open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
نیکل

200px|بندانگشتی|تخمینا ۳ سانتی متر اؤلچولو نیکل پارچاسی
**نیکل**  سیمبولو Ni و آتوم نۆمره‌سی ۲۸ اوْلان شیمیایی المنت دیر. اوْ، یۆنگول قیزیل رنگ چالارلاری اوْلان گۆموش-آغ رنگلی پارلاق فیلیز دیر. نیکل برک و شکیلله‌نن کئچید فیلیز دیر. خالیص نیکل شیمیایی جهتدن رئاکتیو دیر، لاکین بؤیوک پارچالار ایستاندارد شراییطده یاواشجا هاوا ایله رئاکسیونا گئدیر، چۆنکی سطحده داها چوْخ یئییلمه‌ قارشیسینی آلان نیکل اوکسیدی پاسیواسیون طبقه‌سی عمله گلیر.

## بیر ده باخ
شیمیایی المنت

## قایناقلار

*

بؤلمه:فیلیز
چاباهار بؤلگه‌سی

**ٰچاباهار بؤلگه‌سی** ()، ایران سیستان و بلوچیستان اوستانیندا یئرلشن بیر بؤلگه‌دیر. بو بؤلگه‌نین مرکزی چاباهار شهریدیر. بو بؤلگه‌نین 1395-جی ایلین آمارلارینا گوره ۲۸۳٬۲۰۴ نفر جمعیتی واردیر.

## ایداری بؤلونوش

## قایناقلار

* اطلس گیتاشناسی استان‌های ایران [Atlas Gitashenasi Ostanhaye Iran] (*[https://web.archive.org/web/20070522192425/http://www.gitashenasi.com/En/Product/Index.cfm?I=9 Gitashenasi Province Atlas of Iran]*)

بؤلمه:چاباهار بؤلگه‌سی
بؤلمه:سیستان و بلوچیستان اوستانی‌نین بؤلگه‌لری
مولوی عبدالحمید

**مولوی عبدالحمید ایسماعیل زهی** ۱۹۴۶ میلادی ایلینده و ۱۳۲۶ هیجری شمسی ده دوغولموش ایران بلوچیستانین زاهیدان شهرینین مکی مسجیدین ایمامی دیر و زاهیدانین یوخاری دارلعلوم اوخولون دولاندیرانی یوخسا مودورو و دونیالیق موسلمان عولمانین بیرلیک قورومون اۆیه سی یوخسا عوضوو. مولوی عبدالحمید تحصیلاتین ایلک موقدماتی علومون زاهیدان دا و قالانین پاکیستاندا تمام لامیش.

مولوی عبدالحمید ۱۴۰۱ ایلین ده ایراندا باش وئرن قادین یاشام اؤزگۆرلۆک اعتراض لاریندا اعتراض چی لاردان حیمایت ائتدی و حوکومته قارشی دوردو بو اۆزدن چوخ تانیلدی.

## قایناقلار

بؤلمه:۱۹۴۷-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:یاشایان اینسانلار
فسخ خیاری

فسخ خیاری یوخسا آندلاشما پوزماقی حوقوق دا بیر ترمولوژی دیر معنی سی اختیار دیر  یعنی بیر آندلاشمایی بیر طرفلی اؤزل بیر ندن نن پوزماق دیر بو ندن لر ایرانین مدنی قانونون دا گلمیش : مجلیس خیاری یعنی آندلاشما یئرینده طرف لر بیر بیر لریندن آیریلمادان اؤنجه ،  حئیوان خیاری حئیوان آلیش وریشینده ،خیار شرط ایکی طرف آرالاریندا شرط قویوپ لار ،  گؤرمک و وصف تخلفون خیاری بو خیار دا آلان طرف جینسی گؤرممیش و دیگر طرفین دمگینن آلمیش، خیار غبن اگر آلان یوخسا ساتان چوخ اوجوز یوخسا چوخ باهالی آلمیش، تدلیس خیاری یوخسا آلانماق خیاری آللانان طرفین دیر، تبعض صفقه خیاری یوخسا پارچالانماق خیاری اگر جینس یاری خاراب اولسا و یاری ساغ قالسا ، شرط دن چیخماق خیاری ، تعذر تسلیم خیاری یعنی جینس الدن چیخیپ و دای ورملی دییر، تفلیس خیاری اگر آلان موفلیس اولسا.

## قایناقلار
ایسپیس ایکس ایستارشیپ

**ایسپیس ایکس ایستارشیپ** () بؤیۆک بیر راکت یوخسا فوزه دیر کی آمریکالی ایسپیس ایکس شیرکتی اونو دۆزلتمیشدیر . راکت آغیر سوپر و ایستارشیپ بیر راکت دیر . بو راکت آتیلاندان بیراز سورا پارتلادی و هدفینه یئتیشه بیلمه دی.

## قایناقلار
آبهایاگیری ویهارا

**آبهایاگیری ویهارا** () سری لانکا دا بیر بودایی صومعه یوخسا صوما دیر. بو صومعه آنوهاتماپورا بؤلگه سینده دیر.

## قایناقلار
وست مینیستر کیلیساسی

**وست مینیستر کیلیساسی** () بؤیۆک آدلی بیر کیلیسا دیر. بو کیلیسا انگلیکان کیلیساسی دیر. وئست مینیستئر کیلیساسی لندنین وئست مینیستئرین ده دیر‌. اینگیلیسین شاه لارینین و ملکه لرینین چوخو بو کیلیسا دا باستیریلیپ لار بو کیلیسا دا چوخ شاه لارین باش لارینا تاج قویما مراسیمی ایجرا اولونوپ ان سون اوچونجو چارلزین شاه اولماق یوخسا شاهین باشینا تاج قویما مراسیمی.

## قایناقلار
سیر نبی

‌**سیر نبی** (Siyəri Nəbi)، ایسلام پئیغمبری محمدین حیاتینی تصویری شکیلده روایت ائدن بیر داستان اولوب  قاهیره ده، مملوک سولطانی بئرکوکون (برک اوخ)  بیر مولوی درویشی ارزروملو یوسفون اوغولو اولان مصطفی‌یا یازماسینی امر ائتدیگی و 1388 ایل‌لرینده تاماملانان تورکجه بیر سئیر اثری‌دیر. متن محمد بن عمر واقدی‌نین بیر عربجه اثرینه دایانیر. 

## مؤحتواسی
عثمانلی پادشاهی 3. مراد (1574-1595) تصویر اولان بیر ایش اوچون امر وئرر و کاتیبی لطفی عبدالله سارای آتلیه‌سینده بو ایش اوچون وظیفه لندیریلر. بو ایشی مراددان سونرا گلن حؤکمدار اولان 3. محمد ایداره‌سی آلتیندا ایکن 16 ژانویه 1595 تاریخینده تاماملایار. تاماملانان اثر 814 مینیاتور احتیوا ائتمکده اولوب آلتی جیلددیر.     

جیلدلردن 1، 2 و 6. توپقاپی موزه‌سینده، 3. جیلد نیویورک خالق کیتابخاناسیندا، 4. جیلد (MS T419)[1] ده دوبلینده کی  چستر بیتی کیتابخاناسیندادیر. 5. جیلد ایسه ایتکیندیر.    

تخمیناً ایکی دوجین مینیاتور خوصوصی کولکسیونچولارین الینده وار. بونلارین ایلک ساتیشی 1984 ایلی مارس آییندا پاریسده  "Drouot Action House"  ده مئیدانا گلمیشدیر. 

## قالری
[وسط|بندانگشتی|521x521پیکسل|[محمد(ص) کعبه‌‌ده]]
وسط|بندانگشتی|596x596پیکسل|محمد، علی و فاطمه
وسط|بندانگشتی|538x538پیکسل|محمد(ص) حرا ماغاراسیندا
[وسط|بندانگشتی|501x501پیکسل|[محمد(ص) بدر ساواشیندا]]
[وسط|بندانگشتی|547x547پیکسل|[محمد(ص) مکه‌ده ، ملک‌لردن جبرائیل،میکائیل، اسرافیل، عزرائیل ایله یورویوشده]]
وسط|بندانگشتی|554x554پیکسل|محمد(ص) وفاتی

## قایناق

* Antika, *The Turkish Journal Of Collectible Art*, Haziran 1986

بؤلمه:تورکجه اثرلر
بؤلمه:کیتاب
دیپ بلو

**دیپ بلو** ()بیر بؤیۆک بیلگی سایار دیر.  بو بیلگی سایاری حرفه ای شطرنج اویونجوسو دور بو بیلگی سایار آی بی ام شیرکتین طرفیندن دۆزلتیلمیش بو بیلگی سایار ایلک حرفه ای شطرنج اوینیان بیلگی سایار دیر.گری کاسپاروف بو بیلگی سایارا اوتوزموش.

## قایناقلار
آلوار آلتو

**هوقو آلوار هنریک آلتو** فندلاند دیلینده (*Hugo Alvar Henrik Aalto)*  (۱۸۹۸ فوریه ۳_۱۹۷۶ مئی ۱۱) فندلاند لی بؤیۆک معمار دیر و چوخلی بینا لار دۆزلتمیش مدرنیسم معمارینین آتاسی اولاراق تانیلیر.

## قایناقلار
برج الباباس

**برج الباباس** () متروک یوخسا بیریسی اولمایان بیر تیکین بؤلگه سی دیر. بورج الباباس تۆرکیه نین ارواح شهرینه تانیلمیش بو شهر تۆرکیه نین مودورنو شهرینین یانیندا دیر. بو شهر ده ۷۳۲ دیزنی لند مودلینده ائو تیکیلمیش بو مجموعه مالی سورون لار ایچین تکمیل اولمادی و بو شهری تیکن شیرکت لر ۲۵ میلیون دلار بورج نان ایفلاس اولدو لار.

## قایناقلار
ایفلاس

ایفلاس اینگیلیسجه (Bankruptcy)

بیر حوقوقی - مالی دوروم دور اینسان لار یوخسا قورولوش لار بو دوروم دا بورج لارین اؤدیه بیلمیر لر بله کی اعتیبار لارین الدن وئریر لر بو دوروم دا بو اینسان لار یوخسا قورولوش لار محکمه دن ایفلاس حکمۆن صادیر اولماسینی ایستئیر لر ایفلاس اعلانین دان سورا تصفیه ایشی باشلاییر.

## قایناقلار
کاپیتولاسیون

**کاپیتولاسیون**() بیر آنلاشما یوخسا موعاهیده دن عیبارت دیر . بو آنلاشما دا بیر اؤلکه نین وطن داش لاری اۇبیری اؤلکه ده اولان دا بیر سوچا یوخسا جورمه بولاشیرسا اؤز اؤلکه سینه گؤندریلیر و اوردا اؤز اؤلکه سینین یاسا سینان و محکمه سینن جزا لانسین.

## قایناقلار
رارت آدامز

**رهارت آدامز** (اینگیلیسجه: Rahart Adams؛ دوغوم: ۳۱ ژانویه ۱۹۹۶) اوسترالیالی اویونچو. اوْیونچولاری: هئچ بیر یئرده اوغلانلار (۲۰۱۳−۲۰۱۵) و هر ساحیر یولو (۲۰۱۴−۲۰۱۵).

## قایناق‌لار

بؤلمه:یاشایان اینسانلار
بؤلمه:۱۹۹۶-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:اویونچولار
نسیل کسیلمه‌سی

بندانگشتی|نسلی کسیلمیش بیر نووع حئیوان
**نسیل کسیلمه سی** اینگیلیسجه (Extinction) اۇ زامان دیر کی بیر نووع حئیوان یوخسا بیتکی و باشقا یاشانلار داها آرتیق دیری شکیل ده یوخ اولور لار. نسیل کسیلمه ائوریمین غالیب شکیل لریندن دیر. بۆتۆن یاشایان لار بیر گۆن نسیل لری کسیلمه لی دیر و بو نسیل کسیلمه سی چوخلی ندن لر دن اولابیلیر.

## اینسان لارین ائتکیسی
بندانگشتی|دوغال یاشامین سؤکۆب داغیتماقا قارشی اعتیراض لار
اینسان لار حئیوان لار و بیتکی لری اۇو یوخسا کسمک و اونلارین یاشام یئرلرین سؤکۆب داغیتماق نان و ... . اونلارین نسیلین کسیلمگینه سورعت وئریر لر. بو اوزدن بیلیم آدام لار و دوغال یاشام ایچین فعال لار بو ایش لره قارشی چوخ فعالیت لر ائدیر لر.

## قایناقلار
رادیوآکتیولیک

**رادیوآکتیولیک** () بیر پروسه دیر بو پروسه ده دایانامیان یوخسا پایدار اولمایان نوکلوئوس آتوم رادیاسیونا گؤره انرژی سین الدن وئریر. رادیوآکتیولیک حال ده اولان ماده ایچی دایانامیان نوکلوئید بو دوروم رادیوآکتیولیک اولاراق تانیلیر.

## رادیوآکتیولیک نووع لاری
اۆچ جۆره أن چوخ گؤرۆنمۆش رادیوآکتیولیک نووعو (α-decay آلفا دکای)(β-decay بتا دکای)(**γ ray [[گاما رئی]])**

## قایناقلار
سوریه عرب شاهلیغی

**سوریه عرب شاهلیغی** () باتی آسیادا  بیر اسکی دؤولت. عرب دیلی رسمی دیلیدی. سوریه عرب شاهلیغی ۱۹۲۰ میلادی ایلینین مارس آیینده قۇرولدو و ژوئیه آیینده داغیلدی.
بؤلمه:سوریه تاریخی
پوداقرا

**پوداقرا** () چوخ آغریلی بیر ساغلیق دورومودور. قیرمیزی شیشمیش بیر یارا دیر چوخ ایاقین بویوک بارماقین اۆستۆنده چیخیر. بو دوروم بدنین آسید اوریکی چوخ چوخالاندا اولور.

## قایناقلار
جنيا والتون

**ژنیا والتون** (اینگیلیسجه: *Genneya Walton*) آمریکالی اویونچو. ۲۲ فوریه ۱۹۹۹ تاریخینده شیکاقو، ایلینوی آنادان اوْلوب.

## قایناق‌لار

بؤلمه:یاشایان اینسانلار
بؤلمه:۱۹۹۹-جو میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:آمریکالی خانیم اویونچولار
جان دیویس راکفلر

**جان دیویس راکفلر** ()(۱۸۳۹ جولای  ۸ - ۱۹۳۷ مئی ۲۳) آمریکالی آلیش وئریش چی . ایستاندارد اویول شیرکیتن (نفت شیرکتی) باشچیسی ۱۹ مینجی یوز ایلده آمریکا نین أن بؤیوک نفت ساتانی راکفلر تاریخین ایلک میلیارد دری (میلیارد دولار)دیر.

## قایناقلار
ماشین اؤیرنمه‌سی

ماشین اؤیرنمه‌سی — وئری تابانلاردان https://az.wikipedia.org/wiki/M%C9%99lumat_bazas%C4%B1 و یا سئنسورلاردان گیریش اوْلاراق وئریلنلری آلیب، الده ائدیلن وئریلنلرین آرخاسیندا دۇران مئخانیزمین خۆصوصیتلرینه بنزر نۆمونه‌لره و یا پروقنوزلارا گتیریب چؽخاران آلقوریتملری دیزاین ائدن و یارادان، یاپای ذکانین (مصنوعی ذکا) بیر ساحه‌سیدیر.

تام میتچئللین تعریفی: 'اگر ثمره‌لیلیک T-دکی تاپشیریقلاردا P اؤلچولدوگو کیمی E تجروبه‌سی ایله یاخشیلاشیرسا، اوْندا کامپیوتر پروقرامی E تجروبه‌سیندن T تاپشیریقلار صینیفینه و P ثمره‌لیک اؤلچوسونه گؤره اؤیرندیگی دئییلیر.'

دئداکتیو اؤیرنمه عۇمومیّتله ائکسپئرت سیستملری آدلاندیریلیر، بۇنا گؤره ده ماشین اؤیرنمه و ایستیفاده اؤیرنمه تئرمینلری سینونیم ساییلا بیلر. https://tophat.com/glossary/d/deductive-learning/#:~:text=Deductive%20learning%20is%20a%20more,between%20educators%20and%20their%20learners.

کلاسیک ایستاتیستیک یاناشمالارا آلتئرناتیو اوْلاراق بیر چوخ ایندوکتیو اؤیرنمه متدو حاضیرلانمیشدیر. بیر چوخ متد، معلوماتلارین چؽخاریلماسی (معلوماتلارین آلینماسی)، معلوماتلارین چؽخاریلماسی ایله سؽخ باغلیدیر.

## قایناقلار
مایکروسافت اکسس

**مایکروسافت اکسس**() — وئری تابانلارین یارادیلماسی و ایداره ائدیلمه‌سی اۆچون نظرده تۇتولموش پروقرامدیر. مایکروسافتین پروقراملارینان دیر. 

## ورژنلر

* 1993 Access 2.0 — Windows (Office 4.3)
* 1995 Access 7 — Windows 95 (Office 95)
* 1997 Access 97 (Microsoft Office 97)
* 1999 Access 2000 (Microsoft Office 2000)
* 2001 Access 2002 (Microsoft Office XP)
* 2003 Access 2003 (Microsoft Office 2003)
* 2007 Microsoft Office Access 2007 (Microsoft Office 2007)
* 2010 Microsoft Office Access 2010 (Microsoft Office 2010)
* 2012 Microsoft Office Access 2013 (Microsoft Office 2013)
* 2015 Microsoft Office Access 2016 (Microsoft Office 2016)
* 2018 Microsoft Office Access 2019 (Microsoft Office 2019)

## قایناقلار
ساغلاشدیرماق دان یوکسک

**ساغلاشدیرماق دان یوکسک** (فارسجا:فرادرمانی)
ایران دا یارانان طب مکمل دیر کی  محمد علی طاهریاونون یارادیجی سی دیر .
فرادرمانی تانیلمامیش و غیر پزشکی بیر طب دیر کی اوندا نوخوش لوخ اوچ اساسی بولومه بولونور ذهنی، روانی و جسمی و بونلارین هر بیری سی هوشمندی دییلن و یا شعور کیهانیه اتصال تاپماغینان درمان اولور .
## قایناقلار
تریور استینز

**تریور استینز** (اینگیلیسجه: Trevor Stines) آمریکالی اویونچو. ۱۵ ژوئیه ۱۹۹۶ اولمپیا، واشینقتون ایالتینده دۆنیایا گؤز آچیب.

## قایناق‌لار

بؤلمه:یاشایان اینسانلار
بؤلمه:۱۹۹۶-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:آمریکالی کیشی فیلم اویونچولار
قوشا دوشونجه

**قوشا دوشونجه** یوخسا **جۇتدۇشونک** ()، بیربیریله ضیدیتلی ایکی دۆشونجئیی زئهنینده بیر آرادا تۇتما و بو دۆشونجه لرین ایکیسینی آینی آندا اینانما دۇرومودور. جۇتدۇشونک ایکیوزلولوکله ایلیشکیلیدیر، آنجاک اوْندان فرقلیدیر .

 یالان اوْلدوغونو بیله-بیله یالانا اینانماق. بۇنون گۆنده‌لیک حیاتدا نۆمونه‌لری؛

- خوْشبخت اوْلماق اۆچون گؤزل اوْلمالی‌یام.

- گؤزل اوْلماق اۆچون جراحیا احتیاجیم وار.

- آریق، مشهور، مدلی اوْلمالی‌یام.

## قایناقلار

بؤلمه:فلسفه
اکران گؤرونتوسو

**اسکرینشات** یوخسا **اکران گؤرونتوسو** () – آیریجا آندا کامپیوترین اکرانیندا اوْلان گؤرونتونو، یاخود اوْنون بیر حیصّه‌سینی کؤچورمکله یارادیلان شکیل . عادتاً، بو رقملی گؤرونتو ایستیفاده‌چی‌نین کوْمانداسی اساسیندا عملیات سیستمی، یاخود باشقا پروقرام واسیطه‌سیله آلینیر. اکران گؤرونتوسو نادیر حاللاردا فوْتو-/ویدئوکامئرا کیمی خاریجی قۇرغونون کؤمه‌ییله، یاخود کامپیوترین مانیتورا گئدن سیقنالی "یاخالاماق" یوْلویلا الده ائدیلیر. مایکروسافت Windows عملیات سیستمینده اکران گؤرونتوسو آلماغین ان ساده اۆصولو کیبوردا PrtScr دوگمه دن (بۆتون اکران اۆچون)، یاخود Alt + PrtScr (آکتیو پنجره اۆچون) دوگمه قارشیقی ایستیفاده ائتمکدیر. بو زامان گؤرونتو عملیات سیستمی‌نین مۆبادیله بۇفئرینه کؤچورولور و سوْنرادان ایسته‌نیلن گرافیک دۆزنلییجیه قوْیولا، ضرورت اوْلارسا، دۆزنلییجیه اوْلونا بیلر. بۇندان باشقا، اکثر حاللاردا گؤرونتو متن دۆزنلییجیه لرده (مثلاً، مایکروسافت Word و یا OpenOffice.org Writer) سنه‌ده قوْیولا بیلر. اکران گؤرونتوسو آلماق اۆچون ویستا وئرسی‌یاسیندان باشلایاراق Windows عملیات سیستمینده خۆصوصی پروقرام – Snipping Tool پروقرامی نظرده تۇتولوب .

## قایناقلار

بؤلمه:بیلگی‌سایار
آلری اسپریبری

**الری اسپریبری** (اینگیلیسجه: Ellery Sprayberry) آمریکالی اوْیونچو. اوْ ۲۶ اوْکتوبر ۲۰۰۰ میلادی تاریخینده هیوستون شهرینده حیاتا گؤز آچیب.

## قایناق‌لار

بؤلمه:یاشایان اینسانلار
بؤلمه:۲۰۰۰-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:آمریکالی خانیم اویونچولار
بؤلمه:هیوستون دوغوملو اویونچولار
ملیحه نظری

**ملیحه نظری** (دوْغوم ۱۸ آذر ۱۳۱۷ – اؤلوم ۱۹ ایسفند ۱۳۸۴) ایرانین تئاتر، سینما و تلویزیون اوْیونچوسو ایدی. ملیحه نظری ۱۳۸۴ گۆنش هیجری ایلینین ایسفند آییندا بئیین مریضلیگی ندنی ایله اؤلموشدور.

## اوْینادیغی فیلملر

### سینما

* جایی برای زندگی (۱۳۸۳)
* ستاره‌های سربی (۱۳۸۱)
* خانه‌ای روی آب (۱۳۸۰)
* قطعه ناتمام (۱۳۷۹)
* بوی کافور، عطر یاس (۱۳۷۸)
* درخت گلابی (۱۳۷۶)
* سرعت (۱۳۷۵)
* شاخ گاو (۱۳۷۴)
* طالع سعد (۱۳۷۴)
* مادرم گیسو (۱۳۷۴)
* مرد آفتابی (۱۳۷۴)
* روزهای خوب زندگی (۱۳۷۳)
* جای امن (۱۳۷۲)
* تابع قانون (۱۳۷۱)
* آواز تهران (۱۳۷۰)
* شقایق (۱۳۷۰)
* قرق (۱۳۷۰)
* آخرین پرواز (۱۳۶۸)
* تا مرز دیدار (۱۳۶۸)
* دستمزد (۱۳۶۸)
* مرگ پلنگ (۱۳۶۸)
* دوران سربی (۱۳۶۷)
* سرزمین آرزوها (۱۳۶۶)
* کانی مانگا (۱۳۶۶)
* روزهای انتظار (۱۳۶۵)
* آن سوی مه (۱۳۶۴)
* توهم (۱۳۶۴)
* زنجیرهای ابریشمی (۱۳۶۴)
* مادیان (۱۳۶۴)
* بند (۱۳۶۰)
* سایه‌های بلند باد (۱۳۵۷)
* در امتداد شب (۱۳۵۶)
* کلاغ (۱۳۵۶)
* گل پری جون (۱۳۵۳)
* مروارید (۱۳۵۲)
* فیل و فنجان (۱۳۴۵)
* شهر بزرگ (۱۳۴۴)
* گنج قارون (۱۳۴۴)
* یکی بود یکی نبود (۱۳۳۸)

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار

* ملیحه نظری در بانک جامع اطلاعات سينماى ايران
* ملیحه نظری  در وبگاه ایران‌آکت
* ملیحه نظری در گذشت  روزنامه هم‌وطن سلام
* ملیحه نظری درگذشت وبگاه فیلم‌نیوز
* روزنامهٔ شرق، شمارهٔ ۷۱۹، ۲۱ اسفند ۱۳۸۴، صفحهٔ ۲۸ (آرشیو شده در مگ‌ایران)

بؤلمه:تهرانلیلار
چیراغان سارایی

**چیراغان سارایی** (آنادولو تورکجه‌سی:çırağan sarayı) ایستانبول دا عثمانلی دونمیندن قالمیش بیر سارای دیر. بو سارای بوگون کمپینسکی‌ نین هتل‌لریندن اولموش و هتل عنوانیندا ایشه گلیر.

## قایناقلار
دولماباغچا سارایی

**دولماباغچا سارایی**(آنادولو تورکجه‌سی:Dolmabahçe Sarayı) ایستانبول‌ون آوروپا بولومونده یئرلشمیش بیر سارای دیر بو سارای ۱۸۸۹ ایلیندن ۱۹۰۹ ایلینه قدر عثمانلی ایمپراتورلوغو نون مرکزیمیش.
## قایناقلار
اهل حق

**اهل حق** یا **یارسانلیک** — 14-جو اسرین سونلارندا ایرانین غربیندا سلطان سهاق طرفیندن اساسی قویولموش بیر دین. اهل حق اردیجیللارینین عمومی سایینین ایراندا یارم ملیوندان بیر میلیونا قدر اولدوغو تخمین ائدلر. عراقداکی رقملر معلوم دئیل. دوامچیلار داها چوخ کوردلردیر. تورک و فارس و لور یارسانیلار دا موجوددور.

اهل حق چیلار دئدیینا گورا بعضی انسانلار اونلاری آشاغلایاراق "علی اللهی" یا "علی عبادت ادنلر" آدلاندریرلار کی, اهل حق چیلار بونو انکار ائدر. بیر چوخ اهل حق چیلار ایرانن اسلام رژیمینین تزییقی سببندان اوز دینلارینین گزلادیرلار و اونلارن اهالیسینن دقیق ستاتیکاسی یوخدور.اونلارین مرکزی دینی کتابی 15-جی عصردا یازیلمش و سلطان سهاقن تعلیملارنا اساسلانان «کلام سرنجام» آدلانیر.

## قایناقلار
تورکیه دؤولتی

**تورکیه دؤولتی** (آنادولو تورکجه‌سی: Türkiye Devletı) تورکیه نین میلی حوکومتی دیر. بو حوکومت جومهوریت ایله قاباغا گئدیر و ۱۹۲۳ ایلینده آتاتورک اَلی‌له قورولموش.
## قایناقلار

بؤلمه:تورکیه سیاستی
تایتانا سالدیری

**تایتانا سالدیری** یا دا **تایتانا حمله** (ژاپنجا:進撃の巨人)(اینگیلیسجه:Attack on Titan) بیر ژاپن‌دیلینده مانگا دیر. بو مانگانی هاجیمه ایسایاما یازمیش دیر.
## قایناقلار
تایتانا سالدیری (تلویزیون سریالی)

**تایتانا سالدیری** (ژاپنجا:進撃の巨人) (اینگیلیسجه:Attack on Titan) تایتانا سالدیری مانگاسیندان اقتباس اولموش بیر انیمه دیر.
## قایناقلار
نادجی جتر

**نادجی آنتونی جتر** (اینگیلیسجه: Nadji Anthony Jeter) آمریکالی اویونچو. نادج جتر ۱۸ اوْکتوبر ۱۹۹۶ تاریخینده آتلانتا, جورجیا شهرینده آنادان اوْلوب.

## قایناق‌لار

بؤلمه:۱۹۹۶-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:یاشایان اینسانلار
بؤلمه:آمریکالی کیشی فیلم اویونچولار
بؤلمه:آتلانتا کیشی اویونچولاری
بؤلمه:۲۱. یوز ایلده آمریکالی کیشی اویونچولار
بؤلمه:۲۱. یوز ایلده آفریقالی-آمریکالی کیمسه‌لر
کومبات ۱۸

**کومبات ۱۸** (اینگیلیسجه:Combat 18) یا دا **سی ۱۸** (اینگیلیسجه:C 18) بریتانیا دا یارانمیش نئو نازی ایدئولوژی‌سی اولان بیر تشکیلاتی ایدی بو تشکیلات میلادی نین ۱۹۹۲ ایلینده یارانمیش دیر.
## آد
کومبات ۱۸ ده کی عموما سی ۱۸ گوستیریلیر ۱۸ عددی آدولف هیتلر‌ین آنلامین وریر لاتین الیفباسیندا آ ۱ینجی و ه ۸ینجی حرف دیر.

## قایناقلار
الی بانی

**الی بانی**، **بؤیۆک آیاقلی** یوخسا **ساسکواچ** () ساسکواچ گوریله و اینسانا بنزر بیر مؤوجود دور بو مؤوجود افسانه دیر و بیلیم آدام لاری بو مؤوجودو یاشایان حئیوان اولاراق تانیمیرلار آذربایجان تۆرک افسانه سینده الی بانی ساسکواچ کیمین دیر و اوجا دیر و بؤیۆک آیاق لاری وار بو افسانه ده بو حئیوان راکی داغلاریندا (قوزئی آمریکا) و قوزئی آمریکا نین گؤل لرین یانیندا یاشاییر .

## قایناقلار
حرفه‌ای بوکس

**حرفه‌ای بوکس** () بوکس یومورق لاشماق ایدمانی دیر حرفه ای بوکس دا باش محافیظ بؤرکۆ یوخ دور و یاساق دیر و الجک لر داها تنیک اولور لار بو نووع بوکسون قارشیسیندا آماتور بوکسو وار. حرفه ای بوکس آماتوردان چوخ داها باخیجیسی وار.

حرفه ای بوکسون قهرمان لارین دان محمد علی کلی و مایک تایسون دور.

## قایناقلار

بؤلمه:ایدمان
مایک تایسون

بندانگشتی|مایک تایسون
**مایک تایسون** یوخسا کامیل آدی **مایک جرارد تایسون** () (دوغوم: ژوئن ۳۰ ۱۹۶۶) آمریکالی حرفه ای بوکسور حرفه ای بوکسون تاریخینین ان گۆجلی لریندن ساییلیر.

## قایناقلار
اۆز تانیما سیستمی

اۆز تانیما، بیومتریک فردلرین فیزیکی و داورانیش اؤزللیکلرینی گؤز اؤنونه آلاراق حیاتا کیچیرلن کیملیک ایشلری اوْلاراق تانینیر. بیر فرد اؤزللیکلری اؤرنک اوْلاراق، رئتینا و گیله گؤرونتولری، ال جیومئتری‌سی، آیاک ایزیلری و بارماق ایزیلری، الین دامار گؤرونتوسو، قوْنوشما سسی، اۆز اؤزللیکلری، یۆرویوش، کیبورد ایستفاده شکلی میثال وئریله بیلیر. داها گئنل آنلامدا، بیومتریک بیلیشیم تئکنولوژونون بیر پارچاسی اوْلوب، اینسانلارین فیزیکی اؤزللیکلرینی و داورانیش بیچیملرینی ایرلییب آدامی تانیما آماچلی ایپ اوچلاری چؽخاردان بیر بیلیم دالیدیر. بیزیم چالیشتیغیمیز بو بیومتریلرین ایچینده اۆز اؤزللیکلرینه باغلی آدام تانیما، آیری بیر دئییش ده «اۆز بۇلومو و اۆز تانیما»دؽر. اۆز تانیمادا ایکی اساس هدف اۇنسور واردؽر:

- آدام یوخلاما : بیر نۆفوس ایچینده بیر کیشی‌نین کیم اوْلدوقونو آنلاماق.

- آدام دوْغرولاما: بللی بیر کیملیک ایدعاسی الین کیشی‌نین دوْغرو اوْلوپ اوْلمادیغینی آنلاماق.
بؤلمه:نظارت
ماریسا داویلا

**ماریسا داویلا** (اینگیلیس: *Marisa Davila*) آمریکالی اویونچو. ماریسا داویلا ۲۴ آوریل ۱۹۹۷ تاریخینده مورفرزبورو، تنسی شهرینده آنادان اوْلوب. 

## قایناقلار

## قایناق
* www.marisadavila.com
* Marisa Davila - IMDb

بؤلمه:آمریکالی خانیم اویونچولار
بؤلمه:مورفریزبورو، تنسی دوغوملولار
بؤلمه:تنسی دوغوملو قادین اویونچولار
بؤلمه:نشویل دوغوملو قادین اویونچولار
دانیال زاده

رسول دانیال زاده 4 اردیبهشت 1338 ده ایرانین نمین شهرینده آنادان دوغولوب. دانیال زاده ایرانین ان بویوک دمیر محصولارین شرکتینه صاحب اولان کیشی دی کی ایران خبر سایتلاری اونی فولادین سولطانی تانیدیریلار

دانیال زاده بویوک بیر برج ساز , کارخانا صاحاب ایراندادی فولاد گیلان مجتمع سی و روما برجی اونون ایشلرینین نمونه سیدی

#### قایناق لار
رسول دانیال زاده نین شخصی صفحه سی 

تابناک

ویرگول

آسیانیوز 

فیلو

زوم تک
آل‌مووی

**آل‌مووی** (اوّللر **آل‌مووی قاید**) فیلملر، تلویزیون پروقراملاری و اِکران آکتیورلاری حاقیندا معلوماتی اؤزونده عکس ائتدیرن آنلاین وئریلنلر بازاسیدیر. ۲۰۱۵-جی ایلدن اعتیبارن آل‌مووی.کام و آل‌مووی ایستهلاکچی برندی ریتم‌وان-ا مخصوصدور.
## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلاری

*  – official website
ایکیمجی رایش

ایکیمجی رایش یادا ( آلمان امپراطورلوغو) ۱۸۷۱ اینجی ایلدن ۱۹۱۸ اینجی ایله قدر آلماندا حکومت ائتدی. بو حکومتین حادثه لریندن دونیانین ایکیمجی جنگی آد آپارماق اولار. بو جنگ ۱۹۱۴ ایلیندن ۱۹۱۸ اینجی ایله جک داوام تاپدی.
واگنر گروهونون عوصیانی

**واگنر گروهونون عوصیانی** () ۲۰۲۳ میلادی ایلینده ژوئن آیین ۲۳ ده واگنر قورومون باشچیسی یئوگئنی پریگوژین اعلان ائتدی کی روسیه اردوسو ساواش ویزارتینین امرینن واگنرین ساواشچیلارین بمباردمان ائتمیش پریگوژین اینتیقام آخشام قارشیلیق وئرمک اۆچۆن روسیه ده بیر عوصیان باشلاتمیش ایلک روستوف شهرین اله گچیرمیش و سورا ساواشچیلارین بیر بؤلۆمۆن موسکووا گؤندرمیش آما بو عوصیان بلاروسون جمهور باشقانین(الکساندر لوکاشنکو)آراجیلیغینان و روسیه نین ساواش وزیرین سرگئی شویقو و ویلادیمیر گراسیموف کی روسیه نین بیرلشمیش گوجلرینین سیتادینین باشچیسی دیر استعفا لارینین ایستمه شرطینن و پریگوژینین بلاروسا گئتمه سی بو شرط لرنن باریش اعلان ائدیلدی.

پریوگوژین ایلک عوصیان ائتمه سینده ولادیمیر پوتینی جومهور باشقانلیغیندان چیخاردیپ و یئنی جومهور باشقان سئچمه سینی دئمیشدی. بو اۆزدن ولادیمیر پوتین و دیمیتری مدودوف گۆونلی بیر یئره گؤندریلمیش دیر لر.

## قایناقلار
الکساندر لوکاشنکو

**الکساندر لوکاشنکو** () (دوغوم ۳۰ آوقوست ۱۹۵۴) بلاروسون ایلک و تکجه جومهور باشقانی یوخسا دیکتاتورو. لوکاشنکو روسیه چوخ یاخین بیر سیاست چی دیر و روسیه نین اوکراین ائتدیگی حجوم دا روسیه نین طرفینده دایانمیش دیر.

## قایناقلار
تنفوس سیستمی

بندانگشتی|تنفوس سیستمی
**تنفوس سیستمی** () بیر نووع بیولوژیک سیستمی دیر. بو سیستم بۆتۆن حرکت ائدن جانلی لاردا اولور اؤزللیکله مه مه لی لرده بو سیستم اوکسیژنی هاوا دان آلئیر و بدن ده یایئر و دی اوکسید کربنی بدن دن چیخاردیر. قورو دا یاشایان حئیوان لاردا آغ جییر بو ایشی گؤرۆر آما سو یاشایان حئیوان لاردا سولونگاچ بو ایشی گؤرۆر.

## قایناقلار
سولونگاچ

بندانگشتی|بالیق سولونغاجی
**سولونغاج** () بالیق لاردا و سولوجان لاردا اولور سولونگاچ بالیغا تنفوس ایمکانی یارادیر بئله کی سو دا اولان اوکسیژنی آلیر و دی اوکسید کربنی دا سووا بوراخیر. سولونگاچ ایچی توک کیمین توخونماسی وار و قان دامارلاردان ایچی دولو دور.

## قایناقلار
زیاران

**زیاران** ایرانین قزوین اوستانینین شهرلرین‌دن بیری‌دیر. بو شهرین نوفوسو ۲۰۰۶ اینجی ایل‌ده ۴٬۲۸۷ نفری‌میش.

## قایناقلار

بؤلمه:آبیک بؤلگه‌سی
بؤلمه:قزوین اوستانی‌نین شهرلری
آتلانتیس

بندانگشتی|آتلانتیس آداسی
**آتلانتیس** () قدیم یونان دیلینده Ἀτλαντὶς νῆσος, رومجا Atlantìs nêsos 
افلاطونون داستانلاریندا آتلانتیس اویقارلیغینا و اونون دنیزلر آراسیندا ایمپراطورلوگو. بو ایمپراطورلوک بۆتۆن باتئی اؤلکه لرینه حاکیم دیر.

## قایناقلار
تیلکو بویو

**تیلکو بویو** و یا **تیله‌کۆ بویو** ایرانین سنندج اوستانیندا کوردلشمیش تورک بویلاریندان بیری‌دیر.

## تیلکو جغرافی آدلاردا
* تیلکو قوروه بؤلگه‌سینین کندلریندن

* تیلکو بؤلومو ساققیز بؤلگه‌سینین بؤلوم‌لریندن

* تیلکو دهگلان بؤلگه‌سینین کندلریندن

* تیلکوی کامیاران بؤلگه‌سینین کندلریندن

* تیلکو آغاجاری بویونون تیره‌لریندن

* تیلکویی ثلاث باباجانی بؤلگه‌سینین کندلریندن

## تانینمیش شخصیت‌لر
* تیله‌کوی خانیم، عزیزخان موکرینین ایکینجی آروادی

## قایناق‌لار
اوبالی دوزو

**اوبالی دوزو** و یا **اوباتی دوزو**
(لاتین تورکجه:Obalı düzü) ایرانین سنندج اوستانینین دیواندره بؤلگه‌سینده یئرلشن بو اؤلکه ایچینده ان یوکسک دوزنلیک‌لریندن بیری‌دیر.
اوبالی دوزو سنندج اوستانینین ان بؤیوک اوواسی‌دیر.
سنندج اوستانینین بوغداسینین اوچ‌ده بیری و ایرانین بوغدا اورونونون ۴٪-ی اوبالی دوزنلیگینده الده ائدیلیر.

اوبالی دوزونون اهالیسینین اساس حیسه‌سینی تورک کؤکنلی تیلکو بویو تشکیل ائدیر.

## قایناق‌لار
قامچیقای قالاسی

250px|thumb|قامچیقای قالاسی

**قامچیقای قالاسی** و یا **قامچی‌چای قالاسی** ایرانین سنندج اوستانینین اساساً تورکلر یاشادیغی بیجار بؤلگه‌سینین عینی آدلی کندینین انده‌برینده یئرلشن میلاددان قاباق ۳-نجو مین ایللیگه عائید آنتیک قالا. قالا یاسوکند شهریندن ۲۵ کیلومتر گون باتان‌دا، شاهلار دره‌سی آدلی چؤکه‌کلیک‌ده یئرلشیر.

## قایناق‌لار
ویکی‌دئیتا

**ویکی‌دئیتا** ویکی‌مدیا وقفی طرفیندن بیرگه دییشدیریله بیلن چوْخدیللی بیلیک قرافی دیر. بو، ویکی‌پدیا کیمی ویکی‌مدیا لایحه‌لرینین و هر کسین سی‌سی۰ عۆمومی دامنه لیسانسی آلتیندا ایستیفاده ائده بیله‌جه‌یی آچیق معلومات منبعیدیر. ویکی‌دئیتا مدیاویکی پروقرام تأمیناتی ایله تجهیز ائدیلمیش ویکیدیر و بیرده ویکی‌بیس کیمی تانینان مدیاویکی گئنیشلنمه‌لری دستی ایله تجهیز ائدیلمیش بیلیک قرافی دیر.

## همچینین باخ

* Abstract Wikipedia
* BabelNet
* DBpedia
* Semantic MediaWiki
* Wikibase
* Wikimedia Enterprise

## قایناقلار

## چوخ اوخو
* 
* Claudia Müller-Birn, Benjamin Karran, Janette Lehmann, Markus Luczak-Rösch: *[http://eprints.soton.ac.uk/377397/1/paper-1.pdf Peer-production system or collaborative ontology development effort: What is Wikidata?]* In, OpenSym 2015 – Conference on Open Collaboration, San Francisco, US, 19 – 21 Aug 2015 (preprint).

## ائشیک باغلانتیلار

* 
* Videos: WikidataCon on *media.ccc.de*

بؤلمه:ویکی‌مدیا پروژه‌سی

بؤلمه:اینترنت‌ده وئریلن‌لر بازاسی

بؤلمه:ویدئو کلیپلری اولان مقاله‌لر
قرار آغاجی

قرار آغاجی بیر قۇروما و یا تشکیلاتا اۆستونلوکلری، ریسکلری، قازانجلارین و مقصدلری آنلاماغا کومک ائدن بیر تکنیکا نؤعودور. اوْ، همچینین بیر چوخ مۆهوم یاتیریم ساحه‌لرینده تطبیق اوْلونا بیلن و بیر-بیری ایله علاقه‌لی تصادف حادثیه‌لری ایله باغلی مۆختلیف قرار نۆقطه‌لرینی آراشدیرماق اۆچون ایستیفاده ائدیلن قرارا دستک آراجیدیر . بو، یالنیز شرطی نظارت ایفاده‌لرینی حاوی اولان بیر آلقوریتمه باخماق اۆصولودور.

قرار آغاجی، مقصده چاتماق اۆچون ان چوخ احتیمال اوْلونان ایستراتئگینی موعین ائتمک اۆچون ایستیفاده ائدیلن بیر کؤندمدیر(اصول). قارماشیق سوالارین آراشدیرماسیندا، اؤزللیکله قرارلارین تحلیلینده گئنیش ایستیفاده اوْلونور. اوْ، همچینین ماشین اؤیرنمسینده ایستیفاده اوْلونان عۆمومی بیر آراجدیر.
روپرت مرداک

**کیت روپرت مرداک** ()؛ (۱۱ مارس ۱۹۳۱-جی ایلده آنادان اوْلوب) اوسترالیا اَصیلّی آمریکالی بیزنس ماقناتی، مدیا صاحیبی و سرمایه‌گذار.

## قایناقلار

## چوخ اوخو

### کیتاب
* 
* دوور، بروس. *روپرتین چین‌ده‌کی سرگوذشتلری: مرداک ثروتینی نئجه ایتیردی و آرواد تاپدی* (پین استریم پابلیشینق).
* الیسون، سارا. *وال ایستریت ژوورنال-دا ساواش: آمریکا بیزنس ایمپریاسینا نظارت مۆباریزه‌سینین ایچینده *، Houghton Mifflin Harcourt، ۲۰۱۰.  (*وال ایستریت ژوورنال-دا ساواش : روپرت مرداک آمریکا آیکونونو نئجه آلدی* کیمی ده نشر اوْلونور: ، ملبورن، تکست پابلیشینق، ۲۰۱۰.)
* Evans, Harold. *Good Times, Bad Times*, London: Weidenfeld and Nicolson, 1983
* 
* McKnight, David. "Rupert Murdoch's News Corporation: A Media Institution with A Mission", *Historical Journal of Film, Radio and Television*, Sept 2010, Vol. 30 Issue 3, pp 303–316
* 
* 
* 
* 

### آنلاین
#### لیستلر
* روپرت مرداک collected news and commentary at *[[The Economist]]*
* 
* 
* مرداک، روپرت (۱۹۳۱–) اوسترالیا ملی کیتابخانا سینداکی تروو-دان قایناقلار
* 

#### فردی آیتملر
* Profile archived May 2012 at *[[Forbes]]*
* Arsenault, A & Castells, M. (2008) Rupert Murdoch and the Global Business of Media Politics. International Sociology. 23(4)
* 

## ائشیک باغلانتیلار

* 
* 

بؤلمه:۱۹۳۱-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:یاشایان اینسانلار

بؤلمه:اینگلیسده‌کی اوسترالیالی غوربتچیلر

بؤلمه:لوس‌آنجلس دوغوملو ایش آداملاری

بؤلمه:بورلی هیلز، کالیفورنیا دوغوملولار
HEC Paris in Qatar

**HEC Paris در قطر** قطرده یئرلشن بیر دؤولت بیلیم‌یوردودور. 

## مزون‌لار

## قایناق‌لار

بؤلمه:بیلیم‌یوردلار
فاکس نیوز

فاکس نیوز کانالی ()، داها چوْخ **فاکس نیوز** کیمی تانینیر، نیو یورکدا یئرلشن آمریکانین چوْخمیلّتلی محافظه‌کار خبر و سیاسی شرح تلویزیون کانالی و وب‌سایتی دیر.

## همچینین باخ

* Fox effect
* Fox Music
* The Fox Nation
* Sun News Network, a short-lived Canadian attempt at creating a similar news channel for conservative Canadian viewers

## قایناقلار

## چوخ اوخو
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## ائشیک باغلانتیلار

*
*
میسن مدنیتی

بندانگشتی|میسن خریطه سی
بندانگشتی|میسن اثری
**میسن مدنیتی**  () برونز یوخسا تۆنچ دؤنمینین سؤن چاغیندا قدیم یونان دا یاشاییرمیش لار میسن لر هیند اوروپا لی لار تهاجوموندن قاباق یاشاییرمیش لار. بو اویقارلیق دان اؤنملی قازی بیلیم سایت لاری وار پیلوس ، تیریس ، میدیا ، اورکومنوس و لولکوس. تروی یوخسا تروجان ساواشین افسانه سی و چوخ افسانه لر قدیم یونان ادبیاتیندا اولان میسن لردن قالمیش و اولمپیک اویونلاری میسن اویقارلیگی برونز دؤنمین چؤکۆش مه سینن سونا یتیش دی .

## قایناقلار
بهجت مریضلیگی

بندانگشتی|آغیز یارا
بندانگشتی|بهجت مریضلیگی
**بهجت مریضلیگی** () ۱۹۳۷ ده تۆرکیه لی درماتولوژیست خلوصی بهجت طرفیندن بیلینیپ یوخسا کشف اولونوپ و بو آد اۆستۆنه قویولوپ دور. بو مریضلیگین دیگر آدی چیچک مریضلیگی دیر . بهجت مریضلیگی اؤزگۆونلیک مریضلیک لردن ساییلیر بو مریضلیک ده دامار لار مولتهیب اولور لار بئله کی گؤزون گؤرۆشۆگۆن اسکیلدیر و بعضاً گؤره ائدیر و آغیزیاریا ندن اولور و ممه ده ده یارا سالیر و قوش سسینده اؤسگۆرمک ده اولور. بو مریضلیک چوخ اورتا دوغو دا اولور و آمریکا و اروپا دا داها آز گؤرۆنۆر.

## قایناقلار
خلوصی بهجت

**خلوصی بهجت** ()  (۱۸۸۹ فوریه ۲۸ دوغوم _ ۱۹۴۸ مارس ۸ اؤلمۆش) تۆرکیه لی درماتولوژیست و بیلیم آدامی ۱۹۳۷ قان دامارلارین ایلتیهابین بیلدی یوخسا کشف ائتدی و بهجت اؤلۆمۆندن دن سورا بو مریضلیگین آدی بهجت آدینا قویولدو. (بهجت مریضلیگی) خلوصی بهجت چوخ ساییدا بیلیم مقاله لری یازمیش.

## قایناقلار
باباگؤرگؤر بولاغی

250px|thumb|باباگؤرگؤر و یا دنگیز بولاغی

**باباگؤرگؤر بولاغی** و یا **دنگیز بولاغی** (لاتین تورکجه: Babagörgör Bulağı) ایرانین سنندج اوستانینین اساساً تورکلر یاشادیغی قوروه بؤلگه‌سینین عینی آدلی کندینین انده‌برینده یئرلشن ایستی سو بولاغینین آدی. بولاق سویونداکی کوکورد ترکیبی ایله سئچیلیر.
بولاغین یانیندا ائله‌جه وولکانیک داش‌لار و اهنگ‌دن تشکیل اولونموش اژدها داشی آدیندا بیر طبیعی گؤرونگو واردیر. گؤرونگونون اوزونلوغو ۳۰۰، اوجالیغی ۵ متر و انی ۴ متر ایله ۷ متر آراسیندا دگیشیر.
بورادا ائله‌جه یئرلی تورک خالقین قوتسال سایدیغی بیر ایمام‌زاده توربه‌سی ده یئرلشیر.

## قایناق‌لار
چلسی کلارک (اویونچو)

**چلسی کلارک** (اینگیلیس: *Chelsea Clark*) کانادالی اویونچو. ۵ مئی ۱۹۹۸ تاریخینده تورنتو، اونتاریو شهرینده حیاتا گؤز آچیب.

تورونتو بیلیم یوردو درس اوْخویوب.

## قایناق‌لار

بؤلمه:یاشایان اینسانلار
بؤلمه:۱۹۹۸-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:اویونچولار
روماتیزم

بندانگشتی|روماتیزم
**روماتیزم** () عومومیت ده ساغلیق سورون لاری دیر کی اۆرک ، سۆمۆک لر ، مفصل لر ، بؤیرک ، دری و آغ جییر لارا ضرر ورور روماتیزمی آراشدیران بیلمه روماتولوژی دییلیر. روما بیر قدیم یونان دیلیندن بیر سؤز دۆر ایلک بوْقراطین کورپوس کیتابیندا آدی گلمیش.

## قایناقلار
فیبولئر لونگوس

**فبولئر لونگوس** اینگیلیسجه (Fibularus longus) انسان آناتومئئاسیندا، فیبولئر لونگوس (یاشاییش لونگوسو) آیاقین بیر طرفلی بؤلمه سینده بیر سطحلی عضله یوخسا بید دیر. آیاقین آلتینی بدنین اورتاسی خطینه (ییرشن) طرفه ایندیرمک و آیاقین آیاقین تکینه (پلانتار فلیکشن) طرفیندن آشاغی طرفه اوزاتماق اوچون عمل ائدیر.

آیاقین آلتینی بدنین اورتاسی خطینه (ییرشن) طرفه ایندیرمک و آیاقین آیاقین تکینه (پلانتار فلیکشن) طرفیندن آشاغی طرفه اوزاتماق اوچون عمل ائدیر.

فيبولئر لونگوس (Fibularus longus) اوچ فيبولير (peroneus) عضله دن اوزون و سطحی دیر. اوسته یینده، فئبولا باشینا باغلی دیر و "قوروج" اوسته ییندن بو سوموکلری نین چوخو ایله آشاغی یئرلشیب. عضله، کولکونون يان ملهولوسونون اطرافيندا و آرخاسيندا قورولوشان بیر تنبل اولور، سونرا آیاق آلتينا داوام ائدیر و اورتاداکی کونیفورم و بیرینجی متاتارسالا باغلانیر. او، سطحي فيبولار عصبيندن تامین اولونور.

قورولوش

فیبولار لونگوس فیبولا نین طرفلی، یا دا باخیمی نین باش و اوپرو اوچده ائکئسیندن، فاسسیا نین درین سطحین دن، و اونون و آیاقین قاباق و آرخاسی نین عضله لرینین آراسینداکی باغلاماق توخوموندان یارانیر. گاه- گاه دا تیبییا نین طرفینده اولان کوندیلدن بیر نئچه فایبرله باغلی اولور. عضله نین باش و بدنینه باغلانان آراسیندا بیر بوشلوق وار کی له و یا عام فابولار عصبین ایچینه آیاق گتیریلیر.

عضله اوزون بیر تنبلده باشا چاتیر و اینکینه نین طرفلی مالئولوسونون آرخاسیندا بیر شالادا یئرلشیب کی، فیبولیر بریوس نین تنبلینه بؤلونور؛ شالادا اوستون فیبولار ریتیناکولومون طرفیندن کانال دؤندهرلیر و اونون شالالارین اورتاق بیر شالدا یئرلشن بیر شالده یئرلشدیر.

سونرا اینقون آیاقین طرفلی طرفینه قارشی بیر کونجده، فیبولر تروکلا و فیبولر بریویس نینقونونون آشاغیجا و آلتیق فیبولر ریتیناکولومون آشاغیدا اوزانیر بو، کیوبئودون يان طرفیندن کچیر و سونرا اوزون پلانتار باغلاماسی ایله کانالا دؤندهرن بیر شالدا کیوبئدین آلتینا گئدر. سونرا اینسان آیاقین آلتینی زاویه یه کئچیر و بیرینجی متاتارسالین اساسینین بیر طرفلی طرفینه و اورتاق کونئیفورمین بیر طرفلیینه یئرلشیب.

هردن او، هم ده ایکیجی مئتاتارسالون اساسینا بیر سئلئپ گؤندریر.

تئلون ایکی نقطه ده یولونو دَییشدیر: بیرینجی، يان لاری نین آرخاسیندا؛ ائکئنجی، کوبئود سوموگو اوستونده. بو هر ائک یئرده، تنبل قیسمیلیر. کوبئوددا، فیبروکارتیلاژینوس سئسامئید (کنده سئسامئید سومو) معمولاً تنبلین ماده سینده یارانیر.

تئلون ایکی نقطه ده یولونو دَییشدیر: بیرینجی، يان لاری نین آرخاسیندا؛ ائکئنجی، کوبئود سوموگو اوستونده. بو هر ائک یئرده، تنبل قیسمیلیر. کوبئوددا، فیبروکارتیلاژینوس سئسامئید (کنده سئسامئید سومو) معمولاً تنبلین ماده سینده یارانیر.

## قایناقلار
هنوخ شوئن لاین پورپوراسی

بندانگشتی|هنوخ شوئن لاین پورپوراسی
بندانگشتی|هنوخ شوئن لاین پورپوراسی ۲
ایقا واسکولیتیس آدلانان هینوخ- شونلین پورپا (**HSP**) ، دَرینین، گورونکلرین، بوغازلارین و معده- آنت لاری نین کئچئک قان و قان داماری نین آلتیندان آلتیشماسی دیر.آز دا چوخ آغزی و یا بالونلار ایشتیراک اولونور.علامتلرین دن عبارت دیر: دری دکی قیپ قیرمیزی (قیرمیزی پارچالار) و یا پیتاکیا (قیرمزی نقطه لر) و یا دا ایحتمالا ایچکی آغریسی و قارین آغریسی.آرکائز اساساً پایلارا تأثیر گؤستریر.قاریشیق لار بؤيروکلرین شکيلدن و اینتوسوسسپئسییون دن عیبارت اولا بیلر.

HSP چوخ واخت گوزونون یا دا گستروئنترئتیسین آلتیندان آلتینا گلن اینفیکشنلا اؤنجه گلیر.اساس میکانیزم، آز قان وادیندا اینتیبادی ایمونوگلوبولین A (IgA) اولان مودافیعه قوروملارینین قورولوشونا ندن اولور.تشخيص یوخسا تانیم، آز پلاکت لرين اولدوغو علامتلري اوستونده قورولوب.

درمان یوخسا دۆزلتمک عمومیتله بؤيرکلرین پایلاشماسینا  آغریسینا گؤره پاراساتامول (آسیتامینوفن) و هردن NSAID لر ایشلدیلینیر.اگر بؤيرکلر بو پروسئسده اولسا، قورتیکوس تروئیدلر، پلازما آچیش، ایمونوسپرپرسنس و ACE inhibitors داخیل اولا بیلر.چوخ آدام دؤرد هفته ایچینده یاخشیلاشیر، گرچی تکرار اولماسی خطرلی دیر.بؤیوکلرده، پیچلئشلر داها چوخ باش وئریر. 

بو دوروم چوخ آز گؤرۆنمۆش دۆر.اوشاقلار ان چوخ بو ائتکیدن دۆشۆرۆرلر و بو جمعیتده هر 100 مین نفرده هر ایل ۱۵ نفرده بو ائتکی باش وئریر.بو آد آلمانلی بیلیم یوردلار یوحن شونلین و ادوارد هینوک آدینا آلینیر، آمما ۱۸۰۰-جی ایللرین باشلاریندا ویلیام هبردن طرفیندن ایلک آنادیلیر.

## قایناقلار
فنتانیل

**فنتانیل**، () **فنتانیله** ده یازیلیر. فنتانیل ده تفریحی ماده اولاراق ایستیفاده اولونور، چوخ واخت هروئین و یا کوکاینله قارشیلاشیر. اونون باشلاماسی یاخینلاشیر و اونون ائتکیلری عمومیتله ایکی ساعاتدان آز دوام ائدیر. فنتانیل طبی یولدا انجکشن، پوز اسپری، دَرَی یاشاییش یا دا شال (ترانسموکوزا) ایله بیرلیکده بیر قورص اولاراق ایستیفاده اولونور.

چوخ گؤزه گلن جانبی ایشلر، قوسماق، یاغما، ساکیتلشدیرمه، گیزلیلیک، توولوش و ضعیف هماهنگی ایله باغلی یارالارین واردیر. آغیر جانبی ایستیفاده‌لرین آراسیندا نفس آلینماسی (تنفس آلینما سیزلیگی)، سروتونین سندروم، خوْشخانی، اعتیاد و یا کوما دا اولا بیلر. فنتانيل اساساً μ- اوپئوئيد رئسپوتورلاريني فعال ائتمکله عمل ائدیر. مورفین-دن ۱۰۰ قات گوجلودور و کارفتانائل کیمی بعضی آنالوگلار دا ۱۰٬۰۰۰ برابر گوجلو دیر.

فنتانیل ایلک دفعه ۱۹۶۰-جی ایلده پال یانسن طرفیندن یارادیلمیش و ۱۹۶۸-جی ایلده آمریکادا طیبی ایشلتمک اوچون قبول ائدیلمیش دیر. ۲۰۱۵-جی ایلده، ساغلیق ساخلانیش اوچون دونیا بویو ۱٬۶۰۰ کیلوقرام (۳٬۵۰۰ پوند) ایشلدیلدی. ۲۰۱۷-دن فنتانیل، طیبده ان چوخ ایشلدیلن سنتیکی اوپیوید ایدی. سرطان آغریسی اوچون فنتانیل یومشاقلار دونیا ساغلیق تشکیلاتینین لازیم دارالاری لیستینده دیر. ۲۰۱۶ ایلینده فنتانیل و آنالوگلار، آمریکا دا ۲۰٬۰۰۰-دن چوخ آدامین اؤلو اوچون ان چوخ ندن اولموشدور. بو اؤلو لرین چوخو قانونی اولمایان دوزلدیلن فنتانیلدن اولموشدور.

۱۰۰ میکروگرام فولک اوچون، گئدیجی دونیادا اورتاق توپلاما لاییق ۲۰۱۵-جی ایلده ۰.۶۶ دوللاریدیر. ۲۰۱۷-جی ایلده‌ده بو سایی اۆچون ۰.۴۹ دولار ایدی. آمریکادا ۸۰۰ مکگراملیک تبلت ۲۰۲۰-جی ایلده لوزنجه دن ۶.۷۵ برابر آلیب. ۲۰۱۷-جی ایلده، آمریکا دا ۱.۷ میلیون دان چوخ نسخه ایله ۲۵۰-جی یئرینه آلیب.

## قایناقلار

## چوخ اوخو

* 

## ائشیک باغلانتیلار

* 

بؤلمه:آغری کسیجی
مرزی کیشیلیک پوزولماسی

**مرزی کیشیلیک پوزولماسی یوخسا سرحدلی شخصیت** اختلالی (BPD) ، ایموسیونال دا  گۆجلی اولمایان شخصیت یوخسا کیشیلیک پوزولماسی ایزوپی (**EUPD**) آدلاندیریلان بیر ذهنی مریضلیگی دیر.آداملار چوخ واخت اؤز-اؤزونه ضرر وورورلار و آيري خطري اولان داورانیشلار گؤرسه دیرلر.او، اؤزونون ده بوشلوق، بوراخیلماا قورخوسو و واقعیت دن یوخسا گرچئکلیک دن اوزاقلاشماسی ایله ووروشور.علامتلر اؤزگه لره طبیعی گؤرونن حادثه لردن باشلاییر.اینسان داورانیشلاری عایله ده بالاجی ایللرین ده باشلاییر و فرقلی دوروملاردا باش وئریر.مواد اسفند، افسردگی و یئتیش ناغیللاری چوخ واخت **بی پی** ڈی ایله باغلی دیر.بو حادثه دن ائتکیلنن اولانلارين حدود 10 فایزی اؤز-اؤزون اؤلدۆرمگه چکیلیر.

بی پی دی نین ندنی ایندیه جک بیلینمیر، آمما ژنتیک، نورولوژیک، محیط و اجتماعی یوخسا توپلومسال فاکتورلار ایله باغلی گؤرونور.بو، یاخین یاخین خیمه سینده یاخینجا ائتکیلنن شخصده بش قات چوخ باش وئریر.نورمال حادثه لر ده رول اویناییر.اساس میکانزم، نورونلارين فرنتولومبیک شبکه سيني چئوریب.بی پی دی دی آدی نین دیآگنوستک و ایستاتستیک مونوال آف *دماغی* اختلاللر (DSM) طرفیندن باشقا دوقققوز دا بئله اختلالله بیر شخصیت ناغیلی اولاراق تانینیر.تشخیص علامتلره اساسلاناراق، باشقا موصئبتلرین اولماسینی گؤرمک اوچون طبی معاینه آپاریرلار.بو وضعیت، باشقا مومکوندورلر آراسيندا، هویت مسئله سی و یا موادا چئوریلنمه ایستیفاده ائدن اختلال دن فرقلی اولمالیدیر.

BPD عمومًا معالجله درمان اولونور، مثلاً شناختی رفتار معالجینه (CBT) یا دیالکتیک رفتار معالجینینه (DBT).DBT، اؤزکشیلیک خطرینی آزالدیرا بیلر.درمان تک- تک و یا گروه- گروه اولا بیلر.بی پی دی نین درمان ائتمه یه جک دوروملار، آمما اونا باغلی علامتلرین رفع ائدیلمه سی اوچون ایستیفاده اولونور.بعضي آداملارا ده خسته خانايا گئتمک لازيمدير.

۱.۶% اینسانلارین بی پی دیسی بیر ایلده وار، بعضی تخمین لرله ۶% قدر.قادینلارین دا معاینه سی کئشئلرین اوچ قات چوخدور.بو، یاشلیلار آراسيندا داها آز گؤرونور.ائنسانلارين ياريسينا قدر اون ائلده ياخشيلاشير.بو مرضده اولانلار عادي اولاراق چوخلو ساغلاملیق قارجيسي وار.بو اختلالین آدلاندیریلماسی حاقیندا، خصوصاً *سرحد* سؤزونون یاخشی لیغی حاقیندا دا بحث داوام ائدیر.بو اختلال، هم رسانه لرده، هم ده روان مجلینده چوخ واخت سوقورلار.

## قایناقلار
سمالوتید

سمالوتید، **اوزمپیک** آدلی بیر مارک آدلارین آراسیندا ساتلانیب.میتفورمین دن آز دا اؤنملی دیر، گرچی اونلار بیرلیکده ایستیفاده اولونورلار.قان قندینین کنترل ائتمگینه یاردیم ائدر، قلبی خسته لیک خطرینی آزالدیر و گؤرۆنجو یوخسا گؤزخسته لیکلرینین خطرینی آزالدیرار.آغزی ایله یا دَرئسین آلتینا تزریق ائدیرلر.

عادي جانبي ائتکیلر، بوغاز، قوسماق، ایسهال، قارين آغريسي و قوخوماسي ايله.بؤیوک جانبی ایشلر، شاکری آزالماسی، و پنکریاتیت دن عبارت دیر.بو ایستیفاده لرین حامیله لیک ده اوشاغا ضرر وورور و سۆت وئریلمه یه توصیه اولمادیغی سؤرون لاری وار.اینسان گلوکاجونلو پپتید-1 (GLP-1) کیمی عمل ائدیر و انسولین آزادلاییشینی آرتیرار، گلوکاجونون آزادلاییشی آزالار و معده بوشلاییشینین آرتیقلاشماسی ایسته ییر.

سمیگلوتید 2017 میلادی ایلینده آمریکا بیرلشمیش ایالتلرینده طیبی ایشلتمک اوچون قبول ائدیلدی.نوفو نوردسک طرفیندن یارادیلمیش دیر.بو، آغزی ایله آلان ایلک GLP-1 ایدی. بریتانیا دا 2 میلی گرم تزریق اوچون NHS-ه ۲۰۲۰-جی ایلدن ۷۳ پوند خاریجی هزینه واردیر.آمریکا دا بو مبلغ ۲۰۲۱-جی ایلدن ۸۵۰ دلاری دیر.

## قایناقلار
پارکینسون مریضلیگی

پارکینسون یا دا ساده جه **پارکینسون ناخوشلوغو،** مرکزی عصب سیستئمینین اوزون مودّتلی ایستیفاده ائتدیی و اساساً موتور سیستمی ائتکیلندیریر بیر اختلال دیر.بو مرضین یاخینلاشدیریلماسی ایله موتورلوق علامتلر داها دا چوخ یاییلیر.علامتلر معمولاً آرتیق گؤرونه جک.بو ناخوشلوقدان باشلاناندا، ان آچیق علامتلر لرزه، سئکستلیک، حرکتین یاواشلیغی و گئتمکده چتینلیگی دیر.دوشونجه و داورانیش دا موصئبتلر اولا بئلر.دئمنسیا، ناخوشلوغون گئدیجی مرحله لرینده یایین اولور.دئپراسیون و نئگارانلیق دا چوخ گؤروشور و دئپسیوناسی اولانلارین اوچده بیرئدن چوخوندا دا باش وئریر.باشقا علامتلر ده حئسّات، يوخو و عاطفی مسئله لری دیر.اساس حرکتی علامتلرین بیرلیکده "پارکینسونزم" یا "**پارکینسنسون** سندروما" آدلانیر.

پارکینسون ناخوشلوغونون ندنی بللی دییر، آمما هر دوسینده ژننتیکی و محیط فاکتورلارین اولدوغونو دوشونورلر.بو ناخوشلوغو ايندي بير عايئله عضوي اولانلار اؤزلري ده توتولماق مومکوندورلار.بعضي حيواني حيواني و اوسته باش يارالاميشلار آراسيندا دا خطر آرتير، تاماكا چکنلر و قهوه و چاي ایچنلر آراسيندا خطر آزالير.بو ناخوشلوغو گؤسترن موتور علامتلر، مئتروئن اورتاق آغزی بؤلگه سی اولان substantia nigra- داکی حجرالارین اؤلوموندن آلینیر.بو سببدن بو بؤلگه ده دوپامین کافی اولمامیش.بو سل اؤلومونون سببی آز دا آنلانیلیر، آمما نئرونلاردا لیوی بدنلرینه پروتئئنلرین قورولماسی ایله باغلی دیر.عادي حاللارین دیآگنوزو اساساً علامتلر اساسيندا یئرلشیب، نورو ایماجنگ کیمی تستلر باشقا خسته لیکلرین ایستیفاده اولونماسی اوچون ایستیفاده ائدیلیر.

پارکنسون ناخوشلوغونا درمان يوخدور.درمانين هدفي علامتلرين خفیفلشدیریلمسی.ایلک درمان، عادي اولاراق، پارکنسون ضد دوا لئودوپادا (L- DOPA) اولور و لئودوبا داها دا مؤثّر اولماسا، دوپامین اگونستلرینی قبول ائدیر.بو خسته لیگین گئدن و نورونلارین ائتمه سی دوام ائدنده، بو دارالاری داها دا مؤثّر اولمور و او زامان کی، اؤز ایستییارتمه سیله گؤرولن پیچلئشلر یارادیر.رژیم و بعضی نوع رئابلیتیشن simptomلاری یاخشیلاشدیریندا بیر قدر مؤثریت گؤستریر. درئن مغز قوزغاتماسی اوچون میکرو الکترودلارین یئرلشدیرمه سینین جراحاسی، دارالاری نین مؤثریتسیز اولدوغو آغیر شکیلده موتور علامتلرین آزالماسی اوچون ایستیفاده ائدیلیب.دَیَرلر، یوخو ایسه ایشلر و ایماسییالی پروبلئملر کیمی حرکاتلا باغلی اولمایان PD علامتلرین درمان اوچون داها آز دیر.

۲۰۱۵ ایلینده پارکینسون ۶/۲ میلیون اینسانی بولاشدیردی و دۆنیادا پارکینسون توتماق سونوجوندا ۱۱۷,۴۰۰ اؤلۆم اولدو پارکینسون ۶۰ یاشیندا اولان اینسانلارین آراسیندا چوخ اولور، کی بو باشدان یوخاری دا اولان لارین آراسیندا یوزده بیر دیر. ائرکک برده قدین لار ان داها چوخ اولور میزانی ۳_۲ دیر اگر پارکینسون ۵۰ باشدان اؤنجه اولسا اونا ائرکن دئییلیر. بو مریضلیگی توتانلار ۷_۱۵ ایل آرتیق یاشاییر لار . پارکینسون مریضلیگین آدی اینگیلیسلی بیلیم آدامی جیمز پارکینسون دان دیر.

## قایناقلار
Borderline personality disorder
ورم/سل

توبئکولوز (TB) ورم عایله نینگ Mycobacterium tuberculosis (MTB) باکتری لری نینگ ندن بولگن یوللشی بیر یۇری.توبئکولوز عمومًا سیفراغلارینی تأثیر ائتدیر، آمما بدنین باشقا بؤلوملرینه ده تأثیر ائتدیره بیلر.چوخلو اینفیکشن لرده علامتلر یوخدور، بو حالدا بو آنلاما "لاتنت **توبئکرولوز**" دئییلیر.کیچیک عفونت لرین ۱۰% یاخینلاشدیریلیب چالیشقان خسته لیکده گتیریلیر و اگر درمان اولماییرسا، بو خسته لرین یاریسی یاخینجا اؤله جک.فعال سل علامتلرینده قان توتموش سسل، تب، گجه سوک و یا وزن ائتمه لر وار.بو تاریخی اولاراق وزن ائتمه سی اوزوندن "تؤکمک" آدلانمیشدی. باشقا عضولره قارشی عفونت، چوخلو علامتلرین ندن اولا بیلر.

توبئکولوز، کولکده فعال توبئکولا دوچار اولانلار سسل، تيرک، دانيشماق و یا عطاس ائتسه، بو مرض هابئله شخصدن شخصه یاییر.غاییت TB-ه دوچار اولانلار بو مرضی یاییرمیرلر.فعال اینفیکشن HIV/AIDS یالنیز و تاماشا چیلاردا داها چوخ باش وئریر.فعال توباکسین تشخیصی سینین ایکس- شعری، میکروسکوپی معاینه سی و بدن مایع لاری نین کولتورلندیریلمه سی اساسین دا دیر. غفلتلی سل یوخسا ورم نین تشخیصی توباکولین پوست معایناسی (TST) یا دا قان معایناتینا باغلی دیر.

سلینق آلماسی، چوخ خطرلی اولانلارا غربالگری، اوزل چاغلاردا داخیل اولان حاللارین تشخیص و درمانینی و بیسیلس کالمیت- گیرین (BCG) واکسیناسییاسی ایله واکسیناسییا چئوریلمیشدیر.چوخ خطرلی اولانلار، فعال TB-ه دوچار اولان آداملارا عاييد، ائش یئری و اجتماعی علاقه لرین دن عبارت دیرلار.درمان اوزون مودّت عرضئنده چوخلو آنتی بیوتیکلر ایستیفاده ائتمه یه احتیاجی وار.آنتی بیوتیک مقاومتی، چوخ دورا مقاوم توبئروکلوزی (MDR-TB) و چوخ دورا موقاوئمت اولان توبئروس (XDR-TB).

۲۰۱۸-جی ایلده دونیا اهالیسینین دؤردده بیری نین توبئکرین غاییتلی اینفیکشنو اولدوغونو دوشونورلر.هر ائل نوین اینفیکشنلار اهالیین ۱%-ده باش وئریر. ۲۰۱۸-جی ایلده فعال سلین ۱۰ میلیون دن چوخ داخیل اولموش و بو دا ۱.۵ میلیون اؤلومو باشلادی.بو اونو اینفیکسیال خسته لیکدن اؤلومون ان بؤیوک ندنی دیر. ۲۰۱۸-جی ایلده، ورم یوخسا سل چوخو جنوب-شرقی آسیا بؤلگه لرینده (4۴٪) ، آفریقا (۲۴٪) و غرب پیسفک (۱۸٪) باشلاییب. ۸ اؤلکه ده یئرلشن سلینجی دن چوخو داخیل اولموشدور: هندوستان (۲۷٪) ، چین (۹٪) ، اندونزییا (۸٪) ، فیلیپین (۶٪) ، پاکستان (۶٪), نیجریه (۴٪) اوْلانگلادش (۴٪).هر ایل یئنی کیسه لرین سایی ۲۰۰۰-جی ایلدن سونرا آزالدی.چوخ آسییا و افریقا اؤلکه لرینده کی 80٪ اینسانین مثبت اولدوغو معلوم اولور، آمما آمریکا دا کی 5 - 10٪ اینسانلارین توبروکلین یوخسا سل خسته لیگینه تستینه مثبت اولدوغو معلوم اولونور. ورم یوخسا سل قدیم زامانلاردان اینسان لار آراسیندا وار.

## قایناقلار
اوتیسم اسپکتروم

**اوتیزم اسپکتروم،** اوشاقلیقدا باشلانان بیر ذهني پوزولماسی دیر، او دا ایلک دیآگوست اولونان اوتیزم و آسپرجر سندروماخیل دیر.علامتلر، ایلیشکی، توپلومسال ایشلاشما، محدود علاقه لر و تکرار داورانیش لاراوزون مودّت دوام ائدن چتینلیکلرین دن عیبارت دیر.علامتلر معمولاً ایکی یاشا چاتماميشدان آنلاییلیر.بو چالیشمالاردا گونئي وظيفه لر، علاقه لر قورماق و برقرار ائتمک، ائش ساخلاماق و اؤز-اؤزونو اؤلدورمک چتئنلئيي اولماليدير.

ندن معلوم اولمادیغی حالدا، اونون ژنئتیک و محیط فاکتورلارینین بیرلیکده پایلاشماسی دوشونولور.خطر فاکتورلاریندان عیبارت دیر: بؤیوک آتا-آناسی، عائله نین آوتیزمی و بعضی ژنیتیک شرایطی.تخمین لرله کی، خطرین ۶۵-۹۰%-ی ژننتیک دن آلینیر. تشخيص علامتلره اساسلانير.۲۰۱۳-جی ایلده DSM-5 اوّلکی اویتیزم اختلالینین، آپرجر سندرومون، باشقا نه دئییل گئچمیش گئچمه لی اینکشافی ایختلالین یوخسا پوزولماسی (PDD-NOS) و اوشاقلیق داخیللیق داغیش داغیشلارینین آلتی بؤلوملرینی تک "اوتیزم اسپکتروم داغیش" اصطلاحی ایله آستیک عوض ائتدی.

درمان اولماسا دا، نتیجه لر داها دا یاخشیلاشدیریلیر. جهدلر عمومًا تکجه اولونور و داورانیش معالجه سی و چالیشما باشاریلارینین اؤیرتیلمه سینی ده شامل اولا بیلر.بو چاليشمالاردا چوخ واخت آتا-آنالار و باشقا عايئله عوضولري ده شركت ائدیرلر.بعضي علامتلرين دئمک اوچون داريشيلار ايشلدنیلیر.آمما دارالاشماغا معروض اولان شواهدلر چوخ گوجلو ديئل.

اوتیزم اسپکترومون ۲۰۱۵-جی ایلدن باشلایان تخمین لرینه گؤره، ۱% اینسانین (قوموشدا ۶۲.۲ میلیون نفر) ائتکیلنمه سی تخمین اولونور.آمریکادا بو،  اوشاقلارین ۲.۵%-ینی (تقریبا ۱.۵ میلیون) تأثیر ائتدیگی تخمین اولونور. اَرلرین دیگنوزو قادینلاردان دؤرد قات چوخ اِشئدیر."آزمات" سؤزو علامتلرین نوع و شدتینین فرقلی لیکینه دئییر.سونوج لار آچیقلاماسی وار، بعضی لری آز علامتلرله اؤزللیکله فعالیت ائدیرلر، داها آغیر علامتلر ایله اولانلار دا گونئی حیاتلاریندا بؤیوک یاردیم احتیاجی وار.

## قایناقلار
مولتیپل ایسکلروزیس

مولتیپل ایسکلروزیس (MS) ، میلینگ مریضلیگیدمانسیزتینده ضررلی بیر خسته لیک دیر.بو ضرر عصبي سیستمین بعضی بؤلوملرینین سیگناللار گؤندرمک قابیلتینده قالیر و بونون سونوجوندا  بیر سیرا علامتلر و علامتلر، بشمول بدنی، ذهنی و بعضاً ده روحی مسئله لر واردیر.معین علامتلر ایکیلی گؤرمک، بیر گؤزون قورلاییش، عضله لرین ضعیفلندیریلمه سی و حیس و یوخسا بیرلیکده ایله باغلی اولان سورون لار ایلک بیلر.**MS** نئچه شکلینده یئنی علامتلر ایسه تکجه حمله لر (یولداش شکللر) ایله یا دا زامانلا (گده ن شکللر) یارادیلیر. حمله لر آراسیندا، علامتلر تامامن آرتیق گلیرلر؛ آمما، بیزدن نورمولوژیک سورونلار چوخ واخت دوام ائدیر، بؤیوکجه کی، مرض گلیر.

ندن بیلینمه دیگی حالدا، اساس میکانیزمین یا گۆونلیک سیستمی نین محو اولونماسی یا دا میلین تولید ائدن خئییرلرین سینماقی دوشونولور.بونون اوچون پیشنهاد اولونان ندنلر ژنتیک و ایپشتین-بار ویروسو کیمی بیر ویروس اینفکاسیونلا باشلاییب.MS معمولاً علامتلر و علامتلرین و معاینه اولونان طیبی معاینه لردن سورا تشخیص اولونور.

مولتیپل ایسکلروزیس اوچون بیلینن اولان درمان يوخدور.درمانلار، حمله دن سوراکی فعالیتینی یاخشیلاشدیرماغا و تزه حمله لری قاباغیندا توتماغا چالیشیر.MS- نی درمان ائتمک اوچون ایستیفاده اولونان دوا لار، آز یاخشی ایشله نسه، جانبی تأثیرلر آلیر و ضعیف تحمل اولونور.فیزیوتراپی، ائنسانین فعالیت قابئلتینده کؤمک اده بیلر.چوخ آدام، اونون فایدالاری حاققیندا دَیَرلرین یوخلوغونا باخمایاراق، باشقا درمانلار دالينجا گدئرلر. اوزون مودّتده باش وئرن نتیجه لرین قاباقجا گؤرن اولماز؛ خوش نتیجه لر داها چوخ قادینلاردا، بو ناخوشلوغو یاشیلدا باش وئرنلرده، تکرار اولانلاردا و باشلانیدا آز حمله باش وئرنلرده گؤرونور. عؤمر گؤزله ییشی، اؤنملی جمعیتین عؤمرونون ان آزین لیغیندان ۵-۱۰ ایلدن آز دیر.

چوخلو اسکلروز مرکزی عصبي سیستمه تأثیر گؤسترن ان چوخ گؤستریلن ایمونوس- واسطه لی اختلال دیر. ۲۰۱۵-جی ایلده دونیا ایله ۲.۳ میلیون نفرین یاخینجا تأثیر ائتدیی، و بو نچه لرین گؤستریلمه سی بؤلگه لرده و توپلوملار آراسین دا چوخ فرقلی اولوب.او ائل ۱۸۹۰۰ نفر MS-دن اؤلدو، ۱۹۹۰-جی ایلده ۱۲۰۰۰ نفردن چوخدو.بو مرض عادي اولاراق ایکی ایلدن ییلمیزه قدر باشلاییر و قادینلاردا او قدر چوخ اولور کی، کئشئلر ده.MS 1868 میلادی ایلینده فرانسیز نیورولوگ ژان-مارتین چارکوت طرفیندن ایلک دفعه شرح ائدیلدی. آدی "کؤیله ییرمسیز اسکلروز"، آغ و دماغی نین آغ ماددیندا و دماغي نین آرخاسیندا یارانان *چوخلو* گلیال داغلار (یا اسکلرالار) دئییلیر. نئچه نئچه درمان و تشخيصي روش اورتاقلاشير.
thumbtime=1:30|بندانگشتی|ویدئو باشلاماسینین خلاصه سی (اسکرپتی)

## قایناقلار
سپسیس

**سیپس،** بدنین اینفیکشنا اولان جاوابین اونون توخوما و عضولره ضرر وورماسی ایله حیاتین اؤنونده خطرلی بیر وضعیتدیر.بو باشلانيش مرحله سي گۆونلیک سيستمين قلمه آلماسي ايله يئتيريلير. چوخ گؤرن علامتلر و علامتلر: تب، اورقانیک دؤشومون آرتماسی، آغیر نفس چکمک و آج قالما.معینی اینفکاسیونلا باغلی علامتلر ده اولا بیلر، مثلاً پمونییا ایله سسلنمه، یا بؤیرک لری نین اینفکاسسی ایله آغریسی اولان ادویه.چوخ جاوان، قوجا و گؤوْنلیک سیستمینین ضعیفلندیگی شخصلرین، معین بیر اینفئکشن علامتلرینه مالیک اولمویا بیله و بدنین حرارتی یا دا تب ریز اولماسی قارشیسیندا آز یا دا طبیعی اولا بیلر.شئدّتلي سئس، بدن عضوی نین ضعیف فعالیتینه و یا قان آخینماسینا سبب اولان سئسدیر. آز قان فشار، چوخ قان laktاتی و یا آز تویوچولوقون اولدوغو قان آخینتی نین ضعیف اولدوغونو دئییر.سیپتیک شوک سیپسیس نتیجه سینده یئرینه یئتیرن و سیالین یئنی دن یئرینه قویولماسین انیق قان فشاریدیر.

سیپسیز، اینفئکشن دن باشلانان آلتیماعی مدافعه سی دیر.باکتریال اینفکاسیونلار ان چوخ گؤروشموش سببی دیر، آمما قارچلی، ویروس و پروتوزو اینفکراسیونلار دا سیپسین سبب اولا بیلر.باشلانيشدا باشلانيشي اينفئکسييا باشلانيشيندا پوموزلار، آغيل، يئرين، دَرّي و قارين عضولري ايشله ن يئرلر وار.خطر فاکتورلارینا چوخ جاوان، قوجا، سرطان و یا دیابتی کیمی شرایطلردن آلتیندا اولان مدافعت سیزلیگی ضعیفله ن، بؤیوک ضربه لر و یا یاناقلارخیلیر.بوندان قاباق، سیپس دیآنوستینا گؤره، ایسه اینفیکسیون فرض اولونموش حالدا، سیستماتیک آلتیماجی جاواب سندروماسی (SIRS) نین ایکی کیمی معیاری لازیم ائدیلیردی.۲۰۱۶-جی ایلده، سوْفافا سکه سی (QSOFA) آدلانان قیسمینده آیریلیق آوروپا ناکامیاسینین نتیجه سی (SOFA score) ، SIRS دیآنوْس سیستئمینی آجیلدیریب. سیپسیس اوچون qSOFA معیار لرینده آشاغیداکی اوچ شکیلدن، ان چوخالمیش نفس سستیی، شعور لیقین دَییشیب و آشاغی قان فشارسی واردیر.سیپس لارجوکلر آنتی بیوتیکلر آلماقدان قاباق قان کولتورلری آلماغی توصیه ائدیر؛ آمما، تشخیصا گؤره قانین اینفیکتیزه اولماسی لازیم دئییل.طبی تصویرلر، اینفئکشنین احتمالی یئرینی آختاریشدا کؤمکلی دیر.بو نزه و علامتلرین باشقا سبب لرینه آنافیلاکسی، آدرنیل ناکامی، آز قان حجم، قلبی ناکامی و پلموناری امبولئسی دن عبارت دیر.

## قایناقلار: