open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
خان-وزير(اویون)

**خان-وزیر** — آذربایجاندا ان چوخ یازقاباغی (بایرام قاباغی) گونلرده، ائلجه ده دیگر فصیللرده اساساً اوشاق و گنجلر آراسیندا، گئنیش شکیلده اوینانیلان قدیم اویونلاریندان بیریدیر. 

## اویونون قایدالاری
بو اویوندا بئش (7، 9 و س.) نفر ایشتیراک ائدیر. هر هانسی بیر یئرده اوووج بویدا بیر چالا قازیلیر. بئش(7،9 و س.) خیردا داش گؤتورولور. اویونچولار نؤوبه ایله بئش آددیملیقدا دایانیب بو داشلاری اوووجون ایچینده ساخلاماقلا چالایا آتیرلار. اگر داشین اوچو (5، 7 و س.) اورایا دوشرسه، او اویونچو چالا‌نین بیر طرفیندن دوروب خان اعلان ائدیلیر. داشین ایکیسی(4، 6 و س.) چالایا دوشرسه، همین اویونچو اؤزونو وزیر اعلان ائدیر، بیر (2، 3 و س.) داشی چالایا دوشن اویونچو ایسه یا خانا، یادا وزیره "آت" اولور. بئله‌لیکله، اویونون گئدیشینده "خان" ،"وزیر" و اونلارین "آتلاری" معلوم اولور. اویون قیزیشدیقجا، یئنی داشلار چالایا آتیلدیقجا، اویونچولارین ایفا ائتدیگی روللار دَییشیلیر. بو زامان خا‌نین حؤکمو یئرینه یئتیریلیر. خان: "آتلا‌نین!" - امری وئردیکده، وزیر و خان آت روللارینی آپارانلارین چیگینلرینده اوتورورلار. 

اویونون سونراکی گئدیشینده هئچ بیر رول الده ائتمه‌ین اویونچو – یعنی بئشینجی(7، 9 و س.) آدام، روللارین یئنیدن دَییشیلمه‌سینه سبب اولور. بئله کی، اگر او، داشین بئشینی(7، 9 و س.) ده چالایا سالارسا، اوندا بئشینجی(7، 9 و س.) آدام "موحاریبه " اعلان ائدیر و خانلا وزیر آت اوستونده حاکیمیت اوغوروندا ووروشورلار. اگر وزیر غلبه چالارسا، خانلا یئرینی دَییشیر. یوخ، اگر خان غالیب گلرسه، اؤز یئرینده قالیر. اگر بئشینجی آدام داشلارین دؤردونو چالایا سالارسا، او، حاکیمیتین دَییشیلدیگینی اعلان ائدیر. یعنی خالقی تمثیل ائدن آتلار ، خان و وزیر اولور، خانلا وزیر ایسه آتلارین یئرینی توتورلار. 

بئله‌لیکله، اویون بو شکیلده داوام ائدیر. 


بؤلمه:آذربایجان خالق اویونلاری
اوکو یاسوکاتا

**اوکو یاسوکاتا** ()، (دوغوم:۵ ژانویه ۱۸۴۷ -اؤلوم:۱۹ ژوئیه ۱۹۳۰) بیر ژاپونلو مارشال ایدی.

## قایناقلار

### کیتابلار
* Craig, Albert M. *Chōshū in the Meiji Restoration.* Cambridge: Harvard University Press, 1961.
*
*
*
*
*

## ائشیک باغلانتیلار

*

بؤلمه:ژاپونلو مارشاللار
بؤلمه:۱۸۴۷-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:۱۹۳۰-جو میلادی ایلده اؤلن‌لر
بؤلمه:ژاپونلو ژنراللار
احمد صادقی

**احمد صادقی** ـ تانینمیش زنگانلی شاعیر.

## حیاتی

## چاپ اولان اثرلری

* قورخورام یاغمییا یاغیش (۱۳۹۱، زنگان: نیکان کتاب)

## قایناق

بؤلمه:کیمسه‌لر
بؤلمه:زنجانلی شاعیرلر
بؤلمه:کیمسه‌لر قارالامالاری
کئچل(اویون)

بندانگشتی|کئچل اویونو
**کئچل** - آذربایجاندا اساساً یازقاباغی (بایرام قاباغی) گونلرده، اساساًده نوروز بایرامی عرفه سینده اوشاق و گنجلر آراسیندا گئنیش شکیلده اوینانیلان قدیم اویونلاریندان بیریدیر. 

## قایناق
نوروز بایرامی انسکلوپدیاسی. باکی-2008 (شرق-غرب). ص.108. 

بؤلمه:آذربایجان خالق اویونلاری
خندک‌باجی(اویون)

**خندک‌باجی** - آذربایجاندا ان چوخ یازقاباغی (بایرام قاباغی) گونلرده، ائلجه ده دیگر فصیللرده اساساً اوشاق و گنجلر آراسیندا گئنیش شکیلده اوینانیلان قدیم اویونلاردان بیری.

## اویونون قورولوشو
اوّلجه بئش-اون آرشین (متر) اوزونلوغوندا بیر-بیریندن بیر-ایکی آرشین (متر) آرالی دوز خطلر چکیلیر و خطلرین آراسی خندک آدلاندیریلیر.

اویونو کئچیرمک اۆچون ساناما اوصولو ایله باشچی سئچیرلر. باشچی اوشاقلاری سیرایا دوزور و اوشاقلارا ساغدان سولا بیر-بیر الینی وورا-وورا دئییر:

نه سنده‌دیر، نه منده

حالوا چؤرک تندیرده

آنام دئدی: قال بوندا

"بوندا" سؤزونون "دا" حیصه‌سی کیمده قورتاریرسا، او دا خندگه دوشمه‌لی اولور. اویونون شرطینه گؤره، بئش-اون آرشین (متر) اوزونلوغوندا خندگین ایچی ایله خندک‌باجی او یان-بو یانا قاچیر. قالان اوشاقلار ایسه خندگین کناری ایله حرکت ائدیر، ایمکان دوشن کیمی خندکدن چیخماغا چالیشان خندک‌باجینی یئنه ده اؤز یئرینه ایتله‌ییب سالیرلار. خندک‌باجی دا اؤز نؤوبه‌سینده سعی گؤستریر کی، اونون آردینجا حرکت ائدنلردن بیرینی توتوب خندگه سالسین.

ایستگی باش توتاندا خندگه سالینان آداملا خندک‌باجی یئرینی دَییشیر و اویون بو مینواللا داوام ائدیر. .



بؤلمه:آذربایجان خالق اویونلاری
کوس-کوسا(اویون)

**کوْس-کوْسا** - آذربایجاندا اساساً نوروز بایرامیندا گئنیش یاییلمیش اویون نؤوعودور. نوروز بایرامیندا کوْسا و کئچل پئرسوناژلاری سئچیلیر. اونلار مزه‌لی اویونلار گؤستریر، لطیفه‌لر دانیشیر و کوْسا-کوْسا اویونو اویناییرلار. اویونا قاتیلانلار قورد، تولکو، چاققال قیلیقلارینا گیررلر. کوْساباشی اوزرینه گؤتوردوگو کورکو ترس گئیر. بئلینه و بوینونا زینقیروو آسار. کوْسا کیمین ائوینه گیرسه او ائوه برکت گیرر و ایل بویونجا اسکیک اولماز. بعضی بؤلگه‌لرده اوشاقلار بعضیلرینده ایسه قادینلار طرفیندن اوینانیر. کوْسا‌نین سون گونونده سمنی (سئم/سوْم) آدی وئریلن بیر مراسیم کئچیریلیر. سوْم عئینی زاماندا یولا دئییلن روحون قورویوجوسودور. سمنی بیر نؤوع حالوا اولوب، بیشیریلدیکدن سونرا نوروز گئجه‌سی بیر قیسمی سویا بوراخیلیر.

## قایناق

* نوروز بایرامی انسکلوپدیاسی. باکی-2008 (شرق-غرب). ص.111-115. 

بؤلمه:آذربایجان خالق اویونلاری
بؤلمه:آیین و مراسیم‌لر
کؤشکی بالابان(اویون)

**کؤشکی بالابان** - آذربایجاندا ان چوخ یازقاباغی (بایرام‌قاباغی) گونلرده اساساً اوشاق و گنجلر آراسیندا، گئنیش شکیلده اوینانیلان قدیم اویونلاریندان بیریدیر. 

## عومومی معلومات
بیر مودّت بوندان اوّل بایرام‌قاباغی گونلرده، شنلیکلرده، ییغینجاقلاردا آذربایجا‌نین چوخ یئرلرینده، خوصوصاً آراز چایی قیراقلاریندا بؤیوک یاشلی اوشاقلار و جاوانلار دسته-دسته توپلانیب کؤشکی بالابان اویونونو اوینایاردیلار. 

## اویونون قایدالاری
اونلاردان قووّتلیلری 5-7 نفر بیرینجی جرگه‌نی دوزلدیب اللرینی بیر-بیریلری‌نین چیگنینه قویوب دوراردیلار.ایکینجی جرگه 3-5 نفر اولوب بیرینجیلرین چیگنینه چیخیب دوراردیلار. اوچونجو جرگه ایسه 2-3 نفردن عیبارت اولوب ایکینجی جرگه‌‌نین چیگنی اوسته چیخیردیلار. سونرا بیر یئرده کؤشکی بالابان ماهنیسینی اوخویوب دولاناردیلار. کؤشکی بالابان آرازا باخار، 

آرازین سویو گؤزلردن آخار. 

آی آراز، قورو، آخما بیر زامان، 

آی بیزی اودا یاندیریب یاخان. 

کؤشکی بالابان آرازا باخار، 

آرازین سویو گؤزلردن آخار، 

آی جانیم آراز، آی گؤزوم آراز، 

سن دایانماسان، من اودلانارام.. 

گون باتان زامان قلبیم دارالیر، 

باغریم اولور قان، رنگیم سارالیر، 

باخیرام سنه هاوا قارالیر. 

کؤشکی بالابان آرازا باخار، 

آی جانیم آراز، آی گؤزوم آراز، 

سن دایانماسان، من اودلانارام. بو اویوندا اویونو باجارمایانلار اویوندان کنارلاشدیریلیردی. قالان اویونچولار اویونون سونونادک اویناییر. اویوندا غلبه قازانماق، ائلجه ده اودوزماق کیمی قایدالار یوخدور. 

## قایناق

* نوروز بایرامی انسکلوپدیاسی. باکی-2008 (شرق-غرب). ص.116. 

بؤلمه:آذربایجان خالق اویونلاری
هوپپانا هوپپان(اویون)

**هوپپانا هوپپان**-قدیم اوشاق اویونودور.  

## اویونون قورولوشو
اوشاقلار چؤپ آتما و یا سایما قایداسی ایله اویون باشچیسی سئچیرلر. باشچی اوشاقلاری ایکی دسته‌یه آییریر. ساغداکی اوشاقلاردان بیرینه بیر شئی اوزادیب دئییر: - آل بونو! سولداکی اوشاقلاردان بیری سوروشور: - او ندیر؟ ساغداکی اوشاقلاردان بیری دئییر: - هوپپانا هوپپاندی. کیم هوپپانا هوپپان دئیه بیلمه‌سه،هوپپا هوپپا، وئر یولداشینا، هوپپانا هوپپان ائله‌سین. بو سؤزلری دئسین. یوخاریداکی سؤزلری اوشاقلار دؤوره ووروب بیر-بیر دئییر، باشچی‌نین یا‌نینا یویورورلر. باشچی‌نین یا‌نینا چاتینجا هر کس همین سؤزلری سؤیله‌یه بیلمه‌سه،هره اونا بیر لوپوخ وورور. 

## قایناق
• نوروز بایرامی انسکلوپدیاسی. باکی-2008 (شرق-غرب). ص.93. 

بؤلمه:آذربایجان خالق اویونلاری
هيل-هيل اويونو

**هیل-هیل اویونو** - آذربایجاندا اساساً اوشاق و گنجلر آراسیندا گئنیش یاییلمیش ان قدیم اویونلاردان بیریدیر.

## عومومی معلومات
حاضیردا اونودولوب آرادان چیخماقدا اولان ماراقلی اویونلاردان بیری ده هیل-هیلدیر. هیل-هیل اویونو بلکه ده موقدس اوجاغی یاد تاثیرلریندن، اؤزگه‌لردن قوروماق اۆچون ایجرا ائدیلن بیر مراسیمین قالیغی اولوب، سونرادان اویونا چئوریلمیشدیر.بو باره‌ده دقیق فیکیر دئمک چتیندیر.هر حالدا، اویونو خوصوصیتلری اونون اوزاق کئچمیشلره عایید اولدوغونو گؤستریر.

## اویونون قایدالاری
بو اویوندا اوچ و داها چوخ آدام ایشتیراک ائده بیلر. اویوندا کیمینسه غلبه‌سی شرط دئییل. آنجاق بو هئچ ده او دئمک دئییلدیر کی، اویوندا هامی برابر وضعیتده اولسون.عکسینه، بورادا اویونچولاردان داها چوخ چئویکلیک گؤسترمزسه، او داها چوخ "ایشله‌مه‌لی" اولاجاقدیر. اویون، عادتاً، یازقاباغی و یاز آیلاریندا کئچیریلیر. هر اویونچویا بیر دگنک و 4-5 سانتی‌مترلیکده بیر هیل(پل) لازیملیدیر. دوز یئرده بیر چالا-مره قازیلیر و آغاجلا آسانجا ایتله‌مک اۆچون اوستوندن 30-40 س‌م اوزونلوغوندا بیر آرخجیق دوزلدیلیر. سونرا اویونچولارین سایینا گؤره همین مره‌‌نین خیردا،چالا("یووا") دئییلن چالالار قازیلیر. اویونو باشلاماق اۆچون پوشک آتیلیر، کیم گؤتورسه، اویونو او باشلاییر. ایلک اویونچو چالا‌نین آغزینداکی هیلی ایتله‌ییر. هر اویونچو چالیشیر کی، هیلی مره‌دن مومکون قدر اوزاغا ایتله‌سین، اوندان سونراکی اویونچونون آغاجی هیله دَیمه‌سین. بیری‌نین آغاجی هیله دَیمه‌ینده، او بیری اویونچولار اونو مومکون قدر برک ووروب مره‌دن اوزاقلاشدیریرلار. بو واخت هیلی ووروب اوزاققلاشدیران اویونچو جلد گلیب اؤز یوواسینا یاخینلاشمالی و آغاجینی اورا دیره‌مه‌لیدیر. دگنگی هیله دَیمه‌ین اویونچو اونو قاباقلاییرسا، هیلی ووروب اوزاقلاشدیران هیلین دالینجا گئتمه‌لی و "ایشله‌مه‌لی" اولاجاقدیر.

هیل مره‌دن اوزاقلاشدیریلیر. اویوندا ایشتیراک ائدنلرین هامیسی‌نین دگنکلری هیله دیمیشسه، اوندا مره‌دن بیر آددیم اوزاقلیقدا بیر جیزیق چکیلیر و یئنه ده نؤوبه ایله آغاجلار هیله آتیلیر.

اگر یئنه ده نتیجه آلینمیرسا، اوندا تزه جیزیق چکیلیر. اویونچولارین بیری‌نین آغاجی هیله دَیمه‌یه‌نه کیمی اویون بئلجه داوام ائدیر. بئله‌لیکله، اویونچولارین بیری ایشله‌مه‌لی اولور. اویونداکی گرگینلیگ هم ایشتیراکچیلار اۆچون، هم ده کناردان باخانلار اۆچون ماراقلی اولور. آنی سهلنکارلیق اویونچونون وضعیتینی دَییشدیریر. چونکی دگنگی هیله دَین اویونچو اونو اؤز یوواسنا واختیندا سالا بیلمه‌سه،اؤزو هیلین دالینجا گئتمه‌لیدیر. بو ایسه چوخ یوروجودور، اویوندا بیر نؤوع مغلوب اولماغا برابردیر. اویونداکی بو گرگین وضعیت، هیلی اویونچولاردان بیریسینی مره‌یه سالدیغی واختادک داوام ائدیر. آنجاق هیلی مره‌یه سالماق او قدر ده آسان دئییل. چونکی او بیری اویونچولار مره‌‌نین اطرافینا ییغیشیب هر جور واسیطه ایله هیلی مره‌یه یاخین قویمورلار. حتّی گؤیده وورب مره‌دن اوزاقلاشدیریرلار. نهایت، هیل مره‌یه سالینیرسا، اوندا اویون یا قورتاریر، یا دا گؤستریلن قایدا ایله تزه‌دن باشلانیلیر.

بو اویون "**مره-مره**" اویونونو دا خاطیرلادیر. "مره-مره اویونوندا آلتی نفر ایشتیراک ائدیر و آلتی چالا قورولور، اویونچولار سیرایا دوزوله‌رک چالایا داش آتیرلار. "هیل-هیل اویونون باشقا نؤوعو "**پل آغاج**"دیر. بو اویوندا هیلی (پل) ایکی طرفدن اوجلاری کسیلمیش 34-40 س‌م چوبوق و چالانی (یووانی) ایسه بؤیوک دایره عوض ائدیر. 

بؤلمه:آذربایجان خالق اویونلاری
قرَق(اویون)

**قَرَق**  - آذربایجاندا ان چوخ یازقاباغی (بایرام‌قاباغی) گونلرده، ائلجه ده دیگر واختلاردا، اساساً گنجلر آراسیندا، گئنیش شکیلده اوینانیلان قدیم اویونلاریندان بیریدیر. 

## عومومی معلومات
قَرَق اویونو نوروز بایرامی گونلرینده، ائلجه ده ائل شنلیکلرینده، موختلیف ییغینجاقلاردا گنجلرین و جاوانلارین، خوصوصاً اورتا عصرلرده، صفویلر دؤورونده گئنیش یاییلمیش آت اوستو اویونلاردان بیری اولموشدور. بو اویونون رسم تصویرلرینه صفویلرین قزوین شهرینده‌کی"**قیرخ سوتون**" سارایی‌نین داخیلی دیواریندا راست گلمیشدیر. 16. عصر ایران شاعیری عبدی بیگ شیرازی "**چیچکلر باغی**" اثرینده همین رسمدن بحث ائتمیشدیر. 

## اویونون قایدالاری
معلوماتا گؤره، قَرَق اویونوندا 6-8 نفر ایشتیراک ائدیرمیش. مئیدا‌نین اورتاسیندا باسدیریلمیش هوندور دیرگین-"قَرَق" آغاجی‌نین اوجونا ایچی گوموش پوللا دولو کیچیک بارداق و قیزیل بیر جام-پیاله قویولور. ائل-اوبا شنلیکلرینده، طنطنه‌لی گونلرده کئچیریلن اویونلاردا بارداق قیزیل سیکّه‌لرله دولدورولموش. اویونچولار آتلارینی چاپاراق موعیّن مسافه‌دن تک-تک هدفه اوخ آتیرلار. هدفی ووران غالیب ساییلیر و بارداقدان تؤکولن سیکّه‌لر اونا چاتاردی. 

## قایناق

* نوروز بایرامی انسکلوپدیاسی. باکی-2008 (شرق-غرب). ص.123. 


بؤلمه:آذربایجان خالق اویونلاری
قیز-قوو(اویون)

بندانگشتی|قیز قوْو اویونو
قیز-قوْو- آذربایجاندا ان چوخ یازقاباغی (بایرام‌قاباغی) گونلرده، ائلجه ده دیگر مؤوسوملرده اساساً گنجلر آراسیندا، گئنیش شکیلده اوینانیلان قدیم اویونلاریندان بیری اولموشدور.

## عومومی معلومات
آذربایجا‌نین قدیم خالق اویونلاریندان بیری اولان قیز-قوْواویونو داها چوخ اورتا آسیادا وقازاخیستاندا یاییلمیشدیر. آذربایجا‌نین بعضی بؤلگه‌لرینده بو اویونو قیز-قوُ آدلاندیریرلار.

## اویونون قایدالاری
اویوندا بیر نئچه جوتلوک آتلی اوغلان و آتلی قیز یاریشیرلار. اویون اۆچون موعیّن ائدیلمیش مسافه‌‌نین بیرینجی حیصه‌سینده ( بو مسافه عادتاً 300-400 متره برابر اولور ) آتلی اوغلان قوووب قیزا چاتمالی و اونو اؤپمه‌لیدیر. اگر اوغلان قیزی اؤپه بیلمزسه، اوندا قاییدان باش قیز الینده‌کی قامچی ایله اوغلانی "جزالاندیریر". اویونچولاردان یاخشی آت سورمک باجاریغی طلب اولونور.

بو اویون تیم شکلینده ده کئچیریله بیلر. اویوندا ایجازه وئریلمه‌ین یئگانه شرط اوندان عیبارتدیر کی، قیزی اؤپمگه چالیشان اونون بوینوندان یاپیشا بیلمز. چونکی، بو زامان قیزین آتدان ییخیلماق تهلوکه‌سی وار.

## قایناق
• آینا اوشاق انسکلوپدیاسی، ایدمان گوج و گؤزللیک. باکی، "آینا مطبوع ائوی". 2004. ص.94. 

بؤلمه:آذربایجان خالق اویونلاری
قونداق-قونداق(اویون)

**قوُنداق–قوُنداق** — آذربایجاندا ان چوخ یازقاباغی (بایرام‌قاباغی) گونلرده، ائلجه ده دیگر مؤوسوملرده اساساً اوشاق و گنجلر آراسیندا، گئنیش شکیلده اوینانیلان قدیم اویونلاریندان بیریدیر. 

## عومومی معلومات
قونداق–قونداق اویونونو هله ایندیکی توپلارین مؤوجود اولمادیغی دؤورلرده اویناییردیلار. هله او زامان ایندیکی توپلار کوس آدلاندیریلیردی. حاضیردا اصل توپلا اوینانیلان بئله اویونلاری "ایشلتدی" و یا "اورتاداقالدی" آدلاندیریرلار. 

## اویونون قایدالاری
10-15 اویونچو ییغیلیب دؤوره ووروب یئرده اَیلشیرلر. بو شرطله کی، قونشو اویونچولار آراسیندا آزی 1 متر مسافه قالسین. ایکی چوخا و یا بیر یورغانی بوکوب کوْس (توپ) حالینا سالیر و کندیرله باغلاییرلار. بیر نفر اورتادا دایانیر. اویونا نظارت ائدن حاکیم کوْسو (توپو) اویونچولارا آتیر و بئله‌لیکله، اویون باشلانیر. اورتادا دایانان اویونچو کوْسو (توپو) یئرده اوتوران اویونچولارین الیندن آلماغا چالیشیر. اونلار ایسه بیر-بیرینه اؤتورورلر. اورتادا اولان اویونچو کوْسو (توپو) کیمدن آلا بیلیرسه، اونونلا یئرینی دَییشیر. موعاصیر ایدمان نؤوعلری‌نین چوخوندا بئله ترکیبلی مشق اویونلاری کئچیریلیر.

## قایناق

* آینا اوشاق انسکلوپدیاسی، ایدمان گوج و گؤزللیک. باکی، "آینا مطبوع ائوی". 2004. ص.88. 


بؤلمه:آذربایجان خالق اویونلاری
قورشاق‌توتما(اویون)

بندانگشتی|قورشاق توتما
**قورشاق توتما** - آذربایجاندا ان چوخ یازقاباغی (بایرام‌قاباغی) گونلرده، ائلجه ده دیگر واختلاردا، اساساً اوشاق و گنجلر آراسیندا، گئنیش شکیلده اوینانیلان قدیم اویونلاریندان بیریدیر. 

## عومومی معلومات
نوروز بایرامی و دیگر ائل شنلیکلرینده کئچیریلن قورشاق یاپیشما یاریشی کئچیریلیر. زورخانا ایدمان اویونلاریندان گولشمه یاریشی‌نین ان قدیم عنعنه‌وی آدیلاریندان بیریدیر. تاماشا عونصورلری ایله زنگین اولان بو گولش نؤوعونده اولان اویون و یاخود دا یاریش، عادتاً نوروز بایرامی و دیگر ائل شنلیکلرینده اوینانیلیر. عادی گونلرده کیچیک یاشلی اوشاقلار آراسیندا اویون حالیندا کئچیریلیر. 

## اویونون قایدالاری
موختلیف شنلیک، بایرام و ییغینجاقلاردا پهلوانلار قوشا زورنا‌نین جسارت، گوج، دؤیوشکنلیک آشیلایان زیل سسی، ضرب آلتلری‌نین گور صداسی آلتیندا مئیدانا گلیر، ایگید جاوانلاری گولشه چاغیریرلار: منم نرلرین نری، 

آی اوغلان. 

منم ارلرین اری، 

آی اوغلان. 

ال قولونو چاتدادارام، 

آی اوغلان. 

باغرینی پارتلادیرام، 

آی اوغلان. پهلوانلارین عنعنه‌وی سالاملاشماسی و اؤزلرینی تقدیم ائتمه‌سی مراسیمیندن سونرا "**جنگی**" صدالاری آلتیندا یاریش باشلانیر. پهلوانلار بئلدن آشاغی موختلیف فندلر ایشله‌دیب بیر-بیری‌نین قورشاغیندان یاپیشیر، بیری دیگرینی ییخماغا چالیشیر. غالیبه موختلیف هدیه‌لر وئریلیر. 

## قایناق

* نوروز بایرامی انسکلوپدیاسی. باکی-2008 (شرق-غرب). ص.128. 


بؤلمه:آذربایجان خالق اویونلاری
لال‌دینمز(اویون)

**لال‌دینمز** — آذربایجاندا قدیم اوشاق اویونو.

## اویون قایدالاری
اوشاقلار اویونو ایداره ائتمک اۆچون اؤزلرینه باشچی سئچیرلر. اویونچولار جرگه‌یه دوزولورلر. بورادا دانیشماماق اساس شرطدیر. گولوب دانیشان و سس چیخاران اودوزموش اولور. اوشاقلاری دانیشدیرماق و گولدورمک اۆچون باشچی هر واسیطه‌یه ال آتیر. چوبوغونو یئره ووروب دئییر: "بو یئر قوروقدور، قوروقدور. هئچ کسین بورا گلمگه ایختیاری یوخدور". هئچ کس دینمیر. باشچی بیر آز دایانیر. گولمه‌لی، مزه‌لی حرکتلر ائدیر. مئیمون کیمی مایاللاق آشیر، آغیز-گؤزونو بوزور. اوشاقلاردان بیری اؤزونو ساخلایا بیلمه‌ییب گولور. سس چیخاران اوشاغی یامسیلایان باشچی چوبوقلا اونو وورور. باشقا اوشاقلار دا باشچی‌نین سؤزونو تکرار ائدیب، دانیشان و یا گوله‌نی چوبوقلا وورورلار. اوشاقلاردان بیری نه سس چیخارسا، یاخود هانسی سؤزو آغزیندان قاچیرسا، باشچی دا عئینن تکرار ائدیب اونو ووراجاق. قالان اویونچولار دا بونو تکرار ائتمه‌لیدیر. سوسوب بی‌طرف دایانان اولسا، اونو دا آرایا چکیب دؤیورلر.

## قایناق
• نوروز بایرامی انسکلوپدیاسی. باکی: شرق-غرب، 2008، ص.129. 


بؤلمه:آذربایجان خالق اویونلاری
مره-مره(اویون)

**مره-مره** - آذربایجاندا اساساً اوشاق و گنجلر آراسیندا گئنیش یاییلمیش ان قدیم اویونلاردان بیری.

## اویونون قایدالاری
اویوندا بیر نئچه نفر ایشتیراک ائدیر. اونلار ایکی یئره بؤلونور. اویونو کئچیرمک اۆچون آداملارین سایی قدر بیر-بیریندن بیر قاریش آرالی، بالاجا چالالار قازیلیر. چؤپ توتولور، کیم تاپسا چالالاردان بیرینی مره‌‌نین هر ایکی اوزونده مسافه‌ده 5-6 آددیملیقدا جیزیق چکیلیر (و یا بیر طرفده). اویونچولار یا بیر طرفده و یا هر ایکی طرفده دوزولوب اویناییرلار. هالایچی بیرینجی توپو (یوماغی) چالالارین اوزری ایله دیغیرلادیر. توپ هانسی اویونچونون مره‌سینه دوشسه، او جلد توپو گؤتورور، آتماقلا داغیلیشیب قاچان اویونچولاردان بیرینه وورمالیدیر. کیمی وورسا، او کئشیکچی دایانیر. اگر وورماسا، یئنه اؤزو دورور. کئشیکچی حاکیم رولونو اویناییر، اویونو ایداره ائدیر. اویونچو توپو اؤز مره‌سینه سالانادک کئشیکچی یئرینده دورور. 


بؤلمه:آذربایجان خالق اویونلاری
مره کؤچدو(اویون)

**مره کؤچدو** - آذربایجاندا ان چوخ یازقاباغی (بایرام‌قاباغی) گونلرده اساساً اوشاق و گنجلر آراسیندا، گئنیش شکیلده اوینانیلان قدیم اویونلاریندان بیریدیر.

## عومومی معلومات
نوروز بایرامی گونلرینده، ائلجه ده دیگر گونلرده اوشاقلارین اوینادیقلاری اویونلاردان بیریدیر.

## اویونون قایدالاری
بو اویونو ایکی و یا دؤرد اوشاق اویناییر. دایره شکلینده هر اوشاغا اوچ مره دوزلدیرلر. هره 21 بالاجا داش گؤتورور، داشلاری ایکی-ایکی سایماقلا مره-مره پایلاییب ییغیر. سای بئله‌دیر:

- دانا، دانا،

قیر دانا،

ایکی اؤکوز،

بیر دانا.

هر مره‌یه یئددی داش ییغیرلار. قورعه آتیب اویونا باشلاییرلار. پوشک (چؤپ) دوشن اوشاق داشلاردان مره‌‌نین ایچینده بیرینی ساخلاییر. قالانلارینی مره‌لره پایلاییر. آدامین سایینا گؤره داش اودماق اولار. موقابیل طرفین مره‌لرینده بیر و یا اوچ داش وارسا، اویونچونون پایلایان داشی دا بیر و یا اوچ داشلی مره‌لرده قورتاریر، دئمه‌لی، داشلار جوتلشیرسه او، همین داشلاری اودموش اولور. ایلک اودولموش داشا مئتریک دئییرلر. هانسی اوشاق باشقا بیر اوشاقدان یئددی و یا چوخ داش اودسا، داشلار اونون اولور، او بیری‌نین مره‌سی و داشلاری آزالیر. بئله-بئله هر کسین بوتون مره‌لری بوشالدیقدا او، سیرادان چیخیر.

بؤلمه:آذربایجان خالق اویونلاری
نوخود چوخورو(اویون)

**نوخود چوخورو** — آذربایجاندا ان چوخ یازقاباغی (بایرام‌قاباغی) گونلرده اساساً اوشاق و گنجلر آراسیندا، گئنیش شکیلده اوینانیلان قدیم اویونلاریندان بیریدیر. 

## عومومی معلومات
نوروز بایرامی و دیگر ائل شنلیکلرینده اوشاقلار طرفیندن اوینانیلان اویونلاردان بیریدیر. بو ماراقلی اویون ائو شراییطینده کئچیریلیر. 

## اویونون قایدالاری
بؤیوک بیر سینی تمیز و نارین قوملا دولدورولوب، اوزه‌ری هامارلانیر. سینینی دؤوره‌سی بویونجا بیر- بیری‌نین یا‌نیندا، قومون اوستونده کیچیک چوخورلار قازیلیر... هر چوخورا یئددی عدد نوخود سالینیر. اویونچولار جوت-جوت نوخودلاری چوخورلارا سالارکن بئله بیر شعیر دئییرلر: تای جوتوم (بیرینجی جوت) 

تایلار جوتوم (یکینجی جوت) 

آلاجا مَتَک( اوچونجو جوت) 

دالینجا کؤتک (بیر تک) اویوندا اوچ و اوچدن آرتیق اویونچو ایشتیراک ائده بیلر. اویونچولاردان بیری پایینا دوشن چوخورلاردان بیری‌نین نوخودلارینی ساعات عقربی ایستیقامتی اوزره قونشو چوخورلارا بیر- بیر سالیر. نؤوبه ایله ایکینجی و اوچونجو اویونچونو دا بونو تکرار ائدیر. کیمین آخرینجی نوخودو اویونچولارین چوخورونداکی تک سایدا (1،3،5) اولان نوخودلارین اوزه‌رینه دوشورسه، او اویونو اودموش حساب اولور. بو قایدا ایله اویون داوام ائدیر. 

## قایناق
• نوروز بایرامی انسکلوپدیاسی. باکی-2008 (شرق-غرب). ص.140. 

بؤلمه:آذربایجان خالق اویونلاری
اؤجشمه(اویون)

بندانگشتی|اؤجشمه اویونو
**اؤجشمه** - آذربایجاندا ان چوخ یازقاباغی (بایرام‌قاباغی) گونلرده، ائلجه ده دیگر فصیللرده اساساً اوشاق و گنجلرآراسیندا، گئنیش شکیلده اوینانیلان قدیم اویونلاریندان بیریدیر.

## عومومی معلومات
بو اویونو اساس حاللاردا اوشاقلار دسته‌لره بؤلونه‌رک اویناییرلار. بعضاً بو اویون ایکی اوشاق آراسیندا دا کئچیریلیر. حتّی کیچیک یاشلی اوشاقلار بیر-بیرینیه اؤجشمک (ساتاشماق) مقصدیله بو اویونون سؤزلریندن (اؤجشمه‌دن) ایستیفاده ائدیرلر.

## اویونون قایدالاری
اوّلجه دسته‌باشیلار سئچیلیر. دسته‌باشی ایکی جور تعیین اولونور: یا اونلاری اویونچولار اؤزلری سئچیرلر، یا دا عومومی راضیلیغی ایله (اویوندا و اوشاقلار آراسیندا موعیّن کئیفیتلری فرقلننلری)، چوخ حاللاردا ایسه (گر اویونچولار بیر-بیرینی تانیمیرلارسا) پوشک یولو ایله سئچیرلر. دسته‌لره بؤلونه‌رک اوینانیلان بو اویونو باشلاماق اۆچون هالای یولو ایله اوشاقلار دسته‌لره بؤلونورلر.

دسته‌لر بیر-بیریندن بیر نئچه آددیم آرالی دایانیر. دسته‌لردن بیری ساناما اوصولو ایله اویونا باشلاییر. اویونا باشلایان دسته‌‌نین نوماینده‌سی‌نین سؤیله‌دیگی سؤزو دیگر دسته‌‌نین بیر عوضوو تکرار ائتمه‌لیدیر. عوضینده سؤزو تکرارلایان اویونچویا عکس طرف اؤجشه‌جک سؤز سؤیله‌ییر. سونرا اویونون سیراسی قارشی طرفین اویونچولارینا وئریلیر. بئله‌لیکله اویون آشاغیداکی کیمی داوام ائدیر:

دئینن: خالا!

- خالا!

- سیرامیزدان قالما دالا.

دئینن:خالا!

- خالا!

- قازان دیبی یالا.

دئینن:و‌لی!

- ولی!

- آدینی قویدوم دلی.

دئینن:دمیر!

- دمیر!

- آل سوموگو گمیر.

دئینن:بادام!

- بادام!

- اورگینه قادام.

دئینن:وارساق!

- وارساق!

- چرنله‌مه سارساق.

دئینن:چاریق!

- چاریق!

- چوخ دانیشما آغزی ییرتیق.

دئینن:سارماشیق!

- سارماشیق!

- سیر-صیفتی بولاشیق.

دئینن:یووشان!

- یووشان!

- آغزینا چوللو دووشان..

دئینن:چیرتیق!

- چیرتیق!

- قاپیدان قوولان سیرتیق.

دئینن:سوسن!

- سوسن!

- تئز اؤزوندن کوسن.

دئینن:بلک!

- بلک!

- گلمه منه کلک.

دئینن:قیروو!

- قیروو!

- باشینی قویوم گیروو.

هانسی دسته اؤجشمه تاپیب دئیه بیلمه‌سه همین دسته اویوندا اودوزموش اولور. اویون یئنیدن باشلانیر.

## قایناق
شیفاهی خالق ادبیاتی، اوشاق فولکلورو. "آلتون کیتاب" نشریاتی، باکی-2007. ص. 33.

بؤلمه:آذربایجان خالق اویونلاری
یوهانس زوبوتا

**یوهانس زوبوتا** (آلمانجا: Johannes Sobotta) ـ آلمانلی بیر آناتومیست ایدی.

## یاشاییشی

## آرتیق اوخو
* Katharina Kayßer: *Johannes Sobotta (1869–1945) – Leben und Wirken unter besonderer Berücksichtigung seiner Würzburger Zeit.* Dissertation, وورتسبورق بیلیم‌یوردو 2004, online  (PDF-Datei, 7, 63&nbsp;MB) (German)
* Biografie (PDF-Datei, 7&nbsp;MB, S. 3-7) (German)
*  (German)

## قایناق

بؤلمه:۱۸۶۹-جو میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:۱۹۴۵-جی میلادی ایلده اؤلن‌لر
بؤلمه:کیمسه‌لر قارالامالاری
بؤلمه:آلمانلی آناتومیستلر
داغ‌قولانی

**داغ‌قولانی** یا **زئبرا** (لات. *Hippotigris*) — آفريقا'دا یاشایان يابان قولانی دیر. بو حئیوانا **داغ ائششگی** ده دئیرلر.
فرقلی قارا-آغ زوْلاقلی تۆکلره مالیک آفریکا آتلارؽدیر. اۆچ جانلؽ نوْوع وار: قرئوی قولانی ، دۆزنلیک قولانی و داغ قولانی. قولانلار آتلار جینسینن و آتلار و ائششکلرله ایشتیراکلؽدیلار و بۇ اۆچ قروه آتلار عائله‌سینین یئگانه جانلؽ عۆضولریدیر. قولان زوْلاقلاری هر فرد اۆچون اۇنیکال اوْلان فرقلی ناخؽشلاردا اوْلور. بۇ ناخؽشلارین فۇنکسییاسی اۆچون بیر نئچه نظریه تکلیف ائدیلمیشدیر و اکثر دلیللر اوْنلاری میلچک دیشلمه‌لری اۆچون بیر مانع کیمی دسته‌کلَییر. قولانلار شرقی و جنوبی آفریکادا یاشایؽر و ساواننالار، اوْتلاقلار، مئشه‌لیکلر، کوْللار و داغلؽق اراضیلر کیمی مۆختلیف یاشایؽش یئرلرینده تاپؽلا بیلر.

## تاکسونومی
قولانلار آتلار و ائشکلرله بیرلیکده آتلار جینسینه (آتلؽلار کیمی تانؽنیر) عائید ائدیلیر. بۇ اۆچ قروه آتلار فصیلسینین یگانه جانلؽ عۆضولریدیر.دۆزنلیک قولانلاری و داغ قولانلاری مۇختلیف اوْلاراق هیپپوْتیگریسHippotigris آلت جینسینه (ج. ح. سمیته، ۱۸۴۱) یئرلشدیریلمیشدیر، عکسینه دوْلیجهوهیپپوس آلت جینسینین یئگانه نوْوو حئساب ائدیلن قرئوی قولانی فرقلی اوْلاراق (هئللئر، ۱۹۱۲).گروْوئس و بئلل (۲۰۰۴) هر اۆچ نوْوع هیپپوْتیگریس آلت جینسینه یئرلشدیرمیشدیر. ۲۰۱۳-جۆ ایلده آپارؽلان فیلوْگئنئتیک تدقیقات گؤسترمیشدیر کی، دۆزنلیک قولانلاری داغ قولانلارینا داها چوْخ قرئوی زئبرالارؽ ایله داها یاخؽندان علاقه‌لیدیر. نسلی کسیلمیش کواققا اولجه آیرؽ بیر نوْوع کیمی تسنیف ائدیلمیشدیر. سوْنراکی گئنئتیک تحقیقاتلار اوْنو دۆزنلیک قولانی ایله عینی نوْوع، یا آلت نوْوع، یا دا ساده‌جه ان جنۇب نوفوسونا عائید ائتدییینی مۆعیین ائتمیشدیر.موْلئکولیار دلیللر زئبرالارؽن موْنوفیل نسیل اوْلدوغونو دسته‌کلَییر.

## قایناق
بؤلمه:آتلار
نیکولای آشمارین

**نیکولای ایوانوویچ آشمارین** (روس:*Никола́й Ива́нович Ашма́рин؛ ۱۸۷۰-۱۹۳۳*) روس تورکولوقو.

## یاشاییش
اوشاقلیغینی چوواش تورکلری آراسیندا کئچیردیگیندن چوواش دیلینه و فولکلورونا ایلگی دویدو.

شرق دیللری اوزره اوخودو (1892). تورکولوژی دوکتورو. کازان اونیوئرسیتئتینده درس وئردی.

## اثرلری

* چوواش دیلی آراشدیرمالاری حاقدا ماتریاللار // *Материалы для исследования чувашского языка*. (1897—1898);
**بولغارلار و چوواشلار // Болгары и чуваши*. (1902)
**چوواش نحوی آراشدیرمالاری تجربه‌سی // Опыт исследования чувашского синтаксиса*. Часть I. (1903);
**چوواش نحوی آراشدیرمالاری تجربه‌سی // Опыт исследования чувашского синтаксиса*. Часть II. (1923);
**چوواش دیلینده مورفولوژیک تقلید کاتئگوریلر حاققیندا // О морфологических категориях подражаний в чувашском языке]]*. (1928);
**[[چوواش دیلی سؤزلوگو]] // Словарь чувашского языка*. В 17-ти тт. (1910, 1912; 1928—1950).

## قایناق

بؤلمه:کیمسه‌لر قارالامالاری
بؤلمه:تورکولوقلار
بؤلمه:روس تورکولوقلاری
برکه‌خان

**برکه خان** (موغولجا:Bérx xan تورکجه: Bärkä, Berik, Bereke, Berkeý) – قیزیل اوْردانین 4.جو خانی، جۇچی خانین اوغلو.

## ایلکین حیاتی
برکه خان جۇچی خانین اؤولادلاریندان بیری ایدی. 1. موغول قورولتاییندا، 1236-جی ایلده باتی خانین غربه سفرینده ایشتیراک ائتمیشدی. بوخارادا اولان واخت، خوارزملی شیخ سیف‌الدین درویش‌دن  ایسلامی اؤیرنه‌رک موسلمان اولموشدو. 1248-جی ایلده 2.موغول قورولتایی‌نین حاضیرلانماسینا کؤمک ائتمیشدی.

## حاکیمیتی
بندانگشتی|آلتین اوْردا 1300-جو میلادی ایلده|جایگزین=
اۇلاقچی خانین تاختان ال چکمه‌سیندن سونرا یئرینه عمیسی برکه خان کئچدی (1257). 1259-جو ایلده بوْروْلدایین لهستان و لیتوانی‌یا یوروشونو امر ائده‌رک، بیر چوخ شهری اله کئچیرمیشدی.

## هۆلاکۆ ایله ساواش
هۆلاکۆ خانین خلیفه معتصم بالله‌-ی اعدام ائتمه‌سی برکه‌نی غضبلندیرمیشدی. 1262-جی ایلده اونونلا ساواشا باشلادی. بایبارس‌لا موتّفیق اولان برکه خان نوْقای خانین باشچیلیغی ایله هۆلاکۆنو تِرِک چایی ساحیلینده مغلوب ائتدی. بو سیرادا چینگیز خانین دیگر اوغوللاری بیر-بیرییله آنلاشمازلیغا دوشموش، بؤیوک خاقانلیق تاختی اۆچون اؤز آرالاریندا ساواشماغا باشلامیشدیلار. برکه خان بو دورومو یاخشی دَیرلندیردی. بؤیوک خاقانلیق ساواشیندا اؤنجه آریق بۇغانین طرفینی توتدو و اونون آدینا پول کسدیردی. 1264-جو ایلده قوبیلای اونو و هۆلاکۆنو آریق بۇغا مسله‌سی حاقدا دانیشیق اۆچون چاغیرمیشدی. لاکین هئچ بیری قورولتایا گئتمه‌دی.

## سونراکی حیاتی
برکه خان، بیزانسلا دا مشغول اولماغا باشلادی. 1265-جی ایلده قارداشی اوغلو نوْقای خانین باشچیلیغیندا 20 مین نفرلیک بیر اوردونو دونایین شیمالینا گؤندردی. بیزانس اوردوسونا غالیب گلدی و تامامییله داغیتدی. بو سفری ایله ایستانبولدا اسیر اولان 2. کیکاووس-و دا گؤتوره‌رک قیریما آپاردی.

## اؤلومو
برکه خان 1266جي ايلده کۆر چايي ساحيلينده خسته لنه‌رک وفات ائتدي. يئرينه مئنگۆ تیمۆر کئچدي.
شیمونوسکی بوغازینین دؤیوشو

**''تنقه شیمونوسکی دؤیوشو** (اینگیلیسجه: Battle of Shimonoseki Straits) آمریکا بیرلشمیش ایالتلری و ژاپون آراسیندا باش وئرن دؤیوش.ژاپون یئرینده اوز وئرمیش‌دیر و ژاپون ظفری ایله سونا چاتمیشدیر.

## گؤرونتولر


file:Mcdougal.jpg
file:WyomingSinkingLancefield.jpg


## قایناق‌لار

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Battle of Shimonoseki Straits»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۲۸ سپتامبر ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر). 

بؤلمه:ساواشلار
بؤلمه:۱۸۶۳-جو ایلده ژاپون
پاپاق آلدی قاچ(اویون)

**پاپاق آلدی قاچ** - آذربایجاندا اساساً یازقاباغی، بایرام‌قاباغی گونلرده اوشاق و گنجلر آراسیندا گئنیش شکیلده اوینانیلان ان قدیم اویونلاردان بیری.بعضاً اویونا "**آغ-قیرمیزی**"دا آدلاندیریرلار.

## اویونون قایدالاری
اویون هالایلا باشلانیر. هر طرفده برابر اولماقلا، بیر نئچه نفر ایشتیراک ائدیر. فوتبال مئیدانچاسی‌نین یاریسی قدر بیر ساحه ایکی یئره بؤلونور، اورتادان جیزیق چکیلیر. بیرینجی دسته جیزیغین بو طرفینده، ایکینجی دسته ایسه او طرفینده دورور. پاپاق (و یا بایراق) هر ایکی طرفده جیزیقدان موعیّن اوزاقلیقدا آغاجدان، دیرکدن، یاخود دیواردان آسیلیر. اوشاقلار پوشک یولو ایله آغ و قیرمیزی بایراقدان بیرینی سئچیرلر. اویونا حاکیملیک ائتمک تاماشاچیلاردان بیرینه حواله اولونور و اونون گؤستریشیله اویون باشلانیر. اویوندا ایشتیراک ائدن اوشاقلار جیزیق بویو اوز-اوزه دایانیرلار. اویونچولاردان بیری "رقیبدن" قورونماق اۆچون پاپاغین و یا بایراغین یا‌نیندا کئشیک چکیر. قالان اویونچولار ایسه جیزیق بویو دایانان رقیبلرین الیندن توتوب دارتیر، جیزیقدان اؤز طرفینه کئچیرمگه جهد گؤستریرلر.

هر ایکی طرفین اویونچولاری پاپاغی (بایراغی) قاچیرماق اۆچون عکس طرفه هوجوم ائتمگه فورصت آختاریرلار. فوتبالدا اولدوغو کیمی، بوردا دا رقیب طرفین مودافیعه‌چیسینی اؤتمک گرکدیر. جیزیغی کئچن طرفین اویونچوسونا ال دییرسه، او "وورولموش" ،"اسیر" دوشموش حساب اولونور. یولداشلاری ایسه جلد، سورعتله رقیب طرفه قاچیب بایراغی گؤتورمگه جان آتماقلا برابر، "اسیری" آزاد ائتمگی، یعنی یاخینلاشیب اونا ال وورماغا چالیشیرلار. اولا بیلر اویونچو بایراغا یاخین یئرده "اسیر" دوشسون و خیلاص اولونان کیمی چئویک بیر حرکتله رقیبلرین بایراغینی گؤتوروب اؤز طرفینه قاچیرتسین.

هوجوما کئچمک، "اسیر" دوشمک و "اسیری" آزاد ائتمک هر ایکی طرفده باش وئریر و اویون گئت-گئده گرگین وضعیت آلیر. هر هانسی طرفین پاپاغا (بایراغا) کئشیک چکن اویونچودان باشقا بوتون اویونچولاری "اسیر" دوشرسه، رقیب دسته‌دن هامی گلیب اونون هنده‌ورینه توپلاشیر. پاپاغی (بایراغی) قاچیرماق ایسته‌ییرلر. او، ایسه چالیشیر کی، پاپاغی (بایراغی) وئرمه‌سین، مومکون قدر اونلاری ووروب "اسیر" ائتسین. آنجاق رقیبلر چوخ اولدوغوندان بیر-بیرینی "اسیرلیک"دن آزاد ائدیرلر. آخیردا رقیب دسته‌‌نین اویونچولاری پاپاغین یا‌نیندا تک قالان اویونچونون اطرافیندا دؤوره قورورلار، آرادان جیزیق چکیلیر. رقیب دسته خورلا دئییر: آی هورموزو، هورموزو،

پاپاغی‌نین ایچی قیرمیزی،

سن گل اینجیتمه بیزی،

پاپاغی گؤتور،

اوچ دفعه دولان وور بیزی. تک قالان اویونچو بئله ده ائدیر. پاپاق اویونچولاردان بیرینه دَیسه، اوندا اویون هئچ-هئچه قورتارمیش اولور، دَیمه‌سه اویونچو اؤز دسته‌سینی خیلاص ائتمک اۆچون تئز پاپاغی (بایراغی) آتیب سورعتله عکس-هوجوما کئچیر، یولداشلارینی اسیرلیکدن قورتارماغا، اویوندا دئییلدیگی کیمی "آچماغا" چالیشیر. هر ایکی دسته‌‌نین اویونچولاری پاپاغی (بایراغی) دا گؤتوروب اؤز طرفلرینه قاچماغا چالیشیرلار.

دسته‌لرین بیری پاپاغی گؤتورمگه نایل اولدوقدا اویون تزه‌دن باشلانیر. قاچیریلان پاپاقلارین سایینا گؤره ده اویوندا هانسی طرفین اوستون گلدیگی موعیّن ائدیلیر.

بو اویون چوخ گومان کی، قدیم دؤیوش تعلیمی مشقی‌نین قالیغیدیر.

## قایناق

* نوروز بایرامی انسکلوپدیاسی. باکی-2008 (شرق-غرب). ص.153.



بؤلمه:آذربایجان خالق اویونلاری
مته-مته(اویون)

بندانگشتی|مته-مته اویونو
**مته-مته** - آذربایجاندا ان چوخ یازقاباغی (بایرام‌قاباغی) گونلرده، ائلجه ده دیگر فصیللرده اساساً اوشاق و گنجلر آراسیندا، گئنیش شکیلده اوینانیلان قدیم اویونلاریندان بیریدیر.

## عومومی معلومات
بعضاً بو اویونو "**مته قوْروُدوُ**"ده آدلاندیریرلار.

## اویونون قایدالاری
بیر نئچه اوشاق بیر یئره جمع اولوب ساناما اوصولو ایله "ایشچی" سئچیرلر.

ایشچی سئچیلدیکدن سونرا دوزنگاه بیر یئرده 15-20 س‌م درینلیکده، 12-18 س‌م دیامِتیرلیکده مته (چالا) قازیلیر. مته‌نین اطرافیندا مته‌دن 1 متر رادیوُسدا دایره جیزیلیر. چکیلمیش جیزیق اوزرینده اویونچولارین (ایشچیدن باشقا) سایینا اویغون بیر-بیریندن عئینی مسافه‌ده آرالی، دیامتری 25 س‌م اولان دایره‌لر جیزیلیر. مته‌دن ان آزی 3-4 متر آرالیدا ایسه ایشچی اۆچون دیامتری 25 س‌م-لیک دایره جیزیلیر. اویونچولارین (ایشچیدن باشقا) سایینا اویغون بیر اوجو اَیری دگنک و ایشچی اۆچون 5-7 س‌م اوزونلوغوندا چیلیک (تاختا و یا آغاج پارچاسی) دوزلدیلیر. بوندان سونرا اویون باشلاییر.

اویونچولار آغاجلارینی گؤتوروب مته اطرافیندا اؤز یئرلرینی (جیزیلمیش دایره‌یه بیر آیاغینی قویماق) توتور. ایشچی ایسه مته‌دن 3-4 م آرالیدا جیزیلمیش دایره‌ده دایاناراق چیلیگی مته‌یه توللاییر. او، چالیشمالیدیر کی، چیلیک مته‌یه دوشسون. اویونچولار ایسه مته‌نی قورومالی، چیلیگی دگنکله مته‌دن اوزاقلاشدیرمالیدیرلار. اگر ایشچی چیلیگی مته‌یه سالارسا اویون بیتمیش ساییلیر و اویون یئنیدن باشلانیر. 


بؤلمه:آذربایجان خالق اویونلاری
موللا، هارای(اویون)

**موللا، هارای** – آذربایجاندا اساساً یازقاباغی (بایرام‌قاباغی) گونلرده و یا دیگر واختلاردا اوشاق و گنجلر آراسیندا گئنیش شکیلده اوینانیلان قدیم اوشاق اویونلاریندان بیریدیر. 

## اویونون قورولوشو
اوشاقلار هالای گلمک یولو ایله موللالار آراسیدا ایکی دسته‌یه آیریلیرلار. موللالاردان بیری‌نین گؤزونو یومورلار. گؤزو آچیق موللا‌نین دسته‌سینده اولانلار قاچیب گیزله‌نیرلر. گؤزویومولو موللا‌نین اوشاقلاری سیغیناجاقدا اوتورورلار. او، گؤزونو آچیر، گیزلنن اوشاقلارین موللاسی ایله اوشاقلاری آختارماغا باشلاییر. هر یئردن کئچدیکده گیزلنن اوشاقلارین موللاسی برکدن خبردارلیق ائدیر. مثلا، "بولاغین یا‌نیندان کئچدیک" ،"دره‌نی او تایا آدلادیق" ،"علی‌نین ائوی‌نین یا‌نینداییق" و ای. آ. بو خبردارلیقدان مقصد گیزلنن اوشاقلارین مؤحکم گیزلنمه‌سی، گؤزه گؤرونمه‌مه‌سیدیر. 

اگر آختاران موللا گیزلنن اوشاقلاردان بیرینی گؤرسه اویونو اودموش اولور. گیزلنن اوشاقلار اونون گؤزونه گؤرونمه‌دن قاچیب سیغیناجاغا گلسه‌لر، اونلاری آختاران موللا‌نین اوشاقلاری آغیز-آغیزا وئریب برکدن "موللا، هارای، موللا، هارای!" – دئیه قیشقیریشیرلار. آختاران موللا اونلارین سیغیناجاغا گیرمه‌سینی گؤرمه‌سه،گیزلنن طرف آختاران طرفی اودور. 

بؤلمه:آذربایجان خالق اویونلاری
پاپاق آتدی(اویون)

**پاپاق آتدی** – آذربایجاندا ان چوخ یازقاباغی (بایرام‌قاباغی) گونلرده، ائلجه ده دیگر فصیللرده اساساً اوشاق و گنجلر آراسیندا، گئنیش شکیلده اوینانیلان قدیم اویونلاردان بیریدیر. 

## اویونون قایدالاری
بو اویوندا بئش-اون نفر اوشاق ایشتیراک ائدیر. اونلاردان بیرینی ساناما اوصولو ایله موللا (باشچی) سئچیرلر. سونرا اویون آشاغیداکی کیمی داوام ائدیر. 

موللا وار قووّه‌سیله الینده توتدوغو پاپاغی هاوایا توللاییر. عئینی زاماندا، اوشاقلار آشاغیداکی سؤزلری کورلا دئییرلر کی، بودا اویونون قایدالاریندان بیلدیریر: آ هورموزو، هورموزو، 

نه اینجیدیرسن بیزی. 

پاپاغی گؤتور، اوچ 

دفعه دولان، وور بیزی. هله پاپاق هاوادا اولارکن، یئره دوشنده اونو گؤتوره‌جک اویونچونون آدی چکیلیر. قایدایا گؤره، پاپاغی هاوادا توتماق اولماز. پاپاق یئره دوشن کیمی آدی چکیلن اویونچو جلد اونو یئردن قالدیریب اوچ دفعه دوردوغو یئرده فیرلانمالی (اولا بیلر کی، پاپاغی اوچ دفعه باشی اوزه‌رینده فیرلاتسین) و قاچیب اطرافا سپلنمگه چالیشان اوشاقلاری پاپاقلا وورمالیدیر. پاپاق یئره دوشمه‌یینجه اوشاقلار قاچا بیلمزلر. پاپاق هانسی اویونچویا دَیسه، او گلیب آدی چکیله‌‌نین یئرینی دَییشمه‌لیدیر. یوخ، اگر هئچ کسه دیمه‌سه،اوّلکی اویونچو یئرینده قاچیب معلوم قایدادا اویونو داوام ائتدیریلیر. 

## قایناق
• نوروز بایرامی انسکلوپدیاسی. باکی-2008 (شرق-غرب). ص.153. 

بؤلمه:آذربایجان خالق اویونلاری
پاپاق قاپدی(اویون)

**پاپاق‌قاپدی** - آذربایجاندا ان چوخ یازقاباغی (بایرام‌قاباغی) گونلرده اساساً اوشاق و گنجلر آراسیندا، گئنیش شکیلده اوینانیلان قدیم اویونلاریندان بیریدیر.

## عومومی معلومات
پاپاق‌قاپدی ایلاخیر چرشنبه و نوروز گونلرینده اوشاقلارین و یئنی‌یئتمه‌لرین اوینادیقلاری اویونلاردان بیریدیر.

## اویونون قایدالاری
اویونچولارین هامیسی‌نین باشیندا پاپاق اولماقلا چکیلمیش دایره‌‌نین ایچریسینده دایره‌وی شکیلده اوتورورلار. پوشکله سئچیلمیش باشچی الینده چوبوق دایره‌‌نین اورتاسیندا دایانیر. او، پاپاقسیز اولور. باشچی چوبوغو یئره ووروب اویونچولاری قورخودور. اونلار ال چالا-چالا: تاغی-تاغی تاغباتاغ

باشیندا یوخدو پاپاق. سؤزلرینی بئش دفعه تکرار دئییرلر. بو واخت باشچی اویونچولاردان بیری‌نین پاپاغینی قاپیب اؤز باشینا قویور. پاپاغی گؤتورلموش اویونچو دا ساغ طرفینده اوتوران یولداشی‌نین پاپاغینی قاپیب اؤز باشینا قویور. بئله-بئله پاپاق‌قاپما دؤوره سونا چاتانا قدر داوام ائدیر. اویون بو یوللا دؤرد-بئش دفعه تکرار اولونور. پاپاقسیز قالان اویونچو باشچینی عوض ائله‌ییر. ایندی او، دایره‌‌نین ایچینده هرله‌نیب اویونچولاردان کیمینسه پاپاغینی قاپماغا چالیشیر. اویونچولاردان یئنه: تاغی-تاغی تاغباتاغ

باشیندا یوخدو پاپاق. دئییب اونو اله سالیرلار. بو سؤزلر پاپاقسیزین پاپاق قاپماسینا قدر تکرار اولونور. اویون بئلجه داوام ائدیر. اویونچولارین دگیرمان داشی‌نین هرلنمه‌سی ایستیقامتینده پاپاق قاپیب اویونو داوام ائتدیکلری اۆچون بعضی یئرلرده بو اویونا "دگیرمان اویونو" آدی دا وئریلیب. 

بؤلمه:آذربایجان خالق اویونلاری
پولا-پولا(اویون)

**پۇلا-پۇلا** - آذربایجاندا اساساً اوشاق و گنجلر آراسیندا گئنیش یاییلمیش قدیم اویونلاردان بیری. 

## اویونون قایدالاری
اویوندا بیر نئچه نفر اویونچو ایشتیراک ائدیر. هامار قومون اوستونده دایره اوزره "پۇلا"("مته") آدلانان چوخورلار قازیلیر. هر پۇلایا 7 عدد نوخود سالینیر. اویونچولار نوخودو جوت-جوت پۇلایا سالارکن دئییرلر: تای جوتون (بیرینجی جوت)، 

تایلار جوتون (ایکینجی جوت)، 

آلاجا متک (اوچونجو جوت)، 

دالینجا کؤتک (بیر تک). اویونچولاردان بیری پایینا دوشن پۇلالاردان بیری‌نین نوخودلارینی ساعات عقربی ایستیقامتینده قونشو پۇلالارا بیر-بیر سالیر. نؤوبه ایله ایکینجی و اوچونجو اویونچو دا بونو تکرار ائدیر. کیمین آخیرینجی نوخودو تک سایدا (1، 3، 5) اولان نوخودلارین اوستونه دوشرسه او، اویونو اودور. اویون بئلجه داوام ائدیر. 

بؤلمه:آذربایجان خالق اویونلاری
پوشک (اویون)

**پوشک (چؤپ)** - آذربایجاندا ان چوخ یازقاباغی (بایرام‌قاباغی) گونلرده، ائلجه ده دیگر واختلاردا، اساساً اوشاق و گنجلر آراسیندا، گئنیش شکیلده اوینانیلان قدیم اویونلاریندان بیریدیر.

## عومومی معلومات
نوروز بایرامی گونلرینده اوینانیلان اویونلاردا باشچی و اویونچولاری تعیین ائتمک واسیطه‌سی. پوشک اۆچون چؤپ، دمیر پول، آشیق و س. نسنه‌لردن، ائلجه ده سؤزدن ایستیفاده اولونور.

## اویونون قایدالاری
اوشاقلار محلّه، حَیط مئیدانچالارینا توپلاشیرلار. موعیّن بیر اویون، میثال اۆچون، "گیزلن قاچ" اویونو اویناماق ایسته‌ییرلر. بس اویونو کیم باشلامالی، گؤزلرینی کیم یوممالی، گیزلننلری کیم تاپمالیدیر؟ بونون اۆچون چوخ‌سایلی نومونه‌لردن اوخوماقلا همین اویونچونو موعیّنلشدیریرلر: موتال-موتال،

ترسه موتال.

یاغ آتار،

قایماق توتار.

آغ قوشوم،

آغ آرچینیم.

گؤی قوشوم،

گؤیرچینیم.

قارغا قارا،

دورنا هارا...

چیلمه چیلیک،

بیرجه املیک.

قمبر چاریق،

بیز ده واریق.

امره‌قولو

یوخدو پولو.

وور ناغارا،

چیخ قیراغا. اویونچولارین سایی قدر بو پوشک آتما سؤیله‌مه‌سی دئییلیر. "چیخ قیراغا" هانسی اویونچویا دئییلیرسه، او، گیزلننلر سیراسینا کئچیر. سونا قالان گؤزلرینی یوموب تعیین اولونموش مره‌ده دورور.

## قایناق
• نوروز بایرامی انسکلوپدیاسی. باکی-2008 (شرق-غرب). ص.154. 

بؤلمه:آذربایجان خالق اویونلاری
ساناما (اویون)

**ساناما** - آذربایجاندا اوشاق و گنجلر آراسیندا یازقاباغی گونلرده، شنلیک و بایراملاردا دسته‌لره بؤلونمه‌دن اوینانیلان اویونلاردا "باشچی" ("آپاریجی" و یا "ایشچی") سئچمک اۆچون باشلانغیج فورما.

## عومومی معلومات
دسته‌لره بؤلونمکله اوینانیلان بوتون اویونلار هالای قورماقلا باشلانیر. لاکین بیر چوخ اویونلاریمیز دسته‌لره بؤلونمه‌دن اوینانیلیر. "انزه‌لی"، "ائششک بئلی سیندیردی"، "یئددی آغاج " بونا میثال اولا بیلر. بو اویونلاری باشلایارکن، "باشچی" ،"آپاریجی" و یا "ایشچی" سئچمک اۆچون سانامادان ایستیفاده ائدیرلر.

## اویونون قایدالاری
پوشک یولو ایله یاخود عومومی راضیلیغی ایله(اویوندا و یا اوشاقلار آراسیندا موعیّن کئیفیتلری ایله فرقلنن) بیر نفر سئچیلیر. او، بوتون اویونچولاری سیرایا دوزور. ساناما یولو ایله اویونچولاری بیر-بیر سیرادان آزاد ائدیر. آخیرا قالان اویونچو "باشچی"("آپاریجی" و یا "ایشچی") سئچیلمیش اولور. سانامانی آپارماق اۆچون موختلیف سانامالاردان ایستیفاده ائدیرلر."ایینه-ایینه" ،"موتال-موتال" ، "عمیم اوغلو" و س. بو کیمی سانامالار اوشاقلارین سئویملی نغمه‌لریدیر.
پیوند=https://azb.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D8%A7%DB%8C%D9%84:Sanama.jpg|بندانگشتی|ساناما
**ایینه-ایینه**

ایینه-ایینه،

اوجو دویمه

بال باللیجا،

باللی کئچی،

شام آغاجی،

شاتیر کئچی.

قوز آغاجی،

قوتور کئچی.

هوپپان-هوپپان،

یاریل-ییرتیل،

سو ایچ قورتول.

**موتال- موتال**

موتال-موتال

ترسه موتال،

قیل آتار،

قایماغ توتار

آغ قوشوم،

آغارچینیم،

گؤی قوشوم،

گؤیرچینیم.

قارغا قارا،

دورنا چالا،

چیله‌مه چیلیک،

بیرجه املیک،

امره‌قولو، وور ناغارا،

چیخ قیراغا.

**عمیم اوغلو**

عمیم اوغلو،

اوزو بوغلو،

هالدیریم دئدی،

هولدوروم دئدی،

گؤیه بیر آغاج آتدی.

کرکی ساپی.

گول بوداغی.

بعضاً بو مقصدله دوزگولردن ده ایستیفاده ائدیلیر.

## قایناق


بؤلمه:آذربایجان خالق اویونلاری
سای سایماق(اویون)

**سای سایماق** – آذربایجاندا ان چوخ یازقاباغی (بایرام‌قاباغی) گونلرده اساساً اوشاق و گنجلر آراسیندا، گئنیش شکیلده اوینانیلان قدیم اویونلاریندان بیریدیر.

## عومومی معلومات
نوروز بایرامی گونلرینده ائلجه ده دیگر گونلرده اوشاقلارین اوینادیقلاری اویونلاردان بیریدیر. 

## اویونون قایدالاری
اوشاقلار اویونا باشچی سئچیرلر. باشچی اوشاقلاری جرگه‌یه دوزور، موعیّن سای رقمی سئچیر. اساساً 15، 25، 35، 45، 55، 65، 75، 85، 95 رقملرین گؤتورورلر. اوشاقلاردان بیر-بیر بو رقملری تئز-تئز سؤیله‌مک طلب ائدیلیر. چاشانا هامی بیر یئرده: 

مایـماق، آی مایـماق!
بیلمه‌دین سایماق! - دئییر، اونو اوتاندیریرلار. 
بؤلمه:آذربایجان خالق اویونلاری
سور-پاپاق(اویون)

بندانگشتی|سۆر- ‍‍پاپاق اویونو
سۆر-پاپاق — آذربایجان قدیم میلّی آت اوستو اویونلاریندان بیری. 

بعضاً آت اوستو بسکتبال دا آدلاندیریلیر. سور-پاپاق اویونونا بنزر اویونلاردان آرژانتین‌ده  "پاتوْ"، اوروپادا ایسه "هوْرس‌بال"-ی نومونه گؤسترمک اولار.

## اویونون قایدالاری
سۆرر-پاپاق اویونو هر بیرینده 4-8 نفر ایدمانچی اولان ایکی تیمین ایشتیراکی ایله کئچیریلیر. بو اویون 20 دقیقه داوام ائدیر (10+10). اویونون بیرینجی یاریسیندان سونرا تیملر 5 دقیقه ایستیراحت ائدیرلر و قاپیلاری دَییشیرلر، اویون مرکزدن باشلانیر. اویون هئچ-هئچه قورتاردیغی حالدا غالیب تیمی موعیّن ائتمک مقصدیله اویونا 10 (5+5) دقیقه علاوه واخت وئریلیر. علاوه واختدا غالیب موعیّن اولونماسا، هر تیمه 5 توپ-پاپاق آتماقلا 5 مترلیک جریمه ضربه‌لری تعیین اولونور. بو زامان حساب هئچ-هئچه اولارسا، هر تیم ماکسیموم 5 توپ-پاپاق اولماماقلا ایلک ایتیریلن توپ-پاپاغا قدر جریمه ضربه‌لری‌نین آتیلماسی داوام ائدیر. بو حالدا دا غالیب موعیّن ائدیلمه‌سه،غالیب پوشک آتما یولو ایله موعیّن ائدیلیر.

## اتک یازیلار
بؤلمه:آذربایجان خالق اویونلاری


## ویدئو

* Argentina-Belgica - Horseball World Cup - Ponte de Lima 08
* Пятигорский ипподром 1962. Всесоюзные соревнования сельских конников
بیشو

**بیشو** (اینگیلیسیجه: Bhisho) گونئی آفریقا اؤلکه‌سینین شهرلریندن بیریدیر. دنیز سَویه‌سیندن ۴۳۵ متر یۆکسکلیکده قۇرولان شهر سوْن نۆفوس ساییمینا گؤره توْپلام جمعیتی ۱۱۱۹۲ نفردیر و ۸۰۸ کیلومتر موربّع ساحه‌سی وار.

## قایناقلار

بؤلمه:آفریقا شهرلری
باب‌الزوار، الجزاییر

**باب‌الزوار، الجزاییر** (اینگیلیسیجه: Bab Ezzouar) الجزاییر اؤلکه‌سینین شهرلریندن بیریدیر. دنیز سَویه‌سیندن ۱۹ متر یۆکسکلیکده قۇرولان شهر سوْن نۆفوس ساییمینا گؤره توْپلام جمعیتی ۹۶۵۹۷ نفردیر و بۇ باخمیدان اؤلکه‌نین بؤیوک شهرلریندن بیری سایا گلیر و ۸۰۲ کیلومتر موربّع ساحه‌سی وار.

## قایناقلار

بؤلمه:آفریقا شهرلری
عقب لیل

**عقب لیل** (اینگیلیسیجه: Aoubellil) الجزاییر اؤلکه‌سینین شهرلریندن بیریدیر. سوْن نۆفوس ساییمینا گؤره شهرین توْپلام جمعیتی ۴۸۹۴ نفردیر و ۸۰۱۸ کیلومتر موربّع ساحه‌سی وار.

## قایناقلار

بؤلمه:آفریقا شهرلری
نامیبه، آنقولا

**نامیبه، آنقولا** (اینگیلیسیجه: Moçâmedes) آنقولا اؤلکه‌سینین شهرلریندن بیریدیر. دنیز سَویه‌سیندن ۹ متر یۆکسکلیکده قۇرولان شهر سوْن نۆفوس ساییمینا گؤره توْپلام جمعیتی ۸۶۳۶۶ نفردیر و ۸۹۱۶ کیلومتر موربّع ساحه‌سی وار.

## قایناقلار

بؤلمه:آفریقا شهرلری
داکار

**داکار** (اینگیلیسیجه: Dakar) سنقال اؤلکه‌سینین شهرلریندن بیریدیر. دنیز سَویه‌سیندن ۲۲ متر یۆکسکلیکده قۇرولان شهر سوْن نۆفوس ساییمینا گؤره توْپلام جمعیتی ۱۱۴۶۰۵۳ نفردیر و بۇ باخمیدان آفریقا قاره‌سینین بؤیوک شهرلریندن بیری سایا گلیر. ایکینجی دونیا ساواشیندان سوْنرا اؤلکه باغیمسیزلیک قازاناراق داکار شهری باشکند سئچیلیب. و ۸۳ کیلومتر موربّع ساحه‌سی وار.

## قایناقلار

بؤلمه:آفریقا شهرلری
شئشپر-شئشپر(اویون)

بندانگشتی|شئشپر-شئشپر اویونو
**شئشپر-شئشپر** - آذربایجاندا اساساً یازقاباغی، بایرام‌قاباغی گونلرده اساساً اوشاق و گنجلر آراسیندا گئنیش شکیلده اوینانیلان قدیم اویونلاردان بیری. 

## عومومی معلومات
شئشپر-شئشپر یازین اوّللرینده و پاییزدا کئچیریلن اوشاق اویونلارینداندیر. بو اویون بعضی یئرلرد، اساساً ده باکی کندلرینده "شئشپر-شئشپر" ،بعضی یئرلرده "شوُماقدر" ،بعضی یئرلرده "شاپپوُ" ،بعضی یئرلرده ایسه "هادار-هادار" آدلانیر. اویون اوشاقلاری چئویکلیگه آلیشدیریر و اونلاردا گوج یارادیر. بو اویون بلکه ده حربی مشق مقصدیله یارانمیش، سونرا اوشاق اوینونا چئوریلمیشدیر.

## اویونون قایدالاری
اویوندا بیر نئچه نفر ایشتیراک ائدیر. هر اویونچو اؤزو ایله 50-60 س‌م اوزونلوغوندا اوجلاری یونولموش چوخلو آغاج گتیریر. بو آغاجلارا شئشپر دئییلیر. بؤیوک دایره چکیلیر. اویونا ایلک باشلایان اویونچو پوشک یولو ایله موعیّنلشدیریلیر. 

اویونچو آغاجلارین بیرینی وار گوجو ایله دایره‌‌نین اورتاسیندا یئره وورور. آغاج یئره باتمالیدیر، نه قدر درینه باتسا بیر او قدر یاخشیدیر. اونون آرخاسینجا او بیری اویونچولار عئینی قایدا ایله آغاجلارینی بیر-بیر همین آغاجین یا‌نینا وورورلار. سونراکی اویونچولار آغاجلارینی یئره ضعیف باتان آغاجین دیبینه باستیرماغا چالیشیرلار. اساس مقصد رقیب اویونچولارین آغاجلارینی یئردن چیخارماقلا اؤز آغاجینی یئره برک باستیرماقدیر. شئشپری ییخیلمیش اویونچو اودوزموش اولور. بو واخت او، احتیاط آغاجلارینی - شئشپرلرینی ایشه سالیر. احتیاطدا اولان آغاجلار قورتارانادک اویون داوام ائدیر. 

بؤلمه:آذربایجان خالق اویونلاری
عین تموشنت

**عین تموشنت** (اینگیلیسیجه: Aïn Témouchent) الجزاییر اؤلکه‌سینین شهرلریندن بیریدیر. دنیز سَویه‌سیندن ۲۹۶ متر یۆکسکلیکده قۇرولان شهر سوْن نۆفوس ساییمینا گؤره توْپلام جمعیتی ۷۵۵۵۸ نفردیر و ۷۸۹۳ کیلومتر موربّع ساحه‌سی وار.

## قایناقلار

بؤلمه:آفریقا شهرلری
الواتة

**الواتة** (اینگیلیسیجه: El Ouata) الجزاییر اؤلکه‌سینین شهرلریندن بیریدیر. دنیز سَویه‌سیندن ۴۳۱ متر یۆکسکلیکده قۇرولان شهر سوْن نۆفوس ساییمینا گؤره توْپلام جمعیتی ۷۳۴۳ نفردیر و ۷۹۵۰ کیلومتر موربّع ساحه‌سی وار.

## قایناقلار

بؤلمه:آفریقا شهرلری
حوزه فدرال مرکزی (نیجریه)

**حوزه فدرال مرکزی** (نیجریه) (اینگیلیسیجه: Federal Capital Territory, Nigeria) نیجریه اؤلکه‌سینین شهرلریندن بیریدیر. سوْن نۆفوس ساییمینا گؤره شهرین توْپلام جمعیتی ۱٬۴۰۶٬۲۳۹ نفردیر و بۇ باخمیدان آفریقا قاره‌سینین بؤیوک شهرلریندن بیری سایا گلیر و ۷۳۱۵ کیلومتر موربّع ساحه‌سی وار.

## قایناقلار

بؤلمه:آفریقا شهرلری
برج طهر

**برج طهر** (اینگیلیسیجه: Bordj T'har) الجزاییر اؤلکه‌سینین شهرلریندن بیریدیر. دنیز سَویه‌سیندن ۸۲۰ متر یۆکسکلیکده قۇرولان شهر سوْن نۆفوس ساییمینا گؤره توْپلام جمعیتی ۴۸۹۳ نفردیر و ۶۸۱۷ کیلومتر موربّع ساحه‌سی وار.

## قایناقلار

بؤلمه:آفریقا شهرلری
کینشاسا

**کینشاسا** (اینگیلیسیجه: Kinshasa) کونقو اؤلکه‌سینین شهرلریندن بیریدیر. ایکینجی دونیا ساواشیندان سوْنرا اؤلکه باغیمسیزلیک قازاناراق کینشاسا شهری باشکند سئچیلیب. و ۹۹۶۵ کیلومتر موربّع ساحه‌سی وار.

## قایناقلار

بؤلمه:آفریقا شهرلری
بؤلمه:کینشاسا
بؤلمه:Capitals in Africa
بؤلمه:Communities on the Congo River
بؤلمه:Democratic Republic of the Congo–Republic of the Congo border crossings
بؤلمه:Populated places established in 1881
بؤلمه:1881 establishments in Africa
بؤلمه:Populated places in the Democratic Republic of the Congo
تارقه (تموشنت)

**تارقه** (تموشنت) (اینگیلیسیجه: Terga, Algeria) الجزاییر اؤلکه‌سینین شهرلریندن بیریدیر. سوْن نۆفوس ساییمینا گؤره شهرین توْپلام جمعیتی ۸۳۷۲ نفردیر و ۶۵۰۷ کیلومتر موربّع ساحه‌سی وار.

## قایناقلار

بؤلمه:آفریقا شهرلری
کیدال

**کیدال** (اینگیلیسیجه: Kidal) مالی اؤلکه‌سینین شهرلریندن بیریدیر. سوْن نۆفوس ساییمینا گؤره شهرین توْپلام جمعیتی ۲۵۶۱۷ نفردیر و ۹۹۱۳ کیلومتر موربّع ساحه‌سی وار.

## قایناقلار

بؤلمه:آفریقا شهرلری
قادریه (الجزاییر)

**قادریه** (الجزاییر) (اینگیلیسیجه: Kadiria) الجزاییر اؤلکه‌سینین شهرلریندن بیریدیر. سوْن نۆفوس ساییمینا گؤره شهرین توْپلام جمعیتی ۲۲۳۲۷ نفردیر و ۹۴ کیلومتر موربّع ساحه‌سی وار.

## قایناقلار

بؤلمه:آفریقا شهرلری
عین امقل

**عین امقل** (اینگیلیسیجه: In Amguel) الجزاییر اؤلکه‌سینین شهرلریندن بیریدیر. دنیز سَویه‌سیندن ۱۰۲۶ متر یۆکسکلیکده قۇرولان شهر سوْن نۆفوس ساییمینا گؤره توْپلام جمعیتی ۴۲۰۸ نفردیر و ۹۳۴۳۸ کیلومتر موربّع ساحه‌سی وار.

## قایناقلار

بؤلمه:آفریقا شهرلری
المدیه، الجزاییر

**المدیه، الجزاییر** (اینگیلیسیجه: Médéa) الجزاییر اؤلکه‌سینین شهرلریندن بیریدیر. دنیز سَویه‌سیندن ۱۰۳۶ متر یۆکسکلیکده قۇرولان شهر سوْن نۆفوس ساییمینا گؤره توْپلام جمعیتی ۱۴۵۴۴۱ نفردیر و بۇ باخمیدان اؤلکه‌نین بؤیوک شهرلریندن بیری سایا گلیر و ۶۳۵ کیلومتر موربّع ساحه‌سی وار.

## قایناقلار

بؤلمه:آفریقا شهرلری
حمر العین

**حمر العین** (اینگیلیسیجه: Ahmar El Ain) الجزاییر اؤلکه‌سینین شهرلریندن بیریدیر. دنیز سَویه‌سیندن ۱۵۷ متر یۆکسکلیکده قۇرولان شهر سوْن نۆفوس ساییمینا گؤره توْپلام جمعیتی ۲۹۰۰۰ نفردیر و ۹۲ کیلومتر موربّع ساحه‌سی وار.

## قایناقلار

بؤلمه:آفریقا شهرلری
بلده اعمر

**بلده اعمر** (اینگیلیسیجه: Balidat Ameur) الجزاییر اؤلکه‌سینین شهرلریندن بیریدیر. دنیز سَویه‌سیندن ۹۲ متر یۆکسکلیکده قۇرولان شهر سوْن نۆفوس ساییمینا گؤره توْپلام جمعیتی ۱۴٬۵۴۰ نفردیر و ۶٬۵۸۹ کیلومتر موربّع ساحه‌سی وار.

## قایناقلار

بؤلمه:آفریقا شهرلری
عالیه (ورقله)

**عالیه** (ورقله) (اینگیلیسیجه: El Allia) الجزاییر اؤلکه‌سینین شهرلریندن بیریدیر. دنیز سَویه‌سیندن ۱۱۸ متر یۆکسکلیکده قۇرولان شهر سوْن نۆفوس ساییمینا گؤره توْپلام جمعیتی ۷۵۰۹ نفردیر و ۶۵۸۹ کیلومتر موربّع ساحه‌سی وار.

## قایناقلار

بؤلمه:آفریقا شهرلری
اربعاء (بلیده)

**اربعاء** (بلیده) (اینگیلیسیجه: Larbaâ, Blida) الجزاییر اؤلکه‌سینین شهرلریندن بیریدیر. سوْن نۆفوس ساییمینا گؤره شهرین توْپلام جمعیتی ۸۳٬۸۱۹ نفردیر و ۸۵۲۵ کیلومتر موربّع ساحه‌سی وار.

## قایناقلار

بؤلمه:آفریقا شهرلری
اولاد بوجمعه (تموشنت)

**اولاد بوجمعه** (تموشنت) (اینگیلیسیجه: Ouled Boudjemaa) الجزاییر اؤلکه‌سینین شهرلریندن بیریدیر. سوْن نۆفوس ساییمینا گؤره شهرین توْپلام جمعیتی ۶۲۲۸ نفردیر و ۸۱۶۶ کیلومتر موربّع ساحه‌سی وار.

## قایناقلار

بؤلمه:آفریقا شهرلری
کنقندلا، آنقولا

**کنقندلا، آنقولا** (اینگیلیسیجه: Cangandala) آنقولا اؤلکه‌سینین شهرلریندن بیریدیر. و ۶۹۶۱ کیلومتر موربّع ساحه‌سی وار.

## قایناقلار

بؤلمه:آفریقا شهرلری
حلوان

**حلوان، میصر** (اینگیلیسیجه: Helwan) میصر اؤلکه‌سینین شهرلریندن بیریدیر. سوْن نۆفوس ساییمینا گؤره شهرین توْپلام جمعیتی ۶۴۳٬۳۲۷ نفردیر و بۇ باخمیدان اؤلکه‌نین بؤیوک شهرلریندن بیری سایا گلیر و ۶۵ کیلومتر موربّع ساحه‌سی وار.

## قایناقلار

بؤلمه:آفریقا شهرلری
عرق فراج

**عرق فراج** (اینگیلیسیجه: Erg Ferradj) الجزاییر اؤلکه‌سینین شهرلریندن بیریدیر. دنیز سَویه‌سیندن ۵۸۹ متر یۆکسکلیکده قۇرولان شهر سوْن نۆفوس ساییمینا گؤره توْپلام جمعیتی ۴۴۰۶ نفردیر و ۶۴۱۰ کیلومتر موربّع ساحه‌سی وار.

## قایناقلار

بؤلمه:آفریقا شهرلری
ارزیو

**ارزیو** (اینگیلیسیجه: Arzew) الجزاییر اؤلکه‌سینین شهرلریندن بیریدیر. دنیز سَویه‌سیندن ۷۲ متر یۆکسکلیکده قۇرولان شهر سوْن نۆفوس ساییمینا گؤره توْپلام جمعیتی ۹۱۴۰۰ نفردیر و بۇ باخمیدان اؤلکه‌نین بؤیوک شهرلریندن بیری سایا گلیر و ۶۴ کیلومتر موربّع ساحه‌سی وار.

## قایناقلار

بؤلمه:آفریقا شهرلری
آنتاناناریوو

**آنتاناناریوو** (اینگیلیسیجه: Antananarivo) ماداقاسکار اؤلکه‌سینین شهرلریندن بیریدیر. دنیز سَویه‌سیندن ۱۲۷۶ متر یۆکسکلیکده قۇرولان شهر سوْن نۆفوس ساییمینا گؤره توْپلام جمعیتی ۱٬۶۱۳٬۳۷۵ نفردیر و بۇ باخمیدان آفریقا قاره‌سینین بؤیوک شهرلریندن بیری سایا گلیر. ایکینجی دونیا ساواشیندان سوْنرا اؤلکه باغیمسیزلیک قازاناراق آنتاناناریوو شهری باشکند سئچیلیب. و ۸۸ کیلومتر موربّع ساحه‌سی وار.

## قایناقلار

بؤلمه:آفریقا شهرلری
برج بونعامه

**برج بونعامه** (اینگیلیسیجه: Bordj Bounaama) الجزاییر اؤلکه‌سینین شهرلریندن بیریدیر. دنیز سَویه‌سیندن ۱۰۹۸ متر یۆکسکلیکده قۇرولان شهر سوْن نۆفوس ساییمینا گؤره توْپلام جمعیتی ۲۰۸۶۴ نفردیر و ۶۳ کیلومتر موربّع ساحه‌سی وار.

## قایناقلار

بؤلمه:آفریقا شهرلری
شهر سادات

**شهر سادات** (عربجه: مدينة السادات) میصر اؤلکه‌سینین شهرلریندن بیریدیر. سوْن نۆفوس ساییمینا گؤره شهرین توْپلام جمعیتی ۷۹۰۰۰ نفردیر و ۶۲۵ کیلومتر موربّع ساحه‌سی وار.

## قایناقلار

بؤلمه:آفریقا شهرلری
ادرار، الجیره

**ادرار، الجیره** (اینگیلیسیجه: Adrar, Algeria) الجزاییر اؤلکه‌سینین شهرلریندن بیریدیر. دنیز سَویه‌سیندن ۲۵۸ متر یۆکسکلیکده قۇرولان شهر سوْن نۆفوس ساییمینا گؤره توْپلام جمعیتی ۶۴۷۸۱ نفردیر و ۶۳۳ کیلومتر موربّع ساحه‌سی وار.

## قایناقلار

بؤلمه:آفریقا شهرلری
ام عسل

**ام عسل** (اینگیلیسیجه: Oum El Assel) الجزاییر اؤلکه‌سینین شهرلریندن بیریدیر. دنیز سَویه‌سیندن ۵۲۶ متر یۆکسکلیکده قۇرولان شهر سوْن نۆفوس ساییمینا گؤره توْپلام جمعیتی ۳۱۸۳ نفردیر و ۸۸۸۶۵ کیلومتر موربّع ساحه‌سی وار.

## قایناقلار

بؤلمه:آفریقا شهرلری