Jiddische Grammatik

D Morphologie u d Syntax von n Jiddischn hod vill Gmoasamkaitn miḏn Deitschn, mid grundlengadn Elementnan (wej Substantivna, Veam, Loaniwasetzunga oda s Imitian von n Aspektsystem) as n Slawischn, Hebräischn un Aramäischn.

## Nomina

### Genus
Jiddische Nomina wean af drea Genera aftoalt; maskulin (זכר *zokher*), feminin (נקבה *nekeyve*) u wedano (נײטראַל *neytral*). Ganz ko ma s Genus ned von ej wissn, u wenn s a poa Regln git:

* Nomina, d wou spezifsch fia Vejcha oda lemdinga Wesn san, san nou an natialinga Gschlacht maskulin oda feminin
* Nomina, d wou af a ned-batonts Schwa asgej, san gwenle feminin
* d Bildunga mid de mearan Suffix fia abstrakta Nomina, wej ונג- *-ung* u הײַט- *-hayt* san Feminina
* Diminutiva san i da Standardsproch wedano, resp. neitrum.
* Loanweata wean generell Maskulina, wenn s ned af a Schwa asgej u vo deastweng ejara fia Femina ghaltn wean.

### Kasus
Es gibt in Jiddischn drei grammatische Kasus, en Nominativ, en Akkusativ un en Dativ. D Kasusflekzion kummt i da Regl nea duach n Artikl u duach s Adjektiv zen Asdruck. In a poa Situaziona, findt se owa aa a Kasusflekzion ba de Substantiv, eischlejssle de Vawandtschaftsbagriff (טאַטע *tate* 'Voda', מאַמע *mame* 'Mouda') u de Weata ייִד *yid*  u האַרץ *harts*, wou d Feminina u Neitra d Ending ן- (*-n*) in Dative Singular u d Maskulina d Ending ן- (*-n*) in n Dativ un in n Akkusativ Singular hom.

Es Jiddisch hod koinn Genitiv niad a. Wenn owa des Vo'dem'wou's'is balebt oda menschle is, ko da Bsitz miḏn Suffix ס- (*-s*) õzoigt wean, z.&nbsp;B. (*dem*/*zayn*) *tatens* (*a*) *hoyz*. Andanfols wiad statts an Genitiv d Preposizion פֿון (*fun*) gnumma.

A weitane genitiv-oatiga Konstrukzion, da Quantitativ, wiad gnutzd, fia s Bschreim vo Quantitejtn, z.&nbsp;B. אַ פֿול גלאָז הייסע טיי (*a ful gloz heyse tey*); אַ גרופּע יונגע מענטשן (*a grupe yunge mentshn*). Dej Konstrukzion ko ned gnutzd wean, wenn a determinirada, resp. bstimmta, Artikl gsetzt wiad: אַ פֿול גלאָז פֿון דער הייסער    טיי (*a ful gloz fun der heyser tey*).

### Plural
Es git zwoi regulerne Plural-Suffix. Ba Nomina, dea wou af an ned batountn Vokal asgej, wiad da Plural miḏ n Suffix *-s* gfurmt. Ba Nomina, dea wou af an Konsonantn asgej, wiad da Plural miḏ n Suffix *-n* gfurmt.

Dounemm git s a Nomina mid an unreglmaassing Plural, mid *-es* (bsundas ba slawischn Weatan), mid *-er* u mid Umlaut, z.&nbsp;B. מאַן *man* /  מענער *mener*, קינד *kind* / קינדער *kinder*, un nea mid Umlaut, z.&nbsp;B. האַנט *hant* / הענט *hent*. Manchane Weata endan se in n Plural ned, wej bspw. פֿיש *fish* 'fish'. Nomina, dea wou s Diminutiv-Suffix *-ele* oda *-l* hom, furma n Plural mid *-ekh*, z.&nbsp;B. מײדל *meydl* / מײדלעך *meydlekh*.

De mearan Weata as n Hebräischn nutzn dej aschkenasisch-hebrejschn Pluralendunga, d.&nbsp;h. ים *-im*, wej i ספֿר *seyfer* / ספֿרים *sforim* '(Religions-)Bouch' oda ות-  *-es*, z.&nbsp;B. סוד *sod* / סודות *soydes* 'Ghaamnis'). Wej dea Beispill zoing, hom vill Plural von n Hebräischn zousatzle zen Suffix a Oat "komplexn Oblaut". Manchane Weata  as n Hebräischn furma en Plural aa nou an Germanischn oda ned ganz richte nou an Hebrejschn, bspw. קול *kol* / קולער *keler* 'Stimm' oda טלית ''Tales'' / טליתים *taleysim*, wos af Hebräisch en Plural af ות- houd. Ondane Weata hom aa parallel mearane Pluralfurma.

## Artikl
Da hiweisad oda bstimmte Artikl kongruiad min Nomen i Genus, Numerus u Kasus.

Da unbstimmte Artikl findt se nea in Singular un is ollawaal אַ (*a*) u nea voa d Vokalna אַן *an*.

## Adjektiv
Attributive Adjektiff wean flektiad nou an Nomen i Genus, Numerus u Kasus, weand predikative Adjektiff unflektiad bleim. Ma sogt z.&nbsp;B. דער גוטער מאַן *der guter man*, owa דער מאַן איז גוט *der man iz gut*. Wenn a Adjektiv absolut, d.&nbsp;h. ned mid an Nomen, gnutzd wiad, nou wiad s a wej s attributiva Adjektiv flektiad, z.&nbsp;B. דער מאַן איז אַ גוטער *Der man iz a guter*. Adjektiff in Neitrum Singular hom owa in attributiva Posizion, nea ban bstimmtn Artikl a Ending.

Dej Ending *-n* is *-en* nou an *m*, an batountn Vokal oda an Diphthong; is owa *-em* nou an *n* u, as a Asnama, ban Adjektiv *nay*.

A Gruppn vo pronominaln Adjektifnan samt אײן *eyn*, קײן *keyn*, u d Possessivpronomina, wej מײַן *mayn* u זײַן *zayn* 'his', wean aweng ondas flektiad. Se wean nou Genus, Numerus u Kasus flektiad wenn s predikativ san, owa ned wenn s attributiv san. Wenn s alloa steng (absolutiv), san s ganz aso wej d normaln Adektiff.

D Adjektiff stenga gwenle vua an Nomen, kinna owa aa als wej a absolutiva Konstrukzion folng, z.&nbsp;B. אַ שיינע פֿרוי *a sheyne froy* oda אַ פֿרוי אַ שיינע *a froy a sheyne*.

## Pronomen

D Pronoma vo da drittn Person kumma in Genus mid dea Nomina zamm, af dea wou sa sih bazejng. Aso wiad aa af d unbalebtn Objektt  *er* oda *zi* gnutzd, wenn s grammatisch a Maskuline oda a Femina san.
In n Poulischn Jiddisch wiad, wej in Boarischn, da olt Dual i da õgredtn Person Plural gnutzd.

## Numeralia (Zolweata)

Dej Kardinalzoln san zmindast nou an Standardjiddischn d Folngatn.



&nbsp;

D Ordinalzoln san nou *ersht*, *tsveyt*, *dritt* uaw.  Dea Adjektiff vo de Ordinalzoln san *ershtik* "primea, easchtara", *tsveytik* (sekundea, zwoatara), *dritik* (terzjea, drittara) uaw. Dej ganzn Stundn oda Uazeitn san *eynse*, *tsveye*, *draye*, *eleve*, *tsveleve* oda *eyns a zeyger*, *tsvey a zeyger* (Lötzsch: *zwej a sejger*) uaw. un *a fertl tsen* u *dray fertl tsen* nemma *fertl nokh nayn* u *fertl far tsen*.

## Verbn

### Verbalflekzion
D Verbn wean konjugiad nou Person u Numerus fia s Präsenz u d zammgsetztn Zeitn u Modi. De ned-finitn Verbalfurma san da Infinitiv, es Partizip Passiv un es Partizip Aktiv (oda Verbaladjektiv).

An Infinitiv furmt ma min Suffix  ן- (*-n*) oda bspw. nou an Nasal aa ען- (*-en*). Da Imperativ is da Verbalstamm oun dea õgfiagtn Elementt (Affix) in n Singular u min Suffix ט- (*-t*) in n Plural. I da ejtzaring Zeid (resp.  in n Präsenz) nimmd d ejascht Person Singular d Grundfurm von n Verb; dej andan Furma wean nou da fulngadn Tabelln flektiad:

Von n Verb wiad weitas a Adjektiv oda a Adverb gfurmt, es wou synchron duach zoufejng von n Suffix דיק- *-dik* zen Infinitiv gfurmt wiad (d.&nbsp;h. historisch vamoutle **-end+ig*, wej Boarisch *stengade*). Des Suffix -dik tritt aa generell fia s Furma vo Adjektivna af, wej z.&nbsp;B. *achrajesdik* "varontwoatle" oda *friërdik* "frejare".

#### Partizip Perfekt
As Partizip Passiv wiad af Jiddisch vill gnutzd. Dej Iwazol vo d Verbn furmt es Partizip miḏn Prefix -גע (*ge-*) u n Sufiix ט- (*-t*), z.&nbsp;B. געקויפֿט *gekoyft*. Dea stoakn Verbn furma s Partizip miḏn Prefix -גע (ge-), an Oblaut (von an gwenganen Nullstapfl) un an Suffix ן- *-n*, z.&nbsp;B. געהאָלפֿן *geholfn* von n Rumpf -העלפֿ (*helf-*). Ma ko om Infinitiv ned seng, wos a Verb stork is oda schwoch.

As Prefix -גע follt wegga ba Verbn, ba dea wou d ejascht Silm koa Batonung ned houd. Des gilt ba zwou Klassn vo Verbn: Verbn mid oinn oda mejrann ned-batontn Prefixn, wej -פֿאַר (*far-*) oda -באַ (*ba-*) u ba Verbn mid n batontn Suffix יר- (*-ir*) i Loanweata, z.&nbsp;B.  פֿאַרקויפֿט *farkoyft* and אַבאָנירט *abonirt* vo פֿאַרקויפֿן *farkoyfn* un אַבאָנירן *abonirn*.

D Partizipia kinna nou an Dialekt u nou d Regista vo da Sproch aa variiern; bspw. געווען *geven* is s normola Partizip Passiv vo זיַין *zayn* 'be', owa געוועזט *gevezt* (u געוועזן *gevezn*) is a Adjektiv. 

#### Konjugazionsbeispill
D fulngad Tabelln zoagt d Flekzion von n jiddischn Verb. D Iwazol vo d Verbn is reglmaasse mid de mearan Bsundahaitn ban Partizip Passiv.

Dej fulngad Tabelln zoagt d Passiv-Partizipia vo weitanen ned reglmassing Verbn nou d Ablautt:



&nbsp;


### Verbn mid enklitischn Adverb
Wej ondane germanische Sproch houd s Jiddisch Verbn mit prefigirtn Adverb, wou a Partikl amol direkt vua n Verb stejd u zammgschrim wiad un amol douhinta u fia sih gschrim wiad. Dej Partikl wiad von n Verb trennt in n Präsenz, owa wiad in n Infinitiv un n Partizip min Verb zammgschrim, z.&nbsp;B. i אויסזאָגן (*oyszogn*) un אויסגעזאָגט (*oysgezogt*) is dej Partikl (oda des Adverb) אויס (*oys*) min Verb zammgschrim; owa in זאָגט אויס (*zogt oys*), wiad s a aingas Woat.

Dej gleicha grammatischa Struktur wird fia d "Periphrastischn Verbn" gnutzd, wou des ned flektiadte Element, es wou z eftas von n Hebräischn kumt, un d Semantik trogt, zamm mid an Funkzionsverb afkreizt, z.&nbsp;B..i תּשובֿה טאָן *tshuve ton* 'se bakean, Nourei hom', es Woat   תּשובֿה (*tshuve*) vahalt se wej a "Prefix" vo טאָן (*ton*), bspw. wej *oyston*.

D periphrastischn Verbbildunga dealamm an Yiddishn vill Verbn u Verbalkonstrukziona von n Hebräischn zen nemma. Presenz-Aktiv-Partizipia von n Hebräischn wean min Funkzionsverb זײַן (*zayn*), Presenz-Passiv-Partizipia min Funkzionsverb ווערן (*vern*) gnutzd, z.B:

* מסכּים זײַן (*maskem zayn* 'zoustimma')
* זיך קונה־שם זײַן (*zikh koyne-shem zayn* 'sih an Nama machn, a Rename krejng')
* נעלם ווערן (*nelm vern* 'vaschwinn')
* זיך נתגלגל ווערן (*zikh nisgalgl vern* 'wida af d Welt kumma, reinkarnian')

Es hebräischa Verb *nispoel* (*nitpael*), es wou in moderna Nei-Hebräisch zwengs da Iwaschneiding min *hitpael* marginalisiadt is, findt se a weng efta in Jiddischn. Vo deastweng is "baaindruckt sa" נתפּעל ווערן *nispoel vern*, in n Gengsatz zou "מתפּעל ווערן", wou ma as neihebräischa Sichd dawoatad.

### Konstrukziona min Hilfsverb
Es Jiddische houd koa Preteritum oda 1. Vagongahait. Doudafia wiad s Verb האָבן (*hobn*) oda זײַן (*zayn*) min Partizip Perfekt von n Haptverb gnutzd. D Iwazol vo Verbn nutzd האָבן *hobn*; z.&nbsp;B. איך האָב געקויפֿט (*ikh hob gekoyft*). Ba umma 30 intransitive Verbn vo Bewegung u Zoustand findt sih זײַן (*zayn*); z.&nbsp;B. איך בין געקומען (*ikh bin gekumen*). Transitive davo-gnummane Verbn hom gwenle האָבן (*hobn*), z.&nbsp;B. זײַן *zayn* wiad mid גײן (*geyn*) u האָבן (*hobn*) mid den davo-gnummanen transitivn Verb איבערגײן (*ibergeyn*) gnutzd.

Es Futur wird in Jiddischn mid וועלן (*veln*) un Infinitiv gfurmt. Dej Flekzion vo וועלן (*veln*) findt se i da oomatn Tabelln.

Es Plusquamperfekt wiad gfurmt von n Perfekt duach zoufejng vonn Partizip געהאַט  (*gehat*), bspw. איך האָב געהאַט געזאָגט (*ikh hob gehat gezogt*); איר זענט געהאַט געגאַנגען (*ir zent gehat gegangen*). Es Futur II wird als a Futur von n Perfekt gfurmt, bspw. איך וועל האָבן געזאָגט (*ikh vel hobn gezogt*). Dej Furma wean owa recht weng gnutzd, scho goa ned i da gsprochanen Sproch. Wenn as n Kontext dasichtle is, nimmt ma doudafia s gwenlicha Perfekt oda Futur u sogt evtl. zousetzle nu שוין (*shoyn*) oda פֿריִער *friër* (*friër*).

Es Hilfsverb פֿלעגן (*flegn*), wiad min Infinitive (oda Partizip i manchanen Dialektn) gnutzd, dass ma a Gwoanat od widakerada Hannling vo da Vagangahait asdrickt, z.&nbsp;B. איך פֿלעג קומען (*ikh fleg kumen*), d.&nbsp;h. "e bi (awl) kuma".

Dej Furm וואָלט (*volt*) wiad zamm min Partizip Passiv fia n Kondizional oda "Konjunktiv" gnutzd, z.&nbsp;B. איך וואָלט געגאַנגען (*ikh volt gegangen*) fia "i warad ganga" oda "i gangad"

### Weitane aspektuelle Konstrukziona
Da Aspekt vonra oamoling Akzion wiad duach s Funkzionsverb טאָן (*ton*) oda געבן (*gebn*) un a Verbalnomen mid an unbstimmtn Artikl gfurmt, aanle wej boarisch an Lacha tou, nea dass s af Jiddisch ned mid den -a in Aslaut is. Es Verbalnomen ko aa a Adjektiv hom. D Furm mid געבן is mejra batount. Ba Verbn mit prefigirtn Adverb wiad des Element von n Nomen trennt.
Dej Konstrukzion is af Jiddisch houch systematisch u ko praktisch mid en ejdnan Verb gnutzd wern. Dea Nomina san toalweis quasi nea  in n Kontext vo dera Konstrukzion, z.&nbsp;B. אַ שרײַב געבן *a shrayb gebn*, d.&nbsp;h. gach wos zamschreim, houd a Nomen שרײַב *shrayb* es wou gwenle sunst ned viarkimt, un es wou ma mid an 'oamoling Schreim' iwasetzn kannt, vgl. z.&nbsp;B.  זי האָט אים געטאָן אַ כאַפּ אָן (*zi hot im geton a khap on*) oda מיר גיבן אַ שרײַ אויס (*mir gibn a shray oys*).

Weitas git s an "perfektivn" Aspekt—oda a Imitirung von n slawisch Aspekt—da wou miḏn Verbalprefix gfurmt wiad, z.&nbsp;B. impeafektivs לייענען *leyenen* 'lesn' ko perfektiv gmacht wean mid איבער *iber* oda דורך *durkh*, d.&nbsp;h. איך האָב געלייענט *ikh hob geleyent* warad ejara 'I bin õm Lesn gweng'; un איך האָב איבערגעלייענט oda איך האָב דורכגעלייענט *ikh hob ibergeleyent / ikh hob durkhgeleyent* warad ejara 'I hob ferte glesn'. Weitane Beispill san:

* ער וועט שרײַבן *er vet shraybn* 'da wiad (lenga) schreim'  ער וועט אָנשרײַבן *er vet onshraybn* 'da wiad feate schreim'
* מיר לערנען זיך פֿראַנצייזיש *mir lernen zikh frantseyzish* 'mia wean Franzejsisch studian' u מיר ווילן זיך אויסלערנען פֿראַנצייזיש *mir viln zikh oyslernen frantseyzish* 'mia wean s Franzejsisch feate studian'

Dej Partikl, d wou õn n mearan aso a Funkzion hom, san דורך ,איבער ,אָן ,אָפּ ,אויס (*oys*, *op*, *on*, *iber*, *durkh*) u dej Prefix דער־ u צו־ (*der-*, *tsu-*); es git owa (obgseng vo den Entsprechunga in Poulischn oda Slawischn generell) koa Regl, wechtane Prefix dou woascheinle san. Aanle wej in n Slawischn ko nemm dej Prefix a es Reflexipronomen זיך (*zikh*) ba oin Aspekt hinzoutretn. Dej Aspekt-Opposizion is owa zumindest gesamtjiddisch niad i dera Furm grammatisch wej in n Slawischn.
Vaschidne Aspekt kinna aa zammkumma, wej bspw. איך פֿלעג געבן אַ שרײַב אָן *ikh fleg gebn a shrayb on* (E hob awl gschwind wos gschrim); זיי נעמען זיך צעלאַכן *zey nemen zikh tselakhn* (se hiam õ, lous zen lachn).

## Negazion
D Negazionspartikl is ניט *nit* oda נישט *nisht*. In an negiatn Satz krejng dea unbstimtn Weata dej Partikl קײן *keyn*.

Es Jiddisch dafoadat uaft dopplte Negazion, z.&nbsp;B. קיינער איז דאָרטן נישט געווען (*keyner iz dortn nisht geven*) oda איך האָב קיינעם נישט געזען (*ikh hob keynem nisht gezen*). I gredta Red git s aa dreifacha u villfacha Negazion, wej z.&nbsp;B. איך האָב נישט געוווּסט קיין גאָרנישט נישט (*ikh hob nisht gevust keyn gornisht nisht*).

## Konjunkziona

D Konjunkziona wean aftoalt af hypotaktischa (untaoadnata) u parataktischa (beioadnata). In n Folngatn san vaschiine Konjunkziona afglistt.




&nbsp;


## Diminutiva u Fokus
Es Jiddisch hod vill Furma, dej wou wos stiaka oda emozional machn. Doudrunta san generell Diminutiva, affektiate u vastiarknde Suffix. Z eftas aa Suffix ba Aingnaman oda fia bstimmte Nomina. Batonung ko aa duach Reduplikazion vo Verbn, zammgsetzte Adjektif, 'Stimmungspartikl' un Intajekziona virebracht wean.

Es Jiddisch kenn zwej Grod von n Diminutiv. Da ejascht Grod is reguler, da zwoat stiaka u affekzioniata u wiad aa Iminutiv gnennt. In boidn Felln wiad umglautt.

Es git Situaziona wou nea da Plural an Diminutiv houd, wej bspw. קינדער  (kinder) → קינדערלעך (kinderlekh).

Nemma dea Suffix -el un-ele, git s nu Miglechkait Diminutiva zen furma, wej z.&nbsp;B. mid den Suffix  טשיק- (tshik) von poulischn -czyk, vgl. z.&nbsp;B. יונגערמאַן (yingerman) → יונגערמאַנטשיק (yingermantshik).

## Syntax
Wej  ondane vawandte Sprochn git s in n Jiddischn dej Regl vo da Zwoatposizion von n finitn Verb, ganz gleich, wos des ejascht Element a Nomen, a Adverb oda wos ondas is. Dennat untascheidet se d Syntax von Deitschn, wal in Jiddischn d Regl aa in n untagoadnetn Satz gilt, in Deitschn owa nea in Haptsatz. Weitas ko owa aa es Verb õ da ejaschtn Posizion stej in an kausaln oda kontextuell gnejchtn Zammahang ba afranand fulngadn Gschichtn. A freiare Syntax ko i da Jiddischn Dichtung viakimma.

## Klitika
Opzionala Kontrakziona finna se in n gsprochanen un in n literarischn Jiddisch. Des gilt õn n mejran fia manchane Hilfsverbn u Personalpronomina u bsundas i da gsprochanen Sproch. In n Poulischn Jiddisch wiad bspw. da Satz זאָלן מיר אים דערציילן דאָס געהיימע וואָרט (*zoln mir im dertseyln dos geheyme vort*)  kontrahiad zou זאָל׳מיר׳ן דערציילן ס׳געהיימע וואָרט (*zol'mir'n dertseyln s'geheyme vort*) oda da Satz ער האָט מיר געזאָגט (*er hot mir gezogt*) ko kontrahiad wean zou ר׳האָט מיר געזאָגט (*r'hot mir gezogt*).

## Dialektuntaschidd
D neadlinga aso ghoissanen Litaua Dialektt von n Jiddischn as n Baltischn u Weirussischn falln af zwengs eanana Bsundahaitn, wej es Faaln von n Neitrum un es reduziadta Kasussystem. Nomina wou in n Standardjiddischn neitrum san, san maskulin oda feminin. Da Dativ is bis af a poa Restt gschwundn. Es Hilfsverb האָבן (*hobn*) ko in n Litaua Jiddisch mid an ejdan Verb gnutzd wean, aa wenn s literarischa  Jiddisch un andane Dialektt es Verb זײַן (*zayn*) brauchn.

Es ganza Kasus- u Genussystem scheint zen vaschwinna in zeitgnessischn gsprochenen Jiddisch vo d Hasidischn Gmoindn. Dej Artikl *der*, *di* u *dos* schwoimln af an oinzing Artikl *de* in n Nominativ, Akkusativ u Dativ zou (mid *di* wej an bstimmtn Artikl in n Plural), wej z.&nbsp;B. ‘***de''' gitte mentsh''’, ***de** gitte fro'' u ***de*' gitte kind*. Omdraf wiad aa a generells Demonstrativum *deye* gnutzd, wej ***deye** mentsh/fro/kind*.

== Schau aa ==

* [[Jiddisch]]
* [[Jiddische Dialektna]]
* [[Jiddische Schreibweis]]
* [[Jiddisch im Boarischn]]
* [[Jiddisch im Tschechischn]]

== Beleg ==
<references responsive="1" />

== Litratua ==

* Jacobs, Neil G. *Yiddish: a Linguistic Introduction*, Cambridge University Press, Cambridge, 2005,  .
* Katz, Dovid, *Grammar of the Yiddish Language*, Duckworth, London, 1987,  .
** http://www.dovidkatz.net/dovid/PDFLinguistics/2-1987-Grammar-Yiddish.pdf Grammar of the Yiddish Language by [[Dovid Katz]]
* Mark, Yudl, *A Grammar of Standard Yiddish*, CYCO, New York, 1978 (in Yiddish).
* Schaechter, Mordkhe, *Yiddish Two*, League for Yiddish, Inc., New York, 1993.
* Weinreich, Uriel. 1971. *College Yiddish*. New York: YIVO Institute for Jewish Research.
* Zucker, S. 1994–2003. *Yiddish: An Introduction to the Language, Literature and Culture 1-2''. New York: Workmen's Circle.