open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ملا موسی سایرامی

**ملا موسی سایرامی** ۱۸۳۶-جی میلادی ایلین ۸-جی آیینین ۲۳-ده شرقی تۆرکوستانین آقسو ولایتینده، بای ناحیه‌سینه تابع اولان سایرامدا آنادان اولوب‌دور. ملا موسی سایرامی ۱۹-جی میلادی ایلین ۸۰-جی ایللریندن یازیچی‌لیغی باشلاییر. اثرلریندن *تذکرة الولیا*، *تاریخ امینیه*، *در بیان اصحاب الکهف*، *تاریخ حمیدیه*، *قصیده صدیق*، *سلام‌نامه* و غزللرینین دیوانی آدلیم دیرلار.

## یاشاییش
ملا موسی سایرامی ۱۱ یاشیندا کۇچاداکی ساقساق مدرسه‌سینه گئدیب، اؤز تحصیلین باشلامیشدیر. ساقساق مدرسه‌سینده بؤیوک اۇیغور عالیمی ملا عۇثمان آخۇند حضوروندا بیلیملردن ادبیات، تاریخ، تقویم دۆزوشو، ریاضیات و آسترونومی و دیللردن اؤز آنا دیلینده سوْنرا قرآن دیلی اولان عرب دیلی و اوْردوجا و فارس دیلینی اؤرگشمیشدیر.

## قایناقلار

بؤلمه:تورک تاریخی
بؤلمه:تورک یازیچیلا‌ر
بؤلمه:تورک ادبیاتی
بؤلمه:تورک شاعیرلر
باغ

بندانگشتی
**باغ** — او یئرلره کی ایچینده چیچک (گوُل)، بیتکی، میوه، سیفیجات و اوت‌لار و گؤزل آغاجلار وار و بو یئرین دوره‌سینه حاصار چکیلمیش اولا باغ دئییلیر. اۆزوم‌کیمی‌لر یئتیشدیریلن یئره ده باغ دئییلیر. اۆزریندن سالخیم‌لار حالیندا اۆزوم آلینان بیتکی‌یه اۆزوم‌کیمی دئییلیر. اۆزوم‌کیمی‌لرین آنایۇردو قافقاز - آنادوْلودور.

## قایناقلار

بؤلمه:باغچیلیق
کیلی خاقان

**کیلی خاقان** — شیپی خاقانین اوْغلو٬ شرق گؤی‌تۆرکلرین سوْن خاقانی. میلادی ۶۲۱-ده چۇلو خاقان اؤلدوکدن سوْنرا خاقان اوْلدو.

## چینه قارشی

کیلی خاقان چینه قارشی آتا و عمی‌سی‌نین سیاستینی داوام ائتدیردی؛ آرا وئرمه‌دن٬ داواملی چینه هۆجوم ائدیردی. بۇ هۆجوملاردان اۇزاقلاشماق ایسته‌ین چین ایمپیراتورو٬ ۶۲۴-ده٬ حؤکومت مرکزینی یاخیب داها گۆنئیه چکیلمه‌نی بئله دۆشونمه‌یه باشلامیشدی٬ آنجاق اوْغلو بۇ ایشه قارشی چیخمیشدی. چین قایناقلارینا گؤره٬ ۶۲۴ و ۶۲۶ ایل‌لرینده کیلی خاقانین قوْشونلاری چین باشکندینه قدر ایلری سۆرموشدو. ۶۲۶-دا چین ایمپیراتورونون اوْغلو٬ آتاسی‌نین یئرینه تاختا چیخدیقدان قیسا بیر مۆدّت سوْنرا٬ تۆرک قوْشونلارینی وئی چاییندا دایاندیرمیشدی (وئی چایی چین باشکندینه گیرن قاپیلاردان بیری‌سی‌نین قارشی‌سیندا ایدی).

## شرق گؤی‌تۆرک خاقانلیغی‌نین ییخیلماسی
وئی چایی ساواشی٬ کیلی خاقانین چینه سوْن هۆجۇمو اوْلدو. ۶۲۷ ایلینده آلتای بؤلگه‌سینده سیر-تاردۇشلار عۆصیان ائتدیلر. چین حؤکومتی درحال عۆصیانچیلارا کؤمک ائتمه‌یه باشلادی. بۇ عۆصیانی٬ اۇیغورلار و باییرکۇلارین عۆصیانلاری ایزله‌دی. ۶۲۹ ایلینده چینلی‌لر بؤیوک بیر اوْردویلا گؤی‌تۆرکلره هۆجۇم ائتدیلر. بیر نئچه دؤیوشو ایتیرن کیلی خاقان٬ ۶۳۰ ایلینده بیر دؤیوشده اسیر آلیندی؛ چین ایمپیراتورو اؤزونو «تۆرکلرین گؤی خاقانی» تانیتدیردی. مغلوب اوْلونان گؤی‌تۆرکلر٬ ساری چایین یۇخاری باشینا چکیله‌رک چینه تابع اوْلوب باشلارینا ایکی عۆمۇمی والی وئریلدی.

## قایناقلار

## 

بؤلمه:تورک تاریخی
بؤلمه:شرق گؤی‌تورک خاقانلیغی
بؤلمه:گؤی‌تورک خاقانلاری
بؤلمه:گؤی‌تورکلر
کریم باقری

**کریم باقری**، (دوغولوب ۱ بایرام آیی ۱۳۵۲ - تبریز) ایران آذربایجانیندان اوْلان فوتبالچی ایدی. او، تراختور، کشاورز، آرمینیا بیله‌فلد، النصر، چارلتون، السد و پرسپولیس کیمی تیملرده اویون اویناییبدیر.

بندانگشتی|کریم باقری

## یاشاییشی و فعالیت‌لری
کریم باقیری ۱۳۵۲-جی ایل بایرام آیی‌نین ۱-ده تبریز شهرینده آنادان اوْلوب. ایرانین دونیادا اَن تانینمیش و آدلی-سانلی فوتبالچیلارینداندیر. اونا «ایرانین ائریک کانتوناسی» لقبی وئریلیب.
پئشه‌کار فوتبالچی ۱۶ یاشیندا تبریزین تراختور فوتبال باشگاهندا باشلاییب. آز سوْنرا ایرانین گنج‌لردن عبارت میلّی ییغما کومانداسی‌نین، داها سوْنرا ایسه میلّی ییغما کومانداسی‌نین هئیتینه جلب ائدیلیب. ۱۳۷۳-جی ایلده تئهرانین اکینچی (کشاورز) تیمی ایله موقاویله ایمضالاییب. چوْخ کئچمه‌میش تئهرانین ایران قهرمانلیغیندا چیخیش ائدن ۲ گوجلو کلوبون‌دان بیری - پرسپولیسه ترانسفئر اوْلونوب. او، هابئله آلمانینین «آرمینیا»، اینگیلیسین «چارلتون»، قطرین «السد» و ایماراتین «النصر» کولوب‌لاریندا چیخیش ائدیب. ۱۹۹۳-جو ایلدن چیخیش ائتدییی ایران میلّی ییغماسیندا فوتبال ایشینی ۱۳۸۹-جی ایلین قیروو (آبان) آییندا برزیل ایله یولداشلیق گؤروشونده باشا ووروب.

## قایناقلار

بؤلمه:ایران فوتبولچیلاری
بؤلمه:تیراختور فوتبال کولوبونون فوتبولچولاری
بؤلمه:جنوبی آذربایجانلی‌لار
بؤلمه:ایران تورکلری
آلپ تکین

**آلپ تگین**
سامانیلر حکومتینین باش امیرلریندن بیری ایدیر و او حکومت ده یوخاری درجه ده رشد ادیر و اوردونون امیری اولور.

آۀپتگین عمرونون سون ایللرینده عبدالملک بن نوحون اوغلوندان تخت یولوندا حمایت ادیر و بو سبب اولور کی منصور بن نوح اونا غضب‌لنسین. آلپتگین سامانی سلاله‌سی ایله ویریشماق ایسته‌مه‌دیگی اوچون خراساندان غزنینه گئدیر. شخصی اوردوسو کی 2500 نفریدیر اولارینان بیرلیقدا غزنه شهرینه سالدیریر و اورانی اله گچیدیر و اداره ادیر.

آلپتگین دیه بیلینر کی غزنوی لر حکومتینین قورولماسینین مسببلریندن بیری دیر.
آلپ تگین 963 جو میلادی ایلنده اؤلور و اونون یرینه اوغلو ابواسحق ابراهیم اوتورور.

## قایناقلار
تاریخ ایران منصور جدی

## گؤرونتولر


File:Iran in 10th century AD.png


بؤلمه:۹۶۳-جو میلادی ایلده اؤلن‌لر

بؤلمه:غزنویلر

بؤلمه:شاهلار
بؤلمه:تورک تاریخی
بؤلمه:ایسلام تاریخی
۲۱ آوریل

**۲۱ آوریل**:
* میلاددان اؤنجه ۷۵۳ - رۇمولوس و رموس٬ روم ایمپیراتورلوغونو قۇردولار.
* ۱۸۶۴ - ماکس وبر٬ آلمانلی جامیعه‌شۆناس آنادان اوْلدو.
* ۱۹۱۰ - مارک تواین٬ آمریکالی روْمان-میزاح یازار اؤلدو.
* ۱۹۲۰ - آتاتۆرک٬ مجلیسین ۲۳ آوریل ۱۹۲۰ گۆنو آچیلاجاغینی بیلدیرن اعلانیه یاییملادی.
* ۱۹۳۹ - حاتای٬ تۆرکیه گۆمروک تعریفه‌سینه گیردی.
* ۱۹۴۴ - فرانسه‌ده قادینلارا رأی حاقّی وئریلدی.
* ۱۹۵۲ - تۆرکیه ایله یۇنان آراسیندا ایمضالانان آنلاشمایلا ویزا فورمالیته‌لری گؤتورولدو.
* ۱۹۶۴ - یونان٬ قیبریس‌داکی عسگری گۆجلری٬ بیرلشمیش میلّتلر باریش گۆجو امرینه وئرمه‌نی قبول ائتدی.
* ۱۹۶۸ - آمریکا بیرلشمیش ایالتلری٬ بیرلشمیش شاهلیق و روسیه٬ چتین دۇرومدا قالان فضاچیلاری قۇرتارماق اۆچون بیر آندلاشما ایمضالادی.

بؤلمه:۲۱ آوریل
بؤلمه:آوریل آیی‌نین گونلری
بؤلمه:ایلین گونلری
قواعد ترکی

**قواعد ترکی** (قواعد زبان ترکی) قاجارلار دؤنمینده یازیلان فارسجا کیتاب دیر. بو کیتابین یازیچی‌سی میرزا بابا طبیب آشتیانی دیر. قاجار محمدشاه چاغیندا بو کیتاب فارسلارا تۆرکجه اؤرگتمک اۆچون یازیلیب‌دیر. دکتر محمدزاده صدیق، نئچه ایل اؤنجه‌سی حاضیرلایان *قواعد ترکی*نی ۱۳۸۷-جی ایلده یاییب‌دیر.

## میرزا بابا طبیب آشتیانی
کیتابین یازیچی‌سی اولان میرزا بابا طبیب آشتیانی محمدشاه چاغیندا یاشارمیش. شیرازا یولداشی ایله گئدن چاغدا، فارس مملکتینین حاکیمی اولان میرزا محمدتقی آشتیانی یانیندا اقامت ائدیب و بو اثری یازمیشدیر. میرزا بابا طبیب آشتیانی کیتابین باشلانیشیندا قیسالتمیش شکلده بئله یازیب‌دیر: «تۆرکلر جماعتی فارس ایله عراق ممالیکینده چوخلو گئت گلده دیرلر، سایلاری و چوخلوقلاری سانسیز اولوب‌دور. مجلیس‌لر و محفیل‌لرده گؤرکلی دانیشقلا دانیشیرلار. بونونلا بیر چاغدا بو بلاد جمعیتینین چوخو اونلارین دیلین باشارمیرلار. اولارین دیللرینه اشتیاق و رغبت تاپیب نظریمه گلدی بو الفاظ ایله عبارتلرین ییغیب بو ورقلرده یازام.»

## ال یازمالار
بو کیتابین ایکی تانینمیش ال یازماسی گۆنوموزه چاتیب‌دیر. ال یازمالارین ایکی‌سیده آیت الله نجفی مرعشی کیتابخاناسینین ال یازمالاریندان‌دیرلار.

## قایناقلار

بؤلمه:تورک ادبیاتی
شیمیایی المنت

**شیمیایی المنت** یا **کیمیاسال المنت** یا **شیمیایی عۆنصور**، عئینی جینس آتوم‌لاردان اولوشان و باشقا مادده‌لره آیریلامایان مادده‌یه وئریلن آددیر. المنت‌لرین آتوم‌لاری عئینی آتوم سایی‌سینا صاحیب‌دیرلر. آتوم‌سایی‌سی آتومون پروْتون سایی‌سین گؤسترن سایی‌دیر.
توپلام ۱۱۸ المنت کشف اوْلونوبدور. بونلارین ۹۴ عددی دۆنیادا دوْغال (طبیعی) اولاراق موجوددور. ۸۰ المنت‌ین ثابیت ایزوتوپو واردیر. آتوم‌سایی‌سی ۸۳ و ۸۳-دن داها چوْخ اوْلان المنت‌لر ثابیت دییل‌لر و رادیوآکتیو اؤزللیک‌لرینه (خصوصیت‌لر) صاحیب‌دیرلر. آتوم سایی‌سی ۸۳-دن ۹۴-ده ثابیت دییل‌لر.
المنت‌لر آتوم‌سایی‌سینا گؤره «کیمیاسال المنت‌لرتابلوسوندا» بیر یئرده دۆزولموشلر. عئینی قروپ‌دا اوْلان المنت‌لرین اؤزللیک‌لری بیر بیرینه یاخین‌دیر.

## المنت‌لرین لیستی

## آیریجا باخین
کیمیاسال المنت لر تابلوسو

بؤلمه:کیمیا
شیمیایی المنتلر تابلوسو

**[[شیمیایی المنتلر]] تابلوسو** یا پئریودیک تابلو، طبیعتده تاپیلان المنت‌لرین (عوْنصورلار) آتوم‌سایی‌سی‌ایلا دۆزولن تابلودور. بۇ تابلودا المنت‌لرین خصوصیتلری ده  یازیلیر. شیمی علمینده بۇ تابلو چوْخ ایستیفاده اولان آلتلردن بیری‌دیر.

## المنت‌لرین لیستی

بؤلمه:کیمیا
بؤلمه:شیمیایی المنتلر تابلوسو
بؤلمه:شیمیایی عونصورلر
بؤلمه:1869 works
بؤلمه:Classification systems
بؤلمه:دمیتری مندلیف
بؤلمه:روس ایختیراعلاری
۲۲ آوریل

**۲۲ آوریل**:
* ۱۳۷۰ - فرانسه شاهی بئشینجی چارلزین امری ایله باستیل قالاسی‌نین تیکیلمه‌سی باشلاندی.
* ۱۹۱۸ - تۆرکیه حکارینی گئری آلدی.
* ۱۹۲۰ - اعتیلاف دؤولتلری٬ عثمانلی حؤکومتینی پاریس‌ده توْپلاناجاق باریش کونفرانسینا چاغیردی.
* ۱۹۴۷ - تۆرکیه‌یه یابانچی سرمایه گیریشینه ایجازه وئرن قانون قبول ائدیل‌دی.
* ۱۹۷۰ - دۆنیا گۆنو ایلک دفعه قۇتلاندی.
* ۱۹۸۳ - غرب آلمان‌دا بیر درگی هیتلرین گۆنلوکلرینی اۆزه چیخاردیغینی ایدّیعا ائدیب بعضی بؤلوملرینی یاییملادی. سوْنرادان بۇ گۆنلوکلرین قوْندارما اوْلدوغو اوْرتایا چیخدی.
* ۱۹۹۴ - ریچارد نیکسون اؤلدو (دوْغوم ۱۹۱۳).
* ۱۹۹۵ - رئوف دنکتاش٬ اۆچونجو دفعه قۇزئی قیبریس تۆرک جۆمهۇریتی جۆمهۇرباشقانلیغینا سئچیلدی.
* ۲۰۰۴ - قۇزئی کوره‌ده ایلک ترن چارپیشماسی باش وئردی.

بؤلمه:۲۲ آوریل
بؤلمه:آوریل آیی‌نین گونلری
بؤلمه:ایلین گونلری
آتوم سایی‌سی

**آتوم‌سایی‌سی** یا آتوم نومره‌سی، بیر آتوم‌دا تاپیلان پروتون‌لارین سایی‌سی‌دیر. آتوم‌سایی‌سی المنت‌ین شیمیایی خوصوصیتلردن فرقلی بیلگی‌لر وئریر. کیمیاسال المنت لر تابلوسوندا آتوم‌سایی‌سی‌ ان اهمیتلی فاکتوردور.

بؤلمه:کیمیا
سیف‌الدین قوتاز

**قوْتاز** یا دا بۆتون آدییلا **سیف‌الدین قوْتاز**  — تۆرک سوْیلو عسگر و دؤولت آدامی. جلال‌الدین خوارزمشاهین قارداشی اوْغلو ایدی. میصردا قیسا بیر سۆره مملوکلرین سولطانی اوْلموشدور.

## سۇلطان اوْلماسی
چنگیز خانین نوه‌سی هولاکونون امرینده‌کی ائلخانلار ۱۲۵۸-ده باغدادی یاخیب ییخدیلار٬ خلیفه مستعصم بالله‌ی اؤلدوروب باغدادی آلدیقدان سوْنرا میصره اۆز چئویردیلر. ائلخانلی حؤکومداری هولاکو٬ میصره ائلچی گؤندره‌رک آچیقجا تهدید ائتدی. بۇ تهدید سوْنوجو چیخان قاریشیق‌لیق سیراسیندا٬ قوْتاز کیمی بیر قاهرامان باشچی‌نین موْغوللاری دایاندیرا بیله‌جگی دۆشونجه‌سی ایله خالقین ایستگی اۆزَره ۱۲۶۰ ایلینده میصرده سۇلطان اعلان ائدیلدی.

## عین جالوت دؤیوشو

بۇ آرادا کیت‌بوغا باشچی‌لیغینداکی بیر موْغول اوْردوسو٬ سینا یاریم‌آداسینا قدر قاباغا گلمیش‌دی. سۇلطان قوْتاز٬ ۲۰٫۰۰۰ نفرلیک بیر اوْردویلا موْغوللاری فلسطین‌ده قارشیلادی. ایکی اوْردو ۳ اوکتوبر ۱۲۶۰-دا٬ عین جالوت‌دا قارشیلاشدی. قوْتاز بۇ ساواشدا موْغوللاری مغلوب ائتدی. موْغوللار بۇ ساواشدان سوْنرا میصره اصلا گیره بیلمه‌دیکلری کیمی٬ بۇ مغلوبیت تاریخین دؤنوم نؤقطه‌لریندن بیری و موْغوللارین سوْنونون باشلانغیچی اوْلموشدور.

## اؤلومو
قوْتاز٬ ساواشدان بیر نئچه گۆن سوْنرا بای‌بارس طرفیندن بیر سوءقصد سوْنوجو اؤلدورولموشدور.

## گؤرونتولر


File:Bagdad1258.jpg
File:Mongol raids in Syria and Palestine 1260.svg
File:Campaign of the Battle of Ain Jalut 1260.svg



## قایناقلار

بؤلمه:میصر مملوک سولطانلیغی
بؤلمه:ایسلام تاریخی
بؤلمه:تورک تاریخی
بؤلمه:بحری سولطانلاری
یازیلیملاما دیلی

**یازیلیملاما دیلی** یا **پروقراملاما دیلی** یوخسا **پروقراملاشدیرما دیلی** (اینگیلیسجه: Programming language) یازیلیمچی‌نین بیر آلقوریتمی ایفاده ائتمک هدفی ایله، بیر بیلگی‌سایارا نه ائتمه‌سینی ایسته‌دیگی آنلاتماسی‌نین یوْلودور. یازیلیملاما دیللری بیلگی‌سایارا هانسی دئیتا اۆچون چالیشاجاغی، وئریلری نئجه ذخیره ائده‌جگینی و هانسی ایجرادا هانسی ایشلمی ائده‌جگی‌نین هامیسینی ساخلاییر.

بو زامانا قدر ۱۵۰-دن چوْخ یازیلیملاما دیلی دۆزلیبدیر.
بونلاردان بعضی‌لری:
پاسکال،
بئیسیک،
سی،
سی‌پلاس‌پلاس،
جاوا،
جاوا اسکریپت،
کوبول،
پئرل،
پی‌اچ‌پی،
پایتون،
ایدا یا آدا (Ada)،
فورترن،
دئلفی،
روبی،
سویفت

## قایناقلار

بؤلمه:بیلگی‌سایار
بؤلمه:یازیلیملاما دیللری
نئون

**نئون** پئریودیک تابلودا  ۸-جی قروپدا یئر آلان آتوم سایی سی ۱۰ اوْلان المنت‌ین آدی‌دیر. آتموسفری تشکیل ائدن ایی‌سیز و بویاق‌سیز(رنگ‌سیز) قازلارین بیری‌دیر.

بؤلمه:نئون
بؤلمه:شیمیایی عونصورلر
بؤلمه:Noble gases
بؤلمه:Coolants
بؤلمه:Refrigerants
بؤلمه:Laser gain media
بؤلمه:Industrial gases
مولکول

بندانگشتی|100x100پیکسل|سو مولکولو
**موْلکۇل، **بیربیرینه باغلی قروپلار شکلینده آتوم‌لارین یاراتدیغی کیمیاسال بیلشیکلرین اَن کیچیک قورولوشونا وئریلن آددیر. باشقا ایفاده‌ایله مولکول بیلشیکلرین اَن کیچیک ذره‌سی‌دیر. مولکول‌لار قورولوشوندا بیردن داها‌چوخ تعداددا آتوم‌لاری واردیر. بیر مولکول عئینی ایکی آتوم‌ون باغلانماسی نتیجه‌سی یا دا فرق‌لی ساییدا فرق‌لی آتوم‌لارین باغلانماسی سونوندا تشکیل تاپا بیلیر. بیر سو مولکولو ۳ آتوم‌دان یارانیر؛ ایکی هیدروژن و بیر اوکسیژن. بیر هیدروژن پئراوکسید مولکولو ایکی هیدروژن و ایکی اوکسیژن آتوم‌وندان یارانیر. باشقا طرفدن بیر قان پروتئینی اولان قاماقلوبولین ۱۹۹۶ ساییدا آتومدان یارانماقلا بیلیکته فقط ۴ نوع فرقلی آتوم ایشلدیر، هیدروژن، کربون، اوکسیژن و نیتروژن.مولکوللاری یارادان شیمیایی باغلارا مولکولِر باغلار دییلیر. بونلار کوالنت، یونیک، و مئتالیک باغلاردیر.

## مولکولِر باغلار
بیر مولکولون آتوم‌لاری آراسیندا ایجاد اولان باغدیر. مولکول‌لارین آراسینداکی باغلاردان داها گۆجلودور.بیر سو مولکول‌ونون آتوم‌لارین بیر آرادا توتان باغ مولکولِرباغ‌لارا میثالدیر. اؤته یاندان سو ملکول‌لارین بوز حالیندا بیر آرادا توتان باغلار دا مولکول‌لار‌آراسی باغ‌لارا اؤرنک‌دیر.

### کوْوالِنت(کوْوالانت) باغلار
سول|بندانگشتی|180x180پیکسل|هیدروژن آتوم‌لاری آراسینداکی کوْوالنت باغ
ایکی آتوم‌ون الکترون پایلاشیمی نتیجه‌سینده اولوشان باغ مولکولِرباغ‌دیر. باغی اولوشتوران هر بیر آتوم الکترون جوفت‌ونا بیر الکترون وئرر.بو باغ ایکی عئینی آتوم‌دان اولوشموش ایسه، اولوشتوران باغا آپوْلارکوْوالنت باغ دییلر. اؤته یاندان باغ ایکی فرقلی آتوم طرفیندان اوْلوشتورولموش ایسه اوْلوشتوران باغ پوْلارکوْوالنت باغ آدلانیر. بو دۇرومدا الکترونئقاتیولیگی داها یۆکسک اوْلان آتوم الکترون سایی‌سی(یا یوْغونلوغو) نئقاتیولیگی آز اوْلان آتوما گؤره آرتار.

### یوْنیک باغلار
سول|بندانگشتی|180x180پیکسل|یوْنیک باغ اوْلوشومو
ساغ|بندانگشتی|180x180پیکسل|NaCl (سوْدیوم کلوْرید) کیمیاسال دنکلمی(معادله)
یوْنیک باغ، بیر یا دا داهاچوخ الکترونون بیر آتوْمدان آیریلیب باشقا بیر آتوْما باغلانماسی سۆره‌جی سوْنراسیندا مۆثبت و منفی یوْنلارین اوْلوشماسی نتیجه‌سینده اوْلوشان باغدیر. سوْدیوم و کلوْر آتوملاریندان اوْلوسان NaCl-ۇ اوْلوشتوران باغ یوْنیک باغا بیر اؤرنک‌دیر.

### مئتالیک باغلار
سول|بندانگشتی|100x100پیکسل|مئتالیک باغ
مئتال آتوملارینی بیر آرادا تۇتان باغدیر. مئتال آتوملاری الکتروپوْزیتیو اوْلاراق چکیردک‌لری و والانس‌الکترونلاری آراسیندا اوْلان ائتکیلشمه گۆجو آزدیر و بو سببدن الکترونلار حرکت ائده بیلیرلر. باند تئوْری‌سینه گؤره مئتال آتوملاری اطرافی والانس الکترونلارینین اوْلوشتوردوغو *الکترون دئنیزی‌ایله* بۆرۆنوبدور، الکترون دئنیزی منفی الکتریکسئل یۆکونون ایچینده آتوملارین مۆثبت یۆکلو چکیردک‌لرین ساخلاییر، اؤته یاندان چکیردک‌لر بو منفی یۆکون ایچینده گۆجلو بیر اتکیلشمه‌ایله برک بیر باغ یارادیرلار.

## بیرده باخ

* المنت
* کیمیاسال المنت لر تابلوسو<br> <br> <br>


بؤلمه:کیمیا
بؤلمه:Molecular physics
بؤلمه:موْلکول‌لار
بؤلمه:شیمی
بؤلمه:مادده
شیمیایی بیرلشمه

**شیمیایی بیرلشمه**، **بیلَشیک** یوخسا **ترکیب**  ایکی یا داهاچوخ جینس‌ده آتومون یاراتدیغی مادده‌لره دئییلیر. بیرلشمه‌لرین اَن کیچیک قورولوشو موْلکۇل‌لاردیلار.

## بیرلشمه‌لرین خوصوصیتلری
* بیرلشمه‌لرین چوْخو مولکولِر یاپیدادیر. آما دوز کیمی آتوم‌لو یاپیدا اوْلانلاردا واردیر.
* بیرلشمه‌لری بللی فرموللارلا ایفاده ائدیلیرلر.
* بیرلشمه‌یله قاریشیم‌ین فرقی:

بیرلشمه‌لر بللی ساییدا المنت آتوم‌ونون شیمیایی بیر باغ ایله باغلانماسیلا یارانیر. آنجاق قاریشیم‌ین بللی بیر فوْرمولو یوخدور. بیرلشمه‌لری یارادان المنت‌لر بیر آرایا گلرک اؤز خوصوصیتلرینی ایتیرر آما قاریشیمی یارادان المنت‌لر اؤز خوصوصیتلرینی ایتیرمزلر.

* بیرلشمه‌لر: آسیدلر، آلکالاینلار (بازلار)، اوکسیدلر، دوزلار.
* دورز:NaCl

بؤلمه:کیمیا
بؤلمه:شیمی
بؤلمه:شیمیایی بیلشیکلر
پی سایی‌سی

بندانگشتی|چاپی (قوْطر) ۱ اوْلان دایره‌نین چئوره‌سی (محیط) «π» اوْلور.
سول|بندانگشتی|200x200پیکسل|«پی» سمبولو
**پی سایی‌سی** (\pi), بیر دایره‌نین چئوره‌ یوخسا موحیطین چاپ یوخسا قوْطرونا بؤلومو ایله الده ائدیلن ثابیت بیر عدددیر.

### یاخین دَیَری
«پی» سایی‌سی‌نین بعضی یاخین دیرلری بۇ شکیل‌ده‌دیر:
* **بؤلوم‌لر**: ۲۲/۷, ۳۳۳/۱۰۶, ۳۵۵/۱۱۳, ۵۲۱۶۳/۱۶۶۰۴, ۱۰۳۹۹۳/۳۳۱۰۲, و ۲۴۵۸۵۰۹۲۲/۷۸۲۵۶۷۷۹. *
* **اوْنلوق سایی سیستئمی **: ایلک یۆز رقم: ۳٫۱۴۱۵۹۲۶۵۳۵۸۹۷۹۳۲۳۸۴۶۲۶۴
۳۳۸۳۲۷۹۵۰۲۸۸۴۱۹۷۱۶۹۳۹۹۳۷۵۱۰
۵۸۲۰۹۷۴۹۴۴۵۹۲۳۰۷۸۱۶۴۰۶۲۸۶۲۰۸۹۹
۸۶۲۸۰۳۴۸۲۵۳۴۲۱۱۷۰۶۷۹
* **[[ایکی‌لی سایی سیستمی|ایکیلیک سایی سیستمی]]**: 11.001001000011111101101010100010001000010110100011 
* **اوْن‌آلتی‌لیق سایی سیستمی**: 3.243F6A8885A308D31319 ....
* **آلتمیش‌لیق سایی سیستمی**: 3;8,29,44,1

## پی (<math>\pi</math>) فوْرموللاری
پی سایی‌سینین باش فوْرموللاری:

Nilakantha Somayaji:
: \pi={3}+{\frac{4}-3}}-{\frac{4}-5}}+{\frac{4}-7}}-{\frac{4}-9}}+...
: \pi={3}+{\frac{4}{2\times3\times4}}-{\frac{4}{4\times5\times6}}+{\frac{4}{6\times7\times8}}-{\frac{4}{8\times9\times10}}+...
----
Franciscus Vieta:
: \pi=2\times\frac{2}{\sqrt{2}}\times\frac{2}{\sqrt{2+\sqrt{2}}}\times\frac{2}{\sqrt{2+\sqrt{2+\sqrt{2}}}}\times\frac{2}{\sqrt{2+\sqrt{2+\sqrt{2+\sqrt{2}}}}}\times\cdots
----
Gregory–Leibniz:
: \pi=4\sum_{n=0}^{\infty}\cfrac{(-1)^n}{2n+1}=4\left(\frac{1}{1}-\frac{1}{3}+\frac{1}{5}-\frac{1}{7}+-\cdots\right)\!=\cfrac{4}{1+\cfrac{1^2}{2+\cfrac{3^2}{2+\cfrac{5^2}{2+\ddots}}}}\!
----
Isaac Newton:
: \pi=\sum_{n=0}^{\infty}\cfrac\cdot{(n!)^2}}}{(2n + 1)!}
----
Leonhard Euler:
: \pi=-iln(-1)
----
Bailey-Borwein-Plouffe:
: \pi=\sum_{n=0}^{\infty}\biggl(\frac{1}{16}\biggr)^n\left(\frac{4}{8n+1}-\frac{2}{8n+4}-\frac{1}{8n+5}-\frac{1}{8n+6}\right)
----
Fabrice Bellard:
: \pi=\sum_{n=0}^\infty\frac{1}{2^6}\biggl(\frac{-1}{2^{10}}\biggr)^n\left(-\frac{2^5}{4n+1}-\frac{1}{4n+3}+\frac{2^8}{10n+1}-\frac{2^6}{10n+3}-\frac{2^2}{10n+5}-\frac{2^2}{10n+7}+\frac{1}{10n+9}\right)\!
----
Adamchik-Wagon:
: \pi=\sum_{n = 0}^{\infty}\biggl(\frac{-1}{4}\biggr)^n\left(\frac{2}{4n+1}+\frac{2}{4n+2}+\frac{1}{4n+3}\right)

## قایناقلار

بؤلمه:ریاضیات
۲۳ آوریل

۲۳ آوریل:
* ۱۸۲۷ - ویلیام رووان هامیلتون٬ ایشیق سیستملری تئوری‌سینی حاضیرلادی.
* ۱۹۰۶ - روسیهده تزار ایکینجی نیکولای اساس یاسالار اوْلاراق آنایاسانی اعلان ائتدی.
* ۱۹۲۰ - تۆرکیه بؤیوک میلّت مجلیسی‌نین آچیلیشی.
* ۱۹۲۳ - لوزان باریش کونفرانسی ۲۳ آوریل ۱۹۲۳-ده ایکینجی دفعه کئچیریلدی.
* ۱۹۴۸ - ایکینجی دۆنیا ساواشیندان بری باغلی ساخلانان توْپ‌قاپی سارایی موزه‌سی و ایستانبول آرکئولوژی موزه‌سی خالقا آچیلدی.
* ۱۹۸۲ - ت.ر.ت٬ هفته‌ده ایکی گۆن رنگلی تلویزیون یایینینا باشلادی.
* ۱۹۹۴ - قاقاووزیا قۇرولدو.
* ۲۰۰۳ - سارس ویروسو سببی ایله چین خالق جۆمهۇریتینده مدرسه‌لر ایکی هفته باغلاندی.
* ۲۰۰۶ - ماراپی یانارداغی پاتلادی.

بؤلمه:۲۳ آوریل
بؤلمه:آوریل آیی‌نین گونلری
بؤلمه:ایلین گونلری
سیلیکون

**سیلیکون**(اینگیلیسجه:Silicon). یوخسا سیلیس. سمبولو:Si مئتالا بنزر دوردونجو قروپ‌دا و اوچونجو پئریوددا. آتوم سایی سی :۱۴. یئر اۆزونده اَن‌چوخ تاپیلان المنت‌لرین بیری‌دیر.
یاری‌ایلتکن اؤزللیگینه صاحیب اوْلماسی ترانزیستور، دیود، آی‌سی و بیلگی‌سایارلاردا ایستیفاده اوْلماسینا سبب اولوبدور.

بؤلمه:کیمیا
ژرمانیوم

**ژرمانیوم** (نیشانی :Ge) ایستاندارد تابلودا اوتوز ایکینجی شیمیایی عونصوردور.یاری‌ایلتکن اولدوغونا گوره الکتریسیته ایشلرینده چوخلو ایشلنیر.ژرمان (آلمان) اؤلکه آدیندان گؤتورولوبدور.ژرمانیوم آتوم سایی سی:۳۲ بویاغی بؤز آق و قوروقوشوم کیمی دیر.ترانزیستور و ایشیق اؤلچوسونده چوخلو ایشلنیر.

## قایناقلار

بؤلمه:شیمی
ثابیت دیسک

[بندانگشتی|300x300پیکسل|۲/۵ اینچ بیر [لپ‌تاپ ثابیت‌دیسکی]]
**ثابیت‌دیسک** یا دا **هارد‌دیسک** قیساجا HDD(ثابیت‌دیسک سۆروجوسو) وئری دئپولانماسی هدفی ایله ایشله‌نن پارچادیر.

ثابیت‌دیسک‌لرین اَن چوخ ایشلنمه یئری بیلگی‌سایارلاردیر. سس، تصویر، یازیلیم‌لار، وئری‌دابانی(دئیتابئیس) کیمی بؤیوک میقدارلاردا ایطلاعات، گرکلی زامان‌دا ایشلتمک اۆچون ساخلانیر.

گۆنوموزده ثابیت‌دیسک‌لر وئری(دئیتا) داشیماسیندا نه قدر سورعتلی اولسالار دا الکترومغناطیس قورولوشدا اوْلدوقلاریندان RAM-لارا گؤره یاواشادیرلار. بیلگی‌سایارلادرا یاردیمچی و قالیجی حافیظه اولاراق ایشلنیرلر و اصلی بللک RAM ایشلنیر.

بؤلمه:بیلگی‌سایار
سولطان محمود غزنوی

**یمین الدولة ابوالقاسم محمود بن سبکتکین** (میلادی ۹۷۱-جی ایلدن ۱۰۳۰-جو ایله‌جه) غزنوی سۇلطانلیغی‌نین آدلیم سۇلطانی. ایسلام تاریخینده ائتدیگی ساواشلاری و آچدیغی توپراقلار و سومئنات بۇرقان ائوینین (بتخانه‌سینین) ییخماسی اۆچون *غازی* و *بطل الإسلام* آدلارینی قازانمیشدیر. آتاسی سبۆک تگین غزنوی سۇلطانی و آناسی زابل‌لی نبیل‌لردن دیر.
## یاشامی
ابوالقاسم محمود امیر سبوک تگینین اوغلو و غزنوی حکومتینین ان بویوک سولطانی ایدیر.
سبوک تگین اولمه دن قاباق کیچیک اوغلواسماعیلی ولیعهد اولاراق سئچیر نیه کی اسماعیل آلپ تگینین قیز نوه سیدیر و حکومته مشروعیتی چوخودور آما سبوک تگین اولندن سورا محمود کی سامانلیلار خدمتینده نیشابور حاکیمی ایدیر بونو قبول اله میر و 998 ایلینده اوزونو تازا سولطان اعلام ادیر و غزنیه طرف سالدیرینی باشلیر.
محمود غزنه نی تصرف ادیر و اوزونو سولطان قیلیر.
سولطان محمود سلطنت مدتینده چوخلو ساواشلار ادیر ،1002 ایلینده سیستانا سالدیراراق اورانی فتح ادیر و صفاری حکومتینه سون وئریر اوندان دا سورا قره خانلی دولتینن بیرلیقدا سامانلی توپراقلارینی فتح ادیر و سامانلی حکومتینه ده سون وئریر.
محمود 1001 ایلیندن 1025 جان دفه لرجه هینده حمله ادیر و بو حمله لرده چوخلو شهرلر فتح ادیر و غنیمت لر الده ادیر سولطان ملتان کشمیر قنوج و ان اونملی سی سومناتی اله گئچیدیر.
سومنات هیندو بت پرست لرین الینده اولان مهم شهریدیر سولطان محمود اورانی فتح ادیر و بوت لاری یاندیراراق اسلام نورونو اورایا گتیریری و ب.یله لیک له اسلام دونیا سیندا بیر قهرمان اولاراق تانیلیر.
سولطان محمود 1029 ایلینده مرکزی و آل بویه توپراقلارین فتح ائدندن سورا غزنه شهرینده فوت ادیر و یئرینه اوغلو محمد اوتورور.
## ساواشلار و نیظامی ایشلر
سۇلطان محمود امیرلیک و سۆلطانلیق چاغیندا چوْخلو ساواشلار ائتمیشدیر. بو ساواشلار قیسا بیلگی‌یله آشاغی‌دا یازیلیب‌دیرلار.
#### امیرلیک چاغی
* میلادی ۹۹۴-جو ایل: سیف الدولة لقبین و خۇراسان امیرلیغین، سامانی ایکینجی نوح طرفیندن آلمیشدیر.
* میلادی ۹۹۵-جی ایل: فائق و ابوعلی آدلی سامانی عۆصیانچی‌لار محمودی نیشابوردان چیخاردمیشدیلار لکن محمود ایله سبۆک تگین طوس دا اوْنلارا غلبه ائتدیلر.
#### سۇلطانلیق چاغی
* میلادی ۹۹۷-جی ایل: قاراخانلیلارلا ساواش
* میلادی ۹۹۹-جو ایل: خۇراساندا بلخ، هرات و مرو شهرلرین سامانی‌لردن آلماق، قاراخانلیلارلا بیرلیکده سامانی‌لر حاکمیتینه سون وئرمک
* میلادی ۱۰۰۰-جی ایل: سیستانی آچماق
* میلادی ۱۰۰۱-جی ایل: قندهاری آچماق، پیشاور ده «راجا جایاپالا»نی مغلوب ائتمک
* میلادی ۱۰۰۲-جی ایل: سیستاندا خلفی دوستاق ائتمک
* میلادی ۱۰۰۴-جو ایل: بهیره‌نی ایل‌لیک خراجی وئره‌بیلمه‌مک اۆچون حؤکمی آلتینا گتیرمک

## قایناقلار
 تاریخ ایران منصور جدی

## گؤرونتولر


File:Mahmud ibn Sebuktegin attacks the fortress of Zarang.jpg

File:Mahmud of Ghazni last success.jpg

File:Tomb of Sultan Mahmud of Ghazni in 1839-40.jpg

File:Silver jitals of Mahmud of Ghazna with bilingual Arabic and Sanskrit minted in Lahore 1208.jpg



بؤلمه:ایسلام تاریخی
بؤلمه:تورک تاریخی
بؤلمه:غزنویلر
سئپی خاقان

**سئپی خاقان** — توْنق‌جبه خاقانین عمی‌سی٬ غرب گؤی‌تۆرک خاقانی.

## خاقان اوْلماسی
۶۳۰ ایلینده توْنق‌جبه خاقانی اؤلدوره‌رک سئپی خاقان عۆنوانی ایله تاختا کئچدی. آنجاق نوشئپی بوْیلاری سئپی‌نی خاقان اوْلاراق تانیماییب توْنق‌جبه خاقانین کیچیک قارداشی‌نین اوْغلو نیشۇنو خاقان تانیتدیردیلار. نیشۇ خاقانلیغی قبول ائتمه‌یه‌رک٬ شئکونون اوْغلو تیلی تکینی خاقان اوْلمایا چاغیردی. تیلی تکین٬ سئ‌جبه خاقان عۆنوانی ایله حؤکومته باشلادی. بئله‌جه اؤلکه‌ده ایکی نفر عئینی زاماندا خاقانلیق ایدّیعاسیندایدیلار.

## شرق گؤی‌تۆرک خاقانلیغی ییخیلماسی‌نین غرب گؤی‌تۆرکلره اوْلان اثری

۶۳۰ ایلینده شرق گؤی‌تۆرک خاقانلیغی‌نین ییخیلماسیندان سوْنرا٬ چین ایمپیراتورلوغو غرب گؤی‌تۆرکلری تۇتماسی اۆچون ده بیر سبب گؤرمه‌ییردی. چین حؤکومتی گؤی‌تۆرک اؤلکه‌سینده‌کی ائل‌لری عۆصیانا تشویق ائده‌رک بۇ دؤولتین ایچریدن ییخیلماسینی ان یاخشی حرکت بیلیردی. ۶۳۰ ایلیندن اعتیباراً٬ غرب گؤی‌تۆرک دؤولتی‌نین ییخیلاجاغینا کیمی٬ ائل‌لر آراسینداکی ساواشلار آردیجیل داوام ائتدی؛ بۇ ساواشلار داوام ائدرکن٬ چین حؤکومتی گؤی‌تۆرکلره تابع اؤلکه‌لری ایشغال ائتمکده ایدی. بۇ شکیلده ۶۵۷-ده گؤی‌تۆرک توْرپاقلاری چینین الینه دۆشموشدو.

ائللرین عۆصیانی سببی ایله٬ سئپی خاقان حؤکم سۆرمه‌یه باشلادیقدان قیسا بیر مۆدّت سوْنرا قاچماغا مجبور قالدی. نیشۇ٬ آلتای یاخینلیق‌لاریندا سئپی‌نی یاخالایاراق اؤلدوردو.

## قایناقلار

## 

بؤلمه:تورک تاریخی
بؤلمه:گؤی‌تورک خاقانلاری
بؤلمه:گؤی‌تورکلر
مظهر الترکی

**مظهر الترکی** اوْن اۆچونجو هیجری یۆز ایلده عبدالرحیم شیروانی طرفیندن فارسلارا تۆرکجه اؤرگتمک اۆچون یازیلان کیتاب دیر. عبدالرحیم شیروانینین یاشامی حقینده چوْخ بیلگییه صاحیب دئییلیک آنجاق بۇ اثرین اؤن‌سؤزونده‌کی بیلگیلره گؤره یازدیغی کیمی «*[[اردبیل|ارده‌بیل]]*» شهرینده آنادان اوْلوب‌دور بیر مدت شیرواندا یاشاماقدان سوْنرا شیراز شهرینه گئدیب، اوْردا بۇ اثری یازمیشدیر. یازیچی اؤز اثرینده تۆرکجه‌نی اۆچ بؤلومه آییریر:
:# تۆرکوستان، چین و ماچین، خطا و ختن‌ده یاشایان اؤزبکیه و قالموق طایفالارینین *ترکی جغتایی* دیلی
:# رومدا یاشایان عثمانلی طایفه‌لرین دیلی
:# ایراندا یاشایان تۆرکلرین دیلی

## کیتابین یاپی‌سی
*آقا اسماعیل* بۇیوروغو ایله یازیلان بۇ کیتاب، بیر مقدمه، دؤرد رۆکن و بیر خاتمه‌دن عیبارت دیر. بۇ رۆکنلرده تۆرکجه‌نین دیل بیلگیسی قیسساجا اله آلیندیقدان سوْنرا بیر کیچیک سؤزلوکده وئریلمیشدیر. دیل بیلگیسی بؤلومو بؤیوک شاعیرلر ملا محمد فصولی، امیر علیشیر نوایی و یازارین اؤز شعرلریله زنگینلشمیشدیر.

## اثر قایناقلاری
بۇ اثرین یازماغیندا، یازیدا گؤرسه‌دیلن کیمی آلتی عالیمین نظری ایشلنیب‌دیر. بۇ آلتی عالیمین بئشی علماء خمسه آدی ایله تانینیب‌دیر:
:# ملا جاجیم خان شاملو
:# ملا قراخان اوغلو قورت
:# ملا داش دمور قاراگؤزلو
:# ملا تانگری وئردی شاهسئون
:# ملا یئردانقلی (یارادان‌قولو) سیل سۆپور
بۇ کیتابا قایناق اوْلان آلتینجی فرد ملا یوْل‌قۇلی آد آپاریلیب‌دیر.

## قایناقلار

عبدالرحیم اردبیلی شیروانی، مظهر الترکی، تصحیح و تحشیه دکتر اختیار بخشی

بؤلمه:تورکجه سؤزلوکلر
بؤلمه:تورک ادبیاتی
تجرید اللغات

**تجرید اللغات** اوْن اۆچونجو هیجری یۆز ایلده، گیلانلی‌لارا تۆرکجه اؤرگتمه آماجی ایله یازیلان نصّاب‌دیر. کیتابین یازیچی‌سی علی بادکوبی کیتابی قزوین دارالسلطنه‌سینده حاضیرلاییب‌دیر. علی بادکوبی یازماق سببین بئله بیلدیرمیشدیر:

## کیتابین یاپی‌سی
کیتاب بیر قیسا مقدمه ایله باشلاییب، اوْندان سوْنرا تۆرکجهنین دیل بیلگیسی (یا یازیچی‌نین اؤز دئدیگی کیمی «قواعد مصدریه») و سوْندا سؤزجوکلر شعر شکلینده و مصدرلر اسامی‌سی گلیب‌دیرلر. کیتابین اۆست حاشیه‌سینده تۆرکجه آتاسؤزلری و بیر کیچیک آرا ایله اشاغیلیقدا فارسجا قارشیلیقلاری یازیلیب‌دیر. ایلک آتاسؤزی «چالیشماق باشماق ییرتار» و سوْن آتا سؤزی «اؤزی ییخیلان آغلاماز» دیر.

## قایناقلار

بؤلمه:تورکجه سؤزلوکلر
بؤلمه:تورک ادبیاتی
بؤلمه:فارسجا سؤزلوکلر
لغت (سؤزلوک)

**لغت** سؤزلوگو ۱۹۱۱-جی میلادی ایلده روسیه ایمپیراطورلوغو حؤکمو آلتیندا اولان باشقوردیستانین باشکندی، اۇفادا، ۴۶۶ صفحه‌ده باسیلان سؤزلوک‌دور. بو سؤزلوگون یازاری سلیم گرای جانتورین دیر. یازیچی کیتابین باشلانیشیندا بۇ سؤزلوگون حاضیرلاماق سببین بئله بیلدیریب‌دیر:

آذربایجان تۆرکجه‌سی: «ملتیمیز، تۆرک قوموندان اولماق سببلی سؤیلشن سؤزلری تۆرکی دیلی اولسا دا، چوخ کیشیلر بو دیلده یازیلان جریده و رساله‌لری مطالعه ائدنده چتینلیک گؤررلر، یا کی بۆتونلوکجه آنلامازلار. چوخ کیشیلر آغزیندان: «اؤز دیلیمیزده باسیلان اثرلری چوخ اوخویاردیم، آرادا بعضی بیر دۆشونمه‌یه‌ن لغتلر چیخاندا بۆتونلوکجه آنلایابیلمه‌ییب قالاردی، و ایکینجی مرتبه قولوما آلماق هوسین قوتاراردی ...» دییه‌ن زارلانیرلاری ائشیتمک اولار. اؤزوم ده او محنتی چکنلرین بیری اولماغیمدان، چتین سؤزلری آنلادان اؤز دیلیمیزده بیر لغت کیتابینین اولماغین، چین کؤنلومدن دیله‌ردیم. بو دیله‌گیم بویونجا بیر «لغت» کتابی میدانا چیخارتماغی قصد ائله‌دیم.»

## قایناقلار

بؤلمه:تورک ادبیاتی
بؤلمه:تورکجه سؤزلوکلر
۲۹ آوریل

**۲۹ آوریل**:
* ۱۹۱۶ - بیرینجی دۆنیا ساواشی: کوت‌العماره مۆحاصیره‌سینده خلیل پاشا باشچی‌لیغینداکی عثمانلی ۶-جی اوْردوسو٬ عیراق جبهه‌سینده کوت‌العماره قصبه‌سینده اینگیلیس قوْشونلارینی تسلیم آلدی.
* ۱۹۴۵ - ایتالیاداکی آلمان بیرلیک‌لری تسلیم اوْلدو.
* ۱۹۴۵ - آدولف هیتلر٬ اوا براون ایله برلین‌ده ائولندی و آدمیرال کارل دونیتزی ولیعهدی تعیین ائتدی.
* ۱۹۴۵ - شوروی تانک‌لاری برلینه گیردی.
* ۱۹۵۵ - گۆنئی ویئتنام‌دا ایچ ساواش باشلاندی.
* ۱۹۹۲ - لوس آنجلس‌ده چیخان خالق آیاقلانماسیندا اۆچ گۆن ایچینده ۵۴ نفر اؤلدو و یۆزلرجه بینا داغیلدی.
* ۲۰۰۵ - سوریه٬ ۲۹ ایل سۆرن ایشغالین آردیندان لۆبنان‌دان بۆتونلوک‌له چکیلدی.
* ۲۰۱۱ - بیرلشمیش شاهلیق‌دا پرنس ویلیام٬ کئیت میدلتون ایله ائولندی.

بؤلمه:۲۹ آوریل
بؤلمه:آوریل آیی‌نین گونلری
بؤلمه:ایلین گونلری
کوت‌العماره دؤیوشو

**کوت‌العماره دؤیوشو** — بیرینجی دۆنیا ساواشینین ان اؤنملی دؤیوشلریندن. بۇ دؤیوشده عثمانلی ۶-جی قوْل‌اوْردوسو عیراقدا یئرلشن کوت‌العماره‌نی مۆحاصیره ائده‌رک ۱۳٫۱۰۰ اینگیلیس عسگرینی اسیر آلمیشدیر.

## قایناقلار

## گؤرونتولر


File:Kut1915.jpg

File:Mesopotamian_campaign_6th_Army_Siege_of_Kut.png

File:The Times history of the war (1914) (14577828889).jpg

File:Indian army soldier after siege of Kut.jpg



بؤلمه:اینگیلیسین دؤیوشلری
بؤلمه:بیرینجی دونیا ساواشی
بؤلمه:عثمانلی‌نین دؤیوشلری
بؤلمه:عیراق تاریخی
نصیری سؤزلوگو

**فرهنگ نصیری** یا **نصیری سؤزلوگو** اوْن بیرینجی میلادی یۆز ایللرده یازیلان تۆرکجه-فارسجا سؤزلوک‌دور. بو سؤزلوک صفوی سۇلطانی اوْلان شاه سلیمان چاغیندا یازیلیب‌دیر. بۇ سؤزلوکده آذربایجان تۆرکجه‌سی ایله بیر یئرده جاغاتای تۆرکجه‌سی، آنادولو تۆرکجه‌سی، قالماقجا و ... کیمی باشقا تۆرک لهجه‌لرینه‌ده توجه ائدیلیب‌دیر. کیتابین یازیچی‌لاری اولان محمدرضا و عبدالجمیل نصیری، شاه سلیمانین دارالإنشاسیندا ایشله‌ییب نئچه اثری حاضیرلاییب‌لار. بۇ اثرلر محمدرضا نصیری‌نین قورتولمامیش یازیلاری دیرلار کیم اوْغلو عبدالجمیل اوْنلاری سوْنا چاتدیریب‌دیر. دئمه‌لی دیر عبدالجمیل، محمدرضا نصیری‌نین اوْغلودور.

## قایناقلار

بؤلمه:تورک ادبیاتی
بؤلمه:تورکجه سؤزلوکلر
۱ مه

**۱ [[مه]]**:
* ۱۷۰۷ - اینگیلیس٬ ولز و ایسکاتلند٬ بؤیوک بریتانیا اوْلاراق بیرلشدی.
* ۱۷۸۶ - ووْلفقانق آمادوس موْزارت‌ین فیقارونون توْیو آدلی اوْپراسی ایلک دفعه صحنه‌لندی.
* ۱۸۴۰ - قارا پنی اوْلاراق دا بیلینن ایلک یاپیشدیریلا بیلن رسمی پوست پولو٬ بیرلشمیش شاهلیق‌دا ایشه دۆشدو.
* ۱۸۸۹ - ۱ مه ایشچی‌لرین اوْرتاق بایرامی اوْلاراق قبول ائدیلدی.
* ۱۸۸۹ - آلمان عیلاج شیرکتی بایئر٬ آسپیرینی دۆزلتدی.
* ۱۹۲۵ - قیبریس٬ بیرلشمیش شاهلیق مۆستعمیره‌سی اوْلدو.
* ۱۹۲۷ - آدولف هیتلرین ایداره‌سینده‌کی نازی حیزبی برلین‌ده ایلک دفعه میتینق قۇردو.
* ۱۹۳۱ - نیویورک‌دا ایمپاییر ایستئیت بیناسی خیدمته گیردی.
* ۱۹۴۰ - یاز اولمپیک‌لری ایکینجی دۆنیا ساواشی اۆزوندن ایبطال ائدیلدی.
* ۱۹۵۶ - ژوْناس سالک‌ین دۆزلتدیگی اۇشاق فلجی واکسنی‌نین ایشلنمه‌سی باشلاندی.
* ۱۹۷۲ - قۇزئی ویئتنام بیرلیک‌لری قوانق تیری شهرینی اله کئچیردی.
* ۲۰۰۳ - آمریکا باشقانی جوْرج بوش عیراقداکی دؤیوشلرین سوْنا چاتدیغینی آچیقلادی.

بؤلمه:۱ مه
بؤلمه:ایلین گونلری
بؤلمه:مه آیی‌نین گونلری
اورست داغی

بندانگشتی|اورست داغی

**اورست داغی** دونیانین ان اوجا داغی دیر. تبّت و نپالین موهالانقور سیراداغلاریندا یئرلشیب. لاپ یۇخاری نوقطه‌سی ۸٫۸۴۸ متر آچیق دنیزلردن اۇجادیر. چین و نپالین میلّتلرآراسی مرزی دقیقاً اورست داغی‌نین اۇجوندا بیربیره یئتیشیر. داغین آدی اینگیلیسلی سر جورج اورست دن تۇتولوب.

بؤلمه:داغلار
بؤلمه:اورست داغی
بؤلمه:China–Nepal border
بؤلمه:Eight-thousanders of the Himalayas
بؤلمه:Extreme points of Earth
بؤلمه:Highest points of Chinese provinces
بؤلمه:International mountains of Asia
بؤلمه:Mountains of Nepal
بؤلمه:Mountains of the Tibet Autonomous Region
بؤلمه:Seven Summits
بؤلمه:Shigatse
بؤلمه:Tourist attractions in Tibet
بؤلمه:Tourist attractions in Nepal
بؤلمه:ویدئو کلیپلری اولان مقاله‌لر
بؤلمه:Highest points of countries
بؤلمه:Mountains of the Province No. 1
آرتوق بی

**آرتۇق بی** (باشقا تانینمیش آد: آرتۇق بن اکسۆک) ۱۱-جی یۆز ایلده یاشایان تۆرک کؤکلو، سلجوقلی حاکیمی دیر. ۱۰۸۵-جی و ۱۰۹۱-جی میلادی ایللر آراسیندا بیت المقدس ده حؤکم سۆروپ‌دور. آرتۇقلو بی‌لیگینین آدی اوْنون آدیندان آلینتی دیر. بۇ بی‌لیگی آرتۇق بی اؤلوموندن ۱۱ ایل سوْنرا اۇشاقلاری قۇروب‌دورلار.
## آنادولودا
آرتۇق بی ۱۰۷۱-جی میلادی ایلده ملازگرد ساواشیندا بؤیوک سلجوق دؤولتی‌نین اوْردوسونون باشچی‌لاریندان ایدی. ساواشدان سوْنرا آنادولو آچماسیندا سلجوق دؤولتی طرفیندن حاضیریدی. ۱۰۷۴-جو میلادی ایلده آنادولونون قوزئیینده یاشیل ایرماق منطقه‌سین آچمیشیدی. داها ۱۰۷۷-جی میلادی ایلده بعضی عصیانلاری باستیرماقلا سۇلطانا خیدمت ائدمیشیدی.
## سوریه‌ده
۱۰۸۴-جو میلادی ایلده آرتۇق بی ساواش میدانیندان چکیلیب، ملکشاهین کیچیک قارداشی و اوْنونلا قارشی اوْلان، بیرینجی تۇتوشون گۆجلرینه قوْشولموشدو. ۱۰۸۶-جی میلادی ایلده روم سلجوقلولارینین باشچی‌سی اوْلان سلیمان ایله تۇتوشون ساواشیندا، تۇتوش قازانماق اۆچون آرتۇق بی‌دن استفاده ائدمیشیدی.
## قدس‌دا
بیرینجی تۇتوش قدسۆ اقطاع عنوانیندا آرتۇق بیه تاپشیرمیشدی. آرتۇق بی ۱۰۹۱-جی میلادی ایلده اؤلوم چاغیناجا قدس‌دا یاشامیشدیر.

## قایناقلار
Artuk Bey اینگلیسجه ویکی‌پدیاسی

ایسلام تاریخی
تورک تاریخی
لیتر

بندانگشتی|بیر لیترین تۇتدوغو فضا

**لیتر** ،SI متریک سیستمینده قبول اوْلان حجم بیریمی ،۱ موکعب دسی‌متر (dm۳)، ۱۰۰۰موکعب سانتی‌متر(cm۳) یا موکعب مترین مینده بیریله برابر دیر.بیر موکعب دسی‌متر (یا لیتر) ۱۰×۱۰×۱۰ سانتی متر فضانی دوْلدورور(شکیل) و بئله‌لیکله موکعب مترین مینده بیریله برابر اوْلور.بیر لیتر مایع سو دقیق بیر کیلویا یاخین کۆتله‌سی وار بۇنا گؤره ۱۷۹۵ده بیر گرم ،بۇزون اَریدیگی ایستیلیک‌ده بیر موکعب سانتی‌متر سو ایله تعریف اوْلموشدو ،سوْنراکی متر و کیلوقرمین تکرار تانیملاماسی بو ایرتیباطین کسیلمه‌سی معناسیندا دیر.

بؤلمه:اس‌آی اولمایان متریک بیریملر
بؤلمه:حجم بیریملری
بؤلمه:Alcohol measurement
بؤلمه:Cooking weights and measures
ویکتوریا گؤلو

بندانگشتی|ویکتوریا گؤلو فضادان
بندانگشتی|ویکتوریا گؤلو
بندانگشتی

**ویکتوریا گؤلو** (اینگیلیسجه:Lake Victoria) آفریقا قارّه‌سی‌نین بؤیوک گؤللریندن بیری دیر، بۇ گؤل کنیا، اوقاندا و تانزانیا اؤلکه‌لری آراسیندا یئرلشیب.
گؤلون آدی موکتشیف جان هنینق اسپک طرفیندن ملکه ویکتوریا اؤچون آدلانیب. اسپک ۱۸۵۸ ایلینده ریچارد فرانسیس برتون ایله بیرلیکده نیل چایی‌نین قایناغینی تاپماق هدفیله ایکتیشافی بیر سفرده بۇ آدی گؤله قوْیدو.
۶۹٫۴۸۴ موربع کیلومتر اۆزاؤلچوسو ایله ویکتوریا گؤلو آفریقا قارّه‌سی‌نین و دونیانین حارّه منطقه‌لری‌نین ان بؤیوک گؤلو اوْلور. بۇ گؤل شومالی آمریکا دا اوْلان سوپریو گؤلوندن سوْنرا دونیانین ایکینجی شیرین سویونا صاحیب دیر. ویکتوریا گؤلونون سویو عوموماٌ موستقیم یاغیش و مینلر کیچیک آرخدان تأمین اوْلور. گؤلون ان دیرین نوقطه‌سی ۸۴ متیر و اوْتالاما درینلیگی ۴۰ متیره یئتیشیر.

بؤلمه:گؤللر
بوز

بندانگشتی|بۇزدان دۆزلمیش بیر ایقلو
بندانگشتی|بۇز

**بۇز** — سۇیون دوْنموش حالینا وئریلن آد. بۇزون سیخلیغی سویون سیخلیغیندان آز اوْلدوغو اۆچون سو اۆستونده اۆزه بیلیر.

## قایناق

### اتک‌یازی
ژاپون دیلی

بندانگشتی|ژاپونجا دونیادا
بندانگشتی|ژاپونجانین دیالکتلری
**ژاپون دیلی** — دوْغو آسیا دیللریندن بیری، ۱۲۵میلیون اینسان طرفیندن دانیشیلان و ژاپونون میلّی دیلی. ژاپون دیل عایله‌سیندن ساییلیر، آیری دیللرله خوصوصاً کوره دیللری ایله قوْهوملوغو واردیر. بۇ دیلین تاریخدن قاباق دؤنمیندن چوْخ آز بیلگی الده‌دیر. میلاددان قاباق ۳-جۆ یۆزایللردن قالان چینلی سندلر بیر نئچه ژاپونجا کلمه‌نی ثبت ائدیب، آمّا اعتیبارلی سندلر میلاددان اؤنجه ۸-جی عصرلره قدر گؤزه دَیمه‌ایر. ژاپونجا چین دیلی ایله بیر عائیله‌دن اوْلمامادیغینا رغماً چوْخلو چینجه کاراکترلر یازی سیستمینده ایشله‌نیر و سؤزجوک وارلیغی‌نین بؤیوک پایی چین دیلیندن آلینیبدیر. کانجی (چینجه) کاراکترلرین یانیندا، ژاپون یازی سیستمی ایکی هجالی حرفلردن، *هیراقانا* و *کاتاکانا*دان دا فایدالانیر. لاتین حرفلری محدود وضعده عوموماً قیسا آدلاردا ایشله‌نیر، سایی سیستمینده ده عرب ساییلاری، اسکی چین ساییلاری‌نین یانیندا ایشله‌نیر. ژاپونجانین جۆمله فوْرماسی فاعیل، مفعول، فعل‌دیر.

بؤلمه:دیللر
بؤلمه:آسیا دیللری
بؤلمه:Languages attested from the 8th century
بؤلمه:ژاپون دیلی
بؤلمه:التصاقی دیللر
بؤلمه:ژاپون دیللری
بؤلمه:Languages of Palau
بؤلمه:Subject–object–verb languages
۳ مه

**۳ مه**:
* ۱۴۸۱ - فاتح سۇلطان محمد٬ ایستانبولو فتح ائدن عثمانلی سۇلطانی٬ اؤلدو.
* ۱۴۹۴ - کریستوف کولومب یوْلچولوغونون سوْنوندا ایلک دفعه بیر قۇرولوق گؤردو٬ بۇرا سوْنرادان جامائیکا آدی وئریله‌جکدیر.
* ۱۹۰۷ - فنرباخچا ایسپور کولوبو قۇرولدو.
* ۱۹۴۴ - ۳ مه تۆرکچولوک بایرامی اوْلاراق اعلان ائدیل‌دی.
* ۱۹۷۹ - مارقارت تاچر٬ اینگیلیس و اوروپانین ایلک قادین باشقانی اوْلدو.

بؤلمه:۳ مه
بؤلمه:ایلین گونلری
بؤلمه:مه آیی‌نین گونلری
اختری کبیر سؤزلوگو

**اختری کبیر** ۱۰-جو ه.ق یۆز ایلده یازیلان عربجه-تۆرکجه سؤزلوک‌دور.

## اثر حاقّیندا
بو سؤزلوگون یازاری *مصلح‌الدین مصطفی بن شمس‌الدین احمد قره‌حصاری کوتاهیوی*، قانۇنی سۇلطان سۆلیمان چاغیندا یاشایان آدلیم فقیه، دیلچی و ادیب دیر. بۇ سؤزلوکده ۴۰ مینه یاخین سؤزجوک یئرلشمیشدیر و اوْرتا دوْغو تۆرکلرین آراسیندا عربجه اؤرگشمک اۆچون یایغین شکلده ایشلنرمیش. بۇ سؤزلوگون ال یازمالاری یوخاری سایی‌دا بۇ گۆنکی تۆرکیه و ایراندا تاپیلیب‌دیر. ۱۲۴۲-جی ه.ق ایلده ایلک دفعه ایستانبولدا باسیلماسیندان سوْنرا دفعه‌لرجه تۆرکیه، ایران، میصر و هیندده یاییلیب‌دیر. یازیچی‌نین اؤز دئدیگینه دایاناراق بۇ سؤزلوگون یازماغیندا، عربجه صحاح جوهری، الدستور، التکمله، المجمل، المغرّب و المقدمه کیمی آدلیم سؤزلوکلردن استفاده اوْلونوب‌دور.

عربجه ـ تورکجه اولان بو سؤزلۆیۆ سرویلی حافظ احمد ترتیب وئرمیشدیر. کیتاب قمری ۱۳۲۱ ده اوستانبولون احمد احسان مطبعه‌سینده ۱۲۰۷ صحیفه‌ده نشر اولونموشدو.

## قایناقلار

بؤلمه:تورک ادبیاتی
بؤلمه:تورکجه اثرلر
بؤلمه:کیتاب
بؤلمه:تورکجه سؤزلوکلر
بؤلمه:عربجه سؤزلوکلر
۶ مه

**۶ مه**٬ گریقوری تقویمینه گؤره ایلین ۱۲۶-جی (کبیسه ایل‌لرده ۱۲۷-جی) گۆنودور. ایل سوْنونا کیمی قالان ۲۳۹ گۆن واردیر. 

## حادیثه‌لر
* ۱۵۳۶ - اینگیلیس شاهی سککیزینجی هنری٬ اؤلکه‌نین بۆتون کیلسه‌لرینده اینگیلیسجه اینجیل‌لرین ایشلنمه‌سینی بۇیوردو.
* ۱۸۷۷ - سیوک قیزیل‌دریلی‌لرین رییسی «چیلغین آت»٬ آمریکا بیرلیک‌لرینه تسلیم اوْلدو.
* ۱۸۸۹ - ایفل بورجو زیارتچیلره آچیلدی.
* ۱۹۳۰ - تۆرکیهنین حکاری بؤلگه‌سینده ۷/۲ بؤیوکلوگونده یئر تیتره‌مه‌سی باش وئردی.
* ۱۹۸۳ - غرب آلماندا ایسترن درگی‌سی‌نین تاپدیغی آدولف هیتلرین گۆنلوکلری‌نین قوْندارما اوْلدوقلاری اوْرتایا چیخدی.
* ۱۹۹۶ - اسکی سی‌آی‌ائی باشقانی ویلیام کولبی‌نین جسدی گۆنئی ماریلندده بیر چایدا تاپیلدی.
* ۲۰۰۱ - سوریهیه گئتدیگی بیر گزی سیراسیندا بیر جامیع مسجیدی زیارت ائدن پاپ ایکینجی ژان پوْل٬ بیر جامیعه گیرن ایلک پاپ اوْلدو.
* ۲۰۰۴ - دۆنیادا ان چوْخ ایزلنن ۴ تلویزیون سریاللاریندان بیری اوْلان «آرخاداشلار» بیتدی. سوْن بؤلومونو آمریکا بیرلشمیش اوستانلرینده ۲ میلیون نفر ایزله‌دی.

بؤلمه:۶ مه
بؤلمه:ایلین گونلری
بؤلمه:مه آیی‌نین گونلری
تلفون

[بندانگشتی|''بل'' ایلک [نیویورک-شیکاقو تماسیندا -۱۸۹۲]]
بندانگشتی|باسما دۆیمه‌لی بیر تلفون
**تلفون** (یونانجادان: τῆλε اۇزاق و φωνή، "سس") — ایکی یا نئچه ایستیفاده‌چی‌یه بیربیریندن اۇزاق اوْلان زامان دانیشماق ایمکانی یارادان ایرتباطی بیر وسیله. تلفون سسلری، نوعاً اینسان سسی‌نی، داشیماغا مۆناسیب الکترونیک سیقناللارا دؤنوشدورور و کابل یا آیری داشیما مدیالار آراجلیغییلا اۇزاق فاصیله‌لرده یئنی‌دن ائشیدیله‌بیلن فوْرمایا دؤندریر.
تلفونو ۱۸۷۶ ایلینده آمریکادا الکساندر قراهام بل ایختراع ائتدی و تئزلیکله تیجارت، دؤولت و ائو صاحیبلری‌نین یانیندا حیاتی دیَر قازاندی. تلفون بوگۆن چوْخ گئنیش ایستیفاده‌سی اوْلان کیچیک وسیله‌لردن‌دیر.

بؤلمه:تکنولوژی
شاهنامه

بندانگشتی|شاهنامه، ابولقاسم فردوسی(۹۳۵-۱۰۲۰)

**شاهنامه** (شاهلار کیتابی) — میلادی ۹۷۷ و ۱۰۱۰ ایللری آراسیندا فردوسی آدلی فارس شاعیرین طرفیندن نظمه چَکیلن حماسی منظومه.  ۶۰.۰۰۰ بئیت ایله، شاهنامه تک بیر نفرین الی ایله یازیلان دونیانین ان اۇزون حماسی منظومه‌سی‌دیر.
فردوسی بوکتابی تورک سلطانی سلطان محمود غزنویه تقدیم ائدیب و گوموش آلیبدی.
فردوسی نئچه بیتده سلطان محمودا مدح دئییب.

## قایناقلار

* 

## آرتیق اوخو
* Poet Moniruddin Yusuf (1919–1987) translated the full version of *Shahnameh* into the بنقال دیلی (1963–1981). It was published by the National Organisation of بنقلادش Bangla Academy, in six volumes, in February 1991.
* Borjian, Habib and Maryam Borjian. 2005–2006. The Story of Rostam and the White Demon in Māzandarāni. *Nāme-ye Irān-e Bāstān* 5/1-2 (ser. nos. 9 & 10), pp.&nbsp;107–116.
* Shirzad Aghaee, *Imazh-ha-ye mehr va mah dar Shahnama-ye Ferdousi* (Sun and Moon in the Shahnama of فردوسی, Spånga, Sweden, 1997. ()
* Shirzad Aghaee, *Nam-e kasan va ja'i-ha dar Shahnama-ye Ferdousi* (Personalities and Places in the Shahnama of فردوسی, Nyköping, Sweden, 1993. ()
* Eleanor Sims. 1992. *The Illustrated Manuscripts of Firdausī's "shāhnāma" Commissioned by Princes of the House of Tīmūr*. Ars Orientalis 22. The Smithsonian Institution: 43–68. https://www.jstor.org/stable/4629424.

### فارسجا قایناقلار
* A. E. Bertels (editor), *Shax-nāme: Kriticheskij Tekst*, nine volumes (Moscow: Izdatel'stvo Nauka, 1960–71) (scholarly Persian text)
* Jalal Khāleghi Motlagh (editor), *The Shahnameh*, in 12 volumes consisting of eight volumes of text and four volumes of explanatory notes. (Bibliotheca Persica, 1988–2009) (scholarly Persian text). See: Center for Iranian Studies, Columbia University .

### یئنیلنمه‌لر
Modern English graphic novels:
* , about the story of Rostam & Sohrab.
* , about the story of Kai-Kavous and Soodabeh.
* , the story of the evil White Deev.
* , the story of Rostam's childhood.

## ائشیک باغلانتیلار

* Iraj Bashiri, ''Characters of Ferdowsi's Shahnameh'', Iran Chamber Society, 2003.
* Encyclopædia Iranica entry on ''Baysonghori Shahnameh''
* Pages from the ''Illustrated Manuscript of the Shahnama''  at the Brooklyn Museum
* Folios from the Great Mongol ''Shahnama'' at the Metropolitan Museum of Art
* The ''Shahnameh'' Project , Cambridge University (includes large database of miniatures)
* Ancient Iran’s Geographical Position in Shah-Nameh
* A richly illuminated and almost complete copy of the ''Shahnamah'' in Cambridge Digital Library
; English translations by:
* Helen Zimmern, 1883, ''Iran Chamber Society'', ''MIT'' 
* Arthur and Edmond Warner, 1905–1925, (in nine volumes) at the Internet Archive: 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9
* ''A king's book of kings: the Shah-nameh of Shah Tahmasp'', an exhibition catalog from The Metropolitan Museum of Art (fully available online as PDF)
* Firdowsi & the Shahname | Kaveh Farrokh
* Text of the ''Shahnameh'' in Persian, section by section

بؤلمه:شاهنامه
بؤلمه:فردوسی
بؤلمه:غزنوی‌لر
بؤلمه:سامانیلر
بؤلمه:فارس ادبیاتی
گؤوده (بیتکی)

بندانگشتی|کسیلمیش گؤوده
**گؤوده**، بیتکی بیلیمینده، بیتکی‏لرین توپراق اوستونده‌کی بؤلومونه وئریلن آددیر. 

آغاجدا کؤک ایله یئردن آلینمیش مادّه‌لری داللارا چاتدیرما گؤوده‌نین وظیفه‌سی دیر.

بؤلمه:آغاج
کؤتوک (آغاج)

بندانگشتی|اوتوز یئددی ایلدن سورا کسیلمیش آغاج کؤتوگو
**کؤتوک** کسیلمیش آغاجین گؤوده‌سینین قالانی و کؤکه یاپیشان بؤلومونه دئییلر. کؤتوکده اولان دایره‌لر ایله آغاجین یاشین بیلرلر نئجه کی هر دایره بیر ایلی گؤستریر.

بؤلمه:آغاج
آنا دیلی

[بندانگشتی|[دونیالیق آنادیلی گونو|دونیالیق آنادیلی گۆنو -سیدنی، اوسترالیا]]
**آنا دیلی**، انسانین ایلک اؤیرندیگی دیلدیر. آنا دیلی انسانین ایجتیماعی کیملیگی‌نین اوْلوشماسیندا اساس نقش اوْینار.

بؤلمه:دیل
بؤلمه:ایجتیماع
بؤلمه:اینسان
اولوم

بندانگشتی|یاشام و اؤلوم-یاغلی بوْیا نقّاشی
اؤلۆم— جانلی اوْرقانیزمین حیات و فعالیّتی‌نین دایانماسی. اؤلۆم ، یاشامین ترسئ دیر، دینی لحاظ دان رۇحۆن بَدَنّن چیخماسی دیر، طیبّده اؤلومو اؤیرنن ساحه تاناتولوژیا آدلانیر. اؤلومون سببلری قوْجالیق، آجلیق، نوْخوشلوق، اؤزونه‌قصد، قتل و بدبخت حادیثه‌لردیر.

بؤلمه:اؤلوم
بؤلمه:قوجالیق
آلمیش خان

**آلمیش خان** (باشقا آدلار: آلمیش ایل‌ته‌به‌ر یا ایلتاوار، آلمیش جعفر بن شیلکی) (تاتار تۆرکجه‌سی: Алмыш илтәбәр) دوْققوزونجو میلادی یۆز ایلین سوْنلاریندا و اوْنونجو میلادی یۆز ایلین باشلانیشیندا ایدیل بۇلغار دؤولتینین موسلمان خانی دیر. ۹۲۲-جی میلادی ایلده آلمیش خان، عباسی خلیفه‌سی اۆچون ائلچی یوْللاماقلا اؤز ایسلام گتیرمگین بیلدیرمیشدیر و خلیفه‌دن شریعتی اؤرگتمک اۆچون نئچه دین آدامی ایسته‌میشدیر. عباسی خلیفه‌سی، المقتدر، بۇ ایستگی قبول ائدیب سوسن الرسی، مولی نذیر الحرمی، تکین الترکی، بارس الصقلابی و احمد بن فضلانی یوللاندیرمیشدیر. احمد بن فضلانین یازیلارینا دایاناراق آلمیش خانین گؤندردیگی شخص عبدالله بن باشتو الخزری ایمیش.

## قایناقلار

ایسلام تاریخی
تورک تاریخی
منجیل

**منجیل** — بۇگۆنکۆ گیلان اوستانینین رودبار بؤلگه‌سینده اوْلان شهرلریندن بیری‌دیر، بۇ شهر یئنی تیکیلن قیزیل اوزن سدی‌نین یانیندا یئرلشیب‌دیر. منجیل شهری ایراندا یئل توربین‌لری شهری آدلانیب. بۇ شهرین یوکسلیگی دنیزدن ۴۰۰ میتردیر.

## خالق
۱۳۹۰–جی هیجری گونشلی ایلین آمارلاری اساسیندا منجیل شهری‌نین ۱۷،۳۹۶ نفر اهالی‌سی واریمیش. 

### سوی و دیل
منجیل شهری‌نین اهالی‌سی چوخونلوغو آذربایجان تۆرکۆ دۇرلار و تۆرک دیلیایله دانیشیرلار. 

ایرانیکا دانشنامه‌سی‌نین یازدیغی اساسدا منجیل شهری‌نین عومومیت خالقی آذربایجان تورکلری اولاراق هابئله کورد، گیلک و تات دا واردیر.

## قایناق‌لار

بؤلمه:گیلان اۇستانی 
بؤلمه:رودبار بؤلگه‌سی
بیتکی

**بیتکی‌** یا دا **بیتگی** — آغاج، اوْت و چیچک کیمی توْپراغا کؤک سالاراق یئتیشن یارادیقلارا دئییلر. بیتکیلرله برابر بعضی تک سلوللولار فوتوسنتز قابیلیّتینه صاحیبدیرلر.

## قایناقلار

## چوخ اوخو
**عومومی:**
* Evans, L.T. (1998). *Feeding the Ten Billion – Plants and [[Population]] Growth*. Cambridge University Press. Paperback, 247 pages. .
* Kenrick, Paul & Crane, Peter R. (1997). *The Origin and Early Diversification of Land Plants: A Cladistic Study*. Washington, D.C.: Smithsonian Institution Press. .
* Raven, Peter H.; Evert, Ray F.; & Eichhorn, Susan E. (2005). *Biology of Plants* (7th ed.). New York: W.H. Freeman and Company. .
* Taylor, Thomas N. & Taylor, Edith L. (1993). *The Biology and Evolution of Fossil Plants*. Englewood Cliffs, NJ: Prentice Hall. .
* 

**نووعلارین تخمینلری و سایلاری:**
* International Union for Conservation of Nature and Natural Resources (IUCN) Species Survival Commission (2004). IUCN Red List The IUCN Red List of Threatened Species.
* 

## ائشیک باغلانتیلار

*  (requires Microsoft Silverlight)
* 
* Index Nominum Algarum
* Interactive Cronquist classification
* Plant Resources of Tropical Africa
* Tree of Life 

;گیاه‌شناسی و بیتکی اؤرتویو دیتابیسی
* African Plants Initiative database
* Australia
* Chilean plants at ''Chilebosque''
* e-Floras (Flora of China, Flora of North America and others) 
* Flora Europaea
* Flora of Central Europe 
* Flora of North America 
* List of Japanese Wild Plants Online 
* Meet the Plants-National Tropical Botanical Garden
* Lady Bird Johnson Wildflower Center – Native Plant Information Network at University of Texas, Austin
* The Plant List 
* United States Department of Agriculture not limited to continental US species
آغاج

**آغاج**، گؤوده و کؤتویو قالین بیر بیتگی دیر.

آغاجین اؤنملی بؤلوملری کؤکو، گؤوده‌سی، یارپاغی، چیچگی، میوهسی، توْخومودور. چوْخ آغاج بیتن یئره اوْرمان یا مئشه دئییرلر. آغاجلار بیتگی‌لر ایچره‌سینده اَن داواملی و اَن یاشلی یارادیقدیرلار.

## گؤرونتولر

File:Abies holophylla PAN 2.jpg||
Image:Castanea-sativa.JPG|
Image:171 Magnolien.JPG|
Image:Olea europaea subsp europaeaOliveTree.jpg|
Image:Açaizeiro no palácio.JPG| (*[[Euterpe oleracea]]*)
Image:Hauser.jpg| (*[[Sequoiadendron giganteum]]*)
Image:GemeineFichte.jpg|Norway Spruce (*[[Picea abies]]*)
Image:Liriodendron tulipifera Fall.jpg| (*[[Liriodendron tulipifera]]*)
Image:Willow.jpg| (*[[Salix]] tristis*)
Image:Sorbus-aucuparia.JPG| (*[[Sorbus aucuparia]]*)
Image:Linde von linn.jpg|linden (*[[جؤکه (بیتکی)]]*)
Image:Mountain Hemlock.jpg|tsuga (*[[Tsuga mertensiana]]*)
Image:Stubbendorf Wildapfelbaum.jpg| (*[[Malus sylvestris]]*)
Image:Taxus chinensis.jpg|*Taxus chinensis*Chinese Yew
File:Butterfly tree.jpg|Tropical tree, Mexico
Image:Alnus incana rugosa leaves.jpg|*[[Alnus incana]]*
Image:Populus-trichocarpa.JPG|*[[Populus trichocarpa]]* 
Image:Quercus robur.jpg|*[[Quercus robur]]* 
Image:Sorbus-torminalis.JPG|*[[Sorbus torminalis]]* (Fruits and leaves)


## قایناق

بؤلمه:طبیعت
بؤلمه:بیتکیلر
بؤلمه:آغاج
هالا

هالا بیر یئنی ایدمان دیر دؤیۆش صنعتی‌ندن.
## یارانماسی
هالا دۇوش صنعتی 1359 دا تبریزده  اسماعیل ملک جهانی طرفیندن یارانمیش دیر.
## قایناقلار

بؤلمه:ایدمان
بؤلمه:دویوش صنعتی
ائو

بندانگشتی|بیر ائو

ائو — بیر ایستیراحت و حیات یئریدیر. ائو بیر شخص و یا عائیله نین یاشاماسی اۆچوندور. عۆمومیتله ائوده حامام، مطبخ، یاتاق اوْتاغی، اوْتورما اوْتاغی و… مؤوجود اوْلا بیلر.

## قایناقلار

## منابع

بؤلمه:ائو
کی‌یئف

**کی‌یئف** (اوکراینجا:Київ) اوکراین اؤلکه‌سی‌نین پایتختی و ان بؤیوک شهری‌دیر. اۆچ میلیونا یاخین اینسان بۇ شهرده یاشاماقدادیرلار.

کی‌یئف اوکراینین مرکزی حیصه‌سی‌نین شیمالین‌دا و دنئپر چایی‌نین ساحیلین‌ده یئرلشیر. شهرین اؤلچوسو شیمال‌دان جنوبا ۵۰ کیلومتر، غرب‌دن شرقه ایسه ۵۶ کیلومتردیر. اهالی‌سینه گؤره، کی‌یئف وروپا شهرلری اولان موسکو، لندن، پاریس، سنت‌پترزبورگ، برلین و مادریددن سونرا یئددینجی‌دیر.

شوروی ایتیحادی‌نین داغیلماسین‌دان سونرا و ۱۹۹۱-جی ایل‌ده اوکراین موستقیل‌لیک الده ائتدیک‌دن سونرا کی‌یئف اوکراینین پایتختی اولاراق قالدی و اؤلکه‌نین دیگر بؤلگه‌لرین‌دن ائتنیک اوکراینلی موهاجیرلرین داواملی آخینی ایله اوزلش‌دی. اؤلکه‌نین بازار ایقتصادیاتینا و سئچکی دئموکراتیاسینا چئوریلمه‌سی دؤورون‌ده کی‌یئف اوکراینین اَن بؤیوک و اَن زنگین شهری اولماق‌دا داوام ائدیر. اونون صنایع ایستئحصالی شوروی‌نین داغیلماسین‌دان سونرا آزال‌دی، بو دا علم و تئکنولوژی‌یه منفی تأثیر ائتدی، لاکین خیدمتلر و مالیه کیمی ایقتصادیاتین یئنی بؤلوم‌لری کی‌یئفین معاشلاری‌نین و سرمایه‌لری‌نین آرتماسینا کؤمک ائتدی، هابئله منزیل و شهرسالما اینکیشافی اوچون داواملی مالیه تأمین ائتدی.کی‌یئف اوکراینین اَن غرب‌یؤنلو بؤلگه‌سی کیمی میدانا چیخ‌دی؛ سئچکیلر زامانی اوروپا اتفاقی ایله داها سیخ بیرلشمه‌نی مودافیعه ائد‌ن حیزب‌لر اوستونلوک تشکیل ائدیر.

## قایناقلار

بؤلمه:اوروپا باشکندلری