open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
پانکراس

پنکریاتیت پنکراسین آلتیندان عیبارت بیر دوروم دور. پانکراس معده نین آرخاسیندا یئر آلان بیر بؤیوک عضوی دیر کی، هضم آنزیملری و بیر نئچه هورمون تولید ائدیر. اساس ایکی نووع وار: حاد پانکریاتیت و کرونیک پانکریاتیت. **پنکریاتیتین** علامتلری و علامتلرینده، بالین اوست بؤلگه سینده آغری، توکولن و قوسماقلار واردیر. آغری چوخ واخت آرخايا گئدر و عادي اولاراق آغيردير. حاد پانکریاتیتده، تب یاخینلاشما باش وئره بیلر و علامتلر معمولاً بیر نئچه گون عرضینده آرتیب گلیر. اوْیونلارین یئرینه یئریندن دن یئری چیخیر. قاریشیق لیق لر، عفونت، قان تؤکمک، دیابتی یا باشقا عضولرده اولان مشقلر دن عیبارت اولا بیلر.

آکوت پانکریاتیتین ایکی ان چوخ گؤستریلن ندنی، پانکریاس کانالین قوشولدوغوندان سورا عام کولک لری قیرغونلاشدیریلان کولک داشلار و آغیر الکول ایستیفاده دیر. اؤزگه ندنینه لر ده دیرک آغری، بعضی داوا لار، قوخونق و تومورلار. شیره لری نین آخیر لاری نین سونوجوندا کرونیک پانکریاتیت یارانیر. چوخ واخت چوخ ائللر آغیر الکول ایستیفاده سیندن گلیر. باشقا ندنلر ده قاندا قند چوخلوغونا، قاندا کلسیم چوخلوغونا, بعضی دوالارا و بعضی ژنیتیک ایختلاللارا یوخسا بوزوکلوق لارا کیستک فیبروزسه سیناخیلیر. توتماق حاد و کرونیک پانکریاتیتین خطرینی آرتیرار. حاد پانکریاتیتین دیآگنوزو امیلیز یا لیپازین قاندا اوچ قات آرتماسینا اساسن وئریلیر. اوْیونلارین یاخینلاشماسی اولتراسون و سي تی سکن کیمی طیبی گؤستریلر ده یاخشی اولار.

حاد پانکریاتیت معمولاً اینتروناویز مایع، آغری داواسی و بعضاً آنتی بیوتیکلرله درمان اولونور. عادي اولاراق، يئمک و ایچمک ایجازه اولونماز و بورون معده سينه قاران تویو قویولور. ديستال عام کولونکولون معائنات ائتمه سی و اگر موجود اولسا، کولونکولوپاکریاتوگرافي (ERCP) آدلی اینندوسکوپ ریتروگرافي بیر پروژئدرالاری کئچیریلیر. سيلان داشلاري اولانلاردا سيلان بولوزو دا چوخ واخت آرادان آپاريلير. اوْلانلارا علاوه، اوْلموش پَنْکَریاتیتده، معقول تغذیه اوچون، نازوگستریک لوله له موقعی یئمک ده ایستیفاده اولونمالیدیر. اوزون مودّتده رژیمده دَییشدیرمه لر و پَنکرایاسین آنزیم عوضولری لازیم اولمالیدیر. هردن دا پئنکراسین بعضی بؤلوملریني آرادان آپارماق اوچون جراحیلر کئچیریلیر.

دونیا بو ایلین ۲۰۱۵-جی ایلینده ۸.۹ میلیون پنکریاتیت ایسه باش وئرمیش دیر. بو، ۱۳۲۷۰۰ نفرین اؤلومو ندن اولدو. حاد پانکریاتیت هر 100000 نفرده هر ایل 30 نفرده باش وئریر. یئنی پانکریاتیت حادثه لری ایلدا هر ۱۰۰٬۰۰۰ نفرین ۸ نفرینه باش وئریر و ایندیکی دؤورده آمریکا اؤلکه سینده هر ۱۰۰٬۰۰ نفرین ۵۰ نفرینه باش وئریر. بو، قادینلاردان داها چوخ کیشیلرده باش وئریر. چوخ واخت، 30 و 40 ياشلار آراسيندا آخان پنکریاتئت باشلاییر، آمّا اوشاقلاردا چوخ دا چوخ گئدر. حاد پانکریاتیت 1882 ایلینده اوپوسیادا ایلک دفعه، کرونیک پانکریاتیت 1946 ایلینده ایلک دفعا دئییل.

## قایناقلار:
مئلانوما

**Melanoma، مئلانوما** یا دا مخرب  آدلانان، پیگمنت تولید ادن Melanocytes آدلانان خئییرلردن یارادیلان بیر نوع دری سرطانیدیر.مئلانوما لاری چوخ دا دری ده یئرلشیر، آنجاق چوخ دا آز آغزی، کولک و یا گؤزده یئرلشیره بیلر (ووائل Melanoma). قادینلاردا، چوخ واخت آیاقلاردا، آمما کیشیلرده چوخ واخت آرخادا یئرلشیر. ميلانوملارين ۲۵% - نجي حوله دن باش وئرير. **ملانوما** گؤسترن دَیَرلی تَرپکده اولان تَرپیزه گؤره، بؤیوکلیک، نامعیض قیرغالار، رنگین دَییشی، خارابالاری و یا دَرّین شیکلی واردیر.

ملانومون اساس ندنینین، دری پگمنتی ملانینین آز لیغی اولانلاردا اولترا وایلیت نورونا (UV) قارشیلاشماقدادیر. يو-وی ایشیغی گونشدن و يا باشقا قایناقلاردان، اؤرنک قوریش آلتیندان گله بیلر. چوخ قوخوشلو، اؤلموش عائیله لرین گئچمیشینه و ضعیف مودافعه سینده اولانلار داها چوخ خطرده دیرلر. خزرودرمای پگمنتوسوم کیمی بیر سیرا نادیر ژنیتیک شرایط ده خطرین آرتیرار. بیوپسی و آنالیزلا هر بیر دری لازی نین آنلامینده سرطان لی اولدوغونو بیلدیریر.

گونشدن قورويان krem و UV نوروندان اوزاقلاشماق مولانومو روقونا آلماق اولار. درمان، عادي اولاراق جراحیله گؤتورولمه دن عیبارت دیر. آز چوخ سرطانلي اولانلاردا، ياخين لئمف گوزلرینین یاییلماسی (متاستاز) اوچون معاینه اولونماليدير. چوخ آداملار اگر ياييلماميش اولسا، شفا تاپارلار. ملانوم یاییلمیشلار اوچون، مودافعه، بیولوژیک درمان، رادیوتراپی یا کیمیوتراپی، حیاتیتی یاخشیلاشدیریر. درمانلا، آمریکا دا بش ایللیک میندار لیق میندارلاری یئرلشن مرضلرین 99%-ی، 65%-ی، لئمف گوزللرینه یاییلدیغی زامان و 25%-ی، اوزاق یاییلمیشلارین دا دیر. ملانومون تکرار اولماسی یا دا یاییلماسی نین احتیمالی اونون قیسمی، حجیرلرین نئجه تز بؤلونمه سی و اوستوندهکی دئییل دئییلین یا دا یوخ اولماسیندان آسیلی دیر.

Melanoma دَرَک سرطانینین ان خطرلی تئرئپیدیر. ۲۰۱۲-جی ایلده، دونیا بو حادثه ۲۳۲۰۰۰ نفرده باش وئریب. ۲۰۱۵-جی ایلده فعال ناخوشلوقلا ۳٫۱ میلیون نفرین اؤلومو باشلاییب. اوسترالیا و نیوزیلندده دونیادا بالاجا ملانوملار واردیر. قوزئی اوروپا و قوزئی آمریکا دا بو شرحین چوخو وار، آمما آسیا، آفریقا و لاتین آمریکا ایله آز دا چوخدور. آمریکادا ملانوم، قادینلاردان بیرینجی قات چوخ آداملاردا باش وئریر. مئلانوما 1960-جی ایلدن بري چوخ يئرلرده يئرلشيب و چوخ يئرلي اهالينده يئرلي لر وار.

## قایناقلار:
ساوانت سندرومی

**ساوانت سندرومی،** دماغي بؤیوک معلول اولان شخصین بعضی قابیلیت لری اورتادان چوخ گؤستریله ن بیر دوروم دور. عالیملرین لاپ یاخشی اولان باشاریلاری عمومیتله خاطیره ایله باغلی دیر. بو، تئز حسابلاشما، صنعتي باشاری، خریطه يارادانليق، و يا موزیک باشاری ايله باغلي اولا بیلر. عادي اولاراق، آنجاق بير استثنایی باشاری وار.

بو دورومدا اولانلار عمومیتله اوتیزم اسپکترو بوزوکلوگون نئرو-اوچونلوق بوزوکلوگو یا دا آغیرلیق زیانی وار. اویتیزملا باغلی اولان نمونه لرین هر بیری ، و بو شخصلر "اوتیسم عالیملری" آدلاندیریلیرلار. بو دوروم معمولاً اوشاقلیقدا گؤرسه نیر ، آمّا بعضي موارید ده سوراکی دؤورده باش وئرير. DSM-5 ده بو بیر ذهني بوزوکلوگ اولاراق تانینماز.

بو دوروم چوخ آز دیر. بير تخمینن بودور کي، بو مرض بير ميلليون نفردن بير نفرينه ايچينده دير. بو حالت اَرککلرین ایشلرینده ایشله نلرین ۶ برابر چوخدور. اوّلجی طیبی بیلگی بو دورومون 1783 ایلینده اولدوغونو بیلدیریب. اوتیزملا دوچار اولانلار آراسيندا، هر 10 نفردن 1 نفر 200 نفرده 1 نفرده ساوانت سندروما وار. تخمین لرینه گؤره، ایندیکی چاغدا بیر یوزدن آز عالیم، فوق العاده باشاریلارلا  وار.

## قایناقلار:
بور دلیک

بور دلیک، **تریپانیشن** آدلی دا تانینیر. بو، اورتاق خطین دئشینده، گلاسکو کوما سکیلینین 8 دن آز اولدوغو و بیر اؤیرنجی نین بؤیوک اولدوغو واخت، ایپیدورال یا دا سبدورال هیماتوما لارین درمانین اوچون یئرلشیریلیر. چوخ واخت نورورو جراحیله گؤرولسه ده، اگر ایلک سیرا موجود اولماساییرسا، او، اورژانس دوکتورینین طرفیندن گؤرولسه دیر.

او آدام عمومیتله باشلامادان قاباق آنتوبات اولونور. قانلاشما نین یئرلشیب سی تی اسکنینده تأکید اولونور و اوستونلوکده اولان جمجوقون قیسمی اؤلچولور. اوْلان یئر اوْلدوغو، سستریلده اولونموش و ایپینهفرین ایله لیدوکاین ایسه دوزلدیریلمیش دیر. بو سومويه قدر ۴ سانتی متر اوزونلوغو اولان بیر قاشقیر دوزولور. بو، عمومًا قاباق طرفده 2 بارماق و قولاق کانالینین اوستوندن 2 بارماقلا ايشله نیر. بیر چکمه چی درینین آچین اولماسی اوچون و بیر دَرین ده باش ساخلانیب باش ساخلاییب. ایپیدورال هیماتوما ایله قان چیخیر یا دا یاخشی سویوشمه احتیاجی وار. سوبدورال هئماتومدا، دورا تیزه بیر قوقارلا و اونون اوستونده X شکیلده بیر کَسله چیخاریلمالیدیر.

آنتی بایوتیکلر یولوخلاماغین قاباغین آلماق اوچون وئریلیر و شخص نیوروسرژی له سونوندا گؤزلمه لی دیر. ترپانیاسیون تاریخده کی کیمسه لرله گؤروندوغو لاپ قدیم  بیلینن جراحات نؤعیدیر. آنتروپولوگلار بونو ایلک روحاني مقصده، ایپلیپسی، باش آغریسی، باش یاراسی و ذهني بوزوکلوق اوچون آپاردیغینا اینانيرلار.

## قایناقلار:
هیستوریونیک کیشیلیک پوزولماسی

**هیستریونیک کیشیلیک پوزولماسی** (HPD) ، اوزون مودّت عرضین ده چوخالمیش عواطیف و توجه طلب داورانیش لا ین اؤزللیکله گؤرولن کیشیلیک پوزولماسی دیر. بو، بالادیملیلیکده باشلاییر و چوخلو دوروملاردا باشلاییر. او، "تئاتری" و نوماییشی آدلي بير آدلي شخصين آدينا ديل آچير. بو مرضده اولانلار دا اینقلاشیش ناغیلی وارلار.

ندنی بیلینمیر، آمّا ژنتیکی و موحیط فاکتورلاری ایله باغلی اولا بیلر. تشخيص، علامتلرين آنلاقسيزليغا ندن اولان درجه سيني و شخصين مدنيتيندن ايراده اولماسيني طلب ائدير. بو، "ب" دسته سینده اولان شخصیت ناآرامیسی دیر.

درمان، معاون مشورت و یا بصیرتین اساسيندا اولان درماندان عیبارت دیر. آمما دوا لار اؤزونون اینجه لیک اوچون ایستیفاده اولونماز، آنجاق اونا باغلی مسئله لره ایستیفاده ائدیلیر. HPD، آمریکا دا کیمی 1.8٪ اینسانلارا تأثیر وئریر. قادینلار دا اینسانلارا قارشی دؤرد قات چوخ دیآگنوز وئریلیر، آمما بو، اینسانلارا دا باغلی اولا بیلر کی، دیآگنوس اولونماماییرلار. او، 1968-جی ایلده ایلک دفعه DSM-ده ایکیجی چاپدا باشلاییب، گرچی علامتلر ۲۰۰۰ ایل بوندان چوخ قاباق هیپوکرات طرفیندن شرحلندی.

## قایناقلار:
مئلوکسیکام

**ملوکسیکام،** **موبیک** آدلی بیر مارکت آدی ایله ساتینلانیر و باشقا شکیللرده، روماتیک خسته لیکلر و آستئئو آرتروئتیسده آغری و سوْخما درمانینا ایستیفاده اولونان سستروئید ضد سوْخوم دواسی دیر. بو ایستیفاده oral یا vena ایله وئریلیر. بو دوا نين اولماسي اوچون، او قدر آز واخت و آز دوزده اولماسي توصیه اولونور.

چوخ گؤرکملی جانیبی اثرلرده قارن آغریسی، باش قالماغ، سؤکۆلمه، باش آغریسی و آجیقلار واردیر. بؤیوک جانبی اثرلر، اورقانیک یا اۆرگین و سکته سیندن، گورونجو و معده قوخورونا ندن اولا بیلر. بو ماده نین دوغو دوقققوزونجو دوغومدا دوقوزونجی دوغومدا ایستیفاده اولونماسی توصیه اولونماز. سئکلو اکسیژناز- ۲ (COX- 2) رو داها چوخ مانع ائدیر کی سئکلوکسیژناز-1 (COX-1) رو. اوکسیکام کیمیایا عائله سینده یئرلشیب و پیروکسیکاملا یاخینلاشیر.

ملوکسیکام ۱۹۷۷- جی ایلده پیتنتلندی و ۲۰۰۰- جی ایل ده آمریکا دا طیبی ایستیفاده اوچون قبول ائدیلدی. بو بوئرنگر اینگلهایم طرفیندن یارادیلمیش دیر، آمما عمومی دوروم اولاراق دا آلیب. آمریکادا هر دوزون عمده لیک هزینه سی ۲۰۱۸-جی ایلدن  0.02 دوللار دان آز دیر. بریتانیا دا ۲۰۱۸-جی ایلده یئرلشن بیر قاشق چایخوری. ۲۰۱۷-جی ایلده، آمریکا دا ۳۸-جی داها چوخ تجویز اولونان داوا ائیدي و ۱۹ میلیوندان چوخ نسخه سی وار ائیدي.

## قایناقلار:
لیوی بدنه سی ایله دیمئنسیا

**لیوی** بدنه سی ایله دیمنسییا (**DLB**) بیر نوع دیمنسییادا یاتاق، رفتار، دوشونجه، حرکت و اتوماتیک بدنی فعالیتلرده کی دَییشیقلار یئرینده دیر. خاطیره ائتمه سی همیشه بیر باشلامیش علامت دیر. بو مرض زامانلا داها دا یاخینلاشیر و عادي اولاراق، معرفتین ضعیفله مه سی گونئي فعالیتلرین عادی دورومونو پوزاندا تشخیص اولونور. اۆرک و معده ایشینین هر مرحله سی - چکه دن باشینا قدر - ائتکیلی اولا بیلر و بوغراغونلوق ان چوخ گؤروشلن علامتلردن بیری دیر. دوراندا دا آز قان نریشی واردیر. او، داورانیشا تأثیر گؤستره بیلر؛ دئمپراسییا و علاقه سیزلیک کیمی موحیاطین دَییشیب گلمه سی چوخ گلیر.

دوغرو ندن بیلینمیر، آمّا ناخوش بئیین ده نورمال پروتئئن توپلارینین چوخالماسی ایله باغلی دیر. چوخ آدامدا عائله یه آسیبی یوخدور، گرچی هردن ده عائله ده اولور. لوئی بدنلری (فریدرک لوئی طرفیندن ۱۹۱۲-جی ایلده کشف اولونموش) و لوئی نوریتلر آدلی بو توپلار مرکزی عصب سیستمی و اؤزل عصب سیستئمینی تأثیرلندیر. REM یوخو داورانیش ناآرامی (RBD) - کیمسه لرین REM یوخوسوندا باش وئرن و یوخولارینی يرئنه يتئرن عضله پارالیسی ائتمه سی - اساس خصوصیتدیر. RBD باشقا علامتلردن ائللر و یا اونلیلر قاباق گؤرونر. باشقا اساس خصوصیتلر ده گؤزو هالوسئناتلار، دیقت و یا هوشیارلیقدا بؤیوک آغیشلار و پارکینسونزم (یولداشلیق، حرکتده چتینلیک، یا دا قیشقیریشی) دیر. اگر نئچه خسته لیک علامت یا بیومارکئر وارسا، ایسه ایشله یه بیلدیریلیر؛ تشخیصین سونوجوندا قان موعاینه سی، نیوروپسیخولوژی موعاینه لر، گؤستریجی آلما و یوخو معاینه لری اولا بیلر. کسین تشخیص معمولاً آتمسیا لازیمدیر. پارکینسون ناخوشلوغو دیمنسیاسی ایله بیرلیکده، DLB، لیوی بدنینین ایکی دیمنسیاسینین بیریدیر.

مرضین گئدنجینی توتماق اوچون درمان و یا دوا یوخدور و DLB نین سون مرحله لرینده اولان آداملار اؤزلرینی دوروملا یاخینلاشماغا قادیرلار. درمانلار بعضي علامتلرين آرتیقلاشماسي و ساخلايانلارين يوکونو آزالتماسي نين هدفي دير. دونپزیل و ریواستگمین کیمی دوروملار بیلیم و عمومی فعالیتلرینی یاخشیلاشدیرماقدا مؤثّرلر و مِلاتونین یوخو ایله باغلی علامتلر اوچون ایستیفاده اولونور. اینتیپسیکوتیک لر، هالوسیناسیونلار دا، عادي اولاراق ایره لی اولور، چونکی DLB- لری اولان آداملارين یاخین یاریسیندا آغیر و حیاتین اؤلمه سی اولان عکس العمللر باش وئریر و اونلارين ایستیفاده سی اؤلومه ندن اولا بیلر. چوخلو فرقلي علامتلرين اداره اولونماسي چتينلردير، چونکي چوخلو تخصصلر و ساخلاينلارين تحصيليله باغليدير.

DLB دئمنسییا نین عام بیر شکلیدیر، آمما بو مرضین باش وئرن لرین سایی دقیق بیلینممیش و چوخ دیآگنوزلار کئچیریلیر. عادي اولاراق، ییلمیشدیر ياشدان سورا باشلاییر و بو ناخوشلوغو اولانلار دا معاینه دن سورا سگگیز ایل سورا یاشاییبلار. بو مرضین ایلک دفعه کنجی کوساکا طرفیندن ۱۹۷۶-جی ایلده شرح اولونموشدور.

## قایناقلار:
میاستنیا گرافیس

**میاستنیا** گرافیس (**MG**) اوزون مودّت گئدن نیورو- عضله لرین بیلیم یوردو یولوندا یئر آلان بیر ناخوشلوق دیر کی، عوضولرین عضله لرینین ضعیف لیک درجه سینی آچیقلاماغا ندن اولور. ان چوخ ضربه لره گؤز، اوز و آغيزلاشما عضله لري واردير. بو ندننین قوش گؤزو، گؤزون دَلَک لری، دانيشماقدا چتئنلیگی و گِدمک ده چتئنلییکلری باش وره بیلر. باشلانما گئجه لی اولا بیلر. بو مرضده اولانلار چوخ واخت بؤيوک تئموسلار یا دا تئموملار یارانیر.

میاستنیا گرافیس، اینتیبادی لردن باشلانان و عصب و عضله آراسیندا اولان یولدا نئکوتین اتیل کولین رئسپتورلارینی قیرغون و یا محو ائدن ایکینجی ایمونلارین سونوجوندا یارانمیش بیر اوتومون بیلیم یوردودور. بو، عصبي حرکتلرین عضله لرین قیسماسی نین ندن اولماسیندان مانع اولور. بعضي داريشلار ضعيفليگي داها دا چوخ يوکسه بیلر. نادراً، نوروموسکلور آرگنسیونوندا مئراث آلدیغی ژنسییادا ژنتیک نقص، دوغوملو میاستنییا آدلانان بیر دورومدا ندن اولور. میاستنییا ایله دوچار اولان آنالارین کؤرپه لری، یاشامین ایلک آیلاریندا نئوپاستنییا آدلانان میاستنیایا علامتلر گؤستریرلر. تشخیص اوزل آنتی بادی لر اوچون قان معائناتی، اِدروفونیم معایناسی، و یا عصب گزینمه معایناسی ایله قایناق اولا بیلر.

میاستنیا گرافیس عمومًا اسیتیل کولینسترازین اینشیبیتورلاری کیمی تانینان دارواشلار ایله درمان اولونور، اؤرنکنئوستیگمین و پیریدیستگمین. پردنیزون و آزاتئوپرین کیمی ایمونوسپرپرسیونلار دا ایستیفاده اولونور. تیمسین جراحی ایله گؤتورولمه سی بعضی مواردده علامتلرین یاخشیلاشدیریلماسی مومکون دیر. پلازمافرز و اوجا دوزلو اینتروئن ایمونوگلوبولین ایستیفاده اولونور. اگر نفس عضله لر بؤیوک شکلینده ضعیف اولورسا، مکانیک کولتور لازیم اولا بیلر. انتیوبات ائدن ایسه، آسیتیل کولینسترازین اینشیبیترلری، نفس يولونون سیکرئسییالارینی آزالماق اوچون موقعیتینده ساخلانمالیدیر.

MG هر میلیون نفرین 50-200 نفرینی ائتکی لندیریر. هر ایل هر میلیون نفرین ۳-۳۰-ده یئنی دن تشخیص اولونور. آچیقلاماسی آرتمیشدان سونرا، دیآگوناسین چوخالماسی ایسته ییر. چوخ واخت 40 ياشين آشاغي اولان قادينلار و 60 ياشين اوستون اولان کیشیلرده باش وئرير. اوشاقلاردا چوخ گئتمز. درمانلا، چوخو بو مرضده اولانلار نسبتاً عادی بیر عؤمور سورورلر و عؤمور گؤزله یه ن عؤمور مۆدّیدی وار. بو سؤز يوناني "mys" "muscle" و "astheneia" "ضعفیت" و لاتين "gravis" "جدید"دن آلینمیش دیر.

## قایناقلار:
تراماتیک سوراکی ایسترس پوزولماسی

تراماتیک سوراکی ایسترس پوزولماسی (PTSD) ، بیر نفرین دَیِرلی حادثه یه، اؤزنک جینسی زورلا، ساواش، یول تصادوفی، اوشاقلار حاققیندا زورلا یاخینلاشما و یا باشقا تهدیدلره چالیشدیغی زامان باش وئرن بیر دَیشیک ایختلال یوخسا پوزولما دیر. علامتلر، حادثه لره باغلی ناراحات دوشونجه لر، حیسلر و یا یوخولار، دردله باغلی علامتلر اوچون ذهني و یا بدنی اذیت، دردله علاقه لردن قاچماغا چالیشمالار، بیر نفرین دوشونجه و احساسلرینین دَییشیلماسی و قاچماق یا دا موبارزه ایله باغلی جاوابین آرتماسی ایله باغلانیر. بو علامتلر حادثه دن سورا بیر آیدان چوخ دوام ائدیر. اوشاقلار آز دا ناراحات اولورلار، آمّا عوضینه اویناشلار یاداشتلارینی بیان ائتدیررلر. پ.ت.س.د. اولان شخص اؤز-اؤزونه قصدله ضرر چکمک و اؤز-اؤزونو اؤلدورمک خطرینه داها چوخ دوشه جک.

چوخ آدام تراوماتیک حادثه لر باش وئرسه ده، PTSD-ی یاراتماز. زورلا یا اوشاقلار حاقّيندا زورلا یاخینلاشما کیمی شخصلر آراسی تراما باش وئرن آداملار، حادثه لر و دوغال فاجیعه لر کیمی اعتدال اساسینا دوشن لرین ساییلا PTSD-ی چوخ چوخالیرلار. ياريم آدام زورلانماقدان سورا پ.ت.س.د. باشلايير. اوشاقلار، بؤیوکلرین دن داها آز پ.ت.س.د. (PTSD) آلیب، تراوما گؤره، بویوکجه اگر اونلار 10 یاشا یاخینلارسا. تشخيص، تراماتیک حادثه دن سورا موعین علامتلرین اولماسینا اساسن وئریلیر.

درمانين اولماسي ایلک علامتلر اولانلارا موستهدئب اولوندوغو حالدا مومکون اولماليدير، آمّا علامتلر اولماسا دا، بوتون صدماتا چئوریلن آداملارا وئریلن زامان مؤثّر اولماز. پ.ت.س.د.و.له دوچار اولانلار اوچون اساس درمانلار مشورت (پسیخوتراپی) و دارالاشماقدادیر. سلیکتیو سروتونین رئپکتکت ایستیخدامینین مانعینه قارشی اینتی دیپراسیوناتلار، پ.ت.س.د. دارالاشماقدان گلن فایدالار مشورتله گؤرولنلردن آزدير. دوا و مشورتین بیرلیکده ایستیفاده ائتمه سی هر بیر میتودون آیری- آیری ایستیفاده سینه گؤره داها چوخ فایدالی اولدوغونو معلوم اولماز. SSRI دن باشقا دوروملار، اونلارين ایستیفاده سینین دایانلاماسی اوچون کافی شواهده لری یوخدور و بنزودیازیپئنلر ایله باغلی اولسا، نتیجه لر داها دا یاخینلاشدیریلیر.

آمریکادا، بؤیوکلرین ۳٫۵%-ی ایندیکی ایلده پ.ت.س.د دوچار اولوب و ۹%-ی ده بو مرضین اؤز حیاتین بیر مرحله سینده باش وئریر. دونيانين قالان ساحه لرئنده، هر ايلده سايي 0.5% - 1%-دن ايچينده دير. سیلاحلي موناقیشه لرین بؤلگه لرینده داها چوخ میقداردا حادیثه لر باش وئریر. بو، قادینلاردا کیشیلردن داها چوخ گؤروشه بیلر. تراما-لا باغلی ذیکر ناغیللارینین علامتلری، ان آز یونان یونانلارین زامانلاریندان بیلدیریلیر. دونیا ساواشلاری دؤورونده بو دوروم "قوشقون شوک" و "جنگ ناوروز" دن عیبارت بیر نئچه اصطلاحا تانینمیشدی. "تراؤماسیندن سوراکی ایسترس ناغیلی" اصطلاحی ۱۹۷۰-جی ایللرده بؤیوک بیر بؤلمه ده ویتنام ساواشیندا آمریکانین عسکری سابق لرینین دیآگنوز لری ایله ایستیفاده ائدیلدی. آمریکانین روان معاینه سی نین دیآگنوستیک و ایستاتستیک مونوالینین (DSM-III) اوچونجو ایدیاسینده ۱۹۸۰-جی ایلده رسمی اولاراق تانینمیش دیر.

## قایناقلار:
سایکوسیس

سایکوسیس، ذهنین بیر دوغال اولمایان دورومودور کی، نه کی واقعی و نه کی دئییل اولدوغونو تعیین ائتمه یه چتینلیگی واردیر. علامتلر، کئچیریلیشلر (آغلامالار) و اؤزگه لرین گؤرمهمئش و یا ائشیتمه میش شيلر (الوسئناتلار) دن عیبارت اولا بیلر. باشقا علامتلر، موواقف اوچون اویقون اولمايان بیر سؤز و داورانیش دا اولا بیلر. او، اویاقلیق دا، توپلومسال ایستیقامت، حرکاتین آزالماسی و گونده لیک فعالیتلرین ایجرا ائتمه سی ایله ده علاقه لری وار.

سایکوسیس چوخلو ندنلر وار. بونلار، شيزوفرينيا و يا بيپولر پوزولماسی، يوخو يوخولو، بعضي طیبي حاللار، بعضي داريشي و الکولو و يا قانبيس کئمي داريشيلاردير. دوغومدان سونرا دوغومدان سوْنرا دوْغومون بیر نؤوبه سی ده دوغومدان اوْلان پیشواز سایکوسیس آدلانیر. نوروترانسمئتر دوپامینین بیر رول اوینایاجاغی دوشونولور. حاد نفسيات، اگر او، روانلی بیر دورومدان باش وئریرسه، اگر طیبی بیر دورومدان آلتیندا اولسا، ثانویه دئییل. دماغي مرضين ديقانوزلاشماسي باشقا مومکون ندنی لري رد ائتمه يه لازيمدير. مرکزي عصبي سيستمين ناخوشلوغو، زهیرلي لاري و يا آيري ساغليق سورونلاری اوچون معائنات آپاريلير.

درماندا اینتیپسیکوتیک داوا، مشویرت و توپلومسال کؤمک اولا بیلر. ایلک درمان نتیجه لرین داها یاخشیلاشدیریلیب. دارالار معتدل ائتکیلندیریر. سونوج لار اساس ندندن آسیلی دیر. آمریکادا، آداملارين 3%-ی حياتلاريندا بیر واختدا سایکولوژ دوشه جک. نوجوانیلاردا سایکوسیس چوخ یایین اولماز. بو دوروم، هپوکراتاسین کیمی، ایلدن قاباق کیمی، ۴-جی عصردن بیلدیریلیب و بلکه ده ایلدن قاباقکی ۱۵۰۰ ایلدن قاباق، موسری ایبرز بابیروندا بیلدیریلمیش دیر.

## قایناقلار:
قادین لارین کین کسمه

قادینین کین کسمه (FGM) ، قادین **ختنه** سی (اینگیلیسجه: female genital cutting و female circumcision) [1] آدلاندیریلان آیینلاشماسی، بعضی یا بوتون خارجی **قادین** لارین کین کسلمه  و یا گؤتورولمه سی دیر. بو عمل آفریقا، آسیا و یاخین شرقده و FGM چوخ گؤروشلو اؤلکه لرده اولان توپلوملارین دا یئرلشیب. یونیسف 2016-جی ایلینده تخمین ائتدی کی، بو گون ۳۰ اؤلکه ده یاشایان ۲۰۰ میلیون قادین - ۲۷ آفریقا اؤلکه سی، اندونزییا، عراق کوردستانی و یمن -  اینسانا موعاینه ائدیلمیش دیر.

عادي اولاراق، دوداقلا ختنه ائدن بير آدام، دوغومدان سورا دوغوم واختينا قدر و اوندان سورا دا فیمجئريال داورلوق ائده جک. اؤلکه لرین یاریسیندا، میللی سایینلار وار، چوخو قیزلار بش یاشینا چاتمامادان کسلیر. رویشلر اؤلکه و یا ائتنیک گروهلارا گؤره فرقلی دیر. بونلارین آراسیندا کلیتورال کاپ و کلیتورالی گلانین آرادان آپاردیلماسی؛ ایچکی دوداقلارین آرادان گؤتورولمه سی؛ و ایچکی و خاریجی دوداقلارینین آرادان آپارماسی و ولوا نین باغلانیب. بو سونونجو ایشده، اینفیبولیشن آدلانان، ادرار و آیریلیق مایعینین گئچن یئرینه کئچمیش بیر بوشاق قالیر؛ واژن جینسی ایش اوچون آچیلیر و دوغوم اوچون داها آچیلیر. [1]

بو عمل جینسلرین اینسانی لیگی، قادینلارین جینسی فعالیتی نی کنترول ائتمه یه چالیشمالاری و پاکلیق، اعتدال و گؤزللیک حاقیندا دوشونجه لرده کؤک تاپیر. بو، عادي اولاراق قادينلار طرفيندن باشلانيب آپاريلير، اونلار بو ایشي شرفين و قورخونون بیر قایناغی اولاراق گؤرورلر کي، قيزلاري و نوه لریني قيرتماق قيزلاري توپلومسال محروميته چکه جک. بو اثرلر پروسئده اولان نوعا گؤره ساغلاملیغا آسیلی دیر. بونلاردا تکرارلانان اینفکاسیونلار، ادرار و آیین آخماسی ایله باغلی چتینلیک، مزمن درد، کیستلرین یوکسکلشمک، بویو دوغوم واختیندا اولان komplikاتلار و اؤلوملو قان تؤکولمه لر دهخیلیدیر.

۱۹۷۰-جی ایلدن بري، فجج مورتیجینی ترک ائتمه یه چاليشماق اوچون میلت لر آراسی جهدلر اولوب و بو، چوخلو اؤلکه لرده حادیثه اولوب و یا محدودلانمیش، گرچی قانونلار ضعیف ایجرا اولونور. ۲۰۱۰-جی ایلدن بري، بيلگيلي بيرلشمیش مئلّتلر ساغلامليق مراجعيني بوتون اينسانين عمللريني، بو ايله سيله  دوغومدان سورا بير داها اينساني ياراشماق و كليتورال هوبونون علامتي "گؤزلو" اولماسيني طلب ائتدي. بو عملین قارشیلاشماسی تنقیدچیلرین، بویوک آنتروپولوگلارین آراسیندا یئرلشیب، اونلار دا کولتورل رلهتیویزم و اینسان حاقلاری نین عالملیگی حاققیندا چتین سؤزلری اورتایا قویموشلار.

## قایناقلار:
فلووکسیتین

فلووکسین، باشقا لارین آراسیندا **پروزاک** و **سارافیم** مارکت آدلاری ایله ساتلانیب، سلیکتیو سروتونین رئپکت ایستیمیتر (SSRI) کلاسینین antidepressant دیر. بو، بؤیوک افسرده لیلیق، اوکسیو-کمپولسیو ایختلال یوخسا بوزوکلوق (OCD) ، بلئمیا نوروسا، پانیک بوزوکلوق و حیض-دن قاباق دیسفوریا بوزوکلوگون درمانینا ایستیفاده اولونور. بو 65 ياشدان آرتيق اولانلاردا اؤز-اؤزونه اؤلدورمک خطريني آزايير. او، ده زودگذر ایجاکولاسییا درمان ائتمک اوچون ایستیفاده اولونور. **فلوکساتین** آغزی ایله گؤتورولور.

چوخ گؤرکملی جانبی اثرلر، الهضم، یوخو ایستیفاده ائتمه، جینسی فعالیتین پوزولماسی، اشتها ائتمه، آغزین قوروماسی، آراسی آراسی آیرما و دوغال اولمایان یوخولارین اولماسی دیر. جدی جانیبی ایشلر سرویتونین سندروما، مانیا، نوباتلار، 25 یاشا یاخین اولانلاردا انتحاری داورانیشین آرتماسی و قان تؤکمک خطرینین آرتماسی شامل دیر. اگر قفلتن دايانسا، نیگارانليق، باش چيرپما و حیس- حیسده دَيئشيلرله بير سندروم باش وره بئلر. بو، بو کیمی حمامدا امین اولماسی بیلینمیر. اگر بو دورا نين ایستیفاده اولونماسي وارسا، آنا دوغما واختيندا دوام ائتمه سي معقول اولا بیلر. اونون عمل میکانیزمسی تامامن آچیق دئییل، آمما اینانیلیر کی بو سیروتونین فعالیتینین بئیین ده آرتماسی ایله باغلی دیر.

فلووکسین ۱۹۷۲-جی ایللی لیلی و کمپانی طرفیندن کشف ائدیلمیش و ۱۹۸۶-جی ایلده طیبی ایستیفاده یه گئدیب. دونیا ساغلیق تشکیلاتینین لازیم دارالاری لیستینده دیر. بو، عمومی دوروم اولاراق وئریلیر. گئدیجی دؤولتلرده عمده خاریجی خاریجی لری ۲۰۱۴-جی ایلدن بَری گونونه ۱۰٫۰۱-۰٫۰۴ دلار آراسیندا یئرلشیب. آمریکادا گونده حدود 0.85 دلار یئری وار. 2017 ایلینده، آمریکا دا 21 میلیوندان چوخ نسخه ایله 31-جی داها چوخ تجویز اولونان دوا ائدي.

## قایناقلار:
دیمئنسییا

**دیمئنسییا،** بیر مودتده و چوخ واخت بیر-بیرینه دوشمه و یادا سالماق قابیلیتینده تدریجی بیر آزلیق دیر کی، گۆنده لیک فعالیتلره تأثیر ائتمه یه قدر آغیر دیر. باشقا گؤروشلر: عاطیفی یوخسا دیقوسال مسئله لر، دیل دانیشیقدا چتینلیکلر و حرکاتین آزالماسی. آییق لیق دا معمولاً تأثیرلشمیر. دئمنسييا دياگنوزو، بير نفرين عادي ذهني عمل لرينه گؤره بير تغيير و ياشليليقلا باغلي اولانين گؤزلهينئندن داها بؤيوک بير سستي ني طلب ائدير. بو ناخوشلوقلار ساخلايانلارین اوستونه بؤیوک تأثیر گؤستریر.

ان چوخ گؤروشموش دیمئنیسییا نوعو آلزایمر بیلیم یوردودور، بو کیشیلیکلرین ۵۰-۷۰%-ی قورور. باشقا عام نوعلار دا Vascular Dementia (۲۵٪) ، Lewy Body Dementia (۱۵٪) و frontotemporal dementia (۶۰٪) دیر. آز دا چوخ گؤرن سببلر: نورمال فشار هیدروسیفالوس، پارکینسون بیلیم یوردونون دیمئنسییاسی، سیفلیس، HIV و Creutzfeldt-Jakob بیلیم یوردو. بیر نفرده بیردن چوخ دیمئنسییا کیمی بیر نوع دیمئنسییا اولا بیلر. آز بير میقدار دا بير بير عايئله ده باش وئرير. DSM-5-ده دیمئنسییا، شیدت درجه سی ایله نیورو-کوگنیتیو ایختلال یوخسا پوزولما اولاراق یئنی دن طبقه بنده آلینمیشدی. تشخيص، عادي اولاراق، ناخوشلوغو تاریخینه و طیبی گؤستریجی لر و قان معائنالارینا اساسلاناراق باشقا مومکون سببه لری ردّ ائتمه یه چالیشیر. "مینی ذهني حالت معائناتي" چوخ استفاده اولونان تانيملي معائناتلاردان biridir. دیمئنسییا نین قاباغین آلماق اوچون چاليشماقلار، قانین چوخوماسینی، تاماکا توتماق، دیابتی و چاقلیغی ساییلاراق خطر فاکتورلارینی آزالماغا چالیشمالی دیر. اینگیلیسده کی عمومی جمعیتین اینگیلیسجه ویکی پدیاسی نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش"Screening the general population for the disorder "، مقاله سی نین دانیشیق صفحه سی دیر.

دیمئنسييا درماني يوخدور. دونوپزیل کیمی کولینسترازین اینشیمیترلری چوخ گئنیش ایستیفاده اولونور و یاخین یا متوسط ایختلالدا فایدالی اولا بیلر. آمما، بوتون قازانج آزدير. دیمئنسییا ایله مشغول اولانلار و اونلارا کؤمک ادنلرین کیمی چوخلو تدبیرلر وار کی، دیمئنسییا ایله مشغول اولانلارین کیمیاتینی یاخشیلاشدیرارلار. سایکوسیس و داورانیش مداخلاتلار یاخشی اولمالیدیر. او، "قورخون" و "قورغون" دئمکده دیر. تمرین برنامه لری گونئي یاشامی فعالیتلرينه باخيب، سونوج لارا يارام قازانماق اولار. اینتیپسیکوتیک لرله داورانیش سورونلارین درمانی یئرینه گلیر، آمّا عایله ده محدود فایدالار و جانیبی ائتکی لر، بشمول اؤلوم خطرینین آرتماسی ایله گؤره توصیه اولونماز.

دونیا بویو دیمئنسییا ۲۰۱۵-جی ایلده ۴۶ میلیون نفرین اوستونه تأثیر ائتدی. آداملارين 10 فایزينا ياخين، حياتلاريندا بير واخت بو ایختلال ياراييرير. بو ياشلار گئچن واخت داها دا چوخ ياييليرير. 65-74 ياشلار آراسينداکيلارين 3%-ده يئرليکده ديمئنسييا وار، 75-84 ياشلار آراسيندا 19%-ده، 85 ياشدان آرتيق اولانلارين دا ياريسينا ياخين. ۲۰۱۳-جی ایلده دیمئنسییا سونوجوندا  ۱.۷ میلیون نفر اؤلوم باشلادی، ۱۹۹۰-جی ایل ده ۸.۰ میلیون نفردن چوخ. چوخ آدام اوزون عؤمور سوره جك، دیمئنسییا داها دا چوخ ياييليشیر. آمما معین بیر یاشدا اولان آداملار اوچون، خطر فاکتورلارینین آزالماسی ایله، حداقل توسعه تاپمیش اؤلکه لرده، داها آز اولوب. بو، قوجالار آراسيندا معلولیتین ان چوخ گؤستریلن ندنیندن بیری دیر. اونا گؤره هر ایل ۶۰۴ میلیارد دوللار ایقتصادی هزینه لر یارادیر. دئمنسیا ایله دوچار اولانلار چوخ واخت لازیمدن چوخ فیزیکی و یا کیمیاوی شکلینده محدود اولورلار و بونا گؤره ده اینسان حاقلاری مسئله لری اورتایا چیخیر. بو حادثه دن متاثر اولانلارا توپلومسال سیتگما چوخ یئرلی دیر.

## قایناقلار:
یوخو چولاقی

**یوخو پارالیسیسی** یوخسا یوخو چولاقی اویاندیغیندا یا دا یوخودان اوزاناندا، بیر نفرین آنلاییش و حرکت و یا دانیشیق قابیلیتی یوخدور. او، هالوسیناتلار (اشینا بیلمه ین، گؤرمه ین و یا گؤرمه ین) باش وئرر و چوخ واخت قورخونا دوچار اولار. حیکایه لر عمومیتله بیر نئچه دقیقه دن آز دوام ائدیر. او، تک- تک حادثه لرده یا دا تکرار اولا بیلر.

بو دوروم، باشقا حالدا ساغلام اولانلار و یا نارکولپسییا ایله اولانلاردا یا دا مخصوص ژنتیک دَییشدیرمه لر سونوجوندا عائله لرده باش وئرر. بو حالت یوخو اولماسی، سایکوتیک ایسترس و یا یاشاماسی نین دوغال اولمایان دوروملاری ایله باشلاییب. اساس میکانیزمین REM یوخوسوندا بیر پوزولما یوخسا ایختیلال ایله باغلی اولدوغو اعتین ائدیلیر. تشخيص، شخصين توصيفينه اساسن گلیر. بو دوروموندا نروکلپسی، اتونک سیپلازم و هیپوکالمیک دوروملو پارالیز داخیل اولا بیلر.

یوخو پارالیژینین درمان آپشنلاری آز اؤیرنملی اولوب. او آداملارا اینانج وئرمه لیک توصیه اولونور کی، بو دوروم یئرینه گلیب و عمومیتله جدی اولماز. باشقا چاليشمالار دا يوخو گئجه یی، معرفتي داورانیش موعالجاسی و اینتی دئپراسیونلاريدير.

8 - 50٪ آدامی نین آراسیندا بیر واختلاردا یوخو پارالیسییاسینی تجربه ائدیرلر. آداملارين حدود ۵% -ده دوروملار وار. اَرلر و قادینلار برابر تأثیرلشدیرلر. یوخو پارالیزاسی تاریخده دئییل. او، قرئبلرین اوغورلاماسی و باشقا پارانورمال حادثه لر حاققیندا کیچیکلرین یاراتماسیندا رول اوینادیغینا ائنانیر.

## قایناقلار:
پلورئزی

پلورئزی، پلورئتیز آدلاناراق، سفرا لارین اطرافيندا و سینین بوشلوغونو (پلورئ) اؤرتن membran لارین آلتیماسی دیر. بو، نفس آلماقدا بؤیوک دؤش آغریسی آلدیرار. هردن ده آغری دائیم آغریلیش و یا یا یاخینلاشماقدادیر. باشقا علامتلر، اساس سببدن آسیلی اولماسا، نفس سستی، آسقیرماق، تب و یا وزن ائتمه یه ندن اولا بیلر.

ان چوخ گؤزه ل ندنی ویروسلو اینفئکیسییاسین دیر. باشقا سببلر نیومونیا، پلموناریوم امبولیسی، اوتومون ناغیللار، پلمونون سرطانی، اۆرک جراحی دن سونرا، پانکریاتیت، سینین شالیدلیگی و آسبستوزدیر. هردن ده ندن بیلینمز. اساس میکانزم، پلورالارین چئوریلمه سی عوضینه بیرگه ییغینماسی دیر. اوْنلار دا بئله بیر علامتلر گؤستریرلر: پیریکاردیت، اۆرک حمله، کولیسستیت و نیوموتوراکس. تشخيص معائناتينا سينه رينقاشي، الکتروکارديوگرافي (ECG) و قان موعایناتي قاتيشماليدير.

درمان اساس سببدن آسیلی دیر. Paracetamol (اکتامینوفن) و ایبوپروفن آغری آزالماق اوچون ایستیفاده اولونور. داها بؤيوک نفسلر آلماق اوچون، تشویق ائدمک اوچون ایستیفادات اسپیرومیتری سی توصیه اولونمالیدیر. هر ایل آمریکا دا بیر میلیون نفرین اوستونه بو مرض یاخینلاشیر. بو وضعیتین شرحلری ایلکجه 400 ایلدن قاباق هیپوکرات طرفیندن باشلاییب.

## قایناقلار:
آنتی سوسییال کیشیلیک پوزولماسی

**آنتی سوسیال کیشیلیک پوزولماسی** (**ASPD** یا APD) ، اؤزگه لرین حاقلارینا دورمییان یوخسا سایقی سیز لیکح ائدن بیر اوزون مودّتلی بیر شکلیله مشخص اولان بیر شخصیت پوزولماسی دیر. چوخ واختدا جینايت، دفه لرله يالان، ياخشي پلانلاشما، هوجومچو داورانیش، اؤزگه لرين سورون لارین اؤنملی بیلممک و اؤزگه لرين ضرریني گؤرمک اوچون بي اعتئبارلي اولماقلار اولوب. بو مسئله لرده ایشسیزلیک و اؤزۆن اؤلدۆرمک دن عیبارت اولا بیلر.

خطر فاکتورلاری، عايئله تاریخسی، یوخسوللوق، اوشاقلار حاققیندا زورلا ایشلَتمک و یا اوشاقلارا قارشی لیق. علامتلر حداقل ۱۵ یاشدان سورا و داورانیش ناآرامیلار او یاشدان قاباق گؤرونور. رسمی تشخیص اوچون، بیر نفرین 17 یاشینا چاتماسی لازیمدیر. اینتی سوسییال شخصیت ایختلالینین علامتلرینی ده سایکوپاتی، سوسیوپاتی و توپلومسال پوزولماسی کیشیلیک ایختلال یوخسا پوزولماسی (DPD) اولاراق مارکت ائتمیش دیر. بو، "ب" دسته سینده اولان شخصیت ناآرامیسی دیر.

موعالجه لری موحدّید اولمامیش، آنجاق علامتلرین دَیئشدیریلماسینا چالیشمالار وار. خسته خانايا داخيلتمه يين فايداسي يوخدور. ASPD، بیر ایلده 0. 2 - 3. 3 نفرین ساییسیندان 0. 3 - 3 نفرینه یاخینلاشدی. اَرلرین ایشلری ایسه قادینلاردان اوچ قات  چوخ اولور. الکول موادین اسارتچی لیغی ایستیفاده ائدن کئشي جمعیتلرینده، اینسانلارین اینسان لیغی ۷۰% دن چوخ اولا بیلر. بو وضعیت ياشلار گئچن واخت داها دا چتین اولماز. بو حادثه دن متاثر اولانلار، خشونتدن اؤله جکلر.

## قایناقلار:
تیننیتوس

تیننیتوس، سسین قارشیسی اولمادیغی بیر شکیلده خاریجی سس اولدوغو زامان  دیر. چوخ واخت سسلرین سسینی چکمه یه بنزه یئرلر. چوخ ندیر، آچیق دئییلن سسلر و موسیقی سَسله دیلیر. سس یاخشی یا اوجا، یا دا یاخین یا دا اوجا سسله یاخینلاشیر و یا هر ایکی قولاقدان گلنده گؤرونور. چوخ واخت، تدریجله گلیر. بعضي آداملاردا سس، تمرکزي پوزا بئلر، نیگارانليق و يا افسرده ليکدن سبب اولور. تئنتوس، بعضی درجه ده قولاق سسسیزلیغی ایله باغلی اولا بیلر.

تیننیتوس، بیر خسته لیکدن داها چوخ، بیر نئچه اساس سببدن باش وئرن بیر علامت دیر. شوعور ندن لریندن بیری ده سسدن گلن سسیزلیک دیر. باشقا ندنلر ده قولاق اینفیکسییاسی، اوره یا قان دامار مرض لری، مینیئرین بیلیشی، آغیر تومورلار، بعضی داوا لارین آلماسی، قاباقکی باش یاراسی، قولاق شوشو و ایماسییالی ایسترس لری دیر. اینگیلیسجه ویکی پدیاسی نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش"Clear" مقاله سیندن گؤتورولوبدور.

تیننیتوسون دیآگنوزو معمولاً شخصین توصیفی اساسن وئریلیر. چوخ واخت آودیوگرافي و نورولوژيک معاینه دن سورا دا معاینه اولونور. بیر نفرین حیاتیندا مداخلتین درجه سی سؤیله مه لرله بیلینمیر. اگر بعضی سورون لاری تاپيلسا، موعالجین موعاینه سینی، مثلاً ماگنیت ريزونانس موعاینه سی (MRI) آپارمالی دیر. باشقا تستلر ده، هئچ بیر سس و یا باشقا سس و بیر سیراغین یاخینلاشماسی ایله باش وئرمه سی اوچون یاخشی دیر. چوخ آز، سسی استیتوسکوپلا باشقا بیر شخصدن اشیدیلیر، بو دورومدا بو موضوع معروض تیننتوس آدلاندیر. هردن اؤزل آکوستیک ايشيالار، بير- بيرله ايشي ايشيلر کي، بير- بيريندن ايشيله ييرلر، تیننیتوسا ندن اولورلار.

موعتبر اولماق، اوجا سسدن اوزاق اولماقدادیر. اگر اساس ندن وارسا، اونون درماني نين يوکسله مه سي نين يئرينه يئر آلیشماليدير. باشقا حالدا، معروضاتدا دانیشیق موعالجاسی واردیر. بعضیلره سس آلتیلار و یا قولاق آلتیلار کؤمک اده بیلر. ۲۰۱۳-جی ایلده، مؤثری دارالاشما لار یوخدو. بو، عام و حدود 10 - 15٪ آداملارا تأثیر ائدیر. آمما چوخلاري اونو ياخشي قبول ادئرلر و بو، آنجاق 1-2% اینسانلاردا بؤیوک مسئله دیر. "تیننیتوس" سؤزو لاتینجه "تئنئر" دن چيخار و "قوشماق" معناسيندان چيخار.

## قایناقلار:
آغجییرین کرونیک آبستراکتیو مریضلیگی

**آغجییرین کرونیک آبستراکتیو مریضلیگی** (COPD) اوزون مودّت بویو نفس آلما مسئله لری و ضعیف هاوا آخینتی ایله تانیش بیر سورون کولونلار بیلیمی دیر. اساس علامتلرین دن عیبارت دیر: نفس کسمه و آسقیرماق. **COPD** پروگراسئویی بیر ناخوشلوقدور، یعنی عایله لرین ایچینده داها دا یاخینلاشیر. آخيردا، گِدَن و يا پالتار گيمک کئمي گونده لئک ائشلر چتینلیيه گلر. کرونیک **برونکیت** و ایمفزیما، COPD- نين فرقلی تیرئپلرینه گؤره داها قدیم اصطلاحلاردیر. "خوردون سوزونلو برونکیت" اصطلاحی هله ده ایسه ایشلندیریلیر کی، هر ایل کیمی ایکی ایل عرضئنده هر ایکی آیلیق یئر آلان محصوللو سسلری تعبیر ائتمک اوچون. بو کسيلمه لرله اولانلار COPD- نين گلمه خطرينه چوخ دوشه جکلر. "فزیسم" اصطلاحي ده توخوملار ايچيندن هوا و يا باشقا گازلارين نارساليقدير.

ان چوخ گؤرۆلن ندنی تاماکا توتماقدیر، بو کیمی فضانین آلینماسی و ژنتیک فاکتورلارین ندننینه ندن اولان کیمی آز دا کیسلری واردیر. گئنیشلَنَن اؤلکه لرده، گؤي سالينما ساييلارين اورتاسيندا اولان يئرلي يئرلي حرارتي و پئشنده يانارلار دا وار. بو ايشيقلامالارين اوزون مودّت عرضینده، پیتکده يانيشلي جاوابلار ياراييردي و بو ندندن کیچیک نفس يوللاري چکمک و پئتک توخوملاري پوزولوردو. تشخیص، پمبون فعالیت معایناتلاری ایله اؤلچولن ضعیف هوا آخینماسینا اساسلانیر. آستما دان فرقلي اولاراق، برونکوديلاتورون ايستمه سينده هوا آخينتي سينين آزالماسيني چوخ آرتيرماز.

چوخلو نمونه لر خطر فاکتورلارینا قارشی لیغی آزالماقلا مخدره ائدیرلر. بو، تاماكا توتماق و ائچهري و اشيالاردا هواين کيفيتيني آرتيرماغي دا اؤزونده گئتمکدن عبارتدير. درمانین یاخینلاشماسی ایسه، درمانین درمانی بیلینمیر. درمانلار، تاماكا توتماق، واکسينات و نفس آلما يولو بازي ائتمه سيني دن عیبارتدير. باشلانيش bronchodilator عمومًا LAMA دیر، لازيم اولاندا LABAs و سستروئيدلر قوشولور. بعضي آداملارا اوزون مودّت عرضینده اوکسيژن درماني و يا بالون ترانسپلانتسيون سودي آلیر. حاد حادثه لرین آخماسینین واختلارینی اولانلاردا، دارالاشما، آنتی بیوتیک، سټرایود و خسته خانادا یئرلشمه یه داها چوخ احتیاجی وار.

۲۰۱۵-جی ایلده، COPD ۱۷۴.۵ میلیون نفرین (قلوبون جمعیتینین ۱۲٪) ایله ایلگیلمیشدی. آمریکادا بو، ۶% اینسانا تأثیر وئریر. عادي اولاراق 40 ياشين اوستونلرده باش وئرير. اَرلر و قادینلار اِله بیر شکیلده چوخ دا یاخشی یئرلشیبلر. ۲۰۱۵-جی ایلده ۳.۲ میلیون اؤلومه سبب اولدو، و بو، ۹۰%-دن چوخ یئنیله نمیش اؤلکه لرده، ۱۹۹۰-جی ایل ده ۲.۴ میلیون اؤلومدن چوخدور. اؤلموشلرین سایی نین چوخالماسی ایسه ایسه ایشلدن گلیشیرکن اؤلکه لرده تاماکا توتماقین چوخلوغو و چوخ اؤلکه لرده یاشلیغی نین قوجالماسی ندنینه داها دا آرتماقدا دیر. ۲۰۱۰-جی ایلده ۲.۱ تریلیون دوللارین تخمین اولونموش اقتصادی هزینه لرینه ندن اولدو.

## قایناقلار:
کیستیک فیبروزیس

کیستک فیبروزیس (**CF**) ، بیر ژنیتیک ایختلال دیر کی چوخو سیفالارین، آمما پانسقراس، جگر، گورونجو و کولک لری ده تأثیرلشدیر. اوزون مودّت عرضئنده اولان مسئله لرده، شفقي چوخلو آنتیرافلار سونوجوندا نفس آلما و سسلنمه سيزه سي واردير. باشقا علامتلر و علامتلر، سینوس اینفکاسیونلار، ضعیف روشد یوخسا بؤیۆمه ، یاغین stool، بارماق و بارماقلارین چالیشماسی و اکثر اَرککلرین سونسوزلوغو ایله باغلی اولا بیلر. فرقلي شخصلرين علامتلرينين درجه سي فرقلي اولا بئلر.

CF اوتوزومال رکسیو ایله میراث آلینیر. سیستک فیبروز تراممبران کولورنتنت رئگولاتور (CFTR) پروتئینی نین جنین هر ایکی کپینده موتاسیونلارین اولماسیندان ندن اولور. تک یازیلی کاپی ایله اولانلار، یئر آچیجیلار و باشقا حالدا چوخ ساغلاملار. CFTR سویا، هضم سیاللار و موکوسون تولیدینا قاتشییر. CFTR فعال اولمادیغی زامان، معمولاً نازیک اولان سیکرئته لر داها دا قیس اولارلار. بو حالت سویه معایناسی و ژنتیک معایناتلار ایله تشخیص اولونور. دونيانين بعضي بؤلگه لرينده دوغومدا اوشاقلارين سكرينج اولونماسي باش ورئر.

سیستیک فیبروزیس اوچون درمان بیلینمیر. بالون اینفیکسییاسی اینتی بایوتیک لرله درمان اولونور کی، آنتراژ، نفس آلماق و یا آغزی ایله وئریلیر. بعضاً آنتی بیوتیک azithromycin اوزون مودّت ایستیفاده اولونور. نفس آلدیغی هئپرتونک دوز و سالبوتامول دا فایدالی اولا بیلر. اگر بالون وظیفاسی داها دا یاخینلاشیرسا، بالون پیوندسیزلیگی بیر آپشن اولا بیلر. پانکراس اینزیمین عوضولمه سی و یا یاغدا محلول اولان ویتامین موکمیل لری، بویوک جاوانلاردا اؤنملی دیر. سینما فیزیوتراپی سی کیمی نفس یوللاری نین پاکلاییش تکنیک لرینده قیسمی مدتده ایفاده اولونور، آمما اوزون مدتده اولان تأثیرلر آچیق دئییل. گئنیش دؤولتلرده عؤمرون متوسطي ۴۲-۵۰ ایل آراسيندادير. سیستک فیبروزلا خسته لرین ۸۰%-ده بالونلارین اؤلومو ندن اولور.

CF قوزئی اوروپا دوغوملولارین آراسیندا ان چوخ گؤروشموش و هر ۳۰۰۰ دوغوملولاردا بیر نفرین اوستونده اثر گؤستریر. هر ۲۵ نفردن بیری یوکسک لیک لیک لی دیر. آز دا آفریقالیلار و آسیالیلاردا گؤرن یئرلشیر. بو، ۱۹۳۸-جی ایلده دوروتی اندرسن طرفیندن بیر مخصوص خسته لیک اولاراق تانینمیش و بو خسته لیکین حاقیندا ۱۵۹۵-جی ایلدن قاباق کیمی بیلدیریلیب. "سستک فیبروز" آدینا گؤره، پانسقراسدا قورولان اؤزل فیبروز و کیستلر دئییلیر.
thumbtime=1:08|بندانگشتی|ویدئو باشلاماسینین خلاصه سی (اسکرپتی)

## قایناقلار:
پولمونري ایمبوليزم

**پولمونري** ایمبوليزم (**PE**) ، قان آخينتي ايله بدنين باشقا يئرلریندن يئرلشميش ماددا، پلموناریتريادا اولان بير آرتریياين قيراغلانماسيدير (امبوليزم). ای ای نین علامت لرینده نفس آلماسی، خصوصاً نفس آلماقدا سینین آغریسی و قان توستولماسی دا اولا بیلر. آیاقدا قان قوتوسو اولان علامتلر ده اولا بیلر، مثلاً، قیرمیزی، یاخین، سوخوم و آغریلی آیاق. پ. ای. نین علامتلرینده قانداکی آز اوکسیژن لیق، تز نفس آلما، تز اۆرک ریتمی و بعضاً یاخشی یاغیش وار. آغير حاللار، آغري ائتمه يه، قان فیشاريني آزالتماغا و قفلتن اؤلومه ندن اولور.

PE معمولاً پایدا قانین توخوماسیندان و پئتکایا گتیریلیر. قان توتانماسی خطرینی سرطان، اوزون مودّت یاتاقدا اوتورما، تاماکا توتما، جیرج، بعضی ژنتیکی شرایط، استروژن اساسین داوا، امیری، کؤکلوگی و بعضی نوع جراحیلر آرتیرار. چوخ آز دا اولسا، بو حادثه لرین سببسیزلیک هوا، یا دا یاغین یاغین سیالین داخیل اولماسی دیر. تشخيص، تست سونوجوندا قوشولماسيندا علامتلر و علامتلر اساسيندا اولونور. اگر خطر آز اولسا، D- dimer آدلانان قان معایناسی بو دورومون ایستیفاده ائتمه سینی ایسته ییر. باشقا حالدا، CT پلمونري آنجئوجرافي، پلمونرو کولوش/ پرفوزيون سکن، و يا آياقلارين آلتراسونو تشخيصي تأييد ائده بیلر. درین vena trombosis و PE بیرلیکده venaus thromboembolism (VTE) آدلانیر.

PE- نی قاباغی آلماق اوچون چاليشمالار، جراحی دن سونرا هر زامان کیشی حرکت ائتمه یه باشلاماق، اوتورموش دوروملاردا آیاقلارین آشاغی بؤلومو مشقلر و بعضی نوع جراحیلردن سورا قانین دولوغونلاشدیجی لری ایستیفاده ائتمه یه چالیشمالارین داخیل دیر. درمان هئپارین، وارفارین و یا دیرک عمل ائدن ده کجه ضد قان تؤره دن ضد قان تؤرن ماده لر (DOAC) ایله باش وئریر. بو لار حداقل اوچ آي اوچون توصیه اولونور. آغیر حاللاردا تویوپ پلاسمینوجن اکتیوتاژور (tPA) کیمی بیر دوروملا ترامبیلیس لازیم اولا بیلر و بعضی لر ده جراحی (پولمونی ترامبیکتومی) لازیم اولا بیلیر. اگر قانین دولوچولاری دوزلو اولمایان اولسا، موقتی vena cava filter ایستیفاده اولونمالیدیر.

پلمونري امبولئيالار هر ايل يوروپا دا 430.000 نفرين باشينا گتيرير. آمریکادا هر ائل ۳۰۰ مین و ۶۰۰ مین نفرین آراسین دا موسلمانلار واردیر و بونونلا ۵۰ مین و ۲۰۰ مین نفرین اؤلومو واردیر. نرلر و قادینلار آراسيندا بو شرحلر ايشله یه بيلر. اونلار ياشلي اولاندا داها دا چوخ ياييليريرلار.

## قایناقلار:
پریتونیت

**پریتونیت،** پریتونومون، قارماقین ایچکی دیوی نین دری سی و قارماق عضولری نین اؤرتويو دیر. علامتلرین دن عیبارت اولا بیلر: آغری، قارنین تورموسو، قيزديرما، و یا وزن ائتمه. قارنین بیر یا دا بوتون بؤلمه سی نازیک اولا بیلر. شاک و حاد تنفوس ناغیلی سندروم دا یاپیلیشلار اولا بیلر.

ندنلرین دن عیبارت دیر: کولک لری نین پروراسیون، پنکریاتیت، بیلک آلزایماسی، معده قوخوسو، سیرروز، یا دا شکلی اولان آلانتیکس. خطر فاکتورلاری آستیت و پریتونئالی دیالیز دیر. موعاینه، موعاینه لر، قان معاینه لری و طیبی گؤستریلرین اساسین دا اولور.

درماندا چوخ واخت آنتی بیوتیکلر، ایندروژن لی مایعلار، درد داواسی و جراحی واردیر. باشقا تدبیرلرده سونسوز معده لری نین ایشلدنلری و یا قان لی تؤکولمه لری ده اولا بیلر. درمان اولماسا اؤلوم نئچه گون عرضینده باش وره بیلر. ۷٫۵% اینسانلارین بیر واختدا ایسپندیتسه دوچار اولماسی وار. سارسلا خسته خانايا ساليلانلارین ۲۰% -ه ياخين بيرئتونئت وار.

## قایناقلار:
سکته

**سکته** ()،  بیر نووع ساغلیق دورومو دور . سکته نین اصل ده ایکی نؤوع دا دیر: ایشیمیک، قان آخینماسینین یوخلوغوندان و قان آخینماسیندان دوشن قان آخین. هر ایکیسي ده بئیینین بعضی بؤلگه لرینین دوزگون ایشله مه سینی ایسته ییر. سکته نین  علامتلرینده، بدنین بیر طرفینه حرکت و یا حیس ائتمه ایمکانلیغی، درک و یا دانیشیقدا اولان چتینلری، باش چئوریشی و یا بیر طرفه گؤره بیلمه سینی دخیل اولا بیلر. سیلیکون باشلادیغیندان سونرا علامتلر و علامتلر چوخ واخت گؤرونه جک. اگر علامتلر بیر یا ایکي ساعاتدان آز داوام ائدیرسه، سکم کئچمیش ایشیمیک حمله دیر (TIA) ، یا دا مینی سکم آدلانیر. قان آخماسی دا آغری باش آغریسی ایله باغلی اولا بیلر. سکته علامتلري دایم اولا بیلر. اوزون مودّتده اولان komplikاتلارا نیومونیا و مثانه نین کونترول ائتمه سی دخیل اولا بیلر.

سکته نین اساس خطر فاکتورو یوخاری قان فیشاریدیر. توتون توتماق، کؤکلو، خوندا کولسترولون چوخلوغونو، دیابتی آلتی، اؤتن TIA، آخیر مرحله ده اولان گورجوما و آتریال فبریلاسیون دا خطر فاکتورلاریدیر. ایشیمیک سکته لر معمولاً قان داماری نین قیرغیشلاشیندان اولور، آمما داها آز دا چوخ عام ندنی وار. قان آخماق، یا دا دیرک بئیینین، یا دا بئیین مبرنالارینین آراسینداکی بوشلوقدا قان آخماسیندان باش وئریر. قان تؤکولمه سی آغری نین سینماغین آنوريزماسیندان گلیر. تشخيص عادي اولاراق فيزيکي معائناتين اساسيندا و CT يا MRI سکن سيراسيندان معاون اولور. CT scan قان تؤکمک ایستیفاده ائتمه یه بیله بیلر، آمما لازیم اولماز کی، ایسکمیا، کی، ایلکجه CT scan-دا گؤرونمز. دیگر تستلر کیمی الکتروکاردیئوگرام (ECG) و قان معایناتی خطر فاکتورلارینی تعیین و باشقا مومکون ندنی لرین ردّ اولونماسی اوچون کئچیریلیر. قاندا قندین آشاغی اولدوغو دا بونا بنزر علامتلرین ندن اولا بیلر.

مخنیفده خطر فاکتورلارین آزالماسی، سورونلاری قاروتید قیسماسی اولانلارین آرتیریالارینی آغریینا آچماق اوچون جراحی و آتریال فبریلاسی اولانلاردا وارفارین و یا باشقا ضد قانقونلاشما دارالاری شامل دیر. ایستیفاده ائتمک اوچون آسپرین و یا استاتینلر توصیه اولونور. سکته یا TIA چوخ واخت عاجل یاردیملار لازیمدیر. اگر ۳- ۴٫۵ ساعاتدا ایسکمیک سکته یئرلشیر، او، قان توتانین شکلینده بیر دوروملا درمان اولونور. بعضي قانلي سلوکلر جراحلي عملدن فايدا تاپير. ائتدیگی فئنكسيونون بیرلشمه سینی چالیشماق اوچون درمان، سئکس ریابئلیتاسي آدلانیر و ایده آل اولاراق سئکس واحدین ده باش وئریر؛ آمما بو، دونیا نین چوخلو ساحه سینده ایستیفاده اولونماز.

۲۰۱۳-جی ایلده ۶٫۹ میلیون نفر ایشمیک سکته یه دوشیب و ۳٫۴ میلیون نفر ده قان آخماسی سکته یه دوشدی. ۲۰۱۵-جی ایلده ۴۲.۴ میلیون نفر سئکورونا دوچار اولوب و هله ده ياشايیرلار. 1990 و 2010 آرتیق هر ایل باش وئرن سکته  لرینین سایی توسعه یینلی اؤلکه لرده ۱۰% آزالدی و ایندیکی دؤورده ده ایشله ن اؤلکه لرده ده ۱۰% آرتدی. ۲۰۱۵-جی ایلده، سلوک کورونار آرتیرییا خسته لیکدن سونرا اؤلومون ان چوخ دوغولان ایسه ایلک سبب اولموشدور. ۳.۳ میلیون نفر ایسه ایشمیک سکته دن و ۳.۳ میلیون نفرین خونریزیک سکتهدن اؤلومو باشلاییب. سکس چکن آداملارين ياريسينين ياخينيسي بئر ائلدن آز ياشاييرير. مجموعی اولاراق، 65 یاشدان اوستونلرین اوچده ایکیسي سئکوتا ووروبلار.

## قایناقلار:
پرئدنیزون

**پرئدنیزون،** گلوکوکورتیکویید داواسی دیر کی، اساساً مودافیعت سیستمینی سؤندورمک و آسم، COPD و روماتولوژی خسته لیکلرین آلتیریقماسی نین آزالماسی اوچون ایستیفاده اولونور. او، سرطان و آدرینال ناکامیسی سببین دن قاندا کیلسیومون چوخلوغونو و باشقا استروئیدلرین سونوئدییاسی اوچون ده ایستیفاده اولونور. آغزی ایله آلینار.

اوزون مودّتده ایستیفاده ائدن چوخلو جانیبی ایستیفاده لر، قیرغین، سوموکلری ائتمه، یاخشی آغیرلاشما، عضله لرین ضعیفلشمسی و قیرغینی دیر. باشقا جانیبی اثرلرده، چکیش، تورم، قان قندینین چوخلوغو، اینفئکشن خطرینین آرتماسی و روانسیز شامل دیر. بو، عمومًا بویوک بویوک بویو بویوک بویون دا امنی گؤرونور و آز دوزلو بویوک بویونون بویو بویو بویون دوغوموندا امنی گؤرونر. پرئدنیزون اوزون مودّت ایستیفاده ائدن سورا تدریجی شکلینده ایستیفاده ائتمه لی دیر.

پرئدنیزون فعال اولماسا دا، قارين پروستینونونون پروستینونا دؤندهرمه ليدير. پردنیزولون سونرا گلوکوکورتیکویید رئسپوتورلارینا باغلیب، اونلاري فعال و جین بیانین ده کی دَییشیقلارین قوزغاتماسی ایسته ییر.

پرئدنیزون 1954 - جی ایلده پیتنتلندی و 1955 - جی ایل ده آمریکا دا طیبی ایستیفاده اوچون قبول ائدیلدی. دونیا ساغلیق تشکیلاتینین لازیم دارالاری لیستینده دیر. بو، عمومی دوروم اولاراق وئریلیر. آمریکادا، هر دوزون عمده لئک لری 2018 ده 0.30 دوللاردان آز ائدي. 2017 ایلینده، آمریکادا 25 میلیوندان چوخ نسخه ایله، 22 -جی چوخ تجویز اولونان دوا اولموشدور.

## قایناقلار:
یوخاری قان فیشاری

ارتونسون (**HTN** یا HT) ، یا دا ارتونسونون (**HBP**) آدلانماسی، آرتیرا لاردا **قان** فیشارینین دواملا آرتماسی اولان اوزون مودّتلی بیر طیبی دوروم دور.  یوخاری قان فیشاری معمولاً علامتلرین اولماسی ندن اولور. آمما اوزون مودّت عرضینده قان نثرینین چوخلوغونا گؤره، کوروناریتیرلار مریضلیک، سسک، اۆرک شیکلی، آتریال فبریلاسیون، پردیزیال آرتریالری بیماری، گؤزو گؤرمک، کرونیک گورونجو و دیمنسییا خطر فاکتورودور.

یوختری قان فیشارلاری بیرینجی (بؤیله لی) یا دا ثانویه یوخاری فیشارلار (هپرتونیا) اولاراق طبقه بندی اولونور. 90-95٪ اوْیونلارین اساسین دا دیر، اوْیوملوک طرزین و ژنیتیک فاکتورلارین اساسینا گؤره قانلی اوجا فشارینی دئییر. بو خطرده اولان فاکتورلار، دوز و یا بدنین آغیرلاییش، تاماکا توتماق و الکول ایستیفاده سی دیر. قالان 5-10% داکی کیسلری ثانوی اونوتما قانین فشارینا، یا دا کرونیک بالیغی مرضینه، بالیغی آرتیری نین سینگیلمه سینه، ایندوکرین ایختلالینه، یا دوغومون قاباغی آلما قرصلرینین ایستیفاده سینه گؤره بیلینن اونوتماقانین فیشارینا گؤره طبقه بندی اولونور.

قان فیشارینی ایکی اؤلچو، سیستولک و دیاستولک فیشارلار، یعنی هر دو طرفین ایستیفاده ائتمه لی اوْلماسی ایله گؤستریرلر. یاشاماقدا اولان دوغال قانین فیشارینین چوخو بؤیوکلر اوچون 100-130 میلی متر ذئبق (mmHg) سیستول و 60- 80 mmHg دیاستولک لیک لیک لری آراسین دا دیر. یاشاماقدا قانین فیشارینین 130/ 80 و 140/ 90 mmHg دن یا دا اوندان اوستون اولماسی، اکثر بؤیوکلر اوچون، اوجا قان فشارینین گؤستریلیشی دیر. اوشاقلارا فرقلي سايلار دئییلیر. ۲۴ ساعات عرضینده قان نثرینین آباژولاتورلوغو قان نثرینی اؤلچمک، آفسدا قان نثرین اؤلچمکدن داها دوغرو گؤرونور.

یاشاییش طرزینی دَییشدیرمک و دارو الده ائتمک قان فیشارینی آلچایا بیلر و ساغلیق داورلیغی خطرینی آزالدیر. یاشام طریقه سینده کی ایستیفاده لرین ساییندا، وزن ائتمه، بدن حرکتی، دوز آلماسی، الکول آلماسی و ساغلام بیر رژیم دن باشقا ایستیفاده لری ده شامل دیر. اگر یاشاییش طرزین دَییشدیرمه سی کافی اولمازسا، قان فشارینا دارالاشماکلار ایستیفاده اولونور. اوچ دوايا قدر 90%-ده اينسانلارين قان نري نظرده توتولور. معتدل درجه ده اوجا قان فشارینین (< 160/100 mmHg) داروايشلارلا درمان ائتمه سی، یاشاماق مۆمکنی نین یاخشیلاشماسی ایله باغلی دیر. 130/ 80 mmHg و 160/100 mmHg آراسین دا اولان قان نریسی نین درمانین تأثیری داها دا آجی دئییل، بعضی آراشدیرمالار دا فایدالی و اؤزگه لر ده آجی فایدالی اولدوغونو آچیقلاییب. ارتفاعلی قان فشاری دونیا دا کیمی 16 و 37% جمعیتین اوستونه تأثیر گؤستریر. 2010-جی ایلده هیپرتونسیا بوتون اؤلوملرین ۱۸%-ینه (قوماردا ۹.۴ میلیون) ندن اولدوغو اعتین ائدیلیب.
thumbtime=2:16|بندانگشتی|خلاصه ویدئو (اسکرپتی)

## قایناقلار:
آپاندیسیت

آپاندیست آپندیسین آلتیریقماسی دیر. علامتلرین آراسیندا ساغ بؤیوک قارن آغریسی، تومور، قوسماق و ایشتهاسیزلیق کماللاشماق واردیر. آمما اینسانلارين 40٪-ده بو اؤزل علامتلری یوخدور. موختلیف عواریض آلانکسینین آغیر komplikاتلاری، قارین دیوی نین ایچکی دری سینده یاییلان، آجی یاندیشی و سیسی دیر.

آپندیسین آلتی نین بوش بؤلومونون قیرغیشلیغیندان آلتیندا دیر. بو، چوخ واخت فاکولاردان دوزولموش " داش " نين ندن دیر. ویروس اینفکاسیوناسی، پاراسیتلار، سيلان داشی یا تومورلارین دن گلن آلتیریق لیمفئید توخوملار دا بو مانعینه سبب اولا بیلر. بو قامتلیگی آلانتیکسده اولان فیشارین آرتماسینا، آلانتیکسک توخوملارینا قان آخینین آزالماسینا و آلانتیکیک دن آلتیریقما ندن اولان باکتئریالین بؤیومونه ندن اولور. آلنما، آلانتیکسه قان آخیمینین آزالماسی و آلانتیکسی نین سوزولمه سی ندن اولور. اگر بو پروسه درمان اولونماساق، آلانتیکس پارتلاییب، باکتئریالارین قارین بوشلوغونا آزاد اولماسی و بو سببدن پیچیدگیلر آرتیر.

آپاندیسیت تشخیصی چوخ درجه ده شخصین علامتلر و علامتلرینه اساسن ائدیلیر. او زامان کی، تشخیصی آشکاری اولماز، یاخین باخماق، طیبی گؤستری آلما و لابراتوار معاینه سی کؤمکلی اولا بیلر. ایکی ان چوخ ایستیفاده اولونان تصویر آلتیراسون و کامپیوتری توموگرافی (CT scan) دیر. CT اسکن حاد اپندیسیتین معلوم ائتمه سینده آلتراسونگ دان داها دوغرو گؤروندو. آمما اوشاقلار و امیندوار قادینلاردا اولتراسونگ اولدوقجا ایسته نیلیر، چونکی CT اسکنلردن رادیوتاژ ایشکیلسیله باغلی خطرلر وار.

حاد آپاندیسیت ایستانداردی آپاندیسیت جراحی ایله گؤتورولمه سی دیر. بو، قارنین آچيق پارچاسی (پئرابوتومیا) و یا کیمرا کؤمکله بیر نئچه کیچیک پارچاسی (پارابروسکوپی) ایله یئرله نیلیر. جراحات، آلانتیکین شکسته سیله باغلی جانیبی اثرلر و یا اؤلوم خطرینی آزالدیریر. آنتی بیوتیکلر، شکسته نمه ین آپاندیسیت بعضی مواردینه گؤره ده اِله قدر مؤثّر اولا بیلر. بو، آغریلي قارن آغریلارینین چوخ گؤروشوب و چوخ دا چوخ دا چوخ گؤروشويونه سبب اولور. ۲۰۱۵-جی ایلده ۱۱٫۶ میلیون آپاندیسیت ایسه یئر آلیب و بونون نتیجه سینده ۵۰،۱۰۰ نفر اؤلوب. آمریکادا، آپاندیسیت، آپدیت لازیم اولان قفلتن قورساق آغریسی نین ان چوخ گؤستریلن ندنی دیر. هر ایل آمریکا دا ایسپندیسیتسه یارانمیش ۳۰۰۰۰ نفرین ایسپندیکسیسی جراحیله گؤتورولور. ریجنالد فیتز، ۱۸۸۶-جی ایلده بو وضعیتین اول اولوغو آدلاندیریلیر.
thumbtime=1:10|بندانگشتی|ویدئو باشلاماسینین خلاصه سی (اسکرپتی)

## قایناقلار:
قانقیرئن

قانقیرئن، قان تامینینین یوخلوغوندان ندن اولان توخونما اؤلومونون بیر نؤعیدیر. علامتلرین دن عیبارت اولا بیلر: درینین رنگین قیرمیزی یا قارا کئیمیش، بیزلیک، شیشمک، آغری، درینین شیکلی و سوزلنمه. آياقلار و اللر داها چوخ بو اثرلرله وورولور. بعضی نووعلاردا تب یا سیپس اولا بیلر.

خطر فاکتورلاریندان دیابتی، دوروم آرتیریال مریضلیک، تاماکا توتماق، بؤیوک ضربه لر، الکول، HIV/AIDS، قار یاغیش و راینود سندروما. قورو قانیرئن، یوموش قانقیرئن، گاز قانقیرئن، ایچکی قانقیرئنی و نصرتیزه چکن فاسیت آدلی بیر شکیلده طبقه بندی اولا بیلر. قانقیرئنین تشخیصی علامتلره اساسلانیر و موعاینه لر، مثلاً طیبی تصویر آلماسی ایله یؤنئتملی دیر.

درماندا اؤلو توخوملارین آرادان گؤتورولمه سی اوچون جراحی، هر هانسی اینفیکشنین درمان ائدیلمه سی اوچون آنتی بیوتیکلر و بونؤوره دن آلینان ندنینین حل ائدیلمه سی ایله چاليشمالیقدیر. جراحلارین حرکاتینا بیر نئچه ایل سورا، بیر نئچه گون سورا، بیر نفرین بدنینین دَیَرینی کسمه سی، یا دا بیر نئچه مین ایل سورا، یا دا قوردون داغیشینی ایستیفاده ائتمه سی ایله باغلی بیر چاره واردیر. اساس ندنینین درمان ائدیلمه سی اوچون بیر آز چاليشمالار، بای پاس جراحی یا آنگیوپلاستی یا دا آنگیوپلاستی یا دا بیر آز آز آزالمالار. بعضی مواردده هیبربارک اکسیژن درمانی یاخشی اولار. بو حالت نه قدر چوخ باش وئریر، بیلینمیر.

## قایناقلار:
اؤدم

اؤدم یوخسا سوْیون سیزلیک ساخلانیب یا دا بویو اولاراق دا تانینیر. چوخ واخت، آياقلار و یا قوللار دَییشیر. علامتلرین دن عیبارت اولار: دری یاخینلاشدیریلیب، بؤلگه آغیرلاشدیریلمیشدیر و بو آجیلار حرکت ائتمه یه چتین لیک اولار. باشقا علامتلر اساس ندندن آسیلی دیر.

ندنلرین دن عیبارت اولا بیلر: vena ناکامیسی، اۆرک شکلی، گورونجو سورون لاری، آز پروتئین لیللر، جییر سورون لار، درین vena ترامبوزو، عفونتلر، آنگیوئودئما، بعضی دارالاری و لئمفئدم. او، اوزون مودّت اوتوروب یا دورموش حالدا، آیینلاشماسی و یا بویو دوران دا باش وئرر. بو دوروم داها چوخ یا دا بیر آندا باشلانسا یا دا آغری یا نفس آزالسا یاخینلاشیر.

درمان اساس ندندن آسیلی دیر. اگر اساس میکانیزم سوتیوم ساخلانیب، دوز دوزونون آزالماسی و دیورتیک ایستیفاده اولونمالیدیر. آیاغلارین اوجالدیلماسی و پایلارین داشتیریلی قاشقالارین داخیلی اولماسی ایسه آیاغلارینین اودماسی اوچون فایدالاری اولا بیلر. ياشليلار داها چوخ بو مرضدن دوچار اولورلار. بو سؤز يونانيجه ο ⁇ δημα oídēma دن "بؤیولوش" معناسيندان گلير.

## قایناقلار: