asin sa Facebook. "Putoh" an alternatibo kaining apod sa Subangang Kalimantan.

## Halimbawá

### Pangadyi sa kagurangnan (Ama niamo)
*O Taman kai luk bang surga, dó ngadan-Mu uen ngerayeh. Idi imet-Mu uen ngaching, idi luk pian-Mu mangun bang taná kudeng bang surga. Maré nekai acho sini akan luk petap. Idi maré dó ratnan amung-amung baleh kai mepad kudeng kai pangeh nemaré ddó ratnan amung-amung baleh dulun. Idi aleg nguit nekai amé bang luk nutun, iamdó muit nekai ratnan luk dat. Amen. Ngacheku Iko luk kuan imet idi lalud idi rayeh maching ruked-ruked peh. Amen.* 

:**Salin sa tataramon na Ingles:**
Our Father, who art in heaven, hallowed be thy name. Thy kingdom come, Thy will be done on earth as it is in heaven. Give us this day our daily bread, and forgive us our sins, as we forgive those who sin against us. Do not lead us into temptation, but deliver us from evil. Amen. For the kingdom, the power, and the glory, are Yours now and forever. Amen. (Mateo 6:9-13)

## Fonolohiya
Igwang 6 na mga patanog, 18 na mga konsonante o katanog asin 5 mga diptonggo sa tataramon na Lun Bawang.

Segun ki Blust (2006), igwang mga seryo an Lun Dayeh kan *[[prevoiced|mixed-voiced stops]]*,  na parehas kan mga yaon sa Kelabit, alagad mayo ining saróng simpleng .

## Toltolan
Rehensiyang Banjar

Saró an **Rehensiyang Banjar** sa siyám na mga rehensiya sa provinciang Indonesya kan Sur na Kalimantan; an kapital saróng Martapura. Nasasakop an lugar kan 4,668 km2, asin igwang populasyon na maabot sa  	506,839 segun sa 2010 Sensus; the latest official estimate (as at January 2014) is 546,990. Naitala an Rehensiya para sa mga mina kan Diyamante asin sa mga relihiyosong tawo (kanIslam). Motto: *"Barakat*" (Banjarese="Blessing").

## Administrasyon
Nababanga an Rehensiyang Banjar sa kagsiyam na mga distrito (*kecamatan*), piglista sa baba an mga minasunod kaiba an populasyon segun za 2010 Sensus:

## Atraksyon kan mga turista
* Dakilang Moske nin Al-Karomah
* Bincau Fish Pond
* Parke nin Cahaya Bumi Selamat
* Naglulutang na Saudan nin Lok Baintan
* Sementeryong Sultan Adam

## Hilingon man
* Mga tawo nin Banjar

## Mga Toltolan

## Mga Panluwas na Takod

*