open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
تورقون آلماس

**تورقون آلماس** (30 اوکتوبر 1924، قاشقار شهری - 11 سپتامبر 2001) — اویغور شاعیری، دراماتورقو.

## حیاتی
تورقون آلماس 30 اوکتوبر 1924-جو ایلده قاشقار شهرینده دوغولموشدو. ایلک تحصیلینی دوغولدوغو شهرده آلان شاعیر سونرا قولجا شهرینه گئده‌رک اورادا اوخویور. اورومچی شهرینده‌کی دارالمعلیمینی بیتیرن آلماس قاراشهره موعلیم ایشله‌مه‌یه گؤندریلیر. 1947-جی ایلین ماییندا تورقون آلماس و دوستلاری کاشقاردا میتینق تشکیل ائدیرلر. میتینقین تشکیلاتچیلارینی حبس ائدیرلر. 1948-جی ایلین آپرئلین 8-ده خالقین تضییقی آلتیندا تورقون آلماس و یولداشلارینی حبسدن بوراخماق مجبوریتینده قالیرلار. حبسدن چیخان شاعیر همین ایل قولجا شهرینه گئده‌رک اورادا "آلما" قزئتینده ایشه گیریر. سورا دا ایسه اورومچی شهرینده‌کی"تاریم" ژورنالیندا امک فعالیتینی داوام ائتدیریر.

1990-جو ایلده آکتو رایونونون بارین کندینده باش وئرن سیلاحلی توققوشمالاردان سونرا سانسور نظارتی آرتیر و یازیچی، شاعیر، ژورنالیستلر و صنعت آداملارینا قارشی تعقیبلر باشلاییر. 1991-جی ایلین فئورالیندان سونرا تانینمیش اویغور عالیمی، یازیچی تورقون آلماسین "اویغورلار" ،"هون تاریخی" ،"اسکی اویغور ادبیاتی" کیتابلاری تنقید هدفینه چئوریلیر، اوراداکی فاکتلارین تفتیشینه باشلانیلیر. تورقون آلماس و دیگر نوفوذلو اویغور ادیبلری "پانتورکیست" ،"اویغور شووینیستی" ،"تجزیه‌طلب" دئیه سوچلانیر، تقیب و تنقیدلره معروض قالیرلار. بئله‌لیکله، اویغور ادبیاتی‌نین اینکیشافی لنگیدیلیر، تکرار دورغونلوق دؤورونه دؤنولور.

تورقون آلماس "پیچاق" درامینی یازمیش، "تاریم شاماللاری" (تاریم یئللری)، "تان سحری" (دان سحری) کیمی شئیر کیتابلارینی و "هون تاریخی" ،"اویغورلار" آدلی تاریخ کیتابلارینی چاپ ائتدیرمیشدیر..

تورقون آلماسین "اویغورلار" اثرینی حمید حمرایئو روس دیلینه چئویرمیشدی. بو کیتاب اویغورلار حاقیندا یازیلان کیتابلارین بیرینجیسیدیر. اویغور دیلینده 1989-جو ایلده چیخیب.

تورقون آلماس وطن‌پرور کیمی تاریخچیلیکده ده اؤزونو گؤستریردی. اولو بابالاری قودرتلی تورک دؤولتلری قورموش اویغورلارا قدیم اویغور دؤولتلرینی تانیدیر و بونلارلا غورور دویمالاری تبلیغ ائدیردی.

ییرمینجی عصرین اویغور ادبیاتینین ان قاریشیق و ان زنگین دؤورو آدلاندیرماق اولار. دیوان ادبیاتینی داوام ائتدیرنلرله هئجا وزنینده خالق شئیری یازانلار ادبیاتی عنعنه وی قایدادا داوام ائتدیریب یاشادیردیلار. ادبیاتا یئنی گلمیش بیر قروپ ایسه آوروپا ادبیاتینین تاثیریله نثری، درامچیلیغی اینکیشاف ائتدیرمه‌یه چالیشیردی. پوئزییادا ژانر باخیمیندان دا دییشیکلیکلر باش وئریردی. آوروپانین تاثیریله سربست شئیر یازانلار مئیدانا آتیلسالار دا، کلاسسیک چین، یاپون شئیر قلیبلریندن یارارلانانلار دا واردی. تورغون آلماس نوواتور، یئنیلیکچی ادیب ایدی.

## قایناق


بؤلمه:اویغور تورکلری
بؤلمه:اویغور ادبیاتی
بؤلمه:اویغور شاعیرلر
بؤلمه:اویغور یازیچیلار
بؤلمه:اویغورلار
شؤوکت علی‌اکبرووا

**شؤوکت فئیض‌الله قیزی علی‌اکبروْوا** (۲۰ اوْکتوْبر ۱۹۲۲ – ۷ فوریه ۱۹۹۳) - اوْخویان (مۆغنی)، آذربایجان خالق آرتیستی.

## یاشاییشی
شؤوکت علی‌اکبروْوا ۱۹۲۲-جی ایل اوْکتوْبر آیینین ۲۰-سینده باکی‌دا دوغدو. آصف زئیناللی موسیقی مکتبینده حسین‌قولو سارابسکی‌‍‌نین صینفینی بیتیردیکدن سوْنرا صحنه یارادیجیلیغینا باشلامیشدیر.

۱۹۴۵-۱۹۳۸-جی ایللرده آذربایجان دؤولت ماهنی و رقص آنسامبلی‌نین سوْلیستی اوْلموشدور. ۱۹۴۵-جی ایلدن باشلایاراق، آذربایجان دؤولت فیلارموْنیاسی‌نین سوْلیستی اوْلاراق ایشله‌میشدیر.

۱۹۳۷-جی ایلده قاتیلدیغی بیر یاریشمادا فینالیست اوْلاراق اؤز ایفاسی ایله عۆزئییر حاجی‌بَی‌اوْو،سعید رۆستموْو و بۆلبۆل کیمی صنعتکارلارین دیقّتینی چکمیشدیر. اوْپئراتئاترینین قورتولوشوندا کئچیریلن سوْن کوْنسئرت‌ده، شؤوکت علی‌اکبروْوا «قاراباغ شیکسته‌سی»نی اوْخوموش و فاطما مهر‌علی‌یئوا و گۆل‌آغا ممدوْو‌لا بیرلیکده ایلک اۆچلۆکده یئر آلمیشدیر. ۱۹۴۵-جی ایلدن فیلارموْنیانین سوْلیستی کیمی ایشه باشلایان شؤوکت، ایفاسیندا سسلَنن خالق ماهنیلاری، موغاملار و بسته‌کار ماهنیلاری آذربایجاندا چوْخ بؤیۆک مشهورلوق قازانمیشدیر.

شوروینین بیر چوْخ شهرلرینده، فرانسه، سوئد، سری لانکا، افغانیستان، هیندوستان، مصر، الجزائر، ایران، تۆرکیه، لهیستان و باشقا خاریجی اؤلکه‌لرده اوغورلا چیخیش ائدن شؤوکت علی‌اکبروْوانین رپرتواریندا (اوْخوماق لیستینده) سئگاه، قاطار و شاهناز کیمی موغاملار، آذربایجان بسته‌کارلارینین و اوْرتادوغو خالقلاری‌نین ماهنیلاری یئر توتوردو.

## اوْخودوغو ماهنیلار

* آخشام
* آیریلیق
* گل سحریم
* بیر کؤنۆل سیندیرمیشام
* دره‌لر
* سن منیم، من سنین
* سنسن اۆرَگیم
* تئز گل

## فیلموْقرافی
**ایشتیراک ائتدیگی فیلملر**

# دوْغما خالقیما (فلیم، ۱۹۵۴)
# پاییز کوْنسئرتی (فیلم، ۱۹۶۲)
# اوْخویور شؤوکت علی‌اکبروْوا (فیلم، ۱۹۷۰)
# آذربایجان ائل‌لری (فیلم، ۱۹۷۶)
# سَس (فیلم، ۱۹۸۸)

**ماهنی ایفا ائتدیگی فیلم‌لر**

# گؤرۆش (فیلم، ۱۹۵۵)
# ماهنی بئله یارانیر (فیلم، ۱۹۵۷)
# قیزمار گۆنش آلتیندا (فیلم، ۱۹۵۸)
# کؤلگه‌لر سۆرۆنۆر (فیلم، ۱۹۵۸)
# اؤگئی آنا (فیلم، ۱۹۵۸)
# اوْنو باغیشلاماق اوْلارمی؟ (فیلم، ۱۹۵۹)
# آی‌گۆن (فیلم، ۱۹۶۰)
# کوْراوْغلو (فیلم، ۱۹۶۰)
# ایگیرمی‌آلتیلار (فیلم، ۱۹۶۶)
# مۆجرۆ (فیلم، ۱۹۷۳)

**ایفاسیندان قوللانیلان فیلم‌لر**

# شَکی (فیلم، ۱۹۷۷)
# دیمیتروْو کۆچه‌سی ۸۶ (فیلم، ۲۰۱۵)

## قایناق


## ائشیک باغلانتیلار

* شؤوکت علی‌اکبروْوانین دوْغوم گۆنۆدۆر
* شؤوکت علی‌اکبروْوا - گئدَک اۆزۆ کۆلَگه
* شؤوکت علی‌اکبروْوا - قاراباغ ماهنیسی(۱۹۷۰)
* شؤوکت علی‌اکبروْوا - گئجه یامان اوزوندور
* شؤوکت علی‌اکبروْوا - چای
* شؤوکت علی‌اکبروْوا - آنا
* شؤوکت علی‌اکبروْوا - ایک باهار 
* شؤوکت علی‌اکبروْوا - آخشام ماهنیسی
* شؤوکت علی‌اکبروْوا - قارا‌گیله
* شؤوکت علی‌اکبروْوا - بیر کؤنۆل سیندیرمیشام
* شؤوکت علی‌اکبروْوا - آغ چیچک
* شؤوکت علی‌اکبروْوا - دره‌لر


بؤلمه:کیمسه‌لر بؤلمه:موسیقی بؤلمه:آذربایجانلی موغنی‌لر بؤلمه:آذربایجانلیلار بؤلمه:هونرمندلر
دونیا اویغور قورولتایی

**دونیا اویغور قورولتایی** (**DUQ**) (اویغورجا: دۇنیا ئۇیغۇر قۇرۇلتىیى / *Dunya Uyghur Qurultiyi*) — سینجان اویغور اؤزرک بؤلگه‌سی داخیلینده‌کی و خاریجینده‌کی اویغورلارین حاقلارینی قوروماغی مقصدله‌ین، سورگونه گؤندریلمیش اویغورلارین یاراتدیغی اولوسلارآراسی بیر تشکیلاتدیر. بو تشکیلاتین ایندیکی باشچیسی ربیعه قدیر، فخری باشچیسی ایسه محمد ریضا بئکیندیر. چین خالق رئسپوبلیکاسی طرفیندن تئررور تشکیلاتی اولاراق اتهام ائدیلیر.

1992-جی ایلده تورکییه‌نین ایستانبول شهرینده تورک قورو قوووه‌لریندن امکلی گئنئرال-مایور ریضا بئکین (داها سونرا شرقی تورکوستان وقفی باشچیسی و دونیا اویغور قورولتایی فخری باشچیسی) و یانداشلاری طرفیندن قورولان شرقی تورکوستان میللی قورولتاییندان سونرا اسماعیل جئنگیزین لیدئرلیگی ایله قورولان و شرقی تورکوستان میللی مرکزینین دعوتی ایله ایستانبولدا ائدیلن موشاویره ایجلاسلاریندان سونرا قورولان شرقی تورکوستان قورولتایی ایله 1996-جی ایلده آلمانییانین مونهئن شهرینده دولقون عیسا وئ یانداشلاری طرفیندن قورولان دونیا اویغور گنجلر قورولتایی کیمی کیچیک تشکیلاتلار، 2004-جو ایلده ارکین آلپتکینین باشچیلیغیندا بیرلشدیریله‌رک دونیا اویغور قورولتایی یارادیلمیشدیر. قورولتایین قورولوشداکی اساس آدی شرقی تورکوستان قورولتایی ایدی. داها سونرا بو آد شرقی تورکوستان (اویغوروستان) قورولتایی اولاراق دییشدیریلدی. یوردون میللی، جوغرافی و تاریخی آدی اولان شرقی تورکوستان آدی قالدیریلاراق اویغور قورولتایی اولاراق دییشدیریلدی. بو دییشیکلییه گؤره شرقی تورکوستانین بوتؤولوگونو قورویان بیر قروپ اویغور، قازاخ، قیرغیز و اؤزبک قارداشلاری ایله بیرلیکده 2004 ایلینده سورگونده‌کی شرقی تورکوستان حکومتینین اطرافیندا بیرلشدیلر. سورگون حکومتی‌نین اعلان ائدیلدیگی ایستانبولدا تشکیل ائدیلن مطبوعات ایجلاسینا ریضا بئکین ده قاتیلدی. شرقی تورکوستان سورگون هؤکومتینین باش ناظیر وظیفه‌سینه 2009 ایلینده اسماعیل جئنگیز گتیریلدی. حکومتین پرئزیدئنتلیگی وظیفه‌سینی ایسه احمد ایگم‌بئردی یئرینه یئتیریر.

## قایناق

* آذربایجان لاتین خطلی ویکیپدیاچیلاری طرفیندن یارادیلان دونیا اویغور قورولتایی مقاله‌سی.
* اویغور قورولتایی 

بؤلمه:اویغورلار
بؤلمه:قورولتایلار
رافائل

بندانگشتی|
|جایگزین=|366x366پیکسل
**''<big>رافائل سانتسیو</big>** و یا* *'رافائل سانتی** (<small>Italian:</small> [[:en:Help:IPA/Italian|[raffaˈɛllo ˈsantsjo da urˈbiːno]]] c) (د. 6 آوریل 1483 – اؤ. 6 آوریل 1520، روما) مشهور [[ایتالیا|ایتالیالی]] نقاش.

== **رافائل استاد شهریارین شعرینده** ==
[[شهریار|محمدحسین بهجت تبریزی]]، بیلینن آدینان  [[شهریار|استاد شهریار]] [[سهندیه منظومه‌سی|سهندیه]] شعرینده رافائل سانتی و اونون "آتن مکتبی" نقاشی سینه اشاره ادیر و دئیر :

قصریلر واردی قیزیلدان، قالالار واردی عقیقدن

رافائل تابلوسو تک، صحنه لری عهد-ی عتیقدن

دویماسان کهنه رفیق دن.

== **رافائلین معروف پرتره لری''' ==

فایل:Portrait of Elisabetta Gonzaga, Duchess of Urbino (by Raffaello Sanzio) – Galleria degli Uffizi, Florence FXD.jpg|الیزابت قونزاقا پرتره سی
فایل:Raffaello Sanzio - Portrait of Julius II - WGA18798.jpg|ایکینجی پاپ ژولیوس
فایل:Raphael - Bindo Altoviti - Google Art Project.jpg|بیندو آلتوویتی پرتره سی
فایل:"The School of Athens" by Raffaello Sanzio da Urbino.jpg|آتن مکتبی دیوار نقاشی سی


## قایناق
https://ganjoor.net/shahriar/torki/sh3/

بؤلمه:نقاشلار
بؤلمه:رافائل
بؤلمه:Italian Renaissance architects
بؤلمه:Italian Renaissance painters
بؤلمه:۱۴۸۳-جو میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:۱۵۲۰-جو میلادی ایلده اؤلن‌لر
بؤلمه:Italian portrait painters
بؤلمه:Architects of Roman Catholic churches
بؤلمه:Catholic painters
بؤلمه:History painters
بؤلمه:اوربینو دوغوملولار
بؤلمه:Burials at the Pantheon, Rome
بؤلمه:Nude art
بؤلمه:16th-century Italian architects
بؤلمه:16th-century Italian painters
بؤلمه:Italian male painters
بوخار ماشینی

بندانگشتی|بوخار ماشینی‌نین چالیشماسی
**بوخار ماشینی**،بوخارین ایچینده اولان ایستی انرژی ، مکانیک انرژی‌سینه دونوشدورن بیر ائشیکدن  یانمالی موتوردور.
بوخار ماشین‌لاری، لوکوموتیولر، بوخارلی گمیلر، پومپ‌لار، بوخارلی تیراکتورلار و صنعتی مدارلاردا ایشه گلر. بیر بوخار ماشینی باسقی آلتیندا بوخار اورتمک اۆچون سویو قایناداجاق بیر قازانا احتیاجی وار. هر هانسی  بیر ایستی قایناغی فایدالانا بیلیر ، آما گئنلده سویو قایناتماق اۆچون اودون، کومور یادا نفت ایشله‌نیر.

سو اساس ایشی گوره‌رک ایستینی گلیشدیریر و بیر اوداجیغا گوندریر، اوداجیق سویویارکن بوخار بوشلوق(خلاء) یارادیر بئله ده مئکانیزملرین حرکت آلماسی ایله مکانیک انرژیه دونور یانیحرکت ائدیر.

## قایناقلار

بؤلمه:فیزیک
هیلاری اونیک

**هیلاری اونیک** ()، (دوغوم: ۵ مئی ۱۹۴۸) بیر اوقاندالی موهندیس و سیاستچیدیر.

## قایناقلار

بؤلمه:یاشایان اینسانلار
بؤلمه:اوقاندالی موهندیسلر
قینادی ریقر

**قینادی ریقر** (عبریجه:גנדי ריגר‎‎)، (دوغوم: ۲۴ مئی ۱۹۴۸ - اؤلوم: ۱۲ اوکتوبر ۲۰۱۵) بیر ایسرائیللی سیاستچی و موهندیس ایدی.

## قایناقلار

بؤلمه:اوکراینلی موهندیسلر
یاناجاق

**یاناجاق**، فیزیک‌ی و شیمیایی قورولوشوندا بیر دییشیم مئیدانینا گلدیگینده ایستی انرژی‌ بوراخان هر نوع ماده‌نین عومومی آدی دیر.

یاناجاقلار ایچریده‌کی انرژی‌لری،  آلیشدیرماق کیمی شیمیایی یادا همجوشی هسته‌ای کیمی آتوم آنلامدا سربست بوراخار.

یاناجاقلارین ان اهمیتلی خوصوصیتلریندن بیری انرژی اورته بیلملری اۆچون دئپولانا بیلمه‌لری و سادجه او زامان کی بیر ایش اۆچون لازیم دیر ایشلنه بیلمک‌لری و لازیم اولان انرژی‌نی اودمه لری دیر.

## یاناجاق نوعلاری
صنعت ده ایشلنن یاناجاق لاری اوچ بویوک قروپا آییرماق اولار:

### جامید یاناجاقلار
#### دوغال قاتی یاناجاقلار
قاتی یاناجاقلارین ان اونملی‌لریندن بیری دوغال قاتی یاناجاق اولاراق آدلاندیردیغیمیز فوسیل کومورلر دیر.بو کومورلر اولوشما دوره‌لرینه گوره، آنتراسیت، داش کومورو، قهوه‌یی کومور، لینیت(بنایی)کومورو کی بو سیرا ایلا turb سیراسیندا یئرلشیب‌لر.

بیرده بونلاردان فرقلی اولان اودون وار دیر.

سؽوی و قاز یاناجاقلارینین گئتدیکجه آزاماسینا گوره بعضا پوسته قابیغی، گیرداکان قابیغی، آلی و آلچا چگیردکلریندن یاناجاق عونوانیندا فایدالانیرلار.

#### قوندارما قاتی یاناجاقلار
دوغال قاتی یاناجاقلار دان اله گلن کوْکkok(یانیق داش کومور) و اودون کومورو.

سؽوی یاناجاقلار(آخار یاناجاقلار):

خام نفت ایله فوسیل کومورونون قطرانین‌دا اله گلن ماده لر دیر.

داش کوموردن اله گلن سیوی‌لرین چیخاریش(استخراج) خرجی خام نفت‌دن داها یوخاری دیر.

### مایع یاناجاقلار

### قاز یاناجاقلار

فوسیل کومورلرینین دئستیلاسیون اورونو اولان: هاواقازی و ژنراتور قازی.

نفت دئستیلاسیون اورونو اولان‌: کوچوک مولئکوللو هیدروکربون قاریشیقیندان اله گلن قازلار، سو قازی و دوغال یئر قازلاری دیر.

آیریجا حئیوانسال و بیتکیسل توللانتیلاردان اله گلن بیوقازلاردا وار.

## بونلارا دا باخ
*مازوت

## قایناقلار

بؤلمه:شیمی
بؤیوک مرجان دیواری

**بؤیۆک مرجان دیواری** – آوسترالییا ساحیللرین‌ده ۲۶۰۰ کم. بوْیۇنجا،۲۹۰۰ ریف سیستئمین‌دن،۳۴۴.۴ کم². ساحه‌دن مالیک مرجان دنیزین‌ده مرجان ریف و آدالار سیلسیله‌سی. آوسترالیانین کوْیینزلند ویلایتینین ساحللری بویونجا یئرلشیر و گمی‌چی‌لییه مانع اولور. 

بو مؤحتشم ریف سیستئمی مرجان دنیزین‌ده یاشایان پولیپ آدلانان میکرو اوْرقانیزملر سایه‌سین‌ده یارانمیش‌دیر. بو ریف سیستئمی جان‌لی چئشیتلیلیگینه گؤره فرق‌لنیر، بونا گؤره دۆنیا میراثلاری آراسینا آلینمیش‌دیر. کشف ائدیلمه تاریخ ۱۱ ایون ۱۷۷۰-جی ایلده جئیمز کوک طرفین‌دن "ائندئوووور" آدلی گمی‌له "بؤیوک مرجان دیواری"-نا لؤوبر آتماسییلا جوْغرافییا کشف تاریخینه کئچمیش‌دیر. بو کشف او قدر ده آسان اوْلمادی، بئله کی اوْنون بو کشف‌دن سوْنرا گمی‌سی زده‌لنمیش‌دیر. گمی‌سینی ایسه آوسترالیانین کوْیینزلند ایالتی ساحیللرینه یئتیشتیرمه‌یی باجارمیش و سیاحتینه داوام ائتمیش‌دیر.

## قایناقلار
باسقی

بندانگشتی|جیوه‌لی بیر باسقی‌اؤلچن
**باسقی**، بیر سطح اۆستونده اثر ائدن عمودی گۆجون، واحید سطحینه دۆشن میقداری‌دیر. جامید، مایع و قازلار آغیرلیقلارینا گؤره اوْلدوقلاری سطحه بیر گۆج وارید ائدرلر. قووتین قایناغی نه اوْلورسا اوْلسون واحید سطحه عمودی شکیلده اثر ائدن گۆجه باسقی (P) و بۆتون سطحه عمود شکیلده اثر ائدن گۆجه‌ده باسقی گۆجو (F) دئییلیر.

P=F/S 
* **P** : باسقی
* **F** : گۆج
* **S** : سطح
## قایناق

بؤلمه:فیزیک
پومپ

بندانگشتی|ال پومپو
**پومپ** ،** تولومبا**- مایعلری داشیماق اۆچون ایشه آلینان میکانیکی بیر وسیله‌دیر. مایعی آز باسقیسی اوْلان طرفدن یۇخاری باسقیلی طرفه حرکت وئریر بو سببله باسقی ایچینده بیر فرق اوْلوشدورور. ۳.جو میلاددان قاباق یۆزایلده ارشمیدوس طرفیندن طرح اوْلونموشدور. مکانیک گۆجون فیزیکی قالدیرما و یا سیخیشدیرما قووتی ایله بیر ماده‌نی ایته‌له‌مه اساسیندا چالیشیر.
## قایناق

بؤلمه:فیزیک
ابوالحسن خان اقبال‌آذر

**ابوالحسن خان موساخان اوْغلو اقبال‌آذر ** (۱۸۶۳، قزوین - ۱۹۷۱، تبریز) — تۆرک اوْخویان (مۆغنی‌)، تبریز شهرینین بلدیه باشچی‌سی (شهرداری). 

## یاشاییشی
ابوالحسن خان اقبال‌آذر  ۱۸۶۳-جی ایلده قزوین ویلایتی‌نین الوند کندینده آنادان اوْلموشدور.  

تبریزده یاشایان ابوالحسن خان، گنج یاشلاریندان یئته‌نکلی (ایستعدادلی) و موغامی دریندن بیلن صنعتکار کیمی تانینمیشدیر. موسیقی تحصیلی‌نی اوستادی حاج موْللا عبدالکریم جناب قزوینی‌دن اؤیرنمیشدیر. اوْخوماق صنعتینی تعزیه (آغیت) اوْخوماقلا باشلادی.
ابوالحسن خان ۱۸۹۸-جی ایلده بلدیه‌ده ایشله‌مک اۆچۆن قزوین‌دن تبریزه کوچموشدور.

۱۹۰۵-۱۹۱۱  ایللرینده ایران مشروطه اینقیلابینا قوْشولموش و ستارخان اونا «اقبال‌آذر» آدینی وئرمیشدیر. ابولحسن خانین ایفاسیندا «شور»، «چاهارگاه»، «ماهور»، «ابو عطا» و اؤزللیک‌له «سگاه» موغاملاری یوکسک دویغوسال‌ طرزینده سسلنمیشدیر.خانین اؤزۆنه اؤزل طرزده ایفا ائتدیگی «سگاه» موغامی ایراندا «ابوالحسن خان سگاهی» آدی ایله شؤهرت قازانمیشدیر.

ابوالحسن خانین سسی ۱۹۱۴-جۆ ایلده تیفلیس‌ده «Qrammofon» شیرکتی طرفیندن والا یازیلمیش و خانین بو شهرده کوْنسرت‌لری اوْلموشدور. سئیید شوشینسکی ابوالحسن خان ایله یاخیندان دوستلوق ائتمیش، اونون یارادیجیلیغیندان چوخ یارارلانمیشدیر. ابوالحسن خان واللاریندان بیرینده «هومایون» موغامینی اوْخویاراق اۆزرینده اوْنو سئیید شوشینسکی‌یه حصر ائتدیگینی یازدیرمیشدی.

اقبال آذر دؤرد دفعه ائولنمیش و غلامحسین، نواب، اکرم، عفت و نصرت آدیندا ۵ اوشاغی اوْلموشدور.
[بندانگشتی|[غلامحسین بیگجه‌خانی‌نین تاردا موشاییعتی ایله ابوالحسن خان اقبال‌آذر ایفاسی - ۱۹۵۷-جی ایل، تبریز]]
ابوالحسن خان اقبال‌آذر ۱۹۷۱-جی ایل قاراجییَر خسته‌لیگی ندنی ایله اؤز ائوینده تبریزین اهراب محله‌سینده دونیادان گئتمیش و تبریزین وادی رحمت قبریستانیندا تورپاغا تاپشیریلمیشدیر.
## قایناق
*
*

## بیرده باخین

*تبریز شهری‌نین بلدیه باشچیلاری

## ائشیک باغلانتیلار
*ابوالحسن خان اقبال آذر - آپاردی تاتار منی
*اقبال آذرین بیپ‌تیونز سایتیندا اوْلان موسیقی آلبوْم‌لاری
*مصاحبه مرتضی حنانه با ابوالحسن خان اقبال آذر در صد سالگی ایشان (بخش اول)
*مصاحبه مرتضی حنانه با ابوالحسن خان اقبال آذر در صد سالگی ایشان (بخش دوم)

بؤلمه:کیمسه‌لر
بؤلمه:موسیقی
بؤلمه:آذربایجانلی موغنی‌لر
بؤلمه:آذربایجانلیلار
بؤلمه:هونرمندلر
لزبین

لزبین، باشقا بیر قادینا فیزیکی و یا حسی چکیم  حیس ائدن خانیم دیر. لزبین، ائشجینسل (همجنسگرا) قادین آنلامینا گلمکده‌دیر. هم قادینلارا هم ده ارککلره چکیم  حیس ائدن خانیملار دا بایسکسوالدیرلار. کیشینین اؤزۆنو تانیملاماسی و یا اؤزۆنه بیچتیگی جینسل کیملیک، داورانیشلاری ایلا اؤرتۆشمه‌گهبیلیر.

## تاریخ
جایگزین=ایکی قادینین بیرلیکده‌لیگینی سیمگه‌له‌ین لوْقو.|بندانگشتی|ایکی قادینین بیرلیکده‌لیگینی سیمگه‌له‌ین لوْقو.
خانمیلار آراسی سئوگی‌یه  اشاره ائدن ان اسکی یازیلی قایناقلار آنتیک یونانا دایانماقدادیر. لسووس آداسین‌دا یاشایان ساپپهو، باشقا قادینلارا یؤنه‌لیک جینسی چکیم‌ینی آچیقجا اوْرتایا قوْیان شعرلر یازمیشدیر. بونا قارشین، یئنه بعضی آنتیک قادیناقلار ساپپهو'نون ارککلرله ده عشق ایلیشگی‌سی یاشادیغینی دیله گتیرمکده‌دیرلر.

## جینسل‌لیک
قادینلار آراسینداکی جینسل آکتیویته هتروسکسوال‌لار یا دا ائشجینسل (همجنسگرا) ائرککلر آراسینداکی سکس قدر چئشیتلی‌لیک گؤسته‌ریر.

هر نوع کیشیلرآراسی ایلیشکیده اوْلدوغو کیمی لزبین‌لیک‌ده ده جینسل تظاهور ایلیشگینین قاپسامی ایله یاخین‌دان علاقه‌لی‌دیر.

جایگزین=قوْستاو کوربِت - یوخو|بندانگشتی|قوْستاو کوربِت - یوخو
اؤز جینسی ایله ایلیشگی‌یه گیرن قادینلارین بیرعده‌سی، اؤزلرینی لزبین اولاراق تانیتماق یئرینه، بایسکسوال یا دا کوئیر کیمی فرق‌لی اِتیکت‌لرله تانیملاماغی ترجیح ائدرلر.

باتی و باشقا بعضی توپلوملاردا سوْن دؤنم‌ده گؤزله‌نن کۆلتۆرل دییشیکلیکلر، لزبین‌لرین اؤز جینسل‌لیکلرینی داها آزاد ایفاده ائتمه‌لرینه اوْلاناق تانیمیشدیر. بو دوروم، قادین جینسل‌لیگینین دوْغاسی حاقّیندا بیر چوخ آراشدیرما یاپیلماسینی ساغلامیشدیر. مثلا، ۲۰۰۲-جی ایلینده آمریکا حؤکۆمتی طرفیندن یاپدیریلان، ۲۰۰۵-جی ایلینده یاییم‌لانان «جینسل داورانیش و سئچیلمیش ساغلیق اؤنلم‌لری: ۱۵-۴۴ یاشلارینداکی ائرککلر و قادینلار، آمریکا ، ۲۰۰۲" (Sexual Behavior and Selected Health Measures: Men and Women 15-44 Years of Age, United States, 2002) باشلیق‌لی آراشدیرما یاشلاری ۱۵-۴۴ آراسین‌دا دییشن قادینلارین % ۴.۴ اوْنون سوْن ۱۲ آیلیق دؤنمده باشقا بیر قادینلا جینسل ایلیشگی‌یه گیردیگینی اوْرتایا قوْیماقدادیر. اۆزرینده آراشدیرما یاپیلان قادینلارا "هیچ باشقا بیر قادینلا جینسل ایلیشکی یاشادینیز می؟" سوروسو سورولدوغوندا ایسه % ۱۱، "هَن" جوابینی وئرمیشدیر.

## قایناقلار

بؤلمه:Lesbianism
بؤلمه:Lesbians
بؤلمه:LGBT
بؤلمه:Sexual orientation
باغیش نامه

بندانگشتی|۱۵۲۱ تاریخلی باغیشنامه سندی
** باغیش نامه** اورتا چاغ اوروپاسیندا بیر نوع گوناه سیلدیرمه و اؤلومدن سونرا بهشته گئتمک اۆچون پاپین ساتدیغی عفو سندی دیر.
کیلیسانین خالقدان پول آلاراق جنتین تورپاق ساتماسی‌دیر. کاتولیک کیلیساسی یئنی‌چاغ باشلارین‌دا خرج لرین آرتماسی اۆچون بیر بیلدیری یایینلادی. بو بیلدیری یه گؤره مسیحیلر گوناه‌لارین‌دان آرینا بیلمک اۆچون کیلیسالارا باغیش ائتمه‌لی‌دیلر.
بو جنتی ساتماق سونرالار کاتولیک کلیساسیندا رسمی بیر سونته چئوریلدی و مارتین لوترین پروتستانلیق مذهبی بو ساتیش لارا قارشی دورماق ایله یاراندی.

## قایناق

بؤلمه:مسیحیت
دوغو اوروپا

**شرقی اوروپا**- اوروپا قارّه‌سی‌نین شرقی حیصّه‌سی‌دیر. مرکزی اوروپا و شرقی اوروپا ۱۹۴۰-جی ایله قدر دونیا یهودیلری‌نین اساس حیصه‌سی‌نین ائوی ایدی.

## [[گونئی قافقاز]]
قافقاز اؤلکه‌لری شوروی عۆضولوکلرینه و اوْنون یئرینه ایستیناداً شرقی اوروپا تعریفلرینه داخیل ائدیله‌بیلر.بو اؤلکه‌لر اوروپا شوراسی‌نین عۆضولری دیرلر.
* 
* 
* 

## خاریجی کئچیدلر
*شرقی اوروپانین ایقتیصادی معلوماتی 

بؤلمه:اوروپا
۹. یوز ایل

**۹. یوز ایل**، ۸۰۱ (میلادی)دن ۹۰۰ (میلادی)ا قدر سورموش یوز ایل‌دیر.

## اوْلایلار
فارس عالیمی جابر بن حیان، هيدروکولوریک اسید کشف ائدیر.
## اؤنملی شخصلر

* آلفرد بزرق
* آرپاد
* بیرینجی باسیلیوس
* بیرینجی بوریس (بولغاریستان)

* بیرینجی هارالد
* هارون الرشید
* ایرنه

* کروم (خان)
* لویی پارسا
* روریک
* بؤیوک سیمئون
* شارلمانی
* تائجو از قوریو
* خوارزمی
شیروانشاهلار

**شیروانشاهلار** – شیروانشاهلار دؤولتینده حاکم سولاله. عرب منشأ‌لی سولاله اوْلموش‌دور. عرب ایشغالینا قدرکی شیروان حاکملری ایلک شیروانشاهلار آدلانیر. ۹-جی یوز ایلدن حاکمیّته گلن شیروانشاهلارین ده علمی ادبیات سوْن زامانلاردک مزیه‌دیلر، کسیرانیلر و دربه‌دیلر آدی ایله آیری-آیری سولالردن عبارت اوْلدوغونو گؤستریلیردی، آنجاق سوْن آراشتیرمالار هر اۆچ سولاله‌نین واحید خاندانا منسوب اوْلدوغونو ثبوت ائدیر. عرب ایستیلاسینا قدرکی ارکن شیروانشاهلار حاقیندا معلومات یوْخدور. 

شیروانشاهلار سولاله‌سینین بانیسی یزید ابن مزیددیر.

۸۵۹ (میلادی)-جو ایلده محمد ابن یزید گنجه شهرینی برپا ائتدیردی و اؤز ایقامتگاهینی دا بورایا کؤچوردو. برده ساجیلر سولا‌له‌سی طرفیندن ایشغال اوْلوندوق‌دان سوْنرا عربلر، اساساً، شیروان اراضیسینده جمع‌لَشدیلر. ۸۶۱ (میلادی)-جی ایلده مزیه‌دیلر سولاله‌سیندن اوْلان حسام ابن خالد شیروانین موستقیللیینی اعلان ائده‌رک ایلک "شیروانشاه" لقبینی گؤتوردو.

## قایناقلار
بؤلمه:شیروانشاهلار
شیروانشاهلار دؤولتی

**شیروانشاهلار دؤولتی** — جنوب-شرقی قافقازدا - اساساً ایندیکی آذربایجان جومهوریتی و قیسمن ده ایندیکی داغیستان اراضیسینده، واختیله مؤوجود اوْلموش دؤولت. اراضیسی شرق‌ده دربند (روسیه)دن کر (قفقاز) چایی چایی منسبینه قدر خزر دنیزی ساحیلریندن باشلایاراق، شیروان تاریخی ویلایتی ایله یاناشی، غرب‌ده بعضاً گنجه شهرینه قدر اۇزانمیش، آیری-آیری واختلاردا شکی و قاراباغی اوْ جمله‌دن بیلقانی دا ایحاطه ائتمیشدیر. باشکندی شاماخی، بعضاً ایسه باکی اوْلموش‌دور. 

شیروانشاهلار دؤولتی‌نین بانیسی حسام ابن خالد، سوْن حؤکمداری ایسه شاهروخ ابن فرروخ یاسار حساب ائدیلیر. شیروانشاهلار دؤولتی‌نین وارلیغینا صفوی حؤکمداری بیرینجی شاه طهماسبین شیروانا یوروشلری نتیجه‌سینده سوْن قۇیولموش‌دور. 

شیروانشاهلار دؤولتی تخمیناً ۷ عصر مؤوجود اوْلموش و همین مدت عرضینده دؤولتین بانی‌سی حساب ائدیلن حسام ابن خالدین نسلیندن اوْلان شاهلار - شیروانشاهلار سولاله‌سی، بۇ دؤولتی ایداره ائتمیشدیر.

شیروانشاهلارین حمایه‌سی آلتیندا آذربایجان مدنیتی زنگینلشدیریلمیش، اینکیشاف اتدیریلمیش، آذربایجان ادبیاتینین ابولولا گنجوی، گنجه‌لی نیظامی، خاقانی، نعیمی، نسیمی، سید یحیا باکووی کیمی کلاسیکلری یاشاییب یاراتمیشلار.
## قایناق‌لار
شیروان تاریخی ویلایتی

**شیروان** — ایندیکی آذربایجان جومهوریتینین شرقینده، خزر دنیزینین غرب ساحلی ایله کر (قفقاز) چایی آراسیندا  یئرلشن تاریخی اراضی. قدیم‌ده شیروان دربند (روسیه)دن کر (قفقاز) چایینا  دۇغرو خزر دنیزی ساحللرینده یئرلشن کیچیک بیر ویلایتین آدی ایدی. قدیم شیروان شهری بۇ ویلایتین مرکزی روْلونو اوْیناییردی. شیروانشاهلار زامانی اوْنلارا تابع اوْلان داها  گئنیش اراضیلر ده "شیروان" آدلانماغا باشلادی.

شیروان اراضیسینده ۸-جی – ۱۶-جی عصرلرده آذربایجان جومهوریتیین ان مؤهوم دؤولت قۇروملاریندان بیری- باشکندی شاماخی شهرینده یئرلشن شیروانشاهلار دؤولتی مؤوجود اوْلموش‌دور. اوْرتا عصرلرین شرق تاریخینده  بۇ ان اۇزون مدت مؤوجود اوْلموش دؤولت ایدی. 

## اراضیسی
اوْرتا عصرلرده شیروان ویلایتی‌نین سرحدلری ایستیلالار نتیجه‌سینده اؤلکه‌نین اینضیباطی بؤلگوسونون دَییشمه‌سی ایله تئز-تئز دَییشیک‌لییه اۇغراییردی. بللی دؤورلرده شیروانین بیر حیصّه ‌سی آتورپاتکاننین ترکییبنه داخیل اوْلموش‌دور. بیر چوْخ حاللاردا اوْنون سرحدلری گونئی داغیستانین شهر و کندلرینه قدر گئدیب چاتیردی.

آنتیک مؤلفلر شیروانین آدینی چکمیرلر. بۇ آد ساسانیلر دؤورون‌دن معلوم‌دور.

## قایناق‌لار
دوشونجه

**دۆشونجه** - مؤقایسه‌لر ائتمه، آییرما، بیرلشدیرمه نتیجه‌سینده باشا دوشولن آنلام. ارسطوه گؤره اینسانی حئیوان‌دان آییران اساس‌لی فرق دۆشونجه‌دیر. 
دوشونمه مۆختلیف  شکیللرده اوْرتایا چیخار. دۆشونجه تیپیک اوْلمایان بیر دۇرومی فوری قاورارسا بۇنا زکا آدی وئریلر. دۆشونجه بَللی مسئله‌لری حاضیرلایار، اوْنو فیکیرلرله ایفاده ائدر، بۇنلار اۆزرینده دوشونمه‌یه اساسلانان شرحلر ائتسه، بۇنا دا عقل دئییلیر. دوشونمه-رئال شئی‌لره یؤنلسه بتون دوشونمه، ایده‌آل شئیلره یؤنلسه مجرّد دوشونمه آدینی آلیر. دۆشونجه‌نین بعضی وظیفه‌لری وار. 
## قایناق‌لار
محمدرضا زنوزی مطلق

**محمدرضا زونوزی مطلق** (دوغۆم ۱۳۴۶، زونوز) آذربایجانلی بیر بؤیوک سهمدار، ایداره‌چی و نچه صنایع، ایستحصال، علمی و خیدمت‌دار شیرکت‌لرین مالیکی. زونوزی بیر بؤیوک یاتیریمجی و ایرانین ۱۰ ان‌اۆست میلیاردر لریندن بیری‌دیر.

## صاحیبی اوْلان یئرلر
* تیراختور فوتبال کولوبو
* آتا ایر لاینی

## قایناقلار
 

بؤلمه:زونوز اهالی‌سی 
بؤلمه:شخص‌لر 
بؤلمه:کیمسه‌لر
قاراباغ آتی

**قاراباغ آتی** — آذربایجان جومهوریتیین قاراباغ اراضیسینده یارادیلمیش و  گئنیش یاییلمیش داغ-مینیک آت جینسی‌دیر. ۱۷. یوز ایل-۱۸. یوز ایللرده قاراباغ خانلیغیندا بۇ آت جینسی داها دا تکمیللشدیریلمیش‌دیر. قاراباغ آتلاری آسیا و قافقازدا ان قدیم آت جینسی حساب ائدیلیر. حال-حاضیردا آذربایجان جومهوریتیندا میلّی آت جینسی‌دیر

قاراباغ آتینین اساس یاییلدیغی مکان آذربایجان جومهوریتیین قاراباغ منطقه سی اوْلموش‌دور. ان یاخشی آتلار شوشا، آغدام و بۇ رایونلارا یاخین اراضیلرده یاییلمیش‌دیر. بۇ جینس‌دن اوْلان آتلار قوزئی قافقازا، دونا و روسیه نین جنوبوندا  یئرلشن بیر چوْخ آت فابریکالارینا دا آپاریلمیش‌دیر. حاضیردا "عرب"، "دون"، "بودیوننی" کیمی مشهور آت جینسلری آراسیندا  قاراباغ آتلاری دا اؤزل یئر تۇتور.
## قایناق‌لار

بؤلمه:آتلار
قوزئی قافقاز

**



**قوزئی قافقاز''' — دوغو اوروپادا بؤلگه، روسیه نین جنوب قیسمَتینده یئرلشیر. 

## طبیعی شرایطی و طبیعی احتیاطلاری
اراضی‌نین بؤیوک بیر حیصّه ‌سینده الورئیش‌لی توْرپاق-ایقلیم شرایطی، قیمت‌لی مینرال خام احتیاطلاری، ایقتیصادی-جوغرافی مؤقع قوزئی قافقازین چیفتلیک (مزرعه) باخیمیندان توسعه‌سینه سبب اوْلموش‌دور.
قوزئی قافقازدا روسیه فدراسیاسینین آشاغی‌داکی اوبلاست و جومهوریتلری یئرلشیر.
* کراسنودار دیاری
* استاوروپول دیاری
* روستوف اوبلاستی
* آدیغیه
* داغیستان
* قاراچای-چرکز
* کاباردینو-بالکاریا
* قوزئی اوستیا-آلانیا
* اینقوشتیا
* چچنیستان

## قالری

File:Map of Russia - North Caucasian Federal District.svg|Location of the North Caucasian Federal District
File:Russian Ground Forces - North Caucasus Military District Map.svg|Map of former North Caucasus Military District (okrug)
File:Map of Russia - North Caucasus economic region.svg|Map of modern-day North Caucasus Economic Region (raion)
File:Flag of the Mountain Republic.svg|Flag of the Mountainous Republic
File:Goryachiy Kluch.jpg|A wooded hill near Goryachy Klyuch, Krasnodar


## قایناقلار
میثمیه

**میثمیه**  شرقی آذربایجان اوستانیین ورزقان بؤلگه‌سینده یئرلشن کنددیر.

۱۳۸۵-جی سیاهیه آلینماسینا اساساً، اهالیسی ۱۳۵ نفردیر. اهالیسی‌نین اکثریتینی آذربایجان تورکلری تشکیل ائدیر.

## ائتیمولوژیسی
کند میثم خانا عائد اوْلدوغو اۆچون بو کنده میثمیه آدی وئريلميشدير. اوّل‌کی آدی حماملی اوْلموش و سوْنرالار دگيشديريله‌رک میثمیه آدلانديريلميشدير.

میثمیه آدی ايکی پارچایا بؤلونور: میثم (خانين آدی) و "يئر، مکان، اؤلکه" مضمونو يارادان *-یه* شکلچیسی.

## تاریخی
کندین تاریخی میلاددان اؤنجه ۱-جی مین ایللیگه قاییدیر.

## مدنیتی
**دیل**

کندده دانیشیلان دیل آذربایجان تۆرکجه‌سیدیر.

**خالیچی‌لیق**

میثمیه اورتا عصرلردن گونوموزه قدر خاليچي‌ليق مرکزي کيمي بؤيوک شهرت قازانميشدير. بو گونلرده میثمیه خاليسي دنيا بازارلاريندا چوخ ايستنيلنلردندير و آوروپادان آمئریکایا کيمي چوخ سايدا مشتريلري واردير. مودئرن میثمیه خاليلاري چئشيدلي ديزاين و بويالاردا اولور. ايران خاليلاريني بوتون دنيادا مشهور ائدن میثمیه خالي تاجرلري، ايرانين ايالتلريندن ده خالي تدارک ائديب استانبول بازارلارينا آوروپا و آمئريکا استهلاکچیلاری اۆچون گؤندريرديلر.

## توریسم

* گؤگرچین کیران
* پیشیک داشی
* دگیرمن بوغازی
* کاسا بولاق
* باغیر بولاغی
* کیران بولاغی
* نوو بولاق
* شیخ اوجاغی
* میثمیه کؤهوللری

## قایناقلار

* میثمیه تاریخی. ۲ جلدده. تبریز
* محمدزاده. م. ایران کندلری. تهران، ۱۹۱۸.
* قاراداغ بؤلگه‌سی. تبریز، ۱۳۷۰.
* Baghcha. N. Brief History of Meisamia. Berlin, 1983.

بؤلمه:شرقی آذربایجان اوستانینین کندلری
هولند ایمپیراتورلوغو

**هولند ایمپیراتورلوغو** ()-
هولند، موستملکه‌چی‌لیه ۱۶-جی عصرده ایجاره‌یه گؤتورموش شیرکتلر ایله باشلامیش اوْلوب، پورتوقال و ایسپانیانین سوْنرا موستملکه‌یه صاحیب اوْلان اۆچونجو اوروپالی دؤولت ایدی. ۱۷. یوز ایل ایکینجی یاریسیندا هولند بؤیوک بیر دونانمایا مالیک ایدی و کۆره سل تیجارته حاکم ایدی. داها سوْنرا هولند اؤزل‌له گۆج‌له‌نن بریتانیا ایمپیراتورلوغو قارشیسیندا گریلمه‌یه باشلاییب و بیر چوْخ موستملکه‌سینی ایتیردی. ایکینجی دۆنیا ساواشیندان سوْنرا اندونزی موستقیللیینی اعلان ائتدی. سوْن اوْلاراق سورینامین ۱۹۷۵-جی ایلده موستقیللیینی اعلان ائتمه‌سی ایله هولند ایمپیراتورلوغو سوْنا چاتدی.

## ائشیک باغلانتی‌لار
*  De VOCsite
* Dutch and Portuguese Colonial History
* The Atlas of Mutual Heritage database, showing the Dutch empire 1600–1800.
## قایناق‌لار
فرد روتس

**فرد روتس** ()، (دوغوم: ۵ جولای ۱۹۲۳ - اؤلوم: ۱۸ اوکتوبر ۲۰۱۶) بیر کانادالی جوغرافیاچی، موعلیم و کاشیف ایدی.

## قایناقلار

بؤلمه:کانادالی کاشیفلر
فردیناند ماژلان

بندانگشتی|فردیناد ماژلان
بندانگشتی|ماژلانین گتمیش یئر لری
**فردیناند ماژلان** ، یئر کوره‌سینین دؤرونه دولانماغا جهد ائدن بیر پورتوقاللی کاشیف ایدی. او باشلادیغی سفرین اورتاسیندا اؤلدو اما یولداشلاریندان بیر سیراسی ایلک دؤنه اولاراق یئر کوره‌سینین دؤرونو دولاماغی باشاردیلار.

## قایناقلار

بؤلمه:سیاحلار
بؤلمه:پورتوقاللی کاشیفلر
ابراهیم آباد (زنجان)

**ابراهیم آباد** کندی زنجان بؤلگه‌سینین مرکزی بؤلومونده و بناب قصبه‌سینده یئرله‌شیبدیر.

## قایناقلار
مسعود کرباسیان

**مسعود کرباسیان**-۲۰۱۷ ایلی‌نین آقوستوندان ۲۰۱۸ ایلین آقوست تاریخینده مسؤلیتدن خلع اولماسینا قدر ایرانین مالیه ناظیرلیگینده چالیشان ایقتیصادچیدیر.
قاباقاجا او مالیه ناظیری‌نین مۆماوینی و ایرانین گؤمروک ایداره‌سی‌نین رئیسی‌دیر. کربسیانین تیجاری مۆدیریت ساحه‌سینده پی‌.اچ‌.دی مدرکی وار و صنعت، نفت و تیجارت ناظیرلیکلرینده ده ناظیر مۆماوینی عۆنوانیندا چالیشمشدیر.
## قایناق
بؤلمه:ایرانلیلار
بؤلمه:ایرانلی سیاستچیلر
جوزف روک

**جوزف روک** ()، (دوغوم: 1884 - اولوم: 1962) بیر اوتریشلی کاشیف، جوغرافیاچی و دیلچی ایدی.

## قایناقلار

بؤلمه:اوتریشلی کاشیفلر
بؤلمه:آمریکالی کاشیفلر
بان چائو

**بان چائو** (چینجه:班超)، هان سولا‌له‌سی چاغیندا یاشایان بیر چینلی کاشیف، ژنرال و دیپلومات ایدی.

## قایناقلار

بؤلمه:چینلی کاشیفلر
تروریزم

**ترور** یوخسا **تروریزم** یا دا **ایلدیریجیلیق**، سیاسی، دینی یوخسا ایقتیصادی هدفلره چاتماق هدفی ایله غئیرنیظامیلره، بللی هدف گروپلارا و یا رسمی ، یئرلی و عومومی یؤنه تیملره یؤنه‌لیک باسقی، ایلدیرما و هر نوع شدتلی یولون فایدالانماسینی ایفاده ائدن کلمه.

حوکومتلره و یا قورولوشلارا گؤره دئییشمکله بیرلیکده، ترور ائدن اورقانیزه موختلیف گروپلارا ترور تشکیلاتی؛ ترور ائدن شخص لره ده تروریست یا دا ایلدیریجی دئییلیر. بونونلا بیرلیکده بو ایفاده اولدوقجا چیرپیشمالی بیر ایصطلاح اولوب اوستونده آکادمیک یا دا میلتلرآراسی فیکیر بیرلیگی یوخدور. گوجونو و یئتکیلرینی بو یؤنده ایشلدن دوولتلر ده دؤولت تروریزمی ایچریسنده، ساواش جورملری یا دا اینسان حاقلاری پوزولما ندنیله بو ایصطلاحلا قیضاوت اولونابیلمکده‌دیر. بونا بنزر اولاراق؛ دؤولت اورقانلارینی مستقیم اولاراق فایدالانماییب، ایقتیدارلارداکی گروبون و یا پارتینین ساپورتلادیغی تشکیلاتلارا وئریلن کؤمگی تانیملایان دؤولت ساپورتونو تروریزم سونوجو دا بنزر قیضاوتلر اولابیلمکده‌دیر.

تروریزم ایصطلاحین قانونی فرق لیکلرینده کی گئچرلیلیگینه راغما، ایندیکی زامانا قدرکی تانیمی بلیرسیزلیگینی هله ده قوروماقدادیر. بو تانیملاماداکی موشکول، تروریزم تانیمینین ان چوخ کیشی، تشکیلات و یا اؤلکه طرفیندن آزادلیق ساواش‌چیلاری اولاراق تانیم‌لانان گروپلارین فعللری ایله نئجه محدود اولاجاغیدیر.

## کؤک بیلیمی
تورکجه یه، فران‌سیزجا *"terreur"*  سؤزجویوندن گئچمیش اولان ترور سؤزجویو لاتینجه کؤکن‌لی‌دیر (لاتینجه *terror*). لاتینجه " *terreق*" سؤزجوغو، " *terreo*" فعلیندن توره میشدیر. " *terreo*" فعلینین آنلامی "قورخودورام"دیر. بورادان توره ین تئررور ایسه "بویوک قورخو، دهشتت و یا قورخو اوبژه‌سی" کیمی آنلاملارا گلیر.

فران‌سیزجا Petit Robert سؤزلوغونده بیر توپلوم‌دا بیر گروبون خالقین دیره نیشینی قیرماق اۆچون یاراتدیغی اورتاق قورخو" اولاراق تانیم‌لانیر. Oxford اینگیلیسجه سؤزلوک'ده "گئنللیکله سیاسی ندنلرله، خالقین گؤزونو قورخوتماق و خالقی ایلدیرماق اۆچون دهشت اؤیه‌سینی قوللانماق" اولاراق تانیم‌لانیر. تورک دیل قورومو سؤزلویو'نده، "ایل‌دیرما، جانا قییما و مالی یاخیب ییخماق، قورخوتما، تدهیش" اولاراق تانیم‌لانیر.

## قایناقلار

بؤلمه:سیاست
بؤلمه:تروریزم
بؤلمه:Terrorism
بؤلمه:Warfare by type
بؤلمه:Words coined in the 1790s
کوراغلو

بندانگشتی
**کوراوغلو** یوخسا **کؤراوغلو** (لاتین یازی: Köroğlu یا Koroğlu)، تورک خالق آشیغی و قهرمانی دیر.

## کوراوغلو سؤزونون آنلامی
کور، توخوم و نوطفه آنلامی دیر و کور اوغلو آدامین یارانیشینا ایشارت ائدیر و اسکی ناغیللاردا اولان اهورا اهریمن ساواشلارینا قاییدیر.

کورَکن (داماد) نسلین قاباغا آپارانی و توخوم اکنی اولان بیر کیشی دیر. توخوم اکن آنلامیندا دیر.
کوراغلو آنلامینا آرتیق بیلگی آلماق اۆچون، آسلی کرم دستانی، اوستاد سیدسلامت یازارینا باخین.

(koroğlu;küroğlu deyil)

بؤلمه:تورک میفولوژیسی
بؤلمه:دستانلار
بؤلمه:آذربایجان آشیقلاری
بؤلمه:تورک خالق قهرمانلاری
لئوناردو فیبوناچی

**لئوناردو فیبوناچی** (ایتالیا دیلینده: Leonardo Fibonacci) (تخمیناً ۱۱۷۰ م – ۱۲۵۰ م) اون‌اوچونجو میلادی یوزایلینده اوروپانین ایلک بؤیوک ریاضیاتچیسیدیر.  ایتالیانین پیزا شهرینده آنادان اولدوغونا گؤره **لئوناردو دا پیزا** آدی ایله ده تانینمیشدیر. فیبوناچی‌نین ایشلرینین چوخو موسلمان ریاضیاتچیلارین اثرلریندن، خوصوصیله خوارزمی، کرجی و ابوکاملین ایشلریندن قایناقلانیبدیر.

## قایناقلار
احمدآباد (قره‌پشتلو)

**احمدآباد** کندی ایراندا زنجان اوستانینین زنجان بؤلگه‌سی‌نین قره‌پشتلو بؤلومونون آشاغا قره‌پشتلو قصبه‌سینده یئرلشیب دیر.

## قایناقلار
دانینق-کروقر ائتگیسی

**دانینق-کروقِر ائتگیسی** یا دا **دانینق-کروقر سندروْمو**، کوْرنِل بیلیم‌یوردونون ایکی سایکوْلوْغو (روانشناسی) جاستین کروقِر و دئیوید دانینق‌ین تانیتدیردیغی بیر بیلیش‌سل تعصّۆبدۆر. ائله‌کی بو سندروْمون ائتگیسینده، باجاریقسیز اینسانلار یانلی‌لیق (تعصۆب) ایله درک ائتمه‌گه مئیل گؤستَریرلر.
بندانگشتی|دانینق-کروقر
بو وارساییم (فرضیه‌) اساسیندا، دئیوید دانینق و جاستین کروقر، *"یانلیش سوْنوجلارا یا اوغورسوز سئچیملره یئتیشن‌لر، سوْنوجلارین یانلیشلیغینی یا سئچیملری‌نین اوغورسوزلوغونو آنلایابیله‌جک یئتکین‌لیک‌لری (قابیلیّت‌لری) ده اولمایابیلر."* باخیشینی ساوونماقدادیرلار.

## وارساییم (فرضیه)

# یئتکین اوْلمایان (باجاریقسیز) اینسانلار اؤز باجاریقلارینی اۆستون توتماغا مئيل ائدیرلر.
# یئتکین اوْلمایان اینسانلار باشقا اینسانلارین گئرچک باجاریقلارینی درک ائتمیرلر.
# یئتکین اوْلمایان اینسانلار اؤزلرینده‌کی چاتیشمازلیغین اؤلچۆسۆنۆ گؤره‌بیلمیرلر.
# بو یئتکین اوْلمایان اینسانلار باجاریقلارینی گلیشتیرمک اۆزره ائییتیم (تحصیل) آلیرلارسا، گئچمیشده‌کی اکسیکلیک‌لرینی درک ائدیب قبول ائدرلر.

سوْنوج اوْلاراق، اینسانلار بیر قوْنو (مؤوضوع) حاقّیندا نه قدر آز بیلیرلرسه، بو آز بیلگی اصلینده اوْنلارین نه قدر آز بیلمک‌لرینی دۆشۆنمه‌گه مانع اوْلور و اوْ اینسانلار  بو قوْنو ایله ایلگیلی هر شئی‌ی بیلیرلر دئیه دۆشۆنۆب اؤزلرینه بیر اؤزگۆون (اعتماد به نفس) حیسّی قازاندیریرلار.

## دستکله‌ین قایناق باخیشلار

* "جهالت، گنل‌لیک‌له (عمومیّت‌له) بیلگی‌لی اوْلماقدان داها چوْخ٬ اؤزگۆونه نَدن اوْلور." چارلز داروین
* "دۆنیانین سوْرونو (مۆشکۆلۆ)، عاغیل‌لی‌لار دائیماً شۆبهه ایچینده اوْلارکن، عاغیل‌سیزلارین اوتانمازجاسینا اؤزلریندن آرخایین اوْلماقلاریدیر." برتراند راسل.

## اؤدۆل‌لر
۱۹۹۹-جو ایلده اوْرتایا آتیلان باخیش، ۲۰۰۰-جی ایلده جاستین کروقر و دئیوید دانینقه سایکوْلوْژی ساحه‌سینده ایق‌نوْبل اؤدۆلۆ قازاندیرمیشدیر.

## ائشیک باغلانتی‌لار
* جمال تونچ‌دمیر'ین قوْنو ایله ایلگیلی بیر یازیسی.

## قایناقلار
قیرغیز تورکجه‌سی

**قیرغیز تۆرکجه‌سی** یا **قیرغیز دیلی** یا **قیرغیزجا** ((Kırgızca: Кыргыз тили (Kiril), Kırgız tili (Latin), قىرعىزچا, قىرعىز تىلى)، آلتای دیللری‌ندن تۆرک دیلی‌نین شؤعبه‌لریندن قیپچاق قروپونا عایید اوْلان بیر تۆرک دیلی. قازاق تورکجه‌سی ایله یاخین باغلی اوْلان قیرغیز تۆرکجه‌سی، ۵ میليوْن نفره یاخین آدام طرفیندن دانیشیلیر و قیرغیزیستانین ایلک رسمی دیلیدیر. 

## [[الیفبا]]
قیرغیز تۆرکلری تاریخ بوْیونجا چوْخلو الیفبالار قوللانمیشلار. بو ایسه قیرغیز تۆرکجه‌سی‌نین تلفّوظدا -چوْخ اوْلماسا دا- دییشمه‌سینه نَدن اوْلموشدور. قیرغیز تۆرکلری‌نین میلّی الیفباسی، بۆتۆن تۆرک دۆنیاسی‌نین ان اسکی و اؤزۆنه عایید الیفباسی اوْلان اوْرخون الیفباسی، گؤی‌تۆرک الیفباسی، رونیک و توران الیفباسی دئیه آدلاندیریلمیش اسکی تۆرک الیفباسی‌دیر.

اسکی تۆرکجه‌ده اوْلدوغو کیمی ساغدان سوْلا دوْغرو قیرغیز (KIRKIZ) کلمه‌سی‌نین یازیلیشی: 

توران الیفباسیندان سوْنرا ایسه سوْقدلاردان آلینان اویغور الیفباسی ایشلَدیلمیشدیر. سوْنرا تۆرک دۆنیاسی‌نین مۆسلمان اوْلماغا باشلاماسی ایله مۆسلمان اوْلان بۆتۆن تۆرک توْپلولوقلاری، عرب الیفباسینا گئچمه‌گه باشلادیلار. اۇزون بیر مۆدت عرب الیفباسی قوللانیلمیشدیر. عرب الیفباسیندان سوْنرا قیسا بیر سۆره‌ده لاتین الیفباسی قوللانمیش، سوْنرا شوروی‌نین باسقی‌سی آلتیندا روسلارین ایشلتدیگی کیریل الیفباسی یئرلشدیریلمیشدیر. ایندی ده قیرغیزیستان الیفباسی، کیریل الیفباسی‌دیر.

قیرغیز تۆرکجه‌سی ایندی اۆچ الیفبایلا یازیلیر:

* کیریل الیفباسی: قیرغیزیستان‌دا
* عرب الیفباسی: چینده یاشایان قیرغیز‌لار طرفیندن.
* لاتین الیفباسی: تۆرکیه‌ده یاشایان قیرغیزلار طرفیندن.

* К +  *а*, *о*, *у*, *ы*  => 
* Г +  *а*, *о*, *у*, *ы*  => 

## قایناقلار
*

## بیرده باخین
* قیرغیز‌لار
* قیرغیزیستان
* قیرغیز الیفباسی

## ائشیک باغلانتی‌لار
* قیرغیز تۆرکجه‌سی<>تۆرکیه تۆرکجه‌سی سؤزلۆگو (Pamukkale Üniversitesi) 
* قیرغیز دیلی‌نین عرب - کیریل - لاتین کؤچۆرمه‌سی
* آنلاین قیرغیز دیلینده رادیو و خبرلر

بؤلمه:تورک_دیلی بؤلمه:دیللر بؤلمه:آسیا_دیللری
لئوپولد ژانیکووسکی

**لئوپولد ژانیکووسکی** ()، (دوغوم: ۱۴ نوامبر ۱۸۵۵ - اؤلوم: ۸ دسامبر ۱۹۴۲) بیر لهیستانلی کاشیف ایله اتنوقرافچی ایدی.

## قایناقلار

بؤلمه:لهیستانلی کاشیفلر
پاتریک هو

**پاتریک هو** (چینجه:何志平)، (دوغوم: ۲۴ جولای ۱۹۴۹) بیر هونگ کونگلی سیاستچیدیر.

## قایناقلار

بؤلمه:هونگ کونگلی دؤولت مامورلاری
بؤلمه:یاشایان اینسانلار
آپا پانت

**آپا پانت** ()، (دوغوم: ۱۱ سپتامبر ۱۹۱۱ - اؤلوم: ۵ اوکتوبر ۱۹۹۲) بیر هیندوستانلی یازیچی، دیپلومات و شاهزاده ایدی.

## قایناقلار

بؤلمه:هیندوستانلی دیپلوماتلار
بؤلمه:هیندوستانلی دؤولت مامورلاری
بؤلمه:هیندوستانلی سیاسی یازیچیلار
داورانیش

**داورانیش** فردلردن، دیری اورقانیزملر، سیستملر و یا مصنوعی وارلیقلاردان، اؤزلری یا چئوره‌لرینده‌کی باشقا وارلیقلار هابئله جانسیز موحیط ایله ایلگیلنرکن باش وئرن ائتدیکلری و فعالیتلردن عیبارتدیر. سیستم یا اورقانیزمین هانسی‌سا موحرّیک و ایزلر قارشیسینداکی ایچری یا دیشاریداسا، بیلر بیلمزسه، آچیق یا گیزلینجه‌سه و ایستر ایسته‌مز وئردیگی عکس‌العمل داورانیشدیر.
## قایناق‌لار

بؤلمه:اینسان داورانیشلاری
بؤلمه:داورانیش
الکترونیک سیقار

**الکترونیک** **سیقار** (اینگیلیس دیلی:electronic cigarette یادا e-cigarette)بیر الکترونیک وسیله دیر.بو وسیله توتون کیمی اوخشار توستو و دومان یاراتماق ایله سیقارا اوخشور.سیقاری ترک ائدماق اۆچون یاردیم اولور.اونون توستوسو سیقار کیمی ضررلی دئیل.الکترونیک سیقار ضرری بللی دئیل و سیقار چکماق ضررین آزالدیر.

## قایناق
اینگیلیس دیلینده یارادلیمیش {https://en.wikipedia.org/wiki/Electronic_cigarette } یوخلاما 2018 سپتامبرین 14ی

بؤلمه:سیقارلار
متافیزیکا (درگی)

**متافیزیکا**  آذربایجان جومهوریتینده نشر ائدیلن میلتلرآراسی فلسفی و بیلیملرآراسی بیر علمی درگی دیر. متافیزیکا درگی‌سی فلسفه، منطق، فلسفه تاریخی، اسلام فلسفه‌سی، تاریخ فلسفه‌سی، ادبیات، کلام، اسلام کلامی، کلام تاریخی، دین فلسفه‌سی، دیل فلسفه‌سی، غرب فلسفه‌سی آنتیک فلسفه، اورتا عصرلر فلسفه‌سی، معاصر فلسفه، مدرن فلسفه و فلسفه مکتبلر باره‌ده مقاله‌لر نشر ائدیر.



## درگی گوره ایطلاعات
متافیزیکا درگی‌سی 2017-جی ایلده آذربایجان جومهوریتینین عدلیه وزارتینده 4144 سایی ایله ثبت ائدیلمیشدیر. 
درگی فلسفه و اینتردیسیپلینار ساحه‌لرینده فعالیت ائدیر. درگی بو ساحه‌ده آذربایجان و دونیا علمینین اینکیشافینا یؤنلمیشدیر.
متافیزیکا درگی‌سی فصلنامه‌دیر. درگینین تحریری هیئتی مقاله‌لرین کمیت و کیفیتینه نظارت ائدیر. 
درگی آلتی دیلده: آذربایجان دیلی، روس دیلی، اینگیلیس دیلی، تؤرک دیلی، فارس و عرب دیللرینده مقاله قبول و نشر ائدیر.

## درگی‌نین تحریر شوراسی
متافیزیکا درگی‌سینین باش رداکتورو دانشیار علاءالدین ملک او، درگی‌نین رداکسیا شوراسینین صدری آذربایجان ملّی علملر آکادمی‌سینین مخبیر عضوی پروفسور دکتر کؤنؤل بؤنیادزاده‌ دیر.

دانشیار آنار گافاراو (آذربایجان)

دکتر لیلا ملیک‌اوا (آذربایجان)

پروفسور دکتر آلیسون توکیتا (استرالیا)

پروفسور دکتر رفاییل حسن‌او (آذربایجان)

پروفسور دکتر اولگا لواوچاک‌اوا-سشوارتز (آمریکا)

پروفسور دکتر مریم سیدبیگلی (آذربایجان)

پروفسور دکتر امام‌وردی حمیداو (آذربایجان)

پروفسور دکتر شؤکرؤ هالوک آکالین (تورکیه)

پروفسور دکتر وسیله حاجی‌یوا (آذربایجان)

پروفسور دکتر ناظیف مختاراوغلو (تورکیه)

پروفسور دکتر فراچسکو آلفیری (واتیکان)

پروفسور دکتر لونت بایراکتار (تورکیه)

دکتر سعید خلیلویچ (صربستان)

دکتر عاقیل شیرین‌او (آذربایجان)

دکتر سید جاواد میری (ایران)

دکتر امدات توران (ایران)

## درگی‌نین نشر و یاییمی
متافیزیکا بین‌الخالق فلسفی و بیلیملرآراسی آراشدیرمالار درگی‌سی اشتراک و پراکنده ساتیش واسیته‌سی ایله یاییملانیر.

## بیرده باخ
* علمی درگی‌لر
* علاءالدین ملیک‌او

## قایناقلار

بؤلمه:درگی
اجنادین دؤیوشو

**''اجنادین دؤیوشو** (اینگیلیسجه: Battle of Ajnadayn) رشیدی خیلافتی و بیزانس ایمپیراتورلوغو قوشونو آراسیندا باش وئرن دؤیوش. بۇ وۇروشون سوْنو رشیدی خیلافتی غلبه‌سیله بیتمیش‌دیر
## قایناق‌لار

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Battle of Ajnadayn»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۲۸ سپتامبر ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر). 

بؤلمه:ساواشلار
بؤلمه:بیزانس ایمپیراتورلوغونون دؤیوشولری
بؤلمه:راشیدی خیلافتینین دؤیوشولری
سنی دئییرلر (جدل)

**سنی دئییرلر** (*سنی دئییرلر منی دئییرلر *): اینترنتده و ایجتماعی صفحه‌لرده بیر نئچه گون عرضینده مئم اولموش، آذربایجان دیللینده ایفا ائدیلن گونئی آذربایجان ماهنیسی. 

بیر شاد موسیقی و اؤیناماقدیر. بو اوخوماق اورمو گؤلونون قوروماسینا جدل یارادیب. موعنی ابراهیم علیزاده اورمیه شهرینده تؤی مراسیمنده اوخودو و اینستاقرامدا چوخلوجا یاییلدی و بوتون یازیلملاردا و مجازی دونیادا پایلاشدی. بو جدل اورمو گؤلونون قوروماسینا باشدا بیر شعر آنلام ائدیر و شاد ماهنی و موسیقی ایله دیر.

موغنی علیرضا شریفزاده‌نین یئنی تقدیم ائتدیگی "سنی دئییرلر" ماهنیسی ایراندا یاشایان تورکلرین بؤیوک ماراغینا سبب اولموشدور. ماهنیدا گونئی آذربایجانین اورمیه شهری و اورمیه گؤلو وصف ائدیلیر. اونلار بو ماهنینین صدالاری آلتیندا کوچه‌ده، آوتوموبیل یولوندا رقص ائدیرلر. گنجلر داها سونرا لئنته آلینان گؤرونتولری سوسیال شبکه‌لرده پایلاشیبلار. بو ماهنی "فئیسبوک" ،"یوتیوب" و "اینستاقرام"دا قیسا مودتده پوپولیارلاشیب و بؤیوک ماراغا سبب اولوب. بعضی ایستیفاده‌چیلر بو هشتقدن ایستیفاده ائده‌رک رسمیلره قارشی اعتیراضلارینی دا بیلدیریرلر.

گونئیلی گنجلرین بو فلئشموبو اورمیه گؤلونون قورودولماسی و ایران رژیمینین سربست توپلاشماق آزادلیغینین محدودلاشدیریلماسینا اعتیراض کیمی مئیدانا چیخیب.

## قایناق

* 

بؤلمه:موسیقی
بؤلمه:ایجتماعی جدل
اراده جدی عملیاتی

**''اراده جدی عملیاتی** (اینگیلیسجه: Operation Earnest Will) ایران و آمریکا بیرلشمیش ایالتلری قوشونو آراسیندا باش وئرن دؤیوش.ایران عیراق ساواشینین بیر قیسمی‌دیر. فارس کؤرفزی یئرینده اوز وئرمیش‌دیر

## گؤرونتولر


file:Earnest Will map.png
file:MH-60 Blackhawk landing on Hercules.JPG
file:Operation Nimble Archer DN-SC-88-01042.jpg


## قایناق‌لار

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Operation Earnest Will»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۲۸ سپتامبر ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر). 

بؤلمه:ساواشلار
ارتداد ساواشلاری

**''ارتداد ساواشلاری** (اینگیلیسجه: Ridda wars) رشیدی خیلافتی و قوْنشو اؤلکه‌سی قوشونو آراسیندا باش وئرن دؤیوش.عربیستان یاریم آ‌دا‌سی یئرینده اوز وئرمیش‌دیر بۇ وۇروشون سوْنو رشیدی خیلافتی غلبه‌سیله بیتمیش‌دیر

## گؤرونتولر



file:Mohammad adil rais-conquest of Arabia.PNG


## قایناق‌لار

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Ridda wars»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۲۸ سپتامبر ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر). 

بؤلمه:ساواشلار
استمفورد بریج دؤیوشو

**استمفورد بریج دؤیوشو** (اینگیلیسجه: Battle of Stamford Bridge) اینگیلیس شاهلیغی و بیر نوروژلی پادیشاه قوشونو آراسیندا باش وئرن دؤیوش دیر.بو دؤیوش 25 سپتامبر 1066 جی ایلده اسمفورد بریج کندیدنه یورکشایر بؤلگه سینده هارولد قادوینسن اینگلیس پادیشاهی و هارالد هاردرادا نوروژلی پادیشاهین آراسیندا اؤز وئرمیشدیر.اینگلیس شاهی نین قارداشی توستقین قادوینسن نوروژ قؤشونونا یاردیم چیخدی و اؤز قارداشی ایله ساواشدی.بیر قانلی مئیداندا نوروژ قؤشونو داغیلدی و هادرادا و توستینق و چوخلو باشچیلاری جانین ایتیردی.

بو دؤیوشدن اوچ هفته سونرا نورمنلر قرشونو هاستینقز دؤیوشونده اینگلیس قؤشونون مغلوبه ائتدیلر هابئله استنفورد بریج دؤیوشو وایکینقلر ین سون دؤیوشو آدلاندی و آدلیم اولدو.

## گؤرونتولر


file:Arbo_-_Battle_of_Stamford_Bridge_(1870).jpg
file:Harald Hardraades saga-Pil i strupen-W. Wetlesen.jpg
file:StamfordBridge1066.JPG


## قایناق‌لار

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Battle of Stamford Bridge»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۲۸ سپتامبر ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر). 

بؤلمه:ساواشلار
بؤلمه:۱۰۶۶-جی ایلده اینگیلیس
بؤلمه:آنقلوساکسونین ساواش‌لاری
بؤلمه:وایکینقلرین ساواش‌لاری
بؤلمه:یورکین تاریخی
ایستونی باغیمسیزلیق ساواشی

**''ایستونی باغیمسیزلیق ساواشی** (اینگیلیسجه: Estonian War of Independence) شوروی و ایستونی قوشونو آراسیندا باش وئرن دؤیوش.روسیه ایچ ساواشینین بیر قیسمی‌دیر. ایستونی و لتونی و روسیه یئرینده اوز وئرمیش‌دیر

## گؤرونتولر


file:Estonian War of Independence, map.JPG
file:EstRcrtPstr1918.jpg
file:Tallinn24Feb1918.jpg
file:VambolaMarines1919.jpg
file:EstArmyHighCommnd1920.jpg
file:FinnVlntrsTllnnDc1918.jpg


## قایناق‌لار

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Estonian War of Independence»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۲۸ سپتامبر ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر). 

بؤلمه:ساواشلار
بؤلمه:ایستونینین ساواش‌لاری
بؤلمه:ایستونی باغیمسیزلیق ساواشی
بؤلمه:روسیه‌نین ساواش‌لاری
اسکونه ساواشی

**''اسکونه ساواشی** (اینگیلیسجه: Scanian War) فرانسه و هولند ساواشینین بیر قیسمی‌دیر. اوروپا یئرینده اوز وئرمیش‌دیر

## گؤرونتولر


file:Atlas Van der Hagen-KW1049B10 065-De Belegeringh van Wismar.jpeg
file:Belagerung ruegen.jpg
file:Slaghalm1676.jpg
file:Niels juel.jpg


## قایناق‌لار

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Scanian War»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۲۸ سپتامبر ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر). 

بؤلمه:ساواشلار
بؤلمه:۱۶۷۵-جی ایلده دانمارک
بؤلمه:۱۶۷۵-جی ایلده نوروژ
بؤلمه:۱۶۷۵-جی ایلده سوئد
بؤلمه:دانمارکین ساواش‌لاری
بؤلمه:فرانسه‌نین ساواش‌لاری
بؤلمه:مقدس روم ژرمن ایمپیراتورلوغونون ساواش‌لاری
بؤلمه:نوروژین ساواش‌لاری
بؤلمه:سوئدین ساواش‌لاری
بؤلمه:یئددی بیرلشمیش ایالت جومهوریتینین ساواش‌لاری
بؤلمه:هولندین ساواش‌لاری
بؤلمه:اسکونه ساواشی
اشکلون دؤیوشو

**''اشکلون دؤیوشو** (اینگیلیسجه: Battle of Ascalon) فاطمی خلافتی و اورشلیم کراللیغی قوشونو آراسیندا باش وئرن دؤیوش.بیرینجی صلیب یوروشونین بیر قیسمی‌دیر. فاطمی خلافتی یئرینده اوز وئرمیش‌دیر

## گؤرونتولر


File:1099-08-12 Bataille d'Ascalon.jpg
file:Gustave dore crusades the discovery of the true cross.jpg
file:Battle of Ascalon-engraving.jpg


## قایناق‌لار

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Battle of Ascalon»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۲۸ سپتامبر ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر). 

بؤلمه:ساواشلار
بؤلمه:فاطمی خلافتینین دؤیوشولری
انزن دؤیوشو

**''انزن دؤیوشو** (اینگیلیسجه: Battle of Anzen) عباسی خلافتی و بیزانس ایمپیراتورلوغو قوشونو آراسیندا باش وئرن دؤیوش.بیزانس - عرب ساواش‌لارینین بیر قیسمی‌دیر. بۇ وۇروشون سوْنو عباسی خلافتی غلبه‌سیله بیتمیش‌دیر

## گؤرونتولر


file:MadridSkylitzesTheophilosArmyFol54r.jpg
file:Emperor Theophilos Chronicle of John Skylitzes.jpg



## قایناق‌لار

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Battle of Anzen»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۲۸ سپتامبر ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر). 

بؤلمه:ساواشلار
بؤلمه:بیزانس ایمپیراتورلوغونون دؤیوشولری
بؤلمه:عباسی خلافتینین ساواش‌لاری
امپراتریس اوقوستا دؤیوشو

**''امپراتریس اوقوستا دؤیوشو** (اینگیلیسجه: Battle of Empress Augusta Bay) ژاپون ایمپیراتورلوغو و آمریکا بیرلشمیش ایالتلری قوشونو آراسیندا باش وئرن دؤیوش.یئنی گینه اراضیسی یئرینده اوز وئرمیش‌دیر بۇ وۇروشون سوْنو آمریکا غلبه‌سیله بیتمیش‌دیر

## گؤرونتولر


file:Location of Bougainville.jpg
file:Bougainville campaign 1945.jpg
file:View forward from USS Columbia (CL-56) during Battle of Empress Augusta Bay 1943.jpg
file:The landing at Empress Augusta Bay, Bougainville.jpg


## قایناق‌لار

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Battle of Empress Augusta Bay»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۲۸ سپتامبر ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر). 

بؤلمه:ساواشلار
الجزایر ساواشی

**''الجزایر ساواشی** (اینگیلیسجه: Algerian War) فرانسه و قوْنشو اؤلکه‌سی قوشونو آراسیندا باش وئرن دؤیوش.سویوق ساواشنین بیر قیسمی‌دیر. الجزاییر یئرینده اوز وئرمیش‌دیر

## گؤرونتولر


file:Vernet-Combat de Somah.jpg
file:Arrival of Marshal Randon in Algier-Ernest-Francis Vacherot mg 5120.jpg
file:Algier1954.ogg

file:29-juin-1962-rocher-noir-algeria-propaganda.png
file:Six chefs FLN - 1954.jpg
file:1955-08-25 Rebellion Spreads in North Africa.ogv
file:ALN-soldier-mortar.png
file:Bataille d'Alger.jpg
file:1956-05-21 France Digs in For Total War in Algeria.ogv
file:22 Mars 1956 SEDDOUK.jpg

file:Le barrage électrifié sur les frontières Est de l'Algérie.jpg
file:Semaine des barricades Alger 1960 Haute Qualité.jpg
file:Les poseuses de bombes.jpg
file:1962-03-22 Algeria tense cease fire.ogv
file:Commando de chasse V66 du 4me Zouaves.jpg
file:Harki-j.jpg
file:Ex voto mg 6329.jpg
file:French North African Operations medal law of 11 January 1958.jpg


## قایناق‌لار

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Algerian War»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۲۸ سپتامبر ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر). 

بؤلمه:ساواشلار
بؤلمه:الجزایر ساواشی
اوتریش ایچ ساواشی

**''اوتریش ایچ ساواشی** (اینگیلیسجه: Austrian Civil War) اوتریش یئرینده اوز وئرمیش‌دیر

## گؤرونتولر


file:Schlingerhof070121.jpg
file:Bundesarchiv Bild 102-00329, Wien, Februarkämpfe, Bundesheer.jpg
file:Buergerkriegsdenkmal Linz.JPG


## قایناق‌لار

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Austrian Civil War»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۲۸ سپتامبر ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر). 

بؤلمه:ساواشلار
بؤلمه:اوتریش ایچ ساواشی
اوتریش و پروس ساواشی

**''اوتریش و پروس ساواشی** (اینگیلیسجه: Austro-Prussian War) آدریاتیک دنیزی یئرینده اوز وئرمیش‌دیر بۇ وۇروشون سوْنو پروس غلبه‌سیله بیتمیش‌دیر

## گؤرونتولر


file:Austro-prussian-war-1866.png
file:Battle of Koniggratz.png
file:Baterie-Mrtvých.jpg
file:1866 prinz-friedrich-karl-bei-koeniggraetz 1b-640x428.jpg
file:Needle Gun.jpg
file:Batalha sadowa 1866.jpg
file:Langensalza.jpg
file:Nachod 1.JPG
file:Soerensen Seeschlacht bei Lissa 1866 Rammstoss.jpg
file:Custozza1866.jpg
file:Map-AustroPrussianWar-annexed.svg
file:Map-NDB.svg


## قایناق‌لار

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Austro-Prussian War»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۲۸ سپتامبر ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر). 

بؤلمه:ساواشلار
بؤلمه:اوتریش و پروس ساواشی
بؤلمه:۱۸۶۶-جی ایلده روسیه
بؤلمه:۱۸۶۶-جی ایلده آلمان
بؤلمه:بایرنین ساواش‌لاری
بؤلمه:ایتالیانین ساواش‌لاری
بؤلمه:زاکسنین ساواش‌لاری
بؤلمه:شلسویق-هولشتاینین تاریخی