open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
هیند اوروپا دیللری

**هیند اوروپا دیل عائیله‌سی** نئچه یؤز دیل و لهجه یه بؤلونور اوروپا، آمریکا و هیند یاریم آداسی اورتا آسیا ،ایران و استرالیا دا چوْخلو دانیشانلاری وار کی سایلاری ۳میلیاردی آشیریر؛ و دونیانین ان بؤیوک دیل عائیله سی تانینیر کی بۇ دیللر ان آدلیلاری دیر: اینگیلیسجه، آلمانجا، ایتالیاجا ،روسجا، فارسجا و فرانسه دیلی ایله ایسپانیا دیلی.

## Summary

The number of speakers derived from statistics or estimates (2019) and were rounded:

## قایناقلار

بؤلمه:دیللر
نووروز گولو

**نووروز گولو** (فارسجا: زنبق وحشی) ـ بیر تۆر بیتکی.

آذربایجان‌دا، ایسفند آیین‌دا آچان بیر (خودرو) گول دیر. بو گولون عومرو آز اولار و داغ‌لارین قاری أریدیک‌دن سونرا داغ أتک‌لرینده گوزه دگر. بئله‌لیکˈله نووروز گولون آچماسی یازین گلمه‌سین خبر وئرر. آذربایجان‌دا چوخ معمول دیر کی بو گولو داغ‌دان دریب و کیتاب آراسیندا قورودوب ساخلارلار.

نووروز گولون دریب ائوه گتیرمک آذربایجان کندلرینده بیر دب دیر. |بندانگشتی

## نووروز گولو آذربایجان فولکلوروندا

#### نووروز گولو ایله قیزیل‌گول سئوداسی

آذربایجان فولکلوروندا و آیین (أساطیری) دوشونجه‌سینده نووروز گولو ایله قیزیل‌گول ابدی سئوگیلی‌لر دیرلر. نووروز گولو بایرامدا (یاز آچیلاندا) چیخدیقدا قیزیل‌گول، آنجاق، یازدان ایکی آی کئچنده آچیلار. اونا گؤره، اونلار بیر.بیرینی گؤره بیلمزلر. 

آذربایجان فولکلوروندا بئله بیر اینانج وار دیر کی، بو ایکی گولو بیر.بیرینه چاتدیران کیمسه بهیشته گئده‌جکدیر. 

بو فوتوشکیل‌لر قدیم بیر قرآن‌دان دیر. بو قرآن‌ین آراسیندا ۲۰۰-۱۵۰ ایل بوندان قاباق قویولموش نووروز گولو و بیر یئرینده ایسه، نووروز گولو ایله قیزیل‌گولون گول‌یارپاق‌لاری قویولوبدور.


فایل:Quran01.JPG| قدیم قرآنین آراسیندا ۱۵۰-۲۰۰ ایل بوندان قاباق گول‌یارپاق‌لاری قویولوبدیر.
فایل:Novruz gülü.JPG| **نووروز گولو**ن گول‌یارپاق‌لاری قدیم قرآنین آراسیندا.
فایل:Qızıl Gülü-Novruz Gülü.JPG| **نووروز گولو** و **قیزیل گولو**ن گول‌یارپاق‌لاری قدیم قرآنین آراسیندا.


## نووروز گولو ادبیات‌دا

نووروز گولودن آذربایجان أدبیاتیندا چوخ سوز گئدیبدیر. اؤرنک اولاراق شهریارین "حیدربابا"  و "سهندیم" منظومه‌لری و ناصر منظورینین "سون ناغیل سون افسانه" رومانین آد آپارماق اولار. 

بورادا، اؤرنک اولاراق، شهریارین حئیدرباباسیندان ایکی بند وئریلیر:

بایرام یئلی چارداخ‌لاری ییخاندا، 

**نووروز گولو**، قارچیچگی چیخاندا، 

آغ بولوت‌لار کوینکلرین سیخاندا،

بیزدن ده بیر یاد ائله‌ین ساغ اولسون

دردلریمیز قوی دیککلسین داغ اولسون.

یومورتانی گؤیچک ، گوللی بویاردیق

چاققیشدیریب ، سینانلارین سویاردیق

اویناماقدان بیرجه مگر دویاردیق ؟

علی منه یاشیل آشیق وئرردی

ایرضا منه **نووروزگول**ی درردی 

"سون ناغیل سون افسانه" رومانی نووروز گولو ایله قیزیل‌گولون سئوداسی اولان افسانه ایله باشلانیر. .

## قایناق‌لار
دولانتاپ

بندانگشتی|سول|لندن ده دووارلاری چیمندن دوزلمیش بیر گرچک دولانتاپ**دولانتاپ** و یا **مئیز**، یوخسا **لابیرانت** (انگلیزجه. Maze or Labyrinth ) بیر تاپماجا یول و یا بوروق بوروق و قارماشیق یوللار مجموعه‌سینه دئییلیر. بو یوللارین بیر گیریش و بیر ده چیخیش(قوروتولوش، هدف) قاپی سی اولور. طبیعی شرایطده یوللار اوجا حیصارلار لا آیرییلر و دولانتاپ ایچینده یول آختاران دووارلارین آیری طرفین گؤره بیلمیر. کاغاذ اوستونده ده یوللار خط ایله آیریلیرلار.
بندانگشتی|سول|دولانتاپین ساغ ال چؤزومو
## دولانتاپین حلی
بندانگشتی|سول|دولانتاپین ساغ ال چؤزومودولانتاپین بیر حل یولو، ساغ اَل حلی آدلانیر. عکسده گؤردویونوز کیمی، دولانتاپین ایچینده اولان آدام، گیریش قاپی سیندان، ساغ اَلی نی دوورا سورتوب علامت قویسا، سونوندا چیخیش قاپی سی نی تاپابیلر.

## دولانتاپ نوعلاری
دولانتاپلار تفریح و تاپمادان چوخ ، پسیکولوژی (روانشناسی) دا ، اؤیرتمه و یول تاپماق ایستعدادنی ایمتاحانلاماق اۆچون ایشله‌نیر. پسیکولوژی دا کی چوخ ایشله نیلن دولانتاپلارین نئچه سی بونلاردان عبارت دیر: 
* بارنئز دولانتاپی (Barnes maze)
* موریس واتئر دولانتاپی (Morris water maze)
* اوواسیس دولانتاپی (Oasis maze)
* رادیال قول دولانتاپی (Radial arm maze)
* یوکسک آرتی دولانتاپی (Elevated plus maze)
* تی دولانتاپی (T-maze)
آشاغی دا ان تانینمیش دولانتاپلارین شیکللری گؤرونور. 

Circularmazeexample.jpg|یومرو دولانتاپ
Maze_Type_Standard.png|استاندارد دولانتاپ
Maze_Type_Block.png|بؤلوکلو دولانتاپ
Maze_Type_Arrow.png|اوخ تله (توزاق) دولانتاپ
Maze_Type_Number.png|اولدوز و ساییلار دولانتاپی
Maze_2008a_Edit.jpg|ایلمه تله (توزاق) دولانتاپ


## قایناق‌لار

بؤلمه:تاپماجالار
دولانتاپدان قاچان: آلاو سیناقلاری (فیلم)

**[[دولانتاپ]]دان قاچان: آلاو سیناقلاری** (انگلیزجه. Maze Runner: The Scorch Trials) وئس بال طرفیندن یارادیلمیش، و 2015-جی ایلین سپتامبر آییندا گؤستریمه گیرن قورخولو و علمی-تخيّولی نؤوعونده، آمريكا بيرلشميش ایالتلری فيلمیدير. جئیمز داشنر آدلی یازارین دولانتاپ دان قاچان کیتاب سری سینین ایکینجی کیتابیندان ایقتباس اولونان فیلم، 2014 ایلی دولانتاپدان قاچان: اؤلومجول قاچیش فیلمی نین دوامی نین ایکینجی بؤلومودور. 
فیلمین سناریوسونو تی. اس. نوولینین یازدیغی فیلمین باش اویونجولاری ، بیرینجی فیلمده کی کیمی عئینی اولاراق(دیلان اوبرئین، توماس برودی سانگستر، کی هونگ لی، کایا اسکودلاریو و پاتریشیا کلارکسون)، کؤمک اویونجو کادریندا دا روزا سالازار، یاکوب لوفلاند، جیان کارلو اسپوزیتو، آیدان گیلن، بارری پئپئر، لیلی تئیلور، و آلئن تودیک رول اویناییبلار. 

## اویونچولار
* دیلان اوبرئین، رول: توماس 
* توماس برودی سانگستر، رول: نیوت
* کی هونگ لی، رول: مینهو
* کایا اسکودلاریو، رول: ترزا آگنس
* روزا سالازار، رول: برندا
* یاکوب لوفلاند، رول: آریس جونز
* جیان کارلو اسپوزیتو، رول: جورگ
* آیدان گیلئن، رول: جانسون
* دکستر داردن، رول: فریپان
* الکساندر فلورس، رول: وینستون
* بارری پئپئر، رول: وینس
* لیلی تئیلور، رول: ماری کوپئر
* پارتیشیا کلارکسون، رول: آوا پایگ
* آلئن تودیک، رول: مارکوس
* ناتالی امانوئل، رول: هاریئت
* کاترین مک نامارا، رول: سونیا

## قایناق

بؤلمه:فیلملر
محمد حنفیه

"أبو القاسم محمد بن علی بن أبی طالب الهاشمی القرشی" — ایمام علینین خولة بنت جعفر آدلی آروادیندان اوْلان اوْغلو.  بیرچوْخ کیمسه طرفیندن ایمام حسین کربلادا اؤلدورولمه‌سیندن سوْنرا علی‌نین ساغ قالان تک اوْغلو اوْلدوغو اۆچون خلیفه مقامینا واریث اوْلاراق گؤستریلمه‌سینه رغماً٬ اوْ اؤزونو فیرقه‌چی‌لیک و دسته‌چیلیک مۆجادیله‌لریندن اۇزاق تۇتمایا چالیشیب٬ چوْخ داها تمکینلی داورانما یوْلونو ترجیح ائتمیشدیر. داها سوْنرالار محمد ابن حنفیه‌نین الوهیت اساسی اۆزرینه ایمامیه مذهبلریندن اوْلان کیسانیه مذهبی یارانمیشدیر.

## قایناقلار

## گؤرونتولر


File:Imam chart-q.pdf



بؤلمه:تاریخ
بؤلمه:Tabi‘un
بؤلمه:630s births
بؤلمه:700 deaths
بؤلمه:علی ابن ابیطالب
بؤلمه:Sahabah favored by Shias
باغ معروف

**باغ معروف** تبریز شهرینین باتیسندا یئر‌لشن و تبریزین کوجووار محلّه‌سینین ۵ کیلومتر گونئیینده یئر آلان بیر محلّه دیر. کئچمیشده بیر کند اولان بۇ محلّه‌یه چوخلو  نۆفوس  کوچوبدور و ایندی ۱۱مین نفردن چوخ یاشایانی واردیر. بۇ محلّه سردرود شهریندن ۵ کیلومتر فاصیله‌لیدیر. قلعه چه کندینه دایاق اولور و آجی چایدان ۷ کیلومتر آرالیدی.

## قایناقلار

بؤلمه:تبریز بولگه‌سی‌نین كندلری
بؤلمه:آجی‌چای قصبه سی
ورنق

**ورنق** یا **وره نق** تبریز بؤلگه سینده اولان بیر کند آدی کی خلجان کندیندن ۳ کیلومتیر سهند داغلاری ایچره یولو وار .خلجان محله سیندن سهند داغلارینا طرف گئدن یولدا بیر چیچیک چایلاقی آشاندان سورا ورنق کندینه یئتیشیر.بو کند چوخ کیچیک بیر قصبه ۴۷۰ باش یاشایانی واردیر.

بو کندده گیردکان و بادام و آلما اکیلیر و پتک ساخلاما و ال پالاسی توخوماق و مال داوار ساخلاماق بو کندین یاشایانلارینین ایشلریدیر.

## قایناق‌لار

بؤلمه:تبریز بؤلگه‌سی‌نین کندلری
بؤلمه:سردصحرا قصبه‌سی
زینجناب

**زینجناب** یادا **زینجیناب** كندی دوغو آذربایجان اوستانی نين تبریز بولگه‌سی  نين مرکزی بولومو نده اولان سردصحرا قصبه سی  نده و تبریز شهرینین گونئی طرفینده سهند داغلاری اتکینده يئرلشيب. بو کند سهند اتکینده و اوجادا اولدوقونا گوره سویوق و یایلاق یئردی.

زینجناب یولو تبریزدن آخماقیه محله سیندن اولور کی اسنجان کندیندن سوروشمادا انرجان دان سورا، هزه‌بوران کندیندن سورا چایلاقدا و دره ده بیر کند اولور. بوکندین یاشیانلاری ۲مین نفردن یوخاری اولاراق . بو کندیدن بیر گوزل محمدحنفیه مچیدی واردی کی کیسانی دونوشدن قالیر. بو مچیدی محمدحنفیه مزاری آدیلا قوربلار آمّا کوکده کیسانی لرین مچیدی اولاردی. ایندی بو مچید سهند اتکینده گوزل بیر یئردی.

بو کندین داغلاریندا خواجه نصیرالدین طوسی اولدوزچولار ائوی قورولوب. بو شهر تبریز مرکزی یوردوندان سایلیر. باغلاری و بولاخلاری و چایلاری چوخ گوزلدی چوخلو قویون قوزی ساخلانیر. بو کندین قوزی طرفی بیر بریوک و یکه داش اولور کی بو داش کندین بوتونلوقون محصور ائدیب. کند اوزی دره ایچره اولور.

## قایناقلار

بؤلمه:تبریز بؤلگه‌سی‌نین کندلری
بؤلمه:سردصحرا قصبه‌سی
سوباتان

**سوباتان** (لاتین الیفبادا: SuBatan) — آذربایجانین تالیش داغلارینداکی یئرلشن بیر گؤزل یایلاق دیر. سوباتان اردبیل اوستانینین هیر بؤلومونده اوْلان نوئور گؤلونون گونئی‌دوغوسوندا یئرلشیب و بو گؤل‌دن ۱۷ کیلومتر فاصیله‌سی وار، هابئله تالیش بؤلگه‌سینین لیسار بؤلومونون قوزئی‌باتی‌سیندا یئرلشیب و لیساردان ۲۵ کیلومتر فاصیله‌سی وار. سوباتان دنیزلره نیسبت، ۱۹۰۰-۱۹۷۰ مئترلیک هوندورلوک (اوجالیق‌دا) دیر. سوباتانین کندی‌ده سوباتان یایلاغی‌نین قونشولوغوندادیر. سوباتان قونشولوغوندا نئچه بالاجا مئوسیملیک (فصلی) اوبا واردیر، یایلار دولار قیشلار بوشالار. اوبالار دان قوری‌دره، بین یوردی قالاسی، گنج‌خانا، ورزان، گزنه هونی و ... دن آد آپارماق اولار. سوباتان دا یاشایانلارین چوخونلوغو آذربایجان تورکلری دیرلار و یایلاردا اوردا مال حئیوان ساخلاماقلا چالیشارلار. سون ایللرده سوباتان دولانمالی (توریستی) بیر یئر تانینیر و داها مشهور اولماغا گؤره ، سوباتاندا یایلیق بیر بازار آچیلیب و دولانماق صنعتی‌نین یاخشی گلجه‌یی اولابیلر.

## آد
سوباتانین آدی ایکی تورکجه سؤزجوک‌دن عیبارت اوْلور؛ 
**سو** + **باتان**. سوباتان یایلاغیندا چوخلو بولاق‌لار وار و بۇ بولاق‌لارین سویو یئر اۆزونده جریان تاپان‌دان سوْنرا یئر ایچینده باتیر، بو سببلره گؤره بۇ یایلاغی **سوباتان** آدلاندیریبلار.

## سوباتانین دولانمالی و گؤرمه‌لی یئرلری
* باتمان‌بولاق، سوباتان و آسبومار آراسیندا یئرلشیب
* سوباتان بازاری
* اسکی دؤنملردن قالمیش گنجخانا کؤهولو
* لیساردان باش چیخاردان سالسال قاناتی (کانی) نین باش‌بولاغی
* آت چاپدیرما آلانی
* سوباتان ۴ کیلومتر باتی‌سیندا اولان ورزان شلاله‌سی
* ماهار شلاله سی
* ساری‌بولاغ دا یئرلشن کاندی کئت و اوردا کی داشلی قویولار

## یئرلی یئمکلر
آذربایجانین باشقا یئرلری کیمی، سوباتان دا یئمه‌لی و گلنکسل اؤزل یئمک‌لر واردیلار: پندیر قوورما، قوورما، ساج ایچی، قورتماج، ساج چؤرگی، بولاما، داش چؤرگی، کؤمبه، جیزلیق، کله پیلو، پته، قویون لونگیسی و ...

## گؤرۆنتۆلر

Abshar001.JPG|سوباتان شلاله‌سی
Abshar03.JPG|سوباتان شلاله‌سی
Abshar02.JPG|سوباتان شلاله‌سی
اسب_دوانی_در_سوباتان.JPG|سوباتاندا قویونلارین اوتارماغی


## سوباتان دوغاسینا تهلوکه‌لر
سوباتان گون گونه آدلیملانماسی و اردبیل اوستانینه گلن دولانان و توریستلرین چوخالدیغینا گؤره ، سوباتانا گؤزله نیلمز سایی دا گزنلر گلیر و اورداکی توریسم آلت یاپیمی‌نین اولمادیغینا گؤره ، سوباتان چؤللرینه حددن آرتیق آشقال و پلاستیک قالینتیلار تؤکولور و بو منطقه‌نین دوغاسینا (طبیعتینه) بؤیوک بیر تهلیکه یاراتمیشدیر. 

## قایناقلار
 

### اتک‌یازی
 

بؤلمه:آذربایجان یایلاقلاری
رادیوم

"رادیوم"  () بیر دمیرکیمی شیمیایی ماده دیر. 

## قالری

File:Radium_Water_Bath_Department,_top_floor,_Hotel_Will_Rogers,_Claremore,_Okla.,_U.S.A_(63053).jpg



## قایناقلار

بؤلمه:تاریخ
بومین خاقان

**بۇمین خاقان** — (اسكى تورکجه:  ) آشینا ائلی‌نین خانی٬ گؤی‌تۆرکلرین ایلک خاقانی.

## خاقانلیقدان اؤنجه
بومین٬ ۵۴۰ ایلینده ایشه آشینا قبیله‌سی‌نین خانی اوْلدو. آشینا قبیله‌سی٬ بۇمینین یؤنتیمینده تیجاری ایشلر آماجی ایله چین اؤلکه‌سینه دوْغرو ایلرله‌دیلر. بۇ دؤنمده بؤلگه‌ده اؤنملی بیر گۆج صاحیبی اوْلان توْپا ایمپراتورلوغو گۆجسوزله‌میش و ایکی دۆشمان یئره بؤلونموش ایدی. باتی توْپا ایمپراتورلوغو٬ دۆشمانی دوْغو توْپا و ژوآن-ژوآن ایمپراتورلوقلاری‌نین باسقی‌لارینا قارشی آشینا قبیله‌سی ایله یاخشی علاقه قۇرماغا چالیشیردی. بومین خان٬ ۵۴۶دا اوْیماغی‌نین محصوللاری‌نی تقدیم ائتمک و تیجاری رابیطه‌لرینی گۆجلندیرمک آماجی ایله باتی توْپایا ائلچی گؤندردی. عئینی دؤنمده تؤلس آدی ایله اوْرتایا چیخان قاوْکۆلر ژوآن-ژوآن‌لارا حمله ائتمگه حاضیر ایدی. بومین خان٬ تابع اوْلدوغو ژوآن-ژوآن حۆکومتینه خیدمت ائتمک اۆچون سیاسی بیر مانوْور ائده‌رک تؤلس‌لر ایله ساواشیر. کسین بیر ظفر قازاناراق تؤلس‌لری داغیداراق تؤلس توْپلولوق‌لارینی اؤزونه باغلار. بومین خان٬ بۇ یۆروشو ایله تؤلس توْپلولوق‌لارینی ایچینه قاتاراق گۆجلنیر ده٬ ژوآن-ژوآن ایمپراتورلوغونا ائتدیگی خیدمت ایله سیاسی بیر مانوْور ائتمیش اوْلور.

## گؤی‌تۆرک خاقانلیغی‌نین قۇرولماسی
بومین خان٬ بۇ ظفردن سوْنرا جسارت آلاراق ژوآن-ژوآن باش‌بۇغونون قیزینی ایستر. آنجاق باشبوغ٬ بومینه ائلچی گؤندره‌رک «سیز بیزیم دمیرچی‌لیک ائدن عادی کؤله‌لریمیزسینیز٬ بۇنا نئجه جسارت ائدرسینیز» سؤزونو چاتدیرار. بومین خان٬ بۇ دۇروما عصبی‌لشه‌رک ائلچینی اؤلدورور و گۆجسوزله‌ین باتی توْپا ایمپراتوْرونون قیزینی ایستر. چتین دۇرومدا اوْلان باتی توْپا٬ بومین ایله قوْهوم اوْلماغی قبول ائدر و ۵۵۱ ایلینده بومین خان ایله باتی توْپا پرنسسی ائولنیر. بئله‌لیک‌له بومین خان ایله باتی توْپا ایمپراتولوغو ایتّیفاق قۇرموش اوْلور. ۵۵۲ ایلینده ایسه باتی توْپا ایله بیرلشه‌رک ژوآن-ژوآن ایمپراتورلوغو ایله ساواشا گیریشیر. بۇ ساواشین سوْنوندا ژوآن-ژوآن حۆکومتی مغلوب اوْلار. گؤی‌تورکلر٬ بۇ تاریخده عملاً قۇرولموش و اعلان ائدیلمیش اوْلور. بومین خاقان٬ ۵۵۲ ایلینده گؤی‌تورکلر دؤولتی‌نی قۇردو٬ آنجاق عئینی ایلده اؤلدو. اؤلمه‌سی ایله گؤی‌تورکلرین ساغ یابغوسو اوْغلو «کوْلو»٬ سوْل یابغوسو ایسه یئنه «ایستمی» اوْلور.

## قایناقلار

## 

بؤلمه:آلتینجی عصر
بؤلمه:تورک تاریخی
بؤلمه:گؤی‌تورک خاقانلاری
بؤلمه:گؤی‌تورکلر
قارا ایسسیق خاقان

**قارا ایسیق خاقان (کوْلو)** — بومین خاقانین بؤیوک اوْغلو٬ گؤی‌تۆرکلرین ایکینجی خاقانی.

## خاقانلیغی
بومین خاقان اؤلدوکدن سوْنرا٬ یئرینه اوْغلو کوْلو گؤی‌تۆرکلرین خاقانی اوْلدو. کوْلو خاقان بیر نئچه آی خاقانلیقدان سوْنرا اؤلوب یئرینه بومین خاقانین ایکینجی اوْغلو مۇکان کئچدی. 

## قایناقلار

## 

بؤلمه:آلتینجی عصر
بؤلمه:تورک تاریخی
بؤلمه:گؤی‌تورک خاقانلاری
بؤلمه:گؤی‌تورکلر
۹ نوْوامبر

**۹ نوْوامبر** : *۱۹۱۴-جۆ ایل میلّی سردار، ستارخانین اؤلوم گۆنو. *۱۹۱۸-جی ایل آذربایجان خالق جۆمهوریتی‌نین اۆچ‌رنگلی بایراغی قبول ائدیلمیشدیر. 
* ۱۸۷۵— حسن بَی زردابینین رئداکتوْرلوغو ایله آذربایجان دیلینده ایلک مطبوعات اوْرقانی - "اکینچی" قزئتی نشره باشلامیشدیر. 
* ۱۹۱۴—میلّی سردار، ستارخانین اؤلوم گۆنودور.
* ۱۹۱۸—آذربایجان خالق جۆمهوریتی‌نین اۆچ‌رنگلی بایراغی قبول ائدیلمیشدیر. 
* ۱۹۳۰— اتریشده کئچیریلن پارلمان سئچکیلرینده سوْسیالیستلر قالیب گلمیش، ناسیستلر و کوْمونیستلر پارلمانا دۆشه بیلمه‌میشلر. 
* ۱۹۳۷— ژاپون شانگهایی ایشغال ائتمیشدیر. 
* ۱۹۳۸— برلینده فاشیتلر طرفیندن ۷ مین یهودی دۆکانی داغیدیلمیش، یۆزلرله سیناقوْق یاندیریلمیش، چوْخ سایدا یهودی قتله یئتیریلمیشدیر. 
* ۱۹۵۳— کامبوجدا مۆستقیللیگینی اعلان ائتمیشدیر. 
* ۱۹۸۲— کنان ائورن تۆرکیه جومهور باشقانی سئچیلمیشدیر. 
* ۱۹۸۹— آلمان فدراتیو جۇمهوروسو حۇکومتی آلمان دموکراتیک جومهوروسو ایله آراسینداکی گئدیش-گلیشله باغلی قاداغالاری آرادان گؤتوردویونو بَیان ائدندن سوْنرا مینلرله آلمان برلین دیوارینی آشاراق غربی آلمانا کئچمیشدیر. 
* ۱۹۹۰— مری روْبینسون ایرلندین ایلک قادین جومهور باشقانی اوْلموشدور. 
* ۱۹۹۱— آذربایجان جومهوریتینین مۆستقیللیگینی ایلک اوْلاراق تۆرکیه تانیمیشدیر. 
* ۱۹۹۴— آلمان فیزیکلری یئنی کیمیوی اِلِمِنت سینتز ائده‌رک یاشادیقلاری شهرین شرفینه اوْنو "دارمشتادیوم" آدلاندیرمیشلار. 
* ۲۰۰۳— "القاعده"نین صعودیه عربیستانیندا کرال سارایینا تررور هۆجومو نتیجه‌سینده ۲۰-یه یاخین اینسان هلاک اوْلموشدور.

بؤلمه:۹ نوْوامبر
بؤلمه:ایلین گونلری
بؤلمه:نوْوامبر آیی‌نین گونلری
آلومینیوم

**آلومینیوم** () بیر نؤوع فیلیزدیر.

بؤلمه:آلومینیوم
بؤلمه:Rocket fuels
بؤلمه:Electrical conductors
بؤلمه:Pyrotechnic fuels
بؤلمه:Airship technology
بؤلمه:شیمیایی عونصورلر
بؤلمه:Post-transition metals
بؤلمه:Reducing agents
بؤلمه:E-number additives
زیرکونیوم

**زیرکونیوم** ()، بیر شیمیایی ماده دیر. اونون اتوم سایی 40 و علامتی Zr دیر.

## قایناق‌لار

بؤلمه:فیزیک
الکترون

thumb|left|150px|اتومون میکروسکوپیک شکیلی.
thumb|left|150px|تمل پارچاجیقلارین ایستاندارد مودلی
**الکترون**، آتوموم بیر پارچاجیغیدیر. آتوم چکیردگینین اطرافیندا دولانان بو پارچاجیق، منفی یوکلودور و اونون سمبولو −e یا −β دیر.
۱۸۹۱-جی ایلدن *جورج جانسون* طرفیندن تطبیق ائدیلیب. منفی یوکلو لپتون عایله‌سیندن اولاراق المنتار بیر حیسّه‌جیکدیر.

## قایناق‌لار

بؤلمه:فیزیک
آتوم

**آتوْم** (یونانجا ἄτομος (ὕλη) átomos)، اِلِمنتلری تؤردن ان کیچیک ذرّه‌دیر. آتوم یونانجادا «بؤلونولمز» آنلامیندادیر. مادّه‌لرین بوتون وضعیتلری (جامید، مایع، قاز و پلاسما) آتومون طبیعی وضعیتدن عمله گلیر. آتوملار چوْخ کیچیک اولاراق اؤلچولری تخمینا ۱۰۰ پیکومتر دیر. آتوملارین دقیق مرزلری اولمایاراق اؤلچوسو دقیق تعیین اولمور آمّا فیزیکده اؤلچمک اۆچون فرقلی یوللار وار کی فرقلی اؤلچولر گؤستریرلر اما بیربیرینه یاخیندریلار.

آتومون بیر چکیردک و اطرافیندا دولانان بیر یا نئچه الکترون و وار. چکیردک بیر یا نئچه پروتون و نوتروندان (پروتونلا عئینی ساییدا) تشکیل تاپیر. الکترونون الکتریک یۆکو منفی اولاراق، پروتونونکو موثبت و نوترونونکو خونثی‌دیر. الکترون و پروتونون سایی‌سی بیر اولان وضعیتده، آتوم الکتریکی باخیشدا خونثی‌دیر باشقا حالتده آتوم یوْن آدلانیر.

آتومون جرمی پروتونلار و نوترونلارین ساییسینا باغلیدیر. جرم باخیمیندان پروتون و نوترون برابردیرلر. آتوم نومره‌سی پروتونلارین ساییسیدیر. پریودیک جدولده المنتلرین خوصوصیتلری آتوم نومره‌سیله تانیلیر.

فیزیک عالیملری آتومو توصیف ائتمک اۆچون فرقلی مودللر وئرمیشلر.

## دموکریت مودلی
## دالتون مودلی
## تامسون مودلی
## رادرفرود مودلی
## بور مودلی
## چادویک مودلی
## قایناقلار

بؤلمه:آتوم‌لار
بؤلمه:شیمی
بؤلمه:ویدئو کلیپلری اولان مقاله‌لر
۱۰ نوْوامبر

**۱۰ نوْوامبر** : *۱۹۳۸-جی ایل مصطفی کمال آتاتورک، تۆرکیه جۇمهوروسونون قۇروجوسو و ایلک جؤمهور باشقانی‌نین اؤلومو.
* ۱۴۴۴— وارنا ياخینلیغینداکی دؤيوشه صلیبچیلر تۆرک قوْشونلارینا مغلوب اوْلموشلار. 
* ۱۴۸۳— مارتین لۆتر آلمانلی اصلاحاتچی، پروْتستانت کیلسه‌سی‌نین بانیسی دۆنیایا گلیبدیر.
* ۱۹۲۰— ایستالین باکیدان موْسکوايا قايیدارکن محمد امین رسولزادهنی ده اؤزو ایله عئینی قاطاردا آپارمیشدیر. 
* ۱۹۳۸— مصطفی کمال آتاتورک تۆرکیه جۇمهوروسونون قۇروجوسو و ایلک جؤمهور باشقانی دۆنیاسین دَییشیبدیر. 
* ۱۹۳۸— ایتالیادا آنتیسِمیت (آنتی یهودی) قانون قبول ائدیلیب. 
* ۱۹۵۱— فرانسه، بؤيوک بریتانیا، آبش و تۆرکیه "ياخین شرقده تهلوکه‌سیزلیک پروْقرامی"نی قبول ائدیب. 
* ۱۹۷۵— آنگولا مۆستقیللیگینی اعلان ائدیب. 
* ۱۹۸۳— مایکروسافت شیرکتی "ویندوز ۱.۰" عملیات سیستمینی تقدیم ائدیب. 
* ۱۹۹۴— عراق کۇوئيت-ین مۆستقیللیگینی تانیيیر. 
* ۱۹۹۴— اوروپا شۇراسی پارلمان آسسامبلئياسی آذربایجان-ارمنیستان جبهه‌سینده آتشکس‌ین الده ائدیلمه‌سی ایله باغلی ممنونلوغونو بیلدیرن ۱۰۴۷سايلی قطعنامه‌نی قبول ائدیبدیر. 
* ۲۰۰۱— باکیدا دۆنيا آذربایجانلیلاری‌نین بیر قۇرولتايی باشا چاتمیشدیر.
* ۲۰۰۲— صفرخان قهرمانی عجب شیر شهرینده دۆنیاسین دَییشیبدیر.

بؤلمه:۱۰ نوْوامبر
بؤلمه:ایلین گونلری
بؤلمه:نوْوامبر آیی‌نین گونلری
پلاتین

**پلاتین** ()،  بیر دمیرکیمی شیمیایی ماده دیر.  اتومی سایی 87 علامتی Pt دیر.

## قایناقلار

بؤلمه:فیزیک
دارمشتادیوم

"دارمشتادیوم" کیمیائی ماده کی گئچیک متال قوروسوندا اولور اتومی سایی 110 نیشانی Dr اتومی کوتله سی [281] g·mol−۱ یاریم یاشاماسی 11 ثانیه .

## قایناقلار
انگلیسیجا ویکی پدیا
بؤلمه:فیزیک
کوبالت

**کوبالت** ()، بیر شیمیایی عونصوردور. بۇ عونصور آغ بویالی بیر فلزدیر.
## قایناقلار
آرامی دیلی

**آرامی دیلی** (اینگیلیسجه: Aramaic language، آنادوْلو تۆرکجه‌سی‌جه: Aramice، فارسجا: زبان آرامی) آفروآسیا دیللرینین  عائیله‌سیندن ساییلیر.  بۇ دیل  برکتلی هیلال  دا  دانیشیلان بیر دیل‌دیر.

## گؤرۆنتۆلر

## قایناق‌لار

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Aramaic language»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۹ فوریه ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر). 

بؤلمه:دیللر
بؤلمه:آرامی دیل‌لری
فیتیله

**فیتیله** ایران دوْلتی تلویزیونونون ایکینجی کانالیندان (شبکه ۲) اۇشاقلار اۆچون سۇگونو (جوما آخشامی) و آینی گونلری (جومه لر) یاییلان بیر طنز وئرلیش آدیدیر. بو وئرلیش ۱۳۸۱-جی ایلدن ایکینجی کانالدان یاییلماقدادیر، ۱۳۸۹-جۇ ایلین بایرام آییندان (اسفند) قاباق فیتیله جمعه تعطیله (فیتیله جومعه تعطیلدی) آدی ایله یاییلیردی. ۱۳۹۰-جی ایلدن وئرلیشده دَییشیکلیک اوْلاراق فیتیله آدی ایله داوام ائتدیریلدی.
بۇ وئرلیشی اۇشاق، اۇشاق اؤیرتیمی، و عاییله موضوعوندا تئاتر و شَن ماهنیلار  کیمی بؤلمه‌لر دوْلدورور. بو وئرلیش دؤلتی تلویزیونو وئرلیشلرین ایچینده ان چوخ تاماشاچیلی وئرلیشلر آراسیندا یئر آلیر، و اۆچ اصلی اوْیونچولاری **محمد مسلمی**(اوْیونچو و یؤنتمن)، **علی فروتن**، و **حمید گلی** (آپاریجی - اوْیونچو روْلوندا) دیرلار.

## فیتیله وئرلیشینده تۆرکلره ایهانت

۱۳۹۴-جۆ ایلی قیروو (آبان) آیی‌نین ۱۵-جی گۆنونده، فیتیله وئرلیشینده کی بیر آشاغیلاییجی تئاتردا، آذربایجان تۆرکلری آغیر شکلیده تحقیر اوْلوندولار . ماجرا بیر هتلده باش وئریر. بۇ تئاتردا، بیر تۆرک آتا و قیرمیز کؤینک گئیمیش اوْغلو هتلی، فارس و تورک دیللرینده اعتراض ائدرک ترک ائتمک ایسته‌ییرلر، هتلین مۆدورو اوْنلارا یالواراراق بیزیم هتلدن گئتمه‌یین دئمک له، اوْنلاردان راضی اوْلمامادیقلاری و راحاتسیزلیقلاری‌نین نَدَنین سوْروشور. آتا و اوغلان دئییرلر سیزین هتل چوْخ پیس قوْخودوغو اۆچون بۇردا قالماق اوْلمور. هتلین مۆدورو (فارس اوْلدوغو اۆچون) چتینلیکله تۆرک دیلینده دانیشاراق، چوْخلو سوْرغو سوْروشاندان سوْنرا، تۆرک اوْغلان دیشی‌نی دیش فیرچاسی ایله یوْخ، بلکه تۇالت فیرچاسی ایله میسواکلاماغین باشا دۆشور. 
بۇ ایهانتلی وئرلیش یاییملاناندان سوْنرا، ایجتماعی شبکه‌لرده تۆرکلر و آیری مدنی چالیشقانلار بۇ ایهانته گئنیش صورتده اعتراض گؤستردیلر. اعتیراضچیلارین نظری اساسیندا بۇ تحقیر ۱۳۸۵-جی ایلینده کی سۇسک کاریکاتورونداندا داها آغیر تحقیر و توْهین حیساب اوْلونور. اعتراضلار اساسیندا ۴۸ ساعات ایچینده آذربایجان-ین آدلیم شخصلری ، مدنی قوروملار، اۇستاندارلاری و میلّت وکیللری نین چوْخو، عکس العمل گؤستریب فیتیله ده گئدن تحقیری محکوم ائتدیلر 
اعتراضلارین خبرلری گئنیش یاییلماقلا، وئرلیشی حاضیرلایان و یؤنتمنی اؤزو عۆذر ایسته‌دیلر.  رادیو و تلویزیون قۇرومودا رسمی بیر بیانیه‌ده، آذربایجان خالقیندان عۆذور ایسته‌یه‌رک، او وئرلیشده کی تئاتری **سهوی** بیلسه‌ده فیتیله وئرلیشی‌نین هله‌لیک دایاندیریلماسین، وئرلیش مسئوللاری توبیخ اوْلونمالارین، و ایکینجی کانالیندا پخش مۆدورونون جانشین‌ین ایخراج اۆلماسین سؤیله‌دی. بۇ عکس العمللره گؤره، سایتلار و ایجتماعی شبکه‌لر یاییملانان نظرلر و یازیلار بۇ تئاترین محتواسینی سهوی بیلمه‌ییرلر و اعتراضا داوام ائتدیرلر. رادیو تلویزیون تشکیلاتی‌نین رئیس کؤمکچیسی، کانال ایکی‌نین گئجه ساعات اوْن خبرینده دیری یاییمدا عۆذر ایسته‌ییب دئدی: 
فیتیله‌نین تۆرکلره قارشی گؤستردگی آشاغیلاما، آذربایجان جومهوریتی و تۆرکیه مئدیالاریندا دا یاییملانیبدیر.

### فیتیله وئرلیشین ایهانتینه  مدنی گؤستریلر
همین ایهانته قارشی اوْلاراق ۱۳۹۴-جۆ ایلین قیروو آیی‌نین ۱۸-جی گۆنونده تبریز، اورمیه، اردبیل، زنجان، ماراغا،   سولدوز، تهران، خیاو و... دینج و مدنی تظاهرات کئچیریلدی. بعضی شهرلرین تظاهراتلاری انتظامی قۇه‌لرین مداخله‌سینه گؤره، شیدت و چاتیشما باش وئریب، ایجتماعی شبکه‌لرده یارالانان اعتراضچیلارین عکسلری پایلاشماقلا بیرلیکده میلتلر آراسی سایتلار و خبر آژانسلاریندا دا بۇ خبرلر یاییلمیشدیر.

## قایناقلار

بؤلمه:تلویزیون وئرلیشلری
دمیر

**دمیر**، سمبولو Fe و آتوم سایی سی۲۶ ,سیخلیغی ۷٫۸۷۴g/cm۳
بیر مئتال آدی‌دیر. بیرینجی گئچیک متال قروپوندا یئر آلیر و یئرین چوْخلو کوتله سی دمیردن اولاراق. چوخلو یئر ایچری چکیردکی ویئر اشیک چکیردکی بۇ ماده دن تشکیل اولور. دؤردونجو دئیرلی ماده یئر اوزونده‌دیر.

۱۴۰۰ ایل میلاددان قاباق چاتوش (هیتی) ائلی دمیر ایشلتمگی بیلینیر.

## کیمیاسال اؤزللیک‌لری
دمیر دوغال ماده سی چوْخ صاف و ایشیق گوموشو توتقون بویاغی واردیر. اکسیژن اونو اکسیده ائدر و پاسلانار، پاسلی دمیر قیرمیزی یا قارالتی بویاسی‌ندادیر. دمیر دوغال کریستالی چوْخ یوموشاق‌دیر، آلومینیومدان یوموشاق اولان بۇ مئتالی کربون قاتماقلا برک ائدرلر. کربون یوزده چوْخ آز دمیرله قاریشسا اونو برک ائدر و پولاد ائله گلر.

گویده بؤیوک قیرمیز اولدوزلاردا چوْخلو دمیر اولار. قویروفلو اولدوزلاردا و یئر کیمی آغیر کوره لرده چکیردکلری دمیردن اولار.

دوغال دمیر یئر اوزونده چوْخ چتین تاپیلار چون هوا و سودا تئز پاسلانار و آیری ماده لرله تئز قاریشیار. معدن دوغال داشلاریندا گرک دمیریدن اکسیژن آلینا. دمیر داشی Fe۲O۳ دمیرین پاس‌یدیر کی اونو دوغال دمیر ائدللر و دمیردن چوْخ قالارلی وبرک آلیاژ اله گلر. چوخلو دمیر آلیاژی کربوندان‌دیر.

دمیر چکیردگی‌نده چوْخ گوجلو نوکلئون چکیمی وار و اونا گوره سینماز بیر ماده‌دیر. تکجه نیکل ۶۲Ni اوندان گوجلو چکیردک چکیمی‌نه صاحیب‌دیر. چوخلو قالارلی نوکلوئید دمیر Fe۵۶چکیردگیدیر. بۇ دمیر اولدوزلاردا چکیردک یاپیشماقدان اله گلیر. دمیر چوْخلوغو یئر اوزونده نیکلدن داها چوْخدور.

Fe+۲، فروس یوندور کی بوتون حئیوانلار اونو ایشلدیر و بوتون جانلی‌لار اونو ایشلدیرلر. دمیر اولمایان حیات‌لاردا منگنز اونون یئرین آلیر و هموقولوبین یئرینه هموسیانین رول آلیر.

## قایناقلار

بؤلمه:فیزیک
بؤلمه:دمیر
بؤلمه:شیمیایی عونصورلر
بؤلمه:Transition metals
بؤلمه:Ferromagnetic materials
بؤلمه:Biology and pharmacology of chemical elements
بؤلمه:Dietary minerals
بؤلمه:Cubic minerals
بؤلمه:Building materials
بؤلمه:Pyrotechnic fuels
آهنگران (اؤزبکیستان)

**آهنگران** اؤزبکیستان شهرلریندن بیری دیر. بو شهر اؤزبکیستانین تاشکند اوستانینین آهنگران بؤلگه‌سینده یئرلشیب دیر. اهالی‌سینین سایی ۳۴۷۰۰ نفر دیر.

## قایناقلار
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, ۲000-yil

بؤلمه:اؤزبکیستان شهرلری
پی‌ اریق

**پی اریق** اؤزبکیستان شهرلریندن بیری دیر. بو شهر اؤزبکیستانین سمرقند اوستانینین پی اریق بؤلگه‌سینده یئرلشیب دیر. اهالی‌سینین سایی ۱۱۵۰۰ نفر دیر.

## قایناقلار
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

بؤلمه:اؤزبکیستان شهرلری
۱۱ نوْوامبر

**۱۱ نوْوامبر** : 
* ۱۴۸۰ - اوقرا گؤروشو باشا چاتمیشدیر.
* ۱۸۸۷ - شیکاگودا پارتلاییش تؤرتمکده تقصیرلی بیلینن آنارشیست حربچیلر اعدام ائدیلمیشدیر. بوگۆن تاریخه «قارا جۆمعه» آدی ایله داخیل اوْلموشدور.
* ۱۸۸۹ - واشینقتون آمریکانین ۴۲-جی اوستانی اوْلموشدور.
* ۱۹۱۸ - بیرینجی دۆنیا ساواشی باشا چاتمیشدیر.
* ۱۹۳۸ - عصمت اینونو تۆرکیه جۆمهور باشقانی سئچیلمیشدیر.
* ۱۹۴۲ - مۆتّفیق طرفیندن قۇزئی آفریقا حربی جبهه‌نین آچیلماسینا جاواب اوْلاراق فاشیست آلمان فرانسهنین گۆنئی بؤلومونو ایشغال ائتمیشدیر.
* ۱۹۶۵ - آفریقانین سوْنونجو اینگیلیس مۆستعمره‌سی اوْلان رودزیا بیرطرفلی قایدادا باغیمیسیزلیغینی اعلان ائتمیشدیر.
* ۱۹۷۱ - آمریکا بیرلشمیش ایالتلری اوْکیناوا آداسینی ژاپونا قایتارمیشدیر.
* ۱۹۷۳ - میصر و ایسرائیل آراسیندا صۆلح باغلانمیشدیر.
* ۱۹۷۶ - تۆرکیه شوروی‌دن الکتیریک انرژیسی آلماق اۆچون ۱۰ ایللیک مۆقاویله ایمضالامیشدیر.
* ۱۹۹۳ - بیرلشمیش میلّتلر تشکیلاتی تهلۆکه‌سیزلیک شوراسی ارمنی قوْشونلارینین ایشغال اوْلونموش آذربایجان رایونلاریندان چیخاریلماسینی طلب ائدن ۸۸۴ سایلی قطعنامه‌نی قبول ائتمیشدیر.

بؤلمه:۱۱ نوْوامبر
بؤلمه:ایلین گونلری
بؤلمه:نوْوامبر آیی‌نین گونلری
فیتیله وئرلیشینده تۆرکلره قارشی ایهانت

۱۳۹۴-جۆ ایلی قیروو (آبان) آیی‌نین ۱۵-جی گۆنونده، فیتیله وئرلیشینده کی بیر آشاغیلاییجی تئاتردا، آذربایجان تۆرکلری آغیر شکلیده تحقیر اوْلوندولار. 
## ایهانتین آچیقلاماسی
ماجرا بیر هوتلده باش وئریر. بۇ تئاتردا، بیر تۆرک آتا و قیرمیزی کؤینک گئیمیش اوْلان اوْغلو هوتلی، فارس و تورک دیللرینده اعتیراض ائده‌رک ترک ائتمک ایسته‌ییرلر، هوتلین مۆدورو اوْنلارا یالواراراق بیزیم هوتلدن گئتمه‌یین دئمک‌له، اوْنلاردان راضی اوْلمامادیقلاری و راحاتسیزلیقلاری‌نین نَدَنینی سوْروشور. آتا و اوغلان «سیزین هوتلینیز چوْخ پیس قوْخودوغو اۆچون بۇردا قالماق اوْلمور» دئییرلر. هتلین مۆدورو (فارس اوْلدوغو اۆچون) چتینلیکله تۆرک دیلینده دانیشاراق، چوْخلو سوْرغو سوْروشاندان سوْنرا، تۆرک اوْغلان دیشی‌نی دیش فیرچاسی ایله یوْخ، بلکه تۇالت فیرچاسی ایله میسواکلاماغینی باشا دۆشور.

## ایهانته قارشی اعتیراضلار
بۇ ایهانتلی وئریلیش یاییملاناندان سوْنرا، توْپلومسال (اجتماعی) شبکه‌لرده تۆرکلر و باشقا مدنی چالیشقانلار بۇ ایهانته گئنیش صورتده اعتیراض گؤستردیلر. اعتیراضچیلارین نظری اساسیندا بۇ تحقیر ۱۳۸۵-جی ایلینده‌کی سۇسک کاریکاتوروندان دا داها آغیر تحقیر و توْهین ساییلیر. اعتیراضلار اساسیندا ۴۸ ساعات ایچینده آذربایجان-ین آدلیم شخصلری ، مدنی قوروملار، اۇستاندارلاری و میلّت وکیللری‌نین چوْخو، عکس العمل گؤستریب فیتیله‌ده گئدن تحقیری محکوم ائتدیلر 
اعتراضلارین خبرلری گئنیش یاییلماقلا، وئرلیشی حاضیرلایان و یؤنتمنی اؤزو عۆذر ایسته‌دیلر. رادیو و تلویزیون قۇرومودا رسمی بیر بیانیه‌ده، آذربایجان خالقیندان عۆذور ایسته‌یه‌رک، او وئریلیشده‌کی تئاتری **سهوی** بیلسه ده فیتیله وئریلیشی‌نین هله‌لیک دایاندیریلماسی، وئریلیش سوروملولار توبیخ اوْلونمالاری، و ایکینجی کانالیندا یاییم(پخش) مۆدورونون جانشینی‌نین ایخراج اۆلماسینی سؤیله‌دی. بۇ عکس العمللره رغماً، سایتلار و توْپلومسال (اجتماعی) شبکه‌لرده یاییملانان نظرلر و یازیلار بۇ تئاترین مؤحتواسینی سهوی بیلمه‌ییرلر و اعتیراضا داوام ائدیرلر. رادیو تلویزیون قۇرومونون باشقان یاردیمچی‌سی، کانال ایکی‌نین گئجه ساعات اوْن خبرینده جانلی یاییمدا عۆذر ایسته‌ییب دئدی: 
فیتیله‌نین تۆرکلره قارشی گؤستردیگی آشاغیلاما، آذربایجان جومهوریتی و تۆرکیه مئدیالاریندا دا یاییملانیبدیر.

## فیتیله وئرلیشین ایهانتینه قارشی مدنی تظاهراتلار
همین ایهانته قارشی اوْلاراق ۱۳۹۴-جۆ ایلین قیروو آیی‌نین ۱۸-جی گۆنونده تبریز، اورمیه، اردبیل، زنجان، ماراغا، سولدوز، تهران، خیاو و... دینج و مدنی تظاهورات کئچیریلدی. بعضی شهرلرین تظاهوراتلاری اینتیظامی قۆوّه‌لرین مۆداخیله‌سینه گؤره، شیدّت و چاتیشما باش وئریب، توْپلومسال شبکه‌لرده یارالانان اعتیراضچیلارین گؤرونتولری پایلاشماقلا بیرلیکده اۇلوسلار آراسی سایتلار و خبر آژانسلاریندا دا بۇ خبرلر یاییلمیشدیر.

## قایناقلار

بؤلمه:آذربایجان تاریخی
بؤلمه:عیرقچیلیک
بؤلمه:تلویزیون وئرلیشلری
کولور

**کولور** ()، بیر نوع شیمیایی ماده دیر.

## گؤرونتولر

بؤلمه:شیمی
تاسکیگی بیلیم‌یوردو

**تاسکیگی بیلیم‌یوردو ** () آمریکانین آلاباما اوستانی نین تاسکیقی شهرینده یئرلشن مخصوص بیر بیلیم‌یورد آدیدیر. بۇ بیلیم یورد ۱۹۶۴-جۆ ایلیندن قاباق، کئچمیش قارا دریلی اؤیرنجیلر بیلیم‌یوردلار ساییسیندا ایمیش.  بۇ بیلیم‌یوردونون ۲۰۱۲ ایلی ایطلاعاتینا گؤره،  ۶ فاکولته‌سی و ۳.۱۱۸ اؤیرنجی‌سی واردیر. ۴۰ لیسانس ، ۱۷ فوق لیسانس، و ۴ دوْکتورلوق اؤیرتیم ساحه‌سینده درجه وئریر.

## فاکولته‌لر
* مۆهندیس‌چیلیک فاکولته‌سی
* آلوئر و اینفورماسیون بیلیمرلری فاکولته سی
* اؤیرتیم فاکولته‌سی
* اینجه صنعت و بیلیم فاکولته‌سی
* طیب و ساغلیق فاکولته‌سی
* اکینچیلیک، چئوره و یئمک بیلیملر فاکولته‌سی

بؤلمه:آمریکا بیرلشمیش ایالتلری بیلیم‌یوردلاری
تفلون

پُلی(تترافلوئورو اتیلن)  یوخسا  تفلون، دوپونت (DuPont) کمپانی سی طرفیندن یارادیلان بیر پولیمر ماده دیر.

## تفلون باخیمی

## قایناقلار

بؤلمه:فیزیک
لویی فردینان سلین

**لویی فردینان سلین** آدی ایله تانینان **لویی فردینان دتوش**  (دوْغوم:۲۷ مئی ۱۸۹۷ - اؤلوم: ۱ جۇلای ۱۹۶۱)، فرانسه‌لی یازار و دوْکتور. سِلین، یازارین بؤیوک آناسی‌نین آدیدیر. یئنی یازی طرزی ایله فرانسه و دۆنیا ادبیاتینی گلیشدیرمیشدیر. ۲۰-جی یوز ایلین ان ائتکیلی یازارلاریندان بیری اوْلاراق قبول ائدیلیر.

## قایناقلار

بؤلمه:فرانسه دیللی یازیچیلار
بؤلمه:فرانسه‌لی یازیچی
ادبی تنقیدچی

**ادبی تنقیدچی** مۇعاصیر ادبی پروسسله مشغول اولور. تنقیدچی یارانماقدا اوْلان ادبیاتین دَیَرینی معین ائدیر، آیری-آیری ادبی-بدیعی اؤرنکلر، یازیچیلارین یارادیجیلیغینا قییمت وئریر، عومومیلشدیرمه‌لر آپاریر، موعاصیر ادبی پروسِسین درک ائدیلمه‌سینده اوْخوجویا کؤمک ائدیر. ادبیات تاریخچیسیندن و نظریه‌چیسیندن فرقلی اوْلاراق، تنقیدچی علم‌له یارادیجیلیق تجروبه‌سینی علاقه‌لندیریر، یازیچی ایله اوخوجو آراسیندا آنلاشما، اۆنسیت یارادیر.

## آذربایجانین ادبی تنقیدچیلری
آذربایجان ادبی تنقیدینین بانیسی میرزا فتحعلی آخوندزاده ساییلیر.

## قایناقلار

بؤلمه:ادبیات
هالوژن

**هالوژنلر** تناوبی جدولینده یئر‌لشن ۱۷-جی گروهدور.

بؤلمه:فیزیک
یوتا بیلیم‌یوردو

**یوتا بیلیم‌یوردو ** () آمریکا نین یوتااوستانی نین سلت لئیک سیتی شهرینده یئرلشن عمومی دولتی بیر بیلیم‌یورد آدیدیر. بۇ بیلیم یورد اویرنجیلرین یوزده 83ـو یوتا اوستانیندن و قالانی آیری یئرلردن گلیرلر. اؤیرنجیلرین تکجه 100 ده 10و بیلیم یورد یاتاقلاریندا یاشاییرلار. بو بیلیم یوردو 185-جی ایلده قورولاندا **چؤل بیلیم یوردو (University of Desert)** آدلاندیریبلار، آنجاق 1892-جی ایلده آدین دئییشیب و یوتا قویوبلار. بو بیلیم یورد عمومی دولتی دیر و بودجه سینی دولت و بؤیوک شیرکتلر و خالقدان آلدیغی اعانه لرله تامین ائدیر. میثال اۆچون ناسا کیمی تشکیلات اۆچون آراشدیرما پروژه لر آپاریر.
بۇ بیلیم‌یوردونون 2009 ایلی قوروملاشدیرماق(اورقانیزاسیون) دان سونرا،  20 کالئج و فاکولته‌سی و 32388 اؤیرنجی‌سی واردیر. 100 لیسانس ، 92 فوق لیسانس، و دوْکتورلوق اؤیرتیم ساحه‌سینده درجه وئریر. بو بیلیم یورد دا ایدمان اهمیتلی یئره یییه‌دیر و بسکتبال و آمریکا فوتبالی و ژیمناستیک کلوبلاری چوخ گوجلودورلر.
بندانگشتی|سول|ون کات داغی نین مئشه سینده یوتا بیلیم یوردونون لوقوسو. بو بیلیم یوردا قیساجا "یو آو یو" دئییرلر.
بندانگشتی|سول|یوتا بیلیم یوردونون ج. ویلارد ماریوت آدلی کیتاب ائوی. بو کیتاب ائوینده 3 میلیوندان چوخ کیتاب و بیلگی توپلوم وار

## کالئجلر، فاکولته‌لر، و کالجلر
* معمارلیق و پلانلاما کالئجی
* دیشچیلیک کالئجی
* اؤیرتیم کالئجی
* مۆهندیس‌چیلیک کالئجی
* اینجه صنعت کالئجی
* ساغلیق کالئجی
* انسان بیلمیلر کالئجی
* معدن، یئرآلتی قایناقلار و یئر تانیما بیلیملر کالئجی
* طیببی باخیمچیلیق (Nursing) کالئجی
* داوا دوزلتمک کالئجی
* بیلیم کالئجی
* توپلومسال و داورانیش بیلیملر کالئجی
* توپلومسال چالیشما کالئجی
* داواملی اؤیرتیم بؤلومو
* دئیوید اکلس آلوئرچیلیک (بیزینس) اوخولو
* یوکسک اؤیرتیم اوخولو
* اونورلار (افتخاری) کالئجی
* اس. جی. کوینی یاسا (حقوق) کالئجی
* داواچیلیق اوخولو

بو بؤلوملردن علاوه، بیر دیسیپلین (انضباطی) قایدالاری اؤیرتیم بؤلومو ده واردیر.

بؤلمه:آمریکا بیرلشمیش ایالتلری بیلیم‌یوردلاری
علی کریمی

**علی کریمی** ایرانلی فوتبال بازنشسته اویون‌چی و مشقچی‌سی دیر. کریمی ۱۸ ایل توپ اویناماغیندا ایران٬ قطر٬ آلمان٬ ایمارات اؤلکه‌لرینین باشگاهی تیملرینده توپ ووروبدور. بو اویون‌چی ۹۲–۹۳ فصلینده تراختور تیمینده توپ اوینادی و ۲۶ اویون‌ده ۵ گل تراختور اۆچون ثمره یئتیردی.

## قایناقلار

بؤلمه:ایران فوتبولچیلاری
بؤلمه:تراکتورسازی کولوبونون اویونچولاری
قووا (شهر)

**قۇوا** اؤزبکیستان شهرلریندن بیری دیر. بو شهر اؤزبکیستانین فیرغانا اوستانینین قۇوا بؤلگه‌سینده یئرلشیب دیر. اهالی‌سینین سایی ۳۶۹۷۵ نفر دیر.

## قایناقلار
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

بؤلمه:اؤزبکیستان شهرلری
اویچی

{{Infobox person
| name               = Avicii
| image              = Avicii 2014 003.jpg
| alt                = Avicii wearing a red flannel shirt over a grey t-shirt. He wears a black baseball cap, facing backwards. It bears the NHL's Chicago Blackhawks logo.
| caption            = Avicii in September 2014
| birth_name         = Tim Bergling
| birth_date         = 
| birth_place        = ایستوکهولم, Sweden
| death_date         = 
| death_place        = مسقط, عومان
| death_cause        = اینتیحار by self-inflicted injuries from broken glass
| resting_place      = Skogskyrkogården, Stockholm, Sweden
| nationality        = Swedish
| other_names        = 
| occupation         = 
| years_active       = 2006–2018
| parents           = 
| website            = 
| module             = 

**اویچی** (اینگیلیسجه: Avicii) سوئدلی موسیقیچی - چئشیتلی موسیقی ژانرلاریندا اثرلر یارادیب. اویچی ۸ سپتامبر ۱۹۸۹ تاریخینده حیاتا گؤز آچیب و ۲۰ آوریل ۲۰۱۸ میلادی تاریخینده مسقط شهرینده وفات ائدیب.

## قایناقلار

بؤلمه:موسیقیچیلر
۱۳ نوْوامبر

**۱۳ نوْوامبر** : 
* ۱۰۰۲ - سَن-برایس قیرغینی. اینگیلیس کرالی اتلرد اؤلکه‌ده یاشایان بۆتون دانمارکلی‌لارین قیریلماسینا گؤستریش وئرمیشدیر.
* ۱۸۰۵ - ناپلئون اوْردوسو ویانایا گیرمیشدیر.
* ۱۹۱۸ - شوروی برست-لیتووسک صۆلح مۆقاویله‌سینی ایمضالامیشدیر.
* ۱۹۲۰ - ژنوده ۴۵ اؤلکه‌دن ۵۰۰۰ نۆماینده‌نین ایشتیراکی ایله میلّتلر جمعیتی‌نین قۇرولوش توْپلانتیسی آچیلمیشدیر.
* ۱۹۶۸ - تۆرکیه ایشچی حزبی کوْنگره‌سینده مهمت علی آیبار یئنیدن گئنل باشقان سئچیلمیشدیر.
* ۱۹۷۰ - پاکیستاندا سیکلون ۳۰۰٫۰۰۰ اینسانین جانینی آلدی. بۇ فاجیعه ییرمینجی یۆزایلین ان بؤیوک طبیعی فاجیعه‌سی حساب ائدیلیر.
* ۱۹۷۰ - حافظ اسد سوریه‌ده دؤولت چئوریلیشی ائتمیشدیر.
* ۱۹۷۶ - بیرلشمیش میلّتلر تشکیلاتی بۆتون خاریجی قوْشونلارین قیبریس‌دن چیخاریلماسی‌نی ایسته‌ین قطعنامه قبول ائتمیشدیر.
* ۱۹۹۴ - سوئد رفراندوم یوْلو ایله اۇروپا بیرلیگینه قبول ائدیلمیشدیر.
* ۲۰۰۱ - قۇزئی ائتیلافی قوْشونلاری کابول و جلال‌آبادی طالیبان قۆووه‌لریندن تمیزله‌میشدیر.
* ۲۰۰۲ - ایسپانیا سۇلاریندا ۷۷٫۰۰۰ توْن نفت داشیان تانکرین قضایا اۇغراشماسی اکولوژی فاجیعه‌یه سبب اوْلموشدور.

بؤلمه:۱۳ نوْوامبر
بؤلمه:ایلین گونلری
بؤلمه:نوْوامبر آیی‌نین گونلری
سَن-برایس قیرغینی

سَن-برايس گۆنو قیرغینی— ۱۰۰۲-جی ایلده اینگیلیس کرالی اتلرد اؤلکه‌ده ياشايان بۆتون دانیمارکالیلارین قێریلماسی باره‌ده گؤستریش وئرمیشدیر.

بؤلمه:اینگیلیستان تاریخی
بؤلمه:دانمارک تاریخی
بؤلمه:قیرغینلار
ابن اثیر

**عز الدین الجزری** (عربجه: عز الدين أبي الحسن الجزري الموصلي) (۵۵۵-۶۳۰ ه.ق) صلاح الدین ایوبی چاغیندا یاشایان و **ابن اثیر جزری** آدی ایله تانینان بؤیوک تاریخچی دیر. ابن اثیرین ایوبی‌لر چاغینین تاریخی اۆزره یازدیغی الکامل فی التاریخ کیتابی، ایسلام تاریخینین اؤنملی بیر دؤنمینین تمل قایناقلاریندان دیر. عزالدین الجزری‌نین تاریخ اۆزره چالیشان داها ایکی قارداشی واریدی.
## اثرلری
ابن اثیرین تانینمیش اثرلری:
:*الکامل فی التاریخ
:*التاریخ الباهر فی دولة الاتابکیة
:*اسد الغابة فی معرفة الصحابة
:*اللباب فی تهذیب الانساب
## آیریجا باخ
آرشیو سایتیندا الکامل فی التاریخ کیتابی (باخ)
## قایناقلار

بؤلمه:ایسلام تاریخی
بؤلمه:ایسلامی تاریخچی‌لر
آلکساندر بلوک

**آلئکساندئر بلوک** (۱۹۲۱-۱۸۸۰) روسجا (Александр Александрович Блок) روس سیمبولیزمی‌نین اؤنده اولان تمثیلچیلریندن‌دی.شاعیر و اویون یازاری‌دی. قلب سکته‌سی اثرینده اؤلدو. کومونیزم دئوریمینده یازدیغی ۱۲ آدلی شعری تانینمیشدیر.دئوریمین بوتون لیدئرلری، پئسیخولوژی‌لری و داورانیشلاری‌یلا اونا چوخ اؤزگه اولان اینسانلاردیلار.او لیریک بیر شاعیر ایدی بو قونولارا گیریشمه‌دی.بونا گؤره اؤز ایچینه چکیلدی و «اون ایکی‌لر» آدلی اثرینی یازاندان سونرا سس‌سیزلییه باسدیریلدی.
پاستئرناک اونو اؤز اوستادی آدلاندیریر.

### ایکی شعر آلئکساندئر بلوک‌ون «اون ایکی‌لر» کیتابیندان

**اون بیر**

آللاهسیز،کیتابسیز،

یاخشیجا آجیماسیز

اون ایکی نفر گئدیرلر

اوزاقلاردا نه وارسا

اونا حاضیردیلار...

توشلانمیش پولاد توفکلری

گؤرونمز دوشمانلارا،

پالانلارلا دؤشه‌نمیش،

فیرتینایلا باغلانمیش،

سس‌سیز چیخماز کوچه‌لره...

قیرمیزی بایراغی گؤزلره وورور.

اویوشان آددیملارین

سسلری ائشیدیلیر.

بیردن،اویانسا ظالیم دوشمان

گؤزلرینه فیرلادار قاری

دورمادان گئجه گوندوز تیپینده...

مارش ایره‌لی،

ایشچی میلّت،

مارش ایره‌لی،مارش ایره‌لی!

**گئجه شهر یاتمیش**

گئجه شهر یاتمیش.

قوجامان پنجره‌نین آردیندا

جان چکن بیر آدام کیمی

سایخین،هئیبتلی.

شوشه‌نین اؤنونده کدرلری بیریسی

کوسموش طالئعینه،

کؤکسو باغری آچیق

اولدوزلاردا گؤزلری.

-اولدوزلار،اولدورلار!-

نه‌دیر کدریمین ندنی؟

اولدوزلاردا گؤزلری.

-اولدوزلار،اولدوزلار!-

هاردان گلیر بو کدر؟

و اولدوزلار دانیشیرلار

آنلادیرلار هر شئیی.

بؤلمه:۱۸۸۰-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:۱۹۲۱-جی میلادی ایلده اؤلن‌لر
بورآلتان كورپوسو قتل‌عامى

**بورآلتان كورپوسو قتل‌عامى** .۱۹۴۶-جى ايلده سویتلر برليغىندهن توركيه ىه پناه گتيرن ۱۴۶ آذربایجانلينين، توركيه حوكومتى طرفیندن أكستراديسيا اىديلمسى نتيجسينده توركيه -س.س.ر.ي سرحدينده يئرلشن بورالتان كورپوسونده گولللنمسى حاديثه‌دير.

## بیرده باخ
* Boraltan faciəsi - 146 soydaşımız necə qətlə yetirildi

## قایناقلار


بؤلمه:تاریخ قارالامالاری
بؤلمه:قتل‌عاملار
۱۴ نوْوامبر

۱۴ نوْوامبر : 
* ۱۹۰۸ - آلبرت انیشتین کووانتوم نظریه‌سینی ایره‌لی سۆرموشدور.
* ۱۹۱۴ - فوواد اۇزکینای ایلک تۆرک فیلمی ساییلان «سس-ایستیفانوداکی روس عابیده‌سی‌نین چؤکوشو»نو چکمیشدیر.
* ۱۹۱۸ - چک‌اوسلوواکی‌ده جۆمهوریت اعلان ائدیلمیشدیر.
* ۱۹۲۲ - بی‌بی‌سی بؤیوک بریتانیا رادیو یاییمینا باشلامیشدیر. یاییما گؤره مۆجوّیز ایسه ۱۹۲۳-جۆ ایل ژانویه‌نین ۱۸۰ده وئریلمیشدیر.
* ۱۹۲۵ - سورئالیست‌لرین ایلک سرگیسی پاریسده آچیلمیشدیر.
* ۱۹۴۴ - آخیسقا تۆرکلری‌نین آخیسقادان سۆرولمه‌سی.
* ۱۹۶۹ - لیبیده بۆتون خاریجی بانکلار میلّی‌لشدیریلمیش‌دیر.
* ۱۹۷۲ - عصمت اینونو٬ ۵ نوْوامبردا ج.ه.پ‌دن٬ بۇگۆن ده میلّت‌وکیللیگیندن ایستیعفا ائتمیشدیر.
* ۱۹۸۱ - گامبیا و سنگال بیرلشه‌رک فدرال جۆمهوری یاراتمیشدیر. سنگامبیا آدلانان بۇ جۆمهوری ۱۹۸۹-جو ایله‌جه داوام گتیرمیشدیر.

بؤلمه:۱۴ نوْوامبر
بؤلمه:ایلین گونلری
بؤلمه:نوْوامبر آیی‌نین گونلری
مسجد الاقصی

**مسجد الاقصی** (عربجه: المسجد الأقصی) موسلمانلار اۆچون یوخاری اهمیته ایگه اولان مسجیدلرین بیری و موسلمانلارین ایلک قیبله‌سی دیر. بو مسجید بیت المقدس شهرینین گۆنئی دوْغوسوندا یئرلشیب‌دیر. مسجد الاقصی‌نین قۇرولوش چاغی تام اولاراق آیدین دئییل، اما حضرت محمد (ص)دن نقل اولان حدیثلره دایاناراق بو مسجیدین، کعبه‌نین دۆزنیلمه‌سیندن قیرخ ایل سونرا قۇرولماسی بللی اوْلور.

## قرآن دا
مسجد القصی‌نین آدی قرآن کریمین إسراء سوره‌سینین ایلک آیه‌سینده گلیب‌دیر:

معنی‌سی: دلیللریمیزدن بعضی‌سینی اونا (حضرت محمد (ص)) گؤرستمک اۆچون اؤز قۇلونو گئجه واختی مسجد الحرامدان، اطرافینا خیر-برکت وئردیگیمیز مسجد الاقصی‌یه آپاران الله پاک و موقدس دیر. حقیقتا او، ائشیدن، گؤرن‌دیر.

## قایناقلار

بؤلمه:ایسلامین موقدس مسجیدلری
ماساچوست تکنولوژی انستیتوسو

**ماساچوست تكنولوژي انستيتوسو** ()، قيسساجا **MIT**، آمریکا نین ماساچوست اوستانی نین كمبريج شهرینده یئر‌لشن اؤزل بیر بیلیم‌یورد آدی دیر. بۇ بيليم يورد دونيانين ان آدليم و اعتبارلي تكنولوژي و آراشديرما قوروملاريندان دير. بۇ بیلیم یورد اویرنجیلرین چوخو میلتلر آراسي ان ذكالي اؤيرنجيلريندن سايييليرلار. دونيا ايكينجي ساواشي و سویوق ساواش سورركن، بۇ بيلي يورد دا رادار، بيلگي سايار، و يئر آلتي يول گؤستريم كيمي تكنولوژيلر يارانديلار. 
بۇ بیلیم‌یوردونون ۵ اوخول (فاكولته) و بير كالئجدن قورولور و بونلارين ايچينده ۳۲ دپارتمان وار. توپلام ۱۱۳۱۹ اؤیرنجی‌سی واردیر. بۇ بيليم يورد آراشديريجيلاري 2015 نجي ايله قدر، 84 نوبئل اؤدولو (جايزه سي) آليبلار.

بندانگشتی|سول|ام آي تي بيليم يوردوندان بير گؤرونتو

## اوخوللار و کالئجلر
* مۆهندیس‌چیلیک اوخولو
* بیلیم اوخولو
* يؤنتيم(مديريت) اوخولو
* اينسان بيليمي، اينجه صنعت، و توپلومسال بيليمي اوخولو
* معمارليق و پلانلاما اوخولو
* هاروارد - ام آي تي ساغليق بيليم و تكنولوژي كالئجي (ويتاكر كالئج)

## ام آي تي نين آدليم فارغ التحصيللري

Buzz Aldrin (S69-31743).jpg|بوز آلدرين، آپولو ۱۱ آسترونوتو
Kofi_Annan.jpg|كوفي عنان، بيرلشميش ميللتلر كئچميش باشقاني
Feynman_at_Los_Alamos.jpg|ريچارد فينمن، ۱۹۳۹ دا فيزيك نوبئل اؤدولو آليب
Ben_Bernanke_official_portrait.jpg|بن برنانكه، كئچميش آمريكا مركزي بانكي باشقاني
Paul_Krugman-press_conference_Dec_07th,_2008-8.jpg|پاول كروگمان، ۱۹۷۹ دا ایقتیصاد نوبئل اؤدولو آليب 
Ronald_mcnair.jpg|رونالد مك ناير، چلنجر شاتئلي آسترونوتو 
Alfred_P._Sloan_on_the_cover_of_TIME_Magazine,_December_27,_1926.jpg|آلفرد پي. اسلون، جنرال موتورز كئچميش آپاريجي مودورو 


بؤلمه:آمریکا بیرلشمیش ایالتلری بیلیم‌یوردلاری
اؤلوم دمیری قارتاللاری

بندانگشتی|سول|متال اؤلوم قارتاللاری موسیقی قروپو **متال اؤلوم قارتاللاری** ( ) آمریکا کالیفورنیا ایالتی نین پالم دزیرت بؤلگه سیندن بیر راک موسیقی گروهودور. **جئس هیوگس** و **جاش هوم** بۇ گروهو ۱۹۹۸ ایلینده قوردولار.
بو قروپون آدیندا متال سؤزو اولسا دا، بۇ قروپ متال طرزینده یوخ بلکی **راک** طرزینده چالیب اوخویور.
بو موسیقی قروپون آدی، ۲۰۱۵-جی ایلین نووامبر آییندا پاریس ترور سالدیریلاریندا دیللره دوشدو. بۇ قروپ فرانسه‌نین مرکزینده یئرلشن باتاکلان تئاتر سالولوندا چیخیش ائدنده، پاریسده باش وئرن نئچه ترور حمله‌سی‌نین، ان اؤلومجول حمله‌سی نین هدفی اوْلوب، اؤزلری نیجات تاپسالار دا، ۱۵۰۰ تاماشاچی‌نین ان آزی ۱۲۰ نفری جانلارینی الدن وئردیلر.

## قایناقلار

بؤلمه:آمریکادا راک موسیقی گروهلاری
بؤلمه:راک موسیقی گروهلاری
اوهایو

::**'





**اوهایو*' (؛ ) [[آمریکا بیرلشمیش ایالتلری]] اؤلکه‌سینین بیر [[آمریکا ایالتلری|ایالتی‌دیر]].

==نوتلار==


==قایناقلار==
* Cayton, Andrew R. L. (2002). *Ohio: The History of a People*. Columbus, OH: The Ohio State University Press. 
* Knepper, George W. (1989). *Ohio and Its People*. Kent, OH: Kent State University Press. 
* Mithun, Marianne (1999). *Languages of Native North America*. Cambridge, UK: [[Cambridge University Press]].
* Morris, Roy, Jr. (1992). *Sheridan: The Life and Wars of General Phil Sheridan*. New York: Crown Publishing. .
* Holli, Melvin G. (1999). *The American Mayor*. State College, PA: [[پنسیلوانیا ایالتی بیلیم‌یوردو]] Press. 
* Roseboom, Eugene H.; Weisenburger, Francis P. (1967). *A History of Ohio*. Columbus: The [[Ohio Historical Society]].

==خاریجی لینکلر==
* [http://www.ohio.gov/ State of Ohio official website]
* [http://www.ers.usda.gov/data-products/state-fact-sheets/state-data.aspx?StateFIPS=39&StateName=Ohio#.U85uE_ldVu0 Ohio State Facts from USDA] 
* [https://web.archive.org/web/20130303055638/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/39000.html U.S. Census Bureau (Ohio Quick Facts)]
* [https://web.archive.org/web/20060922195548/http://www.usgs.gov/state/state.asp?State=OH USGS real-time, geographic, and other scientific resources of Ohio]
* [https://books.google.com/books?id=QANPLARGXFMC&printsec=frontcover&source=gbs_atb#v=onepage&q&f=false *Thunder in the Heartland: A Chronicle of Outstanding Weather Events in Ohio''], by Dr. Thomas Schmidlin and Jeanne Appelhans Schmidlin; The Kent State university Press; Kent, Ohio, 1996. 
* 
* 


بؤلمه:بیرلشمیش ایالتلرین ایالتلری
بؤلمه:اورتا غرب بیرلشمیش ایالتلر
بؤلمه:۱۸۰۳ میلادی ایلده قورولان بؤلگه‌لر و اؤلکه‌لر

بؤلمه:۱۸۰۳ - جو ایلینده آمریکا بیرلشمیش ایالتلری اؤلکه‌سینده یارانانلار
۱۲ نوْوامبر

**۱۲ نوْوامبر** : 
* ۱۹۱۸ - هابسبورق سۆلاسه‌سی‌نین حاکیمیّتینه سوْنا چاتمیشدیر.
* ۱۹۲۷ - لِو تروتسکی شوروی رهبرلیگیندن کنارلاشدیریلیب٬ ایستالین اؤلکه‌ده فاکتیکی اوْلاراق تکجه باشچی‌یا چئوریلمیشدیر.
* ۱۹۳۳ - فاشیست حزبی آلمانداکی پارلمان سئچکی‌لرینده یئرلرین ۹۶٪-نی الده ائتمیشدیر.
* ۱۹۴۰ - شوروی خاریجی ایشلر ناظیری موْلوْتوْف، هیتلر و ریبرنتروپ‌لا گؤروشمک اۆچون برلینه گئتمیشدیر.
* ۱۹۵۶ - جمال عبدالناصر میصر جۆمهور باشقانی سئچیلمیشدیر.
* ۱۹۶۹ - موْسکویا سفر ائدن جؤودت سۇنای٬ شوروی‌نی زیارت ائدن ایلک تۆرکیه جۆمهور باشقانی کیمی تاریخه دۆشموشدور.
* ۱۹۷۹ - آمریکا بیرلشمیش اوستانلرینین سفیرلیگی امکداشلاری‌نین تهراندا گیروْو گؤتورولمه‌سیندن سوْنرا آمریکانین جۇمهور باشقانی جیمی کارتر ایران نفتینی تحریم ائتمیشدیر.
* ۱۹۸۲ - یوری آندروپوف شوروی رهبری سئچیلمیشدیر.
* ۱۹۹۶ - سعودی عربیستانینا عایید «بوئینگ» قازاغیستانین «L76» یۆک طیاره‌سی ایله هیندیستان گؤیونده توْققوشموشدور. سوْنوجدا ۳۵۹ نفر اؤلموشدور.
* ۱۹۹۸ - پ.ک.ک. باشچیسی عبدالله اؤجالان روم آیروْپورتوندا تۇتوقلاندی.
* ۱۹۹۵ - آذربایجان جۆمهوریتی آنایاساسی‌نین حاقّیندا رفراندوْم کئچیریلمیشدیر.
* ۲۰۰۱ - تۆرکیه٬ اؤلوم حؤکمونو قاداغان ائدن آنلاشمانی ایمضالامیشدیر.

بؤلمه:۱۲ نوْوامبر
بؤلمه:ایلین گونلری
بؤلمه:نوْوامبر آیی‌نین گونلری
یود

**یود**  سمبولو **I** و آتوم‌سایی‌سؽ ۵۳ اولان بیر هالوژن الئمنت‌دیر.
یود، ان چوخ دنیز سویوندا چؤزولموش اولاراق موجوددور، آیرؽجا یعضی تورپاقلاردا،‌معدن‌لرده و بعضی دنیز محصوللاری‌ندا دا تاپیلیر.

## کیمیاسال اؤزللیک‌لری
سویا قاریشماز، .بوتون هالوژن لردن آز قاریشاندی.ان چوخ الکترون وئرن هالوژندیر و جامیددیر.ساغلیق‌دا و فتوقرافیکده و بویاقدا ایشلنیر.

یود آدی iodes  یونانجا یانی بنوشه بویاق.۱۸۱۱ده Barnard Courtois اونو کشف ائتدی.دوغال یودو سولفات پاخیر و یودید پوتاسیوم ماده لرین‌ین قاریشماسیندان اله گتیرمک اولار.باشقا یوللاردان دا اونو اله گتیرمک اولار.

یود جامید بیر ماده اولاراق توتقون‌گؤی بویالی‌دیر سئویلمز قوخوسو وار .هالوژنلر قوروپوندا چوخ ساکین ماده‌دیر.کلوروفورم ماده سین ارغوانی ائدیر.

## ایزوتوپ
یود ۳۰ ایزوتوپی واردؽر.کی تکجه یود۱۲۷ ایزوتوپ قالارلی‌دؽر و باشقا ایزوتوپلاری‌نین چکیردکلری رادیواکتیو و داغیلان‌دیر..یود۱۳۱ مصنوعی رادیوکتیو ماده‌دیر کی بتا ایشیقی اوندان چیخیر و یاریم یاشاماسی ۸ گۆن‌دور..بو رادیواکتیو یود قواتر و تیروئید خسته‌لیگینده ایشلئنیر.یودید سودیوم ویودیدپوتاسیوم آدیلم یود ماده‌سی‌دیر.

## قایناقلار

بؤلمه:فیزیک
بؤلمه:کیمیا
ایندیانا

**ایندیانا** (اینگیلیسجه. State of Indiana) () آمریکا بیرلشمیش ایالت‌لر اؤلکه سینین بیر ایالتی دیر. مساحتی 94,321 ک.م۲ و توپلوم سایی سی 6,619,680 نفر ، و باشکندی ایندیاناپولیس دیر.

## قایناقلار

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Madison, James H. *Hoosiers: A New History of Indiana.* Bloomington, IN: Indiana University Press, 2014.
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## خاریجی لینکلر

* 
* Indiana Constitution
* Indiana Travel and Tourism Information
* Indiana State Parks
* Indiana State Guide, from the Library of Congress
* 


بؤلمه:اورتا غرب بیرلشمیش ایالتلر
بؤلمه:۱۸۱۶ میلادی ایلده قورولان بؤلگه‌لر و اؤلکه‌لر
بؤلمه:بیرلشمیش ایالتلرین ایالتلری
بؤلمه:ویدئو کلیپلری اولان مقاله‌لر

بؤلمه:۱۸۱۶ - جی ایلینده آمریکا بیرلشمیش ایالتلری اؤلکه‌سینده یارانانلار
تگزاس

**تگزاس** (, ) () آمریکا بیرلشمیش ایالتلری اؤلکه‌سینین بیر ایالتی‌دیر. بو ایالت، مساحت باخیشیندان (آلاسکادان سونرا) و جمعیت باخیشیندان (کالیفورنیادان سونرا) آمریکا ایالتلرینین ایکینجی ان بویوک ایالتی دیر. تگزاسین سرحدلری شرقده لوئیزیانا ایالتی، شومال‍شرقده آرکانزاس، شومالدا اوکلاهوما ایالتی، غربده نیومکزیکو ایالتی ایله ایشتراکی واردیر. بو ایالتین ان بویوک شهری جمعیت باخیشیندان هیوستون شهریدیر.

## قایناقلار

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Texas»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور. (۲۲ آقوست ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
## ائشیک باغلانتی‌لار

 

بؤلمه:آمریکا بیرلشمیش ایالتلری
بؤلمه:تکزاس ایالتی
بؤلمه:۱۸۴۵ - جی ایلینده آمریکا بیرلشمیش ایالتلری اؤلکه‌سینده یارانانلار
بؤلمه:Southern United States
بؤلمه:۱۸۴۵ میلادی ایلده قورولان بؤلگه‌لر و اؤلکه‌لر
بؤلمه:States of the Confederate States
بؤلمه:States of the Gulf Coast of the United States
بؤلمه:States of the United States
بؤلمه:U.S. states with multiple time zones
مونتانا

**مونتانا** آمریکا بیرلشمیش ایالت‌لر اؤلکه سینین بیر ایالتی دیر.

## نوتلار

## قایناقلار

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
** 
** 
** 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  Reviewed by 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## خاریجی لینکلر

* Census of Montana
* General Information About Montana
* 
* List of Searchable Databases Produced by Montana State Agencies
* Montana Energy Data & Statistics—From the U.S. Department of Energy
* Montana Historical Society
* Montana Official Travel Information Site
* Montana Official Website
* 
* Montana State Facts From the U.S. Department of Agriculture 
* USGS Real-time, Geographic, and Other Scientific Resources of Montana 

بؤلمه:مونتانا ایالتی
بؤلمه:۱۸۸۹ - جو ایلینده آمریکا بیرلشمیش ایالتلری اؤلکه‌سینده یارانانلار
بؤلمه:۱۸۸۹ میلادی ایلده قورولان بؤلگه‌لر و اؤلکه‌لر
بؤلمه:بیرلشمیش ایالتلرین ایالتلری
بؤلمه:باتی ایالتلری
صلاح الدین مینبری

[بندانگشتی|[نور الدین محمود زنگی|نور الدین زنگی بۇیوروغی ایله مسجد الاقصی اۆچون دۆزنیلن مینبر]]
**صلاح الدین مینبری**، صلاح الدین ایوبی باشچیلیغی ایله موسلمانلار ساغیندان بیت المقدسین قورتاریلماسیندان سونرا، مسجد الاقصی‌دا یئرلشدیریلن مینبر دیر. بو مینبر ۵۶۳-جو ه.ق ایلده مسجد الاقصی اۆچون بؤیوک تورک غازی، نور الدین محمود زنگی، بۇیوروغی ایله دۆزنیلدی، اما بیت المقدس آچغیسیندان اؤنجه نور الدین محمودون عؤمرو باشا چاتمیشدی. ۱۹۶۹-جو میلادی ایلین ۸-جی آیینین ۲۱-ده جۆیوتلر ساغیندان مسجد الاقصی‌نین اودا چکیلمه‌سینده بو مینبر یانیب آرادان گئتدی. بو اولایدان سونرا مینبرین ترمیمینی اوردون دؤلتی بوینونا آلدی.

## قایناقلار

بؤلمه:ایسلام تاریخی
بؤلمه:تورک تاریخی
۱۵ نوْوامبر

**۱۵ نوْوامبر** : 
* ۱۴۱۵ - روس کیلسه‌سی کیئف و موسکو اوسقوف‌لوغونا آیریلیر.
* ۱۴۹۲ - کریستوفر کولومب اؤز گۆنده‌لیگینده آمریکا یئرلی‌لری‌نین ایستیفاده ائتدیگی تۆتونو تصویر ائدیر.
* ۱۶۳۸ - عثمانلی اوْردوسو بغدادی مۆحاصیره‌یه آلمیشدیر.
* ۱۸۸۹ - برزیل ایمپیراتورو ایکینجی پدرو دئوریلیر و اؤلکه‌ده جۆمهوری اعلان ائدیلیر.
* ۱۸۹۹ - «مورنینگ پوست» قزئتی‌نین خبرچی‌سی اونستون چرچیل ساواشدا بۇرلار طرفیندن اسیر گؤتورولور.
* ۱۹۰۴ - آمریکالی کینگ کِمپ ژیلت دییشن بریتاولی اۆلگۆچ اۆچون ایختیراع حاقّی آلیر.
* ۱۹۱۷ - روسیه تزار اوْردوسونون بۇراخیلماسی حاقّیندا فرمان وئریلیر.
* ۱۹۱۷ - روسیه خالقلاری‌نین حۆقۇقلاری اعلامیه‌سی اعلان ائدیلیر.
* ۱۹۱۹ - باکی دوْلت بیلیم یۇردو یارادیلمیشدیر.
* ۱۹۸۳ - قۇزئی قیبریس تۆرک جۆمهوریتی قۇرولموشدور.

بؤلمه:۱۵ نوْوامبر
بؤلمه:ایلین گونلری
بؤلمه:نوْوامبر آیی‌نین گونلری