open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
۱۹۵۳ (میلادی)

** میلادی ۱۹۵۳-جی ایل**  گریگوری تقویمی اساسیندا مین دوْققوز یۆز اَللی اۆچونجو ایل.
## اهمیتلی حادیثه‌لر

### حادیثه‌لر
*۹ نوْوامبر - کامبوجدا مۆستقیللیگینی اعلان ائتمیشدیر.
*۹ آوریل - وارنیر برادیرز شیرکتی٬ ایلک اۆچ بوعدلو فیلم اوْلان مومیالار موزه‌سینی گؤستریمه تقدیم ائتدی.
*۷ سپتامبر - خروششوو شوروی رهبری اولور.
*۷ ژانویه - آمریکا بیرلشمیش ایالتلری جومهور باشقانی هری ترومن اؤلکه‌سی‌نین آتوم سیلاحینا مالیک اوْلدوغونو آچیقلادی.
*۶ آوریل - تۆرکیه جاوان میلّی فوتبال تیمی دۆنیادا اۆچونجو اوْلدو.
*۲۰ ژانویه - جنرال آیزنهاور٬ آمریکا بیرلشمیش ایالتلری باشقانی سئچیلدی.
*۲ نوْوامبر - پاکیستان دؤلتی‌نین آدی ديَیشدیریله‌رک پاکیستان ایسلام جومهوریتی آدلاندیریلمیشدیر.
*۱۹ آقوست - ایراندا محمد موصدیقین باشچیلیق ائتدیگی حوکومتی ایشدن دوشوب، محمدریضا پهلوی حاکیمیته گلمیش‌دیر.
*۱۸ دسامبر - ایلک رنگلی تلویزیون یاییمی گئرچکلشمیشدیر.
*۱۴ ژانویه - ایوْسیپ بروْز تیتوْ يۇقوْسلاوی مجلیسی طرفیندن جومهور باشقانی سئچیلمیشدیر.
*۱۴ آقوست - شوروی اتفاقی هیدروژن بومباسی حاضیرلادیغینی اعلان ائتدی.
*۱۲ سپتامبر - خروش‌شوو شوروی‌نین رهبری سئچیلمیش‌دیر.

## قایناق‌لار

بؤلمه:میلادی ایللر
۱۹۵۲ (میلادی)

** میلادی ۱۹۵۲-جی ایل**  گریگوری تقویمی اساسیندا مین دوْققوز یۆز اَللی ایکینجی ایل.
## اهمیتلی حادیثه‌لر

### حادیثه‌لر
*۶ سپتامبر - ژنوده موؤلیف حوقوق‌لاری حاقین‌دا بین‌المیللی قرارداد ایمضالانیر.
*۴ نوْوامبر - دۇايت آيزنهاور آبش-ێن رئیس جومهورو سئچیلمیشدیر.
*۳۱ اوْکتوبر - آمریکا بیرلشمیش ایالتلری مارشال جزیره‌لرینده ایلک هیدروژن بومبونون تستینی کئچیردی.
*۳ مارس - تۆرکیه‌ده ایسلام دموکراتیک حزبی محکمه قراری ایله باغلاندی.
*۳ سپتامبر - تورک بایراغی آغری داغی‌نین قوله‌سینه سانجیلمیش‌دیر.
*۲۷ فوریه - بیرلشمیش میلّتلر تشکیلاتینین نیویورک‌داکی یئنی بیناسیندا ایلک ایجلاسی کئچیریلدی.
*۲۲ ژانویه - دۆنیانین ایلک جت مۆسافیر اۇچاغی ایشه باشلادی.
*۲۱ آوریل - تۆرکیه ایله یۇنان آراسیندا ایمضالانان آنلاشمایلا ویزا فورمالیته‌لری گؤتورولدو.
*۱۹ سپتامبر - مک‌کارتیزم آپوفوزو: چارلی چاپلین کومونیست‌لرین تعصوبونو چکمک‌ده ایتیهام اولونموش‌دور.
*۱۵ ژانویه - آمریکا بیرلشمیش ایالتلری٬ تۆرکیه‌نین قۇزئی آتلانتیک آندلاشماسی تشکیلاتینا (ناتو) گیریشینی تأیید ائتدی.
*۱۳ آقوست - آلمان و ژاپون بئين الخالق پول صندوقونا عضو اولدولار.
*۱۱ آقوست - ۱۶ ياشلی حسین بن تالال اوردون پادشاهی اعلان اولوندو.

## قایناق‌لار

بؤلمه:میلادی ایللر
۱۹۵۱ (میلادی)

** میلادی ۱۹۵۱-جی ایل**  گریگوری تقویمی اساسیندا مین دوْققوز یۆز اَللی بیرینجی ایل.
## اهمیتلی حادیثه‌لر

### حادیثه‌لر
*۹ ژانویه - بیرلشمیش میلتلر تشکیلاتی-نین نيويورکداکی منزیل قرارگاهی رسمی مراسیمله آچیلیب.
*۶ اوْکتوبر - ایستالین شوروینین آتوم سیلاحینا مالیک اولدوغونو بیان ائتمیشدیر.
*۲۴ دسامبر - لیبی ایتالیادان باغیمسیزلیغینی اعلان ائتمیشدیر.
*۲۲ سپتامبر - سوئدده ایجتماعی یئرلرده اؤپوشمه‌یه قاداغانلیغی قویولموش‌دور.
*۱۹ اوْکتوبر - بؤیوک بریتانییا اوردوسو سوئز کانالینی اله کئچیردی.
*۱۶ اوْکتوبر - آی.ایستالین آدینا جومهوری ایستادیومو ایستیفاده‌یه وئریلدی.
*۱۴ مارس - کوره ساواشی: بیرلشمیش میلّتلر قوْشونلاری سئولو گئری آلدی.
*۱۰ نوْوامبر - فرانسه، بؤيوک بریتانیا، آبش و تۆرکیه "ياخین شرقده تهلوکه‌سیزلیک پروْقرامی"نی قبول ائدیب.

## قایناق‌لار

بؤلمه:میلادی ایللر
۱۹۵۰ (میلادی)

** میلادی ۱۹۵۰-جی ایل**  گریگوری تقویمی اساسیندا مین دوْققوز یۆز اَللینجی ایل.
## اهمیتلی حادیثه‌لر

### حادیثه‌لر
*۹ دسامبر - هری گولد اتوم بوْمباسی‌نین سیرلرینی شوروی‌یه وئردیگی اۆچون ۳۰ ایل بوْیونجا آزادلیقدان محروم ائدیلیب.
*۷ اوْکتوبر - ترزا آنا خیریه صاندیقی یارادیلمیشدیر.
*۵ نوْوامبر - اف.ام (FM) استریو دالغاسیندا ایلک یاییم حیاتا کئچیریلمیشدیر.
*۵ سپتامبر - سوریه‌ده اساسی قانون قبول ائدیلیر.
*۵ جولای - کوره ساواشی: آمریکا بیرلشمیش ایالتلری و قۇزئی کوره بیرلیک‌لری آراسینداکی ایلک چارپیشمالار باش وئردی.
*۳۰ نوْوامبر - موْسکودا آذربایجان ادبیاتی و اینجه‌صنتی گۆنلری کئچیریلمیشدیر.
*۳ مارس - آلاسکا٬ آمریکا بیرلشمیش اوستانلری‌نین ۴۹-جو اوستانی اوْلدو.
*۲۶ نوْوامبر - تۆرکیه کوْره‌ده مۇحاریبه‌يه قوْشولموشدور.
*۲۴ آقوست - ائدیت سامپسون بیرلشمیش میلتلر تشکیلاتیندا ایلک آمریکالی قارادریلی نوماینده‌‌ اولور.
*۲۱ اوْکتوبر - چین تبتی ایشغال ائتدی.
*۱۹ ژانویه - تۆرکیهده ایش محکمه‌لری قۇرولماسی قراری آلیندی.
*۱۵ سپتامبر - کوره مۆحاریبه‌سی: آمریکا اؤز یئنمه‌لرینی جنوبی کوره‌نین اینچئون شهرینه یئرلشدیرمیش‌دیر.

## قایناق‌لار

بؤلمه:میلادی ایللر
آغاج اکیلمه‌سی گونو

**"آغاج اکیلمه‌سی گۆنو"**، **"آغاج گۆنو"**، **"آغاجلار گۆنو"** — بیر سیرا اؤلکه‌لرده آغاج اکیلمه‌سی، یاشیل‌لیق زولاقلارینین و پارکلارین سالینماسی، شهر و دیگر یاشاییش زونالارینین یاشیللاشدیریلماسی، مشه‌لرین برپاسی  آماچ ایله آغاج اکیلمه‌سی تدبیرلری دؤورو.

## قایناق‌لار

* چین‌ده آغاج اکیلمه‌سی گۆنو
* گونئی کوره‌ده آغاج اکیلمه‌سی گۆنو
۱۹۹۸ (میلادی)

** میلادی ۱۹۹۸-جی ایل**  گریگوری تقویمی اساسیندا مین دوْققوز یۆز دوْخسان سککیزینجی ایل.
## اهمیتلی حادیثه‌لر

### حادیثه‌لر
*۹ دسامبر - آرکئولوژلار گۆنئی آفریقادا یاشی اۆچ میلیون ایلدن چوْخ اوْلان ایلک (بۆتؤو) اینسان ایسکلتی‌نین تاپیلدیغینی بیلدیریبلر.
*۴ سپتامبر - «گوگل» شیرکتی‌نین اساسی قویولور.
*۲۹ اوْکتوبر - آذربایجان، قزاقیستان، تورکیه، اؤزبکیستان و گورجوستان رئیس‌جومهورلاری باکی-تیفلیس-جیهان اساس نفت خطی حاقیندا آنکارا بیاننامه‌سینی ایمضالادیلار.
*۲۸ اوْکتوبر - ایکینجی دفعه آذربایجان جومهوریتینین رئیس‌جومهورو سئچیلن حیدر علییوین آند ایچمه مراسیمی کئچیریلدی.
*۲۴ سپتامبر - فرانسه‌نین لیون شهرین‌ده دونیادا ایلک دفعه اینسان قولونون کؤچورولمه‌سی اۆچون جراحی عملیات یئرینه یئتیریلمیش‌دیر.
*۲۲ فوریه - آذربایجان جومهوریتی جومهورباشقانی «اینسان و وطنداش حۆقۇقلاری و آزادلیقلاری‌نین تأمین ائدیلمه‌سی ساحه‌سینده تدبیرلر حاقّیندا» فرمان ایمضالادی.
*۲۱ فوریه - آذربایجان جومهوریتی ایله ایران ایسلامی جومهوریتی آراسیندا حۆقۇقی یاردیم حاقّیندا سازیش ایمضالاندی.
*۱۸ سپتامبر - دومن آدلاری‌نین و آی‌پی-عونوان‌لارین ایداره اولونماسی اۆچون، آیکان شیرکتی تأسیس ائدیلمیش‌دیر.
*۱۶ دسامبر - آمریکا بیرلشمیش ایالتلری و بؤيوک بریتانيا عراقدا "صحرا تۆلکوسو" آدلی حربی عملیات کئچیره‌رک اؤلکه‌نین بعضی حربی مکانلارین هاوادان بوْمبالامیشلار.
*۱۴ مارس - ایراندا ۶/۹ ریشتر گۆجونده یئر تیتره‌دی.
*۱۳ آوریل - پ.ک.ک‌نین ایکی نۆمره‌لی آدامی شمدین ساکیک ایله قارداشی عارف ساکیک٬ تۆرکیه‌نین اؤزل گۆجلری‌نین عملیاتی ایله یاخالانیب تۆرکیه‌یه گتیریلدی.
*۱۲ نوْوامبر - پ.ک.ک. باشچیسی عبدالله اؤجالان روم آیروْپورتوندا تۇتوقلاندی.
*۱۰ آوریل - قۇزئی ایرلندده ۲۹ ایل‌لیک ساواشی بیتیرن آندلاشما ایمضالاندی.
*۱ نوْوامبر - اۇروپا اینسان حاقلاری محکمه‌سی تاسیس ائدیلمیشدیر.
*۱ مارس - تایتانیک دۆنیادا ۱ میلیارد دوْلار اۆستو قازانان ایلک فیلم اوْلدو.

## قایناق‌لار

بؤلمه:میلادی ایللر
بؤلمه:1998
۱۹۴۹ (میلادی)

** میلادی ۱۹۴۹-جی ایل**  گریگوری تقویمی اساسیندا مین دوْققوز یۆز قیرخ دوْققوزونجو ایل.
## اهمیتلی حادیثه‌لر

### حادیثه‌لر
*۸ آقوست - بوتان موستقیللیک الده ائتمیشدیر.
*۷ نوْوامبر - نفت داشلاریندا ایلک نفت چێخاریلدی.
*۶ مارس - تۆرکیهده قادینلیغی قوْروما و سوْسیال یاردیم جمعیتی قۇرولدو. جمعیت٬ کیمسه‌سیز قیزلار و دۇل قادینلارا کؤمک ائتمه هدفینی منیمسه‌دی.
*۵ آقوست - ائکوادوردا زلزله نتیجه‌سین‌ده ۵۰ شهر داغیلمیش، ۶ مین‌دن چوخ اینسان حیاتینی ایتیرمیش‌دیر.
*۳۰ سپتامبر - ماو تسدون چینین دؤولت باش‌چی‌سی سئچیلمیش‌دیر.
*۳ آقوست - آبش-دا میلتلرآراسی بسکیتبال آسسوس‌سییاسییاسی یارادیلمیش‌دیر.
*۳ اوْکتوبر - آلمان دموکراتیک جومهوریتی یارادیلمیشدیر.
*۲۸ فوریه - ایستانبولدا اؤزل قزئت‌چیلیک مدرسه‌سی آچیلدی.
*۲۷ دسامبر - ۳۰۰ ایل سۆرن هولند ایستعماریندان سوْنرا٬ اندونزی باغیمسیزلیق قازاندی.
*۲۷ دسامبر - تۆرکیه-آمریکا بیرلشمیش ایالتلری آراسیندا کۆلتور آنلاشماسی ایمضالاندی.
*۲۵ مارس - شوروی حؤکومتی‌نین قرارییلا لیتوانی٬ ایستونی و لتونیدن ۹۲٫۰۰۰ نفر سۆرگون ائدیل‌دی.
*۲۲ ژانویه - چینده مائونون قوْشونلاری پکن شهرینی آلدی.
*۱۹ نوْوامبر - ایستانبول رادیوسو نوْرمال یایینا باشلامیشدیر.
*۱۸ مارس - ناتو قۇرولدو.
*۱۶ دسامبر - احمد سۇکارنوْ اندوْنزینێن ایلک جومهورب باشقانی سئچیلمیشدیر.
*۱۲ دسامبر - تۆرکیه پارلمانی اوروپا شوراسینا عۆضو اوْلماغا سس وئرمیشدیر.
*۱۱ دسامبر - بیرلشمیش میلّتلر تشکیلاتی فلسطین مۆهاجیرلری‌نین دوْغما توْرپاقلارینا قاییتما حۆقۇقونو تانیدی.

## قایناق‌لار

بؤلمه:میلادی ایللر
۱۹۴۸ (میلادی)

** میلادی ۱۹۴۸-جی ایل**  گریگوری تقویمی اساسیندا مین دوْققوز یۆز قیرخ سککیزینجی ایل.
## اهمیتلی حادیثه‌لر

### حادیثه‌لر
*۸ دسامبر - بیرلشمیش میلتلر تشکیلاتی جنوبی کوْره‌نی تانیيیر.
*۷ آوریل - دۆنیا ساغلیق اؤرگوتو٬ بیرلشمیش میلّتلره باغلی اوْلاراق قۇرولدو.
*۶ اوْکتوبر - عاشق‌آباددا باش وئرن ۹-۱۰ ریشترلیق زلزله نتیجه‌سین‌ده شهر بوتونلوکله داغیلمیش، تخمیناً ۱۵۰ مین اینسان هلاک  اوْلموشدور.
*۴ ژانویه - بیرمه‌نین باغیمسیزلیغی اعلان ائدیل‌دی.
*۲۹ ژولای - لندنده المپیا اویونلاری آچیلیشی الموشدور
*۲۷ فوریه - چک‌اوسلوواکی‌ده کومونیست حزبی حاکیمیّته گلدی.
*۲۴ سپتامبر - هوندا موتور شیرکتی تأسیس ائدیلمیش‌دیر.
*۲۳ آوریل - ایکینجی دۆنیا ساواشیندان بری باغلی ساخلانان توْپ‌قاپی سارایی موزه‌سی و ایستانبول آرکئولوژی موزه‌سی خالقا آچیلدی.
*۲۱ دسامبر - ایرلند باغیمسیزلیغینی اعلان ائتدی.
*۲ نوْوامبر - مارقارت چئيز سمیت آبش-دا سناتور سئچیلن ایلک قادین اوْلموشدور.
*۱۷ مارس - بلژیک٬ فرانسه٬ هولند٬ بیرلشمیش شاهلیق٬ لوکزامبورق خاریجی‌ایشلری آراسیندا٬ ۵۰ ایل سۆره‌لری بروکسل آندلاشماسی ایمضالاندی.
*۱۶ دسامبر - کامبوْج مۆستقیللیک الده ائتمیشدیر.
*۱۰ دسامبر - بیرلشمیش میلّتلر تشکیلاتی باش اسمبلیاسی «اینسان حۆقوقلاری بیاننامه‌سی»نی قبول ائدیب.

## قایناق‌لار

بؤلمه:میلادی ایللر
بؤلمه:1948
بؤلمه:Leap years in the Gregorian calendar
۱۹۴۷ (میلادی)

** میلادی ۱۹۴۷-جی ایل**  گریگوری تقویمی اساسیندا مین دوْققوز یۆز قیرخ یئددینجی ایل.
## اهمیتلی حادیثه‌لر

### حادیثه‌لر
*۳۱ ژولای - ریچارد گریفیتس؛ بریتانیالی آکتور

## قایناق‌لار

بؤلمه:میلادی ایللر
بؤلمه:1947
۱۹۴۶ (میلادی)

** میلادی ۱۹۴۶-جی ایل**  گریگوری تقویمی اساسیندا مین دوْققوز یۆز قیرخ آلتینجی ایل.
## اهمیتلی حادیثه‌لر

### حادیثه‌لر
*۸ آوریل - میلّتلر جمعیتی سوْن اوْتورومونو کئچیردی. بۇندان سوْنرا تشکیلاتین آدی بیرلشمیش میلّتلر اوْلاجاقدیر.
*۷ آوریل - سوریه٬ فرانسه‌دن باغیمسیزلیغینی قازاندی.
*۵ دسامبر - نيويوْرک شهری بیرلشمیش میلتلر تشکیلاتینین دایمی قرارگاهی سئچیلمیشدیر.
*۴ نوْوامبر - يۇنسکو-نۇن نیظامنامه‌سی قۆه‌يه مینمیشدیر.
*۴ جولای - آنکارا بیلیم‌یۇردو قۇرولدو.
*۳۱ دسامبر - بؤیوک بریتانیا و فرانسه قوْشونلاری لیواندان چیخدیلار.
*۳ اوْکتوبر - بیرلشمیش میلتلر تشکیلاتینین اهالی کومیسیونونون ایقتیصادی و ایجتیماعی شوراسی (ECOSOC) تأسیس ائدیلمیشدیر.
*۲۸ مارس - ژوان پرون٬ آرژانتین جۆمهۇرباشقانی اوْلدو.
*۲۰ سپتامبر - ایلک کن فیلم فستیوالی‌نین آچیلیشی اوْلموش‌دور.
*۱۹ نوْوامبر - بیرلشمیش میلّتلر تشکیلاتی عیرقی و دینی آیری-سئچکیلیگی پیسله‌ین قطعنامه قبول ائتمیشدیر.
*۱۹ دسامبر - فرانسه هند-چین یاریم‌آداسیندا ساواشا باشلامیشدیر.
*۱۷ دسامبر - پهلوی حؤکومتی گۆنئی آذربایجان میلّی حؤکومتینی ییخاراق تۆرکجه کیتابلاری یاندیرمیشدیر.
*۱۶ اوْکتوبر - نورنبرق گئدیشینده باره‌سینده اؤلوم حؤکمو چیخاریلان حربی جانیلر اعدام ائدیلدیلر.
*۱۳ آقوست - بریتانيا قوه‌لری فلسطین دن قبرس -ه قانوندان کنار کؤچنلری کؤچورتمه‌يه باشلامیشدیر.
*۱۱ دسامبر - یونیسف قۇرولدو.
*۱۰ ژانویه - بیرلشمیش میلّتلرین ایلک عۆمۇمی قۇرولو لندن‌ده توْپلاندی. بۇ قۇرولدا ۵۱ اؤلکه حاضیر ایدی.

## قایناق‌لار

بؤلمه:میلادی ایللر
بؤلمه:1946
۱۹۴۵ (میلادی)

** میلادی ۱۹۴۵-جی ایل**  گریگوری تقویمی اساسیندا مین دوْققوز یۆز قیرخ بئشینجی ایل.
## اهمیتلی حادیثه‌لر

### حادیثه‌لر
*۹ آقوست - ایکینجی دونیا ساواشی: ژاپونون ناکازاکی شهری اتوم بومباردمانینا معروض قالدی.
*۶ آقوست - ایکینجی دونیا محاربه‌سی: ژاپونون هیروشیما شهری آتومی بومباران اولدی.
*۴ دسامبر - يۇقوْسلاوی فِدِرال جومهوریسی يارادیلمیشدیر.
*۲۹ آوریل - ایتالیاداکی آلمان بیرلیک‌لری تسلیم اوْلدو.
*۲۹ آوریل - آدولف هیتلر٬ اوا براون ایله برلین‌ده ائولندی و آدمیرال کارل دونیتزی ولیعهدی تعیین ائتدی.
*۲۹ آوریل - شوروی تانک‌لاری برلینه گیردی.
*۲۸ نوْوامبر - ائرمنیستانین رهبری ه.آرتیونوف ایستالینه مۆراجیعت ائده‌رک داغلیق قاراباغین ائرمنیستانا بیرلشدیریلمه‌سینی ریجا ائدیر.
*۲۸ فوریه - تۆرکیه٬ بیرلشمیش میلّتلر بیان‌نامه‌سینی ایمضالادی.
*۲۷ دسامبر - ۱۸ دؤولتین موافیقتی ایله دۆنیا بانکی قۇرولدو.
*۲۴ نوْوامبر - بیرلشمیش میلّتلر تشکیلاتی رسماً ایشه باشلاییب.
*۲۴ اوْکتوبر - بیرلشمیش میلتلر تشکیلاتی اساسنامه‌سی قووه‌یه میندی و بیرلشمیش میلتلر تشکیلاتی فعالیته باشلادی.
*۲۳ فوریه - تۆرکیه-آمریکا ایکیلی کؤمک آندلاشماسی ایمضالاندی.
*۲۳ فوریه - تۆرکیه٬ نازی آلمان و ژاپون ایمپراتورلوغونا ساواش اعلان ائتدی.
*۲۲ مارس - میصر٬ سوریه٬ لۆبنان٬ اوردون٬ سعودی عربیستان٬ عیراق و یمن٬ قاهیره‌ده عرب بیرلیگینی قۇردو.
*۲۱ اوْکتوبر - فرانسهده خانیملارا ایلک دفعه سس‌وئرمه حوقوقو الده ائتدیلر.
*۲۰ نوْوامبر - تبریزده آذربایجان خالق کونقره‌سی تأسیس ائدیلمیشدیر.
*۲۰ نوْوامبر - ایکینجی دونیا ساواشینین جینایتکارلارینین موحاکیمه ائدیلدیگی **نورنبرق پروسه‌سی** باشلامیشدیر.
*۲۰ اوْکتوبر - فرانسهده خانیملار سئچکی حوقوقو الده ائتدیلر.
*۱۹ مارس - شوروی٬ بیر نوْت ایله ۱۹۲۵ تاریخلی تۆرک-شوروی دوْستلوق-طرفسیزلیک آندلاشماسینی یئنیله‌مه‌یه‌جگینی بیلدیردی.
*۱۷ ژانویه - شوروی قوْشونلاری ورشو شهرینه گیردی.
*۱۶ نوْوامبر - آمِریسیوم (اتوم نؤمره‌سی ۹۵) و کوریوم (۹۶) المنت‌لری‌نین آلینماسی رسماً اعلان ائدیلیب.
*۱۶ نوْوامبر - یونسکو قۇرولموشدور.
*۱۶ مارس - ایکینجی دۆنیا ساواشی: کیچیک بیر ژاپون مۆقاویمتی قالدییسا دا ایو ژیما ساواشی سوْنا چاتدی.
*۱۲ ژانویه - استالین، رۇزولت و چرچیلین ایشتیراک ائتدیگی يالتا کوْنفرانسی باشا چاتیب.
*۱۲ ژانویه - سوْوئت قوْشونلاری شرقی اوروپادا گۆجلو عکس-هۆجوما کئچیب.
*۱۲ دسامبر - گۆنئی آذربایجان میلّی حؤکومتی قۇرولموشدور.
*۱۰ مارس - توکیو بؤیوک بوْمبالاماسی.

## قایناق‌لار

بؤلمه:میلادی ایللر
۱۹۴۴ (میلادی)

** میلادی ۱۹۴۴-جی ایل**  گریگوری تقویمی اساسیندا مین دوْققوز یۆز قیرخ دؤردونجو ایل.
## اهمیتلی حادیثه‌لر

### حادیثه‌لر
*۹ سپتامبر - بولغاریستان فاشیزم‌دن آزاد اولونموش‌دور.
*۷ نوْوامبر - فرانکلین رۇزولت دؤردونجو دفعه آبش رئیس جومهورو سئچیلدی.
*۴ دسامبر - آلبانی خالق جومهوریسی يارادیلمیشدیر.
*۳۱ ژولای - آنتوان دو سنت‌اگزوپری، فرانسه لی یازار و خلبان، بالاجا شاهزاده نین یازاری
*۳ مئی - ۳ مئی تۆرکچولوک بایرامی اوْلاراق اعلان ائدیل‌دی.
*۳ دسامبر - یوناندا کومونیستلرله شاهچیلار آراسیندا یونان ایچ ساواشی باشلاندی.
*۲۵ آقوست - پاریس فاشیست ایشغالیندان آزاد ائدیلمیشدیر.
*۲۳ آقوست - ایکینجی دونيا موحاریبه‌‌سی: مارسل شهری آزاد ائدیلمیشدیر.
*۲۲ مارس - ایکینجی دۆنیا ساواشی: مونت کاسینوداکی آلمان مۆقاویمتی قیریلدی.
*۲۱ سپتامبر - سان‌مارینو آنتی‌هیتلر ائتیلافینا قوشولموش‌دور.
*۲۱ آوریل - فرانسه‌ده قادینلارا رأی حاقّی وئریلدی.
*۱۷ ژانویه - مونت کازینو دؤیوشو: ایکینجی دۆنیا ساواشینین ان اۇزون و قانلی دؤیوشلریندن بیری باشلاندی.
*۱۴ نوْوامبر - آخیسقا تۆرکلری‌نین آخیسقادان سۆرولمه‌سی.
*۱۳ سپتامبر - چان کای شی چینین رئیس‌جومهورو سئچیلمیش‌دیر.
*۱۰ ژانویه - نوری دمیرآغ‌ین دۆزلتدیگی تۆرک مۆسافیر اوْچاغی ایلک اۇچوشونا چیخدی.
*۱۰ دسامبر - شوروی و فرانسه آراسیندا قارشیلیقلی کؤمک و امکداشلیق حاقّیندا آنلاشما ایمضالانیب.
*۱۰ آقوست - ایکینجی دونيا محاربه‌سی: آمریکا اوردوسو گوامداکی سون ژاپون قوه‌لرینی مغلوب ائتدی.

## قایناق‌لار

بؤلمه:میلادی ایللر
۱۹۴۳ (میلادی)

** میلادی ۱۹۴۳-جی ایل**  گریگوری تقویمی اساسیندا مین دوْققوز یۆز قیرخ اۆچونجو ایل.
## اهمیتلی حادیثه‌لر

### حادیثه‌لر
*۷ سپتامبر - ایکینجی دونیا مۆحاریبه‌سی: ایتالیا موتفیق‌لره تسلیم اولدو.
*۶ نوْوامبر - ایکینجی دۆنیا ساواشی سۆررکن روسیه کیئف شهرینی آلماندان گئری آلدی. آلمان گئری چکیلرکن شهرین بیر چوْخ تاریخی بیناسی‌نی ییخمیشدی.
*۶ مارس - اروین رومل٬ نازی آلمان آفریقا قوْل‌اوْردوسو باشچیلیغی وظیفه‌سینی بۇراخدی.
*۴ ژانویه - آمریکا ژورنالی «تایم» ایستالینی ۱۹۴۲-جی ایلین آدامی اعلان ائتدی.
*۳ سپتامبر - ایکینجی دونیا مۆحاریبه‌سی: ایتالیا تسلیم اوْلموشدور.
*۲۹ سپتامبر - توکیو محکمه‌سی شوروی کشفیات‌چی‌سی ریچارد زورگه حاقین‌دا اؤلوم حؤکمو چیخارت‌دی.
*۲۸ نوْوامبر - شوروی٬ آمریکا بیرلشمیش ایالتلری و بؤیوک بریتانیا دؤولت باشچیلاری‌نین تهران کوْنفرانسی باشلامیشدیر.
*۲۴ دسامبر - شوروی قوْشونلاری اوکرایندا آلمان-فاشیست قوْشونلارینا قارشی عکس حمله‌یه کئچمیشدیر.
*۲۳ آقوست - ایکینجی دونيا موحاریبه‌‌سی: خارکوو شهری آزاد ائدیلمیشدیر.
*۲۲ نوْوامبر - رۇزوئلت، چئرچیل و چان کاي شی قاهیره‌ده ژاپونا قارشی هۆجوم نقشه‌سینه راضیلاشیرلار.
*۲۲ نوْوامبر - لوبنان مۆستقیللیگینی اعلان ائتمیشدیر.
*۲۲ مارس - آمریکا ایله تۆرکیه آراسیندا قارشی‌لیقلی رادیو یایین سرویسی آچیلدی.
*۲۰ نوْوامبر - ایستانبول تکنولوژی بیلیمیوردو آچیلمیشدیر.
*۱۸ ژانویه - شوروی لنینقراد مۆحاصیره‌سی‌نین قیریلدیغینی آچیقلادی.
0
*۱۴ ژانویه - ژاپون اوْردوسو کئ عملیاتینا باشلايیب.
*۱۱ ژانویه - قیزیل اوْردو٬ ایستالینقراد مۆحاصیره‌سینی قیردی.
*۱۰ سپتامبر - ایکینجی دونیا مۆحاریبه‌سی: آلمان اوردوسو رومو اله کئچیرمیش‌دیر.

## قایناق‌لار

بؤلمه:میلادی ایللر
بؤلمه:1943
بؤلمه:ویدئو کلیپلری اولان مقاله‌لر
۱۹۴۱ (میلادی)

** میلادی ۱۹۴۱-جی ایل**  گریگوری تقویمی اساسیندا مین دوْققوز یۆز قیرخ بیرینجی ایل.
## اهمیتلی حادیثه‌لر

### حادیثه‌لر
*۹ دسامبر - چین٬ ژاپون٬ آلمان و ایتالیا آنلاشما ایمضالاییب.
*۹ اوْکتوبر - آذربایجانلیلاردان عیبارت ۲۲۳-جو میلی بخش یارادیلمیشدیر.
*۸ دسامبر - ژاپون ۷ دسامبردا پؤرل-هاربوْرا هۆجوماۇندان سوْنرا آمریکا بیرلشمیش ایالتلری و بیرلشمیش کراللیق ژاپونا مۇحاریبه اعلان ائدیر.
*۷ دسامبر - ژاپون آمریکانین هاوایی آدالارینداکی «پرل هاربور» بازاسینی٬ فیلیپین آدالارینی و بریتانیا مالزی‌سینی بومبالاییب.
*۶ دسامبر - بؤیوک بریتانیا رومانی٬ ماجاریستان و فنلاندا ساواش اعلان ائتمیشدیر.
*۶ آوریل - ایکینجی دۆنیا ساواشی: میحور دؤولتری یوقوسلاوینی تۇتدو. آلمان قوْشونلاری یونانا گیردی٬ تۆرکیه دنیز سرحدلرینه‌جه شرقی آغ‌دنیزی ساواش بؤلگه‌سی تانیتدیردی. تۆرکیه بۇنون اۆزرینه ائدیرنه و اۇزون‌کؤرپوده دمیریوْلو کؤرپولرینی داغیتدی.
*۳۰ اوْکتوبر - ایکینجی دونیا موحاریبه‌سی: آمریکا شوروی‌یه ۱ میلیارد دولار دَیرینده حربی-تکنیکی یاردیم آییردی.
*۲۹ دسامبر - NBC تۆرکجه رادیو یایینا باشلادی.
*۲۸ اوْکتوبر - شوروی قووه‌لری لیتوانیده ۹۰۰۰-دن چوْخ یهودینی گوله‌له‌دیلر.
*۲۵ مارس - یوقوسلاوی٬ میحور دؤولتلرینه قاتیلما قراری آلدی.
*۲۲ دسامبر - هیتلر «قافقاز مۆسلمان لژیونو»نو یاراتماق باره‌ده گؤستریش وئردی.
*۲۱ مارس - آنکارا رادیوسو یئنی‌دن رۇمجا یایینا باشلادی.
*۲۱ ژانویه - ایکینجی دونیا ساواشی: اوسترالیا و بیرلشمیش شاهلیق قوْشونلاری لیبی‌یه هۆجۇم باشلاتدی.
*۱۹ سپتامبر - ایکینجی دونیا مۆحاریبه‌سی: کی‌یو فاشیست آلمان طرفین‌دن ایشغال اولونموش‌دور.
*۱۹ ژانویه - ایکینجی دۆنیا ساواشی: اینگیلیس گۆجلری اریترهیه هۆجۇم ائتدی.
*۱۹ دسامبر - هیتلر آلمان اوْردوسونا کوْماندان‌لیغی اله آلمیشدیر.
*۱۷ نوْوامبر - آمریکا بیرلشمیش اوستانلرینده «جیپ» مارکالی اوتوموبیل استحصالینا باشلانیلمیشدیر.
0
*۱۱ دسامبر - آمریکا بیرلشمیش ایالتلری آلمان و ایتالیایا قارشی ساواش اعلان ائتدی
*۱ مارس - آلمان قوْشونلاری بولغاریستانا گیردی.
*۱ آقوست - ایلک ژئئپ آوتوموبیلی ایستئحصال اولونوب.

## قایناق‌لار

بؤلمه:میلادی ایللر
۱۹۴۰ (میلادی)

** میلادی ۱۹۴۰-جی ایل**  گریگوری تقویمی اساسیندا مین دوْققوز یۆز قیرخینجی ایل.
## اهمیتلی حادیثه‌لر

### حادیثه‌لر
*۹ آقوست - برلین و بغداد آراسیندا دمیریولونون اینشاسی باشا چاتمیشدی.
*۶ دسامبر - یونان آلبانیانین پرمته کندینی ایشغال ائتمیشدیر.
*۴ آقوست - لاتویا سسری-یه بیرلشدیریلمیش‌دیر.
*۲۸ اوْکتوبر - ایتالیا اوردوسونون یونانا هوجوم ائتمه‌سی ایله یونان ایکینجی دونیا محاربه‌سینه داخیل اوْلدو.
*۲۷ سپتامبر - ژاپون، آلمان و ایتالیا آراسین‌دا حربی ایتیفاق قورولدو
*۲۱ اوْکتوبر - ارنست همینقویین اجل زنگی اثری نیویورکدا چاپ اولوندو.
*۲۰ آقوست - مکزیکده لئو تروتسکییه قارشی سوی-قصد تؤره‌دیلدی. نؤوبتی گون او وفات ائتدی.
*۲ دسامبر - کاغیذ قیتلیغی سببی ایله قزئتلرین صفحه سایی‌سیندا قیسیتلاما گتیریلدی.
*۱۸ مارس - هیتلر و موسولینی گؤروشدو. ایتالیا٬ آلمان یانیندا ساواشا گیرمه قراری آلدی.
*۱۸ دسامبر - هیتلر شوروی‌یه هۆجوم باره‌ده «بارباروس طرحی»نی تصدیق ائتمیشدیر.
*۱۵ ژانویه - آنکارا رادیوسو فرانسه‌جه٬ یۇنانجا٬ فارسجا و بۇلغارجا خبر یایینینا اینگیلیسجهنی ده آرتیردی.
*۱۲ نوْوامبر - شوروی خاریجی ایشلر ناظیری موْلوْتوْف، هیتلر و ریبرنتروپ‌لا گؤروشمک اۆچون برلینه گئتمیشدیر.
*۱۰ ژانویه - پیئر لوییس‌ین آفرودیت آدلی کیتابییلا علاقه‌لی داعوایا باشلاندی. کیتاب مۆستهجن‌لیک‌له مۆتّهم اوْلونوردو.
*۱ مئی - یاز اولمپیک‌لری ایکینجی دۆنیا ساواشی اۆزوندن ایبطال ائدیلدی.
*۱ ژانویه - آذربایجان شوروی جومهوریتینده لاتین کؤکلو الیفبادان کیریل (روس) کؤکلو الیفبایا کئچید گئرچکلشدی.

## قایناق‌لار

بؤلمه:میلادی ایللر
۱۹۳۹ (میلادی)

** میلادی ۱۹۳۹-جی ایل**  گریگوری تقویمی اساسیندا مین دوْققوز یۆز اوْتوز دوْققوزونجو ایل.
## اهمیتلی حادیثه‌لر

### حادیثه‌لر
*۹ ژانویه - فرانسیوم رادیوْاکتیو اِلِمِنتی آلینیب.
*۷ آوریل - ایکینجی دۆنیا ساواشی: ایتالیا٬ آرناووتلوک‌و تۇتدو.
*۳۰ نوْوامبر - شوروی ایتفاقی فنلاندا هۆجوم ائتمیشدیر.
*۲۹ سپتامبر - لهیستان عسگرلری گئری چکیلمیش و ورشوو آلمان‌لارا تسلیم اولدو.
*۲۸ مارس - مادرید٬ جنرال فرانسیسکو فرانکو قوْشونلاری الینه دۆشدو. ایسپانیا ایچ ساواشی سوْنا چاتدی.
*۲۸ سپتامبر - شوروی و آلمان آراسین‌دا "دوست‌لوق و سرحد باره‌ده موقاویله" ایمضالان‌دی.
*۲۷ آقوست - آلمان موهندیسی ارنست هينکلین تیکدیگی راکتیو موحریکلی طياره‌نین ایلک اوچوشو باش توتموشدور.
*۲۶ مارس - تۆرکیهده میلّت‌وکیلی سئچیملری کئچیریلدی.
*۲۳ آقوست - موسکودا آلمان و شوری آراسیندا هوجوم ائتمه‌مه حاقیندا سازیش ایمضالانمیشدیر. محض بو سازیش آلمانین لهیستانین ایشغالینی آسانلاشدیران آددیم اولموشدور.
*۲۲ سپتامبر - قیرمیزی اوردو و ورماخت (نازی آلمان اوردوسو)، برست شهرین‌ده (بلاروس‌دا) موشترک رژه کئچیرمیش‌لر.
*۲۲ ژانویه - کولومبیا بیلیم‌یۇردوندان بیر قروپ بیلیم آدامی اورانیوم آتومونو پارچالاماغی باجاردی.
*۲۱ آوریل - حاتای٬ تۆرکیه گۆمروک تعریفه‌سینه گیردی.
*۱۹ سپتامبر - شوروی اوردوسو ویلنیوسو ایشغال ائتمیش‌دیر.
*۱۹ دسامبر - تی۳۴ تانکی شوروی اوْردوسوندا سیلاحلانمایا قبول ائدیلمیشدیر.
*۱۷ سپتامبر - شوروی قوشون‌لاری دئمک اولار کی، هئچ بیر موقاویمته راست گلمه‌دن، لهیستان سرحدلرینی کئچمیش و اونون شرق قیسمتینی ایشغال ائتمیش‌لر.
*۱۶ مارس - میصر پرنسسی فوزیه فواد ایله ایران شاهی محمدرضا پهلوی ائولندی.
*۱۵ مارس - چک‌اوسلوواکی جۆمهۇرباشقانی امیل هاچا چکین نازی آلمانا قاتیلماسینی قبول ائتدی.
*۱۴ مارس - خاطای مجلیسی٬ تۆرک لیراسینی رسمی اوْلاراق قبول ائتدی.
*۱۴ دسامبر - فنلاندا قارشی نیظامی هۆجۇما گؤره شوروی میلّتلر تشکیلاتیندان خاریج ائدیلمیشدیر.
*۱۲ دسامبر - شوروی-فنلاند ساواشی دؤورونده باش وئرمیش تولوایاروی دؤیوشونده فنلاند غالیب گلمیشدیر.
*۱ نوْوامبر - صنعی دؤلله‌مه یوْلو ایله ایلک دوْشان دۆنیایا گلمیشدیر.

## قایناق‌لار

بؤلمه:میلادی ایللر
بؤلمه:1939
۱۹۳۸ (میلادی)

** میلادی ۱۹۳۸-جی ایل**  گریگوری تقویمی اساسیندا مین دوْققوز یۆز اوْتوز سککیزینجی ایل.
## اهمیتلی حادیثه‌لر

### حادیثه‌لر
*۹ نوْوامبر - برلینده فاشیتلر طرفیندن ۷ مین یهودی دۆکانی داغیدیلمیش، یۆزلرله سیناقوْق یاندیریلمیش، چوْخ سایدا یهودی قتله یئتیریلمیشدیر.
*۶ دسامبر - فرانسه و آلمان دوْستلوق مۆقاویله‌سی ایمضالامیشدیر.
*۴ دسامبر - دوْکتوْر لۆطفو کێردار ایستانبول بلدیه باشچیسی تعیین ائدیلمیشدیر.
*۳ مارس - سعودی عربیستاندا نفت تاپیلدی.
*۲۸ نوْوامبر - آتاتۆرکون تاریخی وصیتنامه‌سی آچیقلانمیشدیر.
*۲۸ نوْوامبر - ایران فرانسه ایله ایلگی‌لری کسمیشدیر.
*۲۱ اوْکتوبر - ژاپون چینین کانتون شهرینی ایشغال ائتدی.
*۱۸ مارس - مکزیک توْرپاقلارینداکی بۆتون یابانچی نفت شیرکتلرینی میلّی‌لشدیردی.
*۱۲ مارس - آلمان عسگری بیرلیکلری اوتریش توْرپاقلارینا گیردی. صاباحی‌سی رسماً اوتریش آلمانا قاتیلدی.
*۱۱ نوْوامبر - عصمت اینونو تۆرکیه جۆمهور باشقانی سئچیلمیشدیر.
*۱۰ نوْوامبر - مصطفی کمال آتاتورک تۆرکیه جۇمهوروسونون قۇروجوسو و ایلک جؤمهور باشقانی دۆنیاسین دَییشیبدیر.
*۱۰ نوْوامبر - ایتالیادا آنتیسِمیت (آنتی یهودی) قانون قبول ائدیلیب.

## قایناق‌لار

بؤلمه:میلادی ایللر
بؤلمه:1938
۱۹۳۷ (میلادی)

** میلادی ۱۹۳۷-جی ایل**  گریگوری تقویمی اساسیندا مین دوْققوز یۆز اوْتوز یئددینجی ایل.
## اهمیتلی حادیثه‌لر

### حادیثه‌لر
*۹ نوْوامبر - ژاپون شانگهایی ایشغال ائتمیشدیر.
*۸ آقوست - ژاپون لیلار پکنی اله کئچیریر.
*۶ نوْوامبر - ایتالیا٬ آلمان ایله ژاپون آراسینداکی آنتی-کومونیست ایتّیحادینا قاتیلدی.
*۶ دسامبر - تۆرکیه٬ ۱۹۲۷-ده ایمضالانان تۆرکیه-سوریه یاخشی قوْنشولوق سؤزلشمه‌سینی فسخ ائتدی.
*۴ سپتامبر - میللت‌لر جامیعه‌سی عرب و ایسرائیل دؤولت‌لری‌نین یارادیلماسی ایدیعاسینی به‌یه‌نیر.
*۲۸ ژولای - مسلم ماقامایئو؛ آذربایجان موسیقیچیسی
*۲۱ دسامبر - ایلک اۇزون٬ سسلی و بوْیالی جیزگی فیلمی٬ والت دیسنی‌نین «پامبیق شاهزاده و یئددی جۆجه»نین قالاسی کئچیریلدی.
0
*۱۳ آقوست - شانگهای محاربه‌‌سی باشلامیشدیر.

## قایناق‌لار

بؤلمه:میلادی ایللر
۱۹۳۶ (میلادی)

** میلادی ۱۹۳۶-جی ایل**  گریگوری تقویمی اساسیندا مین دوْققوز یۆز اوْتوز آلتینجی ایل.
## اهمیتلی حادیثه‌لر

### حادیثه‌لر
*۵ اوْکتوبر - ایسپانیادا وطنداش موحاریبه‌سی باشلامیشدیر.
*۵ اوْکتوبر - عاشق‌آباد شهرینده باش وئرمیش زلزله نتیجه‌سینده ۱۱۰ مین اینسان حیاتینی ایتیردی.
*۲۶ آقوست - بؤيوک بریتانیا سوئز کانالینی اؤز نظارتینده ساخلاماقلا میصره موستقیللیک وئرمیشدیر.
*۲۵ نوْوامبر - آلمان و ژاپون آنتی‌کومینترن عهدی‌نی ایمضالامیشدیر.
*۲ نوْوامبر - بی.بی.سی تلویزیون وئریلیشلری‌نین يايیمینا باشلامیشدیر.
*۲ اوْکتوبر - آمریکادا یئنیدن الکولی ایچکی ایستحصالینا ایجازه وئریلمیشدیر.
*۲ اوْکتوبر - شورویده ماکسیموم حبس مودتی ۱۰ ایلدن ۲۵ ایله قالدیریلمیشدیر.

## قایناق‌لار

بؤلمه:میلادی ایللر
۱۹۳۵ (میلادی)

** میلادی ۱۹۳۵-جی ایل**  گریگوری تقویمی اساسیندا مین دوْققوز یۆز اوْتوز بئشینجی ایل.
## اهمیتلی حادیثه‌لر

### حادیثه‌لر
*۶ ژانویه - تۆرکیهده «میلّیّت» قزئته‌سی نشره باشلادی.
*۲۸ فوریه - والاس کاروترس٬ نایلوْنو کشف ائتدی.
*۲۱ مارس - ریضا شاه پهلوی٬ اۇلوسلارآراسی توْپلولوغا سسلنه‌رک اؤلکه‌سی‌نین «پرشیا» اوْلاراق دئییل٬ «آریانلارین اؤلکه‌سی» آنلامینا گلن «ایران» اوْلاراق آدلاندیریلماسینی ایسته‌دی.
*۲۱ اوْکتوبر - آلمان میلتلر جمعیتیندن رسماً آیریلدی.
*۱۶ مارس - آدولف هیتلر٬ ورسای آندلاشماسینی ایبطال ائتدیگینی آچیقلادی.
*۱۵ سپتامبر - نورنبرق قانون‌لاری ایله یهودی‌لر وطنداش‌لیق‌دان محروم ائدیلمیش‌لر، آلمانین دؤولت نمادی سینمیش صلیب اولموش‌دور.
*۱ مارس - تۆرکیه بؤیوک میلّت مجلیسی ۵-جی دؤنم چالیشمالارینا باشلادی. آتاتۆرک٬ ۴-جۆ دفعه جومهورباشقانی سئچیلدی. تۆرکیه مجلیسینده ایلک دفعه ۱۸ قادین میلّت‌وکیلی یئر آلدی.

## قایناق‌لار

بؤلمه:میلادی ایللر
۱۹۳۴ (میلادی)

** میلادی ۱۹۳۴-جی ایل**  گریگوری تقویمی اساسیندا مین دوْققوز یۆز اوْتوز دؤردونجو ایل.
## اهمیتلی حادیثه‌لر

### حادیثه‌لر
*۷ دسامبر - تۆرک قادینلار بیرلیگی٬ ایستانبولدا بیر میتینگ‌له قادینلارین میلّت‌وکیلی سئچیب-سئچیلمه حاقّینی قۇتلادی.
*۵ دسامبر - ایستالینه قارشی سۇی-قصدده گۆناهلاندیریلان ۷۰ نفر گۆلله‌لنمیشدیر.
*۵ دسامبر - تۆرکیهده قادینلارا سئچکی حۆقوقو وئریلمیشدیر.
*۴ مارس - آنکارا رادیوسو یایینا باشلادی.
*۴ جولای - ماجار فیزیکچی لئو زیلارد٬ داها سوْنرا اتوم بوْمباسیندا ایشلنه‌جک اوْلان «زنجیر‌له‌مه عکس‌العمل» مودلینی ثبت ائتدی.
*۳ ژانویه - شوروی‌ده طیّاره‌لرین رادیولوژیسی ایله یئری‌نین مۆعیّنلشدیریلمه‌سی اۆچون اۇغورلو سیناق کئچیریلدی.
*۲۶ مارس - بیرلشمیش شاهلیقدا ایلک دفعه موْتورلو آرابا سۆره‌جکلره سۆروجولوک ایمتیحانیندان کئچمه شرطی گتیریلدی.
*۲۴ نوْوامبر - سوْی‌آد قانونو قبول ائدیلدیکدن سوْنرا تۆرکیه جۆمهور باشقانی مصطفی کمالا «آتاتۆرک» آدی وئریلیب.
*۲ آقوست - آدولف هیتلر آلمان فورئری اوْلموشدور.
*۱۹ دسامبر - ایسپانیا حؤکومتی کاتالونیانین موختاریّت حۆقۇقونو لغو ائتمیشدیر.
*۱۹ اوْکتوبر - آنادولو و تراکیادا یاشایان یونانلارین یوناندا یاشایان موسلمان-تورک اهالی ایله موبادیله ائدیلمه‌سی اۆچون یارادیلمیش تورکیه-یونانیستان بیرگه کومیسیونو اؤز فعالیتینی باشا چاتدیردی.
*۱۸ سپتامبر - شوروی میللت‌لر جامعه‌سی‌نین ترکیبینه داخیل اوْلموش‌دور.

## قایناق‌لار

بؤلمه:میلادی ایللر
بؤلمه:1934
کلودیو لولی

**کلودیو لولی** ()، (دوغوم: ۲۸ مارس ۱۹۵۰ بولونیا) بیر ایتالیالی شاعیر، یازیچی و موعلیمدیر.

## قایناقلار

بؤلمه:یاشایان اینسانلار
بؤلمه:ایتالیالی موعلیملر
۱۹۴۲ (میلادی)

** میلادی ۱۹۴۲-جی ایل**  گریگوری تقویمی اساسیندا مین دوْققوز یۆز قیرخ ایکینجی ایل.
## اهمیتلی حادیثه‌لر

### حادیثه‌لر
*۸ ژانویه - ۷۷-جی آذربایجان قوْشونو آلمان قوْشونلاری‌نین قیریم‌داکی تامان یاریم‌آداسیندان وۇروب چیخاردی.
*۳ مارس - تۆرک رسّاملار جمعیتی ایستانبول‌دا قۇرولدو.
*۲۸ دسامبر - ژاپون حربی هاوا قۆووه‌لری کلکوتته‌نی بوْمباردمان ائدیب
*۲۶ نوْوامبر - شوروی اوْردوسو ایستالینقراددا عکس هۆجوما باشلامیشدیر.
*۲۴ فوریه - آمریکا سسی رادیوسو ایلک دفعه یایینا چیخدی.
*۲۳ آقوست - ایکینجی دونيا موحاریبه‌‌سی: ایستالینقراد موحاریبه‌‌سی باشلامیشدیر.
*۲۲ مارس - ایکینجی دۆنیا ساواشی سیراسیندا ایکینجی سیرته دؤیوشو باش وئردی.
*۲ دسامبر - شیکاقولو بیلیم آداملاری ایلک کونتوروللو زنجیرله‌مه آتوم عکس‌العملینی حیاتا کئچیردیلر.
*۱۹ ژانویه - ایکینجی دۆنیا ساواشی: ژاپون عسکری بیرلیک‌لری برمه‌نی ایشغال ائتدی.
*۱۳ ژانویه - هنری فوْرد پیلاستیک کۆتله‌دن اوتوموبیل حاضیرلادی، بۇ اوتوموبیل دیگر اوتوموبیللردن ۳۰٪ داها یۆنگول ایدی.
*۱۱ نوْوامبر - مۆتّفیق طرفیندن قۇزئی آفریقا حربی جبهه‌نین آچیلماسینا جاواب اوْلاراق فاشیست آلمان فرانسهنین گۆنئی بؤلومونو ایشغال ائتمیشدیر.

## قایناق‌لار

بؤلمه:میلادی ایللر
۱۹۳۳ (میلادی)

** میلادی ۱۹۳۳-جی ایل**  گریگوری تقویمی اساسیندا مین دوْققوز یۆز اوْتوز اۆچونجو ایل.
## اهمیتلی حادیثه‌لر

### حادیثه‌لر
*۸ نوْوامبر - افغانیستاندا نادرشاه قتله یئتیریلدیکده سوْنرا حاکیمیّته اوْنون اوْغلو ظاهرشاه گلمیش‌دیر. «میلّت آتاسی» حساب ائدیلن ظاهرشاهین حؤکومت دؤنمی افغانیستاندا ثبات و اینکیشافلا تانیلیر.
*۸ آوریل - آلماندا آریایی عیرق‌دان اوْلمادیغی دۆشونولن مأمورلار امکلی ائدیل‌دی.
*۵ مارس - بؤیوک بوحران٬ آمریکا جومهور باشقانی فرانکلین روزولت بۆتون بانک‌لاری باغلاییب مالی عملیاتلاری دۇردوردو.
*۲۶ دسامبر - اف‌ام رادیو ثبت اوْلوندو.
*۲۳ مارس - آلمان میلّی مجلیسی رایشتاق٬ آدولف هیتلره قرارنامه‌لرله اؤلکه‌نی ایداره ائتمه یئتکی‌سی وئردی.
*۲۱ سپتامبر - لیپسیق‌ده ریخستاقی یاندیرماق‌دا ایتهام اولونان کومونیست‌لر اوزرین‌ده محکمه روندی باشلامیش‌دیر.
*۲۰ مارس - نازی‌لرین ایلک توْپلاما کمپی مونیخ یاخینلاریندا آچیلدی.
*۲ مارس - کینگ کوْنق فیلمی نیویورک‌دا گؤستریمه گیردی.
*۱۸ نوْوامبر - ایستانبول دارالفنونو یئنی آدلا (ایستانبول اونیوِرسیته‌سی) ایشه باشلامیشدیر.
*۱۶ نوْوامبر - آمریکا بیرلشمیش ایالتلری ایله شوروی دیپلوْماتیک ایلگیلر قۇرموشدور
*۱۵ مارس - آلمان‌دا هیتلر٬ ۳-جۆ رایشی اعلان ائتدی.
*۱۳ آوریل - یۇخاری مۆهندیس‌لیک مکتبینی (ایستانبول تکنیک بیلیم‌یوردو) بیتیرن صبیحه و ملک خانیملار تۆرکیهنین ایلک قادین مۆهندیسلری اوْلدو.
*۱۲ نوْوامبر - فاشیست حزبی آلمانداکی پارلمان سئچکی‌لرینده یئرلرین ۹۶٪-نی الده ائتمیشدیر.
*۱۲ آقوست - اوکراينا میلّی فوتبول کومانداسی تورکیيه‌يه قارشی ایلک رسمی ماچا چیخدی.
*۱۰ اوْکتوبر - آمریکادا ایلک دفعه یویوجو توز ساتیشا چیخاریلمیشدیر.

## قایناق‌لار

بؤلمه:میلادی ایللر
بؤلمه:1933
۱۹۳۲ (میلادی)

** میلادی ۱۹۳۲-جی ایل**  گریگوری تقویمی اساسیندا مین دوْققوز یۆز اوْتوز ایکینجی ایل.
## اهمیتلی حادیثه‌لر

### حادیثه‌لر
*۵ جولای - پورتوقالدا فاشیست رژیمی‌نین باشقانلیغینا آنتونیو سالازار گتیریلدی.
*۴ جولای - آمریکالی گنگستر آل کاپون‌ـا ۱۱ ایل حبس کسیلدی.
*۳۰ ژولای - لس آنجلسده اونونجو دور یای المپیا اویونلاری باشلانمیشدی.
*۳ اوْکتوبر - عراق موستقیللیینی اعلان ائتمیشدیر.
*۲۹ نوْوامبر - فرانسه و شوروی هۆجۇم ائتمه‌مک باره‌ده آنلاشما ایمضالامیشدیر.
*۲۶ سپتامبر - تورکیه‌ده تورک دیل کونگره‌سی توپلانمیش، ایلک دفعه "دیل بایرامی" قئید ائدیلمیش‌دیر.
*۲۵ سپتامبر - کاتالونیا موختاریت الده ائدیر
*۲۳ سپتامبر - نجد و حیجاز شاه‌لیغی سعودی عربیستان شاه‌لیغی ایله بیرلشدی‌یینی اعلان ائتمیش‌دیر.
*۲۲ ژانویه - حافظ یاشار تۆرکجه قۇرآنی یئرباتان جۇمامسجیدینده اوْخودو.
*۲۲ دسامبر - ماهاتما قاندی آزادلیغا چیخدی.
*۱۲ آوریل - تۆرک تاریخی تدقیق جمیعتی قۇرولدو.
*۱۰ سپتامبر - نیویورک متروسونون ۳-جو خطی آچیلمیش‌دیر.

## قایناق‌لار

بؤلمه:میلادی ایللر
بؤلمه:1932
بؤلمه:Leap years in the Gregorian calendar
۱۹۳۱ (میلادی)

** میلادی ۱۹۳۱-جی ایل**  گریگوری تقویمی اساسیندا مین دوْققوز یۆز اوْتوز بیرینجی ایل.
## اهمیتلی حادیثه‌لر

### حادیثه‌لر
*۹ دسامبر - ایسپانیادا ایکینجی جۆمهوریت یارادیلیب.
*۲۴ آقوست - فرانسه و شوروی ایتیفاقی آراسیندا بیطرفلیک موقاویله‌سی ایمضالانیر.
*۲۲ اوْکتوبر - آمریکالی مافیا رهبری آل کاپون مالیات وئرمه‌مه‌سینه گؤره ۱۱ ایل حبس جزاسی آلمیشدیر.
*۱۸ نوْوامبر - ژاپون قوْشونلاری مانچورینی ایشغال ائتمیشدیر.
*۱۲ اوْکتوبر - ریودوژانیرونون رمزی ساییلان «ناجی عیسی» موجسمه‌سینین آچیلیشی اولدو.
*۱۱ اوْکتوبر - شورویده فردی تیجارت کامیل لغو ائدیلدی.
*۱ مئی - نیویورک‌دا ایمپاییر ایستئیت بیناسی خیدمته گیردی.

## قایناق‌لار

بؤلمه:میلادی ایللر
۱۹۳۰ (میلادی)

** میلادی ۱۹۳۰-جی ایل**  گریگوری تقویمی اساسیندا مین دوْققوز یۆز اوْتوزنجو ایل.
## اهمیتلی حادیثه‌لر

### حادیثه‌لر
*۹ نوْوامبر - اتریشده کئچیریلن پارلمان سئچکیلرینده سوْسیالیستلر قالیب گلمیش، ناسیستلر و کوْمونیستلر پارلمانا دۆشه بیلمه‌میشلر.
*۶ مئی - تۆرکیهنین حکاری بؤلگه‌سینده ۷/۲ بؤیوکلوگونده یئر تیتره‌مه‌سی باش وئردی.
*۶ ژانویه - ایستالینین بۇیوروغو ایله شوروی‌ده فردی تصرّوفات سیستمی پوْزولدو. عئینی زاماندا «یئنی ایقتیصادی سیاست» دؤورونون سوْنا چاتدیغی دا اعلان اوْلوندو.
*۵ نوْوامبر - لندنده ایلک تلویزیون تبلیغاتی نۆماییش ائتدیریلمیشدیر.
*۳۰ ژولای - اوروگوئه ائوصاحیبی اولاراق، آرژانتین تیمینی ۴-۲ نتیجه سی ایله مغلوب ائدرک، فوتبال اوزره ایلک دونیا چمپیوناتینی قازانمیشدیر.
*۳ آقوست - سووئت اتفاقی و ایتالیا آراسین‌دا تیجارت موقاویله‌سی ایمضالانمیش‌دیر.
*۲۳ دسامبر - تۆرکیه و یۇنان آراسیندا اراضی مۆبادیله‌سی اوْلدو.
*۱۲ مارس - هیندوستان‌دا ماهاتما قاندی٬ دۇز ایستحصالینداکی حؤکومت تک‌الینه قارشی چیخماق هدفی ایله٬ احمدآباددان دنیزه ۳۰۰ مایل‌لیق دۇز یئری‌ییشینه باشلادی.
*۱۱ آوریل - سۇلطان‌احمدده بؤیوک قادین میتینقی کئچیریلدی. تۆرک قادینلار بیرلیگی‌نین دۆزنله‌دیگی میتینق‌ده٬ قادینلارا سئچمه-سئچیلمه حاقّی تانیلماسی قۇتلاندی.

## قایناق‌لار

بؤلمه:میلادی ایللر
۱۹۲۷ (میلادی)

** میلادی ۱۹۲۷-جی ایل**  گریگوری تقویمی اساسیندا مین دوْققوز یۆز ایگیرمی یئددینجی ایل.
## اهمیتلی حادیثه‌لر

### حادیثه‌لر
*۷ ژانویه - لندن و نیویورک آراسیندا ایلک بیرباشا قیطعه‌لر آراسی تلفون دانیشیغی باش تۇتدو.
*۶ مارس - ایستانبول رادیوسو یایینا باشلادی.
*۶ اوْکتوبر - اوورنر قارداشلاری نیویورک‌دا ایلک سسلی فیلمین تقدیماتینی کئچیرمیشلر.
*۲۹ ژولای - هری مولیش؛ هلندلی یازیچی
*۲۷ آقوست - بریان-کلوق پیمانی ایمضالانمیشدیر.
*۲۲ نوْوامبر - ایران فارس خلیجینده‌کی بحرئين آدالارینا ادعا ائتمیشدیر.
*۱۸ نوْوامبر - آنکارا رادیوسو یاییما باشلامیشدیر.
*۱۸ ژانویه - لوْزان آندلاشماسینی آمریکا سناسی رد ائتدی.
*۱۷ مارس - ایتالیادا اۇزون مۆدّت سۇبای اوْلانلارین آغیر مالیات وئرمه‌لری اۆچون قانون چیخاریلدی.
*۱۴ دسامبر - چین‌ده چای کای-شِک قووّتلری کانتون‌داکی کومونیست آیاقلانمانی باسدیردی.
*۱۲ نوْوامبر - لِو تروتسکی شوروی رهبرلیگیندن کنارلاشدیریلیب٬ ایستالین اؤلکه‌ده فاکتیکی اوْلاراق تکجه باشچی‌یا چئوریلمیشدیر.
*۱۱ ژانویه - تۆرکیه جومهوریتی ایله آلمان آراسیندا تیجارت و ایقامت آندلاشمالاری ایمضالاندی.
*۱۰ ژانویه - متروپولیس آدلی آلمان فیلمی گؤستریمه گیردی.
*۱۰ آوریل - تۆرکیهده بینالارین نۆمره‌لندیریلمه‌سینه و خیاوانلارین آدلاندیریلماسینا گؤره قانون قوْیولدو.
*۱ مئی - آدولف هیتلرین ایداره‌سینده‌کی نازی حیزبی برلین‌ده ایلک دفعه میتینق قۇردو.

## قایناق‌لار

بؤلمه:میلادی ایللر
۱۹۲۶ (میلادی)

** میلادی ۱۹۲۶-جی ایل**  گریگوری تقویمی اساسیندا مین دوْققوز یۆز ایگیرمی آلتینجی ایل.
## اهمیتلی حادیثه‌لر

### حادیثه‌لر
*۶ ژانویه - آلمانین لوفتهانسا شیرکتی قۇرولدو.
*۲۹ آقوست - نپالدا برده‌دارلیق لغو ائدیلمیشدیر.
*۲۶ فوریه - باکی‌دا بیرینجی تۆرکولوژی قۇرولتای ایشه باشلادی.
*۲۵ سپتامبر - فورد کارخانالارین‌دا ۵ گونلوک ۸ ساعت‌لیق ایش رژیمینه کئچید
*۲۴ مارس - تۆرکیهده نفت آختارما و ایشلدیلمه‌سی‌نین دؤولتجه ایداره ائدیلمه‌سینی اؤن‌گؤرن قانون مجلیسینده قبول ائدیل‌دی.
*۱۸ مارس - باغیمسیز تۆرک اوْرتودوکس پاتریکخاناسی قۇرولدو.
*۱۷ مارس - «دمیر صنایعین تأسیسینه دائیر قانون» تۆرکیه بؤیوک میلّت مجلیسینده قبول ائدیل‌دی.
*۱۶ نوْوامبر - هیند شاعیری تاگور ایستانبولا گلمیش‌دیر. تاگور٬ «ائتدیگینیز دئوریملر یالنیز تۆرکیه اۆچون دئییل٬ بۆتون دوْغو اۆچون ده پارلاق بیر گله‌جک حاضیرلاماقدادیر» دئمیشدیر.
*۱۴ اوْکتوبر - لندنده وینی-پوح حاقدا ایلک حیکایت چاپدان چیخدی.

## قایناق‌لار

بؤلمه:میلادی ایللر
۱۹۲۵ (میلادی)

** میلادی ۱۹۲۵-جی ایل**  گریگوری تقویمی اساسیندا مین دوْققوز یۆز ایگیرمی بئشینجی ایل.
## اهمیتلی حادیثه‌لر

### حادیثه‌لر
*۸ دسامبر - آدوْلف هیتلر حبسخانادا يازدیغی (۱۹۲۳-۱۹۲۴) آوتوْبیوْقرافیک "منیم مۆباریزم" اثرینی کیتاب شکلینده چاپ ائتدیریر.
*۸ آقوست - تورونتودا ایلک دفعه ایشیق فور قوراشدیریلمیشدیر.
*۳۰ نوْوامبر - آذربایجان کوْمونیست حیزبی‌نین يئددینجی قۇرولتايی ایشه باشلامیشدیر.
*۲۶ دسامبر - تۆرکیه بؤیوک میلّت مجلیسی٬ اۇلوسلارآراسی ساعات و تقویمین ایشلنمه‌سینی قبول ائتدی.
*۲۵ فوریه - تۆرکیه خیانت-وطنیه قانونوندا دییشیکلیک ائدیلدی؛ دین سیاسته آلت ائدیلمه‌یه‌جک و بۇ جورم وطن خیانتی ساییلاجاق.
*۲۵ دسامبر - بین‌الخلق تقویم و ساعات قبول ائدیل‌دی.
*۲۳ مارس - سس‌سیز سینما دؤنمی‌نین ان باهالی فیلمی٬ (۳/۹ میلیون دوْلار) «بن هور» گؤستریمه گیردی.
*۲۱ دسامبر - شوروی مرکزی رهبرلیگینین قراری ایله ناخچیوان مۇختار جومهوریتی‌نین ال‌دره٬ لئهواز٬ آستاروز٬ نۆودی و آیری یاشاییش یئرلری ائرمنیستان شوروی جومهوریتینه قاتیلمیشدیر و بۇ توْرپاقلاری ییغان مئهری بؤلگه‌سی یارادیلمیشدیر.
*۲۰ آقوست - روم متروسونون ایلک خطی آچیلدی.
*۲ ژانویه - تاجیکیستان شوروی جومهوریتی ترکیبینده داغلیق بدخشان مۇختار ولایتی قۇرولدو.
*۱۷ دسامبر - شوروی و تۆرکیه آراسیندا طرفسیزلیک آنلاشماسی ایمضالانمیشدیر.
*۱۴ نوْوامبر - سورئالیست‌لرین ایلک سرگیسی پاریسده آچیلمیشدیر.
*۱۲ دسامبر - رضا پهلوی ایران تختینه چیخمیشدیر.
*۱ نوْوامبر - ایراندا رضاخان پهلوی حاکمیته گلمیش و بۇنولا قاجارلارین حاکمیتینه سوْن قوْیولموشدور.
*۱ مئی - قیبریس٬ بیرلشمیش شاهلیق مۆستعمیره‌سی اوْلدو.
*۱ مارس - آنادوْلو آژانسی قۇرولدو.

## قایناق‌لار

بؤلمه:میلادی ایللر
۱۹۲۴ (میلادی)

** میلادی ۱۹۲۴-جی ایل**  گریگوری تقویمی اساسیندا مین دوْققوز یۆز ایگیرمی دؤردونجو ایل.
## اهمیتلی حادیثه‌لر

### حادیثه‌لر
*۸ آوریل - تۆرکیهده شریعه محکمه‌لرینی قالدیران یئنی محکمه‌لر تشکیلاتی قانونو تۆرکیه بؤیوک میلّت مجلیسینده قبول ائدیل‌دی.
*۵ مارس - ایستانبولدا موعاریف مۆدورلوگو٬ تهدیف-تدریسات قانونو گرگینه مدرسه‌لره ال قوْیدو.
*۵ مارس - خلیفه عبدالمجید عائیله‌سی ایله بیرلیکده تۆرکیهدن چیخدی.
*۵ جولای - ۴۲ اؤلکه‌نین قاتیلدیغی اولمپیک اوْیونلاری پاریسده باشلادی. آلمان اوْیونلارا قاتیلمادی.
*۵ آقوست - تورکیه‌ده چوخ آرواد آلماق قاداغان ائدیلمیش‌دیر.
*۴ مارس - خلیفه عبدالمجید ائفندی و عثمانلی خاندانی تۆرکیه‌نین خاریجینه چیخاریلدی.
*۴ جولای - تۆرکیه آنتالیانی دۆشمن الیندن قۇرتاردی.
*۴ آقوست - مکزیک و سووئت اتفاقی آراسین‌دا دیپلوماتیک علاقه‌لر یارادیلمیش‌دیر.
*۳ مارس - تۆرکیهده عثمانلی خلیفه‌لیگین قالدیریلماسی و عثمانلی خاندانی منسوبلاری‌نین خاریجه‌یه چیخاریلماسینا باغلی قانون قبول ائدیل‌دی.
*۳ ژانویه - توتانخ‌آمونون قبری تاپیلاندان سوْنرا قیزیل تابوتدا مومیایی‌لانمیش جسدی ده تاپیلدی.
*۲۸ نوْوامبر - ایلک فنرباخچا-بئشیکتاش مۆسابیقه‌سی کئچیریلمیش٬ اوْیون ۰-۲ حسابی ایله فنرباخچانین خئیرینه باشا چاتمیشدیر.
*۲۷ اوْکتوبر - شوروینین ترکیبینده شوروی اؤزبکیستانی یارادیلدی.
*۲۶ نوْوامبر - داغلیق قاراباغ مۇختار ویلايتی‌نین اساسنامهسی درج ائدیلمیشدیر.
*۲۴ دسامبر - آلبانی جومهوریسی یارادیلمیشدیر.
*۲۰ دسامبر - هیتلر حبسدن قۇرتولموشدور.
*۱۸ ژانویه - ایستانبولدا میلّی تۆرک تیجارت بیرلیگی کونقره‌سی توْپلاندی.
*۱۶ مارس - روم آندلاشماسی دوْغرولدوسوندا ایتالیا ریژکیانی توْرپاقلارینا قاتدی.
*۱۵ ژانویه - ایزمیرده حرب اوْیونلاری کئچیریلدی.
*۱۴ اوْکتوبر - تاجیکیستان شوروی یارادیلدی.

## قایناق‌لار

بؤلمه:میلادی ایللر
۱۹۲۳ (میلادی)

** میلادی ۱۹۲۳-جی ایل**  گریگوری تقویمی اساسیندا مین دوْققوز یۆز ایگیرمی اۆچونجو ایل.
## اهمیتلی حادیثه‌لر

### حادیثه‌لر
*۸ ژانویه - زاقافقازیا فدراسیونو بیرلشمیش زاقافقازیا پول نیشانی حاقّیندا فرمان قبول ائتدی.
*۸ دسامبر - آمریکا بیرلشمیش ایالتلری آلمان ایله دوْستلوق مۆقاویله‌سی ایمضالايیر.
*۶ نوْوامبر - آمریکالی جاکوب شینک٬ ایلک الکتیریک تراش ماشینی‌نین ایختیراع ثبتی‌نی آلدی.
*۴ مارس - آتاتۆرکون ۱۷ فوریه‌ده‌کی دانیشماسی ایله باشلایان ایزمیر ایقتیصاد کونقره‌سی سوْنا چاتدی. کوْنقره‌ده میثاق-ایقتیصادی قبول ائدیل‌دی.
*۴ ژانویه - «پراودا» قزئته‌سینده ولادیمیر لنینین «گۆنده‌لیکدن صفحه‌لر» آدلی یازیسی چاپ ائدیل‌دی. اوْرادا اوْ ساوادسیزلیق‌لا مۆباریزه‌نی گۆجلندیرمه‌یه چاغیریر.
*۳۱ مارس - لوْزان آندلاشماسی: لندنده توْپلانان اعتیلاف دؤولتری ائلچیلری٬ تۆرکیهنین ۸ مارس‌داکی نامه‌سینه جاواب وئره‌رک٬ لندن‌ده گؤروشمه‌لری سۆردورمه‌یه چاغیردیلار.
*۳ مارس - اینگیلیس گۆنئیلی کۆردلره هۆجۇم ائتدی. اینگیلیس هاوا قۆوّتلری‌نین باشلاتدیغی هۆجۇم‌لاردا کۆرد کندلری بوْمبالاندی و ۱۰٫۰۰۰ نفر اؤلدو. بئله‌جه بارزانچی حرکتی ۱۹۲۴ ایلینده مغلوب اوْلدو.
*۳ مارس - تایم درگی‌سینین ایلک سایی‌سی یاییملاندی.
*۲۹ اوْکتوبر - تورکیه جومهوریتی اعلان ائدیلدی و موصطفی کمال آتاتورک اونون ایلک رئیس‌جومهورو سئچیلدی.
*۲۴ مارس - یونان جۆمهۇریتی اعلان ائدیل‌دی.
*۲۳ سپتامبر - بولغاریستان‌دا سپتامبر عوصیانی باشلامیش‌دیر.
*۲۳ آوریل - لوزان باریش کونفرانسی ۲۳ آوریل ۱۹۲۳-ده ایکینجی دفعه کئچیریلدی.
*۲۰ ژانویه - عصمت پاشا لوزان‌دا یۇنانین یاخدیغی ۲۶ شهرین لیستینی وئردی.
*۲۰ اوْکتوبر - آذربایجان جومهوریتی شوروی رسمی اولاراق لاتین قرافیکلی الیفبایا کئچدی.
*۲ مارس - شوروی بیرلیگی‌نین قۇروجوسو ولادیمیر لنین٬ اؤلوموندن اؤنجه‌کی سوْن یازی‌سی اوْلاجاق «داها آز٬ داها یاخشی» آدلی مقاله‌نی یازدی.
*۱۷ ژانویه - مصطفی کمال پاشانین ایزمیت‌ده دۆزنله‌دیگی ایلک باسین توْپلانتی‌سی٬ سحره یاخین سوْنا چاتدی.
*۱۴ مارس - گنجلر بیرلیگی ورزیش کلوبو آنکارادا قۇرولدو.
*۱۳ اوْکتوبر - تورکیه بؤیوک میلت مجلیسی آنکارانین تورکیه پایتختی اولماسی ایله باغلی قرار قبول ائتمیشدیر.
*۱۱ دسامبر - آتاتۆرکون تایمز قزئتینده٬ «میلّی حاکیمیّت اساسینا دایانان و بالاخص جۆمهوریت ایداره‌سینه مالیک تاپیلان مملکتلرده سیاسی حزب‌لرین مؤوجودیتی واجیب‌دیر. تۆرکیه جۆمهوریتینده ده بیربیرینه نظارت ائدن حزب‌لرین دوْغاجاغینا شۆبهه یوْخدور» شکلینده سؤزو یاییملاندی.

## قایناق‌لار

بؤلمه:میلادی ایللر
۱۹۲۲ (میلادی)

** میلادی ۱۹۲۲-جی ایل**  گریگوری تقویمی اساسیندا مین دوْققوز یۆز ایگیرمی ایکینجی ایل.
## اهمیتلی حادیثه‌لر

### حادیثه‌لر
*۷ دسامبر - آذربایجان شوروی داغلیق قاراباغ موختار ولایتی مرکزی ایجراییّه کومیته‌سی سئچیلیب.
*۶ دسامبر - کانادادا ایلک دفعه خسته‌لرین مۆعالیجه‌سینه انسولین ایشلنمیشدیر.
*۶ دسامبر - آتاتۆرک٬ آنکارادا گؤروشدوگو حاکیمیّتی-میلّیه و یئنی‌گۆن قزئتلری‌نین مۆخابیره‌لرینه٬ خلق فیرقه‌سینی قۇراجاغینی آچیقلادی.
*۴ نوْوامبر - اینگیلیس مصرشوناسلار فیرعون تۇتانخامونون سردابه‌سینی آشکار ائتمیشلر.
*۴ دسامبر - هوْوارد کارتِر فیرعوْن تۇتانخاموْناۇن مزارینی زیارت ائتمک اۆچون خالقا ایجازه وئرمیشدیر.
*۳۱ اوْکتوبر - بنیتو موسولینی ایتالیانین باش ناظیری سئچیلدی.
*۳۰ دسامبر - شوروی ده ایلک سوْوئتلر قۇرولتایی کئچیریلیب. سوْوئت سوْسیالیست جومهوریلری اتفاقی تاسیس ائدیلیب.
*۲۹ نوْوامبر - توتانخامونون مومیایی‌سی‌نین آردیندان اوْنون واریداتی دا آشکار ائدیلمیشدیر.
*۲۹ اوْکتوبر - ایتالیا شاهی ۳-جو ویکتور امانوئل بنیتو موسولینینی حوکومت باشچیسی تعیین ائتدی.
*۲۸ فوریه - میصر٬ بیرلشمیش شاهلیق‌دان باغیمسیزلیغینی اعلان ائتدی.
*۲۱ سپتامبر - آمریکا رئیس‌جومهورو وارن جی. هاردینق فیلیسطین‌ده یهودی دؤولتی یارادیلماسی ایدیعاسینی دستکله‌میش‌دیر.
*۲۰ نوْوامبر - لوزان کونفرانسی ایشه باشلامیشدیر.
*۲۰ دسامبر - شوروی سوسیالیست جومهوریتی ایتّیفاقی آدی آلتیندا ۱۴ دؤولت بیرلشمیشدیر.
*۲ نوْوامبر - ملا نصرالدین ژۇرنالی فعالیتینی برپا ائتمیشدیر.
*۲ سپتامبر - فورد کارخانالارین‌دا ایشه مست گلمک قاداغان ائدیلیر.
*۲ ژانویه - آنکارادا تۆرکیه ایله اوکراین شوروی جومهوریتی آراسیندا آنلاشما ایمضالاندی.
*۱۷ نوْوامبر - سیبیری شوروی‌نین ترکیبینه قاتیلمیشدیر.
*۱۷ نوْوامبر - سوْنونجو عثمانلی سۇلطانی ایستانبولدان گئتمیشدیر.
*۱۷ سپتامبر - برلین‌ده دونیادا ایلک دفعه سس‌لی فیلمین ایجتیماعی نوماییشی کئچیریلمیش‌دیر.
*۱۴ نوْوامبر - بی‌بی‌سی بؤیوک بریتانیا رادیو یاییمینا باشلامیشدیر. یاییما گؤره مۆجوّیز ایسه ۱۹۲۳-جۆ ایل ژانویه‌نین ۱۸۰ده وئریلمیشدیر.
*۱ نوْوامبر - تۆرکیه بؤیوک میلّت مجلیسی‌نین قراری ایله ۶۲۳ ایل تاریخی اوْلان عثمانلی ایمپراتورلوغونون مؤوجودلوغونا سوْن قوْیولموشدور. سوْنونجو عثمانلی حؤکمداری آلتی محمد تاختدان ائندیریلمیشدیر.

## قایناق‌لار

بؤلمه:میلادی ایللر
۱۹۲۱ (میلادی)

** میلادی ۱۹۲۱-جی ایل**  گریگوری تقویمی اساسیندا مین دوْققوز یۆز ایگیرمی بیرینجی ایل.
## اهمیتلی حادیثه‌لر

### حادیثه‌لر
*۵ جولای - ایتالیا قوْشونلاری بۆتونلوک‌له آنتالیادان چکیلدی.
*۴ جولای - تۆرکیه قارامۆرسل شهرینی آزاد ائتدی.
*۳۱ مارس - ایکینجی اینؤنو ساواشیندا٬ تۆرک اوْردوسونون قارشی هۆجۇمو باشلادی.
*۲۹ ژولای - آدولف هیتلر آلمانین سوسیالیست فهله حزبی نین لیدری اولوبدور.
*۲۷ فوریه - تۆرکیه ساوشات‌ی روسیه‌دن گئری آلدی.
*۲۷ دسامبر - تۆرکیه مرسینین تارسوس ایلچه‌سی‌نی فرانسه ایشغالیندان قۇرتاردی.
*۲۵ فوریه - تۆرکیه٬ چیلدیری روسیه ایشغالیندان قۇرتاردی.
*۲۵ فوریه - گۆرجوستان باشکندی تیفلیس٬ بولشویک روسیه طرفیندن ایشغال ائدیلدی.
*۲۳ مارس - ایکینجی اینؤنۆ ساواشی باشلادی. یونان بیرلیکلری٬ اۇشاق و بۇرسا اۆزریندن٬ آیفون و اسکی‌شهره ساری ایکی قوْلدان هۆجۇما کئچدی.
*۲۲ مارس - تۆرکیه قۇرتولوش ساواشی: قۇوای-میلّیّه گۆجلری فرانسه اوْردوسونو فکهدن قوْودو.
*۲۲ سپتامبر - لاتویا، لیتوانی و استونی میلت‌لر جامعه‌سینه قبول اولونموشلار.
*۲۱ ژانویه - ایتالیا کومونیست حیزبی قۇرولدو.
*۲۰ ژانویه - تۆرکیه بؤیوک میلّت مجلیسی‌نین قۇرولماسی‌نین آردیندان٬ ۲۳ مادّه‌لیک ایلک آنایاسا قبول ائدیلدی.
*۲ مارس - تۆرکیه پوْسوْفو روسیه الیندن قۇرتاردی.
*۱۷ مارس - لندنده ایلک دوْغوم کونترولو کلینیگی آچیلدی.
*۱۶ مارس - شوروی آنکارا حؤکومتینی رسمی اوْلاراق تانیدی؛ موسکو آندلاشماسی ایمضالاندی.
0
*۱۳ آوریل - ایسپانیا کومونیست ایشچی حیزبی قۇرولدو.
*۱۳ اوْکتوبر - قافقاز ماوراسی ایله تورکیه آراسیندا قارص موقاویله‌سی ایمضالانمیشدیر.
*۱۱ ژانویه - بیرینجی اینؤنۆ ساواشی‌نین سوْنو. یۇنان قوْشونلاری گئری چکیلدی.
*۱۰ ژانویه - بیرینجی اینؤنو ساواشی: آلبای عصمت بی باشچی‌لیغینداکی تۆرک اوْردوسو٬ یۇنان اوْردوسو ایله اینؤنوده قارشی قارشی‌یا گلدی. تۆرک اوْردوسو ساواشی قازاندی. ظفرین آردیندان٬ آلبای عصمت بی جنراللیغا ترفیع ائدیلدی؛ تۆرکیه بؤیوک میلّت مجلیسی دؤولتی‌نین اۇلوسلارآراسی اعتیباری دا سۆرعتله چوْخالدی.

## قایناق‌لار

بؤلمه:میلادی ایللر
بؤلمه:1921
۱۹۲۰ (میلادی)

** میلادی ۱۹۲۰-جی ایل**  گریگوری تقویمی اساسیندا مین دوْققوز یۆز اوْنونجو ایل.
## اهمیتلی حادیثه‌لر

### حادیثه‌لر
*۷ نوْوامبر - تۆرک قوْشونلاری گۆمرونو تۇتدو.
*۶ آوریل - تۆرکیه‌ده آنادوْلو آژانسی قۇرولدو.
*۵ نوْوامبر - ایشغالدان سوْنرا آذربایجانین خاریجی تیجارتی شوروی رۇسیه‌سی‌نین تیجارتی ایله بیرلشدیریلمیشدیر.
*۴ نوْوامبر - آذربایجاندا قادین شعبه‌لری‌نین يارادیلماسینا باشلانمیشدیر.
*۳۰ نوْوامبر - آذربایجاندا قادین کوْمیته‌لری‌نین يارادیلماسینا باشلانیلمیشدیر.
*۲۹ نوْوامبر - اوْنونجو قیزیل اوْردو ایروانا گیرمیش٬ ائرمنیستاندا شوروی حاکیمیّتی قۇرولموشدور.
*۲۶ آقوست - آمریکادا خانیملارا سئچکیلرده ایشتیراک ائتمک حوقوقو وئرن آنایاسا دوزه‌لیشی قووه‌يه مینمیشدیر.
*۲۵ دسامبر - فرانسه کومونیست حزبی قۇرولدو.
*۲۳ آوریل - تۆرکیه بؤیوک میلّت مجلیسی‌نین آچیلیشی.
*۲۲ آوریل - اعتیلاف دؤولتلری٬ عثمانلی حؤکومتینی پاریس‌ده توْپلاناجاق باریش کونفرانسینا چاغیردی.
*۲۱ آوریل - آتاتۆرک٬ مجلیسین ۲۳ آوریل ۱۹۲۰ گۆنو آچیلاجاغینی بیلدیرن اعلانیه یاییملادی.
*۲۰ ژانویه - تۆرکیهنین مرعش شهرینده فرانسه ایشغالینا قارشی مرعش دیفاعی باشلادی.
*۲ دسامبر - تۆرکیه ایله ائرمنیستان آراسیندا آندلاشما ایمضالاندی. قارص ائرمنیستاندان گئری آلیندی.
*۱۹ مارس - آمریکا بیرلشمیش ایالتلری سنا مجلیسی٬ ورسای آندلاشماسینی تأیید ائتمه‌نی رد ائتدی.
*۱۹ دسامبر - تۆرکیه قۇرتولوش ساواشینی دستکله‌ین آنتالیادا آنادوْلو قزئتی یایینلانمایا باشلامیشدیر.
*۱۸ مارس - عثمانلی مجلیس-مبعوثانی ایستانبلونون ایشغالی اۆزرینه سوْن توْپلانتی‌سینی کئچیریب چالیشمالارینا آرا وئرمه قراری آلدی.
*۱۷ مارس - اینگیلیس قوْشونلاری٬ تۆرکیه‌نین اسکی‌شهر و آیفوْنوندان چکیلدیلر.
*۱۶ نوْوامبر - ایستالین لِنینه تلقرامدامیندا «باکینی فعال مۆدافیعه یوْلو ایله تصادۆفلردن قوْروماق اۆچون ان آزی ۵ قوْشون لازیمدیر... عکس حالدا دۆشمن ایلک هۆجۇموندا یئلیزاوِت‌پوْلو تۇتاراق ۱۸-جی ایلده‌کینه بنزر آذربایجان بورژوا حؤکومتی یاراتماق ایمکانی الده ائده‌جک» دئیه خبردارلیق ائتمیشدیر.
*۱۶ مارس - مۆتّفیق دؤولتلر٬ ایستانبولو ایشغال ائتدی.
*۱۶ ژانویه - میلّتلر جمعیتی ایلک توْپلانتی‌سینی پاریسده کئچیردی.
*۱۶ دسامبر - ۸.۵ بال گۆجونده زلزله‌‌ چینین قانسو ايالتینده ۱۸۰۰۰۰ اینسانین اؤلومونه سبب اوْلموشدور.
*۱۴ سپتامبر - جنوبی آذربایجانا ایرانین ترکیبین‌ده گئنیش موختاریت وئریلمه‌سی اۆچون موباریزه آپارمیش اینقیلاب‌چی شیخ محمد خیابانی وفات ائتمیش‌دیر.
*۱۳ نوْوامبر - ژنوده ۴۵ اؤلکه‌دن ۵۰۰۰ نۆماینده‌نین ایشتیراکی ایله میلّتلر جمعیتی‌نین قۇرولوش توْپلانتیسی آچیلمیشدیر.
*۱۱ آوریل - تۆرکیهنین شانلی اۇرفا شهری فرانسه ایشغالیندان قۇرتولدو.
*۱۰ نوْوامبر - ایستالین باکیدان موْسکوايا قايیدارکن محمد امین رسولزادهنی ده اؤزو ایله عئینی قاطاردا آپارمیشدیر.
*۱۰ ژانویه - میلّتلر جمعیتی قۇرولدو. آمریکا بیرلشمیش ایالتلری جمعیته قاتیلمادی.
*۱ دسامبر - آذربایجانین زنگزور ماحالی‌نین بؤيوک حیصه‌سی موْسکو رهبرلیگی‌نین قراری ایله ائرمنیستانا وئریلمیشدیر.

## قایناق‌لار

بؤلمه:میلادی ایللر
۱۹۲۹ (میلادی)

** میلادی ۱۹۲۹-جی ایل**  گریگوری تقویمی اساسیندا مین دوْققوز یۆز ایگیرمی دوْققوزونجو ایل.
## اهمیتلی حادیثه‌لر

### حادیثه‌لر
*۷ ژانویه - «تارزان» فیلمی نۆماییش ائتدیریلدی.
*۵ ژانویه - يۇقوْسلاویده دیکتاتورلوق رژیمی برقرار اوْلوب.
*۴ دسامبر - آمریکالی آدمیرال ریچارد بؤرد تاریخده ایلک دفعه جنوب قۆطبو اۆزریندن اۇچموشدور.
*۳ اوْکتوبر - یوقوسلاوی دؤولتی یارادیلمیشدیر.
*۲۹ نوْوامبر - آمریکالی طیّاره‌چی ریچارد بیرد ایلک دفعه جنوب قۆطبو اۆزرینده اۇچموشدور.
*۲۹ اوْکتوبر - نیویورک بورس بازارینین سینماسی ایله آمریکادا ایقتیصادی بوحران باشلادی.
*۲۵ مارس - ایتالیادا فاشیست ایداره‌چیلیگی گئنل سئچیملرده رأیلرین یۆزده ۹۹-ۇنون اؤزلری‌نین آلدیقلارینی آچیقلادی.
*۲۳ نوْوامبر - عۆمومی ایتیفاق کوْمونیست پارتیاسی زاقافقازیا اؤلکه کوْمیته‌سی بیرگه‌لشمه‌نی سرعتلندیرمک باره‌ده قرار وئریب.
*۱۸ ژانویه - لئو تروچکی شوروی بیرلیگیندن ائشیگه چیخاریلدی.
*۱۶ ژانویه - ژوزف ایستالین ایله آنلاشمازلیغا دۆشن نیکولای بوخارین٬ کومونیست انترناسیونال‌ین باشقانلیغیندان ایستعفا ائتدی.
*۱۲ اوْکتوبر - بین‌الخلق گؤی حمل و نقللرینی تنظیمله‌ین ورشوو سازیشی ایمضالاندی.
*۱۱ ژانویه - تۆرکیه‌ده اسکی یازیلی کیتابلاری یئنی حرفلره چئویرمک اۆچون دیل انجۆمنی بۆنیه‌سینده بیر کومیسیون قۇرولدو.
*۱۰ ژانویه - تن‌تن‌ین ماجرالاری آدلی کاریکاتور کیتابی ایلک دفعه یاییملاندی.
*۱ ژانویه - شوروی رهبرلیگی آذربایجاندا عرب کؤکلو الیفبانین ایشلنمه‌سینه قاداغا قوْیدو.

## قایناق‌لار

بؤلمه:میلادی ایللر
بؤلمه:1929
۱۹۲۸ (میلادی)

** میلادی ۱۹۲۸-جی ایل**  گریگوری تقویمی اساسیندا مین دوْققوز یۆز ایگیرمی سککیزینجی ایل.
## اهمیتلی حادیثه‌لر

### حادیثه‌لر
*۹ آوریل - تۆرکیه بؤیوک میلّت مجلیسی٬ لائیک‌لیگی یئریده‌رک آنایاسانین ایکینجی مادّه‌سینی دییشدیردی. سؤز قوْنوسو مادّه‌دن٬ «تۆرکیه دؤولتی‌نین دینی ایسلامدیر» بؤلومو چیخاریلدی.
*۸ نوْوامبر - جومهورباشقانی مصطفی کمال میلّت مکتبلری‌نین گئنل باش‌باخانی و باش‌اؤیرتمنلیگینی قبول ائتدی.
*۶ نوْوامبر - هِربِرت ل.هووِر آمریکا باشقانی سئچیلدی.
*۲۴ نوْوامبر - تۆرکیه بؤیوک میلّت مجلیسی غازی مصطفی کمالا «باش اؤیرتمن» درجه‌سی وئریب.
*۲ دسامبر - جلال ساحیر ارزون‌ون حاضیرلادیغی «ایملا لۆغاتی» یاییملاندی.
*۱۹ سپتامبر - نیویورک‌دا میکی ماوس حاقین‌دا ایلک کارتونی فیلمی‌نین نوماییشی اولموش‌دور.
*۱۸ نوْوامبر - «والت دیسنی» و «میکی ماوس»ین تقدیمانی کئچیریلمیشدیر.
*۱۷ آقوست - موسکودا «دینامو» فوتبال ایستادیومونون آچیلیشی  اوْلموشدور.
*۱۵ مارس - ۱۵ مارس حادیثه‌سی باشلادی. ژاپون ایمپیراتورلوغوندا چوْخ ساییدا کومونیست تۇتۇقلاما قراری چیخاریلدی.
*۱۵ سپتامبر - اینگیلیس میکروبیولوژیست الکساندر فلمینگ دونیادا ایلک دفعه پینی‌سیلین الده ائتمیش‌دیر.
*۱۰ ژانویه - شورویده٬ تروچکی‌نین ده داخیل اوْلدو ۳۰ نفرلیک مۆخالیف لیدرلر دسته‌سی٬ آلماتییا سۆرولدو.
*۱۰ آوریل - «تۆرکیه حؤکومتی‌نین دینی ایسلامدیر» جۆمله‌سی٬ آنایاسا متنیندن چیخاریلدی. میلّت‌وکیل‌لری و جۆمهۇرباشقانی٬ آند ایچَرکن «واللاهی» یئرینه «ناموسوم اۆزرینه سؤز وئریرم» دئیه‌جک.

## قایناق‌لار

بؤلمه:میلادی ایللر