open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bukid Pinatubo

An **Bukid Pinatubo** (; ; ; ;  ) sarong aktibong estratobulkan sa Kabukidan nin Zambales, nakamugtak sa tripoint boundary kan mga probinsya kan Filipinas kan Zambales, Tarlac asin Pampanga, anas sa Sentral Luzon sa kaamihanan na isla kan Luzon. Dai masyadong aram an uusipon kan pagtuga kaini kan kadaklan bago an suanoy na aktibidad nin pagtuga kan bulkan kan 1991, kan Hunyo sana. Grabeng narugba' an Pinatubo, dai napapansin asin natahuban hali sa panghiling. Natahuban ini kan mga makakapal na kadlagan na minasuporta sa sarong populasyon kan dakol na ribong katutubo na mga Aeta.

## Kataytayan nin mga ladawan

File:Mt.Pinatubo.jpg|Sa ibabawa kan Bukid Pinatubo
File:Lahar Footprints in Mt. Pinatubo.jpg|Mga tala nin lamigtis kan Lahar sa Bukid Pinatubo
Ladawan:Carabao's Bath - Mt Pinatubo Trail.jpg|Karabaw na nagkakarigos sa gilid kan Bukid Pinatubo


## Mga tala

## Toltolan

* 
* Decker, R. and Decker, B. (1997) *Volcanoes*, 3rd edition, WH Freeman, New York.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Dhot, S. Mt Pinatubo Safety.

## Mga panluwas na takod

* 
* Mount Pinatubo Mount Pinatubo page
* ''Fire and Mud. Eruptions and Lahars of Mount Pinatubo'', United States Geological Survey site
* ''Weather effects of the 1991 eruption''  EOS Volcanology.
* ''The Cataclysmic 1991 Eruption of Mount Pinatubo, Philippines''. United States Geological Survey site
* Pinatubo, Philippines (volcanic images) 
* Smithsonian Institution's Global Volcanism Program (GVP) (entry for Pinatubo)
Archimedes

Si **Archimedes kan Syracuse** (; ; ; ) sarong matematikong Griyego, pisikp, inhinyero, imbentor asin astronomiko. Dawa pa dikit lang ang aram sa detalye kan saiyang buhay, siya an saro sa mga nanginginot na siyentista. Kinokonsiderar na pinakamatibay na matematiko sa suanoy na kasaysayan asin saro sa pinakamatibay sa gabos na panahon. 

Naantisipiran niya an pagkakaigwa kan modernong calculus asin analysis sa paggamit nin konsepto na  infinitely small asin method of exhaustion hali sa pag-aram nin  geometrical theorems, kabali na an: the area of a circle;  surface area asin volume of a sphere; area of an ellipse; the area under a parabola; the volume of a segment of a paraboloid of revolution; the volume of a segment of a hyperboloid of revolution; and the area of a spiral.                                                                                                                                                     

*

## Mga toltolan

### Pagsambit

## Magbasa pa lalo

* Boyer, Carl Benjamin. 1991. **'. New York: Wiley. .
* [[Marshall Clagett|Clagett, Marshall]]. 1964–1984. ''Archimedes in the Middle Ages'' 1–5. Madison, WI: [[University of Wisconsin Press]].
* [[Eduard Jan Dijksterhuis|Dijksterhuis, Eduard J.]] [1938] 1987. ''Archimedes'', translated. Princeton: [[Princeton University Press]]. .
* [[Mary Gow|Gow, Mary]]. 2005. **'. Enslow Publishing. .
* Hasan, Heather. 2005. **'. Rosen Central. .
* [[Thomas Heath (classicist)|Heath, Thomas L.]] 1897. . [[Dover Publications]]. . Complete works of Archimedes in English.
* [[Reviel Netz|Netz, Reviel]], and William Noel. 2007. ''The Archimedes Codex''. [[Orion Publishing Group]]. .
* [[Clifford A. Pickover|Pickover, Clifford A.]] 2008. ''Archimedes to Hawking: Laws of Science and the Great Minds Behind Them''. [[Oxford University Press]]. .
* Simms, Dennis L. 1995. ''Archimedes the Engineer''. [[Continuum International Publishing Group]]. .
* [[Sherman K. Stein|Stein, Sherman]]. 1999. **'. Mathematical Association of America. .

## Panluwas na takod
* *[https://www.wilbourhall.org/index.html#archimedes Heiberg's Edition of Archimedes].* Texts in Classical Greek, with some in English.
* , translated by L.G. Robinson
*The Archimedes Palimpsest project at The Walters Art Museum in Baltimore, Maryland
* Photograph of the Sakkas experiment in 1973
* Testing the Archimedes steam cannon 
* Stamps of Archimedes
* Archimedes Palimpsest reveals insights centuries ahead of its time
Gabat

Sa siyensya asin inhenyeriya, an **gabat** (Ingles: *weight*) kan sarong bagay iyo an puwersa na minaakto sa nasambit na bagay huli sa grabidad.

An ibang mga istandardong libro pigtatawan kahulugan an gabat bilang sarong bektor na kantidad, an grabitasyonal na puwersa na minaakto sa bagay. An iba man an gabat iyo sarong iskalar na kantidad, an kakusogan kan grabitasyonal na puwersa. Sagkod an natatada pigtatawan kahulugan ini bilang an kakusogan kan reaksyong puwersa sa sarong lawas sa paagi nin mekanismo na oposisyon sa epekto kan grabidad: an gabat iyo an kantidad na nasusukol, halimbawa, kan spring scale. Kaya, sa kamugtakan kan talingkas na pagkahulog, mayo nin gabat an sarong bagay. Sa arug kaining pagkakaintindi, an mga terestriyal na bagay pwedeng mayo nin gabat: sa dae pagbali kan resistensya nin ere, an famosong mansanas palan na nahulog hale sa puno pasiring ki Isaac Newton, iyo mayo nin gabat.

An yunit nin pagsukol para sa gabat iyo an sa puwersa, kun sain sa Internasyunal na Sistema nin mga Yunit (SI) iyo an newton. Halimbawa, an bagay na igwa nin masa na sarong kilogramo iyo may gabat na harus 9.8 newtons sa ibabaw kan Kinaban, sagkod harus 1/6 kan sa Bulan. Maski ngani an gabat asin an masa iyo lain na siyentipikong kantidad, an mga termino minatao nin pagkaribong sa urualdaw na paggamit (i.e. pagkompara asin pagpalis kan puwersa-gabat sa libra pasiring sa masa sa kilograma sagkod an kabaliktadan).

## Hilingon man
* Masa
* Enerhiya
* Puwersa

## Toltolan
Bulul

An **bulul**, midbid man bilang **bul-ul** o **tinagtaggu**, iyo sarong pig-ukit sa kahoy na pigura na ginagamit sa pagbantay nin mga bagas kan mga Ifugao (asin an saindang sub-tribo na Kalanguya) sa norteng Luzon. 

An mga iskultura iyo may halangkaw na istilo nin representasyon kan mga katutubo asin iyo pinagtutubudan na may kapangyarihan asin yaman gikan sa presensya kan mga katutubong ispirito. An mga Ifugao iyo partikular na bisto sa saindang kakayahan sa pag-ukit nin bulul.

## Kagamitan

An mga bul'ul iyo nagagamit sa mga seremonyang katakod nin pag-uuma kan bagas asin sa pagpaparahay nin salud. An pagkahimo nin bulul iyo may alwen bulul na ritwal kan sarong padi para mapasiguro na an istatwa magkakaigwa nin kapangyarihan.

An bul'ul iyo pigtatrato nin marhay asin may respeto para malikayan an peligro kan ispirito nin mga katutubo na magdara nin kahelangan. An mga pigura iyo pigkakaag kaiba an bagas sa harong o sa umahan para magdara nin magayon na ani. An mga bulul iyo importante sa mga Ifugao huli ta nagtutubod sinda na kaya kaining magprotekta asin magpadakol nin bagas sagkod makatabang para sa abundanteng ani.

## Porma
An lalaki asin babaying istatwa nin bulul iyo harus mahihiling na magkaibahan, na igwa ngani nin mga simbolong relatibo sa kasarian arug kan *mortar* sa babayi asin *pestle* sa lalaki. An lalaking bulul minsan pwedeng madepikta kaiba an *loincloth*, asin sa babayi kaiba an *tapis*, hikaw asin *anklets*. Alagad an porma iyo manlainlain, an bulul iyo harus pigrerepresenta na nakatukaw sa daga asin may sabatang takyag sa nakaitaas na tuhod. An bulul igwa nin simpleng porma, asin iyo tradisyonal na pig-ukit hale kahoy kan narra o ipil. An bulul iyo pigkakapotan nin kamot na pigbuntog sa dugo kan manok o orig sa ritwal na inaapod na *tunod* durante sa panahon kan pagtatanom nin bagas. Sa paghaloy, an minaitom an dugo sa mga pigura, na pigpahidan man nin patina kan grasa gikan sa mga alay na pagkakan. An bulul iyo pigpapamana sa pinakaenot na aki kan pamilya. Tipikal na an mas gurang na mga istatwa igwa nin labot huli sa mga insekto sa umahan.

An bulul sa ngunyan iyo pigmamanupaktura para sa panturistang komersyo, pero an lokal na pamilya pwedeng magbakal asin gamiton ini sa katuyohang pangseremonyal na minadugang ngani nin awtentesidad. Alagad, an sarong nagligad na Ifugao na "mumbaki" (*shaman*) nagsambit na an pinakahuring tradisyonal na ritwal iyo nangyari pa kan 1960s. An iba sa mga paraukit, arug ni Rey Paz Contreras, nagin bistadong marhay na artista, sa saindang mga kagibohang eksibit asin mahiwas na pagbenta sa solnopang parte kan kinaban. Ginagamit ni Contreras an mga dae na kaipohang kahoy hale sa mga riles para sa saiyang pag-ukit nin Bulul asin iba pang mga pigura nin Anito (tagabantay na diyos).

## Hilingon man

* Relihiyon sa Asya
* Mga Igorot

## Toltolan

## Panluwas na takod

*
Katutubong Kankanaey

An mga tawo nin Kankanaey sarong katutubong mga tawo sa Amihanan na Filipinas. Kabtang sinda kan grupong panggrupo nin mga katutubo na inaapod na mga Igorot.

## Mga Demograpo
Sa 2010 Philippines census igwa nin 362,833 katutubong Kankanaey. An Kankanaey nag-eerok sa sulnopan kan Mountain Province, amihanan na Benguet asin sur-subangan Ilocos Sur. Nagtataram sinda nin Kankanaey asin Ilokano. An Kankanaey kan sulnopan na Mountain Province gikan sa mga banwaan kan Sagada asin Besao, Mountain Province .

## Toltolan
Benedict Anderson

Si **Benedict Richard O'Gorman Anderson** ipinangaki kan (Agosto 26, 1936 – Desyembre13, 2015) sarong Instsik-Anglo-Irish  syentipiko politikal asin historyador na nagistar asin nagtukdo sa Estados Unidos.  Midbid si Anderson sa saiyang libro kan 1983 na *[[Imagined Communities]]*, na nag adal kan pinaggikan kan nasyonalismo. 

## Mga nota

## Mga toltolan

* 
* 

; Interviews

* "When the virtual becomes real", National Institute for Research Advancement (Japan), 1996
* "I like nationalism's utopian elements," University of Oslo (Norway), 2005
* "Interview with Benedict Anderson" , Invisible Culture: An Electronic Journal for Visual Culture. Spring 2009. Retrieved 8 January 2016.

## Panluwas na takod

### Life

* A short biography 

### Books

* "The Nation as Imagined Community" An excerpt from *Imagined Communities* (1983).
*  about "Imagined communities" and Indonesia (In mijn vaders huis, 1994). While the preamble is in Dutch, the interview is in English with Dutch subtitles.

### Interviews with Anderson

* "When the Virtual Becomes the Real": A Talk with Benedict Anderson, (Spring 1996).
* "The Current Crisis in Indonesia" Interview with Benedict Anderson by William Seaman *ZMagazine* (December 1996).
* Interview with Anderson , *Invisible Culture* (Spring 2009).

### Articles by Anderson

* "Democratic Fatalism in South East Asia Today" by Anderson, (May 11, 2001).

* "Sam's Club" Anderson on Anti-Americanisms, a book review in *BOOKFORUM*, (December/January 2005).

#### In the NLR

* "Petruk Dadi Ratu" New Left Review article on Indonesia G30S Coup D'État, (May–June 2010).

* Archive of articles  written by Anderson in the *New Left Review* (1986-2016) (requires subscription from some articles).
* Interview with Anderson: "I like nationalism's utopian elements", University of Oslo (2005).

### Reviews

* Review  of *Under Three Flags* by Meredith L. Weiss (February 13, 2006).
Ma-adios

An **Ma-adios** o **Madja-as** sarong bukid sa Probinsya nin Antique sa isla kan Panay sa Kaiislahan nin Filipinas.
Leydy Pech

Si **Leydy Araceli Pech Marín**, midbid man bilang Leydy Pech, (1965-) sarong Mehikanong paraataman asin aktibista sa kapalibutan gikan sa Mayan. Ginawadan siya kan Goldman Environmental Prize kan 2020 huli sa saiyang trabaho laban sa pagtanom nin mga transgenic soybeans sa Yucatán Peninsula.

### Aktibismong Ekolohikal
Si Pech napalabot sa aktibismo sa palibot kan 2000, kadungan ni Monsanto nagpoon na magpatalubo nin transgenic soybeans sa Campeche. Padagos na nagdakul an lebel kan pag-uswag, asin kan 2012 nagkaigwá nin mas dakulang hiwas. Ini nagpapadakul sa pagkultura nin mga transgenic soybean negatibo an epekto sa produksyon kan tangguli sa estado, pagpula kan mga bunga asin pag'alintoto sa mga ani nin tangguli. Ini nag'iina sa produkto kan mga alimbubuyog direktang ibinubugtak sa peligro an mga lokal na komunidad kan Maynila, ta an pag'ataman iyo an saindang pangenot na paagi nin pagbugtak nin pagkakan sa lamesa.

Sa rason na ini, pigpundar ni Pech an koalisyon nin Muuch Kambal asin an Colectivo Apícola de los Chenes, duwang grupo na nagtulod sa gobyerno na punduhon an pagitan kan arog kaining pananom na transgenic. Kan 2015, nagdesisyon an Mexican Supreme Court na an mga komunidad nin mga tubo dapat na konsultahon bago an pagkultibar nin ano man na mga pananom na transheniko. Kan 2017, an permiso ni Monsanto na magpatubo nin mga pisog henetiko pinapatambo sa Campeche, Yucatán, asin lima pang estado sa Mexico.

## Reperensya
Paul Sein Twa

Si **Paul Sein Twa** sarong Karen - Myanmar na aktibista sa kapalibotan. Nanggana sya nin 2020 Goldman Environmental Prize.

Kan 2018, saro sya sa mga kagtugdas kan Salween Peace Park. Co-chair sya para sa Asia Council.

## Mga Susugan


## Panluwas na mga link

* Paul Sein Twa, 2020 Goldman Environmental Prize, Myanmar
Dominique Palmer

Si** Domingo Palmer** (namundag circa 2000) sarong aktibista sa klima sa Britania. Sya nabantog sa listahan kan Forbes Top 100 UK Environmentalista. Nagtaram sya sa 2019 United Nations Climate Change Conference. 

## Buhay
Nagdakula sya sa London. Sya estudyante sa  University of Birmingham. Inorganisar nya an pag - atake kan eskwelahan para sa klima, sa United Kingdom.  Inorganisar nia an #ClimateStrikeOnline. Sya sarong organisador para sa Climate Live. Kabtang siya kan Extinction Rebellion Youth.  Nag - entra sya sa #cleanupStandChartered.

## Reperensya
Nicole Beukers

Si **Nicole Beukers **(namundag 7 Oktubre 1990) sarong Dutch rower. Naglaban siya sa women's quadruple sculls kan 2016 sa Summer Olympics. 

## Reperensya
Martin Delgado

Si **Martín Teófilo Delgado y Bermejo** (Pinangaki kan Nobyembre 11, 1858 – Nobyembre 12, 1918) sarong  Filipino na lider kan militar sa Rebolusyon sa Pilipinas asin  Philippine–American War asin enot na gobernador na sibilyan sa probinsya nin Iloilo Province kan American Colonial Era of the Philippines enot na napili kan mga Amerikano asin nanggana sa eleksyon.

## Kaamayi kan buhay asin Edukasyon
Pinangaki si Martín Delgado kan Nobyembre 11, 1858 sa Santa Barbara, Iloilo, Filipinas sa mayaman asin aristokratang mestisong Espanyol na pamilya. An saiyang mga magurang iyo sina Don Jacinto Delgado asin Gabriela Bermejo. Nagklase siya sa Santa Barbara Parochial School, sunod sa   St. Vincent Ferrer Seminary, na nagin Seminario de San Vicente Ferrer, sa Jaro, asin  Ateneo Municipal sa Manila.

## Militar asin Politikal na Karera
Sa edad na25, siya nagin *teniente mayor* kan saiyang banwaas asin *capitán municipal*, mga posisyon sa irarom kan gobyernong kolonyal kan mga Espanyol sa Filipinas.

Kan Oktobre 28, 1898, nagmartsa si Delgado sa Santa Barbara asin kontrolado an munisipyo. Sa kaparehas na aldaw,, nagkaigwa nin pag-aklas sa mga siyudad sa luwas nin Iloilo. Kan Nobyembre 17, 1898, si Delgado nagin Lieutenant general. Kan Disyembre 24, 1898, an pwersa kan mga Espanyol sa irarom ni Heneral Diego de los Ríos naghali sa Iloilo

## Mga toltolan

### Bibliograpiya

* Quirino, Carlos. *Who's Who in Philippine History*. Maynila: Tahanan Books, 1995.
* "National Historical Institute. Historical Markers: Regions V-XII. Maynila: National Historical Institute, 1993.
Aditya Mukarji

Si **Aditya Mukarji **sarong aktibista sa klima nin India. Siya an nangenot sa kampanya laban sa paggamit nin plastik na mga dagami, sa National Capital Region.. Siya estudyante sa The Shri Ram School. Kan 2019, parte siya kan UN Youth Climate Action Summit.

## Mga Tultolan
Kevin Patel

Si **Kevin J. Patel** (namundag panahon 2000) sarong Amerikanong aktibista sa klima. Nagtugdas siya nin OneUpAction. Siya Executive Director kan Zero Oras.

## Buhay
Nagdakula siya sa East Los Angeles. Siya estudyante sa Loyola Mary corund University.

Kan 2019, siya imbwelto sa Youth Climate Strike L.A. Siya sarong lider kan Biyernes para sa Punan Southern California.

Kan 2021, siya nagpartisipar sa sarong panel na "Paggibo nin Aksyon Para sa mga Tawo asin sa Planet."

## Mga susugan
Distansya

An **talang** o **tahang**, urog na midbid bilang **distansya** (Ingles: *distance*), iyo sarong numerikal na pagsukol kun gurano karayo an mga bagay o punto. Sa pisika o sa urualdaw na paggamit, an distansya pwedeng dapit sa pisikal na laba o sarong estimasyon na nakabase sa ibang kriterya (e.g. "lagpas nin duwang banwaan"). 

An distansya gikan sa puntong A pasiring sa puntong B iyo minsan pigrerepresenta bilang |AB|. Sa kadaklan nin kaso, an "distansya gikan sa A pasiring sa B" iyo parehas sana sa "distansya gikan sa B pasiring sa A". Sa matematika, an minaganang distansya o metriko iyo sarong heneralisasyon kan konsepto nin pisikal na distansya; saro ining paagi sa pagpapaliwanag kun ano an kahulugan para sa mga elemento kan ibang ispasyo para magin "harani sa", o "harayo gikan" sa kada saro. Sa sikolohiya asin sosyal na siyensya, an distansya iyo sarong dae-numerikal na pagsukol; an sikolohikal na pagsukol iyo pigtatawan kahulugan bilang "an manlainlain na paagi kun sain an sarong bagay pwedeng mahali" an sadiri kaiba an mga dimensyon arug kan "oras, ispasyo, sosyal na distansya, asin hipotetikalidad.

## Bibliyograpiya
* Deza E, Deza M (2006). Dictionary of Distances. Elsevier. ISBN 0-444-52087-2.

## Toltolan
Doris Wells

Si Doris Wells (namundag bilang Doris Maria Buonafina; namundag sa Caripito, 28 Oktubre 1941 - nagadan sa Caracas, 20 Septyembre 1988) sarong aktres na Venezuela, parasurat asin prodyuser. 

## Personal na buhay asin kagadanan
Sya asin an agom nya, si William Risquez Iribarren, sarong mayaman na abogado, nagkaigwa  sinda nin tolong aki (Marielba, Xavier asin Verónica). Si Wells nagadan kan 20 Setyembre 1988, sa edad na 46 anyos, huli sa sarong  hilang.

## Pilmograpiya

### Sa telebisyon

## Reperensya
Erica Awano

Si **Erica Awano** (namundag kan Disyembre 12 sa dai aram na taon), sarong Japanese Brasilyan na ilustrador nin komiks. Aki sya nin mga imigranteng Hapon. Dawa ngani an saiyang estilo impluwensiadong gayo kan manga nin Hapon asin sya inapod na An pinakamahusay na Brasilyan na manga- artista, an saiyang mga gibo iba nanggad sa tradisyonal na manga, mayor na huli sa saindang format.

## Reperensya
Helga de Alvear

Si Helga de Alvear (namundag kan 1936 -2025) sarong kolektor nin mga artwork. Namundag sya sa syudad nin Kirn/Nahe (Rheinland-Pfalz), Alemanya, kan 1936 Germany. Nag-adal sya sa Salem School harani sa Lake Constance, asin sunod sa Lausanne asin Geneva, Switzerland. Nadagdagan pa an saiyang pag - adal pakatapos kaiyan sa Londres sa laog nin sarong taon.
Kan 1957 nagbyahe sya pasiring España para mag-adal nin Espanyol asin nabisto nya an arkitektong si Jaime de Alvear. Nagpakasal sinda kan 1959 asin nagpatindog sya nin residensya sa Madrid. Igwa sindang tolong aki, sinda Maria, Ana, asin Patricia.
Kan 1967 nabisto ni Helga de Alvear si Juana Mordó asin digdi nagpuon an saiyang kuleksyon sa arte. Nakua nya an mga artista hali sa grupong Cuenca asin hali sa grupong El Paso asin orog syang nagkainteres sa arteng Espanyol.
Kan Enero 1980 nagpoon syang magtrabaho sa galerya nin Juana Mordó. Digdi, nakua nya an saiyang kaaraman manungod sa internasyonal na eksena nin arte.

## Reperensya

* +OBRIST, Hans Ulrich (Ed.). *Conversations in Cáceres with Hans Ulrich Obrist*. Cáceres: Centro de Artes Visuales Fundación Helga de Alvear, 2012. 
* WYSS, Kurt. *Looking back at Art Basel*. Basel: Schwabe AG Verlag, 2009. ISBN&nbsp;
* HERSTATT, Claudia. *Women Gallerists in the 20th and 21st Centuries*. Ostfildern: Hatje Cantz Verlaj, 2008. ISBN&nbsp;
* BENHAMOU-HUET, Judith. *Global Collectors/Collectionneurs du monde*. Prologue by Samuel Keller. Paris: Éditions Phébus, 2008; Bordeaux: Éditions Cinq Sens, 2008. 478 p.&nbsp;ISBN&nbsp;.
Bagoong

An ***Bagoóng*** (; ) sarong panimpla na o binurong sira (***bagoóng***) o  (***alamáng***) na may asin salt. An prosesong pagburo igwang fish sauce o ***patís***.

An pagpreparar kan bagoóng manlainlain sa Filipinas .

## Mga klase nin bagoong
An Bagoóng gibo sa iba-ibang klase nin sira, kabali na an:
* Anchovies - bisto man bilang *dilis*, *monamon*, *bolinaw*, o *gurayan* (*Stolephrus* asin*[[Encrasicholina]]* na mga espesye)
* Round scads - bisto man bilang *galunggóng* o *tamodios* (*[[Decapterus]]* na espesye)
* Bonnetmouths (redbait or rubyfish) - bisto man bilang *terong* (*Emmelichthys nitidus*, *Emmelichthys struhsakeri*, asin *[[Plagiogeneion rubiginosum]]*)
* Ponyfish - bisto man bilang *sapsáp* (*[[Leiognathus]]*, *[[Photopectoralis]]*, asin *[[Equulites]]* na mga espesye)
* Rabbitfish - bisto man bilang *padas* (*[[Siganus]]* na espesye)
* Bar-eyed gobies - bisto man bilang *ipon* (*[[Glossogobius giuris]]*)
* Herrings - *[[Clupeoides]] lila*
* Silver perch - bisto man bilang *ayungin* (*[[Leiopotherapon plumbeus]]*)

## Hilingon man
* Bagoong fried rice
* Bagoong monamon
* Bagoong terong
* Balao-balao
* Binagoongan
* Burong isda
* Fish sauce
* Garum
* List of fermented foods
* List of fish sauces
* Shrimp paste
* Taba ng talangka
* Palapa

## Mga toltolan

## Panluwas na takod
* Bagoong: Good for the brain
* Filipino American, Fred Cordova, Filipinos: Forgotten Asian Americans (Dubuque, IA: Kendall/ Hunt, 1983)
* Philippines Deep Sea Fishing and Refrigeration
* , Bulletin 98 - Hawaii Agricultural Experiment Station, 1946
Unibersidad kan Nueva Caceres–Bataan

An **Unibersidad kan Nueva Caceres–Bataan**, nagligad na **Bataan Peninsula Educational Institution**, sarong pribado, bakong estratibong institusyon ning halangkaw na edukasyon na pagsasadiri asin pinapapadalagan kan Bataan Peninsula Educational Institution Inc. sa Dinalupihan, Bataan, Filipinas. Ini natogdas kan 2014 asin nag-aalok nin halangkaw na edukasyon sa hayskul asin mga kursong pankolehiyo.

## Mga panluwas na takod

* Unibersidad kan Nueva Caceres
Laurence Aëgerter

Si **Laurence Aëgerter** (namundag kan 1972 sa Marseille) sarong Pranses na pintor, residente kan Amsterdam asin Marseille. Nagtatrabaho bilang taga-retrato, mga librong-pang-artista asin proyekto sa pampublikong espasyo. Sa saiyang artistikong pagsiyasat, si Aëgerter parating naggagamit nin nag - eeksister nang mga imahen o materyal na teksto, asin minagibo nin mga alternatibo sa mga produktong historiko asin kultural. Sa saiyang tampok na proyekto kan 2016, an Photographic Treatment © , si Aëgerter naghingowang makipagtrato asin makitakod sa mga indibidwal na igwa nin dementia sa paagi nin pagpapadis nin mga magkapararehong bagay alagad lain man na mga litrato.

## Mga librong Artista asin iba pa

** Photographic Treatment ©, Daily Photo Doses (2015) edition of 1000
** *MEER VREUGDE MET KAMERPLANTEN* (2015), edition of 3000.
** *Healing Plants for Hurt Landscapes (2015)*, edition of 1000 + 50 limited edition.
** *Cathédrales* (2014), publisher RVB Books, Paris, edition of 490 + 50 limited edition
** *Trance* (2012), edition of 10
** *Si prega di ricollocare i cassetti del catalogo nel giusto ordine*, edition of 5
** *Tristes Tropiques: Illustrations hors texte* (2011), in collaboration with Ronald van Tienhoven, publisher Filigranes, Paris, edition of 1000
** *10 DAYS / 22 MONTHS* (2010), edition of 8

## Gawad

* 2018 Autor's Book Award, Ronconres d'Artes for Retratoic Tratado. 
* 2015/2016 Premyo Nestlé, Festival Images Vevey

## Reperensya
Leslie Kaliades

Si **Leslie Kalias** (1961-1999) sarong pintor midbid sa saiyang pagretrato manungod sa saiyang eksperyensya sa AIDS. Nadiskubre na igwa nin hilang na AIDS si Kaliias kan 1992. An file nin sarong pintor isinaray sa Museo kan libreriya kan Modernong Arte. Kabali sa inot na mga eksibisyon iyo an "A Drop in Confusion: Living with Illness" sa Arte Pulse, sarong member galery na aktibo durante kan huring parte kan 1990 sa NYC. (Enero 1997). An pelikula kan 1997 na "Trilogy: What is Illness?, Altered After, The Journey"  mahihiling sa Internet Archive. Kan 2019, iiniba an saiyang mga obra sa Altered After in Partipant Inc. An padalan nagpresentar nin mga obra na nag'iiba-iba sa mga arkibo, arkeolohiya, asin mga sinalbar nyang bagay bilang simbag sa HIV/AIDS.

## Reperensya
Kompyuter

An sarong **kompyuter**, o **computer** sa Ingles, iyo sarong pankagabsang kagamitan na pupuwedeng iprograma tanganing makagibo nin sarong limitadong grupo nin mga operasyong aritmetiko o lohikal. An **dadarahon na kompyuter** o *laptop* sa Ingles iyo sarong sadit na kompyuter na personal (PC) na pwedeng bitbiton asin may sarong tabing o "screen" sagkod **talapindutan na** **alpanumeriko**. Huli ta an sarong sunod-sunod na mga operasyon iyo pupuwedeng handa na mabago, an kompyuter iyo makakasimbag nin lagpas sa sarong klase nin problema.                                                                                                                                                          

Sa kumbensyon, an sarong kompyuter iyo pigbibilog nin dae mababa sa sarong elementong nagpoproseso – na tipikal iyo sarong CPU asin sarong porma nin memorya. An CPU iyo naglalaog nin duwang tipikal na mga parte: an arithmetic logic unit (ALU) na nagsasagibo nin mga operasyong aritmetiko asin lohikal sagkod an control unit (CU) na nagkukua nin mga instruksyon sa memorya asin nagpapalis asin nagsasagibo kaini na minaapod sa ALU kun kinakaipohan. An enot na elektronikong dihital na mga kompyuter iyo pinauswag sa paagi kan 1940 asin 1945 sa United Kingdom asin Estados Unidos. An mga sukol kaini iyo orihinal na kasingdakula nin sarong dakulang kwarto asin minakonsumo nin labi na elektrisidad arug kan pirang mga gatos-gatos na modernong personal na kompyuter (mga PC). Sa panahong ini, an mga mekanikal na analogong kompyuter iyo ginagamit para sa mga aplikasyong pangmilitar.  

An mga modernong kompyuter na nakabase sa mga integrated circuit iyo milyon hasta bilyong mas may kakayahan sa mga suanoy na kompyuter asin minaokupa nin sarong praksyon kan espasyong kaipohan kan mga ini. An mga simpleng kompyuter iyo tama an pagkasadit ngarig magkasya sa mga mobile device asin an mga kompyuter na mobile iyo pupuwedeng paandaron kan sarong sadit na baterya. An mga personal na kompyuter sa manlainlain na mga porma kaini iyo mga ikono kan Panahon kan Impormasyon sagkod an ini an mga naiisip kan mga tao na inaapod na "kompyuter". Kaya ngani an mga embedded computer na mahihiling sa kadakol na mga materyales gikan sa mga mp3 player hasta sa mga sakayang pang-ere na pangiyera sagkod gikan sa mga kawatan hasta sa mga industriyal na robot an pinakadakol. Harus nagagamit na man an mga modernong kompyuter sa pagnenegosyo, pagpapagayon nin ladawan, pagmokna nin musiko, asin pakikipagtakod. An siyensyang pangkompyuter an disiplina na nag-aadal nin mga teorya, disenyo, asin aplikasyon kan mga kompyuter.

## Mga panluwas na takod
* 
* An Wikiversity igwa nin kahapotan sa artikulong ini
* Warhol & The Computer

## Toltolan
Batchoy

An **Batchoy**, o **batsoy**, sarong sopas na maynoodles na igiwang karneng orig, manok, baka asin bilog na noodles. An ginikanan kani masususog sa distrito nin La Paz, Syudad nin Iloilo sa Filipinas, kaya ini inaapod na **La Paz Batchoy**.

## Ginikanan

* An Ted's Oldtimer Lapaz Batchoy an pinakadakulang kakanan nin Lapaz Batchoy sa Filipinas na igwang lampas  20 na tinadahan sa buong nasyon.

## Hilingon man

* Kinalas
* Cuisine of the Philippines
* Ginataan
* List of soups
* Soto - Indonesian soups, most of which made with chicken or beef.
* Ramen - a similar dish from Japan.

## Mga toltolan
Eunice Newton Foote

Si **Eunice Newton Foote** (Hulyo 17, 1819 - Setyembre 30, 1888) ito an sarong Amerikanong siyentista (kaiba an biolohiya, espesyalmente sa botaniya), sarong imbentor, asin parakampanya kan deretsos kan mga babayi hali sa Seneca Falls, Nueva York.

## Kaamayi kan buhay
Namundag siya bilang Eunice Newton kan 1819 sa Goshen, Connecticut, alagad nagdakula sa Bloomfield, Nueva York asin nag-adal sa Troy Female Seminary kan 1836-37 kun saen siya nagtukdo nin siyentipikong teoriya ki Amos Eaton. An saiyang ina iyo si Tirza Newton, asin an saiyang ama iyo si Isaac Newton Jr., orihinal na taga-Goshen, Connecticut asin kan huri sarong parauma asin entrepreneur sa East Bloomfield, Nueva York. Nagkaigwa siya nin anom na tugang na babae asin limang tugang na lalaki.

## Toltolan

 

## Panluwas na mga sumpay

* "A forgotten founder of climate science: Eunice Newton Foote", 40-minute BBC World podcast, September 2022
* "Eunice Foote: A Once Forgotten Climate Science Pioneer", Initial Conditions podcast, April 2022
* 17 July 2023, Google Doodle   marking her 204th birth anniversary.
Isabel Wijsen

Si Melati Wijsen (namundag 2001) asin si Isabel Wijsen (namundag 2003) mga aktibista sa klima sa Indonesia. An duwang magtugang na babae midbid sa saindang mga paghihingoa na mainaan an plastik na kumposisyon sa Bali. 

An mga tugang na babae namundag sa Bali kan mga magurang na Dutch asin Indonesian. Kan 2013, kan si Melati 12 asin si Isabel 10 anyos, pinonan ninda an kampanya na halion sa Bali an saro sanang garamitan na plastic bag na tituladong *Bye Bye Plastic Bags.* Tanganing makua an atensyon kan publiko nagbungsod sinda nin ma-agahon sagkod pa-bangguihon na hunger strike kan 2016, mapangganang naghahagad nin pagtiripon sa dati-gobernador kan Bali, I Made Mangku Pastika. Nagresulta an kampanya sa Pastika na pirmahan an sarong pag-sugo tanganing ipagbawal an styrofoam, plastik na mga bag asin dagami sa isla na epektibo 2018.

Kan 2017 an mag - tugang nagpahayag sa United Nations World Ocean Day sa New York City. Kan 2018 an padis pinangaranan na duwa sa 25 Most Influential Teens kan 2018 sa Time magazine kan 2018 Kan 2020 an Melati inimbitaran na ispiker sa World Economic Forum sa Davos. Kan 2019 ilinuwas an sarong dokumentaryong  pelikula ni Melati Wijsen na tituladong *Bigger than Us*. An pelikula idinerehir kan direktor na Pranses na si Flore Vasseur asin ginibo ni Marion Cotillard.

## Reperensya
Lambanog

An **lambanóg** sarong tradisyunal na Filipinong inumon na gibo sa niyog o tagok nin nipa. Hali ini sa tubâ (*palm toddy*) na binuro nin 48 na oras. Nagpuon ini sa isla nin Luzon sa norteng parte nin Filipinas. Ini sinasabing  "**coconut vodka**" sa malinaw na garo gatas na kulay asin halangkaw na alkohol. 

Igwa ini nin alkohol na may sukol na 80 hasta 90 na proof (40 to 45% abv) matapos an enot na distilasyon; pwede ini maglangkaw hasta 166 na proof (83% abv) pakatapos nin ikaduwang distilasyon. Ini haros kaparehas kan sake sa Japan asin *schnapps* sa Europa.

## Hilingon man

* Serbesa
*Tuba
*Pangasi

## Mga toltolan
Bilang

An **bilang** o **numero** (Kastila: *número*, Ingles: *number*) iyo sarong matematikong bagay na ginagamit sa pagbilang, pagsukol, asin pag-label. An mga orihinal na halimbawa iyo an mga natural na bilang arug kan 1, 2, 3, 4, asin sa pagpadagos pa. An bilang pwedeng marepresenta sa lenggwahe nin mga numerong taramon. Sa pankagabsan, an mga indibidwal na bilang pwedeng marepresenta nin mga simbolo, na inaapod na mga *numeral*; halimbawa, an "5" iyo sarong numeral na minarepresenta sa numerong lima.

Huli ta relatibong sadit na bilang nin mga simbolo an kayang matuom, an mga basehang iyop harus naoorganisa sa sarong numeral na sistema, na iyo sarong organisadong paagi sa pagrepresenta nin maski anong bilang. An pinakabistong numeral na sistema iyo an Hindu–Arabikong sistemang numeral, na minatugot para sa representasyon nin maski anong bilang gamit an kombinasyon kan sampolong pundamental na numerikong simbolo, na iyo an mga digit. Dugang sa saindang kagamitan sa pagbilang asin pagsukol, an mga numeral iyo harus nagagamit sa pag-labelI (bilang mga numero nin telepono), sa pag-order (sa mga seryal na numero), asin para sa mga kodigo (sa ISBN). Sa pankagabsang kagamitan, an *numeral* iyo dae malinaw an pagkalain gikan sa *numero* na saiyang pigrerepresenta.

Sa matematika, an nosyon nin sarong bilang iyo nagdakula sa pagdalagan nin siglo para maibali an 0, negatibong bilang, rasyunal na bilang arug kan saro may kabanga \left(\tfrac{1}{2}\right), totoong bilang arug kan kwadradong gamot nin 2 \left(\sqrt{2}\right) asin , sagkod an mga kompleksong bilang na nagpapahiwas sa totong bilang kaiba an kwadradong gamot nin −1 (asin an saiyang kombinasyon sa totoong bilang sa pagdugang o pagbawas kan saiyang mga *multiple*). An mga kalkulasyon sa bilang iyo nagigibo sa mga aritmetikong operasyon, an pinakapamilyar iyo an pagdugang, pagbawas, pagpadakol, pagbanga, asin eksponentasyon. An pag-adal o paggamit iyo an aritmetika, sarong termino na pwedeng magsambit man sa teorya nin bilang, an pag-adal sa karakter nin mga bilang.

## Panluwas na takod

* 
* BBC Radio 4, In Our Time: Negative Numbers
* '4000 Years of Numbers', pagtukdo ni Robin Wilson, 07/11/07, Gresham College
* ; 
* On-Line Encyclopedia of Integer Sequences

## Toltolan
Satay

An **Satay** ( ,sa USA ini ), o **sate** sa Indonesian asin Malay na pagbaybay,sarong putahe sa   Southeast Asia na sinarasahan, skewered asin inihaw na karne na may sarsa. An enot na preparasyon kan satay tinutubudan na nagpuon sa Javanese cuisine, pero nagkalat sa Indonesia, na ini naging kakanon na pang nasyon. An Indonesian satay igwang kapareha na kecap manis – mahamis na toyo asin lontong, sarong klaseng kakanin, dawa an nasyon nagkaigwang iba-ibang klase nin resipe kan satay. Sikat ini sa mga nasyon sa Southeast Asian arog kan  Brunei, Malaysia, Philippines, Singapore and Thailand. Minimidbid asin sikat man ini sa Suriname dangan Netherlands.  Sa Sri Lanka, ini pirmi yaon asin parte kan impluwensya nin komunidad nin Malay.

## Mga toltolan

## Panluwas na takod

* Recording of an Indonesian sate seller in Jakarta
* Indonesian chicken satay recipe
* Indonesian pork satay recipe
* Surabaya coconut beef satay recipe
* Balinese chicken satay recipe
* Malaysian chicken satay recipe
* Singapore chicken satay recipe
* Zamboanga: Satti in the city and more
* Travel Gastronomy: Satti Ala Zambo
* Thai chicken satay recipe
Rikas

Sa urualdaw na paggamit asin sa kinematika, an **rikas**, **paspas**, o **kaskas** (Ingles: *speed*; na harus pigrerepresenta bilang **v**) kan sarong bagay iyo an magnitudo sa pagbabago kan saiyang posisyon; kaya ini iyo sarong iskalar na kantidad. An **kabilugan na rikas** (*average speed*) kan sarong bagay sa bistong rango nin oras iyo an distansya na naagihan kan nasambit na bagay sa pagbanga sa durasyon kan rango nin oras; an "biglaan na rikas" (*instantaneous speed*) iyo an limitasyon kan kabilugan na rikas habang an durasyon kan rango nin oras nagpapasiring sa kawaran.

An rikas igwa nin mga dimensyon kan distansya na nababanga sa oras. An SI na yunit kan rikas iyo an "metro kada segundo", pero an pinakabistong yunit kan rikas sa urualdaw na paggamit iyo an "kilometro kada oras" o, sa US asin UK, an "milya kada oras". Para sa ere asin pangdagat na pagbiyahe an "knot" iyo an pinakanagagamit.

An pinakamarikas na posibleng mangyari kun sain an enerhiya o an impormasyon pwedeng magbiyahe, segun sa ispesyal na relatibidad, iyo an rikas kan liwanag sa sarong vacuum *c* = 299 792 458 metro kada segundo (harus 1 079 000 000 km/h or 671 000 000 mph). An materya dae kayang maabot an rikas kan liwanag, huli ta ini kaipohan nin daeng-kasagkoran na bilang nin enerhiya. Sa pisikang relatibidad, an konsepto kan "rapidity" iyo pigriribayan an klasikal na ideya kan rikas.

## Mga yunit
Kabali sa mga yunit kan rikas an:
*metro kada segundo (simbolo m&nbsp;s−1 or m/s), an nagunong SI na yunit;
*kilometro kada oras (simbolo km/h);
*milya kada oras (simbolo mi/h o mph);
*knots (pangdagat na milya kada oras, simbolo kn o kt);
*bitis kada segundo (simbolo fps o ft/s);
*Numerong Mach (mayong dimensyon), rikas na nababanga sa rikas kan tanog;
*sa mga natural na yunit (mayong dimensyon), rikas na nababanga sa rikas kan liwanag sa vacuum (simbolo *c* = 299 792 458 m/s).

## Toltolan
Humba

An ***humbà***, o ***hombà***, sarong putaheng Filipino na orihinal na gikan sa isla nin  Visayas sa Filipinas. Ini tradisyunal na gibo sa tulak nin karneng orig na luwas na niluto hasta maglumoy sa tawyo asin suka, *black peppercorns*, bawang, *bay leaves*, dangan permentadong black beans (*tausi*) sagkod pinahamis kan asukar na *muscovado.* Igwa ini nin piglagang sugok asin *banana blossoms*.

## Mga klase
An *Humba* minsan manok, nahahawig ini sa adobong manok pwera sa *tausi*. Pwede man ining salakan nin pinya na pampahamis, na kaagid sa saro pang putahe na *[[hamonado]]*.

Parehas man an *humba* sa *pata tim*, na hali sa *hóngshāoròu*. Pero an *pata tim* dae naggagamit nin suka o *tausi* asin naggamit nin karneng orig na may *[[Pechay|péchay]]* asin kabute.

## Hilingon man

* Filipinong asado
* Paksiw
* Kare-kare

## Mga toltolan
Louise Pershing

Si **Louise Pershing** (Mayo 24, 1904- Oktubre 14, 1986) sarong Amerikanong pintor asin iskultor, asin kagtugdas kan Pittsburg Center for the Arts.

## Karera
Si Pershing nag-adal sa Pennsylvania Academy of the Fine Arts, Carnegie Institute of Technology (ngunyan Carmgie Mellon University), asin an Unibersidad nin Pittsburgh. Kan yaon sya sa Carnegie Institute, nagtrabaho sya kaiba si Giovanni Romagnoli asin Alejandro Kostellow, kaiba an iba pa.

### Mga eksibisyon
Nagpapahiling sya nin mga eksibisyon, poon 1927 sa Associated Artists of Pittsburgh. An saro sa saiyang mga ipininta, "Seedlings," kaiba kan 1937 Carnegie International, asin an saiyang gibo kabtang man kan 1949 asin 1950 Internationals.

Nagkaigwa man sya nin magkapirang solo exhibit. Nag-exhibit man sya sa Carnegie Institute sa tahaw kan Marso 19-Abril 26, 1942.

## Reperensya
Lovie Olivia

Si **Lovie Olivia** sarong Amerikanong multidisiplinaryong artista. Ginagamit nya an media nin pag - imprenta, pagpinta, asin pag - instalar tanganing siyasaton an mga tema dapit sa sekso, seksuwalidad, rasa, klase asin kapangyarihan.

## Kaamayi kan buhay asin edukasyon
Si Olivia tubong Houston, Texas asin nagklase sa Kinder High School para sa Performing and Visual Arts (HSPVA). Parati syang nagtatrabaho sa darakulang mga panel nin kahoy na natatahuban nin dakol na suon nin plastik na pinaghihimo asin tinatapos gamit an mga pinturang fresco.

## Karera
Si Olivia iyo an resipyente kan Individual Artist Grant Award  2009 asin 2014 na inalok ni Houston Arts Alliance asin inonra kan Ciudad nin Houston. Kan 2018 yaon sya sa sarong panel na tiripon kan syudad nin Houston sa pagpili nin mga artista tanganing makapagmukna nin 40 bagong mini-muural para sa syudad. Myembro siya kan ROUX na artista kairiba si Ann Johnson, Rabéa Ballin, asin Delita Martin. 

## Reperensya
Kris Kovick

Si **Kris Kovick** (Setyembre 10, 1951 &ndash; Oktubre 26, 2001) sarong parasurat, parakarton asin paraimprenta na nakabase sa California.

## Amay na mga taon
Namundag si Kovick sa Fresno, California asin naglaog sa Estadong Unibersidad kan California kan amay na 1970s, luminipat sa Seattle nin mga limang taon, dangan nagtunong na sa San Francisco kan 1980. Duman sa San Francisco, nakaistar siya sa Bernal Heights neighborhood, kun sain nagin bantog siya sa kaapudan na "An Alkalde kan Dalan nin Norwich", sarong take-off sa gaha kan aktibista kan San Francisco na si Harvey Milk na "An Alkalde kan Dalan na Castro". Sa San Francisco, nagtrabaho siya bilang sarong operator kan etcher asin scanner para sa sarong kumpanya nin imprintahan — asin siya an kainot-inutan na babaye na bagong miyembro kan unipormasyong pangkalakalan sa Amihanan-Solnopan nin Pasipiko.

## Mga impluwensyang artistiko asin mga gibo
Midbid si Kovick na sarong parakarton sa papanay o lesbian asin pemenistang mga publikasyon. An saiyang libro kan mga sanaysay asin mga karton na *What I Love About Lesbian Politics Is Arguing With People I Agree With* naipublikar kadtong 1991 kan Alyson Books. An saiyang mga sinururat asin mga karton naipublikar man sa mga antolohiya arog kan *Glibquips: Funny Words by Funny Women*, asin sa mga publikasyon nin LGBT arog sana kan *OUT/LOOK*, an *[[San Francisco Bay Times]]* asin ''Gay Comics''. Katood si Kovick kan lain pang mga parasurat asin mga parakarton arog sana kan kulomnista nin pakikidurog na si Susie Bright, asin parakarton na si Alison Bechdel, an paraobra sa likod kan bantog na mga seryo nin "Dykes to Watch Out For", na nagpagirumdom ki Kovick sa pormang karton kan 2008.

Midbid man si Kovick bilang parasurat asin perpormer. Kredito siya sa pagpaluwas nin mga tagpo nin pigtataram na tataramon nin papanay sa San Francisco. Nagsagibo siys nin pambulanbulan na mga pambangging mga pagtatanghal sa Bearded Lady Cafe kan Red Dora poon 1991 sagkod 1993, asin nagpadagos an pagganap para sa mga taon na nagsurunod. Sa sarong bantog na pagganap sa lokal, siya an nangasiwa sa mock-wedding kan mga drag performer na si Elvis Herselvis asin Justin Bond.****

Pangnasyon siyang naglibot kaiba an Sister Spit, sarong grupo nin mga babayeng parasurat na nag-iba man nin mga galang na kag-mukna arog ninda Michelle Tea, Eileen Myles, Lynn Breedlove, Sini Anderson asin iba pa. In 2000, she founded a reading series at the Jon Sims Center for the Performing Arts, called "San Francisco in Exile." Selected performances from the San Francisco in Exile series are archived on the internet.'''

## Pagkagadan
Natigbak siya sa kanser sa suso sa edad na 50 kan 2001.

## Nangyari pagkagadan
Kan 2005, nagin subheto si Kovick sa sarong halipot na dokumentaryo kan direktor na Silas Howard na pigtituluhan na "What I Love About Dying," na kun sain pigpadalan sa Kapistahan nin Pelikula kan Sundance.

## Toltolan
Margaret Peterson

Si **Margaret Peterson** (1883 - 1933) sarong popular na nobelistang Ingles.

## Biograpiya
Si Margaret Peterson nagdakula sa Bombay (Mumbai), an pinakanguhod na aki ni Peter asin Agnes (née Christall) Peterson. An saiyang mga magurang gikan sa Scotland alagad naglipat kan 1873 pasiring Bombay, kun sain an saiyang ama, sarong Sanskrito, nagkua nin pagkapropesor sa Elphinstone College.

Si Margaret Peterson nagadan kan 28 Disyembre 1933, sa Old School House sa Rudgwick, Sussex. Nainot syang magadan sa saiyang agom asin kan saindang aki, si Pedro Juan Fisher.

## Listahan nin mga literaryong gibo

* *Blind Eyes* (1914)
* *Tony Bellew* (1914)
* *Just Because* (1915)
* *The Love of Navarre* (1915)
* *To Love* (1915)
* *The Women's Message*(1915)
* *Butterfly Wings* (1916)
* *Fate and the Watcher* (1917)
* *Love's Burden* (1918)
* *The Death Drum* (1919)
* *Moon Mountains* (1920)
* *Love is Enough* (1921)
* *Dust of Desire* (1922)
* *The First Stone* (1923)
* *Deadly Nightshade* (1924)
* *The Pitiful Rebellion* (1925)
* *Pamela and Her Lion Man* (1926)
* *The Feet of Death* (1927)
* *Like a Rose* (1928)
* *The Thing That Cannot be Named* (1929)
* *Dear, Lovely One* (1930)
* *Fatal Shadows* (1931)
* *Poor Delights* (1932)
* *Twice Broken* (1933)
* *Death in Goblin Waters* (1934)

An nobela nyang **Dust of Desire** ginibo isinapelikula kan 1923 sa pelikulang The Song of Love, na an nagin direktor iyo si Frances Marion.

## Reperensya
Maria Bentel

Si **Maria Bentel** (Hulyo 15, 1928 - Nobyembre 8, 2000) sarong Amerikanong arkitekto. Midbid sya sa saiyang trabaho bilang sarong kagmuknang kampyon kan arkitekturang kompanyang Bentel & Bentel Architects/Planners A.I.A.

## Buhay
Si Maria Bentel, née Maria-Luse Ramona Azzarone, namundag kan Hunyo 15, 1928, sa Syudad kan Nueva York ki Maria Teresa (née Masaro) asin Louis Azzarone, pareho taga- Italya. Nagdakula si Bentel sa Jackson Heights, Queens.

## Edukasyon
Kan 1976, si Bentel nagin saro sa mga inot na babayi na nagin kaapil sa American Institute of Architects. Asin pakalihis nin sarong taon nagpoon syang magtukdo nin arkitektura sa New York Institute of Technology.

## Karera
Si Maria sarong paratukdô sa City University of New York bago nagin maestra sa Architecture School of New York Institute of Technology.

## Personal na buhay
Nagbalyo si Maria sa Boston tanganing mag - adal nin arkitektura sa Massachusetts Institute of Technology. An naagom nya iyo si Frederick Bentel kan 1952.

## Reperensya
Liza Sylvestre

Si **Liza Sylvestre** (namundag Nobyembre 13, 1983) sarong Amerikanong artista biswal namundag asin nagdakula sa Minneapolis, Minnesota.Midbid sya huli sa detalyadong mga obra asin mga guhit sa media. An saiyang presenteng trabaho sinisiyasat an bagong media arog baga kan pag - instalar asin arte sa video. An kadaklan sa saiyang trabaho nakasentro sa  mga ideya asin salang pagsabot sa kinaban sa palibot.

## Personal na buhay
Mantang nagdadakula sa Minneapolis nagpoon siang mawaran nin pagdangog sa edad na sais. Nagkaigwa sya nin luway - luway na pagluya sa saiyang abilidad sa pagdangog na orog na nakakapaluya sa edad na sais anyos. Igwa sya nin koklear na nakatanom sa saiyang talinga tanganing pakarhayon an saiyang pagdangog kan 2003 kan sya 20 anyos.Pakagradwar sa saiyang Bachelor of Arts kan 2006 sya nagbalyo sa Miami sa laog nin 6 na taon tanganing magtrabaho asin ipahiling an saiyang mga obra.

Sa ngunyan, nag - iistar sya sa Illinois kaiba an saiyang agom asin aki.

## Reperensya

 

## <span class="mw-headline" id="Toltolan">Toltolan</span>
'''
León Kilat

Si Tenyente-Heneral **Pantaleón Villegas y Soldi** (Hulyo 27, 1873 –Abril 8, 1898) midbid na **León Kilat** ("*Lightning Lion*" sa Cebuano), sarong rebolusyunaryong Filipino na lider sa Cebu kan Philippine Revolution laban sa Spanish Empire. Pinangaki siya sa Bacong, Negros Oriental, an saiyang magurang sinda Policarpio Villegas asin Doña Úrsula Soldi. An saiyang lolo asin lola sinda  Pedro Villegas, sarong Espanyol, asin Dorotea Vergara,aki nin kapitan kan Vallehermoso.

### Pagkagadan
Kan Abril 81898, Good Friday,sa Carcar, Cebu, si Pantaleón Villegas trinaydor asin sinasaksak ni  Apolinario Alcuitas, sa aide-de-camp. 

## Legasiya
Sa siyudad nin  Bacongsa Negros Oriental tinawan nin onra si Pantaleón Villegas nin rebulto sa plaza kan 1926.

Kan Hulyo 27, 2008, an ika-135 na anibersaryo kan kamundagan ni Pantaleón Villegas,an Philippine National Historical Institute nagtao nin historical marker sa saiya bilang onra  sa munisipyo asin mga probinsyal na opisyal sa saiyang banwaan.

## Mga toltolan

## Panluwas na takod

*
Akselerasyon

{dt} = \frac{d^2\mathbf{x}}{dt^2}|dimension=wikidata}}

Sa mekanika, an **akselerasyon** (Ingles: *acceleration*) iyo an rikas nin pagbabago sa belosidad kan sarong bagay na respetado sa oras. An mga akselerasyon iyo bektor na kantidad (igwa nin magnitudo asin direksyon). An oryentasyon nin akselerasyon kan sarong bagay iyo pigtatao kan *kabilugang* pwersa na minaakto sa nasambit na bagay. An magnitudo nin akselerasyon kan sarong bagay, sa pagpapaliwanag kan Ikaduwang Ley ni Newton, iyo an pinagsaro na epekto kan mga duwang kawsa:

* an kabilugang balanse kan gabos na panluwas na pwersang minaakto sa nasambit na bagay — an magnitudo iyo direktang proporsyonal sa kabilugan na kinaluwasang pwersang ini;
* an masa kan nasambit na bagay, na nakadepende sa materyal kun sain ini nahaman — an magnitudo iyo bakong proporsyonal sa masa kan bagay.

An SI na yunit para sa akselerasyon iyo an metro kada kwadradong segundo (, {\tfrac\operatorname{m}{\operatorname{s}^2}}).

Bilang halimbawa, kapag an sarong awto nagpoon hale sa kawaran (mayo nin belosidad, sa sarong sistema na reperensyang inersyal) asin nagbabaiyahe sa matanos na linya sa pasakat na rikas, ini iyo *minaakselerar* sa direksyon kan biyahe. Kun mag-ikot an awto, an akselerasyon nangyayari pasiring sa bagong direksyon asin pigbabago an mosyong bektor kaini. An akselerasyon kan awto sa presenteng direksyon kan mosyon kaini iyo inaapod na *linyar* (o *tangensyal* durante sa pabilog na mga mosyon) na akselerasyon, an namamating rekasyon kan mga pasahero bilang pwersa na nagbubusol sa sainda pabalik sa saindang pigtutukawan.

Kapag nagbabago nin direksyon, an minaepektong akselerasyon iyo an inaapod na *radyal* (o *ortogonal* durante sa pabilog na mga mosyon) na akselerasyon, an namamating reaksyon kan mga pasahero bilang sentripugal na pwersa. Kun an rikas kan awto naiinaan, ini iyo akselerasyon sa kabaliktadang direksyon asin negatibo sa matematika, minsan inaapod na *deselerasyon*, asin namamati kan mga pasahero na reaksyon sa deselerasyon bilang sarong inersyal na pwersa na nagbubusol sa sainda paabante. An arug kaiyang negatibong akselerasyon iyo harus naguguno nin mga nasusulong retrorocket sa spacecraft. Parehas an trato sa akselerasyon asin deselerasyon, huli ta sinda parehas na pagbabago sa belosidad. An lambang mga klase nin akselerasyon (tangensyal, radyal, deselerasyon) iyo namamati kan mga pasahero hasta an saindang relatibong (diperesnyal) belosidad iyo minatoninong bilang reperensya sa awto.

## Panluwas na takod

* Acceleration Calculator Simpleng nagliliwat sa akselerasyong yunit
* Acceleration Calculator Kalkulator sa pagliwat sa mga yunit nin akselerasyon

## Toltolan