open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
غربی صحرا

**غربی صحرا** (ایسپانیاجا: *Sahara Occidental*، اولکی آدی: *ایسپانیا صحراسی*، تاریخی آدی: *وادی-زاخاب (ریو-دئ-اوْروْ)* و *سقیت-ال-خمر*، آنلامی: *قیزیل چای و قیرمیزی بولاق*) آفریقانین قوزئی‌باتی‌سیندادیر. بو اؤلکه، 51 اؤلکه و بیر سیرا قوروملار طرفین‌دن **صحرا عرب دئموکراتیک جومهوریتی** آدلی اؤلکه کیمی تانینیر، باشقا‌لاری بو یئرلری مراکئش یئرلری کیمی تانیییرلار.

## قایناقلار

## کیتابلار
;Sources and further reading
* 
* 
* 
* 
*Irene Fernández-Molina and Matthew Porges. 2019. "Western Sahara." in *Routledge Handbook of State Recognition*. 

## ائشیک باغلانتیلار

;General information
* Country Profile from بی‌بی‌سی نیوز.
* 
* 
* 

;United Nations
* The United Nations Mission for the Referendum in Western Sahara (MINURSO)
* MINURSO Deployment map as of February 2009.
* Reports of the UN Secretary General

;Human rights
* ''Human rights in Morocco and Western-Sahara'' , Amnesty International.
* ''Human rights in Morocco and Western-Sahara'', Human Rights Watch.
* The Sahrawi Association of Victims of Grave Human Rights Violations Committed by the Moroccan State (ASVDH)
* Association for the Families of Sahrawi Prisoners and the Disappeared (AFAPREDESA)

;Other links
* News headline links from AllAfrica.com.
* Western Sahara, Landmine Monitor Report 2008
*  (Baker Plan debate).
* Western Sahara Online (pro-Morocco)
* Sahara Press Service (pro-Polisario)
* Fanack.com independent website that provides non-partisan facts and analysis of the MENA region 

بؤلمه:باتی صحرا
بؤلمه:عرب دؤولت‌لری
بؤلمه:ایسپانیولجا دانیشان اؤلکه‌لر
بؤلمه:اؤلکه‌لر
بؤلمه:عرب دیللی اؤلکه‌لر
غضب سالخیمی (رومان)

**غضب سالخیمی**، جان ایشتاین بکین یازدیغی روْمان. ایستئین بئک، 1939-جی ایلده نشر ائتدیگی اثرییله پولیتزئر اؤدولو قازانمیشدیر. بۇ روْمانیندا یازیچی، آمریکادا 1930-جۇ ایللرین ایقتصادی بؤحران دؤورلرینی، اینسانلیغین درامینی تأثیر ائدیجی بیر دیلله ایضاح ائدیر. جوْاد (Joad) عاییله‌سی‌نین خۆصوصونده، عۆمومییه عکس اوْلونان نؤقطه‌ی-نظردن امکچی اینسانلاری مؤوضوع آلان کیتاب، دۆنیانین قاباقدا گلن و ان چوْخ اوْخونان کلاسسیکلریندن بیریدیر.
## موضوع
1929 دۆنیا اقتصادی بؤحرانی، اصلینده آمریکادا باشلامیشدیر. کیچیک توْرپاق صاحیبلری‌نین بانکلار و تاجیرلر طرفیندن آلدادیلدیغی، اینسانلارین قۇراقلیق، یوْخسوللوق، زوْراکیلیق و یا یالنیز آجلیق اۆزوندن ائولرینی ترک ائتمک مجبوریتینده قالدیغی و 1930-جۇ ایللرده 3 میلیوْن اینسانین کالیفوْرنیایا یئنی بیر حیاتا باشلاماق اۆچون یئرلشدیگی چتین ایللرده، فردی عاییله‌نین پارچالانیشی ایضاح ائدیلرکن عئینی زاماندا بۆتون گؤچمنلرینده تک بیر عاییله حالینا گلیشی وۇرغولانیر.

## نوتلار
کیتاب ایلک دفعه آبش-دا ویکینگ پرئس طرفیندن نیویورکدا 1939 تاریخینده باسیلمیشدی. دریلی و شؤمیزلی بۇ ایلک تضییق حال-حاضیردا چوْخ نادیر اوْلماقدا و اوْرتا 3.000 آبش دوْللاری کیمی دَيَره ساتیلماقدادیر.

## قایناقلار

بؤلمه:جان ایستئین بئکین یازیلاری
بؤلمه:اینگیلیس دیلینده رومان
غفار کندی

** غفار** کندی موغان بولگه سی نین، مركزی بولومو و باتی اوجارود قصبه سی نده یئرلیشیب.  
## جوغرافیایی موقئع

## اهالی
غفار کندی 1385 اینجی ایلین نوفوس سایی سی اساسی ندا، 104 نفر اهالی سی وار. بو كندین اهالی تورك دور لر و آذربایجان توركجه سی نده دانیشیرلار.  

## ایقتیصادیات
بو کندین اهالی سی اکینچیلیک و مال داوارچیلیغلا یاشاییش سورولر.
## گزملی و گورمه لی یئرلر
## بیرده باخ
* اردبیل اوستانی نین كندلری
* موغان بولگه سی

## خاریجی کئچیدلر
* موغان بولگه سی نین فرمانداری سی 

## قایناقلار


بؤلمه:گئرمی بؤلگه‌سی‌نین کندلری
بؤلمه:موغان (گئرمی) بؤلگه‌سی
غربی آذربایجان اوستانی

**غربی آذربایجان اوستانی** یوخسا  **باتی آذربایجان اوستانی** () _ ایرانین اوستانلاریندان بیری‌دیر. بۇ اوستان ایرانین شومال‌غرب قیسمتینده یئرلشیبدیر و اورمیه شهری بۇ اوستانین مرکزی‌دیر. غربی آذربایجان اوستانی‌نین اهالیسین عومومیت‌ده آذربایجان تورکلری تشکیل ائدیرلر. تۆرک‌لردن سوْنرا کوردلر اوستانین ایکینجی بؤیوک اتنیک قوروپون تشکیل ائدیرلر، هابئله آشوری‌لر و ارمنیلر ده آزینلیق اولاراق بۇ اوستاندا یاشاییرلار.

## جوغرافیایی قونوم
باتی آذربایجان اوستانی ایرانین شومال‌غرب قیسمتینده و آذربایجان منطقه‌سینده یئرلشیبدیر. بۇ اوستان قوزئی‌دن آذربایجان جمهوریتی و تورکیه ایله، دوغودان دوغو آذربایجان اوستانی و زنگان اوستانی ایله، گونئی‌دن کوردوستان اوستانی و باتی‌دان عراق و تورکیه جمهوریتی ایله قونشودور.

## ایداری بؤلونوش

باتی آذربایجان اوستانی ۱۹ بؤلگه و ۳۵ شهردن عبارت‌دیر.

*اورمیه بؤلگه‌سی
*خوی بؤلگه‌سی
*سالماس بؤلگه‌سی
*ماکی بؤلگه‌سی
*نقده بؤلگه‌سی
*میاندوآب بؤلگه‌سی
*بی‌کندی بؤلگه‌سی
*سویوق‌بولاق بؤلگه‌سی
*پیرانشهر بؤلگه‌سی
*سایین‌قالا بؤلگه‌سی
*تیکان‌تپه بؤلگه‌سی
*چالدیران بؤلگه‌سی
*ساری‌داش بؤلگه‌سی
*اوشنویه بؤلگه‌سی
*چایپارا بؤلگه‌سی
*شوط بؤلگه‌سی
*پولدشت بؤلگه‌سی
*چهاربورج بؤلگه‌سی
*باروق بؤلگه‌سی

## اهالی
باتی آذربایجان اوستانی، ۱۳۸۵-جی ایلین نفوس سایی‌سیندا ۲٬۸۷۳٬۴۵۹ نفر اهالی‌سی وارایمیش.

## اتنیک و دیل
باتی آذربایجان اوستانی‌نین اهالیسی اکثراً تورک دورلر و آذربایجان تورکجه‌سینده دانیشیرلار، تورکلردن سونرا کوردلر اوستانین ایکینجی بؤیوک اتنیک قوروپون تشکیل ائدیرلر. بو اوستاندا یاشایان کوردلر اکثراً سوران کوردجه‌سینده و کورمانج کوردجه‌سینده دانیشیرلار.
غربی آذربایجان اوستانیندا تورکلر اوستانین شومال، مرکز، شرق و جنوب‌شرق قیسمتلرینده اکثریتده‌دیرلر، و کوردلر اوستانین جنوب و جنوب‌غرب قیسمتلرینده اکثریتده‌دیرلر و اوستانین شومال‌غرب قیسمتلرینده ده داغینیق شکیلده یاشاییرلار. تورکلر و کوردلردن سونرا، فارسلار، آشور‌لار، ارمنیلر و باشقا اتنیکلرده آزینلیق اولاراق بو اوستاندا یاشاییرلار.

۱۳۳۰–جی هیجری شمسی ایلین مهر آییندا چاپ اولان «فرهنگ جغرافیائی ایران (آبادیها)» کیتابی‌نین دؤردونجو جیلدینده کی آذربایجان اوستانلارینا مخصوص‌دور، و «انتشارات سازمان جغرافیایی کشور» و «انتشارات دایره جغرافیائی ستاد ارتش» طرفیندن نشر اولوبدور، غربی آذربایجان اوستانی‌نین هر بیر شهرلری‌نین اساس دیلی، دینی و مذهبی آشاغیداکی جدول کیمی قئید اولونوب:

## فرهنگ

## بیرده باخ
*ایران تورک‌لری‌نین یاشاییش یئرلری

## قایناقلار

## خاریجی لینکلر

*Official website of West Azerbaijan Governor’s Office 
*West Azerbaijan’s Government Portal
*Urmia sport news agency 
*West Azerbaijan Provincial Management Organization 
*West Azerbaijan Cultural Heritage Organization
*Recent photos from Azerbaijan
*Lake Urmia UNESCO Biosphere Reserve

## اتک‌یازی

بؤلمه:غربی آذربایجان اوستانی
بؤلمه:ایران اوستانلاری
بؤلمه:آذربایجان
غربی آذربایجان اوستانی‌نین شهرلر لیستی

[بندانگشتی|[ارومیه؛ غربی آذربایجانین ان نوفوسلو شهری]]
[بندانگشتی|[خوی؛غربی آذربایجانین ایکینجی نوفوسلو شهری]]
 
غربی آذربایجان اوستانینین شهرلرینین جمعیتلری ۱۳۸۵، ۱۳۹۰ و ۱۳۹۵ ایللرینین ساییملارینا گؤره:

## قایناق

بؤلمه:غربی آذربایجان اوستانی
فاتسا

**فاتسا** تورکیه جۆمهوریتی‌نین  بير بؤیوک شهري دير. بو شهرين ۲۰۰۹ اينجي ايلد ۴۹٬۲۷۱نفر اهاليسي وارمیش.

## بیرده باخ
*تورکیه شهرلرینین سییاهه‌سی
*تورکیه

## قایناقلار

بؤلمه:تورکیه شهرلری
غلامرضا حسنی

**غلامرضا حسنی**، اورمیهنین گئچمیش ایمام جۆمعه‌سی. ۲۴ دِی ۱۳۹۲ده مهدی قریشی، خبرگان مجلیسینده غربی آذربایجانین نیماینده‌سی اوْلان علی‌اکبر قریشی‌نین اوْغلو، حسنی‌نین یئرینه، اورمیه‌نین ایمام جۆمعه‌سی اوْلوندو.

## ایسلامی اینقیلاب جریانلاری
حسنی ایرانین ایسلامی اینقیلابی‌نین واقتی، اسلحه آل‌وئرچی‌لریندن اسلحه آلیب، اوُرمو خالقی‌نی مۆسلّح ائتدی. اینقیلاب‌دان سوْنرا، کۆرد حزبلری غربی آذربایجان‌دا جنگ یوْلا سالدی‌لار. بوُ حزبلر اورمیه‌نی توُتماغا گؤره، شهره حمله ائده‌رک بند و دانیشکده خیابانلاریندا دؤیوش باشلاندی. حسنی اؤزو اوْنلارین دؤیوشونه گئتدی. نقده (سوُلدوز) دؤیوشونده ده، حسنی نقده اهالی‌سینین یاردیمینا گئتدی.

اینقیلاب‌دان سوْنرا، آیت‌الله مهدوی کنی، ایرانین اینقیلاب ایسلامی کوْمیته‌لری‌نین رییسی، غربی آذربایجان‌دا اینقیلاب کوْمیته‌لری‌نین قوُرلما حؤکمونو، حسنی‌یه گؤندردی. اورمیه‌ده آیت‌الله شریعتی‌نین نیماینده‌سی، آیت‌الله فوزی ده اینقیلاب کوْمیته‌لری‌نی شهرده قوُردو. آیت‌الله خمینی، حسنی‌نی اورمیه‌نین ایمام جومعه‌سی ائده‌رک آیت‌الله شریعتمداری دا آیت‌الله فوزی‌نی اوُرمونون ایمام جۆمعه‌سی ائتدیرمیشدی. آیت‌الله خمینی و آیت‌الله شریعتمداری طرفدارلاری‌نین ایختیلاف جریانیندا، آیت‌الله فوزی اورمیه‌دن قوُما کؤچدو.

## قایناقلار
غله زاغسی (ماکی)

**غله زاغسی (ماکی)** کندی ماکی بولگه‌سینین، مرکزی بولومو و گونئی چایپاسار قصبه‌سی نده یئرلیشیب.  
## جوغرافیایی موقئع

## اهالی
1385 اینجی ایلین نوفوس سایی سی اساسی ندا بو کندین 338 نفر اهالی سی و 56 عائیله سی وار.  
## ایقتیصادیات
## گزملی و گورمه لی یئرلر
## بیرده باخ
*باتی آذربایجان اوستانی‌نین کندلری
* باتی آذربایجان اوستانی

## خاریجی کئچیدلر
باتی آذربایجان اوستانی‌نین پورتالی 
## قایناقلار

بؤلمه:غربی آذربایجان اوستانی
بؤلمه:ماکی بؤلگه‌سی
بؤلمه:غربی آذربایجان اوستانینین کندلری
فاتحه سوره‌سی

بندانگشتی|200px

**فاتحه سوره‌سی** یا **حمد سوره‌سی**، قورآن-کریمین بیرینجی سوره‌سی‌دیر و ۷ آیه‌سی واردیر. بو سوره‌ده آللاه حمد اوْلونور و بونا گؤره بو سوره‌نین آیری آدی حمد سوره‌سی دیر.

## سوره‌نین معناسی
# رحمان و رحیم اولان آللاهين آدييلا.
# حمد، عالملرين ربّی آللاها مخصوصدور.
# او، رحماندير، رحیمدير.
# دين (قارشيليق یا قیامت) گونونون صاحيبيدير.
# تک سنه عیبادت ائدريک و تک سندن کؤمک ديله‌يَريک.
# بيزی دوغرو يولا هیدایت ائت.
# نعمت وئرديگين، غضبه اوغراماميش و ده ساپماميش کسلرين يولونا.

## بیر ده باخ
قورآن سوره‌لری

## قایناقلار

## ائشیگه باغلانتیلار

بؤلمه:سوره‌لر
فارسلار

**فارسلار**، فارس دیلینده دانیشانلار. فارس دیلی ایران، افغانیستان و تاجیکیستان اؤلکه‌لرینده دانیشیلیر.

## گؤرونتولر

File:Ancient Persian costumes.jpg|
File:Achaemenid_Empire_(flat_map).svg|
File:Bas relief nagsh-e-rostam al.jpg|
File:Mosaic01.jpg|
File:Harp-Sassanid.png|



## قایناقلار

بؤلمه:خالقلار
فارس (سایت)

فارس خبر سایتی (فارسجا: خبرگذاری فارس) بیر ایرانلی و سپاه پاسداران انقلاب اسلامی یه باغلی بیر خبر سایتی دیر.بو سایت 1381 جی گونش ایلی‌نین بهمن آییندا، سعید نوبری و رضایی الیله آچیلدی.بو سایت 4 دیلده ( فارسجا،تورکچه،عربجه،اینگیلیسجه ) یاییملانیر. 2008 جی میلادی ایلین ژوئن آییندا تابناک سایتی، بو سایتین سپاها باغلی اولماسین بیلیندیردی.

## اؤنملی خبرلر

### تورکجه‌نی لهجه آدلاندیرماق

1393 نجو گونش ایلی‌نین شهریور آیی‌نین 22 سینده فارس خبر سایتی "دعای رهبر انقلاب برای شاعران/ آقا با لهجه ترکی از «ناصر فیض» تقدیر کردند" باشلیغلی بیر خبرله  آذربایجان تورکجه‌سینی لهجه آدلاندیردی، اما اوخوجولارین قارشی باخیشلاریندان سونرا لهجه سوزجوکونو زبان ایله دییشدیردی.
## قایناقلار

## ائشیک باغلانتی لار
* فارسجا آنا یارپاغی 
* تورکچه آنا یارپاغی 

بؤلمه:سایتلار
بؤلمه:ایرانلی سایتلار
بؤلمه:فارسجا خبر سایتلاری
فارس دیلی

**فارس دیلی**  یادا **فارسجا** () — ایران، افغانیستان و تاجیکیستان اؤلکه‌لرینده دانؽشؽلان دیل، و اؤزبکیستان اؤلکه‌سینده کیچیک بیر آزؽن‌لؽغا صاحیب اوْلان دیل، هیند آورۇپا دیل عائیله‌سینه باغلؽ بیر دیل‌دیر. هیند-آورۇپا دیل عائیله‌سی‌نین بیر قوْلۇ اوْلان هیند-ایران دیل عائیله‌سی‌نین ایران دیل‌لرینه باغلؽ‌دؽر.
فارسجا و لهجه‌لری، ایران، افغانیستان و تاجیکیستاندا رسمی وضعیتی وار. سیا دۆنیا حقاییق کیتابؽنا گؤره، ۶۰ میلیونا یاخؽن آدامؽن آنادیلی فارسجادؽر و جمعاً ۱۱۰-میلیون نفر بۇ دیلده دانؽشماغؽ باشارؽر.

## فارسجانین لهجه‌لری
ایستاندارد فارسجانؽن اۆچ چاغداش واریانتی واردؽر:
* فارسجا: ایراندا دانؽشؽلان چاغداش فارسجا
* دری‌جه: افغانیستان، اؤزبکیستان و پاکیستاندا دانؽشؽلان فارسجا
* تاجیک‌جه: تاجیکیستان، اؤزبکیستان و روسیه ده دانیشیلان فارسجا. کیریل الیفباسؽ ایله یازؽلار.
آیرؽ‌جا ایران، افغانیستان و تاجیکیستاندا ایستاندارد فارسجانؽن بیر آز فرق‌لی اوْلان یئرلی لهجه‌لرده واردؽر. **لاری** (ایران) و **دروازی** (تاجیکیستان) بۇلارؽن نۆمۇنه‌سی‌دیر.

ائتنولوق، دانؽشؽل‌دؽغؽ یئرلره گؤره بئله بؤلمک اوْلار:
* باتؽ(غرب) فارسجاسؽ و یا ایران فارسجاسؽ (ایران)
* دوغۇ(شرق) فارسجاسؽ (افغانیستان)
* تاجیکجه (تاجیکیستان، اؤزبکیستان)
* آیماق (افغانیستان)
* بوخارایجه (ایسرائیل، اؤزبکیستان)
* دروازی (افغانیستان، تاجیکیستان)
* دژیدی (ایسرائیل، ایران)
* پهلوانی (سیستان اوستانی‌نین بعضی یئرلرینده و افغانیستان)

چاغداش(مۆعاصیر) ایران‌دا و یا سرحدلره(مرزلره) یاخؽن بعضی یئرلرده، ائتنیک قۇرۇپ‌لارؽ دانؽشدؽغؽ باغلانتؽ‌لؽ دیل‌لر بۇلاردؽر:
* لورجا ایران‌ؽن گونئی(جنۇب) باتؽ‌سؽندا، لۇرستان و خۇزیستان اۇستان‌لارؽن‌دا
* تالؽش‌جا قوزئی(شیمال) ایران و آذربایجان‌ؽن گونئی(جنۇب) بؤلگه‌لرینده
* تاتجا شرقی آذربایجان اوستانی، زنجان  ویا قزوینده. آیریجا آذربایجان  ویا روسیه  بعضی یئرلرینده دانیشیلیر.
* دریجه (ویا گبری)، ایرانین یزد و کرمان بؤلگه‌لرینده بعضی زردوشتیلر طرفیندن دانیشیلیر.

تاجیکلرین دانؽشدؽغؽ فارسجا، سووئت دؤنمینده آیرؽ بیر ادبیات دیلی حالینه گلمیش اوْلوب، فارسجانؽن بیر لهجه‌سی اولماسؽ قارشؽ آیرؽ بیر دیل سایؽلؽر. ایراندا و افغانیستاندا عرب-کؤکلو فارس الیفباسی ایشله‌نیرکن، تاجیکیستاندا کیریل-کؤک‌لۆ تاجیک الیفباسی ایشله‌نیلیر.

اۆچ لهجه مۆقایسه اولسا، بیر-بیری‌ندن چوْخ فرق‌لی اولمادؽغؽ گؤرۆلۆر. افغانیستان فارسجاسؽن‌دا، کلمه‌لر فرقلی دئییلسه‌ده، ایران فارسجاسؽن‌دا یازؽلدؽق‌لارؽ کیمی یازؽلؽرلار. تاجیک فارسجاسؽن‌دا ایسه تلفۆظ‌ده‌کی فرق‌لر یازؽیا دا گلیر.

## یازی سیستمی
فارسجا ایسلام‌دان قاباق پهلوی الیفباسی ایله یازؽل‌مؽش‌دؽر. بۇگۆن ایسه ایران و افغانیستان‌دا عرب-کؤک‌لۆ فارس الیفباسی ایله، تاجیکیستان‌دا دا کیریل الیفباسی ایله یازؽلماق‌دادؽر. ۱۹۶۷ ایلینده فارسجانؽن بیرلشمیش میلتلرین رسمی اساس‌لارؽنا دایانان لاتین الیفباسؽ ایله یازؽلماسؽ ایران طرفیندن قبۇل ائدیل‌دی. آنجاق ایسلام اینقیلابی ایله برابر ۲۰۰۰-ایلینده بۇ سیستئمین تکجه یئر آدلارؽ اۆچۆن ایشله‌نیله‌جگی اعلام اوْلدۇ.

فارسجادا بۇ ۳۲ حرفلر واردیر:




## فارسجا و باشقا دیللر
فارسجا باشقا ایرانی دیل‌لر ایله طبیعی اولاراق بنزرلیک‌لری واردؽر. آشاغؽ‌داکؽ جدول‌ده، نئچه کلمه فارسجادا و دیگر ایرانی دیل‌لرده قارشؽ‌لاش‌دؽرؽلؽب‌دؽر. کلمه‌لرین تۆرکجه معناسؽ سون سۆتۇن‌دادؽر.

## ائشیک باغلانتیلار
* ''آریانپور'' سؤزلوک
* فارسجا-تورکجه سؤزلوک 
* لیسانی  فارسی 
* Wikibic 

## قایناقلار

بؤلمه:ایران دیللری
بؤلمه:ایران مدنیتی
بؤلمه:افغانیستان‌داکی دیللر
بؤلمه:ایران‌داکی دیللر
بؤلمه:عراق دیللری
بؤلمه:تاجیکیستان دیللری
بؤلمه:آسیا دیللری
فاشیزم

**فاشیزم**، رادیکال اوتوریته  میلّییتچی بیر سیاسی ایدئوْلوْژیدیر فاشیستلر؛ فردلرین میلّی کیملیک آلتیندا تک اینسان اوْلاراق بیرلشدیگی بیر اوْرگانیک میلّی توپلومو اساس آلاراق، اؤز میلّتلری‌نین یۆکسَلیشینی آماجلارلار؛ آیریجا دیسیپلین، تلقین، فیزیکی ائییتیم و اؤژئنیک (اینسانین نژادین ایصلاح ائدن علم) عۇنصورلار یوْلویلا خالق سفربرلیغی آراییشی ایچینده اوْلان توْتالیتئر بیر دؤولت آراجیلیغییلا اوْرتاق بیر آتا و کۆلتور کیمی فردی سونراسی ایلگیلریله بیرلشیرلر. فاشیزم، میلّت اۆزرینده انحطاطا سبب اوْلدوغو دۆشونولن یا میلّی کۇلتوره هاژمونی ساغلامایان خاریجی تاثیرلری دفع اتمه‌گی هدف توتور.

## آیریجا باخ
* ایرقچیلیک

## قایناقلار

بؤلمه:عیرقچیلیک
بؤلمه:فاشیزم
بؤلمه:Authoritarianism
بؤلمه:Anti-communism
بؤلمه:Corporatism
بؤلمه:دیکتاتورلوق
بؤلمه:Far-right politics
بؤلمه:میللت‌چی‌لیک
بؤلمه:سیاسی ایدئولوژیلر
بؤلمه:Political systems
بؤلمه:Syncretic political movements
بؤلمه:توتالیتاریزم
بؤلمه:Italian words and phrases
بؤلمه:Populism
فاطمی خیلافتی

**فاطمیلر خیلافتی**— ۹۰۹-۱۱۷۱-جی ایللرده قوزئی آفریقادا اقتداردا  اوْلان  دؤولت.تونیسدن قورولدوق‌دان سوْنرا مرکزی قاهیره یه داشییندی و مراکش، الجزاییر، لیبی، مالت، سیسیل، ساردینی، کورسیکا، تونیس، میصر، فیلیسطین، لوبنان، اوردون و سوریه نین اله کئچیرددی و شیعه رسمی مذهبی دیر.فاطمی لر اؤزلرینه وئریلن * فاطمه * آدینین، محمدین قیزی و علی ابن ابیطالبین حیات یوْلداشی فاطمه الزهرادان گلدیینی ایدعا ائتمیشلر.

## تاریخی
میصرده‌کی فاطمیلر دؤولتینین بانیسی عبیدالله مهدی اوْلماقلا، ایلک یئددی نفر فاطمیلر سولاله‌سینی تشکیل ائدیردیلر.

## قایناقلار

بؤلمه:فاطمی خلافتی
فامنین

**پامبولو** شهری  همدان اوستانی‌نین شهرلریندن بیری دیر. بو شهر فامنین بؤلگه‌سی‌نین مرکزی دیر و ۱۳۸۵-نجی ایلین آمارلاری اساسیندا ۱۴٬۰۱۹ نفر نوفوسو واریمیش.
## خالق
### دیل
پامبولو (فامنین) شهری‌نین خالقی آذربایجان تورکجه‌سینده دانیشیرلار.
حاجعلی رزم آرا فرهنگ جغرافیایی ایران کیتابیندا پامبولو (فامنین) شهرینه عایید بئله یازیر: رزن شهری‌نین ۳۱ کیلومترلیغینده یئرلشیب و رزن، همدان یولونون ۱۰ کیولومترلیغینده دیر. یئری جولگه و هاواسی سویوق ۴٬۱۷۰ نفر نوفوسو وار کی بوتونلوکده دیللری تورکجه (آذربایجان تورکجه‌سی) دیر.

## گورملی و تاریخی یئرلر
*فامینینین قدیمی حامامی

## قایناق‌لار

بؤلمه:همدان اوستانینین شهرلری
فاکس

**فاکس  **سکانئرلشدیریلمیش و چاپ اولونموش ماتئریالی تلفون واسطه‌‌سیله (یازی و شکیللر ده)، عادتا بیر پرینتئر و يا دیگر چیخیش جیهازا باغلی بیر تلفون نؤمره‌سینه اؤتورولمه‌سیدیر.
فتتاح کندی (پولدشت)

**فتتاح کندی** کندی پولدشت بؤلگه‌سینین، قاراعین بولومو و زنگبار قصبه‌سی نده یئرلیشیب. 
## جوغرافیایی موقئع

## اهالی
1385 اینجی ایلین نوفوس سایی سی اساسی ندا بو کندین 255 نفر اهالی سی و 61 عائیله سی وار.  
## ایقتیصادیات
## گزملی و گورمه لی یئرلر
## بیرده باخ
*باتی آذربایجان اوستانی‌نین کندلری
* باتی آذربایجان اوستانی

## قایناقلار

بؤلمه:پولدشت بؤلگه‌سی‌نین یاشاییش یئرلری
فتحعلی‌شاه قاجار

**فتحعلی میرزا**  یا دا **فتحعلی شاه قاجار** (دوغوم: ۱۱۵۱ دامغان –اؤلوم:  ۱۲۱۳ ایصفهان) _ قاجار شاهلیغی‌نین ایکینجی شاهی ایدی.

## قالری

فایل:Fath Ali Shah(Saad Abad).jpg
فایل:Взятии штурмом крепости Гянджи.jpg
فایل:Gardane Jaubert Jouanin.jpg
فایل:Gulistan-Treaty.jpg
فایل:Сражение под Елисаветполем.jpeg
فایل:Fath Ali Shah Qajar Firman in Shikasta Nastaliq script January 1831.jpg
فایل:Muhammad Hasan - Prince Yahya - Google Art Project.jpg


## قایناق‌لار

* کرزن کیتابی – ۱۸۹۲- لندن
* ایران و انگلیس روابطینین تاریخی– جلد۱ و جلد ۵ - محمود محمود - چاپ اقبال - آبان ۱۳۶۱
* ایران تاریخی قاجار حکومتینده - گرانت واتسون - رابرت
* روابط ایران با دول خارجی – جلیل نائبیان – انتشارات فردابه
* تاریخ ایران در دوره قاجاریه - تالیف مرضیه جدیدی - ۱۳۸۱
* ماموریت ژنرال گاردان – ترجمه عباس اقبال
* تاریخ ایران – سایکس – سرپرسی
* تاریخ اجتماعی و سیاسی ایران در دوره قاجاریه – سعید نفیسی - جلد ۱
* ناپلئون – ترجمه محمد قاضی - تارله
* علمای شیعه در دوره قاجار - حامد الگار
* تاریخ گیتی گشا-میرزا محمدصادق اصفهانی-انتشارات امیرکبیر
* ،کریم‌خان زند، “جان. ر. پری”، داود نعمت اللهی

بؤلمه:قاجار تاریخی
بؤلمه:قاجار شاهلار
فتحیه

**فتحیه** تورکیه جۆمهوریتی‌نین  بير بؤیوک شهري دير. بو شهرين ۲۰۰۹ اينجي ايلد ۷۰٬۲۹۹نفر اهاليسي وارمیش.

## قايناق

توركجه ويكيپديا

## بیرده باخ
تورکیه شهرلرینین سییاهه‌سی

تورکیه

بؤلمه:تورکیه شهرلری
فدرال حوکومت

**فِدِرال حۆکۇمت**، اؤزباشینا ایداره اوْلونان بؤلگه‌لردن عیبارت اوْلان سیاسی محدوده، مرکزی بیر فدرال دؤولت ایله.

دۆنیانین فدرال اؤلکه‌لری بوُنلاردیر:

*آرژانتین
*آمریکا
*بوسنی و هرزگووین
*برزیل
*کوموروس
*اتیوپی
*آلمان
*هیند
*عیراق
*مکزیک
*میکرونزی
*نِپال
*نیجریه
*روسیه
*پاکیستان
*سومالی
*سوییس
*جَنوبی سودان
*سودان
*وِنِزوئلا
*اوسترالیا
*بلژیک
*کانادا
*مالزی
*سنت کیتس و نِویس
*موتّحیده عربی ایمارات

## قایناقلار
اینگیلیسجه ویکی‌پئدیا
فاس

**فاس** () مراکش شهرلریندن بیریدیر. مراکش اؤلکه‌سینین نوفوس ساییسی اساسیندا فاس شهری ۲۰۲۴ میلادی ایلده ۱٬۲۵۶٬۱۷۲ نفر اهالیسی واریمیش.

## قایناقلار

بؤلمه:مراکش
فارس کؤرفزی

**فارس کؤرفزی** یادا **عرب کؤرفزی** یوْخسا **بصره کؤرفزی** یا **کنگر کؤرفزی** (، )، اورتا دوغودا، عربیستان یاریم آداسی و ایران آراسیندا یئرلشن و هورموز بوغازی واسیطه‌سی ایله عومان کؤرفزینه قوْشولان کؤرفز دیر. آیریجا کؤرفز، عومان کؤرفزی یوْلو ایله آچیق سولار و اوقیانوسلارا یوْلو وار دیر.

## کؤرفزه باغلی آدلار
بو کؤرفز لاتین الیفبالی قایناق‌لاردا فارس كؤرفزی (Fars körfəzi)،  ایران كؤرفزی (İran körfəzi)
و كنگر كؤرفزی (Kəngər körfəzi)  كیمی آدلانیر.
## گؤرونتولر

File:The-Worlds-Most-Isolated-and-Distinct-Whale-Population-Humpback-Whales-of-the-Arabian-Sea-pone.0114162.s001.tif


## قایناقلار

## خاریجی كئچیدلر
*far.baybak.com سفر پنج روزه هیلاری کلینتون به کشورهای خلیج کنگر (فارس)
*tebrizsesi.com 
*ir.ozgurluq.com  كنگر نام قدیمی خلیج فارس و منشاء تركی ساكنان قدیمی سواحل آن- حسن صفری 
*www.gunaz.tv
* كنگر كورفزی‌نین تاریخی نقشه‌لری
*The Arabian Gulf in Antiquity Volume I: From Prehistory to the Fall of the Achaemenid Empire ,  D. T. Potts, Clarendon Press,  448 pages,  12 pp black and white plates, 44 figures, 234x156mm
978-0-19-814390-1 , Hardback, 13 December 1990
* Birds of the Arabian Gulf (The natural history of the Arabian Gulf) Michael C. Jennings (Author) Book of Amazon.com
*کنگر كورفزی‌نین آیری تاریخی نقشه‌لری
*کنگر كورفزی‌نین‌تاریخی آدی باره‌سینده آیری بیر قایناق 

بؤلمه:آسیا کؤرفزلری
فرج الله حاج سارخان قیشلاغی

**  فرج الله حاج سارخان قيشلاغي ** کندی موغان‌شهر بؤلگه‌سی نین، آسلان دوز بولومو و باتی قیشلاق قصبه سی نده یئرلیشیب.  
## جوغرافیایی موقئع

## اهالي
فرج الله حاج سارخان قيشلاغي كندي 1385 اينجي ايلين نوفوس سايي سي اساسي ندا، 56 نفر اهالي سي وارايميش. بو كندين اهالي تورك دور لر و آذربایجان توركجه سی نده دانيشيرلار.  

## ایقتیصادیات
بو کندین اهالی سی اکینچیلیک و مال داوارچیلیغلا یاشاییش سورولر.
## گزملي و گورمه لي يئرلر

## بیرده باخ
*اردبیل اوستانی نین كندلری
* موغان‌شهر بؤلگه‌سی
* آسلان دوز بولومو
* باتی قیشلاق قصبه سی
## خاریجی کئچیدلر
*[www.moghanshahr.com  موغان شهر سایتی]
*موغان‌شهر بؤلگه‌سی نین فرمانداری / فرمانداری شهرستان پارساآباد 
## قایناق‌لار

بؤلمه:موغان‌شهر بؤلگه‌سی
بؤلمه:موغان‌شهر بؤلگه‌سی‌نین کندلری
فرخ زاد

## فرقوزات
(فارسجا: فرخ زاد) کندی سولدوز بؤلگه‌سی‌نین محمدیار شهرینه تابع اولان کند دیر. بو کند نقده-محمدیار یولونون اوستونده دیر. راهدانه (ایراخ دهنه)، نظام آباد (نظاموات)، ساخسی تپه و بیگم قلعه(بییم قالا) کندلری ایله قونشودور. 
## محله‌لری
* عابباس آباد
* قورساللی
* مورادلی
* کند ایچی
* مچید قاباغی
* چای باشی
* محمد آباد
* شوْشا
## اهالی
بو کند المهدی قصبه سی نه تابعدیر و ۱۳۸۵-نجی ایلین نفوس سایینا گؤره ۱٬۰۷۷نفر (۲۶۴ عائیله) اهالیسی واردیر.

## ایقتیصادیات
اهالی چوخو مالدارلیق و اکینچیلیکله مشغول اولورلار.

## دیل و مذهب

فرخ زاد کندینین بوتون اهالیسی تورک و شیعه دیرلر.

## بیرده باخ
*غربی آذربایجان اوستانی‌نین کندلری
* غربی آذربایجان اوستانی

## قایناقلار

بؤلمه:نقده بؤلگه‌سی‌نین یاشاییش یئرلری
فرروخ لو

** برروخ لو ** کندی (روستای فرخ لو) موغان بولگه سی نین، اونگوت بولومو و باتی اونگوت قصبه سي نده یئرلیشیب.  
## جوغرافیایی موقئع

## اهالي
فرروخ لو کندی 1385 اينجي ايلين نوفوس سايي سي اساسي ندا، 25 نفر اهالي سي وار. بو كندين اهالي تورك دور لر و آذربایجان تورکجه‌سی نده دانيشيرلار.  

## ایقتیصادیات
بو کندین اهالی سی اکینچیلیک و مال داوارچیلیغلا یاشاییش سورولر.
## گزملي و گورمه لي يئرلر

## بیرده باخ
* اردبیل اوستانی نین كندلری
* موغان بولگه سی

## خاریجی کئچیدلر
* موغان بولگه سی نین فرمانداری سی 

## قایناقلار

بؤلمه:گئرمی بؤلگه‌سی‌نین کندلری
بؤلمه:موغان (گئرمی) بؤلگه‌سی
فقایا به‌ی‌لی (اورمو)

**'
**فقایا به‌ی‌لی''' کندی اورمو بولگه‌سینین، مرکزی بولومو و قوزئی باراندوزچای قصبه‌سی نده یئرلیشیب. 
## جوغرافیایی موقئع

## اهالی
۱۳۸۵ اینجی ایلین نوفوس سایی سی اساسی ندا بو کندین 391 نفر اهالی سی و 99 عائیله سی وار.  
## ایقتیصادیات
## گزملی و گورمه لی یئرلر
## بیرده باخ
*باتی آذربایجان اوستانی‌نین کندلری
* باتی آذربایجان اوستانی

## خاریجی کئچیدلر
باتی آذربایجان اوستانی‌نین پورتالی 
## قایناقلار
فولکلور

**فولکلور** یا **خلقيون**، خلقين مادي و معنوي كوٍلتورونو موعيّن مئتودلارلا موٍرّتب ائديب، آراشديران علم قوْلونا فوْلكلور دئييلير. فوْلكلور سؤزو ايلك دفعه ميلادي ۱۸۴۶–جي ايلده اينگليسلي عاليم ويليام جي. تامز (۱۸۰۳ – ۱۹۵۵) طرفيندن ايشلنميشدير. بو سؤز ايكي كلمه دن اوْلوشموشدور؛ *فولك*، خلق معناسيندا و *لور*، بيليك و علم معناسيندا. دئملی فوْلكلور سؤزو، خلق بيلگيسي و ائل بيلگيسي آنلاميندادير.

قوزئي آزربايجان فوْلكلورشیناسلاري، فوْلكلور سؤزو يئرينه بعضا *خلق ياراديجيليغي* اصطلاحيندان فايدالانيرلار و توركيّه ده ايسه *خلق بيليگيسی* عئيني آنلامدا ايشلنير. ايران آراشديرماچيلاري ايسه فارسجا يازديقلاري اثرلرده *فرهنگِ عوام*، *فرهنگِ توده*، *فرهنگِ مردم*، *فرهنگِ عاميانه* تئرمينلرين ايصطيلاحلارين ايشلدرلر. آنجاق بوگون دوٍنيانين بير چوخ اؤلكه لرينده اوْلدوغو كيمي آزربايجاندا ائله جه ده توركيّه‌ده داها چوخ فوْلكلور سؤزو ايشلنمكده دير.
بندانگشتی|345x345پیکسل
فوْلكلورو ايكي بؤيوك ساحه يه بؤلمك اوْلار: مادّي فوْلكلور و معنوي فوْلكلور.
بندانگشتی|340x340پیکسل

## مادّي فوْلكلور
مادّي فوْلكلوردا بوتون مادي گؤرونوشو اوْلان خلق ياراديجيليغيندان گؤره نكلردنبحث اولونار.

مثلا:

#### ايش وسیله‌لری
جهره، كوتان، دفه، بالتا، چكيش، اوراق، بوغچو و…

#### گئييملر پالتارلار
جوراب، باشماق، بؤرك، آرخاليق، كول ه جه، يايليق، چاريق، کوزم، كورك و…

#### موسيفي آلتلری
ساز، ناغارا، كامانچا، تار، قره نئی، قوشا ناغارا، قاوال، زورنا، بالابان، قارمان و…

#### ائو وسیله‌لری
قاب، قاشيق، چاناق، گويوم، ساج، كورسو، كوزه، سهنگ، وردنه، اوخلو و... 

#### یئملی‌لر
دولما، پيلاو، شوربا، كباب و…

#### بزک‌لر
بيلرزيك، بويون باغي، قول باغي، سيرغا، اوزوك و...

#### دؤشمه‌لر
خالچا، كيليم، وئرني، كئچه، جئجيم، فرش، حصير و...

#### جنگ آلتلري
قيلينج، قارغی، چوماق، اوخ، يای، ساپان، قمه، خنجر، قالخان و...

#### اوشاق اويونچاقلاری
قولچاق، چاخچاخا، يوگورك، آشيق، مازي، مازالاق، فيرفيرا و...

#### معمارليق عونصورلری

#### و...

## معنوي فوْلكلور
معنوي فوْلكلوردا خلقين معنوي ساحه‌ده كي يارايجيليغندان سؤز گئد، اوندا خلقين اينانجلاري، عادت، عنعنه لري، آيري-آيري علم ساح هلرينده الده ائتديگي بيلگيلري و بيرده اونون بديعي هونري ياراديجيليغي يئر آلير. شيفاهي خلق ادبياتي، رقصلر،خلق موسيقي‌سي، خلق تئاتري و… معنوي فوْلكلورون ساحه لريندندير.

معنوي فوْلكلوردا خلقين دوٍنيا گؤروشو، ايده آللاري، آرزي و ايستكلري، حيات تجره‌لري، اؤز انعكاسيني تاپميشدير.

مثلا:

#### داستان‌لار
کور اوغلو، اصلی و کرم و...

#### ناغیل‌لار
آتا بابالار دیلیندن اوشاقلار اوچون سؤیله‌نیلن داستانلار.

#### تاپماجالار

#### ماهنی‌لار

#### بایاتی‌لار

#### و...

## قایناقلار

تورک خلق ادبياتي 
يازان: عليرضا صرّافي

آذربایجان فولکلورونون نوع لری 
بایرام وبلاقی
فرضی کندی

**فرضی** کندی موغان بولگه سی نین، مركزی بولومو و قوزای اوجارود قصبه سی نده یئرلیشیب. 
## جوغرافیایی موقئع

## اهالی
فرضی کندی 1385 اینجی ایلین نوفوس سایی سی اساسی ندا 17 نفر اهالی سی وار. بو كندین اهالی تورك دور لر و آذربایجان توركجه سی نده دانیشیرلار. 
## ایقتیصادیات
بو کندین اهالی سی اکینچیلیک و مال داوارچیلیغلا یاشاییش سورولر. اونملی محصول لاریندان بوغدا و آرپا نی آد آپارماق اولار.
## گزملی و گورمه لی یئرلر
## بیرده باخ
* اردبیل اوستانی نین كندلری
* موغان بولگه سی

## خاریجی کئچیدلر
* موغان بولگه سی نین فرمانداری سی 

## قایناقلار


بؤلمه:گئرمی بؤلگه‌سی‌نین کندلری
بؤلمه:موغان (گئرمی) بؤلگه‌سی
فیلیسطین

**فیلیسطین** (عربجه: *فلسطين*، عبریجه: *פלשתינה*)، آسیادا، مدیترانه دنیزی و اوْردوْن چایی‌نین آراسیندا، ایسرائیل رژیمی اَلینن ایشغال اولونموش بیر اؤلکه‌دیر. بو اؤلکه قوزئی‌دن لوبنان، قوزئی‌باتی‌دان سوریه، دوغودان اوْردوْن، گونئی و گونئی‌باتی‌دان میصرله قونشودور.

## تاریخی آد

## تاریخ

## بیرده باخ

## قایناقلار

## گورونتولر

بؤلمه:اؤلکه‌لر
بؤلمه:آسیا اؤلکه‌لری
بؤلمه:اوْرتاشرق اؤلکه‌لری
فینیکه

**فینیکه** تورکیه جۆمهوریتی‌نین  بير بؤیوک شهري دير. بو شهرين ۲۰۰۹ اينجي ايلد ۱۱٬۹۷۹نفر اهاليسي وارمیش.

## قايناق

توركجه ويكيپديا

## بیرده باخ
تورکیه شهرلرینین سییاهه‌سی

تورکیه

بؤلمه:تورکیه شهرلری
قاجار ایمپیراتورلوغو

**قاجارلار** و یا **قاجار دؤولتی** یا دا **قاجار ایمپیراتورلوغو** — تورک سویلو بیر حؤکومت. بو حؤکومتین اساسی قاجار خاندانی طرفیندن قوْیولموش‌دور، بو خاندان یاخین ایکی یوز ایل ایراندا و ایرانین بعضی اطراف اؤلکه‌لرینده حوکومت ائلییبلر. قاجار خاندانی‌نین کؤکو اوغوز تورکلری‌نین ائل‌لری‌ندن بیری، یانی قاجار ائلیندن دیر. قاجار ائلی ایلکین قیزیلباشلاردان ایمیش. قاجارلار آزی ۹جو عصیردن قره‌باغدا، یوزغاتدا، آنادولودا یئرلَشن آیدین‌دا و شامدا یئرلَشن حلب‌ده و ۱۱جی عصیردن استرآباددا و مروده یاشاییرمیش‌لار. قافقازدا یاشایان قاجارلارین چوخلولوغو و قدیم‌لیگینه گؤره، داغیستان خالقی آزی ۱۳جو عصیره‌جه گنجه، قره‌باغ و ایروان خالقینا قاجار دئیرمیش‌لر. قاجارلار تاریخی‌نین ان اؤنملی حادیثه‌سی آغامحمدخانین قوزانماسی و ۱۱۶۱-اینجی گونشلی ایلده شاهلیغا چاتماسی دیر.

## شاهلاری

## قاجار ائلی‌نین گئچمیشی

## گؤرونتولر


File:Persian_Qajar_Empire1808.jpg
File:Capture of Tiflis by Agha Muhammad Shah. A Qajar-era miniature. 03.png
File:Gulistan-Treaty.jpg
File:Battle Between Persians and Russians - State Hermitage Museum.jpg
File:Russian troops storming Lankaran fortress, January 13th, 1813..jpg
File:%D0%A1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%BF%D0%BE%D0%B4_%D0%95%D0%BB%D0%B8%D1%81%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BC.jpeg
File:Взятии штурмом крепости Гянджи.jpg
File:Molla2.jpg
File:A Zoroastrian Family Teheran 1910.JPG
File:1800 19th Street NW.JPG
File:Yek toman qajar.jpg
File:Brooklyn Museum - Mozaffar al-Din Shah and Attendants Seated in a Garden One of 274 Vintage Photographs.jpg
File:Persian Cossack Brigade.jpg
File:Mohammad Khan Qajar.jpg
File:Fath Ali Shah(hermitage2).jpg
File:Mohammadshah (01).jpg
File:Nāser al-Dīn Schah.jpg
File:Mozaffar-ed-Din Shah Qajar - 1.jpg
File:Mohammad Ali Shah.jpg
File:AhmadShahQajar2.jpg
File:Bahram-Mirza Moezzedoleh I.jpg
File:Feyzulla_Mirza_Qovanlu-Qajar.JPG


## قایناقلار

2.http://www.tarikhbook.ir/akhabrol-naseri/  حقایق الاخبار الناصری

بؤلمه:اوغوز تورکلری
بؤلمه:اون‌دوققوزونجو عصر تاریخی
بؤلمه:اون‌سککیزینجی عصر تاریخی
بؤلمه:ایگیرمینجی عصر تاریخی
بؤلمه:تورکلر
بؤلمه:قاجار تاریخی
بؤلمه:قاجارلار
بؤلمه:Iranian royalty
بؤلمه:Middle Eastern dynasties
بؤلمه:Shia dynasties
بؤلمه:۱۷۸۵ - جی ایلینده ایران اؤلکه‌سینده یارانانلار
بؤلمه:1925 disestablishments in Iran
قارا آغاج (شوط)

**قارا آغاج** کندی شوط بؤلگه‌سینین، و گونئی قاراقویون قصبه‌سی نده یئرلیشیب. 
## جوغرافیایی موقئع

## اهالی
1385 اینجی ایلین نوفوس سایی سی اساسی ندا بو کندین 875 نفر اهالی سی و 207 عائیله سی وار.  
## قایناقلار

بؤلمه:شوط بؤلگه‌سی‌نین یاشاییش یئرلری
قارا اوغلو ایبی قیشلاغی

** قارا اوْغلو ايبي قيشلاغي ** کندی موغان‌شهر بؤلگه‌سی نین، مرکزی بولومو و قوزای قیشلاق قصبه سی نده یئرلیشیب.  
## جوغرافیایی موقئع

## اهالي
قارا اوْغلو ايبي قيشلاغي 1385 اينجي ايلين نوفوس سايي سي اساسي ندا، 116 نفر اهالي سي وارايميش. بۇ كندين اهالي تورك دور لر و آذربایجان توركجه سی نده دانيشيرلار.  

## ایقتیصادیات
بو کندین اهالی سی اکینچیلیک و مال داوارچیلیغلا یاشاییش سورولر.
## گزملي و گورمه لي يئرلر

## بیرده باخ
*اردبیل اوستانی نین كندلری
* موغان‌شهر بؤلگه‌سی
* مرکزی بولومو
* قوزای قیشلاق قصبه سی
## خاریجی کئچیدلر
*[www.moghanshahr.com  موغان شهر سایتی]
*موغان‌شهر بؤلگه‌سی نین فرمانداری / فرمانداری شهرستان پارساآباد 
## قایناق‌لار

بؤلمه:موغان‌شهر بؤلگه‌سی
بؤلمه:موغان‌شهر بؤلگه‌سی‌نین کندلری
قارا ایاق (شوط)

**قارا ایاق** کندی شوط بؤلگه‌سینین، مرکزی بؤلومو و یولاگلدی قصبه‌سی نده یئرلیشیب. 
## جوغرافیایی موقئع

## اهالی
۱۳۸۵ اینجی ایلین نوفوس سایی‌سی اساسیندا بو کندین ۱٬۶۱۷ نفر اهالی‌سی و ۳۴۳ عائیله‌سی وار.  
## قایناقلار

بؤلمه:شوط بؤلگه‌سی‌نین یاشاییش یئرلری
قارا باغ (اورمو)

**قارا باغ** کندی اورمیه بؤلگه‌سینین، انزل بولومو و قوزئی انزل قصبه‌سی نده یئرلیشیب. 
## جوغرافیایی موقئع

## اهالی
۱۳۸۵ اینجی ایلین نوفوس سایی سی اساسی ندا بو کندین 1303 نفر اهالی سی و 389 عائیله سی وار.  
## ایقتیصادیات
## گزملی و گورمه لی یئرلر
## بیرده باخ
*غربی آذربایجان اوستانی‌نین کندلری
* غربی آذربایجان اوستانی

## خاریجی کئچیدلر
غربی آذربایجان اوستانی‌نین پورتالی 
## قایناقلار

بؤلمه:اورمو بؤلگه‌سی‌نین کندلری
قارا بولاغ

**قارا بولاغ** کندی (قره بلاغ) گئرمی (موغان) بولگه سینین، مركزی بولومو و اینی قصبه سی ندا یئرلیشیب. 
## جوغرافیایی موقئع

## اهالي
قارا بولاغ كندي، 1385 اينجي ايلين نوفوس سايي سي اساسي ندا، 107 نفر اهالي سي وار.
## ایقتیصادیات
بو کندین اهالی سی اکینچیلیک و مال داوارچیلیغلا یاشاییش سورولر. اونملی محصول لاریندان بوغدا و آرپا نی آد آپارماق اولار.
## گزملي و گورمه لي يئرلر

## قایناقلار

بؤلمه:گئرمی بؤلگه‌سی‌نین کندلری
بؤلمه:موغان (گئرمی) بؤلگه‌سی
قارا بولاق (ماکی)

**قارا بولاق (ماکی)** کندی ماکی بولگه‌سینین، مرکزی بولومو و قوزئی چایپاسار قصبه‌سی نده یئرلیشیب.  
## جوغرافیایی موقئع

## اهالی
1385 اینجی ایلین نوفوس سایی سی اساسی ندا بو کندین 97 نفر اهالی سی و 16 عائیله سی وار.  
## ایقتیصادیات
## گزملی و گورمه لی یئرلر
## بیرده باخ
*باتی آذربایجان اوستانی‌نین کندلری
* باتی آذربایجان اوستانی

## خاریجی کئچیدلر
باتی آذربایجان اوستانی‌نین پورتالی 
## قایناقلار

بؤلمه:غربی آذربایجان اوستانی
بؤلمه:ماکی بؤلگه‌سی
بؤلمه:غربی آذربایجان اوستانینین کندلری
قارا ساققال قیشلاقی

** قارا ساققال قیشلاقی ** کندی (روستای قشلاق قره سقال) موغان بولگه سی نین، اونگوت بولومو و باتی اونگوت قصبه سي نده یئرلیشیب. 
## جوغرافیایی موقئع

## اهالي
قاراساققال قیشلاقی کندی 1385 اينجي ايلين نوفوس سايي سي اساسي ندا، 25 نفر اهالي سي وار. بۇ كندين اهالي تورك دور لر و آذربایجان توركجه سی نده دانيشيرلار.

## ایقتیصادیات
بو کندین اهالی سی اکینچیلیک و مال داوارچیلیغلا یاشاییش سورولر.
## گزملي و گورمه لي يئرلر

## بیرده باخ
* اردبیل اوستانی نین كندلری
* موغان بولگه سی

## خاریجی کئچیدلر
* موغان بولگه سی نین فرمانداری سی 

## قایناقلار


بؤلمه:گئرمی بؤلگه‌سی‌نین کندلری
بؤلمه:موغان (گئرمی) بؤلگه‌سی
قراجه‌ بَی

**قراجه بَی**تورکیه جۆمهوریتی‌نین  بير بؤیوک شهري دير. بو شهرين ۲۰۰۹ اينجي ايلد ۵۱٬۲۶۸نفر اهاليسي وارمیش.

## قايناق
توركجه ويكيپديا
## بیرده باخ
تورکیه شهرلرینین سییاهه‌سی

تورکیه

بؤلمه:تورکیه شهرلری
قاراقوچ

** قاراقوچ** کندی (روستای قره قوچ - حجت آباد) موغان بولگه سی نین، مركزی بولومو و باتی اوجارود قصبه سی نده یئرلیشیب. 
## جوغرافیایی موقئع

## اهالی
قارا قوچ کندی 1385 اینجی ایلین نوفوس سایی سی اساسی ندا، 216 نفر اهالی سی وار. بۇ كندین اهالی تورك دور لر و آذربایجان تورکجه‌سی نده دانیشیرلار.

## ایقتیصادیات
بو کندین اهالی سی اکینچیلیک و مال داوارچیلیغلا یاشاییش سورولر.
## گزملی و گورمه لی یئرلر
## بیرده باخ
* اردبیل اوستانی نین كندلری
* موغان بولگه سی

## خاریجی کئچیدلر
* موغان بولگه سی نین فرمانداری سی 

## قایناقلار

بؤلمه:گئرمی بؤلگه‌سی‌نین کندلری
بؤلمه:موغان (گئرمی) بؤلگه‌سی
قره مرسل

**قره مرسل** تورکیه جۆمهوریتی‌نین  بير بؤیوک شهري دير. بو شهرين ۲۰۰۹ اينجي ايلد ۴۶٬۱۳۲نفر اهاليسي وارمیش.

## بیرده باخ
تورکیه شهرلرینین سییاهه‌سی
## قایناقلار

بؤلمه:تورکیه شهرلری
قاراقالپاغیستان

**قاراقالپاغیستان** اوزبکیستان جومهوریتینه تابع بیر موختار جومهوریت‌دیر.
قاراقالپاغیستانین مرکزی نؤکیس شهری دیر.

## قایناق

بؤلمه:اؤزبکیستان
قاراپاپاقلار

**قاراپاپاق** آذربایجانین بورچالی تورکلرینین بیر طایفاسی و ائل‌لریندن ساییلیر و ایندیلیکده باتی آذربایجان اوستانیندا و هابئله بعضی قونشو اؤلکه‌لرده او جومله‌دن آذربایجان، گورجوستان، تورکیه‌ده واردیرلار. ۱۲۴۰-نجی قمری ایلینده قاراپاپاق ائلی قافقازدان کؤچوب سولدوز دوزلوغونده یئرلشدیلر. قاراپاپاق تورکجه‌ده یانی قره بؤرک.
ایندیلیکده قاراپاپاق ائلینین بیر بؤلومو قزاق آدیلا زامان کئچندن سونرا کوردلشیبلر. باشقا طایفالار او جومله‌دن (چاخیرلی، آلواشلی (آلباشلی)، جان‌احمدلی، شمس الدینلی، سارال، تورکاوون، آرپالی،...) و هابئله سولدوزون باشقا طایفالاری (ایناللی، مقدم، حیدرلو، بالخانلی،...) تورک و شیعه دیرلر. بورچالی طایفاسی کمیجان مرکزی اوستانیندا ایندی ده یاشاییرلار.

## بورچالی ائلی
بورچالی ائلی آذربایجانین آدلیم و تاریخی تورک ائللریندن بیری اولموشدور. تاریخده بو ائلین ایسلام دؤورو کئچدیگی ائنیش-یوققوشلو یولونون اؤزتلیگی بوندان عیبارتدیر:
صفویلر دؤنَمینده، بو ائل اراک و همدانین «بورچالی» بؤلگه سینده یاشاییردیلار. ائلین اولدوقجا ایگید، دؤیوشکن و رشادتلی اولدوغو اۆچون، صفوی شاهلاری بو ائلی توتدوغو قوزئی سینیرلارینی قوروماق اۆچون، گورجوستانا کؤچوردولر. بورچالیلار ۳۰۰ ایل گورجوستاندا صفویلرین قوزئی سینیرلارینی، روسلارین قارشیسیندا قورودولار:اورایاقدر کی فتحعلیشاه ددؤَمی قاجار-روس دؤیوشلَری باشلاندی. بو موحاریبه‌ده بورچالی ائلی قاجار اوردولارینین اؤن سیراسیندا گئدیردی.
تورکمانچای موقاویله‌سیندن سونرا گورجوستان، یعنی بو ائلین یاشادیغی یئرلر روسلارین الینه کئچدی، بونا گؤره ده بورچالی ائلینین بؤیوک حیصه‌سی ایرانا دؤغرو حرکت ائتدیلر، آنجاق یوللار باغلی اولدوغو اۆچون عثمانلی تورپاقلارینا کئچیب، بیر قیش اورادا قالدیلار. بورچالیلارین بؤرکلری قارا اولدوغو اۆچون عثمانلیلار بو ائله «قاراپاپاق» دئدیلر.
بورچالیلارین معین ائل و اوبالاری گورجوستاندا قالدیلار و ایندی ده اورادا یاشاییرلار و سایلاری بیر میلیونا یاخیندیر. ایستانبول دارالفنونونون مشهور تورکچو عالیمی «محرم ارگین» همین بو گورجوستان تورکلریندن اولموشدور.
ه‍. ق ۱۲۴۵ -نجی ایلین قیشی کئچندن سونرا بورچالی ائلی ایران تورپاقلارینا کئچیب، خوی-سالماس منطقه‌سینده یئرلشدیلر. عباس میرزا اونلاری «سولدوز» یعنی چاغداش «نقده» ده یئرلشدیردی. بو گون ده اونلار همین سولدوزدا یاشاییرلار.
۱۳۲۴–۲۵-نجی ایللرده آذربایجانین موعاریف ناظیرینین موعاوینی آدلیم تورک شاعیری «قولو خان بورچالی» همین بو سولدوز-نقده بورچالی ائللرینین بؤیوکلریندن اولموشدور.

## قایناق

## گؤرونتولر
بؤلمه:اوغوز تورکلری
بؤلمه:تورکلر
صاندیقلی

**صاندیقلی** تورکیه جۆمهوریتی‌نین  بير بؤیوک شهري دير. بو شهرين ۲۰۰۹ اينجي ايلد ۳۱٬۴۷۷نفر اهاليسي وارمیش.

## قايناقلار

بؤلمه:یاشاییش یئرلری افیون قاراحیصار اوستانیندا
قاراچولحا

﻿

**  قاراچولحا **تورکیه جمهوریتی نين  بير بؤيوك شهری دير. بو شهرين ۲۰۰۹ -نجی ايلده ۱۳٬۱۶۵نفر اهاليسی وارمیش.

## قایناقلار

توركجه ويكيپديا
## بیرده باخ
تورکیه شهرلرینین سییاهه‌سی

تورکیه

بؤلمه:تورکیه شهرلری
قاراگوزسلیم آغا (اورمو)

**قاراگوزسلیم آغا** کندی اورمو بولگه‌سینین، مرکزی بولومو و گونئی نازلی قصبه‌سی نده یئرلیشیب. 
## جوغرافیایی موقئع

## اهالی
۱۳۸۵ اینجی ایلین نوفوس سایی سی اساسی ندا بو کندین 182 نفر اهالی سی و 47 عائیله سی وار.  
## ایقتیصادیات
## گزملی و گورمه لی یئرلر
## بیرده باخ
*باتی آذربایجان اوستانی‌نین کندلری
* باتی آذربایجان اوستانی

## خاریجی کئچیدلر
باتی آذربایجان اوستانی‌نین پورتالی 
## قایناقلار
قارتال (حیکایه توپلوسو)

**قارتال**، گنجعلی صباحینین یازدیغی حیکایه توْپلوسو. بو اثر فرزانه یایین ائوی طرفیندن ۱۳۵۷-نجی ایل تهران شهرینده یاییلیبدیر.

## موضوع
بو حیکایه توْپلوسونا دا ۹ حیکایه داخیل ائدیلمیشدیر:
# قارتال
# قوْجالیقدا یوْرغالیق
# گۆل دسته‌سی (کیتابدا:گل دسته سی) 
# آنا قلبی 
# عارسیز غفار 
# کئفلی 
# اؤز آرامیزدا قالسین (کیتابدا:ئوز آرامیزدا قالسین) 
# حیات آجیلیقلاریندان
# اۇشاق اۇسته ساواش 

## قایناقلار

## بیرده باخ
* حیات فاجعه لریندن
* شعریمیز زمانلا آدیملاییر 
* اؤتن گونلریم

بؤلمه:آذربایجان تورکجه‌سینده کیتاب
بؤلمه:تورک ادبیاتی
بؤلمه:تورکجه اثرلر

بؤلمه:گنجعلی صباحی‌نین یازیلاری
قارقیشلاقی

** قار قیشلاقی ** کندی (روستای قارقشلاقی) موغان بولگه سی نین، اونگوت بولومو و باتی اونگوت قصبه سي نده یئرلیشیب.  
## جوغرافیایی موقئع

## اهالي
قارقیشلاقی کندی 1385 اينجي ايلين نوفوس سايي سي اساسي ندا، 82 نفر اهالي سي وار. بو كندين اهالي تورك دور لر و آذربایجان توركجه سی نده دانيشيرلار.  

## ایقتیصادیات
بو کندین اهالی سی اکینچیلیک و مال داوارچیلیغلا یاشاییش سورولر.
## گزملي و گورمه لي يئرلر

## بیرده باخ
* اردبیل اوستانی نین كندلری
* موغان بولگه سی

## خاریجی کئچیدلر
* موغان بولگه سی نین فرمانداری سی 

## قایناقلار


بؤلمه:گئرمی بؤلگه‌سی‌نین کندلری
بؤلمه:موغان (گئرمی) بؤلگه‌سی
قارنا

## قارنا
سولدوز بؤلگه‌سی‌نین مرکزی سولدوز بخشی، بیگم قلعه (تورکجه: بییم قالا) ماحالینا تابع اولان کند دیر.

## اهالی
1385 نجی ایلین نفوس سایینا گؤره 813( 128عائیله) نفر اهالیسی واردیر.

## ایقتیصادیات
اهالی نین چوخو مالدارلیق و اکینچیلیکله مشغول اولورلار.

## دیل و مذهب
بو کندین اهالیسی کورد و شافعی سنی دیرلر.

## بیرده باخ
*غربی آذربایجان اوستانی‌نین کندلری
* غربی آذربایجان اوستانی

## قایناقلار

بؤلمه:نقده بؤلگه‌سی‌نین یاشاییش یئرلری
قاری کؤرپوسو

**قاری کؤرپۆسۆ** تبریزده میدان چای یا شهرچای اوستونه چکیلمیش کؤرپۆلردن‌دیر. ششگلان و دوه‌چی محله‌سین بازارا یئتیریر بۇ کؤرپۆ ثقه‌الاسلام خیابانیندا چای اۆستونه چکیلیبدیر.

## قاری
قاری یانی قوْجا آرواد. بۇ کؤرپۆنۆ یارادماق اۆچۆن قوْجا بیر آرواد پۇلونۇ وئریب اونا گؤره آدینی قاری کؤرپۆسۆ قوْیۇبلار.

## قایناقلار
قازاق خانلیغی

**قازاق خانلیغی** (قازاق تورکجه‌سی: Қазақ хандығы, Qazaq xandığı) تاریخده آلتین اوردو خانلیغینین ییخیلماسیندان سونرا ۱۴۵۶-نجی ایله ۱۸۴۷-نجی میلادی ایل‌لر آراسیندا اورتا آسیا دا بوگونکی قازاقیستان ایله اوزبکیستان یئرلَشن توپراق‌لارا حاکیم، خانلیق ایدی.
## قایناقلار

## گؤرونتولر


File:Abulkhair khan.jpg

File:Казахское ханство1520.png

Image:Жуз.svg



بؤلمه:تورک تاریخی
بؤلمه:ایسلام تاریخی
قازان خانلیغی

**قازان خانلیغی**، ۹جو هیجری عصیرده آلتین اوردودان آیریلمیش بیر خانلیق. بۇ خانلیق اؤز آدینی ایندیکی تاتاریستان مرکزی اوْلان قازان شهریندن آلیب. بۇ خانلیق ۸۴۱ ایله ۸۴۹جو ایلین آراسیندا قورولوب و ۸۴۹دان سوْنرا موستقیل اوْلوب. 
## قورولماسی
اولوغ محمدخان، ۸۲۹دان آلتین اوردونون خانی، ۸۴۱ده قارداشی کوچک محمدخانا اوتوزاندان سوْنرا، خانلیغین باشکندی «سرای» شهرین اؤتوروب مسکو دوکو، ایکینجی واسیلیه پناه آپاردی. او زامان روس شهرلری آلتین اوردویا خراج وئرردی. واسیلی آلتین اوردونون قورخوسوندان اولوغ محمدخانین قووماغینا قوْشون گؤندردی. اولوغ محمدخان او قوْشون‌لا دؤیوشمک‌دن سوْنرا، قازان شهرینه گئدیب اورانین اسکی قالاسینین یانیندا یئنی بیر قالا تیکدی.

## قایناقلار

*

## گؤرونتولر


File:Kazan Khanate map Tatar.svg
File:Zilant flag.gif
File:Kazan Khanate military.jpg
File:Kazan Kremlin Soyembika Tower 08-2016 img1.jpg


بؤلمه:تورک تاریخی
بؤلمه:ایسلام تاریخی
قارص

﻿

** قارص** و یا قارس(آنادولو تورکجه‌سی: Kars)، تورکیه جمهوریتی نين  بير بويوک شهري دير. بو شهرين ۲۰۰۹ اينجي ايلد ۷۶٬۷۲۹ نفر اهاليسي وارمیش.

قارص شهری قارص اوستانینین مرکزی دیر.

بو شهرین چوغونلوغو آذربایجان تورکودو. چوخ قارص کوکنلی گونئی و قوزئی آذربایجان دا یاشایان واردیر. بو اینسانلارین سوی آدلاریندا قارص و یا قارس کلمه سی گئچیلیب دیر. 

تورکیه لی آدلیم یازیچی،اورهان پاموکون، قار آدلی داستانی بو شهره گوره یازیب دیر.

## قایناقلار

توركجه ويكيپديا

## قارداشلیق

## بیرده باخ
تورکیه شهرلرینین سییاهه‌سی

تورکیه

بؤلمه:تورکیه شهرلری
قارغی پیناری

** 
قارغی پیناری**تورکیه جۆمهوریتی‌نین  بير بؤیوک شهري دير. بو شهرين ۲۰۰۹ اينجي ايلد ۱۱٬۵۵۹نفر اهاليسي وارمیش.

## قايناق
توركجه ويكيپديا
## بیرده باخ
تورکیه شهرلرینین سییاهه‌سی

تورکیه

بؤلمه:تورکیه شهرلری
قاسفورد

**قاسفورد** (اینگیلیسجه:Gosford)اوسترالیانین یئنی گونئی ولز اوستانی‌نین اورتا ساحل بؤلگه‌سینده یئرلشن بیر شهردیر.

## اتک یازی‌لار

## قایناق‌لار
* 

## بیرده باخ

## ائشیک باغلانتی‌لار
* قاسفوردون رسمی سایتی 
* قاسفوردون توریسم سایتی 



بؤلمه:اوسترالیا شهرلری
قاسیم خانلیغی

**قاسیم خانلیغی** (تاتار تورکجه‌سی: Qasím xanlığı/Касыйм ханлыгы) تاریخده ۱۴۵۲-نجی میلادی ایلدن ۱۶۸۱-نجی میلادی ایله‌جه ایاق اوستونده اولان، روس تزارلیغینا تابع، تورک خانلیق ایدی.

## قایناقلار

## گؤرونتولر


Image:Kasimov minaret.jpg



بؤلمه:تورک تاریخی
بؤلمه:ایسلام تاریخی
قاسیم کندی

**قاسيم ** کندی (قاسم كندي) گئرمی (موغان) بولگه سی نین، اونگوت بولومو و آشاغا برزند قصبه سی نده یئرلیشیب. 
## جوغرافیایی موقئع

## اهالي
قاسيم كندي كندي، 1385 اينجي ايلين نوفوس سايي سي اساسي ندا، 702 نفر اهالي سي وار. بو كندين اهالي تورك دور لر و آذربایجان توركجه سی نده دانيشيرلار.

## ایقتیصادیات
بو کندین اهالی سی اکینچیلیک و مال داوارچیلیغلا یاشاییش سورولر. اونملی محصول لاریندان بوغدا و آرپا نی آد آپارماق اولار.
## گزملي و گورمه لي يئرلر

## قایناقلار


بؤلمه:گئرمی بؤلگه‌سی‌نین کندلری
بؤلمه:موغان (گئرمی) بؤلگه‌سی
قاسیم‌لی (اورمو)

**قاسیم‌لی** کندی اورمو بولگه‌سینین، مرکزی بولومو و گونئی باراندوزچای قصبه‌سی نده یئرلیشیب. 
## جوغرافیایی موقئع

## اهالی
۱۳۸۵ اینجی ایلین نوفوس سایی سی اساسی ندا بو کندین 447 نفر اهالی سی و 93 عائیله سی وار.  
## ایقتیصادیات
## گزملی و گورمه لی یئرلر
## بیرده باخ
*باتی آذربایجان اوستانی‌نین کندلری
* باتی آذربایجان اوستانی

## خاریجی کئچیدلر
باتی آذربایجان اوستانی‌نین پورتالی 
## قایناقلار
قاشقای تورکجه‌سی

**قاشقای تورکجه‌سی** — ایراندا یاخلاشیق ۱،۵ میلیون قاشقای تورکلرینین دانیشدیغی و اوغوز دیل قروپونا عایید تورک دیلی بیر دیل‌دیر. قاشقای دیلی آذربایجان دیلینه چوخ یاخین‌دیر و بعضی حال‌لاردا حتی بو دیلین لهجه‌لرین‌دن بیری کیمی قبول ائدیلیر.

ایران‌دا ۱۹۸۲-جی ایلده آپاریلان سیاهییا آلمانین نتیجه‌لرینه گؤره ۲۰۰,۰۰۰ آدام بو دیلین اونون آنا دیلی اولدوغونو قئید ائتمیش‌دیر. ۲۰۱۴-جی ایلده آپاریلان آراش‌دیرما نتیجه‌سین‌ده تخمیناً  ۹۴۹٬۰۰۰ آدامین (بورادا یالنیز کؤچری حیات طرزی سورن قاشقای‌لار نظره آلینمیش‌دیر) قاشقای دیلینده دانیشدیغی احتیمال اولونموش‌دور.

## آیریجا باخ
* قاشقایی سؤزلوگو
## ایستینادلار


بؤلمه:تورک دیلی
بؤلمه:قاشقای تورکلری
قاشقایی سؤزلوگو

**قاشقایی سؤزلوگو،** اوستاد اسدالله مردانی رحیمی جنابلاری یازدیغی ۸۵۹ صفحه‌لیک قاشقایی دیلی سؤزلوگودور.
بو سؤزلوک ۱۳۸۶/۲۰۰۷-نجی ایلده انصاری انتشاراتی طرفیندن و یازارین اؤز سرمایه‌سیله قوم شهرینده چاپ اولدو.

۰۹/۰۸/۱۳۸۷ تاریخینده تئهرانین بهمن فرهنگسراسیندا اوستاد اسدالله مردانی رحیمی اۆچون آغیرلاما تؤره‌نی قورولدو. بو توره‌ن اوستادین یازیب یایدیغی سؤزلوگون ایلک گؤستری(دوواق آچدی) بهانه‌سی ایله قورولموشدو. تؤره‌نه قاتیلان قوم ساوا تورکلریندن اولان عاشیق گونش حکیم تیلیم خان دان بیر شعر اوخویوب و شاهسئون هاواسین تؤره‌نه اسدیردی. آیریجا آپاریجی خانم فتانه مرادی قره‌قانی دا حکیمین شعرلریندن ایکی بند اوخودو:

اؤلکه‌­ميز «ايراق»دير شهريميز ساوا،
مزلقان چاييندان گؤتوردوم هاوا،
عاشيقلار دردينه ائيلرم داوا،
من طبيبم هيندوستاندان گليرم.

## قایناقلار

ساوالی حکیم تیلیم خان وئبلاقی

بؤلمه:ادبی اثرلر
بؤلمه:تورکجه اثرلر
بؤلمه:تورکجه سؤزلوکلر
قاضی ضریر

**مصطفی ضریر** (آتاسی یوسف) ۱۴-نجی میلادی یوزلوگون آدلین شاعیرلریندن دیر. آذربایجانین ارزروموندا، کور، آنادان اوْلوب، گؤرمزلیگی اۆچون ضریر لقبین سئچمیش‌دی. شعرلرینین سؤزی اؤز یاشادیغی توپراق‌لاردان اوزاق گئدیب میصر ایله سوریهیه چاتمیشدی. ۱۳۷۷-نجی میلادی ایل (۷۷۹-نجی هیجری ایل) ده میصرده مملوک تورک‌لرینین سولطانی ملک منصور علی حضورونا یئتیشیب اونون دیلگی ایله *[[سیر نبی]]* کیتابین تورکجهیه چئویردی. بۇ کیتابینین مقدمه‌سینده بۇ گؤروش‌دن سؤز آچیلیب‌دیر:

ضریر ۱۳۸۸-نجی میلادی (۷۹۰-نجی هیجری) ایلده ملک منصور اؤلوموندن سوْنرا *[[سیر نبی]]* کیتابین قورتاریب حلب شهرینه گئدیب شهرین حؤکومت نائبی اوْلان امیر چولپان آدینا *[[تاریخ فتوح الشام]]* کیتابین عربجهدن تورکجهیه چئویردی.

مصطفی ضریرین ایلک اثری *[[قصه یوسف]]* آدلی منظومه تانیلیر، ۲۱۲۰ بیت‌ده تورک دیلینه یازیلیب‌دیر.

## قایناقلار

* تاریخ زبان و لهجه های ترکی، دکتر جواد هیئت، پیکان

بؤلمه:تورک ادبیاتی
بؤلمه:تورک شاعیرلر
بؤلمه:تورک یازیچیلار
قاطار آباد

** قاطار آباد ** کندی موغان‌شهر بؤلگه‌سی نین، مرکزی بولومو و ساوالان قصبه سی نده یئرلیشیب.  
## جوغرافیایی موقئع

## اهالي
قاطار آباد کندی 1385 اينجي ايلين نوفوس سايي سي اساسي ندا، 829 نفر اهالي سي وار. بو كندين اهالي تورك دور لر و آذربایجان تورکجه‌سی نده دانيشيرلار.  

## ایقتیصادیات
بو کندین اهالی سی اکینچیلیک و مال داوارچیلیغلا یاشاییش سورولر.
## گزملي و گورمه لي يئرلر

## بیرده باخ
*اردبیل اوستانی نین كندلری
* موغان‌شهر بؤلگه‌سی
* مرکزی بولومو
* ساوالان قصبه سی
## خاریجی کئچیدلر
* موغان شهر سایتی 
*موغان‌شهر بؤلگه‌سی نین فرمانداری / فرمانداری شهرستان پارساآباد 
## قایناق‌لار

بؤلمه:موغان‌شهر بؤلگه‌سی
بؤلمه:موغان‌شهر بؤلگه‌سی‌نین کندلری
قاضی پاشا

** قاضی پاشا**تورکیه جۆمهوریتی‌نین  بير بؤیوک شهري دير. بو شهرين ۲۰۰۹ اينجي ايلد ۲۲٬۶۸۱نفر اهاليسي وارمیش.

## قايناق
توركجه ويكيپديا
## بیرده باخ
تورکیه شهرلرینین سییاهه‌سی

تورکیه

بؤلمه:تورکیه شهرلری
قالا

**قالا** یا دا **قلعه** — بیر نوع ایستیحکام قۇرولوشو. ان اسکی قالالار توْپراق‌دان و گئتدیکجه قالالار داشدان تیکیلیب. قالالار دۆنیانین باشاباشیندا اینشا اولوبلار. رۇم قوْشونو حمله‌لردن سوْنرا، تۇتولموش دۆشمان اؤلکه‌لرده قالا تیکردی. صلیب‌لی دؤیوشچولر چوْخلو قالا تیکمک فن‌لری‌نی خاورمیانه‌ده اؤرگنیب، اۇروپایا آپاردیلار. باتی اۇروپادا ۹جو میلادی عصیردن قالا تیکمک چوْخالدی.

## ائتیمولوژیسی
**قالا** سؤزو، **قالاماق** مصدریندن گلیر. قالا: قال (قالماق) + ا (اک): عربجه‏‌ده **قلعه** کیمی و فارسجادا **کلات** کیمی ده‌ییشدیریلیب.

## گؤرونتولر

Image:1895 Dictionary - Castle.png
Image:Castle Liechtenstein.jpg
Image:BurgForchtenstein2.jpg
File:Frauenburgruine vom Bahnhof Unzmarkt.jpg
Image:Hohensalzburg12.JPG
Image:Alkoven Schloss Hartheim 2005-08-18 3589.jpg
Image:Wasserschloss Weyer.jpg
Image:Nö kreuzenstein 2006 01.JPG
Image:Burg Lockenhaus Vorderansicht.jpg
Image:Steiermark_Riegersburg_August_2006.jpg
Image:Castle_Golling_South.jpg
Image:Sankt Georgen am Längsee Burg Hochosterwitz 01052004 2804.jpg
Image:Belarus-Mir-Castle-2.jpg
Image:Palacete Baruel.JPG
Image:Palacete Baruel 2.jpg
Image:Palacete Baruel 2.JPG
Image:Palacete Baruel 3.JPG
Image:Palacete Baruel Santana.JPG
Image:Baba Vida Klearchos 1.jpg
Image:Дворцов комплекс 008.jpg
Image:Baldwin's Tower.JPG
Image:Kurtpashovatower.jpg
Image:The tower of the Meshtchii.JPG
Image:20140623 Kaloyan's castle.jpg
Image:Stari grad Zrinskih, Čakovec - sjever.jpg
Image:Erdut Castle.jpg
Image:Tvrđava Kamerlengo, Trogir - sjeverozapad.jpg
Image:Trakošćan 2007.JPG
Image:Veliki Tabor.jpg
Image:Nehaj Senj Croatia West 090728.JPG
Image:Varaždin - stari grad.jpg
Image:Dvorac Feštetić, Pribislavec - jug.JPG
Image:Saint-Nicholas Fortress in Šibenik3.JPG
Image:Forteresse de Dubrovnik.jpg
Image:Hradschin_Prag.jpg
Image:CastleKarlstein.jpg
Image:Kronborg Castle.jpg
Image:Kronborg Elsinore.jpg
File:Toompea castle, Jan 2010.jpg
File:Castillo de Narva, Estonia, 2012-08-10, DD 01.JPG
File:Kuressaare linnus ja tormipilved.jpg
File:Haapsalu Castle.jpg
File:Rakvere linnuse varemed vallikraaviga2.jpg


## قایناقلار

بؤلمه:معمارلیق
بؤلمه:تاریخی تیکینتیلر
قالا حسن خان

**قالا حسن خان (Qala həsən xan)**؛ تهران اوستانینین باتیسیندا یئرلشمیش بیر شهری‌دیر ؛ بو شهر تهران شهریندن 25 کیلومتر آرالیدیر.

بؤلمه:تهران اوستانی‌نین شهرلری
قاقاووز تورکجه‌سی

**قاقاووز تۆرکجه‌سی**، **قاقاووزجا** یوخسا **قاقاوز دیلی** (قاقاووزجا: Gagauz dili) قاقاووزلار طرفیندن دانیشیلان تورک دیللریندن اولان بیر دیلدیر. بولغار قاقاووزجاسی و مریتایم قاقاووزجاسی آدلی ایکی دیالکتی واردیر. بالکان قاقاووز تورکجه‌سی  بو دیلدن  تام فرقلی بیر دیل ساییلیر. قاقاووزلارین سایی 162200 نفره یاخین دیر.

## الیفبا
قاقاووز الیفباسی اصلینده یونان الیفباسی ایمیش. 1957 نجی ایلده بو الیفبا کیریل الیفباسی ایله دییشدیریلمیشدیر. قاقاووز الیفباسی لاتین الیفباسیندان آلینمیش الیفبادیر کی تورکیه الیفباسی ایله فرقی یوخدور، یالنیز "ä" حرفی اوندا واردیر کی آذربایجان الیفباسینداکی "ə" ایله برابردیر. 

### کیریل الیفباسی

### لاتین الیفباسی

## جغرافی دورومو
مولداوینین قاقاووزیا بؤلگه‌سینده دانیشیلیر.

## قایناق‌لار

بؤلمه:تورک دیلی
قالاجیق (ماکی)

**قالاجیق** کندی ماکی بؤلگه‌سینین، مرکزی بؤلومو و قوزئی چایپاسار قصبه‌سینده یئرلیشیب‌دیر.  
## جوغرافیایی موقئعیّتی

## اهالی
۱۳۸۵–جی هیجری گۆنشلی ایلین نۆفوس سایی‌سی اساسیندا بو کندین ۴۲ نفر اهالی‌سی و ۷ عائیله‌سی واریمیش. 

## ایقتیصادیات

## گزمه‌لی و گورمه‌لی یئرلر

## بیرده باخ
*باتی آذربایجان اوستانی‌نین کندلری
* باتی آذربایجان اوستانی

## خاریجی کئچیدلر
باتی آذربایجان اوستانی‌نین پورتالی  

## قایناقلار

بؤلمه:غربی آذربایجان اوستانی
بؤلمه:ماکی بؤلگه‌سی
بؤلمه:باتی آذربایجان اوستانی‌نین کندلری
قالخان

**قالخان**،یادا **قالکان** ، ال‌ایله ایشلنن بیر ساواش وسیله‌سی‌دیر کی قیلینج، اوخ و نیزه ضربه‌سین اثرسیز ائتمک اۆچون ایشلنر. ان اسکی قالخان‌لار آغاج و دری‌دن دوزلرمیش. ایلک فلزلی قالخان‌لار مفرغ‌دن ایمیش. بوگون پولیس گوج‌لَری پیلاستیک قالخان‌لار ایشلدیر.

## قایناقلار
قالقاچی (اورمو)

**قالقاچی** کندی اورمو بولگه‌سینین، انزل بولومو و قوزئی انزل قصبه‌سی نده یئرلیشیب. 
## جوغرافیایی موقئع

## اهالی
۱۳۸۵ اینجی ایلین نوفوس سایی سی اساسی ندا بو کندین 269 نفر اهالی سی و 73 عائیله سی وار. بو کندین بوتون اهالی سی تورک دیرلر و آذربایجان تورکجه سی ایله دانیشیرلار.قالقچیلی لار بوتونلیکده شیعه دیرلر.  
## ایقتیصادیات
جویز ، اوزوم و بادام اؤنون اصلی محصول لاری دیر.

## گزملی و گورمه لی یئرلر
قالقاچینین اوجا داغلاری ، آغ داق آداسی ، داش آداسی و بادام باغلاری اؤنون گؤرمه لی یئرلری دیر.قالقاچینین ائولری ده پالچیخ دان دوزلیب دیر کی کنده گؤزلیک وئریب دی.

## بیرده باخ
*باتی آذربایجان اوستانی‌نین کندلری
* باتی آذربایجان اوستانی

## خاریجی کئچیدلر
باتی آذربایجان اوستانی‌نین پورتالی 
## قایناقلار

بؤلمه:اورمو بؤلگه‌سی‌نین کندلری
قامت (اورمو)

**قامت** کندی اورمیه بؤلگه‌سینین، مرکزی بولومو و بکشلو قصبه‌سی نده یئرلیشیب. 
## جوغرافیایی موقئع

## اهالی
۱۳۸۵ اینجی ایلین نوفوس سایی سی اساسی ندا بو کندین 63 نفر اهالی سی و 20 عائیله سی وار.  
## ایقتیصادیات
## گزملی و گورمه لی یئرلر
## بیرده باخ
*غربی آذربایجان اوستانی‌نین کندلری
* غربی آذربایجان اوستانی

## خاریجی کئچیدلر
غربی آذربایجان اوستانی‌نین پورتالی 
## قایناق‌لار

بؤلمه:اورمو بؤلگه‌سی‌نین کندلری