Rianburg

**Rianburg** (deitsch: **Riedenburg**) is a Stòdtail vo Sòizburg zwischn Nonntòi, Läopoidskron-Moos, Maxglan und da Òidstòd. Geng Müin büidt d' Raichnhoiastross d' Grenz vom Stodtei Müin, geng Nei-Maxgloan da Müina Òimkanalòrm und geng Maxgloan-Rianburg d' Brauhausgossn. Geng Siidn ändt da Stòdtail mid da frain Läopoidskrona Wiesn und d' Wiesn um d' St.-Bäda-Waia. Im Ostn büidt da Mönchsberg und da Roaiberg d' aissanä Bägrênzung. In da Rianburg läm heid ätwoa 7.000 Leit. Vo d' Soizburga wead da Stòdtail oafoch *d' Rianburg* gnaunnt.

## Gschicht

Da Naum Rianburg is ursprünglich da Naum vom Roainberg-Föisn *(a rupe que Ritinburc appelatur, [[1139]])* gwäsn. Da Roaiberg söibst is zwischn etwoa 4500 v. Kr. *(öidastä Jungstazeid)* bis 15 v. Kr. *(Âimarsch vo d' Röma unta Kaisa Augustus)* durchgähat bsiadlt gwäsn, do hod se in da köitischn „La-Täne-Zaid“ a groose stodänlichä und guad bäfestigtä Siadlung befundn.

D' Rianburg wead vo zwa orm vom oimkanal druchflossn. Da Müina orm is dobai no öida wia da Stiftsorm vom oimkanal *(nòch [[1137]] baut)* und hod ursprünglich gspaist vom Üwawossa vom Läopoidskrona Moar ois Rianburga Boch scho im friaran Middloita d' Müihn vo Müin vasorgt. 1335 is da stodingarischä orm *(Bürgaspitòisòrm)* durch 'n Mönchsberg grom worn, wöicha vom Müina orm obzwaigt und d' Innarä Rianburg vo Siidn noch Noadn durchgwert.

Im 17. Joarhundat is as Rianmoar *(Niadamoar)* vo Rianburg, a neadlicha Auslaifa vom groosn Untasberga Moar *(d' Pferdln san durt bis zum Bauch aigsunkn und hòm im Morast d' Hufaisn valorn)* oimälich troggnglägt worn. s Gebiat is daunn zuaneemänd a bissl laundwirtschoftlicha gnüzt worn.

1760 hod da Spingruawa Michaäl *(Spingrueber Michel)* an grässan Tail vo da Rianburga Toisênkn daworm und hod do a Bauanguat darichtt, s sognaunntä Neirait und des spada ois Ofmlochwirtshaus *(Fürstnbrunnstròss 4)* waida a Vawêndung gfundn hod. Rianburg is druch 'n Bau vom Sigmundstor (Neitor) vo da oidstod her daschlossn worn. obgsäng vo wênig hearschoftlichä Gartln und Hef *(Spathof/Späthof, Möikhof/Mölkhof, Läbitschhof/Lebitschhof äzt.) 'm moast waidum bärümtn Woifegg-Gortn und 'm Ofmlochwirtshaus sowia d' hoibkrasförming Wearbautn zur Sicharung vom Neitor is d' Rianburg waidgänd unbäbaut gwäsn. [[1915]]/[[1916]] is d' Strossnbauh duch s Sigmundstor bis in d' Rianburg ainä valängat worn.

A wichtigä Voraussezung fir d' Vabaung vo da Rianburg in da Grindazeid is Parzälliarung vo d' „Baron-Löwensternschen“ Grindä in d' Joarn vur [[1880]] gwäsn. D' gänaun Richtliniän fir d' Gestoitung vo d' vurgsängnän Strossn is daunn im Räguliarungsplan vom Joar [[1886]] dafoigt. Kurz drauf san scho d' easchtn Woonbautn äntstaundn. D' Auffschliassung vo de Woonbautn druch d' Strossn is owa dobai deitlich hintaher ghinkt. Laungä Zaid san de Strossn und Wäg unpflostat und unpflägt gwesn und zeidwais kaum bäfoarbor gwäsn. A easchtä Kanalisiarung vo d' Strossnwossa is eascht noch vüi Pätizionän vo d' Bürga im Joar [[1905]] kema. Durch d' Auflossung vo da oidn Rianburgastross mid 'm Ofmlochwirtshaus, hod s Gosthaus im Zug vo da Neigästoitung vo d' Strossnsistêmä soai Funkzion ois Kommunikazionszentrum valorn.

A Woarzaichn vo Rianburg is a laungä Zaid da 54 m hohä Schlot vo da Sternbrauarai gwäsn, wöicha [[1972]] gsprêngt worn is.

== D' Rianburg und seinä Tailä ==

Da Siadlungsraum vo da Rianburg bästät heid aus drei Tailä, 'm öidastn Tail, da Innan Rianburg sowia de jingan Tailä, da aissan Rianburg und Rianburg-St. Paul.

=== D' Innarä Rianburg ===

Zwischn [[1850]] und [[1900]] is untam Bägriff Rianburg wästnlich der Stodtei vastaundn worn, wöicha im Siidn vom Roaiberg *(friara Ofmlochberg/Ofenlochberg oda Hohä Rittnburg/Hohe Rittenburg gnaunnt)* sowia im Ostn und Noadn vom Mönchsberg bägrênzt worn is, oiso da Stodnächstä Bäraich vom [[Leopoldskron|Läopoidskrona]] Moar. Der Bäraich is heid ois „Innarä Rianburg“ bekaunnt.

=== D' Aissanä Rianburg ===

Ausgeänd vo am oidn Kasernängäländä, wöichä ois Artällariekasern in friaerzbischöflicha Zaid zruggäraicht, is da innarä Siadlungskern scho um d' Wêndn vom 20. Joarhundat noch Südwästn bis aun an [[Mülln|Müina]] orm vom oimkanal heraugwoggsn, wöicha dozmois a d' Stodgrênz büidt hod. Stodnoh üwawiagt a meargschossigä gründazeidlichä Vabaung *(grostails Kasernänbautn)*, de se um an oimkanal in Â- und Zwafamiliänbautn *(in offana Bauwais darichtt)* aufloggan.

=== Rianburg-St. Paul ===

Im Zug vo da imma waidagähändn Stoderwaidarung is da Stodtei in waida südlich glängnä Tailä vom Läopoidskrona Moar aussegwoggsn, wöicha ois neichs kirchlichs Zentrum d' Pfoarkirchn St. Paul dahoidn hod. Da im südwästn auschliassndä Stodtei, jenseits vo da Glan, im ähämoling Gmooagebiat [[Maxgloan|Maxglan]] is ois [[Maxgloan|Maxglan]]-Rianburg bekaunnt. Zua Rianburg-St. Paul ghern a foingdä Siadlungän:

==== Schliasslbergasiadlung ====

D' Schliasslbergasiadlung is umara [[1983]] auf d' Schliasslbergagründ drüba da Glan darichtt worn. duatn hod se im 19. Joarhundat a Lädastaumpfmüihlä, de noch [[1821]] im Eingdum vo da Familiä Schliasslberga gwesn is, wöicha a d' nächstglängnän gleichnauming Grindä ghert hom. Vo [[1904]] bis [[1977]] hod se an da Stöi vo da Lädastaumpfmüihlä a Gerbarai bäfundn. D' Siadlung liegt zwischn da Korl-Hainrich-Waggal-Stross im Noadn und da Tobi-Raisa-Stross im Siidn, sie raicht im Wästn diräkt aun d' [[Glan (Fluss)|Glan]] und schliast im Ostn d' Bautn baidaseits vom Haslberga- und Kraizbrugglwäg mid oai.

==== Lansahofsiadlung ====

[[1711]] bärichtt as hofurborä Grundbuach vo da [[Salzburg|Stòd]], dass da auf 'm „Wildenmoß“ on da Rianburg glängnä Grund „baurätig“ oiso bebaubor gmocht worn is. [[1718]] is do a Stodl und a kloans Woonhaisl darichtt worn, [[1733]] a grässas Haisl mid seggs Faiastättn *(Wooneihaitn)*. Da sognaunnte „Reiffenstuelhof“ *(Klana Lazaretthof, Azwaungahof, Wirschtlhof, z'läzt Lansahof)*, is [[1772]] ins Eingdum vom Azwaunga Fälix *(Atzwanger Felix)* glaungt, vo dem d' Tochta [[1799]] 'n Stodrot und Haundlsfaktor Wirschtl Ignaz Fraunz *(Würstel Ignaz Franz)* ghairat hod. D' Witwä noch 'm Wirschtl Ignaz hod [[1834]] 'n Priwatjä Gäorg vo Lansa, wöicha 'n Hof daunn bis [[1864]] bäsässn hod, ghairat. Da durtigä Hof hod doher seidher Lansahof ghassn. Noch [[1975]] is auf d' zuaghering Grindä zwischn Dürlingastross und da Moosstross d' heidigä Lansahofsiadlung äntstaundn.

==== Rosittnsiadlung ====

ois Rosittn *(Rositten)* is a stodnoha Tei vom Wüidmoos im Rianburga Raum bäzaichnät worn. Da Naum loatt se dobai vo am durt ainst stähatn Roosstodl ob. Noch [[1984]] is do wästlich vom Rosittnwäg und östlich vo da Moosstross d' neiä Siadlung äntstaundn.

==== Goriansiadlung ====

Da Naum vo da kloanän Siadlung z' naggst vo da Kirchn St. Paul darinnat aun an Gorianhof, den d' Frau Gorian Äläonorä *(Gorian Eleonore)* gäb. Azwaunga bsässn hod.

== Bämerknswerte Ânzlbautn ==

=== D' Willas vo da Brugglraitstròss ===

D' Willas in da Brugglraitstross *(Brucklreuthstraße)* san ollä umara [[1890]] baut worn. Zum dawäna is dobai d' Willa vom Büidhaua [[Johann Piger|Piga Hauns]] in da Brugglraitstross 14. D' Willa is vom bekaunntn Baumasta [[Jakob Ceconi|Ceconi Jakob]] baut worn.

=== Raibergkälla (Cave Club) ===

Da Roaibergkälla oda Ofmlochkälla in da Roaibergstross 5, in dem heid da Cave Club untabrocht is, liegt erhöt am oidn Foarwäg üwa 'm ooansting Niadamoar vo da Rianburg *(Hauptwäg vom aissan Müin üwa Bugglrait nòch Nonntòi)* und is as urkundlich öidastä dawäntä Haisl im Stodtei Rianburg. Es staummt aus 'm spadan 16. Joarhundat. [[1670]] hods da hochfürstlichä Hofkostna Spingruawa Michaäl *(Spingruber Michael)* gmooasaum mid d' moaring Toibodn kauft. Spada hod as Gäbaidä ois Wirtshaus und da Källa dobai ois Aiskälla *(Külraum)* dent. Haid is da Cave Club, a Club fir Techno-Musik durt im Roaibergkälla untabrocht.

=== Raibergwirtshaus ===

s Roaibergwirtshaus is in da Fürstnbrunnstross 4. Da aundanä Tail vo da baulich säar oidn Roaiberg-Gostwirtschoft is spada ois Willa umbaut worn und joarzêntälaung vom domoling Laundäshauptmau Dr. Hauns Lächna *(Dr. Hans Lechner)* midsaumt vo seina Familiä gnuzt worn.

=== Villa Schmidt ===

D' Willa Schmidt in da Raichnhoiastross 24 is umara 1900 äntstaundn. Sie is fir 'n Laundschoftsrot Dr. Schmidt vom Stodbaumasta Wogna darichtt worn und foit heid durch raich gliadatä Fassadn im Stil vom spadan Historismus auf, de in säar ursprünglichm Zuastaund dahoidn san.

=== Rianburg-Kasern ===

D' Rianburg-Kasern bästät seid 'm Joar [[1730]], friara mid am waidlaifing Exaziarföid aum Nordhaung vom Roaiberg, des Kasernänaräal soid in Kürzä im Raumän vo am groosn Woonbauprojäkt vabaut wern.

=== Herz-Jäsu-Asül ===

s Herz-Jäsu-Asül is heid austöi vom Woifegg-Gortn in da Hübnagossn 5-7. s unvapuzte Stoaquadabauwerk mid da laicht vurspringatn zäntraln Herz-Jäsu-Kirchn is ois oitashaim baut und gnuzt worn. s oidä Schloss Woifegg *(Lustschloss vom Domhäarn Anton Willibòid vo Woifegg aus 'm spadan 18. Jòarhundat)* is dobai in Tailn *(in s 1872 neibautä Asül aibaut)* dahoidn bliem. De Konsoin vo d' Fentabänk änthoitn Englskepf, de um [[1600]] gschoffm worn san und aus da umbautn Räsidänz vom Woifegg in soai Schloss intägriart worn san.

=== Herz-Jäsu-Asülkirchn ===

D' oaschiffigä Asülkirchn, a Laungauskirchn, [[1877]]/[[1878]] vom Weana Dombaumasta [[Friedrich von Schmidt|Friadrich vo Schmidt]] darichtt, bsizt a flochä Hoizdeggn und an Kor mid Kraizribbmgwöibä. D' Waundmolarain vo da Kirchn staumman vom Goid Josef *(Josef Gold)* wöichä 1871 gmoit worn san. D' Glosmolarain im Kor san vom Waisa Korl vo [[1963]]. Da Hochoitor mid da Figur Herz-Jäsu zwischn Margaräta Maria Alacoque und Thäräsa vo Avila, sowia d' Figurn vom Hl. Michaäl, Fraunz vo Sales und Vinzänz vo Paul staumman vom Piga Johann *(Johann Piger)*.

=== Pfòarkirchn St. Paul ===

[[1972]] is d' easchtä provisorischä Kirchn vo St. Paul am Raund vo da Goriansiadlung daritt worn. D' baidn Gloggn san vo da äwangälischn Kirchn in Hallain und vo da katolischn Pfoarkirchn Puach gschênkt worn. Noch 1990 is daunn d' heidigä Kirchn vo St. Paul darichtt worn. D' Architäktn san da Hoffmau Erio K. *(Erio K. Hoffmann)* und da Rotntoi Adalbert *(Adalbert Rothenthal)* gwäsn. D' Fräskn vo da Kirchn staumman vom Schmolix Huawert *(Hubert Schmalix)''.

## Schau aa

*