open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
قارا قیزلار

**قارا قێزلار** - تۆرک و آلتای میفوْلوْژیسینده شر ایلاهه‌لری. قاراقیزلار و يا کاراکیزلار دا دئيیلیر. ائرلیک خانین قێزلاریدیرلار. آدلاری نامعلومدور. منبعی، قۇرو، چێلپاق، سۆروشکن بیر يئرده ياشايارلار. واختلارینی ايلنه‌رک کئچیریرلر. گؤيه چێخان سامانی آزدیریب يوْلوندان گئری دؤندرمه‌يه چالیشیرلار. بعضا جینسیلیکله علاقه دار و يا جینسیلیک احتوا ائدن داورانیشلار اوْلدوقلاری ایضاح ائدیلر. ساچلاری قارا ایلانا بنزر.
## قایناقلار
*

* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)  

## بیرده باخین
*آغ اوْغلانلار 
*قارا اوْغلانلار 
*آغ قێزلار

بؤلمه:تورک میفولوژیسی
بؤلمه:تورک تانریلاری
امن‌کندی(قوشاچای)

**امن‌کندی** میاندوآب بؤلگه‌سینین باروق بؤلومو و دوغو آجورلو قصبه‌سینده یئرلشن کنددیر.
## آنلامی
  
## اهالی
بو کندین ۱۳۸۵ -نجی ایلین نفوس سایینا گؤره ۲۳ نفر(۴ عائیله) اهالیسی واردیر.

## ایقتیصادیات
اهالی‌نین چوخو مالدارلیق و اکینچیلیکله مشغول اولورلار.

## دیل و مذهب
بو کندین بوتون اهالیسی تورکلر و شیعهدیرلر.

## بیرده باخ

## قایناقلار

بؤلمه:میاندوآب بؤلگه‌سی‌نین یاشاییش یئرلری
دمیر خان

**دمیر خان** - تۆرک و آلتای میفوْلوْژیسینده دمیر ایلاهه‌سی. تمور (تیمور) خان اوْلاراق دا بیلینر. مغوللاردا تؤمور خان دئيیرلر. ياغرینی (کۆرک سۆمويو) دمیردندیر. دمیر معدنلرینی، دمیرچی اوْجاقلارینی و دمیرچیلری قوْرويار. دمور خان دمیرچیلری اینسانلارا خیدمت ائتسین دئيه گؤندرمیشدیر. اوْ چێلپاق اللریيله قێزغین دمیری دؤیه بیلیر، اوْنا ایسته‌دیگی شکلی وئره بیلر. دمیرچیلیک صنعتینی اینسانلارا بۇ تانری اؤيرتمیشدیر. سؤز، (تئم/تؤم/دئم/دم) کؤکوندن تؤره‌میشدیر. دمیر دئمکدیر. مغولجادا تؤمور سؤزجويوده عئینی معنانی وئرر. محکملیک، دايانیقلیلیق بیلدیرن بیر کؤکدن تؤره‌میشدیر.

## قایناقلار
*
* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)  

## بیرده باخین
*قاراش خان: قارانلیق ایلاهه‌سی. 
*ماتیر خان: جسارت تانریسی. 
*شێنقای خان: قاریشیقلیق ایلاهه‌سی. 
*کؤمور خان: شر تانریسی. 
*بادیش خان: فلاکت تانریسی. 
*ياباش خان: تخریبات ایلاهه‌سی. 
*اۇچار خان: خبر تانریسی. 
*کئری خان: آرا-پوْزما ایلاهه‌سی.
*آغ اوْغلانلار 
*قارا قێزلار 
*آغ قێزلار
*قارا اوْغلانلار

بؤلمه:تورک میفولوژیسی
بؤلمه:تورک تانریلاری
شینقای خان

**شینقای خان** - تۆرک و آلتای میفوْلوْژیسینده قاریشیقلیق ایلاهه‌سی. چێنگای خان و يا "سێنزای خان" اوْلاراق دا بیلینیر. يئر اۆزونده قاریشیقلیق چێخارار. ائرلیک خانین اوْغلودور. هر يئری آلت-اۆست ائدن اوْلاراق تعیین اوْلونار. سؤز، (شێن/چێن) کؤکوندن تؤره‌میشدیر. "چێنگار" (سس-کۆی) سؤزويله عئینی کؤکدن گلیر. "چێن" سؤزو حقیقت معناسی‌دا داشیيیر.
## قایناقلار
*
* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)  

## بیرده باخین
*دمیر خان: دمیر ایلاهه‌سی. 
*قاراش خان: قارانلیق ایلاهه‌سی. 
*ماتیر خان: جسارت تانریسی. 
*کؤمور خان: شر تانریسی. 
*بادیش خان: فلاکت تانریسی. 
*ياباش خان: تخریبات ایلاهه‌سی. 
*اۇچار خان: خبر تانریسی. 
*کئری خان: آرا-پوْزما ایلاهه‌سی.
*آغ اوْغلانلار 
*قارا قێزلار 
*آغ قێزلار
*قارا اوْغلانلار

بؤلمه:تورک میفولوژیسی
بؤلمه:تورک تانریلاری
کؤمور خان

**کؤمور خان** - تۆرک و آلتای میفوْلوْژیسینده شر تانریسی. آدی سببی‌له کؤمور تانریسی اوْلاراق دا بیلینیر. کؤمیر (کؤمور، کۆمیر) خان اوْلاراق دا دئيیلر. ائرلیکین دوْققوز اوْغلوندان بیری اوْلدوغونا اینانیلان و يئرده‌کی پیسلیکلری ایداره ائدنلر آراسیندا ایشتیراک ائتدیگینه اینانیلان و کاملا ائرلیک آراسیندا واسطه‌‌چیلیک ائتدیگی قبول ائدیلن تانریدیر. قاپقارا بیر گؤرونوشو واردیر. کؤينه‌يی قۇرو دۇمانداندیر. يئرآلتیندا ياشايیر. پیس رۇحلارین و شیطانلارین باشی و ایداره‌چیسی اوْلاراق گؤرولر. سؤز، (کؤم/گؤم) کؤکوندن تؤره‌میشدیر. قارا و يا يانمیش دئمکدیر. کؤمور مئيدانا گلمه‌سی‌نین طبیعی شرطلرده يئر آلتیندا رئاللاشماسی ایله آد آراسینداکی علاقه‌‌ اهمیتلیدیر.
## قایناقلار
*

* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)  

## بیرده باخین
*دمیر خان: دمیر ایلاهه‌سی. 
*قاراش خان: قارانلیق ایلاهه‌سی. 
*ماتیر خان: جسارت تانریسی. 
*شێنقای خان: قاریشیقلیق ایلاهه‌سی. 
*بادیش خان: فلاکت تانریسی. 
*ياباش خان: تخریبات ایلاهه‌سی. 
*اۇچار خان: خبر تانریسی. 
*کئری خان: آرا-پوْزما ایلاهه‌سی.
*آغ اوْغلانلار 
*قارا قێزلار 
*آغ قێزلار
*قارا اوْغلانلار

بؤلمه:تورک میفولوژیسی
بؤلمه:تورک تانریلاری
بادیش خان

**بادیش خان** - تۆرک و آلتای میفوْلوْژیسینده فلاکت تانریسی. يئر اۆزونده فلاکتلره سبب اوْلار. فلاکتلر، اپیدميلر اوْنون الیندن گلیر. اینسانلارین باشینا چتینلیکلر گتیریر. ائرلیک خانین اوْغلودور. باسدیغیندا توْرپاق يئریندن اوْينايیر، دَ‌يیرمان داشلارینی اۇدور. دمیر کاشاغیلی اوْلاراق دئيیلیر. چوْلاق (تک قوْللو) اوْلاراق آنیلیر. آنجاق بۇ تک قوْلوندا دوْققوز اینسانین قوْللاری‌نین گۆجو واردیر. چوْلاق سؤزو بۇ گۆن‌ده تک قوْللو کسلر اۆچون ایستیفاده ائدیلن بیر آنلايیشدیر. سؤز (بات/باد) کؤکوندن تؤره‌میشدیر. باتماق فعلی ایله عئینی کؤکه مالیکدیر. باتیران دئمک اوْلا بیلر. بادیچ سؤزو قابیق معناسینی وئرر. بادیرداماک ایسه دوْنقولداماق، گۇرولتولو و آيدین اوْلماز دانیشماق دئمکدیر.
## قایناقلار
*
* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)  

## بیرده باخین
*دمیر خان: دمیر ایلاهه‌سی. 
*قاراش خان: قارانلیق ایلاهه‌سی. 
*ماتیر خان: جسارت تانریسی. 
*شێنقای خان: قاریشیقلیق ایلاهه‌سی. 
*کؤمور خان: شر تانریسی. 
*ياباش خان: تخریبات ایلاهه‌سی. 
*اۇچار خان: خبر تانریسی. 
*کئری خان: آرا-پوْزما ایلاهه‌سی.
*آغ اوْغلانلار 
*قارا قێزلار 
*آغ قێزلار
*قارا اوْغلانلار

بؤلمه:تورک میفولوژیسی
بؤلمه:تورک تانریلاری
یاباش خان

**ياباش خان** - تۆرک و آلتای میفوْلوْژیسینده تخریبات ایلاهه‌سی. جاباش خان اوْلاراق دا خاطیرلانیر. يئر اۆزونده پیسلیکلره و تخریباتچیلیغا سبب اوْلار. قارا قام (پیس شامان) ایله ائرلیک آراسیندا واسطه‌‌چی ائدیر. ائرلیک خانین اوْغلودور. آيغیر ياللی اوْلاراق تصویر ائدیلیر. سؤز، (ياب/ياپ/جاب/چاپ) کؤکوندن تؤره‌میشدیر. ائدن (فیتنه-فساد و پیسلیک ائدن) دئمکدیر. "يابا" (چنگل هارمان واسطه‌‌سی) سؤزجويو ایله عئینی کؤکدن گلیر. بۇندان باشقا چاپماک (آت سۆرمک، ياغمالاماک) سؤزجويو ایله‌ده علاقه‌‌سی وار.
## قایناقلار
*
* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)  

## بیرده باخین
*دمیر خان: دمیر ایلاهه‌سی. 
*قاراش خان: قارانلیق ایلاهه‌سی. 
*ماتیر خان: جسارت تانریسی. 
*شێنقای خان: قاریشیقلیق ایلاهه‌سی. 
*کؤمور خان: شر تانریسی. 
*بادیش خان: فلاکت تانریسی. 
*اۇچار خان: خبر تانریسی. 
*کئری خان: آرا-پوْزما ایلاهه‌سی.
*آغ اوْغلانلار 
*قارا قێزلار 
*آغ قێزلار
*قارا اوْغلانلار

بؤلمه:تورک میفولوژیسی
بؤلمه:تورک تانریلاری
اوچار خان

**اۇچار خان** - تۆرک و آلتای میفوْلوْژیسینده خبر تانریسی. پیس خبرلری گتیرن تانریدیر. ائرلیک خانین اوْغلودور. بعضا جاسوسلارین تانریسی اوْلاراق گؤرولور. تۆرکلرده "چاشیت"، جاسوس دئمکدیر. چاشماق/چاشیتلاماق ایسه جاسوسلوق ائتمک معناسینی وئرر. اۇچار خان دا چاشیتلاری (جاسوسلاری) قوْرويار. سؤز، (اۇچ/اۇج) کؤکوندن تؤره‌میشدیر. اۇچان، اۇچاراق گلن دئمکدیر. "اۇچار" سؤزو خبر معناسی‌دا داشیيیر.

## بیرده باخین
*دمیر خان: دمیر ایلاهه‌سی. 
*قاراش خان: قارانلیق ایلاهه‌سی. 
*ماتیر خان: جسارت تانریسی. 
*شێنقای خان: قاریشیقلیق ایلاهه‌سی. 
*کؤمور خان: شر تانریسی. 
*بادیش خان: فلاکت تانریسی. 
*ياباش خان: تخریبات ایلاهه‌سی. 
*کئری خان: آرا-پوْزما ایلاهه‌سی.
*آغ اوْغلانلار 
*قارا قێزلار 
*آغ قێزلار
*قارا اوْغلانلار
## قایناقلار

*
* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)  

بؤلمه:تورک میفولوژیسی
بؤلمه:تورک تانریلاری
کئری خان

**کئری خان** - تۆرک و آلتای میفوْلوْژیسینده آرا پوْزما ایلاهه‌سی. کیرئی خان اوْلاراق دا دئيیلیر. يئر اۆزونده‌کی پیسلیکلری ایداره ائدیر. اینسانلار آراسینا نفاق سالار. ائرلیک خانین اوْغلودور. يئس / جاس (دمیر) بیلکلی اوْلاراق بئتیمله‌نیر. يئددی اوْتاغی مؤوجوددور. سؤز، (کئر/کیر/گیر) کؤکوندن تؤره‌میشدیر. گیرمک (اینسانلارین آراسینا گیرمک) معناسینی احتوا ائدر. مغولجادا هیر / کیر چیرکلیلیک، پیسلیک معنالاری داشیيیر.
## قایناقلار
*

* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)  

## بیرده باخین
*دمیر خان: دمیر ایلاهه‌سی. 
*قاراش خان: قارانلیق ایلاهه‌سی. 
*ماتیر خان: جسارت تانریسی. 
*شێنقای خان: قاریشیقلیق ایلاهه‌سی. 
*کؤمور خان: شر تانریسی. 
*بادیش خان: فلاکت تانریسی. 
*ياباش خان: تخریبات ایلاهه‌سی. 
*اۇچار خان: خبر تانریسی.
*آغ اوْغلانلار 
*قارا قێزلار 
*آغ قێزلار
*قارا اوْغلانلار

بؤلمه:تورک میفولوژیسی
بؤلمه:تورک تانریلاری
ماتیر خان

**ماتیر خان** - تۆرک و آلتای میفوْلوْژیسینده جسارت تانریسی. ماتور (پاتور، پاتیر، باتور) خان اوْلاراق دا دئيیلر. قوْرخوسوز بیر دؤيوش تانریسیدیر. ائرلیک خانین اوْغلودور. داش بیلکلی اوْلاراق تصویر ائدیلیر. سؤز، (بات/مات) کؤکوندن تؤره‌میشدیر. باتور سؤزو ایگید دئمکدیر. باهادیر، قوْرخوسوز، قهرمان معنالارینا گلیر. باتیرماق و بوْغماق فعلی ایله علاقه‌‌لیدیر.
## قایناقلار
*

* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)  

## بیرده باخین
*دمیر خان: دمیر ایلاهه‌سی. 
*قاراش خان: قارانلیق ایلاهه‌سی. 
*شێنقای خان: قاریشیقلیق ایلاهه‌سی. 
*کؤمور خان: شر تانریسی. 
*بادیش خان: فلاکت تانریسی. 
*ياباش خان: تخریبات ایلاهه‌سی. 
*اۇچار خان: خبر تانریسی. 
*کئری خان: آرا-پوْزما ایلاهه‌سی.
*آغ اوْغلانلار 
*قارا قێزلار 
*آغ قێزلار
*قارا اوْغلانلار

بؤلمه:تورک میفولوژیسی
بؤلمه:تورک تانریلاری
کايرا خان

**کايرا خان** - تۆرک میفوْلوْژیسینده يارادیجی و باش تانری. کايیر خان (کايیر هان) دا دئيیلیر. تانریلارین ان بؤيويو و ان قاباقدا گلنیدیر. هر شئيین يارادیجیسیدیر. مۆطلق اۆستونلويو واردیر. گؤيون 17. قاتیندا اوْتورار. دیگر تانریلاری دا اوْ ياراتمیشدیر. بۇ معنادا دیگر تانریلارین اؤزويله مۆقايیسه‌ده، امرلرینی يئرینه يئتیرن و يا وئردیگی وظیفه‌‌لری تکرارلايان بیر ملک موْقعینده اوْلدوغو ياناشماسی فیکری سهو اوْلماياجاق. آنجاق ایسلامدان اولکی تۆرک مدنیتینده ملک و يا بنزری بیر آنلايیش ایشتیراک ائتمز. بۇ نتیجه‌يه يالنیز مۆقايیسه ائدیله‌رک چاتیلا بیلر. کایناتین طالعيینی تعیین ائدر. ياخشیلیق ایستیقامتی آغیرلیق تشکیل ائدر. يئر اۆزونو ياراتدیقدان سوْنرا دوْققوز بۇداقلی بیر آغاج (شام و يا قايین) تیکمیشدیر. بۇ آغاج يئرله گؤيو بیر-بیرینه باغلايان حیات آغاجی "اۇلو قايین" دێر. اینسانلارین آتاسی اوْلان دوْققوز آدام بۇ آغاجین بۇداقلاریندان تؤره‌میش و دوْققوز بوْی (دوْققوز ایرق) بۇ کسلرین سوْيوندان اوْرتايا چێخمیشدیر. اۆلگن، مئرگئن و قێزاغان آدلی اۆچ اوْغلو واردیر. اۆلگن، ياخشیلیق و باغیشلايیجیلیغینی یعنی مرحمتینی؛ قێزاغان، اینتیقامینی و جزاسینی یعنی حیرصینی؛ مئرگئن ایسه مۆدریکلیک و حیکمتینی یعنی سۇوئرئنلیگینی تمثیل ائدیرلر. گؤرکملی بیر وارلیغا مالیکدیر. کوْنکرئت نوْع چوْخ تصویرائدیلمه‌میش آنجاق مجرد ایستیقامتی اۆزرینده داها چوْخ دايانیلمیشدیر. آنا و آتا اوْلاراق معين قايناقلار مؤوجوددور. اینسان فوْرمالی اوْلاراق چوْخ چوْخ تصویر ائدیلمز. کێشی يئر اۆزونده يازی سمادا کئچیریر. ديَیشیک رنگلرده ایلدیریم چاقدیریر. اوْنون يێلدیریمینا چارپیلان آدام شامان اوْلار. بعضی غربلی قايناقلاردا کۇارا (کۇغارا) اوْلاراق کئچر. بۇ تقدیرده اۇرارتولارداکی کۇئرا ایله علاقه‌‌لی گؤرونمکده‌دیر. بۇلقارلاردان دا بۇ آدلا راست گلینیر. کۇغارا (کوْغارا)نێن کايرا خان ایله فرقلی تانریلار اوْلدوغونو قارشیيا قوْيان گؤروشلرده واردیر. قارا خان ایله قاریشدیریلمامالیدیر. کايرا خان ایله قارا خان عئینی آدام اوْلاراق نیت ائدیلسه‌ده بۇ وضعیت  مشهور بیر يانلیشلیقدیر. چۆنکی قارا سؤزو ایچریسینده داها چوْخ منفی معنالار ساخلايار. قارا خان فرقلی بیر میفوْلوْژی شخصیتدیر (اوْغوز خانین آتاسیدیر).

## ائتیموْلوْژی
(کای) کؤکوندن تؤره‌میشدیر. لطف، احسان دئمکدیر. کايیرما ،کايراماک ایسه قوْروماق حمایه‌‌ ائتمک، لۆطف ائتمک دئمکدیر. مغول خئيیره سؤزو محبت معناسینی وئرر.
## قایناقلار
*
* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)  
* Türk Mitolojisi Sözlüğü, Pınar Karaca  (Kayrakan)

بؤلمه:تورک میفولوژیسی
بؤلمه:تورک تانریلاری
قاراش خان

**قاراش خان** - تۆرک و آلتای میفوْلوْژیسینده قارانلیق ایلاهه‌سی. قاریش خان اوْلاراق دا بیلینر. آلتای میفوْلوْژیسینده، ائرلیکین دوْققوز اوْغلوندان بیری اوْلدوغونا اینانیلان و يئرده‌کی پیسلیکلری ایداره ائدنلر آراسیندا ایشتیراک ائتدیگی قبول ائدیلن تانریدیر. قارانلیغی يارادیر. گئجه‌لری حؤکم سۆرور. ائرلیک خانین اوْغلودور. چَتین قۇرولوشلو، ایری بدنلی اوْلاراق ایضاح ائدیلر. قارا ایلانلاری واردیر. سؤز، (کار/قار) کؤکوندن تؤره‌میشدیر. قارالدان، قاراردیجی دئمکدیر. قارا کؤکوندن گلیر. "قاریش" ایسه قارغیش، آه معناسینی وئرر.
## قایناقلار
*
* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)  

## بیرده باخین
*دمیر خان: دمیر ایلاهه‌سی. 
*ماتیر خان: جسارت تانریسی. 
*شێنقای خان: قاریشیقلیق ایلاهه‌سی. 
*کؤمور خان: شر تانریسی. 
*بادیش خان: فلاکت تانریسی. 
*ياباش خان: تخریبات ایلاهه‌سی. 
*اۇچار خان: خبر تانریسی. 
*کئری خان: آرا-پوْزما ایلاهه‌سی.
*آغ اوْغلانلار 
*قارا قێزلار 
*آغ قێزلار
*قارا اوْغلانلار

بؤلمه:تورک میفولوژیسی
بؤلمه:تورک تانریلاری
مئرگئن

**مئرگئن** - تۆرک میفوْلوْژیسینده عاغیل تانریسی. پئرگئن خان و يا مئرئگئن خان اوْلاراق دا خاطیرلانیر. هر شئيی بیلیر. عاغیلی و ذکانی تمثیل ائدیر. گؤيون يئددینجی قاتیندا اوْتورار. مۆدریکلیک صاحبیدیر. هر شئيی بیلدیگی اۆچون هر شئيه گۆجو يئتر. اوْخو و يايی واردیر. مۆدریکلیگی ایله آتدیغی اوْخ هدفیندن يايینماز. اینسانلارا مۆدریکلیک وئریر. علمی و فلسفه‌نی حمایه‌‌ ائدیر.

## ائتیموْلوْژی
(بئر / پئر / مئر) کؤکوندن تؤره‌میشدیر. اوْخچو، نیشانجی، قهرمان دئمکدیر. مغولجادا مۆدریک، داهیلیک دئمکدیر. مانچژور دیلینده ده بیره-بیر عئینی شکیلده مئرگئن اوْلاراق آدی کئچر.
## قایناقلار
*
* Çoban, Ramazan Volkan. *[http://www.academia.edu/2536361/Turk_Mitolojisinde_Iyilik_Tanrisi_Ulgenin_Inanistaki_Yeri_Tasviri_ve_Kokeni.htm Türk Mitolojisinde İyilik Tanrısı Ülgen’in İnanıştaki Yeri,Tasviri ve Kökeni (Türkçe)]*

بؤلمه:تورک میفولوژیسی
بؤلمه:تورک تانریلاری
باهار (شهر)

**باهار** همدان اوستانینین شهرلریندن بیری دیر بو شهر باهار بؤلگه‌سی‌نین مرکزی بؤلومونده یئرلشیب و ۲۷٫۲۷۱ نفر جمعیتی وار دیر. باهار شهری اوز آدین باهارلو طایفانین آدیندان دان آلیب باهارلو طایفاسی گونئی آذربایجانین بیر اونملی و مهم طایفالاریندان اولاراق کی چالیشیب و حؤکومت یارالدا بیلیب لر.

## خالق
باهار شهرینین خالقی تقریباً بوتونلوکله آذربایجان تورکجه‌سینده دانیشیراق،چوخ آز سایدا ایسه لور و کورد ده وار 
حاجعلی رزم آرا فرهنگ جغرافیایی ایران کیتابیندا باهار شهرینه عایید بئله یازیر: قصبه نین نوفوسو ۱۲ مین نفر دیر دیل لری تورکجه (آذربایجان تورکجه‌سی) و چوخلاری فارسجا ایله تانیش دیرلار.مذهب لری موسلمان و شیعه اولاراق ،اهالی نین مشغولیاتی ایسه بیر قیسم اکینچی بیر قیسم ده آل وئرچی‌دیرلر.

## باهار لهجه‌سی
باهارلي‌لار آذربايجان تورکو اولاراق آذربايجان تورکجه‌سي‌نين بير شيوه و لهجه‌سينده دانيشارلار، بو شيوه آذربايجان تورکجه‌سي‌‌نين بير قولو اولان همدان لهجه‌سي‌نين بؤلومونده‌دير. آنجاق بو لهجه‌نين مخصوص اؤزه‌لليک‌لري وار کي اؤزونه گؤره تايسيزدير. آشاغيدا نئچه اؤرنه‌يي بو لهجه‎‌دن گؤروروک: 

بئز باهارلئ‌لر دؤنيانين هر يئرئنده اولسگ اؤز ديلئمئزئ ايتئرمگ، اؤز يوردئمزدن چئخمگ.

آتته بابادن قالن ائي‌لرئنئ ساتدئله کؤچدئله غريب کنده.

بؤلمه:باهار بؤلگه‌سی
ایدینا منزل

**ایدینا کیم منزل** (اینگیلیسجه: Idina Kim Menzel، دوغوم 30 مئی 1971) ان گؤزل اوْخویان ، رقاصه و  تلویزیون اوْیونچوسودور.

## اوْینادیغی فیلم‌لر

بؤلمه:آمریکالی اویونچولار
همایون شجریان

**همایون شجریان** (دوغوم:۳۱ اردیبهشت ۱۳۵۴ تهران)، ایرانلی سۆنتی مۇسیقی‌ اوخوجوسودور.

## قایناقلار

بؤلمه:اوخوجولار
بؤلمه:تهرانلیلار
بؤلمه:یاشایان اینسانلار
آیزیت

**آيزیت** - ياقوت میفوْلوْژیسینده گؤزللیک ایلاهه‌سی. دیگر آدلاری آيیغسیت، (آيیهیت، آيیسات) خاتوندور. محبتین و گؤزللیگین سیمووْلودور. اوْنقوْنو قۇ قۇشودور. قۇ قۇشلاری بۇ سببله مقدس سايیلار و توْخونولمازدیر. قۇ قۇشلاری فوْرما ديَیشدیرمیش مقدس قێزلار اوْلاراق قبول ائدیلیر. آيیغسیت گۆموش تۆکلو بیر ماديان فوْرماسینا چئوریله بیلر و گؤيدن يئر اۆزونه بۇ شکیلده ائنر. ماديان قێلیغیندايکن قۇيروق و يَلَلَرینی قاناد کیمی ایستیفاده ائدر. مئشه‌لرده گزمه‌يی سئور. آغ بیر کالپاغی، چێلپاق چیگینلرینده آغ بیر شرفی واردیر. اۇشاقلاری و حئیوان بالالارینی قوْرويور. اینسانلارا سئوگی ایلهام ائدر. سارايی‌نین قاپیسیندا اللرینده گۆموش باکراچلار و گۆموش چۇبوقلار اوْلان ياساقچیلاری (گؤزتچیلری) واردیر. بۇ ياساقچیلار پیس اینسانلاری ایچریيه بۇراخمیرلار. آيزیتین قێزلاری واردیر. اوْنلار دا قۇ جیلدینه گیره بیلرلر. آيزیتین قێزلاری جادولو آغ بیر تۆلو گئیینینجه قۇ قۇشونا چئوریلرلر. آغ دۇرنا قۇشو دا دیگر سیمووْللاریندانن بیریدیر. سۇمئرلرده آي ایلاهه‌سی اوْلان آيا دا ایشیق ساچماقدادیر و آدی دا بۇ آنلاملا علاقه‌‌لیدیر. عشق هر زامان ایشیقلا و پارلاقلیقلا ایشاره‌له‌نیلمکده‌دیر.
## ائتیموْلوْژی
(آی) کؤکوندن تؤره‌میشدیر. آی کیمی پارلاق دئمکدیر. آي گؤزللیگی و ایشیغی، نۇرو حمایه‌‌ ائدر.
## قایناقلار
*

* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)  

بؤلمه:تورک میفولوژیسی
بؤلمه:تورک تانریلاری
بؤلمه:یاقوت میفولوژیسی
بؤلمه:ساکا میفولوژیسی
گون آنا

**گۆن آنا** - تۆرک و آلتای میفوْلوْژیسینده گۆنش تانریچاسی. کۆن آنا و یا گۆنش (کۆنئش) آنا اوْلاراق دا بیلینر. بعضا یاشیک آنا دا دئییلیر. مغوللار نار (نارا) ائجئ دئییرلر. آلتای تۆرکلری‌نین اینانجیندا گؤی عالمی‌نین ان یۆکسک قاتیندا اوْتوران، گۆنش تانریچاسی اوْلاراق گؤروله بیله‌جک مقدس بیر وارلیقدیر. بۇ اینانجا گؤره گۆن آنا اینسانلارین ایلک بؤیوک آناسی و آی آتا ایلک بؤیوک آتاسیدیر. گؤیون یئددینجی قاتیندا اوْتورار. تۆرکلرله ده علاقه‌‌لی بعضی اؤن آسیا کۆلتورلرینده دیشی اوْلاراق قبول ائدیلمیشدیر. ایندیکی واختدا قێزلارا گۆنش آدینین وئریلمه‌سی‌نین سببلریندن بیری ده بۇدور. تۆرکلرده گۆنش ایستی‌نین آی ایسه سوْیوغون سیمووْلودور. اۇرال باتیر افسانه‌سینده گؤی ایلاهی سامراوین ایکی آروادی واردیر بیری‌نین آدی کۇیاش آنادیر. (دیگری ده آی آنادیر.) 

ضیا گؤی آلپ بئله دئمکده‌دیر: "قدیم تۆرک تلقی‌سینه گؤره، خاقانلا خاتون گؤی ایله یئرین اؤولادلاریدیر. گۆنش آنا ایله آی آتا اوْنلارین گؤی اۆزونده‌کی نۇماینده‌‌لری ایدی. خاقانین تمثیلی اوْلان آی آتا، گؤی اۆزونون آلتینجی قاتیندا، خاتونون تمثیلی اوْلان گۆن آنا ایسه داها اۆستده، سمانین یئددینجی قاتیندا ایدی.

## بیرده باخین
*کۇیاش

## قایناقلار
*
* Murat Uraz, Türk Mifologiyası
* Ziya Gökalp, Türk Medeniyeti Tarihi II, İstanbul, 1974, s. 211.
* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)  

بؤلمه:تورک میفولوژیسی
بؤلمه:تورک تانریلاری
قیزاغان

**قێزاغان خان** - تۆرک و آلتای میفوْلوْژیسینده دؤيوش تانریسی. کێزیغان دا دئيیلیر. گؤيون دوْققوزونجو قاتیندا ياشايیر. کايرا خانین اوْغلودور. چوْخ قۆووتلیدیر. اوْردولاری ایداره ائتمکده، دؤيوشلری قازانماقدا، دۆشمنی يئنمکده کوْماندیرلره کؤمکچی اوْلار. قێرمیزی يۇلارلیدیر، قێرمیزی بۇغرا کۆرگینده اوْتورار. عصاسی گؤی‌قورشاغیدیر. قێرمیزی رنگ ایله ایشاره‌له‌نیير. دؤيوشچولری قوْرويار. تۆرک-مغول ایمپئراتوْرلوقلاری بیر فتح دؤولتی اوْلدوغو اۆچون مۇحاریبه‌‌لر و دؤيوشچولر اجتماعی حیاتدا اهمیتلی بیر يئر تۇتار. بۆتون کیشیلر، حتی يئری گلنده قادینلار دا عئینی زاماندا عسگرلردیر. تۆرکلرین قادینلاری و اۇشاقلاری دا پۇسات (سلاح) ایستیفاده ائتمه‌يی بیلرلر. قۆتی سیمووْللاشدیریر. گۆجلولوک ناغیل و سؤيلنجه قهرمانلاری‌نین ان اهمیتلی خصوصيتلریندندیر. دؤيوشچولره و عسگرلره قۆووت وئرر. اوْنلارین يئنیلمز اوْلمالارینی تامین ائدر. بعضا چوْخ آز سايدا عسگرین اؤزوندن قات-قات چوْخ بؤيوکلوکده‌کی اوْردولاری يئيیلدیگینه شاهید اوْلونار. تاریخده بۇ کیمی واقعه‌لره راست گلینمه‌سی هئچ ده آز دئيیلدیر.

## ائتیموْلوْژی
(قێز/کێس/کێي) کؤکوندن تؤره‌میشدیر. حیرصین و قانین رنگی اوْلان قێرمیزی سؤزجويو عئینی کؤکدن گلیر. قێسقانماق فعلینی ده ساخلايیر. گۆجلو، قۆووتلی، حیرصلی دئمکدیر.

## قایناقلار
*
* Çoban, Ramazan Volkan. *[http://www.academia.edu/2536361/Turk_Mitolojisinde_Iyilik_Tanrisi_Ulgenin_Inanistaki_Yeri_Tasviri_ve_Kokeni.htm Türk Mitolojisinde İyilik Tanrısı Ülgen’in İnanıştaki Yeri,Tasviri ve Kökeni (Türkçe)]*

بؤلمه:تورک میفولوژیسی
بؤلمه:تورک تانریلاری
کویاش

**کۇیاش** - تۆرک میفوْلوْژیسینده گۆنش تانریسی. دیگر آدلاری کوْیاش آتا، گۆن (کۆن) آتا، گۆنش (کۆنئش) آتا، یاخود یاشیک آتادیر. مغوللار نار (نارا) ائتزئگ دئیرلر. گۆن خان ایله قاریشدیریلمامالیدیر. گؤیون یئددینجی قاتیندا اوْتورار. تۆرکلرله ده علاقه‌‌لی بعضی اؤن آسیا مدنیتلرینده قادین اوْلاراق قبول ائدیلمیشدیر. ایندیکی واختدا قێزلارا گۆنش آدینین وئریلمه‌سی‌نین سببلریندن بیری ده بۇدور. تۆرکلرده گۆنش ایستی‌نین، آی ایسه سوْیوغون سیمووْلودور. اۇرال باتیر (اۇرال خان) افسانه‌سینده گؤی تانریسی سامراوین ایکی آروادی واردیر: بیری‌نین آدی کۇیاش آنا، دیگری ده آی آتادیر.

یئر اۆزونه گؤندردیگی حیات انرژیسی سببی ایله تۆرک مدنیتینده گۆنشه حؤرمت ائدیلیر و حیات وئریجی بیر اِلِمِنت کیمی قبول ائدیلیر. اۇروپا و غرب مدنیتلرینده لاتینجه.  Ex Oriente Lux ("ایشیق شرقدن یۆکسه‌لیر"، یعنی سیویلیزاسییانین منشأ‌یی شرقده یئرلشیر)، دئیه‌رک، عئینی آنلاییشی فرقلی بیر شکیلده وۇرغولامیشلار. آنادوْلو سؤزو یۇنان دیلینده گۆنشین دوْغولدوغو یئر دئمکدیر. تۆرکلر دوْغان گۆنشی اۆچ و یا دوْققوز دفعه‌‌ سلاملارلار. خاقانین چادیرین قاپیسی شرقه باخیر. ائولرین قاپیلاری همیشه شرقه آچیلیر. مغول واریانتین ماجارلارین گۆنش تانریسی ناپکیرالیی خاطیرلاتماقدادیر. بۆتون مدنیتلرده گۆنش دۆنیایا گؤندردیگی ایشیقلار، یعنی حیات انرژیسی سببی ایله حؤرمت قازانمیشدیر. وئردیگی ایستیلیک اوْنون گۆجو اوْلاراق گؤرولموشدور. بۇ سببله ده آز قالا بۆتون مدنیتلرده و بۆتون بیرلیکلرده آشکار باش تانری مؤوقعیتینه گتیریلمیشدیر.

## ائتیموْلوْژی
(گۆن/کۆن/کۆی) کؤکوندن تؤره‌میشدیر. گۆنش و بۇندان باشقا گۆندوز دئمکدیر.

## بیرده باخین
*گۆن آنا

## قایناقلار
*
* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)  

بؤلمه:تورک میفولوژیسی
بؤلمه:تورک تانریلاری
آی آتا

**آی آتا**، آلتایلارین اینانجلاریندا آی ایلاهی اوْلاراق گؤروله بیله‌جک بیر مقدس وارلیقدیر و گؤی عالمی‌نین 6-جێ یانیندا اوْتورور. بۇ اینانجا گؤره آی دده‌‌ اینسانلارین ایلک باباسی و گۆن آنا ایلک آناسیدیر.

آی، اۇشاقلارا آی دده‌‌ اوْلاراق تانیدیلیر. یۇخو واختی‌نین سیمووْلودور. اۇشاغا، یاتاغینا یاتارسان، آی دده‌‌ سنه ناغیل ایضاح ائده‌جک دئییلیر و اۇشاغین یانیندا یا ناغیل کیتابی اوْخونور، یا دا آدام طرفیندن بیلینن بیر ناغیل ایضاح ائدیلر. 

مملوکلار (کؤله‌منلر) دؤورونده مصرده یاشامیش تۆرک تاریخچیسی آیبئک-اۆد دئواداری‌نین تۆرکلرین منشأ‌یی اۆزرینه ایضاح ائتدیگی آی آتانین افسانه‌سینده ماغارادا تؤره‌مه موْتیوی ایشتیراک ائدر. بۇ احوالاتا گؤره تۆرکلرین ایلک آتاسی اوْلان آی آتا، بیر ماغارادا اوْرتایا چێخمیشدیر. بۇ ماغارا آی آتانین دوْغومونا (آیبئک-اۆد دئواداری‌نین ایفاده‌سییله) بیر "آنا رحمی" وظیفه‌‌سی ائتمیشدیر. بوْزقورد افسانه‌سینده‌کی قۇردون یارالی تۆرکو قاچیریب بسله‌دیگی ماغارا دا بئله بیر آتا ماغاراسیدیر و هر ایل بۇ ماغارادا مراسیملر ائدیلردی. آتا ماغاراسی اینانجی و عنعنه‌‌سی کؤهنه دؤورلرده تۆرکلر آراسیندا چوْخ گئنیش یاییلمیشدیر. ایشده آی آتا دا بئله بیر ماغارادا یارانمیشدیر.

## بیرده باخین
*یالچوک
*گۆن آنا

## قایناقلار
*
* Türk Mitolojisi, Murat Uraz
* Bahaeddin Ögel, Türk Mitolojisi (1, 132)

بؤلمه:تورک میفولوژیسی
بؤلمه:تورک تانریلاری
یالچوک

**یالچوک** - تۆرک میفوْلوْژیسینده آی تانریسی. دیگر آدلاری آی آتا و یا اۇیاه (اۇجاه) ائدئ‌دیر. مغوللار سار (ساران) ائچئگئ دئیرلر. بیر ماغارادا مئیدانا گلمیش‌دیر. بۇ ماغارا بیر نوْع آنا بطنینی سیزمووْلیزه ائدیر. گؤیون آلتینجی قاتیندا یاشاماقدادیر. بعضی تۆرک طایفالاری آیدان تؤرندیکلرینه اینانارلار. بعضی داستانلاردا اوْغوز خانین نسلی‌نین آی آتایا قدر گئتدیگی ایضاح ائدیلر. مغوللارین مقدس آناسی آلانکوْوا دا آی ایشیغیندان حامیله قالمیشدیر. اوْغوز خاقانین آتالاری‌نین نسلی آی آتایا قدر اۇزانار. ساگاغانسار (ساگانسار) و یا ساگاغالگان (ساگالگان) یعنی "آغ آی" دئدیکلری مراسیمین بۇ تانری ایله علاقه‌‌سی اوْلماسی احتیمالی وار. ناغیللاردا ایضاح ائدیلن آی دده‌‌ موْتیوی ده یئنه بۇ آنلاییشین بیر داوامیدیر. آی خان ایله قاریشدیریلمامالیدیر. گؤیون آلتینجی یانیندا اوْتورار. پارلاقلیغی، ایشیغی و گؤزللیگی سمبوللاشدیرما ائدر.

آیین آیپارا شکلی سمبوللاشدیرما ائدیلمیش ایکی بۇغا بۇینوزونون خاطیرلادار کی، آی و بۇغا عنصرلارینین بیر-بیرلرییله علاقه‌لندیریلمه‌سی‌نین فرقلی بیر ایستیقامتینی اوْرتایا قوْیار. بۇغا ایلک دفعه‌‌ سۇمئرلرده قبول ائدیلمیشدیر، بیرده آیا آدلی سۇمئر ایلاهه‌سی گۆنشین آروادی اوْلاراق ایفاده ائدیلر، یعنی بۇ ایلاهه‌نی تۆرکلرده‌کی آی اوْلماسی احتیمال ائدیلیر. اۇرال باتیر (اۇرال خان) افسانه‌سینده گؤی تانریسی سامراوین ایکی آروادی واردیر: بیری‌نین آدی آی آنا، دیگری ده گۆنش آنادیر. بیر چوْخ مدنیتلرده آی قادین جینسینده اوْلاراق تصور ائدیلمیش و گؤزللیگین سیمووْلو حساب ائدیلمیشدیر.

## ائتیموْلوْژی
**يالچوک:** (يال) کؤکوندن تؤره‌میشدیر. اوْد معناسی احتوا ائدر. يالازلانماق سؤزو ایله عئینی کؤکدندیر. تۆرکجه‌ده يال / جال، مغولجادا زال کؤکو ایشیلداما، پارایلداماق معنالارینی وئرر.

**آی:** (آی) کؤکوندن تؤره‌میشدیر. پارلاقلیق، ایشیق، تمیزلیک، يۆکسلمک کیمی معنالاری واردیر. آيمان حرکتی ایسه اؤزونده اوْلماغی، شعورو، اؤزونه گلمه‌يی ایفاده ائدر.

## بیرده باخین
*آی آتا

## قایناقلار
*
* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)
آندار خان

**آندار خان** — تۆرک و آلتای میفوْلوْژیلرینده اوْد تانریسی. آندیر خان اوْلاراق دا تانینیر. آتشی قوْرویور. بعضا عصبیلشه‌رک یئر اۆزونده یانغینلارا سبب اوْلور. الینده بیر "یوْلا" (مشل) ایله ایفاده ائدیلیر. ساچلاری اوْدداندیر. گؤزلری آلوْو ساچار. هئیبتلی و عضله‌‌لی بیر گؤرونوشو واردیر. مئشه‌لی اؤزباشینا هئچ سؤنمه‌دن داواملی یانار. بیتکیلرین قوْرویوجو تانریسی اوْلاراق دا گؤرولر. یئرآلتی‌نین و یا جهنمین قوْرویوجوسو اوْلاراق دا دئییلر.

## ائتیموْلوْژی
(آن/یان) کؤکوندن تؤره‌میشدیر. آنماق (خاطیرلاماق) و آند سؤزلریندن گلیر. چوْخ خاطیرلانان، آدینا آند ائدیلن دئمکدیر. آن/یان علاقه‌‌سییله یاندیران معناسینا دا گله بیلر. قدیم تۆرکجه‌ده اوْولانماق معناسی دا وئرن آن کؤکوندن گلمکده‌دیر.
## قایناقلار
*

* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)  
*Türk Mitolojisi Ansiklopedik Sözlük, Celal Beydili, Yurt Yayınevi (S-13)

بؤلمه:تورک میفولوژیسی
بؤلمه:تورک تانریلاری
ساتیلای

**ساتیلای** — تۆرک و آلتای میفوْلوْژیسینده فساد تانریچاسی. رۇح خسته‌لیکلرینه و انتحارلارا سبب اوْلور. چاره‌سیز، اۆمیدسیز اینسانلاری انتحار ائتمه‌لری اۆچون آلدادیر. پیسلیکلره سبب اوْلور. اۇزون و داغینیق ساچلاری واردیر. گؤرونوشو دیکسیندیریجیدیر. چێلپاق آیاقلاری ایله سسسیزجه گزر. گؤندردیگی پیس رۇحلارین مسلط اوْلدوغو کسلر اؤزونو بیلمزلییه دۆشرلر. عاغیللارینی دوْغرو ایستیفاده ائده بیلمزلر.

## ائتیموْلوْژی
(سات) کؤکوندن تؤره‌میشدیر. ساتماق حرکتی ایله عئینی منشأ‌يه مالیکدیر. منفی معنالار وئرر.
## قایناقلار
*
* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)  

بؤلمه:تورک میفولوژیسی
بؤلمه:تورک تانریلاری
قیش خان

**قێش خان** - تۆرک و آلتای میفوْلوْژیسینده قێش ایلاهه‌سی. گێش خان دا دئيیلیر. قێش فصلی‌نین تانریسیدیر. بۇ مؤوسومو نیظاملار و واختیندا باشلايیب دؤورونده سوْنا چاتماسینی تعمین ائدیر. قێشدا اوْلاجاق حادثه‌‌لری تعیین ائدیر. 

داها چوْخ ياقوتلار آراسیندا اینانیلان تۆرک میفوْلوْژیسینده عاید بیر فیقوردور. آياز آتا کیمی اۇشاقلارا هدیه‌‌ وئرمه‌نین سیمووْلودور. دئيیلنلره گؤره قێش خاقان، ماوی، قارا و آغ رنگلی بیر جۆببه گئير. ياخشی اۆرکلی و اۇزون ساققاللی بیر ياشلیدیر. الینده آغ و چوْخ اۇزون بیر عصا واردیر. باشیندا ایسه ایکی دنه چوْخ اۇزون و ایتی بۇينوزدان عبارت اوْلان بیر بؤرک (باشلیق) داشیيیر. بۇ بۇينوزلار بۇغايی (و يا ماموتو) آغلا گتیردیگیندن اوْنا "قێش بۇقا" ("قێش بۇغا") و يا "قێش ماموْنت" (قێش ماموت) دئيیلدیگی ده بیلینمکده‌دیر.

## ائتیموْلوْژی
(کێش/قێش/گێش) کؤکوندن تؤره‌میشدیر. ایلین ان سوْيوق زامانی.
## بیرده باخین
*تنگری‌چیلیک

## قایناقلار
*

* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)  

بؤلمه:تورک میفولوژیسی
بؤلمه:تورک تانریلاری
اردنَی

**اردَنَی خان** - تۆرک و آلتای میفوْلوْژیسینده خبر تانریسی. تانریلارین خبرلرینی اینسانلارا چاتدیریر. قاصیدلری قوْرویار. اۇچان آغ بیر آتی واردیر. حواریلرین باشلارینا ضرر گلمه‌سینه مانع اوْلار. اؤتورولن خبرلرین اوْلدوغو کیمی، دیَیشدیریلمه‌دن یئرینه چاتدیریلماسیندا اهمیتی واردیر. تۆرک ناغیللاریندا چاپان/چاپار (آتلی خبرچی، آتلی قاصید)لار واردیر و آتلاری اۆچ گۆن-اۆچ گئجه دایانمادان یوْل گئدیر. یادا هر شهرده بیر آت دیَیشدیره‌رک و آتین اۆستونده یاتاراق یوْل آلارلار. اردنی طرفیندن قوْرونارلار.

## ائتیموْلوْژی
(ار/ائر) کؤکوندن تؤره‌میشدیر. "اردن"؛ قاتیشیقسیز، اردملی، صادق دئمکدیر.
## بیرده باخین
*تنگری‌چیلیک

## قایناقلار
*

* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)  

بؤلمه:تورک میفولوژیسی
بؤلمه:تورک تانریلاری
کامبار

**کامبار** - تۆرک میفوْلوْژیسینده آت تانریسی. آتلاری قوْرویور، اَیلنجه‌نی سئور. ایلخیجی (آت سۆروسو صاحبی) کامبار آتا اوْلاراق دئییلر. ایسلام سوْنراسی قمبر موْتیوی ایله عئینیلشدیریلمیشدیر. تۆرکلرله قارلیلیقلی تأثیر حالیندا اوْلان تاجیکلرده یاغیش و ایلدیریم تانریسی اوْلاراق گؤرونور. تۆرکلرده آت دایم ایلدیریم ایله علاقه‌‌لندیریلمیشدیر. بۇ باخیمدان آغلا اۇیغون گؤرونمکده‌دیر. یۇنانجادا کۆرکن دئمکدیر. "کامبئرسیز توْی اوْلماز،" سؤزجویو بۇ معنادا ایستیفاده اوْلونور. چالغیچیلار قوْرویوجوسو اوْلاراق گؤستریلدیگی دا گؤرولر. اصلینده وار اوْلان و آتلارین قوْرویوجو رۇحو اوْلاراق گؤرولن بیر تانریا مۆختلیف سؤز اوْخشارلیغی سببی ایله فرقلی معنالار یۆکلنه‌رک خصوصیتلری‌نین گئنیشلدیلدیگی آیدین اوْلماقدادیر. حضرت علی‌نین آتلاریندان مسئول قۇلونون (و یا کؤنوللو خیدمتچیسی‌نین) آدینین قمبر اوْلدوغو و بیرلیکده سفرلر ائتدیکلری دانیشیلار.
## ائتیموْلوْژی
(کام) کؤکوندن تؤره‌میشدیر. قام (شامان) سؤزو ایله علاقه‌‌لیدیر. قامچی سؤزو آتلاری حرکت ائتدیرمک اۆچون ایستیفاده ائدیلن قامچی دئمکدیر و عئینی سؤز کؤکوندن تؤرنمیشلر.
## بیرده باخین
*تنگری‌چیلیک

## قایناقلار
*
* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)  

بؤلمه:تورک میفولوژیسی
بؤلمه:تورک تانریلاری
اود آنا

**اوْد آنا** - تۆرک، آلتای و تاتار میفوْلوْژیسینده آتش ایلاهه‌سی. مۆختلیف تۆرک دیللرینده ووْت (وۇت، اۇغوْت، اۇووْت) آنا اوْلاراق دا بیلینر. مغوللار گال ائجئ دئیرلر. اوْجاغی و ایچینده‌کی آتشی قوْرویار. قێرمیزی پالتار گئیمیش یاشلی بیر قادیندیر. اوْد دیلیملریله دالغالانان قێرمیزی ایپکدن بیر خالاتی واردیر. گنج آل بیر مادیان اۆزرینده سیاحت ائدیر. اۇزون قێرمیزی ساچلاری واردیر، ساچلاری هؤرگولودور و اوْد دیلیملرینه ایشاره‌دیرر. دؤشلری چوْخ بؤیوکدور. اوْد آنا، عمومی اوْلاراق ائولرده‌کی و چادیرلارداکی اوْجاقلاری و آتشینی قوْرویار. هر اوْجاغا بیر اییئ (قوْرویوجو رۇح) گؤندریر. یئددی اوْغلو واردیر و یئددیسی ده اوْد تانریسیدیر. یئر اۆزونده‌کی ایلک اوْجاغی اۆلگنین قێزلاری یاندیرمیشدیر. سوْنرا دا اوْد آنایا امانت ائتمیشدیر. اوْد آنا هر بیر اوْدا و اوْجاغا بیر اییئ (قوْرویوجو رۇح) گؤندریر. دوْققوز آتش چایی‌نین قوْوشاغیندا دوْققوز گۇشه‌لی میس بیر ائوده یاشاییر. ائوین، اؤلکه‌نین قوْرویوجولوغونو دا ایشاره‌لر. اؤز اۇشاغینی یئدیگی دئییلر. بۇ وضعیت آتشین آرتیب-آزالان یالیملی طبیعتینی خاطیرلادار. گؤی یئردن آیریلارکن یارادیلمیشدیر. مغوللاردا نیکاحین سیمووْلودور. کاراچایلاردا "تئب آنا" فوْرماسی ایشله‌دیلیر و *تابیتی* آدلی اسکیف اوْد تانریسی ایله علاقه‌‌لیدیر. تاتار میفوْلوْژیسینده اوْد آتاسی، اوْد اییئسی و اوْد آناسی بعضا تک بیر وارلیغا وئریلن مۆختلیف آدلار اوْلدوغو گؤرونور. لاکین آرالارینداکی ان اهمیتلی فرق، اوْد اییئسی‌نین یالنیز معین بیر اوْجاغا و یا آتشه باغلی اوْلماسیدیر. اوْد آناسی و اوْد آتاسی ایسه بۆتون اوْجاقلارین و آتشلرین صاحبیدیر و ایسته‌دیگی‌نین یانینا گئده بیلر. اوْد اییئلرینی بۇ آتشلری قوْروماق اۆزره اوْد آنا و اوْد آتا گؤندریر.
## ائتیموْلوْژی
(اوْد/اوْت) کؤکوندن تؤره‌میشدیر. آتش دئمکدیر. مغولجادا اوْد سؤزونون اۇلدوز معناسینا گلمه‌سی ایسه دقت چکیجیدیر. داقور دیلینده هوْد سؤو ده يئنه اۇلدوز دئمکدیر.
## بیرده باخین
*تنگری‌چیلیک

## قایناقلار
*
* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)  

بؤلمه:تورک میفولوژیسی
بؤلمه:تورک تانریلاری
يئر-سو

**یئر-سۇ**، تۆرک و آلتای میفوْلوْژیسینده بیر طبیعت لایی. عئینی زاماندا کؤهنه تۆرک اینانجیندا بیر رۇح بؤلمه‌سی. **یار-سۇب** و یا یار-**سۇو** اوْلاراق دا دئییلر. قاباغیندا گؤی-قالدیر.
## یئر-سۇ آنلاییشی
بۇ اینانجا گؤره یئر-سۇ رۇحلاری توْرپاق آنا اؤتوکن باغلی طبیعت رۇحلاریدیر. بعضا بیر آغاجین، قایانین، داغین، گؤلون، چایین، یا دا حتی بۆتون بیر اؤلکه‌نین رۇحو اوْلارلار. یئر-سۇلارا حؤرمت ائتمک لازیمدیر. بیر مئشه‌یه گیریلدیگینده دقتلی حرکت ائدیلیر؛ سسلی دانیشیلماز، بۇداقلار قێریلماز، داش آتیلماز. اگر اینسان طبیعتدن بیر شئی گؤرورسه بۇ یالنیز طبیعت رۇحلاری‌نین ایجازه وئرمه‌سییله مۆمکون اوْلموشدور. بۇنا گؤره اینسانلار یئر-سۇلارا شۆکر ائدرلر.

یئر و سۇ رۇحلارینی دا احتوا ائدن طبیعی وارلیقلارین هامیسیندان عبارتدیر. بۇ معنادا مقدس بیر گۆج و حیات انرژیسیدیر لاکین مادی وارلیقلاردان دا مجردلنمیش دئییلدیر. اینسانلار بۇ انرژی ایله و بۇ انرژینی داشییان مجرد وارلیقلارلا بیرباشا علاقه‌‌ و اۆنسیت قۇرا بیلرلر. چۆنکی اینسانا ان یاخین اوْلان مجرد (انتزاعی) لای بۇراسیدیر. مغول بایراغیندا سیمووْلیک اوْلاراق ایشتیراک ائدن عنصرلردن بیریدیر. یئر-سۇ رۇحلارینی ایسه اؤز ایچلرینده بیر نئچه بؤیوک آلت بؤلمه‌یه بؤلمک اوْلار لاکین بۇ قطعی بیر دسته‌له‌مه دئییلدیر. چۆنکی آلت بؤلمه‌لردن چوْخ بۇ رۇحلارین درحال هر اشیا، جانلی و یا طبیعی وارلیق ایله علاقه‌‌لی اوْلاراق چوْخ سایدا تثبیت ائدیله بیله‌جه‌یی گئرچکی داها بؤیوک اهمیت داشیییر. یئنه ده کوْبودجا بئله عمومی بیر تسنیف ائتمه ائدیله بیلر. داغ رۇحلاری، مئشه رۇحلاری، ائو رۇحلاری و سۇ رۇحلاری ان چوْخ اهمیته صاحب اوْلاراق اوْرتایا چێخارلار. دیگر رۇحلاری بۇنلارین ایچینده و یا بۇنلارا باغلی اوْلاراق ایشتیراک ائدن مجرد وارلیقلار اوْلاراق دۆشونمک مۆمکوندور.

کؤچ داستانیندا، تۆرکلر 40 نسیلدن بری مقدس سایدیقلاری بیر قایانی چینلیلره هدیه‌‌ ائدرلر. بۇنا گؤره بیردن گؤی غریب بیر طرازلیق بۆرونر، قۇشلارین و طبیعتده‌کی حئیوانلارین سسلری کسیلیر، بیتکیلر سارالیب سوْلماغا باشلاییر و تۆرکلرین آراسیندا اپیدمی خسته‌لیکلر یاییلار. دوْغادان یئر-سۇلارین "کؤؤچ.. کؤؤچ" دئیه سسلری ائشیدیلر. بۇ سسلر آنجاق تۆرکلر آیلارلا کؤچ ائدیب چوْخ اۇزاقلارا واردیقلاریندا کسیلیر. بۇ شکیلده یئر-سۇلار اؤزلرینه حؤرمتسیزلیک ائتمیش اوْلان تۆرکلری جزالاندیرمیش اوْلارلار. عئینی شکیلده معین قایدالارا اۇیولمادیغی تقدیرده طبیعتدن گلن برکتین آزالاجاغینا اینانیردیلار. یئر-سۇلار اۇنودولموش آتالارین رۇحلاری اوْلدوغونا اینانیردیلار. آتالارین آدلاری خاطیرلاندیغی مدتجه عائله‌لری‌نین یاخینلیغیندا اوْلوب اوْنلارا دستک اوْلدوقلارینا، آمّا اگر اۇنودولوب آدلاری آنیلمازسا، طبیعته گئدیب اوْرادا هر هانسی بیر جیسیمین رۇحو اوْلدوقلارینا اینانیردیلار.

## يئر
يئر - دۆنيا و يا اۆزرینده ياشانیلان قیسیمی. جئر (چئر، جیر، چیر) اوْلاراق دئيیلدیگی تۆرک دیللری ده واردیر. "يئر اۆزو" ده دئيیلیر. مغوللار قازار دئيرلر. تۆرک-مغول و سۇمئر افسانه‌لرینده يئر، دیشی گۆجو ایشاره‌لر. سامی (حال-حاضیردا ایوریت-عرب) مدنیتینده ایسه تام ترسیدیر. هووا سؤزو گؤيو و هاوانی خاطیرلادار (آوا: هاوا دئمکدیر). آدم سؤزو ایسه يئری و توْرپاغی احتوا ائدر (آداما: پالچیق دئمکدیر). مغولجادا دۆنيايا يئرتؤنت دئيیلر.
## بیرده باخین
*تنگری‌چیلیک

## قایناقلار
*
* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)  

بؤلمه:تورک میفولوژیسی
آلاز خان

**آلاز خان** — تۆرک و آلتای میفوْلوْژیسینده اوْجاق تانریسی. آلاس خان اوْلاراق دا تانینماقدادیر. ائولرده‌کی اوْجاغی و ائو حئیوانلارینی دا قۇرویار. اوْجاق و ایچینده‌کی اوْد مقدسدیر و اوْنا حؤرمتله داورانیلمالیدیر. عکس حالدا آلاز خان عصبیلشه‌رک یانغین تؤره‌در. تۆرکلرده گؤی بؤیوک بیر چادیر اوْلاراق دۆشونولدویو اۆچون، ائو تانریسی اوْلان بۇ رۇح، یئر اۆزونون ایستیلیگینه ده مۆداخیله ائدیر. اۆلکر بۆرجونون آلتی اۇلدوزو گؤیون آلتی دلیگیدیر و اوْرادان ایستی هاوا اۆفله‌یر. بئله‌جه یاز گلیر.

## ائتیموْلوْژی
(آل/يال) کؤکوندن تؤره‌میشدیر. آتش، آلوْو دئمکدیر. يالاز، يالازلانماق سؤزلریيله علاقه‌‌لیدیر.

## بیرده باخین
*تنگری‌چیلیک

## قایناقلار
*

* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)  

بؤلمه:تورک میفولوژیسی
بؤلمه:تورک تانریلاری
ناصر ملک‌مطیعی

**ناصر ملک‌مطیعی** (دوغوم:۱۳۰۹ تهران - 1397 تهران) ایرانلی اویونجو و کارگرداندیر.

## قایناقلار

بؤلمه:ایرانلیلار
بؤلمه:یاشایان اینسانلار
دنیس سوارز

**دنیس سوارز** (اینگیلیسجه: Denis Suárez) (دوْغوم: سالسدا د کاسلاس) بیر فوتبالیست. بارسلونا فوتبال کولوبو و ایسپانیا میلّی تیمی ترکیبینده چیخیش ائدیب و هافبک موقعیتینده اوْیناییب.
## قایناقلار

بؤلمه:فوتبال اویونچولاری
بیچورا

**بیچورا** — تۆرک و تاتار میفوْلوْژیسینده آنبار جینی. بایچوْرا اوْلاراق دا بیلینر. ائولرده و بوْدروملاردا یاشاییر. قادین قێلیغینا گیریر. قێرمیزی گئییملی اوْلاراق بئتیملئنیرلئر. عومومیتله ائوده، اوْجاغین آرخاسیندا و یا کیلئر و یا دام آلتیندا یاشاییر. هئچ چکینمه‌دن سس-کۆی ائدر. "کۆوئس" دئییلن ایچکینی چوْخ سئور. تاتارلاردا "اوْجاق باشیندا بێچورا بئلینی بوْغموش اوْتورار" شکلینده‌کی بیلمه‌جه‌یه جاواب، "کۆوئس" چللغیدیر. یئمه‌یه چوْخ دۆشکوندور. اینسانلارین یئییب بیتیرمدیگی بۆتون یئمه‌یی اوْ یییَر. حیرصلندیگینده و قابلاری قێرار و یئمه‌یی ده تؤکوب ائوی اۇزون مدت اۆچون ترک ائدر. بیچورا، چوْخ پیس بیر وارلیق اوْلاراق دا بیلینر، تمیز یئرلردن نفرت ائدر. اوْنسوز دا پیس ائولری سئچرمیش. بۇنا گؤره اوْندان خلاص اوْلماق اۆچون ایلک شرط ائوی تمیز تۇتماقدیر. بیردن باغیریر، گۆلر، اوْینایار، زارافات ائدر، یاتان اینسانی یاتاغیندان آلیب باشقا یئره داشییار. چوْخ واخت ائوده‌کی اشیالاری یئرینی ده دیَیشدیریر و یا گیزله‌دیر. ان سئودیگی اشیالار، آچار، ایینه، بێچاق، ماکاستیر. گئجه کیلیدلنن قاپیلاری آچیر و یا عکسینه آچیق قاپینی باغلاییرلار. بعضا یانغین چێخارار. اۇزون مدت ژانویه ائدیلمه‌ین ائولری سئورمیش. بۇنا گؤره تاتارلار، یئنی ائو ائدر ائتمز هر شئی‌دن اؤنجه اوْجاغینی ائدرلر.

## ائتیموْلوْژی
بای (گۆجلو) و چوْر (جین) سؤزلری‌نین بیلشمه‌سیندن تؤره‌میشدیر. تۆرکجه‌ده "بێچیکلاماق" فعلی، قوْرخو يا دا يۆکسک آتش سببی ایله دوْداغین اۇچوقونو ایضاح ائتمکده ایستیفاده ائدیلر.
## بیرده باخین
*آرچورا

## قایناقلار
*
* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)  

بؤلمه:تورک میفولوژیسی
آرچورا

**آرچورا** - تۆرک و چۇواش میفوْلوْژیسینده مئشه جینی. آرچورای (آرچوری، آرسوری، آرچوری) اوْلاراق دا دئيیلر. مئشه‌لرده ياشايان شیطان، کؤتوجول وارلیق. اۇزون ساچلی، قارا گؤرونوشلو، بۆتون بدنی تۆکلرله اؤرتولودور. ایکیسی قاباقدا ایکیسی آرخادا دؤرد گؤزو وار. اۆچ قوْلو و اۆچ آياغی واردیر. ساچلاری يئره ديَه‌جک قدر اۇزوندور. اؤلدورمز، آمّا اینسانا بدنله ضرر وئرر. کیشی و يا قادین نوْعلری واردیر. بۇ آکتیوین راحتلیغینی پوْزماق تهلوکه‌‌لیدیر. قۇربان ایستر. اینسانلاری قیدیقلایاراق اؤلدوردويو ادعالاری دا واردیر. قێرمیزی گؤزلودور. گئجه آت بئلینده گزمه‌يی سئور. گئجه‌لری سۇ ساحلینده ساچ دارايان قێزلار طرفیندن سێخلیقلا گؤرولور. ایسته‌دیگی شکله "کابولگار" (فوْرما ديَیشدیرر). گؤز آچیب قاپايانا قدر آغ‌ساققاللی بیر آدام، يايینبالیغی، قۇش، کئچی وس. اوْلا بیلر. قهقهه‌لر آتاراق و يۇمروق ساخلاماسی کیمی دانیشاراق اینسانلاری چاغیریر. بۇ سسه دؤنوب باخان اوْلسا اوْ آداما ضرر وئرر. اوْنون قێر ساققاللی بیر قوْجا و يا ياراشیقلی بیر گنج قێلیغیندا اوْلدوغونا اینانیلماقدادیر. بعضا اۆچ الی، اۆچ آياغی و اۆچ گؤزو واردیر: بیری قاباقدا، ایکیسی آرخادا. مئشه ده قهقهه چکر و تۇتدوغو اینسانلارین دیشلرینی چکر. چۇواشلارین اینانجلارینا گؤره مئشه رۇحو دئيیلن شیطانی بیر وارلیقدیر.

پااسوْنئن سؤزلویونده اۇزون بوْيو، يئره ديَه‌جک قدر اۇزون ساچلاری شکلینده تعیین اوْلونار. ایری، اۇزون و يئللنن سینه‌لرینی چیگینلری اۆزریندن گئریيه دوْغرو تعیین ائدر. آنجاق کیشی گؤرونوشونده ده تصور ائدیلیر. اێنانجلارا گؤره بۇ رۇح اینسانی کئچدی، بدنینه ضرر وئرر.

آرچورا، چۇواش اینانجلاریندا مسیحیتین قبولوندان سوْنرا پیس بیر رۇح اوْلاراق قبول ائدیلمه‌يه باشلانمیشدیر. اوْوون اۇغورلو کئچیب کئچمه‌مه‌سی اوْنون الینده ایدی. مئشه ده اوْنو ناراحات ائدیجی بیر سسله بیر-بیرلرینی چاغیرانلارین عاغیلیندا تۇتار، سوْنرا تۇتوب قیدیقلایاراق اؤلدورردی. قۇربان ایسته‌ين بۇ وارلیغی ناراحات ائتمک تهلوکه‌‌لی اوْلاردی. آت بئلینده گزمکدن خوْشلايان بۇ وارلیغا بعضا سۇ کنارلاریندا دا راستلانیلیردی. ديَیشنلیک بئجریسیيله ایسته‌دیگینده آغ ساققاللی آدام، ایسته‌دیگینده بالینا اوْلا بیلن بۇ وارلیق گؤز آچیب قاپايینجايا قدر بیر چوْخ اوْبيئکته دؤنوشه بیلیردی. ان چوْخ خوْشلاندیغی ایسه يۇمروق سسینه بنزه‌ين سسیيله اۆرپردیجی بیر قهقهه آتاراق اینسانلاری چاغیرماق. اگر بیری دؤنوب باخارسا بۇ سسه، اوْنا ضرر وئرر. زامانسیز اؤلنلرین و يا اجلی ايله اؤلمه‌يَنلرین رۇحلاری‌نین اؤلدوکدن سوْنرا آرچوری يه چئوریلدیگینه اینانیلار.

## ائتیموْلوْژی
(آر/ائر/ار) کؤکوندن تؤره‌میشدیر. بۇ کؤکده؛ گئریده اوْلان، گؤرونمه‌ين معناسی واردیر. چۇرا قیسیمی ایسه اسکیکلیک، ياریملیک معنالاری وئرر. چوْر آنلايیشیيلا دا علاقه داردیر.

## بیرده باخین
*بیچورا

## قایناقلار
*
* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)  
* Türk Mitolojisi Ansiklopedik Sözlük, Celal Beydili, Yurt Yayınevi 
* Мифологический словарь/Гл. ред. Мелетинский Е.М. - М.: Советская энциклопедия, 1990 г.- 672 с.
* Мифы народов мира/под ред. Токарева С. А. - М., Советская энциклопедия, 1992 г. - т.2 - 719 с.

بؤلمه:تورک میفولوژیسی
بونچاق خان

**بۇنچاق خان** - تۆرک و آلتای میفوْلوْژیسینده کئشیکچی تانریسی. بۇنجاک (مۇنجاک، موْنچاک، پوْنچاه، پوْنچاک) اوْلاراق دا تانینیر. کایرا خانین سارای یوْلونو قوْرویان ایکی گؤزتچیلر بیریدیر. بۇسول خان ایله بیرلیکده خاطیرلانیر.

## ائتیموْلوْژی
(بۇن/مۇن) کؤکوندن تؤره‌میشدیر. بحرانا سالان، چتینلیک وئرن دئمکدیر. بۇندان باشقا گؤزمونجوغو دئمک اوْلان "مۇنچوک/موْنچوک" ایله ده علاقه داردیر.
## قایناقلار
*

* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)  

بؤلمه:تورک میفولوژیسی
بؤلمه:تورک تانریلاری
بوسول خان

**بۇسول خان** - تۆرک و آلتای میفوْلوْژیسینده کئشیکچی تانریسی. بۇزول خان اوْلاراق دا تانینیر. کایرا خانین سارایینا گئدن یوْلو قوْرویان گؤزتچیدیر. بۇنچاق خان ایله بیرلیکده خاطیرلانیر. سیبیر بؤلگه‌سی اۆچون بۇزلار و بۇزلو ساحه‌‌لر گۆنده‌لیک حیاتین داواملی بیر پارچاسیدیرلار. بۇ سببله سوْیوقلا باغلی آنلاییشلارین میفوْلوْژی ده‌کی عکس اوْلونمالاری چوْخ شیشیردیلمیش حساب اوْلونمامالیدیر.

## ائتیموْلوْژی
(بۇس / پۇس) کؤکوندن تؤره‌میشدیر. بۇلاندیران، پۇسلاندیران معناسینی وئرر. بیر يئره سینمه‌يی، پۇسقويا ياتماغی دا ایفاده ائدیر. بۇس/پۇس سؤزو قدیم آلتايجادا بخار معناسینی وئرر و ياری شفاف بیر گؤرونوشو بیلدیریر. تۇنقوسجادا مۇس کؤکوندن تؤره‌ين مۇسون / مۇسان سؤزو قاراباسما، رۇح دئمکدیر.
## قایناقلار
*

* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)  

بؤلمه:تورک میفولوژیسی
بؤلمه:تورک تانریلاری
آلتای خان

**آلتای خان** - تۆرک، آلتای و مغول میفوْلوْژیسینده داغ تانریسیدیر. بعضا قێزیل ایلاهه‌سی اوْلاراق دا گؤرونور. آلتین خان، آلتون خان، ایلتئن خان اوْلاراق دا دئییلر. مغول میفوْلوْژیسینده آلتان خان و یا آلت خان اوْلاراق بیلینیر. آلتین داغین (قێزیل داغین) صاحبی و قوْرویاندیر. قێزیلدان بیر گئییم گئیر. قێزیل، تۆرک مدنیتینده خاقانلیق (ایمپئریا) سیمووْلودور. قێزیل چۇکالی (زره) و توْلگاسی (دبیلقه‌سی) واردیر. قارغیسی و یایی (اوْخ) قێزیلداندیر. قێزیل داغ ال‌چاتماز بیر اۇزاقلیقدادیر و زیروه‌سی گؤرونمه‌یه‌جک قدر یۆکسکدیر. آلتان خان یئرله گؤیو بیر-بیرینه باغلایان بۇ داغدان مسئولدور و زیروه‌سینده اوْتورار. زنگینلیگی، احتشامی، قیمتلی معدنلری تمثیل ائدیر. ماجارلاردا آرانی آتیاجسکا (قێزیل آتا) آدلی بیر کاراکتئر واردیر. اۇرال-آلتای مدنیتلری‌نین اوْرتاق بیر توْرلاریدیر. قازاخیا اێسیک کۇرگانیندا اوْلان قێزیل زرهلی، قێزیل گئییملی تئکین (پرئنس) بۇ آنلاییشین کوْنکرئت بیر دێشاوورومودور. آتی اۆچون آلتیندان قوْشقو کوْمانداسی اوْلان قێزیل تئکین، تۆرکلرین قدیم دؤورده‌کی یاشاییشلاری حاقیندا وئرمکده‌دیر. 18 یاشیندا اوْلدوغو تخمین ائدیلن گنج بیر شاهزاده‌یه عاید جسدین اۆزرینده‌کی قێزیل زره بئله باشلی باشینا بیر صنعت اثریدیر. کۇرگاندا اوْلان بیر یازینی کیمی آراشدیرماچیلار "خان اۇیا اۆچ اوْتوز یوْخ بوْلتو. اۇتوگسی توْزیلتی." یعنی "تیگین، 23-ده اؤلدو. خالقی‌نین باشی ساغ اوْلسون." شکلینده اوْخودولار. بۇ مۆدهیش گئییمدن و قێزیل اشیالاردان دا آیدین اوْلور کی، قێزیل اشیالار یالنیز احتشام و نمایش مقصدلی دئییل آلتان خانا دۇیولان بیر حؤرمتین اوْلاراق بۇ کۇرگانا قوْیولموشدور. بلکه ده بئله‌جه آلتای خانین قلبی آلیناراق گنج شاهزاده‌نین جنّته گئتمه‌سی تامین ائدیله‌جه‌یی دۆشونولموشدور. آلتای خان آلتایلارین تئنگریجیلیک اینانجیندا، گۆجلو بیر یئر سۇ داغ رۇحودور. آلتایلار اوْنون آلتای داغلاری‌نین ان یۆکسک زیروه‌سینده اوْلدوغونا اینانارلار.

## ائتیموْلوْژی
(آل) کؤکوندن تؤره‌میشدیر. ایشیلداماق، پاریلداماق معنالارینی وئرر. قێزیل سؤزجويو ایله عئینی منشأ‌يه مالیکدیر. آلیش، جاذبه دارلیق کیمی گؤز اوْخشايانلیق و آلاو (آلوْو)، آلوْو کیمی ياندیریجیلیق بیلدیرن حرکتلرله عئینی کؤکدن گلمکده‌دیر. قێزیل بۆتون اینسانلیق تاریخینده زنگینلیگین ان چوْخ بیلینن سیمووْلودور و بیر چوْخ بؤيوک سیویلیزاسيا قێزیل پۇل تطبیقینی تاریخ ایچینده ایستیفاده ائتمیشدیر. مغول طرفیندن آلت سؤزجويو قێزیل دئمکدیر.

## قایناقلار
*
* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)  

بؤلمه:تورک میفولوژیسی
بؤلمه:تورک تانریلاری
قیزیل پالتارلی تورک شاهزاده

thumb|قیزیل پالتارلی تورک شاهزاده
thumb|150 px| قازاخیستاندا قیزیل پالتارلی تورک شاهزاده پولو
**قێزیل پالتارلی آدام**، 1969دا دؤورون قازاخیستاننین آلمااتا شهری‌نین 50 کم. و سالاگار آلوویوْنلو توْرپاغی‌نین 20 کیلوْمئتر دوْغوسوندا، گاراژ ائتمک و یوْلو دۆزلتمک اۆچون ائدیلن ایشلر اثناسیندا تصادوفا تاپیلدی. کمال آکیشئو باشچیسیلیغینداکی قازاخیستان تاریخ، ائتنوْگرافی و آرخئوْلوْژی اینستیتوتونون آرکئوْلوْگ قروپو طرفیندن آراشدیریلان ائسیک کۇرگانی آدلی ایسکیتلر و یا ساکالارا عاید، کۇرگاندان چێخاریلان مینلرله قێزیل پارچادان یارادیلان زره.  **میلاددان اؤنجه 5-جی عصره** عاید اوْلدوغو، کۇرگانین تاپیلدیغی بؤلگه‌ده‌دیرسه میلاددان اؤنجه 5.ایللرده ساکالارین حؤکم سۆرموش اوْلدوغو گَرَکچسی ایله، قێزیل پالتارلی آدامین، ساکا شاهزاده‌سی اوْلدوغو دۆشونولور. اێسیک گؤله ياخین ائسیک چايی ساحلینده قازاخ آرکئوْلوْگلاری طرفیندن ائدیلن بیر کۇرگان قازینتیسیندا، م. اؤ. دؤرد. عصردن قالدیغی تخمین ائدیلن مزاردا؛ چوْخ قیمتلی اثرلرله، 15-16 ياشلاریندا چوْخ دبدبه‌لی پالتارلا باسدیریلمیش بیر گنج (آلپ) اوْرتايا چێخاریلمیشدیر. "آلپین اۆزرینده‌کی پالتار، ساغدان سوْلا دوْغرو باغلانان ‘۷' ياخالی قێسا خلغت، دار سۆواری شالواری، دۆز آلتیندا قالان قێسا يۇمشاق چکمه‌دن مئيدانا گلمکده‌دیر. خلعت و چکمه اۆچ‌بۇجاق فوْرماسیندا ایشلنمیش، کیچیک قێزیل لؤوحه‌‌لر يان-يانا و اۆست اۆسته تیکیله‌رک سانکی قێزیل بیر زره‌له اؤرتولموشدور. پالتاردا ایستیفاده ائدیلن ایپلیگین قێزیل اوْلدوغو و قێزیلین ايریله‌رک ایپلیک حالینا گتیریلدیگی آيدین اوْلماقدادیر. بئلینده 16 بؤيوک قێزیل لؤوحه‌‌ ایله بزکلی کمری، قێنی و قۇلپو قێزیل بزه‌مه‌لی بیر خنجری واردیر. پالتارین اۆزرینده‌کی عددلری 4000ی بۇلان بۆتون دیگر قێزیل لؤوحه‌‌لر؛ آت، اؤرتول، مارال، ببیر، قۇرد، داغ کئچیسی، آسلان و جێریجی قۇش فیقورلاری ایله ایشلنمیش اوْلوب، شیمال و اوْرتا آسیا معدن صنعتی‌نین اینکیشاف ائتمیش بیر اۆسلوبونو گؤسترمکده‌دیر. کۇرگاندان چێخاریلان بیر ده معين بیر قیسیمی قێریلمیش گۆموش بیر قدح واردی کی، بۇ قدح دیگر هر شئيدن داها چوْخ اهمیت ایفاده ائدیردی. قدحین اۆزرینده گؤی تورک حرفلرینه بنزه‌ين 24 حرفدن عبارت اوْلان بیر متن يازیلمیشدی. بعضی آراشدیرماچیلار بۇ يازینی "کهان اۇيغون گله اۆچ اوْتوزو (دا) يوْخ بوْل ایدی. اۇتوگسی توْزیلتی." یعنی 
 
شکلینده اوْخودولار. بۇ سببدن، يازی‌نین تۆرکجه اوْلدوغونو و کۇرگانین دا تۆرکلره عاید اوْلدوغونو مۆدافعه‌‌ اوْلوندو. دیگر طرفدن بۇ يازی، گؤی تورک الیفباسی‌نین م. اؤ. دؤرد. عصرده ده ایستیفاده ائدیلدیگی‌نین ان اهمیتلی دلیلیدیر.

## قایناقلار
*

* Hall, Mark E. Towards an absolute chronology for the Iron Age of Inner Asia. Antiquity 71 (1997): 863-874. 
* Harmatta, Janos. History of Civilization of Central Asia. Volume 2, Motilal Banarsidass (1999), ISBN 81-208-1408-8, p. 421 http://books.google.com/books?vid=ISBN8120814088&id=DguGWP0vGY8C&dq=issik+inscriptionhttp://books.google.com/books?vid=ISBN8120814088&id=DguGWP0vGY8C&pg=PA420&lpg=PA420&ots=y_41j-abm0&dq=issik+inscription&sig=LwuIEyVirfpvAwWWSNb0qzqQgYQ#PPA421,M1
 

بؤلمه:تورک تاریخی
تالای

**تالای** - تۆرک میفوْلوْژیسینده دنیز و اوْقیانوس تانریسی. اوْقیانوسلار و دنیزلر اوْنون مسئولیتینده‌دیر. 19 دنیزین قوْووشدوغو یئرده یاشاییر. دنیزلری و اوْقیانوسلاری ایداره ائدر. ایچینده‌کی جانلیلاری قوْرویار. یاشلی و اۇزون آغ بێغلاری اوْلان بیر آدام گؤرونوشونده‌دیر. ایسته‌دیگی زامان نهنگ بیر بالیق (و یا بالینا) فوْرماسینا گیره بیلر. دنیزلرین قاباریب چکیلمه‌سینه قرار وئریر. مغول بۇدیزمی ایله یاخین علاقه‌‌ ایچینده اوْلان تبت بۇدیزمی‌نین (لامایزم) معنوی لیدئری اوْلان شخصلره وئریلن دالای بلاما (دالای لاما) عنوانی‌نین ایلک سؤزو مغولجادان تبتجه‌یه کئچمیشدیر و اوْقیانوس معناسی داشیییر. اوْقیانوس قدر انگین بیر مۆدریکلیگی و شفقتی ایضاح ائتمک اۆچون ایستیفاده ائدیلر.

## ائتیموْلوْژی
(تال/دال) کؤکوندن تؤره‌میشدیر. "تالماق/دالماق" فعلیندن گلیر. انگینلیک، درینلیک، سوْنسوزلوق معنالاری واردیر. تالاز سؤزو دالغا دئمکدیر. تالوس و يا دالوس ایسه اوْقیانوس معناسینی وئرر.

## بیرده باخین
*تنگری‌چیلیک

## قایناقلار
*

* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)
قارا خان

**قارا خان** - تۆرک و آلتای میفوْلوْژیسینده افسانوی خاقان. قارا خالقین یعنی عادی(سوْيلو اوْلمايان) اینسانلارین اؤندریدیر. اوْن اوْغلو و دوْققوز قێزی واردیر. سوْيلو اوْلمايیب، خالقدان عادی بیر آدام ایکن سوْنرادان خانلیک الده ائدنلری و يا دوْلت قۇرانلاری تمثیل ائدیر. قارا دنیزده ياشايیر (آغ دنیزین يانیندا ایکینجی درجه‌‌ اهمیته مالیکدیر). بۇرياتجادا هارا سؤزو آی دئمکدیر (مغول سارا)، بعضی قئيدلرده اوْغوز خانین آتاسی‌نین آدینین قارا خان ایکن بعضی قايناقلاردا نسلی‌نین (و يا آتاسی‌نین) آی اوْلاراق گؤستریلمه‌سی بۇ سؤز بنزنملری سببی ايله اوْلا بیلر. چۆنکی مغولجا خار، مانچورجا خارا سؤزلری قارا رنگ بیلدیریر. قارا تۆرکلرده شیمال ایستیقامتی‌نین سیمووْلودور. گۆجو و نفوذو وۇرغولايیر. تاریخده ایشتیراک ائدن قاراخان دؤولتی‌نین آدی تصادوفی دئيیلدیر. کايرا خان ایله قاریشدیریلمامالیدیر. مقابلینده آغجا خاندیر.

## قارا خان و کايرا خان عئینی شخصیت می؟
کايرا خان و قارا خان فرقلی شخصیتلردیر. "کايرا خان ایله قارا خان عئینی آدام اوْلاراق نیت ائدیلسه ده بۇ وضعیت سس بنزه‌مه‌سی قايناقلی آمّا مشهور بیر يانلیشلیقدیر. چۆنکی قارا سؤزو ایچریسینده داها چوْخ منفی معنالار ساخلايار. قارا خان فرقلی بیر میفوْلوْژی شخصیتدیر (اوْغوز خانین آتاسیدیر)." يئنه ده بیر چوْخ متنده قارا خان، کايرا خان ایله عئینی قبول ائدیلیر. بۇ سس بنزنملری و بیر-بیرلری‌نین يئرینه چوْخ چوْخ ایستیفاده ائدیلمیش اوْلمالاری سببی ايله ده بۇ وضعیتین قارشیسینی آلماق مۆمکون گؤرونمه‌مکده‌دیر.
## بیرده باخین
*آغ اوْغلانلار 
*قارا اوْغلانلار 
*قارا قێزلار 
*آغ قێزلار

## قایناقلار
*
* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)  

بؤلمه:تورک میفولوژیسی
بؤلمه:تورک تانریلاری
کروان قیران

**کروان قیران**  یادا **گونئی اولدوزو** یوخسا **شعرای یمانی** ()، گؤیده اولان ان پارلاق اولدوزدور.

بندانگشتی|کروان قیران اولدوزو

## قایناق

بؤلمه:نوجوم
اولدوزلار شکیلی

تاخیم اولدوز یا اولدوزلار شکیلی.گؤیده اولان اولدوزلاردان بیر خیاللی شکیل چکیلمه‌سینه، اولدوزلار شکیلی دئییلیر.دونیادا چوخلو اولدوزلار شکیلی بیلینیب.اولدوزلاری تانیماقدا اولارین شکیللری چوخ اؤنملیدیر.

۸۸ یئنی تاخیم‌اولدوزلار: تاخیم اولدوزلار  88 شکیل 1922 ایلینده میلتلر آراسی اولدوزچولار بیرلیگینده درلنمیشدیر.

بندانگشتی|آوجؽ(عربجه جبّار) اولدوزشکیلی

## قایناقلار

### اتک‌یازی

بؤلمه:آسترونومی
بؤلمه:نوجوم
آندرس اینیئستا

**آندرس اینیئستا** (دوغوم: ۱۱ مئی ۱۹۸۴)، ایسپانیالی فوتبالچیدیر.

## قایناق

## اوْیونلاری

بؤلمه:فوتبال اویونچولاری
بؤلمه:یاشایان اینسانلار
بؤلمه:بارسلونا کولوبو اویونچولاری
بؤلمه:۱۹۸۴-جو میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:بارسلونا بی کولوبونون اویونچولاری
بؤلمه:ویسل کوبه کولوبونون اویونچولاری
بؤلمه:۲۰۰۶ فیفا دونیا کاپی اویونچولاری
بؤلمه:یوفا یورو ۲۰۰۸ اویونچولاری
بؤلمه:۲۰۱۰ فیفا دونیا کاپی اویونچولاری
بؤلمه:یوفا یورو ۲۰۱۲ اویونچولاری
بؤلمه:۲۰۱۳ فیفا کونفدراسیلار کاپی اویونچولاری
بؤلمه:۲۰۱۴ فیفا دونیا کاپی اویونچولاری
بؤلمه:یوفا یورو ۲۰۱۶ اویونچولاری
بؤلمه:فیفا دونیا کاپی ۲۰۱۸ اویونچولار
یاسپر سیلسن

**یاسپر سیلسن** (اینگیلیسجه: Jasper Cillessen) (دوْغوم: Nijmegen) بیر فوتبالیست. بارسلونا فوتبال کولوبو و هولند میلّی تیمی ترکیبینده چیخیش ائدیب و قولر موقعیتینده اوْیناییب. فیفا دونیا کاپی ۲۰۱۴ اوْیونلاریندا مئیدانا گئدیب.
## اوْیونلاری

## قایناقلار

بؤلمه:فوتبال اویونچولاری
بؤلمه:۱۹۸۹-جو میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:یاشایان اینسانلار
بؤلمه:ان. ئی. سی کولوبونون اویونچولاری
بؤلمه:آژاکس امستردام کولوبونون اویونچولاری
بؤلمه:بارسلونا کولوبو اویونچولاری
بؤلمه:خروس‌بیک دوغوملولار
بؤلمه:فوتبال قولرلری
بؤلمه:۲۰۱۴ فیفا دونیا کاپی اویونچولاری