open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
فیلیز

**فیلیز** و یا **متال** (، " شاختا " دئمکدیر) — بیر مادّه نؤوعودور. فیلیزلر مۆنعطیف، پاریلدانا بیلن و ارییه بیلن مادّه‌لردیرلر. حرارت درجه‌سینین آرتماسی ایله آزالان الکتریک کئچیریجیلیگینه، ایستیلیک کئچیریجیلیگینه، دِفورمه اوْلونا بیلمه و فیلیز پاریلتیسی کیمی خاصیّتلری اؤزونده عکس ائتدیرن تمیز مادّه‌لره فیلیز دئییلیر.

## فیلیزلرین عۆمومی خوصوصیّتی
معلوم اوْلان ۱۱۸ شیمیایی عۆنصورلرین ۹۰-دان چوْخو فیلیزدیر. فیلیزسیز یئر کۆره‌سینی تصوّۆر ائتمک مۆمکین دئییل. بئله کی، یئر کۆره‌سینین نۆوه‌سی، اساساً، نیکلدن، مانتیاسی یا جۆبّه‌سی آلومینیومون بیرلشمه‌لریندن، لیتوسفری (یئر قابیغی) ده بیر چوْخ فیلیز بیرلشمه‌لریندن عیبارتدیر.

## فیلیزلرین فیزیکی خاصیّتلری
فیلیزلرین اساس عۆمومی فیزیکی خاصیّتلری آشاغیداکیلاردیر:
* فیلیز پاریلتیسی
* یۆکسک ایستیلیک و الکتریک  کئچیریجیلیگی
* پلاستیکلیک (شکیللره دۆشه بیلمک قابیلییّتی)

### فیلیزلرین پلاستیکلیگی
فیلیزلرین پلاستیکلیگی — اوْنلارین خاریجی قووّه‌نین تأثیری ایله داغیلمادان اؤز فوْرمونو دَییشمک قابیلییّتیدیر.

### فیلیز پاریلتیسی
فیلیز پاریلتیسی فیلیزین آزاد الکترونلارینین ایشیق شۆعاع‌لارینی گۆجلو عکس ائتدیرمه‌سی ایله علاقه‌دار دیر. جیوه و گوموش اَن یۆکسک پاریلتییا مالیک فیلیزلردیر.

### فیلیزلرین یۆکسک ایستیلیک و الکتریک کئچیریجیلیگی
فیلیزلرین یۆکسک ایستیلیک و الکتریک کئیریجیلیگی اوْنلارین کریستال قفسینده آزاد الکترونلارین یئر دییشمه‌سی ایله علاقه‌دار دیر.

فیلیزلر عۆمومی فیزیکی خاصیّتلرله یاناشی، بعضی فرقلی خاصیّتلره ده مالیکدیر; مثلاً، اوْنلار سیخلیغینا، برکلیگینه، اَریمه حرارت درجه‌سینه گؤره بیر-بیریندن چوخ درجه‌ده فرقلنیر.

## طبیعتده تاپیلماسی
فیلیزلر شیمیایی المنتلر تابلوسو دؤورو سیستئمینده بور ایله پولونیوم آراسیندا یئرلشن شیمیایی عۆنصورلری احاطه ائدیر. بۇنونلار شیمیایی عۆنصورلرین تخمینا یوزده ۸۰-ینی تشکیل ائدیر. یاریم‌فیلیزلره و غیر-فیلیزلره کئچید تدریجاً باش وئریر. اَن گئنیش یاییلمیش فیلیز کیمی آلومینیومو گؤسترمک اوْلار.

فیلیزلره طبیعتده فیلیز بیرلشمه‌لری شکلینده راست گلینیر. اوْنلار اوْکسید، سولفید، کربونات و باشقا شیمیایی بیرلشمه‌لری عمله گتیریرلر. تمیز فیلیز اَلده ائتمک اۆچون اوْنلاری فیلیز ترکیبیندن چیخارتماق لازیمدیر. 

## قایناقلار

بؤلمه:متالورژی
بؤلمه:شیمی
سیمون بولیوار

**سیمون خوسه آنتونیو د لا سانتیسیما ترینیداد بولیوار ای پالاسیوس پونته‌ای بلانکو** () – داها چوْخ **سیمون بولیوار** کیمی تانینیر. بیرده *ال لیبرتادور* و یا *لیبراتور* اوْلاراق آدلاندیریلیر. اوْ، ونزوئلانین، بولیوینین، کولومبیانین، اکوادورون، پرونون و پانامانین ایسپانیا ایمپیراتورلوغوندان آیریلماسینا سبب اوْلان حرکاتین ساواش و سیاسی رهبری اوْلموشدور.

بولیوار وارلی، آریستوکرات عائیله‌سی اوْلان کریوللو عائیله‌سینده آنادان اوْلموشدور. بۆتون یۇخاری طبقه عائیله‌لرینین اؤولادلاری کیمی ۱۶ یاشیندا تحصیل آلماق اۆچون خاریجه گؤندریلمیشدیر. ایلک اؤنجه ایسپانیایا گلمیش و سوْنرا بۇرادان فرانسه یه کئچمیشدیر. اوروپادا اوْلارکن معاریفلنمه دؤورونون ایدّعالاریندان تاثیرلنمیش و بۇ ایدّعالار اوْندا جنوبی آمریکاداکی ایسپانیا حاکیمیتینه سوْن قویماق ایسته‌یینین یارانماسینا سبب اوْلموشدور. ایسپانیانین یاریم‌دا ساواشی ایله مشغول اوْلماسینا گؤره ، بولیوار ۱۸۰۸-جی ایلده  اؤزگورلوک اۇغروندا مۆباریزه‌یه باشلادی. ۱۸۱۹-جو ایلین ۷ آگوستوندا باش وئرمیش بویاکا دؤیوشونده اَلده ائدیلن غلبه ایله یئنی قرانادانین مۆستقیللیگینه  دۇغرو داها بیر آددیم آتیلدی. سوْنراکی ۳ ایل عرضینده بولیوار ملی کوْنقره‌سی فوْرمالاشدیردی. گؤزلنیلمدن حرکاتا مانع اوْلماق اۆچون گلن بؤیوک ایسپان‌لار سفری کیمی مۆختلیف اَنگللره باخمایاراق، اینقیلابچیلار غالیب گلدیلر. ۱۸۲۱-جی ایلده باش وئرمیش کارابوبو دؤیوشونده اینقیلابچیلارین غلبه قازانمالاری ایله ونزوئلا دئمک اوْلار کی، مۆستقیل اؤلکه اوْلدو.

ایسپانیا اۆزرینده‌کی بۇ غلبه‌نین آردیندان بولیوار لاتین آمریکانین مۆستقیل میللتلرینین ایلک بیرلیگی اوْلان بؤیوک کولومبیا جومهوریتینین () اساسینی قوْیدو. اوْ، بۇ قۇرومون ۱۸۱۹-جو ایلدن ۱۸۳۹-جو ایله قدر باشکانی اوْلموشدور.

سوْنراکی ساواش عملیّاتلارلا بولیوار اکوادورداکی، پروداکی و بولیویداکی ایسپانیا حاکیملرینی مغلوب ائتدی. اوْ، بؤیوک کولومبیا جومهوریتینین (ایندیکی ونزوئلا، کولومبیا، پاناما و اکوادور)، پرونون و بولیوینین باشکانی ایدی. لاکین قیسا مدت سوْنرا بولیوار سرکرده‌سی اوْلان انتونیو خوزه فرانسیسکو دسوکره نی بولیوی باشکانی تعیین ائتدی. بولیوار تکجه ایسپانیا و مقدس ایتتیفاقین دئییل، بیرده گئتدیکجه گۆجلنن آمریکا بیرلشمیش ایالتلری-ین دا گلجکده اوْلا بیلجک هۆجوملارینی دف ائده بیلجک و بۆتون ایسپانیا آمریکا قاره‌سینی بیرلشدیرن گۆجلو دؤولت قورماق ایستییردی. اؤز قۆدرتینین پیک نقطه‌سینده بولیوار آرژانتیندان کارائیپ دنیزینه قدر اۇزانان چوْخ بؤیوک بیر بؤلگه‌نی ایداره ائدیردی.

بولیوار بۆتون شخصی وار-دؤولتینی اینقیلاب اۆچون خرجله‌میشدیر. اینقیلاب باشلایارکن لاتین آمریکانین اَن وارلی شخصلریندن اوْلان بولیوار حیاتینین سوْن دؤورلرینی کاسیبلیق ایچینده یاشاییشیشدیر.

## حیاتینین ائرکن دؤورو
### اوشاقلیغی
سیمون بولیوار ونزوئلانین کاراکاس شهرینده ۲۴ جۇلای ۱۷۸۳-جو ایلده آنادان اوْلموشدور.

## بیرده باخ
* بؤیوک کولومبیا جومهوریتی
* کولومبیا
* ونزوئلا
* جنوبی آمریکا
* ایسپانیا
## قایناقلار

بؤلمه:پرولو اینقیلابچیلار

بؤلمه:ماسونلار

بؤلمه:گونئی آمریکادا اؤلوم
چخوو، موسکو اوبلاستی

**چخوو** () () روسیه اؤلکه‌سینده یئر آلان بیر شهردیر و موسکو اوبلاستیده  یئرلَشیب. ۲۰۱۰-جی ایلين نۆفوس ساییمی اساسیندا 60720 نفر دیر.

## گؤرونتولر
## بیرده باخ
* روسیه
* روسیه شهرلرین نۆفوسا گؤره سیرالانماسی
## قایناق‌لار
* http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/perepis_itogi1612.htm 
 

بؤلمه:روسیه شهرلری
پروپاقاندا

**پروپاقاندا** یا دا **سیاسی تبلیغات** (، )، بیر نظریه‌نی و یا ایدعانی کۆتله و خالق آراسیندا یایما و تبلیغ ائتمه‌سی‌دیر.

## ائشیک باغلانتیلار

* Alman Propaganda Arşivi. (İngilizce) 
* II. Dünya Savaşı Propaganda Posterleri. (İngilizce)

## قایناقلار

بؤلمه:پروپاقاندا
کلاسیک موسیقی

**کلاسیک موسیقی** — کلاسیک موسیقی اوْ اثرلره دئییلیر کی، همین اثرلر آرتیق تاریخ اوْلوب، زامانین سیناغیندان چیخیب. بۇنا باخمایاراق، هله چاغداش جمیعت ده قورویوب ساخلاییب، سئویلیر و دینلَنیلیر.
## قایناقلار
احمد شاه مسعود

**احمد شاه مسعود**  — ۱۹۵۳-۲۰۰۱ ایللر آراسیندا افغانیستان سیاستچیسی و ساواش فرماندهی.

۱۹۷۹-۱۹۸۹-جو ایللر آراسیندا شوروی ایشغالینا قارشی مقاومت گؤستررکن گۆجلو پارتیزان فرمانده ایدی. ۱۹۹۰-جی ایللرده حؤکومتین ساواش قانادینی رقیب نیظامی‌لره قارشی ایداره ائتدی و طالیبان اَله کئچیریلدیکدن سوْنرا اوْنلارین رژیمینه قارشی آپاریجی مۆخالیف فرمانده ایدی، ۲۰۰۱-جی ایلده سوء-قصدینه قدر مۆباریزه آپاردی.مسعود افغانیستانین شمالینداکی پنجشیر وادیسینده تاجیک اَصیللی سۆننی ایدی. ۱۹۷۰-جی ایللرده کابول پولی‌تکنیک بیلیم یوردوندا مۆهندیسلیک ایختیصاصی اۆزره تحصیل آلماغا باشلامیش، بۇرادا قاباقجیل ایسلامچی برهان‌الدین ربانی اطرافینداکی دینی آنتی-کومونیست حرکاتلارلا علاقه‌لی اوْلموشدور. محمد داوود خان حؤکومتینه قارشی اۇغورسوز قییامین بیر حیصّه ‌سی ایدی. داها سوْنرا ربانی'نین جامیعه-ی ایسلامی حزبینه قوْشولدو. افغانیستان ساواشی (۱۹۷۹-۱۹۸۹) گۆجلو بیر مۆجاهید لیدر نقشین شوروی پنجشیر وادیسینی اَله کئچیرمه‌یه موفّق اوْلدوغو اۆچون آردیجیللاری آراسیندا "پنجشیرین آسلانی" لقبینی قازاندی. ۱۹۹۲-جی ایلده افغانیستان پوست-کومونیست ایسلام دؤولتینده باریش و گۆج پایلاشما سازیشینی ایمضالامیش  و بۇنا گؤره ده مۆدافیعه ناظیری و حؤکومتین اساس ساواش فرماندهی تعیین ائدیلمیشدیر. اوْنون باش ناظیر گلبدین حکمتیارین رهبرلیگی ایله شهری بومبالایان دیگر دؤولت آداملارینا قارشی دؤیوشن مسعود پایتخت کابولین مۆدافیعه‌سی اۆچون مۆباریزه آپاردی و نتیجه‌ده ۱۹۹۵-جی ایلین ژانویه ده شهرله شدتلی دؤیوشلر گؤردوکدن سوْنرا پایتختی محاصره‌یه آلماغا باشلایان طالبانین اَن آزی ۶۰.۰۰۰ مۆلکی شخصی اؤلدورولدو.

۱۹۹۶-جی ایلده طالیبانین یۆکسلیشیندن سوْنرا، طالبانین ایسلامی اساسینی شرحینی رد ائدن مسعود، نهایت شمال یولوندا سالانق تونلینی محو ائدرک تاجیکیستانین کولوب شهرینه قاچانادک سلاحلی مۆخالیفته قاییتدی. ۲۰۰۰-جی ایله قدر اؤلکه‌نین یالنیز ۵–۱۰ فایزینی نظارتده ساخلایان افغانیستان و یا شمالی آلیانسین قورتولوشو اۆچون بیرلشمیش ایسلام جبهه‌سینین ساواش و سیاسی رهبری اوْلدو. ۲۰۰۱-جی ایلده اوروپایا سفر ائتدی و اوروپا مجلس  ایله یۆکسک سوییه‌لی گؤروشلرده رهبرلری طالبانا دستک وئردیگی اۆچون پاکیستانا تضییق گؤسترمه‌یه چاغیردی. اوْ، بیرده طالبان شرایطینده اینسانلارین خوشاگلمز وضعیتینه کؤمک ائتمک اۆچون اینسانی یاردیم ایسته‌‌‌‌دی. مسعود ۱۸ سنبله ۱۳۸۰ ایلده القاعده و طالیبانین تشببوسو ایله اؤلدورولدو. 
ایکی گۆن سوْنرا آمریکا-دا ۱۱ سپتامبر حمله‌لری باش وئردی، نتیجه‌ده بۇ حادثه ناتو مسعودون قوه‌لری ایله بیرلشه‌رک افغانیستانا هۆجومونا سبب اوْلدو. نهایت، اوْنون قوه‌لری ۲۰۰۱-جی ایلین دکابریندا ایکی آی دوام ائدن ساواش‌دا غالیب گلدی و طالبانی حاکیمیتدن اۇزاقلاشدیردی.

طالبان حاکیمیتدن دئوریلدیکدن سوْنرا مسعود پرزیدنت حامد کرزایین اَمری ایله اؤلوموندن سوْنرا "ملی قهرمان" آدینی آلدی. مسعودون اؤلوم تاریخی، ۱۸ سنبله، "مسعود گۆنو" اوْلاراق بیلینن ملی بایرام اوْلاراق قئید اوْلونور. مسعود ۲۰-جی عصرین اَن بؤیوک پارتیزان رهبرلریندن بیری کیمی تصویر ائدیلیر و  تیتو، هوشی مین و ارنستو چه قوارا ایله مؤ قایسه اوْلونور. بۇنون سببلریندن بیری، یئرلی پنجشیر ویلایتی وادیسینی دفعه‌لرله شوروی طرفیندن، سوْنرا ایسه طالبان طرفیندن آلینماسی جهدیندن باشاریله مۆدافیعه ائتمه‌سی ایدی.

## بیرده باخ

* برهان‌الدین ربانی
* گلبدین حکمتیار

## قایناقلار

بؤلمه:افغانیستانلی سیاستچیلر
گلبدین حکمتیار

**گلبدین حکمتیار**  — افغانیستانلی سیاستچی و فرمانده. افغانیستانین اَن بؤیوک سلاحلی مۆخالیفتی اوْلان "حیزب ایسلامی"نین یارادیجیسی. افغانیستانین کئچمیش باش ناظیری.

## حیاتی
حیکمتیار ۱۹۳۷-جی ایلده پشتو قبیله‌سینده آنادان اوْلوب. ۱۹۵۶-جی ایلده گنج حیکمتیار اساس مکتبه ، ۱۹۶۱-جی ایلده ایسه کابولدا ساواش پئشه مکتبینه داخیل اوْلوب، لاکین ۱۹۶۴-جو ایلده ساواش مکتبدن خاریج ائدیلیب. بۇندان سوْنرا اوْ، قوندوزا گئدیر و بۇرادا تحصیلینی دبیرستاندا دوام ائتدیریر. ۱۹۷۰-جی ایلده کابول بیلیم یوردودا مۆهندیسلیک فاکولته‌سینه داخیل اوْلموش، آمما تحصیلینی باشا چاتدیرا بیلمه‌میشدی. کابول بیلیم‌یوردودا تحصیل آلدیغی مدتده اوْ "مۆسلمان قارداشلیغی" طرفدارلاری قروپو ایله تانیش اوْلدو و ۱۹۶۷-جی ایلدن ۱۹۷۲-جی ایله قدر ایسلامچیلارین بیر نئچه نۆماییشینده ایشتراک ائتدی. حیکمتیار همین دؤورلرده طلبه شوراسیندا فعال اشتراک ائدیر، 

## بیرده باخ

* برهان‌الدین ربانی
* احمد شاه مسعود

## قایناقلار

بؤلمه:افغانیستانلی سیاستچیلر
برهان‌الدین ربانی

**برهان‌الدین ربانی**  — افغانیستان پرزیدنتی (۱۹۹۲ (میلادی)-۲۰۰۱ (میلادی))

برهان‌الدین ربانی ۲۰ سپتامبر ۲۰۱۱ (میلادی)-جی ایلده اؤلدورولموشدور.

## حیاتی

افغانیستانین سابیق پرزیدنتی، تاجیک اَصیللی برهان‌الدین ربانی۱۹۴۰-جی ایلده افغانیستانین شمال-شرقینده‌کی فایزاباد شهرینده آنادان اوْلوب .

۱۹۶۳-جو ایلدن کابول بیلیم یوردودا ایسلام حوقوقوندان درس دئییب. داها سوْنرا ۱۹۶۸-جی ایلده میصرین الازهر بیلیم‌یوردوده ایسلام فلسفه‌سی ایختیصاصی اوزره تحصیل آلیب.همین ایل جامیعه-ی ایسلام حیزبینی رهبری اوْلوب.

۱۹۷۳ (میلادی)-جو ایلده شاهزاده داوودون دئوریلمه‌سیندن سوْنرا پاکیستانین پیشاور شهرینه کؤچوب.

۱۹۷۹ (میلادی)-۱۹۸۹ (میلادی)-جو ایللرده افغانیستاندا روس اوْردوسونا قارشی آپاریلان دؤیوشلرده اشتراک ائدن ربانی اَفغان مۆجاهیدلرینه  باشچیلیق ائدیب. تابع‌چیلیینده ۲۰ مینه یاخین دؤیوشچو واردی.

۱۹۹۲-جی ایلده افغانیستانا قاییداراق،  ۲۸- ژانویه ده افغانیستان ایسلام دؤولتینین موقتی پرزیدنتی اوْلوب.

۲۲ دسامبر ۲۰۰۱ (میلادی)-جی ایلده ربانی رسماً پرزیدنتلیکدن ایستفاء ائدیب.

افغانیستاندا “طالبان”لا مۆذاکیره‌لره اداره ائدن عالی باریش شوراسینین باشچیسی ربانی پایتخت کابولداکی ائوینده ۲۰ سنتیابر ۲۰۱۱-جی ایلده تررو  نتیجه‌سینده قتله یئتیریلیب.

## ایستینادلار

## بیرده باخ

بؤلمه:فارسلار

بؤلمه:افغانیستانلی سیاستچیلر
بؤیوک شهر

بیر **بؤیوک شهر** ()، ۱۰ میلیوندان چوخ اهالی‌سی اولان چوخ بویوک بیر شهردیر. دقیق تعریفلر فرقیلیدیر: بیرلشمیش میلتلر تشکیلاتینین ایقتیصادی و سوسیال مسئله‌لر دپارتمانینین ۲۰۱۸-جی ایل «دونیا اوربانیزاسییا پرسپئکتیولری» حساباتیندا () ۱۰ میلیوندان چوخ اهالی‌سی اولان شهرلری اعلان ائتمیشدی.

## بویوک شهر لیستس

## قایناقلار

بؤلمه:جمعیت
زیدآباد

**زیدآباد** کیرمان اوستانی‌ سیرجان بؤلگه‌سینده یئرلشن بیر شهردیر. بۇ شهرین ۱۳۹۵-جی ایلین آمارلارینا گوره ۹٬۱۱۲ نفر جمعیتی واردیر.

## قایناقلار

بؤلمه:سیرجان بؤلگه‌سی
بؤلمه:کیرمان اوستانی‌نین شهرلری
بیانی

**بیانی** (تاخما آدی؛ اصل آدی محمد یوسف‌بک باباجان‌بک اوغلو) (دوغوم:1858- خیوه - اؤلوم 1923 خوارزم) - اؤزبک شاعیر، تاریخچی، موسیقی‌شوناس، خطاط و ترجومه‌چیسی.  

## یارادیجی‌لیغی
  بیانی، خیوه‌ده‌کی  شیرغازی‌خان مدرسه‌سینده تحصیل آلیب. ثولث، کوفی. ریحانی، شیکسته خط‌لرینی یاخشی بیلیب، تنبور و قیجک چالماغی باجاریردی. بیانی‌نین بیر دیوانی، خارزم تاریخینه عایید ایکی اثری و ترجومه‌لری قورونوب ساخلانیلمیشدیر. او، اؤزبک کلاسیک شعری‌نین دئمک اولار بوتون ژانرلاریندا یازیب یاراتمیشدیر.           

  نوایی، مونس و آگاهی عنعنه‌لرینی داوام ائتدیرمیشدیر. عوض اوتار ایله امکداش‌لیق ائتمیشدیر. "‌دیوان بیانی‌" آدی آلتیندا شعیرلر توپلوسونو ییغمیشدی. شعیرلرینده دونیوی سئوگینی ترنوم ائدیر، طبیعتین گؤزل‌لیکلرینی ساده و سلیس شکیلده ایفاده ائدیر، مظلوم‌لارا و علم آدام‌لاری نین آجی طالعیینه آجیییردی.

"شجره‌یی خوارزمشاهی"  آدلی تاریخی اثری ایله  مونس و آگاهی‌نین  باشلاتدیغی ایشی  دوام ائتدیردی. بو اثر، یافثدن قوْنغیرات  طایفاسینا، ابوالغازی باهادیرخاندان اسفندیارخانا قدر  خانلیق تاریخی احاطه ائدیر..

"خوارزم تاریخی" اثری "شجره‌یی خوارزمشاهی"‌ده‌کی حادیثه‌لری تاماملاییر.  اثرین اؤنجه‌کی  بؤلوم‌لری آنلام باخیمیندان  " شجره‌یی خوارزمشاهی "‌یه بنزه‌ییر آنجاق یازی اوسلوبو ایله فرقلی‌دیر. اثرده اساساً اسفندیارخانین حاکیمیتی دؤنمی و سونراکی دؤنم‌لر تصویر اولونور. 16 بؤلومدن عیبارت اولان بو اثرین یالنیز 8 بؤلومو گونوموزه چاتا بیلمیشدیر.  

بیانی‌نین هر ایکی تاریخی اثرینده ایجتیماعی-ایقتیصادی حیاتلا باغلی چوخ دَیرلی ماتئریال‌لار وار. اؤزل‌لیکله، خیوه خانلیغی‌نین بوخارا و قوقان خانلیق‌لاری و دیگر قونشو اؤلکه‌لرله اولان تیجاری و دیپلوماتیک ایلیشکی‌لری، خوارزمده یاشایان ایشچی‌لر، عالیم لر و شاعیرلردن آلینان چئشیدلی وئرگی‌لر، شهر حیاتی و اکینچی‌لیک فعالیتی تصویر ائدیلمیشدیر.  

  بیانی، عربجه‌دن درویش احمد (صحایف الاخبار،1901)، فارسجادان بینایی (شیبانی‌نامه،1915)، طبری(تاریخ طبری) اثرلرینی اؤزبک تورکجه‌سینه چئویرمیشدی.  " مجموعه شعرای فارسی"  (1900) اثرینی خطاط‌لیق ائتمیشدیر. 

  " شجره‌یی خوارزمشاهی‌"  (نؤمره: 9596)،  " خوارزم تاریخی "  (نؤمره: 7421)،  " دیوان بیانی"  (نؤمره‌لر: 1120، 7106، 6666) اثرلری‌نین الیازمالاری  اؤزبکیستان علم‌لر آکادمی‌سی‌نین شرق‌شوناس‌لیق اینستیتوتوندا ساخلانیلیر.   

## قایناق

* **Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi** - Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

   

بؤلمه:شاعیرلر
بؤلمه:یازیچیلار
بؤلمه:اؤزبک شاعیرلر
شهداد

**شهداد** کیرمان اوستانی‌ کیرمان بؤلگه‌سینده یئرلشن بیر شهردیر. بۇ شهرین ۱۳۹۵-جی ایلین آمارلارینا گوره ۵٬۲۱۷ نفر جمعیتی واردیر.

## هاوا وضعیتی

## قایناقلار

بؤلمه:کیرمان بؤلگه‌سی
بؤلمه:کیرمان اوستانی‌نین شهرلری
زعبیل ایستادیومو

**زعبیل ایستادیومو** دوبی ین زعبیل شهریندخ بیر فوتبال ایستادیومو دیر 

## قایناقلار
قطر فوتبال فدراسیونو

**قطر فوتبال فدراسیونو** () قطر فوتبالینین ایداره ائدیجی اورقانیدیر.

## قایناقلار

## خاریجی لینکلر
* Qatar Football Association  at the FIFA website.
* Qatar Football Association at AFC site
* Official website Arabic/English

بؤلمه:فوتبال قطرده

قطر
سعودی عربیستان فوتبال فدراسیونو

**سعودی عربیستان فوتبال فدراسیونو** (**SAFF**, ) سعودی عربیستان  فوتبالینین ایداره ائدیجی اورقانیدیر.

## قایناقلار

## خاریجی لینکلر
*Official website  (تکجه عرب دیلینده)
*Saudi Arabia  at AFC website
*Saudi Arabia  at FIFA website

بؤلمه:فوتبال سعودی عربیستاندا
بؤلمه:۱۹۵۶ - جی ایلینده عربیستان اؤلکه‌سینده یارانانلار
سعودی عربیستان
ایمارات فوتبال فدراسیونو

**ایمارات فوتبال فدراسیونو** (**UAEFA**; ) ایمارات فوتبالینین ایداره ائدیجی اورقانیدیر.
## قایناقلار

## خاریجی لینکلر
* 
*United Arab Emirates  at فیفا site
*United Arab Emirates  at آسیا فوتبال کونفئدراسیونو site

بؤلمه:۱۹۷۱ - جی ایلینده ایمارات اؤلکه‌سینده یارانانلار
ایمارات
احمد مسعود

**احمد مسعود** — تاجیک‌لر اصیللی افغانیستان سیاستچیسی، شوروی قوشونلاری، سوْنرا ایسه طالیبانلا اۇغورلو مۆباریزه‌سی ایله تانینان صحرا چؤلو فرماندهی احمد شاه مسعودون اوْغلو و واریثی.

## حیاتی
احمد مسعود ۱۹۸۹-جو ایلده افغانیستانین شمال-شرقینده‌کی تخار ویلایتده تاجیک عائیله‌سینده آنادان اوْلموشدور.

ایراندا اوْرتا مکتبی بیتیردیکدن سوْنرا مسعود بیر ایل سندهرست‌داکی کرال ساواش آکادمیاسیندا ساواش کورسلاردا تحصیل آلیب. اوْ، ۲۰۱۲-۲۰۱۵-جی ایللرده کینقز لندن کالجینده ساواش آراشدیرمالار بؤلمه‌سینده تحصیلینی دوام ائتدیریب. 
۲۰۱۶-جی ایلده مسعود افغانیستانا قاییتمیش و "مسعود فوندو"نون باش رهبری تعیین ائدیلمیشدیر. ۲۰۱۹-جو ایلین مارس آییندان اعتیباراً مسعود رسمی اوْلاراق سیاستله مشغول اوْلماغا باشلامیشدیر.

۲۰۲۱-جی ایلده ، طالبان طرفیندن ساواش اۇغورلار فونوندا مسعود، افغانیستانین شمالیندا، طالبان علیهینه پنجشیر مقاومتینی قوردو. کابولین سوقوطوندان سوْنرا، بیرینجی  رئیس جومهورون امرالله صالحله مۆتتفیق اوْلاراق طالبان رژیمینه مقاومت گؤسترمک قراری وئردی.

## قایناقلار

بؤلمه:افغانیستانلی سیاستچیلر
امرالله صالح

**امرالله صالح**  ۱۵ اوکتوبر ، ۱۹۷۲-جی ایل، پنجشیر ویلایتی) — افغانیستان دؤولت خادیمی، سیاستچی، افغانیستانین بیرینجی رئیس جومهور معاونی (۲۰۲۰-۲۰۲۱)، افغانیستان داخیلی ایشلر ناظیری (۲۰۱۸-۲۰۱۹)، میلی تهلوکه‌سیزلیک ایداره‌سینین رئیسی (۲۰۰۴-۲۰۱۰). 

۱۷ آگوست ۲۰۲۱-جی ایلده کئچمیش رئیس جومهور اشرف غنی اؤلکه‌دن قاچدیقدان سوْنرا امرالله صالح اؤزونو رئیس جومهور وظیفه‌سینی ایجرا ائدن اعلان ائتدی و طالیبان یاراقلیلارینا مقاومت گؤسترمه‌یه چاغیردی. احمد مسعودلا بیرلیکده پنجشیر مقاومتینی تشکیل ائتمیشدیر.
## حیاتی
امرالله صالح ۱۵ اوکتوبر ۱۹۷۲-جی ایلده پنجشیر ویلایتیده آنادان اوْلوب. ملییتجه تاجیکدیر. سیاستچینین اوشاقلیق و گنجلیک ایللری حاقیندا دئمک اوْلار کی، هئچ نه معلوم دئییل.

۱۹۸۰-جی ایللرده پاکیستاندا یاشاییشیش و تحصیل آلمیشدیر. ۱۹۹۰-جی ایلده افغانیستان مۆخالیف قوه‌لرینه قوْشولموش، پاکیستاندا ساواش تعلیم کئچمیشدیر. اوْ، موجاهیدلرین صحرا چؤلو فرماتدهی احمد شاه مسعودون باشچیلیغی ایله ساواش‌لردا اشتراک ائتمیشدیر. شمال ایتتیفاقینین عضوو اوْلاراق امرالله صالح اوْنون رهبرلیگینه نامزد اوْلموشدور. 

۱۹۹۰-جی ایللرین ایکینجی یاریسینداصالح، افغانیستان دیاایدماناسی ایله بیرلیکده روسیهده نشر اوْلونان "هافت روز" هفته‌لیک قزئتینده چالیشدیغی موسکودا یاشایردیر.

۱۹۹۷-جی ایلده احمد شاه مسعود صالحی تاجیکیستانین دوشنبهده‌‌‌‌کی افغانیستان سفیرلیگینده شمالی ایتتیفاقین بئینلخالق علاقه‌لر شعبه‌سینین مۆدیری تعیین ائتدی. 

۲۰۰۱-۲۰۰۲-جی ایللرده هیندوستان-پاکیستان مۆناقیشه‌سی زامانی پاکیستاندا غئیری-حؤکومت تشکیلاتیندا ترجومعه‌چی اوْلاراق چالیشمیشدیر.

۲۰۰۴-جو ایلده افغانیستان رئیس جومهوری حامد کرزی اوْنو ملی تهلوکه‌سیزلیک ایداره‌سینین رئیسی تعیین ائتدی. امرالله صالح وظیفه‌ده اوْلارکن بیر سیرا یاپیسال اصلاحاتلاری ائتدی و افغانیستان کشفییاتینی یئنیدن قوْردو. غرب اؤلکه‌لری اوْنو وزیرلر کابینه‌سینین اَن صلاحیتلی نماینده‌لریندن بیری حساب ائدیردیلر.

۲۰۱۰-جو ایلین سوْنوندا دموکراتیک و طالبان علئیهینه میلی حرکات یاراتدی.

حامد کرزایین طالبانلا باغلی سیاستینی تنقید ائدیردی.

۲۰۱۷-جی ایلین مارس آییندا افغانیستان رئیس جومهوری اشرف غنی امرالله صالحی تهلوکه‌سیزلیک قیسمت اصلاحاتلاری ناظیری تعیین ائتدی، لاکین ۳ آی سوْنرا اؤلکه‌ده‌کی تهلوکه‌سیزلیک وضعیتینین پیسلشمه‌سی سببیندن یارانان سیاسی بحران فونوندا ایستئفا وئردی.

۲۰۱۸ -جی ایلین دکابریندا اَامرالله صالح داخیلی ایشلر ناظیری وظیفه‌سینی ایجرا ائتدی، لاکین ۲۰۱۹-جو ایلین ژانویه‌سینده اشرف غنینین بیرینجی موعاوینی اوْلاراق رئیس جومهور سئچکیسی  قاتیلماق اۆچون ایستفاء وئردی.

۲۰۲۰-جی ایلین آپرلیندن افغانیستانین بیرینجی معاون-رئیس جومهوری وظیفه‌سینده چالیشیب.
## طالبانا مقاومت

۲۰۲۱-جی ایلین جولاییندا افغانیستانداکی آمریکا قوشونلارینین گئری چکیلمه‌سی فونوندا حؤکومت قوه‌لری ایله طالبان سلاحلیلار آراسیندا قارشی‌دورما یئنیدن باشلادی. طالبان اؤلکه‌نین چوْخ حیصّه ‌سینی اَله کئچیردی. ۱۵ آگوست ۲۰۲۱-جی ایلده کابولین سوقوطو (۲۰۲۱)|کابوله گیره‌رک رئیس جومهور قصرینی نظارته گؤتوردولر. 

صالح طالبان اۆچون اَن اَهمییتلی رقیبلردن بیری حساب اوْلونور. اوْنون حیاتینا بیر نئچه سوء-قصدلر تشکیل ائدیلمیشدیر. سوْنونجو سوء-قصد ۹ سنتیابر ۲۰۲۰-جی ایلده باش وئرمیشدیر.

## شخصی حیاتی
امرالله صالح ائولیدیر و بئش اؤولادی وار. فارسی، پشتو و اینگیلیس‌ دیللرینی کامیل بیلیر. آمریکا وطنداشلیغی وار.

## قایناقلار

بؤلمه:۱۹۷۲-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:افغانیستانلی سیاستچیلر
عراق فوتبال فدراسیونو

**عراق فوتبال فدراسیونو** () عراق فوتبالینین ایداره ائدیجی اورقانیدیر.
## قایناقلار

## خاریجی لینکلر
*Official website   
*Iraq  at FIFA site
*Iraq  at AFC site

بؤلمه:فوتبال عراقدا

بؤلمه:آسیا فوتبال کونفدراسیونونون عوضولری

بؤلمه:۱۹۴۸ - جی ایلینده عراق اؤلکه‌سینده یارانانلار
اؤزبکیستان فوتبال فدراسیونو

**اؤزبکیستان فوتبال فدراسیونو** () اؤزبکیستان فوتبالینین ایداره ائدیجی اورقانیدیر.
## قایناقلار

## خاریجی لینکلر
* Official website  
* Uzbekistan Football Federation  at AFC.com 
* Uzbekistan profile  at FIFA.com

بؤلمه:۱۹۴۶ - جی ایلینده اؤزبکیستان اؤلکه‌سینده یارانانلار
اؤزبکیستان
اوردون فوتبال فدراسیونو

**اوردون فوتبال فدراسیونو** () اوردون فوتبالینین ایداره ائدیجی اورقانیدیر.   

## قایناقلار

## خاریجی لینکلر
* Official website
* Jordan  at FIFA site
* Jordan  at AFC site
* NOOSOOR.com Jordan Football News & Statistics

بؤلمه:فوتبال اوردوندا
اوردون
هیندوستان فوتبال فدراسیونو

**هیندوستان فوتبال فدراسیونو** هیندوستان فوتبالینین ایداره ائدیجی اورقانیدیر.
## قایناقلار

## خاریجی لینکلر
* Official AIFF website
* AIFF  FIFA.com

بؤلمه:۱۹۳۷ - جی ایلینده هیندوستان اؤلکه‌سینده یارانانلار

هیندوستان
تاجیکیستان فوتبال فدراسیونو

**تاجیکیستان فوتبال فدراسیونو** (; ) تاجیکیستان فوتبالینین ایداره ائدیجی اورقانیدیر.

## قایناقلار

## خاریجی لینکلر
*Official website 
* Tajikistan  at the FIFA website.
* Tajikistan at AFC site

تاجیکیستان
تورکمنیستان فوتبال فدراسیونو

**تورکمنیستان فوتبال فدراسیونو**  (; **TFF**) تورکمنیستان فوتبالینین ایداره ائدیجی اورقانیدیر.

## قایناقلار

## خاریجی لینکلر
* Turkmenistan official site
* Turkmenistan  at FIFA site
* Turkmenistan at AFC site

بؤلمه:۱۹۹۲ - جی ایلینده تورکمنیستان اؤلکه‌سینده یارانانلار
تورکمنیستان
ژاپون فوتبال فدراسیونو

**ژاپون فوتبال فدراسیونو** (**JFA**, ) ژاپون فوتبالینین ایداره ائدیجی اورقانیدیر

## قایناقلار

## خاریجی لینکلر
* Japan Football Association (JFA) – official website
* JFA at FIFA.com
* Japan at AFC.com
*JFATV on YouTube.com

ژاپون

بؤلمه:۱۹۲۱ - جی ایلینده ژاپون اؤلکه‌سینده یارانانلار
چین فوتبال فدراسیونو

**چین فوتبال فدراسیونو** (**CFA**)  چین فوتبالینین ایداره ائدیجی اورقانیدیر.

## نوت

## قایناقلار

## خاریجی لینکلر
*فیفا پروفایل: چین 
*چین ای‌اف‌سی سایتیندا
*چین EAFF سایتیندا

چین

بؤلمه:۱۹۲۴ - جو ایلینده چین اؤلکه‌سینده یارانانلار
اوسترالیا فوتبال فدراسیونو

**اوسترالیا فوتبال فدراسیونو** اوسترالیا فوتبالینین ایداره ائدیجی اورقانیدیر.
## قایناقلار

## خاریجی لینکلر
* Official website
* Australia at FIFA.com 
* Australia at The-AFC.com 

اوسترالیا
بؤلمه:۱۹۱۱ - جی ایلینده اوسترالیا اؤلکه‌سینده یارانانلار
ویئتنام فوتبال فدراسیونو

**ویئتنام فوتبال فدراسیونو** (**VFF**، ) فوتبال in ویئتنام فوتبالینین ایداره ائدیجی اورقانیدیر.
## قایناقلار

## خاریجی لینکلر
*  رسمس سایت
*  ویئتنام فوتبال فدراسیونونون سایتی
* ویئتنام  ای‌اف‌سی سایتیندا
* ویئتنام  فیفا سایتیندا
* ویئتنام فوتبالی فیس‌بوک‌دا 
* ویئتنام فوتبال فدراسیونونون کانالی یوتیوب‌دا

بؤلمه:فوتیال ویئتنامدا
ویئتنام
مالزی فوتبال فدراسیونو

**مالزی فوتبال فدراسیونو** (FAM) () مالزی  فوتبالینین ایداره ائدیجی اورقانیدیر.

## قایناقلار

## خاریجی لینکلر
* 

مالزی
فیلیپین فوتبال فدراسیونو

**فیلیپین فوتبال فدراسیونو** (**PFF**) فیلیپین فوتبالینین ایداره ائدیجی اورقانیدیر.
## قایناقلار

## خاریجی لینکلر
* Philippines  at FIFA site
* Philippines  at AFC site
* AFF webpage

بؤلمه:۱۹۰۷ - جی ایلینده فیلیپین اؤلکه‌سینده یارانانلار
فیلیپین
سنقاپور فوتبال فدراسیونو

**سنقاپور فوتبال فدراسیونو** (**FAS**)  فوتبالینین ایداره ائدیجی اورقانیدیر.
## نوتلار

## قایناقلار

## خاریجی لینکلر
* 
* Singapore at AFC site
* Singapore  at FIFA site

سنقاپور
هونق کونق فوتبال فدراسیونو

**هونق کونق فوتبال فدراسیونو**، هونق کونق فوتبالینین ایداره ائدیجی اورقانیدیر.
## قایناقلار

## خاریجی لینکلر
* Official Site
* Hong Kong  at FIFA site
*  Hong Kong at AFC site

هونق کونق

بؤلمه:۱۹۱۴ - جو ایلینده هونق کونق بؤلگه‌سینده یارانانلار
میانمار فوتبال فدراسیونو

**میانمار فوتبال فدراسیونو** (**MFF**) () میانمار فوتبالینین ایداره ائدیجی اورقانیدیر.
## قایناقلار

## خاریجی لینکلر
* Official website
* Soccer Myanmar Website 
* Myanmar National League
* Myanmar  at the FIFA website.
* Myanmar  at AFC site

میانمار

بؤلمه:۱۹۷۴ - جو ایلینده برمه اؤلکه‌سینده یارانانلار
جنوبی کوره فوتبال فدراسیونو

**جنوبی کوره فوتبال فدراسیونو** () جنوبی کوره فوتبالینین ایداره ائدیجی اورقانیدیر.

## قایناقلار

## خاریجی لینکلر
* Korea Football Association (KFA) – official website 
* KFA at FIFA.com 
* KFA at AFC site 

جنوبی کوره
تایلند فوتبال فدراسیونو

**تایلند فوتبال فدراسیونو** ()تایلند فوتبالینین ایداره ائدیجی اورقانیدیر.
## قایناقلار

## خاریجی لینکلر

* Official Football Association of Thailand website  
* Football Association of Thailand at AFC site
* Thailand  at FIFA site

بؤلمه:۱۹۱۶ - جی ایلینده سیام اؤلکه‌سینده یارانانلار
تایلند
آنلاشما

**آنلاشما** یا **مۆقاویله** ()  یاسا اۆزۆندن (قانونی) اولاراق بیر باغلاییجی یازی دیر. ان آز ایکی طرفین آراسیندا کی ایکی طرفین ده  حوقوق لارین  و مسئولیت آنلاشما اۆزۆندن  تانیلمیش و حاکیم ائدیلیب .

سؤزلشمه یوخسا آنلاشما ان ساده تانیشلاما دا بیر یاسا طرفیندن گرک یوخسا لازیم اولان سؤزجوکلری دیر. بو سوز وئرمه بیر شی ائتمک یوخسا ائتممک دیر.

آنلاشما میلت لر آراسیندا یوخسا اولوس لار آراسیندا اؤزل حوقوق نان فرقلی طرفلر ده دیر اولوسلار آراسینداکی حوقوق دا طرفلر دؤولت لر یوخسا اولوسلار آراسیندا کی قوروملار دیر.

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار

*Australian Contract Law 
*Uniform Commercial Code ''(United States Contract Law)''
*Cornell Law School Wex entry on Contract Law 
*Principles of European Contract Law 
*United Nations Convention on Contracts for the International Sale of Goods, Vienna, 11 April 1980
*LexisNexis Capsule Summary: Contracts
*International Association of Contract and Commercial Management (IACCM)
شومالی کوره فوتبال فدراسیونو

**شومالی کوره فوتبال فدراسیونو** (**PRKFA**) ()  شومالی کوره فوتبالینین ایداره ائدیجی اورقانیدیر.

## قایناقلار

## خاریجی لینکلر
* North Korea  at the FIFA website.
* North Korea at the AFC website.

شومالی کوره

بؤلمه:۱۹۴۵ - جی ایلینده کوره اؤلکه‌سینده یارانانلار
شهربابک

**شهربابک** کیرمان اوستانی‌ شهربابک بؤلگه‌سینده یئرلشن بیر شهردیر. بۇ شهرین ۱۳۹۵-جی ایلین آمارلارینا گوره ۵۱٬۶۲۰ نفر جمعیتی واردیر.

## قایناقلار

بؤلمه:شهربابک بؤلگه‌سی
بؤلمه:کیرمان اوستانی‌نین شهرلری
آتایی

**آتایی و یا اتایی** (15.عصر، بلخ)- یسوی سولاله‌سیندن اولان تورک شاعیری‌دیر. سمرقند، بوخارا و بلخ‌ده یاشامیشدیر.

## یاشاییشی و یارادیجی‌لیغی
یسوی درویش‌لریندن احمد یسوی‌نین قارداشی ابراهیم آتانین اوغولو اولان اسماعیل آتانین نوه‌سی‌دیر. اصلا افغانیستانین بلخ شهریندن‌دیر. اؤلوم تاریخی بیلینمه‌ین شاعیرین قبیری ده بورادادیر. نوایی‌نین وئردیگی معلوماتا گؤره آتایی؛ درویش مشرب‌لی، خوش یارادیلیشلی، آلچاق کؤنوللو، شن طبیعتلی بیری‌ ایدی. تورکجه سؤیله‌ین شاعیرلردن اولوب شعیرلری ایله قیسا زاماندا تورک‌لر آراسیندا شؤهرت قازانمیشدی. الیمیزده کی  تک اثری دیوانی‌دیر. آتایی دیوانی‌نین پتربورق شرقیات اینستیتوتوندا قئیدلی 22 و- 2456 نؤمره لی تک نوسخه‌سینده 260 غزل واردیر. متن، 16. عصرده ایستینساخ ائدیلمیش و تبریزلی بیگلربگی فتحعلی خان طرفیندن ساخلانمیشدیر. سامویلوویچ (1927)، دیوانداکی 17 غزلین متنینی یاییملامیش و دیل اؤزل‌لیک‌لرینی آراشدیرمیشدیر. آتایی دیوانی‌نین تام متنی اؤزبکیستاندا نشر ائدیلمیشدیر . آتایی‌ نین یسوی عاییله‌سینه منسوب اولماسی سببیی‌ اله دیوانی‌نین ایلک و سون صحیفه‌لرینده  " شیخ‌زاده آتایی "  مخلصینی دا ایستیفاده ائدن موتصوّیف بیر شاعیردیر. خالق شعیرینه و مدنیتینه تانیش اولدوغو بللی اولان آتایی، منظومه‌لرینده خالق شاعیرلری کیمی قافیه قایغیسینا دوشمه‌میش، حتّی غزل‌لری‌نین 109-نو خالق شعیرینده کی  قوشوق‌لارا اویغون شکیلده عروضلا یازمیشدیر. شعیرلرینده چوخلوقلا تورکجه سؤزلره و آتالار سؤزلرینه یئر وئرن شاعیرین سؤیله‌ییشی ساده و خالق دیلینه یاخین‌دیر. نئجه کی سامویلوویچین ده ایفاده ائتدیگینه گؤره  " آتایی‌نین دیلی، چاغاتای دیلی یعنی 14. عصرده ده ایستیفاده ائدیلن اویغور دیلی یئرینه 15. عصرده شکیل‌لنن بیر آز اویغور تورکجه‌سی گؤرونوشلو داها چوخ نثر دیلینه گؤره شکیل‌لنمیش عنعنه‌وی چاغاتای تورکجه‌سینه عایید اولان اوغوز تورکمن عونصورلرینه صاحیب اورتا آسیا (تورکیستان) تورک ادبی دیلی‌دیر ".

## شعیرلریندن اؤرنک
خسته کؤنگلومدین خیالی کی بیر زامان گئتمس بگیم،

نئجه کیم وصلینگ اتکیگه قولوم یئتمس بگیم. 

نئته‌یین درمانده بولدوم من بو کونگلوم ایلکیده،

سنسیزین هیچ یئرده بیر لحظه قرار ائتمس بگیم.

گرچی سن دشنام ایترسن، من دوعاچی‌من سانا.

عاشیق-ی صادیق جلالدین ایلینگ چکمس بگیم.

سن منی تعظیم ایتیب قول‌لار سانیندا توتماگیل،

ایتلرین خیلینگده بولسام نه مانگا یئتمس بگیم.

طعنه‌دین قاوماس آتایی‌نی ائشیکینگدین رقیب

هئچ گدا ایت اورسه ائشیکنی قویوب گئتمس بگیم.

## قایناق‌لار

* Eraslan, Kemal (1987). “Çağatay Şâiri Atayî’nin Gazelleri”. *Türk Dili Araştırmaları Yıllığı Belleten*. Ankara: TTK Yay. 113-164.
* Eraslan, Kemal (hzl.) (2001). *Alî Şîr Nevâyî, Mecâlisü’n-Nefâyis*. Ankara: TDK Yay.
* Samoyloviç, Aleksandr (1927). “Materiali po credneaziatsko - Tureçkoy literature, IV Cagatayskiy poet XV veka Atayî”. *Zapiski Kollegii Vostokovedov*(II): 257-274.
* Seyfullah, Seyfettin (hzl.) (2009). *Divan-ı Şeyhzade Atayî*. Taşkent: Özbekistan İlimler Akademisi Fen Neşriyatı.
* Üşenmez, Emek (2009). “XV. Yüzyıl Özbek Şairlerinden Mevlana Atayî ve Şiirleri”. *İstanbul Üniversitesi Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi* (40): 325-344.

## ائشیک باغلانتی

* ATAYÎ, Şeyh-zâde Atayî

بؤلمه:شاعیرلر
بؤلمه:اؤزبک شاعیرلر
کؤرپو

thumb|سول|250px|کؤرپو
**کؤرپۆ** یا دا **کؤپرۆ** — چای، دره، اوچوروم، سو حؤوضه‌سی و ایستنیلن فیزیکی محدودیت اۆزه‌ریندن سالینان صنعی مۆهندیس قۇرغۇسۇدۇر.

کؤرپو بشریت'ین ان قدیم اختراع'لاریندان بیری‌دیر.

## بیرده باخ
* آسما کؤرپو

## قایناقلار
ایلان آداسی (برزیل)

**ایلان آداسی** یا دا **ایلانلار آداسی** — برزیل اؤلکه‌سینین یاخینلیغیندا بیر آدا دیر.

## قایناقلار
تورکوستان (شهر)

**تورکوستان** (, *Türkıstan*, تٷركئستان) — قازاخیستان اؤلکه‌سینین جنوبوندا یئرلشن بیر شهر دیر. تورکوستان شهری تورکوستان اوستانی'نین مرکزی‌دیر. قازاخیستانین جنوبی قیسمتینده سئیحون چایی‌نا یاخین بیر شهردیر. ۳۱ مارس ۲۰۲۱ تاریخینده گرچکلشن تورک شوراسی زیروه‌سی سونراسیندا تورک دونیاسی'نین معنوی پایتختی اعلان ائدیلمیش‌دیر.

## قایناقلار
تورکوستان (دقیقلشدیرمه)

**تورکوستان** بو موردلره ایشاره ائده بیلر؛

*تورکوستان: اورتا آسیا'دا تاریخی بیر بؤلگه، تورک خالقلاری'نین یاشاییش یئرلری.
*تورکوستان اوستانی: قازاخیستان اؤلکه‌سی‌نین جنوبوندا یئرلشن بیر اوستان.
*تورکوستان (شهر): قازاخیستان اؤلکه‌سی‌نین جنوبوندا یئرلشن بیر شهر.
*تورکیستان ویلایتی: گئچمیشده افغانیستان'نین شمالیندا یئرلشن بیر ویلایت.
*تورکوستان داغلاری: اؤزبکیستان، تاجیکیستان و قیرغیزیستان آراسیندا یئرلشن بیر سیراداغ دیر.
تورکوستان ویلایتی

**تۆرکۆستان ویلایتی** — گئچمیشده افغانیستان اؤلکه‌سینین شمالیندا یئرلشن بیر ویلایت‌ایدی. بو ویلایت افغانیستانین شمالیندا یئرلشمیشدی و بوگونه‌قدر ده بو منطقه تورکوستان آدینا معروف‌دور. ۱۸۹۰–جی میلادی ایلده، قاتاقان–بدخشان ویلایتی تورکوستان ویلایتیندن آیریلدی. بو ویلایتین خریطه‌سی ۱۹۲۹–جی میلادی ایلین ایداری خریطه‌سینده مؤوجوددور. بو ویلایت ۱۹۴۶–جی میلادی ایلی‌نین نوفوس ساییسیندان سونرا آرادان گئتدی.

## بیرده باخ
*جنوبی تورکوستان

## قایناقلار

بؤلمه:افغانیستان
بؤلمه:تورکوستان
جنوبی تورکوستان

250px|thumb|سول|افغانیستان ائتنیک اراضی‌سینه اساساً افغان تورکوستانی (جنوبی تورکوستان)
**جنوبی تۆرکۆستان** — افغانیستان شمالیندا یئرلشن بیر بؤلگه‌دیر. قوزئی افغانیستان‌دا، تورکمنیستان، اؤزبکیستان و تاجیکیستان سینیریندا بولونان بیر بؤلگه‌دیر. ۱۹–جی میلادی یوزایلینده افغانیستان‌دا عبدالرحمن‌خان طرفیندن قالدیرانا قدر تورکوستان آدینا بیر ویلایت واردی و مرکزی مزار شریفه دایانیوردو و بلخ، قوندوز، جوزجان، سرپل و فاریاب'ین مودرن ویلایتلرینی شامیل اولوردو. ۱۸۹۰–جی میلادی ایلده قاتاقان–بدخشان ویلایتی، تورکوستان ویلایتی'ندن آیریلدی.

## قایناقلار

بؤلمه:تورکوستان
مزار شریف

**مزار شریف** افغانیستان شمالیندا یئرلشن بیر شهردیر. بو شهر بلخ ویلایتی'نین مرکزی‌دیر.

## قایناقلار

بؤلمه:افغانیستان شهرلری
قوندوز (شهر)

**قوندوز** — افغانیستان شمالیندا یئرلشن بیر شهردیر. بو شهر قوندوز ویلایتی'نین مرکزی‌دیر.

## قایناقلار

بؤلمه:افغانیستان شهرلری
عنبرآباد

**عنبرآباد** کیرمان اوستانی‌ عنبرآباد بؤلگه‌سینده یئرلشن بیر شهردیر. بۇ شهرین ۱۳۹۵-جی ایلین آمارلارینا گوره ۱۸٬۱۸۵ نفر جمعیتی واردیر.

## قایناقلار

بؤلمه:عنبرآباد بؤلگه‌سی
بؤلمه:کیرمان اوستانی‌نین شهرلری
ایلان آداسی

**ایلان آداسی** بو موردلره ایشاره ائده بیلر؛

*ایلان آداسی (اوکراین)
*ایلان آداسی (برزیل)
قوندوز ویلایتی

**قوندوز ویلایتی** () 
افغانیستان دا یئر آلان بیر ویلایت دیر. و ۸۰۴۰ کیلومتر موربّع ساحه‌سی وار. ان سوْن نفوس ساییمی اساسیندا ۹۵۳۸۰۰  نفر دیر. بو ویلایتین مرکزی قوندوز شهری‌دیر.

## گؤرونتولر
## بیرده باخ

* افغانیستان

## قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Kunduz Province»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور. (۱۲ آقوست ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
## ائشیک باغلانتی‌لار

بؤلمه:اوستانلار
بلخ

**بلخ** — افغانیستان اؤلکه‌سینین شمالیندا یئرلشن بیر شهردیر. بو شهر بلخ ویلایتی'نده یئرلشیب‌دیر.

## قایناقلار

بؤلمه:افغانیستان شهرلری
سکاکی

**سکاکی** (15. عصر) تورک شاعیری‌دیر. آدی، دوغوم تاریخی و اؤلومو بیلینمیر. 15. عصر پوئزیاسی‌نین ان ایستعدادلی نوماینده‌لریندن بیری‌دیر. کلاسیک اؤزبک ادبیاتی‌نین اینکیشافیندا غزل‌دئین و قصیده‌ یازان شاعیر کیمی تانینیر. 

## یاشاییشی
 ماوراءالنهرده آنادان اولموش، عؤمرونون چوخ حیصه‌سینی سمرقندده شاهرخ میرزا و اولوغ بیگ سارایلاریندا کئچیرمیشدیر. علیشیر نوایی سکاکی‌‌نین یارادیجیلیغینی یوکسک قییمت‌لندیرمیشدیر:" تورک دیلی‌نین بُلغاسیندان مؤولانا سکاکی ده  لطفی‌ کیمی. بیری‌نین شیرین ابیاتی ایشتهاری تورکیستاندا بغایت و بیری‌نین لطیف غزلیاتی‌نین اینتیشاری عراق و خوراساندا بی‌نهایت‌ و دیوان‌لاری موجوددور".سکاکی خالقی‌نین زنگین شیفاهی یارادیجی‌لیغینی ، سلف‌لری‌نین اثرلرینی اؤیرندی. تورک دیلینده اثرلر یاراتماق، زنگین داخیلی پوتنسیالیندان فایدالانماق اوچون چوخ ایش گؤردو. اثرلرینده اینسان سئوگیسینی، آرزو-دیلک‌لرینی، آغری-قایغی‌لارینی و طبیعتین گؤزل‌لیکلرینی تصویر ائتدی.

او، غزل‌لرینده معنا و فورما بیرلیگینی قورویوب ساخلاییر، مجازی و ایهام‌لاردان ثمره‌لی ایستیفاده ائدیردی. اونون شعیرلرینده جهل و جهالته قارشی عدالت ایدئیالاری ایره‌لی سورولموشدور. بئله فیکیرلر سکاکی‌‌نین قصیده‌لرینده داها آیدین ایفاده اولونموشدو. 

  سکاکی، اؤزبک ادبیاتیندا قصیده ژانری‌نین قوروجولاریندان بیری‌دیر. سکاکی 11 قصیده (بونلاردان 5 -ی اولوغ‌ بیگه، خلیل سلطان، خوجا محمد پارسا، آرسلان خوجا طرخان‌لارا و باشقالارینا)  یازیب  دؤورونون بؤیوک اینسان‌لارینی تعریف‌له دی. قصیده‌لری‌نین بیرینده اولوغ‌ بیگی خالقین مهربان حؤکمداری، معاریفچی و بؤیوک عالیم کیمی تعریف‌له‌ییر و  بئله بیر معاریفچی پادشاه ایله چاغداش اولدوغوندان فخر ائده‌رک یازیر: فلک ییل‌لر کره‌ک سَیر ائتسه و کلتیرسه ایلکی گه،

منینگ‌دک شاعیری تورکو، سینینگ‌دک شاهی دانانی  سکاکی‌‌نین ادبی فعالیتی چاغداش‌لاری لطفی، گدایی و آتایی کیمی نوایی‌نین یارادیجی‌لیغینا  بؤیوک تاثیر گؤسترمیشدیر؛ اؤزبک دونیوی لیریک شعیرینی هم مضمون، هم ده فورمادا زنگینلشدیردی. سکاکی‌‌نین غزل‌لری‌نین اؤزونه‌مخصوص‌لوغو صمیمیتی و ملودی‌سی‌دیر. شاعیرین غزل‌لری‌نین اساس پرسوناژلاری عاشیق، معشوقه و رقیب‌لردیر. شاعیر غزل و قصیده‌لری بیر دیواندا توپلاسا دا، تام نوسخه‌سی بیزه چاتمامیشدیر. سکاکی‌‌نین دیوانی لندن‌ده بریتانیا موزه‌سینده و اؤزبکیستان علم‌لر آکادمی‌سی‌نین شرق‌شوناس‌لیق اینستیتوتوندا ساخلانیر (نؤمره: 7685).  

## غزل‌لریندن اؤرنک
بو ایشیکته کیم قول ایرمس بولمه‌غه‌ی هیچ عزّتی،

بخت اگر سیزگه کنیزه‌ک بولمه‌سه یوق دولتی.

مین سینینگ قددینگگه مایل، طوبیغه زاهد بلی،

بؤلور اؤز اندازه سیچه هر کیشی نینگ قیمّتی.

هر گدانینگ ظاهرین کؤرسنگ پریشان زنهار،

سین انی خؤر کؤرمه گیل معلوم ایرمس نیّتی.

ای، سینینگ زلفونگغه لیلی‌تیک تومن مینگ بنده‌لر،

حالیا دَوران بیزینگدور کیچتی مجنون نوبتی.

سین ملاحت مُلکی نینگ شاهی‌سین و، سلطان‌سینی،

خوش یراشور قددینگگه حسن و ملاحت خلعتی.

قامتینگدین دنیاده هر دم قیامت‌لر قؤپر،

زلفونگ اول عالم بلاسی، کؤزلرینگ جان آفتی.

غمزه نگیز قان تؤککـَلی قصد ایتسه هر دم اول زمان،

لعلینگزدین کؤپ بؤلور سکاکیگه جان منّتی.

## قایناق

* Oʻzbek adabiyoti tarixi. Besh tomlik. T.1. — T.: Fan, 1978.
* Rustamov E., Uzbekskaya poeziya v pervoy polovine XV veka, M., 1963;
* Mallayev N., Oʻzbek adabiyoti tarixi, 1kitob, 2nashr, T., 1976;
* Maʼnaviyat yulduzlari, T., 2001.

بؤلمه:شاعیرلر
بؤلمه:اؤزبک شاعیرلر
گدایی

**گدایی** (تخلّوصو؛ اصل آدی بیلینمیر) (1403/04 – 15. عصرین سونلاری) اؤزبک شاعیری‌دیر.  

## یارادیجی‌لیغی
غزل ژانرینی، عروض علمینی و شعیر قایدالارینی یاخشی بیلیردی. اساساً اؤزبک تورکجه‌سینده و قیسماً فارس دیلینده غزل‌لر، قطعه‌لر، تویوق‌لار، موستزادلار و قصیده‌لر یازمیشدیر. گدایی، 15. عصر اؤزبک کلاسیک شعیری‌نین اینکیشافیندا بؤیوک رولو اولموشدور.اؤزل‌لیکله شعیرلری جانلی‌لیغی، بدیعی و فورمال کامیل‌لیگی ایله سئچیلیر. بعضی شعیرلر و قطعه‌لر شاعیرین یاشامی و معنوی تجروبه‌لرینی عکس ائتدیریر. اونون شعیرلرینده  "‌چرخ جفاسی‌" ،  "‌روزگار جؤورو‌ندن فغان" ،  "غوربت محنتی"  و "راهیب‌لرین تضییقی‌"-یندن شیکایت سسلری دویولور. گدایی‌نین شعیرلری، عروضون خالق قوشمالارینا یاخین رمل و هزج بحرلرینده  یازیلمیشدیر. شعیرلری‌نین دیلی ساده خالق دیلی، وزنی یونگول، شن و اویناق‌دیر. 

## "دیوان گدا" اثری
  گدایی‌نین، 15 -جی عصرین ایکینجی یاریسی و 16 -جی عصرین اول‌لرینده بیلینمه‌ین بیر کاتیب طرفیندن کؤچورولن "دیوان گدا" اثری وار.اثرده 2974 بئیتدن عیبارت اولان 230 غزل، 1 موستزاد، 1 قصیده، 5 قطعه، تویوق داخیل‌دیر. "دیوان"داکی قصیده تئیموری شاهزاده محمد جهانگیر میرزانین اوغلو خلیل سولطانین تعریفینه حصر ائدیلمیشدیر. دیوانین الیازماسی پاریس میلّی کیتابخاناسیندا (نؤمره 981)، میکروفیلم و فوتوکوپوسو اؤزبکیستان علم‌لر آکادمی‌سی‌ شرق‌شوناس‌لیق اینستیتوتوندا ساخلانیلیر.  

گدایی‌نین فارسجا شعیرلری فخری هروی‌نین  " ردیف الاشعار"  تذکره‌سینه داخیل ائدیلمیشدیر. گدایی‌نین شعیرلری تورکیه‌ده (1960) و آمریکادا (1971) نشر ائدیلمیشدیر. 

## نشر اولونموش اثرلری

*   گدایی. شعیرلر (نشره حاضیرلایان س. غنی‌یئوا). - ت.: 1965؛  اؤزبکیستان
*   گدایی. دیوان (نشره حاضیرلایان ائ.احمدخوجایئف). - ت.: 1973؛   اؤزبکیستان

## غزل‌لریندن اؤرنک
یا رب، منی اوُل سروی خیراماندین أییرمه،

اوُل کؤزلری نرگیس، گولی خنداندین أییرمه.

بو بختی پریشانغه، أیا کوکبی طالع،

رحم أیله، داغی اوُل گولی خنداندین أییرمه.

ائی چرخی سیتمگر، منی سرگشته‌نی، زینهار

رحم أیله، دغی اوُل ماهی تاباندین أییرمه.

بو بنده‌غه هر جورو جفایی‌کی قیلوُرسن

قیلغین، ولی اوُل خیسروی خوباندین أییرمه.

گر خسته گدا قانینه ناحق کیرر اوْلسنگ،

جاننیندین أییرغیل، ولی جاناندین أییرمه.

## قایناق

* E. Ahmadxoʻjaev. Gadoiy hayoti va ijodi. — T.: 1978;
* E.Ahmadxoʻjaev. Gadoiy devonining nodir nusxasi haqida. „Adabiy meros“ jurnali − 1972, № 2;
* Gʻanieva S. Shoir Gadoiy. „Oʻzbekiston madaniyati“ gazetasi 1962-yil 1-sentabr.
* E. Rustamov. Uzbekskaya poeziya v pervoy polovine 15 veka. — M.:1963.

بؤلمه:شاعیرلر
بؤلمه:اؤزبک شاعیرلر
احمد فقیه

**خوجا احمد فقیه** و یا **سلطان خوجا فقیه** کیمی تانینان احمد فقیه (ؤ. 1221 و یا 1230 )،13. عصرین بیرینجی یاریسیندا یاشامیش بیر صوفی شاعیردیر.  

## یاشاییشی
  احمد فقیه حاقیندا بیلگی‌لر داها چوخ منکیبه‌یه اساس‌لانیر. فواد کؤپرولو، احمد فقیه و اثری "چرخ نامه" حاقّینداکی ایلک بیلگینی فواد کؤپرولو وئرمیشدی. اونون وئردیگی بیلگی‌لرده احمد فقیه‌ین مؤولانانین موریدی اولدوغونو و فیقه علمینی بهاالدین ولددن  اؤیرندیگینی یازیر. اونا گؤره ده اونا  " فقیه "  دئییردیلر. هجّه گئدن احمد فقیه، حج دؤنوشو قودس‌ده ایکی آی قدر قالدیغینی "کتاب اوصاف مسجد شریفه" آدلی اثرینده سؤیله‌ییر.مزاری قونیه‌نین مرام رایونوندا، آدینی داشییان کوچه‌ده و عئینی زاماندا اونون آدینی داشییان خوجا احمد فقیه مسجیدی‌نین یانینداکی توربه‌ده‌دیر.

## اثرلری

* چرخ نامه
* کتاب اوصاف مسجد الشریفه
* سید المجذوبین

## اتک یازی‌لار
بؤلمه:شاعیرلر
ایش پالتاری

سول|thumb|پالتار اۆچۆن تبلیغات، 1920
**ایش پالتاری** () — ایش پالتاری اینسانلارین ایش زامانی خصوصی ایش شرایطینده ایستیفاده ائتدیکلری قورویوجو اؤرتوکدو . یاخشی بیر ایش پالتاری اینسانلاری تهلوکه دن قوروماق اوچون معین خصوصیتلره صاحیب اولمالیدی . بو پالتارلار بوتون دونیادا قول و ایاقلاری احاطه ائتمه لیدیر و بیر و یا ایکی قسمت دن عبارت اولمالی دیر (بولوز و شلوار). 
ایش پالتاری ، ایش اوچون ایستیفاده اولونان گئیمدیر ، خصوصان ده ال ایشلری ایله مشغول اولان ایشدیر . چوخ واخت صنایعده اینسانلار ایش گئییملری ایله تجهیز اولونماق ایستییلر ، چونکو بو محصوللار بدنین مختلیف ایش شرایطینده تهلوکه سیزلیگینی تامین ائتمک اوچون حاضیرلانیر.

## قایناقلار
سینما سالونو

**سینما سالونو** و یا قیساجا ***سینما*** — فیلم ایزله‌مک اۆچۆن دۆزنلنمیش سالون‌لار و یا بو سالون‌لارین بولوندوغو بینالاردیر.

## قایناقلار

بؤلمه:سینمالار و سینما سالونلاری
خیاوان

[بندانگشتی|250px|بیر خیاوان [توسان شهری نین مرکزینده آریزونا ایالتینده. بو خیاوانین تصویرینده، خط‌چکیلمیش خطوط مونظم گئت گل اۆچون گؤرونور، مراتب و  اتوبوسلارین مخصوص خطّی گؤرونور، و ماشینلارین پارک ائلماقینا مورّب خط چکیبلر.]]
**خیاوان**  و یا **خیابان** یول اینفراستروکتورونون بیر حیسّه‌سی. بیر قایدا اولاراق کناریندا خوصوصی سیرا سایینا مالیک بینالار اولور.

یئرلشیم یئرلرینده، اوزرینده نقلیات ساغلاندیغی، گئنللیکده جاده و بولوارلاردان داها کیچیک یول .

## قایناقلار

بؤلمه:خیاوانلار
خیاوان (دقیقلشدیرمه)

**خیاوان** یا دا **خیابان** بو موردلره ایشاره ائده بیلر؛

*خیاوان: بیر یول نؤوعۆ'دور.
*خیاوان (محله): تبریزین تاریخی محله‌لریندن بیری‌دیر.
چهاربرج

**چهاربرج** بو موردلره ایشاره ائده بیلر؛

*چهاربرج (شهر)
*چهاربرج بؤلگه‌سی
چهاربورج بؤلگه‌سی

**چهاربورج بؤلگه‌سی** — غربی آذربایجان اوستانی بؤلگه‌لریندن دیر. بو بؤلگه‌نین مرکزی چهاربورج شهری‌دیر.

## جوغرافیاسی

## خالق
### اتنیک، دیل و مذهب
بو بؤلگه‌نین اهالیسی تورک دورلر و آذربایجان تورکجه‌سینده دانیشیرلار. اونلارین دینلری ایسلام و مذهبلری شیعه دیر.

## اؤلکه بؤلوشمه‌لری
**چهاربورج بؤلگه‌سی** **۲** بؤلوم، **۴** قصبه و **۱** شهره شامیلدیر.

### چهاربورج بؤلگه‌سی

## قایناقلار

بؤلمه:غربی آذربایجان اوستانی‌نین بؤلگه‌لری
آنالسیم

thumb|280px|Analsim

**آنالسیم** (یونانجا: άναλkις – ضعیف، ضعیف الکتریکلشمه خۆصوصیتینه گؤره) — ان‌آ [AlSi2O6]· H2O - ''کوبیک سینقونیا. راست گلمه تئزلیغی شکالاسی: نادیر

## قایناقلار
کاظم‌آباد (کرمان)

**کاظم‌آباد** کیرمان اوستانی‌ کیرمان بؤلگه‌سینده یئرلشن بیر شهردیر. بۇ شهرین ۱۳۹۵-جی ایلین آمارلارینا گوره ۴٬۰۶۰ نفر جمعیتی واردیر.

## قایناقلار

بؤلمه:کیرمان بؤلگه‌سی
بؤلمه:کیرمان اوستانی‌نین شهرلری
افغانیستان تورکمنلری

**افغانیستان توٚرکمنلری** — افغانیستان‌دا یاشایان بیر اتنیک قوروپو دورلار. افغانیستان تورکمنلری تورک خالقلاری‌نین بیر قولو ساییلیرلار.

افغانیستان توٚرکمنلرین بؤی.گ بیر حیصه‌سی (یاریمدان چوخدو) ۱۹۲۰-۱۹۳۰-جو ایل‌لرده توٚرکمنیستان شوروی جمهوریتی‌دن قاچان قاچقین‌لارین نسلیندن‌دیر. همین ایللرده طایفالارین زیراعتی توْپراقلاری‌نین و مال‌قارانین ایشتیراکی‌لشدیریلمه‌سی، دئهقانلارین اوٚزرینه پامبیق اکینی‌نین قوْیولماسی، باشلیقین (توٚرکمنجه: galyň، قالیٛنگ) قاداغان ائدیلمه‌سی کیمی ایجتیماعی سیاستلر غضب، ائعتیراضلار، حتی سیلاح‌لی باسقینلارا سبب اوْلموشدو. بو، همچینین بیر چوخ آییله‌نین ایران و افغانیستانا كؤچمه‌سینه سبب اوْلدو.

## قایناقلار

بؤلمه:تورک خالقلاری
بؤلمه:افغانیستاندا یاشایان خالقلار
بؤلمه:تورکمن‌لر
قارغا و تولکو

بو شعر ایلک دفعه **[[میرزا علی اکبر صابر]]** طرفیندن ترجومه اولونموشدور کی ***هوپ-هوپ نامه کیتابیندا[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/6/6d/HopHop_Name.pdf]*** یازیلیب و سونرا بونون اوُزوندن حبیب یغمایی طرفیندن فارس دیلینه ترجومه ائدیلمیشدیر.
هاجر تربیت

**هاجر تربیت** (  1906 ایستانبول - 1974 تهران) - ایرانلی قادین حوقوق‌لاری مودافیعه‌چیسی و سیاستچیسی. 1963 -جو ایلده میلی شورا مجلیسینه سئچیلن ایلک قادین نوماینده‌لردن بیری ایدی . سککیز ایل سونرا، او سنا مجلیسینه سئچیلن ایلک قادین اولدو‌.  

## یاشاییشی
  تربیت، 1906 -جی ایلده آناسی حسینقولو تربیتین ایران ائلچی‌لیگینده چالیشدیغی ایستانبولدا آنادان اولدو . اورتا تحصیلینی باشا ووردوقدان سونر ائلچی‌لیکده ایشله‌مگه باشلادی. ایستانبولدا یاشایارکن ائولندیگی محمدعلی تربییتله تانیش اولوب ایرانا کؤچدو، بورادا تربیت تبریزده مکتب مودیری اولدو . 

  1935-جی ایلده او تهراندا قادین‌لار اوجاغینی(کانون زنان) یاراتدی،  و 1943-جو ایلده او، قادین پارتیاسی‌نین قوروجولاری‌نین آراسیندا ایدی. شاه خاریجی مکتب‌لرین ایرانلی‌لار طرفیندن ایداره اولونماسینی امر ائتدیکدن سونرا، آمریکالی نوربخش‌ عالی مکتبین رهبری اولدو. داها سونرا مکتب موفتتیشی ایشله‌ییب، تهران موعلیم‌لر کالجینه رهبرلیک ائدیب و داخیلی ایشلر ناظیرلیگی‌نین سوسیال مسله‌لر ایداره‌سی‌نین باش دیرکتورو وظیفه‌سینده چالیشدی.     

  قادین‌لارا 1963 -جو ایلده سس‌وئرمه حوقوقو وئریلدی و همین ایل کئچیریلن پارلمان سئچکی‌لرینده تربیت، میلّی شورا مجلیسینه سئچیلن آلتی قادیندان بیری اولدو.  1967 - جی ایلده یئنیدن سئچیلدی . 1971 سئچکی‌لرینده او سنا مجلیسینه سئچیلدی، او، ایراندا سئچیلن ایلک قادین سناتوردور. (اؤنجه‌کی قادین سناتورلار تعیین ائدیلمیشدیر). 1974 -جو ایلده اؤلدو. 

## اتک یازی‌لار
بؤلمه:قادین‌لار
بؤلمه:سیاستچیلر
زنجان‌چای بؤلومو

**زنجان‌چای بؤلومو** — زنجان اوستانی و زنجان بؤلگه‌سی بؤلوم‌لریندن بیری‌دیر.

## اؤلکه بؤلمه‌لری
* **زنجان‌چای بؤلومو**
** یوخاری چایپارا قصبه‌سی
** آشاغی زنجان‌چای قصبه‌سی
** آشاغی چایپارا قصبه‌سی
** غنی‌بیگلو قصبه‌سی

## قایناقلار

بؤلمه:زنجان اوستانینین بؤلوملری
بؤلمه:زنجان بؤلگه‌سی
شهر پلانلاماسی

**شهری پلانلاما** یا دا **شهر سالما** (اینگیلیسجه: Urban Planning) — بیر ایشدیر کی شهرلرین پلانلاشدیرماسی‌ ایله علاقه‌سی وار. شهرلرین مختلیف پلان‌لارینی حاضیرلاماق، شهرلرین معمارلیق قورال‌لارینی معین‌لشدیرمک و باشقا شهره گوره هر نؤوع پلانلاشدیرما ایشلرینه دئییلیر. شهرین دوزگون فعالیت گوسترمه‌سی اوچون اونون مختلف ساحه‌لرینده پلان‌لاندیرما چالیشمالاری لازیم‌دیر.  اینسان‌لارین یاشادیغی یئرله‌شیم ساحه‌لریی‌نین انکشاف ائتمه‌سی و داها یاخشی استفاده ائتمه‌سی اوغروندا گئدن بوتون ایش‌لر. شهر سالما بیر آکادئمیک تحصیل دالی اولاراق اونیورسیته‌لرده ده اؤیره‌دیلیر.

## قایناقلار

بؤلمه:شهر پلانلاماسی
بؤلمه:پلانلاشدیرما
زنجان بؤلگه‌سی‌نین مرکزی بؤلومو

**زنجان بؤلگه‌سی‌نین مرکزی بؤلومو** — زنجان اوستانی و زنجان بؤلگه‌سی بؤلوم‌لریندن‌دیر.

## اؤلکه بؤلمه‌لری
* **زنجان بؤلگه‌سی‌نین مرکزی بؤلومو**
** بیناب قصبه‌سی (زنجان)
** بوغداکندی قصبه‌سی
** تهم قصبه‌سی
** مجرات قصبه‌سی
شهر: زنجان

## قایناقلار

بؤلمه:زنجان اوستانینین بؤلوملری
بؤلمه:زنجان بؤلگه‌سی
دیم‌دیم قالاسی

**دیم‌دیم قالاسی** — غربی آذربایجان اوستانی اورمیه بؤلگه‌سی یئرلشن بیر قالا'دیر.

## بیرده باخ
*صفوی-عوثمانلی ساواشی (۱۶۰۳-۱۶۱۸)
*دیم‌دیم دؤیوشو

## قایناقلار

بؤلمه:غربی آذربایجان اوستانی‌نین قالالاری
ساققال

[thumb|200px|[ند کلی‌‌]]

**ساققال**، عومومیتله کیشی‌لرین چنه، یاناق و بویون قیسمتلرینده بؤیوین توکلره وئریلن آد دیر. ساققال عادتن یئتکینلیک دؤوروندن چیخماقا باشلار.

## قایناقلار

## باغلانتیلار
چنه

[thumb|250px|[اینسانین آلت چنه‌سی]]

**چنه**، آغیز اطرافیندا یئرلشن و اوْنورغالیلاردا چئینمک عملینی یئرینه یئتیرن سوموکدور. چنه ایکی حیصه‌دن عیبارت دیر: اوست چنه و آلت چنه کی واسیطه‌لر توسوط ایله کلله‌یه باغلادیلار.

ممه‌لیلرده چنه، هم آشاغی-یوخاری، هم‌ده ساغا-سوْلا حرکت ائدیر. چنه‌نین باغلانماسینی یئرینه یئتیرن عضله‌لر اوْلدوقجا گوجلودور. بونونلا یاناشی چنه‌نی آچان عضله‌لر اوْلدوقجا ضعیف‌دیلر. اینسانلاردا و بیر چوْخ حئیوانلاردا چنه‌نین آچیلماسینا یئرین جاذیبه قووه‌سی یاردیم ائدیر. بعضی ایلانلار بؤیوک آو اودارکن آلت چنه یئریندن آیریلاراق آشاغی انه بیلیر.

## قایناقلار
یاناق

thumb|220px|بیر قادین یاناغی

**یاناق**، قولاق، گؤزون آلتی، بورون و چنه سوموگو آراسیندا قالان اتلی بؤلومدور. اینساندا و دیگر اوْمورغالیلاردا آلماجیق سوموگو ایله چنه سوموگو آراسیندا بیر یان دیوار روْلونو اوْیناییر.

## قایناقلار
کیان‌شهر

**کیان‌شهر** کیرمان اوستانی‌ کوهبنان بؤلگه‌سینده یئرلشن بیر شهردیر. بۇ شهرین ۱۳۹۵-جی ایلین آمارلارینا گوره ۴٬۵۴۳  نفر جمعیتی واردیر.

## قایناقلار

بؤلمه:کوهبنان بؤلگه‌سی
بؤلمه:کیرمان اوستانی‌نین شهرلری
یوسف امیری

**امیری، یوسف امیری** (15.عصر، هرات) تئیموری‌لر دؤنمی‌نین تورک شاعیری.

## یارادیجی‌لیغی
امیری بای‌سونقور میرزا حیمایه‌سی‌ آلتیندا یاشامیشدیر. تورک و فارس دیل‌لرینده یازیب یارتمیشدیر. علیشیر نوایی " تورک ایدی و تورکجه یاخشی شعیرلری اولوبدور" ("مجالس النفایس") دئیه یازسا، دولتشاه سمرقندی، "شاهرخ دؤنمینده بؤیوک شؤهرت قازاندی" (تذکرة الشعر") دئیه تعریف‌له‌ییر. امیری‌ین تورکیه‌ده‌  بیر دیوانی هم ده "دهنامه" ، "چاغیر (چاخیر) و بنگ موناظیره‌سی" اثری‌لری مؤوجوددور.

فارس دیلینده‌کی اثرلریندن ایکی بئیت معلومدور: بیری "مجالس النفایس"، ایکنیجیسی یقینی‌نین "اوخ و یای منظومه‌سی"-ده ساخلانیر. دیوانینا داخیل اولان شعیرلرده شاعیر  یاشام حاقّیندا درین فلسفی گؤروشه صاحیب اولوب عشق-محبتی اوجالدیر.(ائی گؤزه.." ، "د‌لی‌یم"، "ائی کؤنول" و س. "چاخیر و بنگ موناظیره‌سی" ایله موناظیره ژانری‌نین ایمکان‌لارینی زنگینلشدیردی. عبید زاکانی‌نین تأثیرینده یازیلان بو اثرده مأمورلارین منفی اخلاقی-معنوی شخصیت‌لری، خیصلت‌لری لاغا قویولوب عداوت، جاهیل‌لیک، سوی‌قیریم ساوا‌ش‌لاری پیسله‌نیر. امیری‌نین دهنامه" (1429) اثری ایله نامه ژانرینی اینکیشاف ائتدیردی.بو دیوان نوسخه‌سی تورکیه‌ده "دهنامه" ، " چاخیر و بنگ.." نوسخه‌لری بریتانیا موزه‌سینده، فوتو‌نوسخه‌لری اؤزبکیستان علم‌لر آکادمی‌سی شرق‌شوناس‌لیق و ال‌یازمالار اینیستوتوندا ساخلانیر.

## شعیرلریندن اؤرنک
خیالینگ خیلی، ائی جانیم چراغی،

تورور کؤزومده و کؤنگلومه داغی.

یوزونگ کؤرر کؤزومدور،گر رقیبینگ،

کؤره آلماس اونی چیقسین قراغی.

قچان زولفونگ کؤنگول بیرلن توزال‌گه‌ی-

کیم، اگری‌دور انینگ باشتین- آیاغی.

فیغانیم‌نی روباب آلیغه، ائی دوست،

نه أیتایین چو ائشیتمس قولاغی.

کؤزونگ کؤنگولده ائکمس مهر توخمین،

عجب یوق، توشمه‌دی ائکین ییراغی.

یوزونگ کؤرر کؤزومدور، گر رقیبینگ

آچیلغیل گه-گهی، ائی حسن باغی

امیری آلیدین تا اؤتتی اول زولف

نسیمی‌دین موشوّش‌دور دیماغی.

## اتک یازی‌لار
بؤلمه:شاعیرلر
بؤلمه:اؤزبک شاعیرلر


## قایناق‌لار
* اؤزبک ادبیاتی، 4 جیلدلی، 1.جیلد، ت.، 1959؛ رستموف
* E., Oʻzbekskaya poeziya v pervoy pol. 15 v., M., 1963
* اؤزبک ادبیات تاریخی، 5جیلدلی، 1.جیلد، ت.،1977؛ عبدالواحدوا م.، اؤزبک ادبیاتیده موناظیره، ت.، 1984
کهنوج

**کهنوج** کیرمان اوستانی‌ کهنوج بؤلگه‌سینده یئرلشن بیر شهردیر. بۇ شهرین ۱۳۹۵-جی ایلین آمارلارینا گوره ۵۲٬۶۲۴ نفر جمعیتی واردیر.

## هاوا وضعیتی

## قایناقلار

بؤلمه:کهنوج بؤلگه‌سی
بؤلمه:کیرمان اوستانی‌نین شهرلری
بیلگی بیلیمی

**بیلگی بیلیمی** یا دا **انفورماسیا علمی** و یا **انفورماتیک علمی** — انفورماسیانین تحلیلی، توپلانماسی، تصنیفاتی، مانیپولیاسیاسی، ساخلانماسی، آختاریلماسی، حرکتلری، یاییلماسی و مۆحافیظه‌سی ایله علاقه‌دار فن‌لرآراسی گنج علم ساحه‌سی‌دیر. "انفورماسیا علمی" ترمینین فورمالاشماسی ۱۹۵۵–جی میلادی ایلینه قاییدیر.

## قایناقلار

بؤلمه:بیلیشیم بیلیمی
بؤلمه:ایجتیماعی علم‌لر
ماهان

**ماهان** کیرمان اوستانی‌ کیرمان بؤلگه‌سینده یئرلشن بیر شهردیر. بۇ شهرین ۱۳۹۵-جی ایلین آمارلارینا گوره ۱۹٬۴۲۳ نفر جمعیتی واردیر.

## قالری


Shazdeh Garden Mahan Iran.jpg|Shazdeh Garden, Mahan. (by night).
Jardín del Príncipe, Mahan, Irán, 2016-09-22, DD 28.jpg|Shazdeh Garden, Mahan. (by day).
Santuario Shah Nematollah Vali, Mahan, Irán, 2016-09-22, DD 12.jpg|Shah Nematollah Vali Sanctuary.



## قایناقلار

بؤلمه:کیرمان بؤلگه‌سی
بؤلمه:کیرمان اوستانی‌نین شهرلری