Etiopische Litratua

**D Etiopischa Litratua** gejd vo umma 300 n. Kr. bis heit, is owa seit da Vawendung vo d modeanan Sprochn furt mera zrugg ganga. Dej Litratua fongt oa mid de Axumitischn Text u wiad af Altetiopisch (Gə'əs) mid ana aingan Schrift gschrim. Ba da Litratua i d modeanan, etiopischn Sprochn red ma meara vo d jeweiling Sprochn, bspw. d Amharischa Litratua, d Oromo-Litratua oda d Tigrinischa Litratua. 

## Axumitische Litteratua (330-900)
Sprecha vo semitischn Sprochn houd s am Hoan vo Afrika schou in 2. Joartausnd vua Kr. gem. Dej Gə'əs-Litratua fangt soweit ma woass min Kristndum oa, wos ma z Etiopia schou in 2. Jh. n. Kr. kenna gleant houd, owa eascht geng 340 n. Kr. unta n Kine Esana a Stootsreligion gwoan is. 
Da ejascht Gə'əs-Text, n wou ma kennt, is af n Hawulti-Obeliskn z Matara (Eritrea). D eltsta Gə'əs-Hentschrifd is vamuatle es Garima-Evangelium as n 5. oda 6. Jh. n. Kr. Scheja dej ganzn Text vo dera frejn "aksumitischn" Periodn san religjese (christliche) Textt, d wou von n Grichischn iwasetzt woan san. Vuar an 4. Jh. san dkineglicha aksumitischn Inschriftna af Grichisch u Gə'əs gschrim woan; seit umma 350, wiad owa awl meara blouss mear Gə'əs gnutzt; un es is woascheinle, dass d Bibliwasetzing ned vill spaata oagfangt woan is u zen von 5. Jh. ogschlossn gweng is. D Etiopische Bibl houd 81 Bejchha; 46 von n Old Testament u 35 von n New. Recht vill vo dene san "deuterokanonisch" (oda "apocryph" fia d westlinga Theolong), wej d Himmlfoart vonn Isaiah, d Jubiläen, s Henoch-Bejchl, dej Paralipomena von Baruch u d Bejchha Noah, Ezra, Nehemia, Maccabeja u Tobit. Bsundas es Henoch-Bouch bejgd u loud spitzn, zwengs dem dass da gsamte ganzate Text ned i koana andan Sprochn ned daholtn is.

Af de freja Periodn wiad aa da Qerəllos, a Sammling vo kristologischn Textnan, d wou mid an Traktat von n Kyrill vo Alexandria õhiam un als ሃይማኖት ርትዕት *Haymanot Rətəʿt* oda *De Recta Fide* bakonnt san. Dej Text furma d theologischa Grundloḡ vo da Etiopischn Kirng. A weitas wichtigs religjeess Dokament is s ሥርዐተ ጰኩሚስ *Śerʿata Pakumis*, a Iwasetzing vo de monastischn Regln vonn Pachomius. Zou de selmole iwasetztn ned religjesn Textt ghejat da *Physiologus*.

## Nouch-Axumitische Litratua (1200–1672)
Nou an Untagang vo de Aksumitn fulgt a groussa Klussn oda Luckn von n 8. bis n 12. Jh. Ejascht mid da Solomonischn Dynasti seit umma 1270 findt ma wida Autoan u Textt. De Zeid seit n 14. Jh. wiad goa wej a "Goldns Zeitalta" vo da Gə'əs-Literature gseng, wal ma recht vill TExt un iwasetzunga as dere Zeit houd — a wenn es Gə'əs, aanle wej s Latein, z dera Zeid scho nimma mouttasprochle gredd woan is. Un aa wenn awl meara es Amharisch  — u spaada andane Sprochen, wej s Tigrinisch  — schriftle gnutzt woan san, is s Gə'əs d offiziella Schrifdsproch bis i s 19. Jh. blimm. A heid is nuh d Lituagisproch u meara a Kirngsproch, d wou vo religiesn nuh gnutz, gredd u gschrim wiad u miḏn Latein in Westn vaglichn wean ko.

D Litratua soll vua allm za Zeid vonn Koasa Zara Yaqob floriad hom, dan wou es *Mats'hafe Berhan* ("The Book of Light") un es *Mats'hafe Milad* ("The Book of Nativity") zougschrim wean. Um dej Zeid umma san aa Textt iwasetzt woan. Dazou ghejan aa Homilien, wej es *Retuʿa Haymanot* "d Orthodoxi", d wou an Johannes Chrysostomos zougschrim wiad. Recht wichte is aa es *Fetha Negest* ("Laws of the Kings"  aa da *Nomocanon* ghoissn) vo den Koptn Ṣafī Ibn al-ʿAssāl, es wou wumegle umma 1450 as n Arabischn iwasetzt woan is, u spaada z Etiopia als owastes Gsetz dejnt houd, bis s 1931 vonara neimodischn Vafassung dasetzt woan is.

In 16. Jh. hom d neian Schußwaffn – u da Krejg u d Invasion von Sultanat vo Adal – de Etiopia a weng zougsetzt, vill Hentschrifdn zastejat un es schreim ned grod gfeadat. An Abba Enbawom sa Brejff oan en Achmed Graññ (aa Imam Ahmed ibn Ibrahim) mid en Titl *Anqaṣa Amin* ("Gate of the Faith"), nennt Motiv, wesweng se da Autoa von n Islam ogwendt houd, un is wul a Klassika vo da spaadan Gəʾəs -Litratua woan.
Z dera Zeid hom Schreiba aa Untaschid zwischn da Etiopischn u da Remisch-Katholischn-Kirchh adressiad, bspw. i Weaknan wej d *Confession* von n Koasa Gelawdewos (lateinisch aa Claudius), de *Ṣawana Nafs* (Refugium vo da Söll), es *Fəkkāre Malakot* (Exposizion vo da Gettlikait) un es *Haymanota Abaw* (Glam vo de Vejtta). Um 1600 umma san recht vill Text von n Arabischn iwasetzt woan, doudrunta d *Chronik* von n John of Nikiu u d *Universalgschicht* von n Girgis ibn al-ʿAmīd, en wou ma aa als al-Makīn kennt.
De Iwasetzing vo dea von Koasa Gelawdewos 1672 gschrimanen Biografi vo da Walatta Petros (also s Petrustechtal) houd i da englischn Iwasetzung mid n Titl *The Life and Struggles of Our Mother Walatta Petros: A Seventeenth-Century African Biography of an Ethiopian Woman* wul 2017 en Paul Hair Prize vo da African Studies Association gwunna. 

## Neizeit (seit n 17. Jh.)
Miḏn 16. Jh. fangt mid da amharischn Litratua d neietiopische Litratua oa. D neietiopischn Text san danou awl meara gschrim woan un es Gə'əs wenga. Gholtn hot si s Gə'əs bspw. als a diplomatissch Sproch nu bis i s 19. Jh. Heit wean vamuatle nu magische Text un Poesi (Qəne) af Gə'əs vafasst; weita s is s nu d Lituagi-Sproch, vill Kiraleit reḏn aa a Gə'əs. 

## Schaug aa

* Amharisch
* Tigrinisch
* Harari
* Amharische Litratua

## Beleg