open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
سالار تورکجه‌سی

**سالار تۆرکجه‌سی**، **سالار دیلی** یوخسا **سالارجا**، تورک دیللری نین اوغوز قروپونا باغلی بیر دیل دیر. 70000 نوفوس دانیشانی واردیر. سالارلارین چوخو چین اؤلکه‌سینین قانسو و چینقهای اوستانلاریندا یاشاییرلار. کئچمیشده بو دیلی اویغور تورکجه‌سینین بیر دیالکتی حساب ائدیردیلر. لاکین بو دیل اوغوز-تورکمن قروپونا باغلی دیر چونکو سالارلار سالور (اوغوز تورکمانلار) طایفاسیندان اولموش و 14-جۆ عصرده تورکیستاندان چینه کؤچموشلر. سالار تورکجه‌سی ایکی بؤیوک دیالکته آیریلیر. بیرینجی دیالکت تبت دیللری و چین دیللریندن و ایکینجی دیالکت اویغور تورکجه‌سی و قازاق تورکجه‌سیندن تاثیر آلمیشدیر.
ایلک دفعه روس سیاح ق.ن. پوتانین 1886 -1883 ایللرینده اورتا آسیایا اولان تدقیقی سفرینده بو اتنیک قروپلا قارشیلاشیب اونلارین دیللریندن معلومات توپلامیشدیر. پوتانین 1893-جو ایلده توپلادیغی معلوماتی جمعلشدیریب کیچیک سؤزلوکلرله بیرلیکده چاپا یئتیرمیشدیر. پوتانین‌ین کیتابی 1950 -نجی ایلده یئنیدن چاپ اولوندو، آنجاق سؤزو گئدن سؤزلوکلره اوندا یئر وئریلمه‌میشدیر. پوتانین‌دن سونرا 1894-جو ایلده راک هیل آدیندا باشقا بیر شخص، بیر نئچه واخت آرالاریندا یاشادیغی چین سالارلارینین دیلی و یاشاییشی باره‌ده اؤز معلومات و موشاهیده‌لرینی بیر کیتابدا چاپ ائتدی.

## الیفبا

## سالار تورکلری
سالار تورکلری چین اؤلکه سینین قانسو اوستانیندا یاشاییرلار. اونلار لانچو شهرینین باتی‌سیندا، هوانقهو چایی‌نین گونئی ساحیلینده یاشاییرلار. سالارلار اکینچیلیک و مالدارلیقلا مشغول اولورلار.
سالار تورکجه‌سی‌نین باتی دیالکتلریندن بیری قازاخیستانین سینیرلاری یاخینلیغیندا، گولچا بؤلگه‌سینده ایشلَنیر.

## سالار تورکجه‌سیندن نومونه لر
* سای یَهخی دَرَی؟ (?Sai yehxi derei) : سن یاخشیسان؟
* مای یَهخیا اَیرا. (Mai yehxia eira) : من یاخشی یام.
پوتانین ین سنگیر چایی کناریندا یئرلشن تاشکول کندیندن قئیده آلدیغی بیر نئچه سؤز و اونلارین آذربایجان تورکجه‌سینده موعادیللری:
* آخساخ (axax): چلاق، آغساق
* آروخ (arux): اَرخ
* آگا (aga): آغا
* آگاش (agaş): آغاج
* آگی (agı): آغو، زهر
* آگیر (agır): آغیر
* آلچی (alçi): آلتی
* آیاخ (ayax): آیاق
* اوش (üş): اوچ
* اُخ (ox): اُخ
* ایپخ (ipex): ایپَک
* ایدی (idi): یئددی
* ایشکی (işki): ایکی
* ایلان (ilan): ایلان
* ایلخ (ilex): الک
* بولوت (bulut):بولود
* پال (pal): بال
* پالتا (palta): بالتا
* پالچیگ (palçig): پالچیق
* پالیگ (palig): بالیق
* پیر (pir): بیر
* تؤرت (tört): دؤرد
* تُتاخ (totax): دوداق
* تَمیر (temir): دَمیر
* توز (tuz): دوز
* تیرناگ (tırnag): دیرناق
* چیچین (çiçin): توتون، توستو
* خاب (xap): قاب
* خاتی (xati):  بَرک، قاتی 
* خالون (xalun): قالین
* خیسیراخ (xısırax): قیسراق
* ساگیر (sagır): کار، ائشیتمه ین
* سکسن (seksen): سَکسَن(80)
* کاز (kaz): قاز
* کانات (kanat): قانات
* کِگِلیخ (kegelix): کَکلیک
* کمه (keme): گَمی
* کوت (kut): قورد
* کؤخ (köx): گؤگ، گؤی
* کوساخ (kusax): قورساق
* کولاخ (kulax): قولاق
* کومیش (kümiş): نقره= گوموش
* کوی (koy): قویون
* کویروخ (kuyrux): قویروق
* کیزیل (kızıl): قیزیل
* کیشی (kişi):کیشی، اینسان
* کیلیش (kiliş): قیلینج
* گُل (gol): قول
* گندیخ (gendix): گؤبک
* گوری (guri): قورو
* گؤمیر (gümir): کؤمور
* یاخا (yaxa): یاخا
* یاخین (yaxın): یاخین
* یارواخ (yarvax): یارپاق 
* یامان (yaman): یامان
* یاناخ (yanax): یاناق
* یوز (yüz): عدد یوز(100)
* یول (yol): یول
* یوم (yum): قوم

## قایناقلار

بؤلمه:تورک دیلی بؤلمه:دیللر بؤلمه:آسیا_دیللری
یاتاغان (قیلینج)

**یاتاغان (قیلینج)** میلادی ۱۶-جی یۆز ایللرده یایغینلاشان تۆرک قیلینجی. بیرینجی یاتاغانلار ایچینده احمد تکه‌لۆ، قانونی سۇلطان سۆلیمان اۆچون دۆزلدن ایشلمه‌لی یاتاغان تانینمیشدیر. بۇ قیلینج نیویورکون متروپولیتن مۇزه‌سینده ساخلانیر. یاتاغان سالدیرما قیلینج نوعوندان ساییلیر.

## تصویرلر
یاتاغان قیلینجلاریندان نئچه تصویر:

Imperial Armoury Topkapi Istanbul (7).JPG| توْپ قاپی ساراییندا ساخلانان یاتاغان
Yataghan.png|یاتاغان قیلینجلاری
Yatagan.jpg|استاندارد بوْیلو یاتاغان قیلینجی
Imperial Armoury Topkapi Istanbul (17).JPG| توْپ قاپی ساراییندا ساخلانان یاتاغان
Imperial Armoury Topkapi Istanbul (19).JPG| توْپ قاپی ساراییندا ساخلانان یاتاغان
Two Ottoman yatagan (yataghan).jpg| ایکی عثمانلی یاتاغانی
عثمان بن علی

**عثمان بن علی** علی بن ابی طالب اوغلو ایدی. آناسی ام‌البنین ایدی. عاشورا گونو شهید اولانلاردان ایدی. خولی الی ایله شهید اولدو.

## قایناقلار

بؤلمه:عاشورا
پچنک تورکجه‌سی

**پچنک تورکجه‌سی** (لاتین تۆرکجه: **Pəçənək Türkcəsi**) میلادی 12- نجی عصرده یوخ اولانا قدر پچنکلر طرفیندن دانیشیلان و اوغوز قروپونا باغلی اؤلو بیر تورک دیلی دیر. قارا دنیزین قوزئیی، ماجاریستان و بالکاندا دانیشیلیردی.
## کلمه‌لر

**آیلارین آدلاری**

## قایناق
* تورکجه ویکی‌پدیا
*

بؤلمه:دیللر
بؤلمه:تورک دیلی
هون تورکجه‌سی

**هون تورکجه‌سی**، **هونجا** و یا **هون دیلی**، اؤلو بیر دیل و یا دیل دؤنمی‌دیر. اؤلو بیر لهجه اولاراق حساب ائدیلیر. هون تورکجه‌سینین اؤلو بیر تورک لهجه‌سی اوْلان بولغار تورکجه‌سی و بوگون ده دانیشیلان چوواش تورکجه‌سینه یاخین بیر لهجه اولدوغو احتیمال ائدیلیر. بۇ لهجه، تورک لهجه‌لرینین اوغور قروپونا باغلی خزر تورکجه‌سی و آوار تورکجه‌سی ایله بیرلیکده صینیفلاندیریلیر. 
ائتیمولوژیک اولاراق آتیلا (Attila) آدینین ائتیل-لی(Etil-li) آدیندان تؤره‌میش اولدوغو فیکری مؤوجوددور. ایدیل چایینین بیر واریانتی اوْلان ایتیل(Etil)دیر. آتیلا کلمه‌سی ده ایتیل بؤلگه‌سیندن چیخان معناسی ایله بوردان تؤره‌نمیش اولابیلر. ‌هونلارین او بؤلگه‌لردن غربه کؤچ ائتدیکلری معلومدور.
## سؤز وارلیغی
هونلارین بیرچوخ کلمه‌سی چین دیلینده، بۇ دیله مخصوص بیچیملری ایله آشکار ائدیلمیش و بۇ کلمه شکیللری موختلیف تدقیقاتچیلار طرفیندن تورکجه اولاراق قلمه آلینمیشدیر. تورک‌شوناس طلعت تکین، بۇ کلمه‌لردن 17 سینی اؤز باخیشلاری ایله بیرلیکده آشکارا چیخارمیشدیر.
## قایناق
* تورکجه ویکی‌پدیا
*

بؤلمه:دیللر
بؤلمه:تورک دیلی
چارپما

**چارپما، **تمل حساب ایشلم‌لریندن بیری‌دیر. سایؽ‌لاردا چارپما، چارپیلان سایؽ‌نیچارپان سایؽ قدر توپلار.**<br>
<br>
**
:   \atop n}

مثلاً ۵ ایله ۴ سایی‌لارینین چارپیلماسی دئمک ۴ عدد ۵ سایؽ‌سینین توپلانماسی، و یا دییشمه اؤزللیگی (آشاغیدا آنلاتدیغی اۆزره) ۵ عدد ۴ سایؽ‌سینی توپلانماسؽ آنلامؽنا گلیر.

ریاضی شکلینده ایفاده ائتمک گرکیرسه:
۵×۴=۵+۵+۵+۵ یا دا  ۴×۵=۴+۴+۴+۴+۴ .

## قایناق

بؤلمه:ریاضیات
خولی

**خولی بن یزید افصحی** .کربلاده عاشورا گونی عثمان بن علی نی هدف توتوب و اونو شهید ائتدی. اموی لر باشچیسی کوفه ده اولوردو.

حسین بن علی باشی کسیلندن سونرا خولی باشی کوفه ده عبیدالله بن زیاده یئتیرماقا مامور اولدو.کوفه شهیرنه گئج یئتیردی و دارالعماره باغلامیشدی و خولی حسین باشین ائوینده ساخلاماق مجبور اولدو و حسین باشین ائوینده تندیر ایچره گیزلتدی.
## اؤلوم
موختار ثقفی قیام ائتماقدا 66 هجریده کوفه ده توتولدو و اوؤلدورولدو.

## قایناق
کامل ابن اثیر، ج۴، ص۷۶.
قیام حسین جعفر شهیدی 

بؤلمه:عاشورا
بولقار تورکجه‌سی

**بولقار تورکجه‌سی** — قدیم تورک دیلی'نین بیر قولویموش کی آرادان گئدیب. بولقار تورکجه‌سی ایکی قولا آیریلیرمیش: *ایدیل بولقارجاسی* و *تونا بولقارجاسی*.
## ایدیل بولقارجاسی
**ایدیل بولقارجاسی**، **وولگا بولقارجاسی** و یا **ایدیل بولقار تورکجه‌سی**، تورک دیلینین اسکی دؤنملرینده ایدیل ساحه‌سینده دانیشیلمیش و یازیلمیش اولان تاریخی دؤنملریندن بیریدیر.
ایدیل(وولگا) بولقارجاسینین مؤوجودلوغونو میلادی 13 و 14 -نجو عصیرلردن قالما عرب حرفلی دوخسانا قدر مزار داش‌یازماسینداکی محدود دیل ملزمه‌سی واسیطه‌سی ایله بیر درجه‌یه قدر بیلیریک.
میلادی 13 و 14 -نجو عصیرلرده تورک یازی دیلی، آنا ساحه‌دن باشقا، اوچ آیری جوغرافیادا دا ایشله‌نیردی. بونلاردان بیری یوخاری ایدیل (بوگونکو تاتاریستان) ساحه‌سیدیر. بورادا تاپیلان مزار داش‌یازمالارینین دیلی ایدیل بولقارجاسی ایدی. ایکینجیسی میصر و قیسماً سوریه ایدی. بوراداکی یازی دیلی خوارزم تورکجه‌سینه چوخ یاخین ایدی و قیپچاق تورکجه‌سی آدینی داشییردی. اوچونجو ساحه آذربایجان و آنادولو ساحه‌سی ایدی. 13 -نجو عصیرده بو آرادا ‌اوغوز دیالئکتینه دایانان یئنی بیر یازی دیلی اورتایا چیخمیشدی. بو یازی دیلی بالکانا دوغرو مئیدانینی گئنیشله‌ده‌رک کسینتی‌سیز شکیلده بوگونه قدر داوام ائتمیشدیر. یالنیز مزار داش‌یازمالاریندا گؤردویوموز ایدیل بولقارجاسی 14 -نجو عصیردن یئرینی قیپچاق تورکجه‌سینه وئرمیشدیر.

## تونا بولقارجاسی
**تونا بولقارجاسی** و یا **تونا بولقار تورکجه‌سی**، تورک دیلینین اسکی دؤنملرینده تونا ساحه‌سینده دانیشیلمیش و یازیلمیش اولان تاریخی دؤنملریندن بیریدیر.
آلتائیستیک و تطبیقی تورک دیلی آراشدیرمالارینا گؤره بوگونکو تورک دیلی و لهجه‌لری، چوواش تورکجه‌سی ایستیثنا اولماقلا، بیر (z) و (ş) دیلی اولان پروتوتورکجه‌یه گئدیب چاتیر. بیر تورک دیلی اولان، یالنیز (z) یئرینه (r) و (ş) یئرینه (l) قویان چوواش تورکجه‌سی پروتوتورکجه‌یه دئییل، یئنه بیر (r) و (l) دیلی اولان پروتوچوواش و یا پروتوبولقارجایا گئدیب چاتیر. کوبان، ایدیل (وولگا) و تونا بولقارلارینا عایید دیل ملزمه‌سی چوخ دئییل. کوبان بولقارجاسی حاققینداکی معلوماتیمیزی داها چوخ 13-نجو عصیردن اؤنجه بو دیلدن ماجار دیلینه داخیل اولان 300 دن آز کلمه‌لره بورجلویوق. تونا بولقارجاسی حاققینداکی معلوماتیمیز دا گونوموزه قدر گلیب چاتان لاکین یالنیز محدود بیر شکیلده اولان دیل ملزمه‌سینه دایانماقدادیر. بونونلا بیرلیکده، بو دیل ملزمه‌سی تونا بولقارجاسینین ماهیتینی و اونون کوبان و ایدیل بولقارجاسینا یاخینلیغی باره‌ده کیفایت قدر آشکارائدیجی‌دیر. 
تونا بولقارجاسی دیل ملزمه‌سی آشاغیداکی کیمی صینیفلاندیریلابیلر:
1. بولقار خانلاری لیستینده‌کی پروتو-بولقار کلمه و عیبارتلر;
2. تودور دوکسووون (Tudor Doksov) حاشیه سینده‌کی عیبارت;
3. ناقو سنت میکلوس (Nagy Szent-Miklós) خزینه‌سینده‌کی پروتو-بولقار یازیلاری;
4. پروتو-بولقار داش‌یازمالارینداکی تورکجه کلمه و عیبارتلر;
5. بیزانس منبعلرینده‌کی بولقار تورکجه‌سی ائتنیک آدلار;
6. اسکی کیلیسا ایسلاوجاسینداکی پروتو-بولقارجادان داخیل اولان کلمه‌لر.

## قایناقلار

*

بؤلمه:دیللر
بؤلمه:تورک دیلی
بؤلمه:اسکی دیللر
بیرینجی سئوگی

**بیرینجی سئوگی** ()، ایوان تورگنف طرفیندن یارادیلمیش بیر رومان کیتابیدیر.

## قایناقلار

بؤلمه:رومان کیتابلاری
آلتینجی اوتاق

**آلتینجی اوتاق** ()، آنتوان چخوف طرفیندن یارادیلمیش بیر رومان کیتابیدیر.

## قایناقلار

بؤلمه:رومان کیتابلاری
یعقوب

**یعقوب**  (عبریجه：  יַעֲקֹב  )، اسحاقین اوْغلو و ابراهیمین نوه سی ایدی.
## یعقوب اوغلانلاری
بنی اسرائیل آدلاری سفرپیدایش ده بئله گلیب .وقراندا اولارین سایی یوسفدن سورا 11 نفرگلیب

1- یهودا

2-شمعون

3- رئوبن

4- لاوی

5- جاد

6 -یساکار

7-یوسف

8-زبولون

9-دان

10-نفتالی 

11- آشیر 

12-بنیامین

## قایناق

بؤلمه:پئیغمبرلر
کوفه

**کوفه** .عراقیننجف اوستانیندا یئرلشن بیر شهر دیر. بغدادین 170 کیلومتیر گونئی طرفینده دیر.

شیعه لر کولتوروندا مذهبی شهریدی و نئچه ایل ایمام علی (ع) چاغیندا ایسلام باشکندی اولدو.بو شهر عراقین گونئی طرفینده و نجف چولونده اولور.

## قایناق

بؤلمه:عراق شهرلری
بؤلمه:Kufa
بؤلمه:Amṣar
بؤلمه:Capitals of caliphates
بجدل بن سلیم کلبی

**بجدل بن سلیم کلبی** کربلا ساواشیندا عمر بن سعد اوردوسوندا اولوردو.حسین بن علی شهید اولاندان سونرا ایمام بارماقیندا اولان اوزوک آپارماقا تامارزیلاندی و ایمام بارماقین خنجر ایله کسدی.مختار ثقفی قیام ائتماقدا اونو توتدولار.موختار امرینه بارماقلارین و سوندا ایاقلارین کسدیلر.بو حالدا قالدی و قان گئماقا گوره جانین ایتیردی.سونداکی یازیلاردا آدی گلیب هابئله قاباق یازیلاردا اونون آدی یوخدو.

## آیریجا باخ
ساریبان

عاشورا

## قایناقچالار

بؤلمه:عاشورا
امین آباد

## امین آباد
خانا(پیرانشهر) بؤلگه‌سینین پیران قصبه‌سینه تابع اولان کنددیر.

## اهالی
بو کندین  1385 نجی ایلین نفوس سایینا گؤره 165(24عائیله) نفر اهالیسی واردیر.

## ایقتیصادیات
اهالی چوخو مالدارلیق و اکینچیلیکله مشغول اولورلار.

## دیل و مذهب
بو کندین بوتون اهالیسی کوردلر و سنی دیرلر.

## بیرده باخ
*غربی آذربایجان اوستانی‌نین کندلری
* غربی آذربایجان اوستانی

## قایناقلار

بؤلمه:پیرانشهر بؤلگه‌سی‌نین یاشاییش یئرلری
زینب

بندانگشتی
**زینب** یوخسا **حضرت زینب (س)** () ایمام علی (ع) و خانیم فاطمه الزهرانین اوچونجو اوشاقی.مقدس کیمسه لردن شیعه کولتوروندا.**حضرت زینب(س)** آدلانیر و پئیغمبر نوه سی و علی قیزی اولدوقونا قدیسه دی.حسن بن علی وحسین بن علی نین باجیسی.کربلا ساواشیندا  چوخلو حق یولوندا دایاندی.اوز قارداش اوْغلوسو علی بن حسین ائیله حق اوردوسوندا چالیشدی.62 هجریده دۆنیادان گئتدی.اوز عمیسی اوْغلو عبدالله بن جعفر ائیله ائولنمیشدی.ایکی قیزی و اوچ اوْغلو اولدو.علی بن حسین جانین قولتارمادا و حق اوردوسون مقصده یئتیرماقدا چوخلو جسارتلی اولدو و کربلا قهرمانی آدلاندی.

## لقبلری
*معصومه
*زینب
*ام کلثوم
*عقیله بنی هاشم
*صدّیقة الصغری
*عصمة الصغری
*ولیة الله العظمی
*ناموس الکبری
*شریکة الحسین
*عالمه غیر معلّمه (اخولسوز بیلن)
*عارفه
*کامله
*عامله
*مخبره
*محدثه
*محبوب مصطفی
*شریکة الحسین
*باکیه
*سر ابیها
*البلیغه
*فاضله

## قایناق
 Esposito, J.L. , ed. , The Oxford Dictionary of Islam, New York:2003 آکسفورد ایسلام کولتورو

بؤلمه:عاشورا
بؤلمه:Family of Muhammad
بؤلمه:Female Sahabah
بؤلمه:۶۲۶-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:Year of birth uncertain
بؤلمه:682 deaths
بؤلمه:بنی هاشم
بؤلمه:علی ابن ابیطالب
بؤلمه:حسین ابن علی
عاشورا

**عاشورا** یا دا **عاشورا گونو** یوخسا **اونونجو گون** (عربجه: عاشوراء) محرم آیینین اونونجو گونودور هیجری قمری ایلینده. موسلمانلارین موقدّس گونو و شیعه‌لرین عزا و تعزیه گونودور. عاشورا گونو ایمام حسینین کربلادا ۶۱ هیجریده شهید اولان گونودور. بو گون ایمام حسین شیعه‌لرین اوچونجو ایمامی کربلا چؤلونده محصور اولوندو و عمر بن سعد اوردوسو اونلارا قارشی چیخدی و اؤزو و  ۷۲ نفر صحابه‌سی شهید اولدولار.

## تاریخده

ایسلام یازیلاریندا حضرت موسی دنیزی آچان گوندور و حضرت موسی دنیزدن یول آچیب و بنی ایسرائیل فرعون الیندن قورتاردیلار. بیر یازیدا حضرت نوحون گمی‌سی جودی داغیندا اوتوران گون اولور.

ایران، عراق، لوبنان، پاکیستان، هیند و افغانیستان اؤلکه‌لرینده ایلده بو گونو تعطیل گونو بیلیرلر.

## گون سایی

۶۱-جی هیجری قمری ایلینین محرم آیی‌نین اوْنونجو گونو،  ۲۰ مهر (خزل) ۵۹ گونش هیجری ایلی‌له برابر بیر گونده (۹ اوکتوبر ۶۸۰). هابئله بیر سایلاردا اودگونو (چرشنبه گونو) ۲۱ خزل (مهر) ۵۹ اولوردو (۱۰ اوکتوبر ۶۸۰) هابئله یازیلاردا بو گون جومعه گونو یازیلیب و سایلار بللی دئییل.

## قایناقلار

بؤلمه:عاشورا
بؤلمه:Shia days of remembrance
بؤلمه:Islamic holy days
بؤلمه:حسین ابن علی
بؤلمه:کربلا
بؤلمه:Islamic terminology
بؤلمه:History of Islam
بؤلمه:Family of Muhammad
بؤلمه:Muslim martyrs
بؤلمه:Hussainia
آوار تورکجه‌سی

آوارلارین دیلی ایله باغلی معلومات اولدوقجا آزدیر و بو معلوماتین آزلیغی بو باره‌ده تام امینلیکله سؤز دئمه‌یه مانئع اولماقدادیر. یازیلی منبعلرده تاپیلان آوار عونوانلاری و اینسان آدلاری آلتای دیللری عائیله‌سینده یاییلمیش آدلاردیر. آرکئولوژیک معلوماتا گؤره آوارلارا عایید یازیلی متنلر چؤزولمه‌یه‌جک قدر قیسادیر. آوار دیلی ایله باغلی معلوماتی اؤزونده ساخلایان تک بیر آبیده ناد- سنت- میکلوس (Nad-Sent-Miklosh) آدلی بیر باتمیش گمیدن چیخمیشدیر. آنجاق یونان حرفلری ایله یازیلمیش متن روس دیلچی ائ. هئلمیسکی(E. Helimski)، قروپو طرفیندن تدقیق اولوناندان سونرا ایستیفاده اولونان دیلین ‌تونقوزجا اولدوغونو سؤیله‌میشدیر. باشقا بیر دیلچی او. مودراک(O. Mudrak) ایسه دیلین بولقارجایا (اسلاو بولقارجا. تورک دیللری عائیله‌سیندن اولان بولقار تورکجه‌سی ایله قاریشیق سالینمامالیدیر.) اوخشارلیغینی ایددیعا ائتمیشدیر. ماجار تاریخچی آندریاس رونا- تاس(András Róna-Tas) ین باخیشینا گؤره آوارلار ایلک دؤنملردن اعتیباراً تورک دیلی نین بیر لهجه‌سینی دانیشماقدا ایدیلار. خارواس (Szarvas) شهرینده تاپیلان ایگنه قوطوسونداکی یازیلار آندریاس رونا- تاسا گؤره تورک دیلینده یازیلمیشدیر. قابور وئکونی (Gábor Vékony) بو یازیلارین ماجار دیلینده اولدوغونو سؤیله‌میشدیر. آمّا بیر نتیجه‌یه یئتیشمک ایمکانی اولمامیشدیر. میلادی آلتینجی عصرین تاریخچیسی مئناندروس پروتئکتور (Menandros Protektor)، آوارلارین دیلینین هونلارین دیلی ایله عئینی اولدوغونو بیلدیرمیشدیر. بونو نظرده آلساق کی دیل بیر توپلومون کؤکونو بیلدیرن عامیللردن بیریدیر، اوندا آوارلارین اوغور تورکلریندن اولدوقلارینی سؤیله‌یه بیلریک.
## قایناق

* تورکجه ویکی‌پدیا
*
ایلی تورکجه‌سی

**ایلی تورکجه‌سی**، 1982 -نجی ایلین معلوماتینا گؤره ایلی دره‌سینده قولجا شهری یاخینیندا 120 دانیشانی اولان بیر تورک لهجه‌سیدیر. چینده و ائحتیمالاً قازاقیستاندا دانیشیلماقدادیر. بو لهجه‌نی "ایلی قازاق موختار ائلی" بؤلگه‌سینده قوجالار دانیشیر.
## صینیفلَندیرمه
ایلی تورکجه‌سی، تورک دیللرینین جاغاتای قروپونا اوخشارلیق گؤسترسه ده بعضی خصوصیتلری ‌قیپچاق قروپونون آلت یاپیسینی یادا سالیر.

## جوغرافی مؤوقئع
هئچ بیر اؤلکه‌ده رسمی دیل اولاراق دانیشیلمایان ایلی تورکجه‌سی ایلک دفه 1980 ایلینده پروفئسور فرانتز هان رئینهارد (Franz Hahn Reinhard) آدلی بیر دیلچی طرفیندن آشکارا چیخاریلمیش و معلوم اولموشدور کی بو دیلی دانیشان سون 30 عائیله، تقریبی اولاراق 120 اینسان، ایلی قازاق موختار ائلی ایلی چایی و بو چایین قوللاری ساحیللرینده، همچنین قولجا شهری یاخینلاریندا یاشاییرلار. باشقا بیر منبعده 1991 -نجی ایلده ساییلارینین 200 اولدوغو ائحیمال ائدیلمکده‌دیر. بؤیوک بیر ائحتیماللا بو دیل قازاقیستاندا دانیشیلماقدادیر. دئییلنلره گؤره بوندان 200 ایل اؤنجه فرغانه دره‌سیندن (بوگونکو اؤزبکیستان و قیرغیزیستان) ایلی دره‌سینه کؤچموشلر.
## قایناقلار
* تورکجه ویکی‌پدیا
*

بؤلمه:دیللر
بؤلمه:تورک دیلی
منظره‌لی بیر اوتاق

**منظره‌لی بیر اوتاق** ()،ادوارد مورقان فورستر یازدیغی بیر رومان کیتابیدیر.

## قایناقلار

بؤلمه:رومان کیتابلاری
گوموش

**گۆمۆش**، (اینگلیسجه:silver، آنادولو تورکجه‌سی:Gümüş) پریودیک جدولده سمبولو "Ag" شیمیایی عنصور و یئر اۆزؤنده ان چوْخ اولان فلزلردن بیریدیر.
بو متال الکتریک جریانین ان یاخشی گئچیردن متالدیر.

بؤلمه:شیمی
حرمله بن کاهل اسدی

**حورمله بن کاهل اسدی** کربلا ساواشیندا عمربن سعد اوردوسوندا ایدی.علی اصغر بن حسینی شهید ائتدی.
## کربلا ساواشی
حرمله کربلا ساواشیندا قساوتده چوخ آدلیم اولدو بو ساواشدا اوچ مسموم اوخ گتیرمیشدی.

### اوچ اوخ‌لار
اوچ مسموم اوخ گتیرمیشدی و بیرین عبدالله بن علییه ،بیرین علی اصغر بن حسین‌ین بوغازینا و اوچونجو اوخو حسین بن علینین قلبینه یایدی.

### علی اصغری شهید ائتمک
ایمام حسین کربلادا ،دوشمن او کورپه اوشاغا سو وئرر دیه، علی اصغری میدانا گتیردی آما بن کاهل اسدی اوشاغین بوغازینا بیر مسموم اوخ یایدی و اوشاغی اؤلدوردو.

## اؤلوم
مختار ثقفی قیام ائتمکده اونو اؤلدوردو .

## قایناق
https://en.wikipedia.org/wiki/Hurmala حورمله اینگیلیسیجه ویکی پدیا (اوکتوبر 2016)

بؤلمه:عاشورا
بؤلمه:Murderers of children
بؤلمه:7th-century Muslims
کیسان

**کیسان ابو عمره** ()، مختار ثقفی نین اصحابلاریندان ایدی.
## قایناق

بؤلمه:عاشورا
سعیدعلی چابوک

بندانگشتی|alt=سعیداونباشؽ|سعید اونباشی‌دان، ساواش‌ بیتندن سونرا تاختا بیر توپ مرمی‌سی ایله بو سمبولیک رسمی چکدیلر

**سعیدعلی چابوک** (آنادولو تۆرکجه‌سی:Seyit Ali Çabuk) یا سعیدعلی اونباشؽ (Seyit Ali Onbaşı)، (دوغوم:۱۸۸۹ - اؤلۆم:۱۹۳۹) بیرینجی دۆنیا ساواشیندا چاناققالا جبهه‌سینده چارپیشان تۆرک عسکر.

۱۸۸۹ ایلینده بالیق‌اسیرین هاوران ایلچه‌سی چاملیک‌دا دۆنیایا گلدی. باباسی عبدالرحمان (Abdurrahman)، آناسی امینه (Emine) ایدی.

۱۹۰۹ ایلینده عثمانلی اوردوسونا قاتیلدی.بالکان ساواشیندا چارپیشدی. بیرینجی دۆنیا ساواشی باشلاماسی ایله چاناققالا جبهه‌سینده توپچو اری (عسکرلیگین ایلک درجه‌سی) اولاراق خیدمته باشلادی. ۱۸ مارس ۱۹۱۵ده موتفیق‌لر چاناققالا بوغازین گئچمک اۆچون حمله‌یه گئچدی. بو آرادا تۆرک توپلارینین یوغون آتشی ونوصرت مین گمیسی‌نین تؤکتۆگو مین‌لر بو حمله‌نی سولدوردو. آتیلان توپلارا گؤره، مرمی داشیان گؤجلر پارچالاندی. سعیدعلی بو سببدن ۲۱۵ کیلوگرم‌ آغؽرلیغیندا توپ مرمی‌لرینی بئلینده داشؽدی و توپ قونداغؽنا یئرلشدیردی. سعیدعلی ایلک ایکی آتؽش‌دا اوشن (Ocean)  گمیسینه خفیف خیسارت‌لر وئردی، اۆچۆنجو آتؽشیندا فرانسه زره‌لی گمیسی اوشنی آغیر یارالادی. آتیلان مرمی گمی‌نین سو کسیمینین بیر آز آلتیندان ایصابت ائدرک، گمی‌نین یانا یاتماسؽنا سبب اولدو، داها سونرا اوشن گمیسی، نوصرت گمی‌سی تؤکن مین‌لردن بیرینه چارپدؽ، مینه چارپمادان سونرا اوشن گمی‌سی باتدؽ.

بوسببدن کوموتان(فرمانده) سعیدعلی‌یه اون‌باشؽ‌لؽق درجه‌سی وئردی. چاناققالا ساواشؽندان بیر سۆره سونرا رسم چکمک اۆچون سعیدعلی‌‌اونباشؽ‌دان بیرده توپ مرمی‌سین گؤتۆرسۆن ایسته‌دیلر آما نه قدر چالؽشدی گؤتۆره‌مدی. سونرا سعیدعلی‌اونباشؽ «یینه ساواش چؽخسؽن، یینه گؤتۆرۆره‌م» دئدی. بوندان سونرا آنجاق رسمی تاختا بیر مرمی‌ایله چکیله‌بیلدی.

ساواشؽن سونا چاتماسؽ‌ایلا ۱۹۱۸ده کؤیۆنه دؤنن سعیدعلی، اورمانچی‌لیق و کؤمۆرچولوک ایشلرینه دوام ائتدی. ۱۹۳۴ ایلینده سوی‌آدی قاونونا گؤره «چابوک» سوی‌آدؽن آلدی. سعیداونباشی ۱۹۳۹ ایلینده سل‌خسته‌لیگی ندنی ایله وفات ائتدی.

## قایناق

بؤلمه:عثمانلی ساواشلاری
بؤلمه:کیمسه‌لر
چیانه (خانا)

## چیانه
خانا(پیرانشهر) بؤلگه‌سینین پیران قصبه‌سینه تابع اولان کنددیر.

## اهالی
بو کندین  1385 نجی ایلین نفوس سایینا گؤره 390(63عائیله) نفر اهالیسی واردیر.

## ایقتیصادیات
اهالی چوخو مالدارلیق و اکینچیلیکله مشغول اولورلار.

## دیل و مذهب
بو کندین بوتون اهالیسی کوردلر و سنی دیرلر.

## بیرده باخ
*غربی آذربایجان اوستانی‌نین کندلری
* غربی آذربایجان اوستانی

## قایناقلار

بؤلمه:پیرانشهر بؤلگه‌سی‌نین یاشاییش یئرلری
اوروم تورکجه‌سی

**اوروم تورکجه‌سی** یا **اورومجا** اوروملار طرفیندن دانیشیلان تورک دیللرینین اوغوز دیللری قروپوندان اولان بیر دیلدیر. اوروم تورکجه‌سی تورکیه تورکجه‌سینه چوخ بنزه‌ین بیر دیلدیر. بیر یونان دیلی اولان رومئیجه ایله قاریشدیرماماق گره‌کیر.
اوروم تورکجه‌سی، دیگر قیپچاق تورک یازی دیللری ایله و تورکیه تورکجه‌سی ایله اورتاق بیر چوخ آتالار سؤزو و دئییملره مالیکدیر.
## دیالئکتلری
آ. قارقاوئتسه (A. Garkavets) گؤره اوکراینداکی اوروملارین دیلی دؤرد قروپا آیریلیر:
1. بؤیوک یانیسول(Yanisol)، بئش ائو، مانقوش(Manguş): اوغوز عونصورلاری چوخ آز.
2. کرمنچیک(Kermençik)، باقاتیر(Bagatır)، اولاقلی(Ulaklı): اوغوز عونصورلاری آز دیقته چارپان.
3. قاران(Karan)، لاسپی(Laspi)، قامار(Kamar)، ایقناتیئوکا(İgnatyevka): اوغوز عونصورلاری دیقته چارپان.
4.  ماریوپول(Mariupol)، استاریی قیریم(Starıy Kırım): اوغوز عونصورلاری قیپچاق عونصورلاری ایله قاریشیق. 
## جوغرافی سپه‌لنمه
داها چوخ اوکرایندا (دونئتسک ویلایتینه باغلی 29 کندده، زاپوروژیه ویلایتینین بیر کندینده، و ماریوپول شهرینده)، داها آز اولاراق دا گورجوستانین بارماقسیز (Tsalka)شهرینده، روسیه، قازاقیستان و یوناندا یاشاییرلار.

## قایناق

* تورکجه ویکی‌پدیا
*

بؤلمه:دیللر
بؤلمه:تورک دیلی
محمد عبده

**محمد عبده** (ه.ق ۱۲۶۶-جی ایلدن ۱۳۲۳-جو ایله‌جه) آدلیم میصرلی دین عالیمی و ایصلاحچی‌سی. محمد عبده اؤز اۇستادی جمال‌الدین اسدآبادی کیمی میلادی ۱۹-جو یۆز ایللرین سوْنوندا باشلانان ایصلاحچی دینی حرکتلره بؤیوک اثر قوْیموشدور.
## یاشاییشی
محمد بن عبده بن حسن خیرالله ه.ق ۱۲۶۶-جی ایلده بحیره ولایتینده شبراخیت شهرینه باغلی اوْلان محلة نصر کندینده، تۆرک (قایناقلاردا تۆرکمن) آتا و عرب آنادان دوْغولموشدور. طنطا شهرینده ۱۳ یاشاجا تحصیل ائتمه‌دن سونرا جامع احمدی‌یه گئتمیشدیر. جامع احمدی‌دن سوْنرا جامع الأزهرده تحصیلین ایدامه وئرمیشدیر.
## اثرلری
محمد عبده‌نین آرتیق‌راق تانینمیش اثرلری:
*رسالة التوحید
*شرح نهج البلاغة للإمام علی بن أبی طالب (ع)
*العروة الوثقی (جمال‌الدین اسدآبادی‌یله بیرلیکده)
*الإسلام والنصرانیة بین العلم والمدنیة
*إصلاح المحاکم الشرعیة
*...

## قایناقلار

بؤلمه:تورک یازیچیلا‌ر
کؤرجان

**کؤرجان** تبریز بولگه‌سینده بیر کنددیر.سهند داغلاریندا و تبریزین گونئی طرفینده یئرلشیبدیر.

بو کند سید محمد کججانی مزاری اوْلدوقونا تبریزده آدلیم اوْلوب.141 خانیوار و 604 باش یاشامی وار.

## قایناق

بؤلمه:تبریز بولگه سی
گؤی مسجید (دقیقلشدیرمه)

گؤی مسجید آذربایجان دا و آذربایجانلیلارین یاشادیغی تاریخی اراضی لرده مسجیدلره وئریلن گئنیش یاییلمیش آد. حال – حاضیردا بو آد عاید اولا بیلر:
*گؤی مسجید (تبریز)
*گؤی مسجید - باکی
*گؤی مسجید (ایروان)
مختار ثقفی

**مختار بن ابی‌عبیده ثقفی (ابواسحاق)** (دوغوم:1هجری طائف-اؤلوم:67 هجری کوفه) عاشورادن سونرا حسین بن علی قانین آلماغا قیام ائتدی.5 ایل کربلا واقعه سیندن سونرا ایمام حسین قانین آلماق اۆچون قیام ائتدی و قاریشیقلار سالدی.

موختار ثقفی کیسانیلر دؤنوشون یارادان ساییلیر. بو دؤنوش و اینانج ایمام حسین قانین آلماق اوچون یاراندی و چوخلو اینانجیلار بو اساسدا یاراندی.

## قایناق

بؤلمه:عاشورا
بؤلمه:۶۲۲-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:687 deaths
بؤلمه:Iraqi Shia Muslims
بؤلمه:Iraq under the Umayyad Caliphate
بؤلمه:People of the Second Fitna
بؤلمه:7th-century Arabs
بؤلمه:7th-century Umayyad people
اوزوکلرین اربابی:شاهین قاییدیشی (رومان)

**اوزوکلرین اربابی：شاهین قاییدیشی** ()، جی. آر. آر. تالکین الی ایله یازیلمیش و اوزوکلر اربابی سریسی نین اوچونجو ایله سونونجو کیتابیدیر.

## قایناقلار

بؤلمه:رومان کیتابلاری
شیلی پسوسو

**شیلی پسوسو** شیلی‌نین میلّی پول بیریمیدیر. بوگونکو پسو ۱۹۷۵-جی ایلدن یاییلمیشدیر.

بؤلمه:ایقتیصاد
بؤلمه:شیلی
صلاح‌الدین ایوبی

**صلاح الدین ایوبی ** (۱۱۳۷، تکریت - ۱۱۹۳، دمشق) ایوبی‌لر سولاله‌سی‌نین بیرینجی حاکیمی ایدی.

## گؤرونتولر


File:Dvin.jpg
File:Statue of Saladin Damascus.jpg
File:Saladin in Egypt Conquest.png
File:Dirham Saladin.jpg
File:Saladin the Victorious.jpg
File:Masyaf - Gesamtansicht.jpg
File:Isle of Graia3.jpg
File:JacobsFordBattlefield.jpg
File:Ayyubid wall cyark 2.jpg
File:L'armée de Saladin.jpg
File:Flickr - Gaspa - Cairo, museo militare (8).jpg


## قایناقلار

## خاریجی لینکلر

* Stanley Lane-Poole, "The Life of Saladin and the Fall of the Kingdom of Jerusalem", in "btm" format
* Rosebault Ch.J. Saladin. Prince of Chivalri 
* De expugnatione terrae sanctae per Saladinum A European account of Saladin's conquests of the Crusader states. 
* Saladin: The Sultan and His Times, 1138–1193 
* Richard and Saladin: Warriors of the Third Crusade

بؤلمه:صلاح‌الدین ایوبی
بؤلمه:1130s births
بؤلمه:۱۱۹۳-جو میلادی ایلده اؤلن‌لر
بؤلمه:Asharis
بؤلمه:Ayyubid emirs of Damascus
بؤلمه:Ayyubid sultans of Egypt
بؤلمه:Viziers of the Fatimid Caliphate
بؤلمه:Kurdish Muslims
بؤلمه:Medieval Muslim generals
بؤلمه:Mujaddid
بؤلمه:Muslims of the Second Crusade
بؤلمه:Muslims of the Third Crusade
بؤلمه:People from Tikrit
بؤلمه:Rulers of Yemen
بؤلمه:Kurdish Sunni Muslims
بؤلمه:Kurdish military personnel
بؤلمه:12th-century Muslims
بؤلمه:Infectious disease deaths in Syria
آینی تورکجه‌سی

**آینی تورکجه‌سی**، **آینوجا** (اؤزلری آدلاندیردیغی کیمی: ئەينۇ) کؤچری بیر تورک خالقی اولان آینی‌لار طرفیندن دانیشیلیر. بو خالق باتی چینده یاشاییر. قاریشیق بیر دیلدیر. آینی تورکجه‌سینین بیر تورک دیلی اولدوغونون ثبوتو اۆچون بونو دئمک اولار کی اونون قرامئری تورکجه‌دیر، آنجاق سؤز وارلیغی فارسجا کلمه‌لردن تشکیل اولونور. 6570 دانیشانی اولدوغو دئییلیر.
## ساییلار
آینی تورکجه‌سی و یا آینو دیلینده ساییلار فارسجادان آلینمیشدیر:
1 yäk     
2 du       
3 si   
4 čar         
5 pänǰ        
6 šäš           
7 (häp(t        
8 (häš(t           
9 noh             
10 dah            
20 bist           
100 säd          
1000 hazar

## ایشلنمه‌سی
آینوجانین ایشلدنلری‌نین اکثریتی یاشلی کیشیلردیر. ماراقلی اولان بودور کی بیر قادین و یا ائشیکده اولان بیر اینسانلا آینوجا دانیشماق اولماز. بئله بیر دوروملاردا اویغور تورکجه‌سی ایله دانیشیلیر.

## ائتنولوگدا آینی‌لار

## باغلانتیلار
*       ائتنولوگ سایتیندا آینی تورکجه‌سی
## قایناق
* تورکجه ویکی‌پدیا
*

بؤلمه:دیللر
بؤلمه:تورک دیلی
سید محمد کججانی

**سید محمد کججانی** یوخسا کؤرجان ایمام اوْغلو .ایمام سجاد (ع)نوه لریندندی.آتا باباسی آذربایجانا کؤچوب و بۇ ایمام اوْغلو کؤرجاندا مزاری وار.14 جی آتاباباسی ایمام سجاد ایدی.
تبریزین زیارتی یئرلریندن اوْلان بۇ ایمام نوه سی مزاری اولور.کؤرجان قبریستانیندا چوخلو موجسمه لر و عاریف لر مزاری اولور و بۇ عاریف مزاری هامیدان آدلیمدی.677 هجریده ذی حجه آیندا دۆنیادان گوز یومدو و آباقاخان موغول خانی چاغیندا بۇ مزاردا توپراقا تاپشیریلدی.

## قایناق

بؤلمه:کیمسه‌لر
بؤلمه:آذربایجانلیلار
بؤلمه:عاریفلر
محمد مکی

**شیخ شمس الدین محمد بن مکی بن احمد عاملی نبطی جزینی** آدلیم **بیرینجی شهید** (۷۸۶–۷۳۴هق) لمعه دمشقیه کیتابین یازیب. ایوبی لر  الینه دمشق شهرینده قتله یئتیردی.

## یاشام
734 هجریده دونیایه گوز آچدی و شیعه اولماقا گوره 786 جی ایلده زیندانی اولدو و دمشق زیندانیندا قاضی برهان الدین ایوبی لر باشچیسی امرینه قتله یئتیریلدی.جزین کندینده لبنانین جبل عامل بؤلگه سینده آنادان اولموشدو.اونون باشدا آدی جزینلی اولوردو و اونون کندینه گوره دی.آتاسینین عمی قیزیسین آلدی و اوچ اوغلو و بیر قیزی اولدو.

شیخ رضی الدین ابوطالب محمد
شیخ ضیاء الدین ابوالقاسم علی
ابومنصور حسن
فاطمه آدلیم  شیخه و روایت سیده سی -ایسلامدا فقه بیلن خاتوندی.

بوتون اوشاقلاری حدیث راویسی اولوردو.

## قایناق

بؤلمه:شیعه
خاکاس تورکجه‌سی

**خاکاس تورکجه‌سی** و یا **خاکاسجا** (Хакас тілі “Hakas tili”, тадар тілі / Tadar tili) خاکاس تورکلرینین دیلیدیر. چاغداش تورک یازی دیللریندن سیبیر بؤلومونده دانیشیلیب یازیلان قوللاریندان بیری‌دیر. خاکاس اسکی قیرقیز دؤولتینین آدی‌دیر. ایندیکی قیرقیز دیلینین تام عئینی‌سیدیر. خاکاسلار اؤزلرینی قیرقیز اولاراق دا گؤرمکده‌دیرلر. خاکاس تورکلری طرفیندن دانیشیلماقدادیر. خاکاسلار خاکاسیا آدی وئریلن اؤلکه‌ده یاشاییرلار کی گونئی سیبیر بؤلگه‌سینده‌دیر. خاکاس جومهوریتی و یا خاکاسیا، روسیه ده یئرلشمیشدیر. خاکاسلارین نوفوسو 78500 دور کی بونون 60168 قدری خاکاسجا دانیشماغی بیلیر.
خاکاسلارین ایلک و میلّی الیفبالاری تورک (گؤی تورک، توران) الیفباسی‌دیر. 1924 ایلینده کیریل الیفباسینا، 1929 ایلینده لاتین الیفباسینا، سونرا 1939 ایلینده تکرار کیریل الیفباسینا کئچیلمیشدیر. 
خاکاس دیلی یاخین بؤلگه‌ده‌کی تورک دیللرینه ده یاخیندیر. بونلار شور، چولیم، تووا، توفا، ساخا (یاکوت)، و دولقان دیللری‌دیر. 
## دانیشیلان یئرلر
خاکاسجا روسیه فدراسیونو ایچینده، خاکاسیا، کراسنویارسکین بیر شهریستانی اولان شاریپوفسکیده و چوخ آز اولاراق تووا جومهوریتینده خاکاسلار طرفیندن دانیشیلماقدادیر.
## دانیشان نوفوسون سایی
خاکاس نوفوسو 1939 نوفوس ساییمینا گؤره 52000 دیر. 1959 دا ایسه 56600 اولان نوفوسون 40000 ینین خاکاسلار تشکیل ائتمکده‌دیر. اؤلکه‌ده خاکاسلاردان باشقا روسلار، اوکراینلیلار و تاتارلار یاشاییر.طبیعی اولاراق خاکاس موختار بؤلگه‌سیندن باشقا، کراسنویارسک و تووادا دا خاکاسلارین یاشادیغینی بیلدیرمک گرکیر. 1989 دا ایسه خاکاسجا دانیشانلارین توپلام نوفوسو 81428 دیر.
روسیه فدراسیونوندا خاکاسجانی دانیشانلارین سایی 2010-نجی ایلده روسیه معلوماتینا گؤره 42604 نفردیر. 
## خاکاسجانین دیالئکتلری
* ساقایسکسی دیالئکت
* کاچینسکی دیالئکت
* کیزیلسکی دیالئکت
* شورسکی  دیالئکت
## الیفبا و یازی سیستئمی
لاتین الیفباسی:
{| class="wikitable"
{| class="wikitable"

کیریل الیفباسی:

## آذربایجان تورکجه‌سی، تووا  تورکجه‌سی و خاکاس تورکجه‌سی قارشیلاشدیرماسی

## ائتنولوگدا خاکاس تورکجه‌سی

## باغلانتیلار
*      ائتنولوگ سایتیندا خاکاس تورکجه‌سی

## قایناق
* تورکجه ویکی‌پدیا
*

بؤلمه:دیللر
بؤلمه:تورک دیلی
اوزوکلرین اربابی: ایکی بورج

**اۆزوکلرین اربابی：ایکی بوْرج** ، جی. آر. آر. تالکین الی ایله یازیلمیش و اۆزوکلرین اربابی سئریسی‌نین ایکینجی کیتابیدیر.

## قایناقلار

بؤلمه:رومان کیتابلاری
شیث

**شیث** هابیل و قابیل دن سوْنرا آدام و حووا نین اۆچونجو اوْغلو ایدی.
## سامی سریانی آد
شیث سریانی دیلده یانی باغیشلاماق و هدیه، چونکی هابیل قتلیندن سوْنرا تانری اونو ۱۳۰ یاشیندا آدم و حووا اۆچون باغیشلادی.شیث یونانجا کولتوردا آقاسازیمون اولا بیلر.آدامدان سوْنرا حکمت و فلسفه اورگدن کیمسه‌دیر.یازیلاردا ۵۰ صحیفه یوخسا ۲۹ چئشید تانری سؤزلری و حکمت و تانری تانیماق یازیلاری اوْنا نازیل اولدو.

## مزار
لوبنانین بعلبک شهرینده بیر مزارا نبی شیث آدی وئریلیب.

## قایناق

بؤلمه:پئیغمبرلر
بؤلمه:دین
آدام

**آدام** یوخسا **آدم** بیرینجی اینسان .ابراهیمی دینلر باخیشیندا تانری طرفیندن یارادیلان ایلک فرد. اونون آدی قورآن و توراتدا یازیلیب. نصرانیلر ، یهودیلر و موسلمانلار اونو بیرینجی اینسان بیلیرلر.

## قایناق

بؤلمه:پئیغمبرلر
بؤلمه:دین
بورادان سونسوزا قدر (رومان)

**بورادان سونسوزا قدر** ()، جیمز جونزون یازدیغی بیر رومان کیتابیدیر.

## قایناقلار

بؤلمه:رومان کیتابلاری
آنتونیو قوترش

بندانگشتی
**آنتونیو مانوئل دی اولیوِیرا قوتِرِش** (پورتوقالجا.  António Manuel de Oliveira Guterres) - دوغوم: ۳۰ آوریل ۱۹۴۹، ليسبون) پورتوقاللی سیاستچی و دیپلومات، ۱۹۹۲دن ۲۰۰۲ ایلینه قدر پورتوقال سوسیالیست حزبی‌نین باشچی سی، ۱۹۹۵ و ۲۰۰۲ ایللری آراسیندا پورتوقالین باش وزیری، ۱۹۹۹ و ۲۰۰۵ ایللری آراسیندا **میلتلرآراسی سوسیالیست تشکیلاتی‌نین** پرزیدنتی، و ۲۰۰۵دن ۲۰۱۵جی ایله دک بیرلشمیش میلتلر تشکیلاتینین باش کومیسِری اولوبدور. ۲۰۱۶ آوریل آییندان پورتوقال حکومتی سؤزجوسو اولدو، و ۲۰۱۶ جی ایل اوکتوبر آیی نین ۵یندن بان کی‌مون دان سونرا بیرلشمیش میللتلر تهلوکه سیزلیک (امنیت) شوراسی‌نین سس وئرمه سینه گؤره، بیرلشمیش میللتلر تشکیلاتی‌نین باشچیسی سئچیلدی و ۲۰۱۷ ایلین ژانویه آیی نین بیریندن ایشینی رسمن باشلادی.

## قایناقلار

بؤلمه:بیرلشمیش میلتلر قورومو
بؤلمه:پورتوقاللی سیاستچیلر
بؤلمه:یاشایان اینسانلار
انوش

**انوش ** توراتدا اونو شیث اوْغلو و آدام و حووا نوه سی اولاراق یازیبلار. سام اونون جددی و قینان(کنعان) اونون آتاسی‌دیر. شیث ۱۰۵ یاشدا اوْلاندا انوش دونیایا گلدی. انوش ۹۰ یاشدا اولارکن قینان دونیایا گلیب. انوش ۹۰۵ ایل یاشادی (باشلانیش سفری ۵: ۶-۱۱). میلاددان اؤنجه ۳۷۶۹ و ۲۸۶۴ ایللری آراسیندا یاشاییردی. 

## قایناق
*Etz, Donald V. "The Numbers of Genesis V 3-31: A Suggested Conversion and Its Implications". Vetus Testamentum. Vol 43, Fasc 2. (Apr 1993), p171-189.

بؤلمه:دین
بؤلمه:پئیغمبرلر
بان کی‌مون

بندانگشتی|سول|بان کی‌مون**بان کی‌مون **(کوره دیلینده. 반기문، کوره دیلینده سوی آد اؤنجه گلر، آد کی‌مون و سوی آد بان دیر، دوغوم گونو. 1944 ژوئن آیی نین 13جو گونو هانگچی کندی، گونئی کوره نین ایومسئونگ بؤلگه سی) گونئی کوره لی دیپلومات و میلتلر آراسی سیاستچی دیر، و 2007جی ایل ژانویه آیی نین بیریندن کوفی عنان دان سوْنرا، آنتونیو بیرلشمیش میللتلر قورومونون گئچمیش باشچیسی اوْلوبدور. 2017جی ایلی ژانویه آیی نین بیرینده وظیفه سی سوْنا چاتیب، یئرینی آنتونیو قوتِرِشه وئرجکدیر. 

## قایناقلار

بؤلمه:بیرلشمیش میلتلر قورومو
بؤلمه:کوره‌لی سیاستچیلر
بؤلمه:یاشایان اینسانلار
چولیم تورکجه‌سی

**چولیم تورکجه‌سی** و یا **چولیمجا** (Ös til, Çulım tili, Çulım Tatar tili, Melets Tatar tili, Çulım Türkçesi, Küerik) روسیه فدراسیونوندا سیبرینین اورتاسیندا عومومیتله کراسنویارسک اوبلاستی، نوووسیبیرسک اوبلاستی و تومسک اوبلاستیندا دانیشیلان بیر تورک لهجه‌سیدیر. بو لهجه‌نی دانیشانلارین هامیسی روس دیلینی ده بیلیر. سووئتلر بیرلیگی زامانیندا روسجانی بیلمه‌مک اۆچون باسقیلارا معروض قالماق نتیجه‌سینده چولیم تورکلرینین چوخو، چولیم تورکجه‌سینی اؤیرنمه‌میش، اونوتموش و بئله‌لیکله چولیم تورکجه‌سینین دانیشانلاری آزالمیشدیر. چولیملار سیبیرده قیزیل‌یار (روسجا کراسنویارسک) بؤلگه‌سینده و توم بؤلگه‌سینده باشاییرلار. اؤز آرالاریندا اؤز دیللرینی ایفاده ائتمک اۆچون اؤس(یعنی اؤز) کلمه‌سینی ده ایشله‌دیرلر.
2002 نوفوس ساییمینا گؤره 656 چولیم تورکونون آراسیندا اؤز دیللرینی دانیشابیلنلرین سایی‌سی 270 نفردیر. 2010 نوفوس ساییمینا گؤره 355 نفردن، آنا دیلینی دانیشابیلن تکجه 44 نفردیر. یونئسکویا گؤره دیللری و کولتورلری یوخ اولما تهلوکه‌سینده‌دیر.
## تانیتما
چولیم تورکجه‌سینین شور تورکجه‌سی و خاکاس تورکجه‌سی ایله یاخینلیغی واردیر. چولیم آخارسویو جیواریندا یاشادیقلاری اۆچون اونلارا چولیم تورکلری دئییلیر. یونئسکونون قیزیل کیتابیندا یوخ اولماقدا اولان دیللر سیراسیندادیر کی 20 ایل ایچینده یوخ اولاجاغی دوشونولور. 2008 ایلینده چکیلن آمریکالی بیر "دیلچیلر" آدلی موستند فیلمین چکیمی سیراسیندا، دیلچی گرئک آندرسون و ک. دیوید هریسون 20 فیلم چکمک وساییلی آلیب و چولیم تورکلرینین دانیشیقلارینی دیجیتال اولاراق قئیده آلمیشلار. 54 نفر ان گنج و چولیم تورکجه‌سینی یاخشی دانیشانلار فیلمه چکیلمیشلر.

## باغلانتیلار
*[            |https://youtube|nmLYo8zQOVs     یوتوبدا "دیللرین اؤلمک زامانی". چکن/دیلچی ک. دیوید هریسون]
*[     |https://youtube|6_LAZvhWNew  یوتوبدا "چولی‌مده آیی‌نین حیکایه‌سی"]

## قایناق
* تورکجه ویکی‌پدیا
*

بؤلمه:دیللر
بؤلمه:تورک دیلی
کرمندار

## کرمندار
خانا(پیرانشهر) بؤلگه‌سینین باتی منگور قصبه‌سینه تابع اولان کنددیر.

## اهالی
بو کندین  1385 نجی ایلین نفوس سایینا گؤره 175(20عائیله) نفر اهالیسی واردیر.

## ایقتیصادیات
اهالی چوخو مالدارلیق و اکینچیلیکله مشغول اولورلار.

## دیل و مذهب
بو کندین بوتون اهالیسی کوردلر و سنی دیرلر.

## بیرده باخ
*غربی آذربایجان اوستانی‌نین کندلری
* غربی آذربایجان اوستانی

## قایناقلار

بؤلمه:پیرانشهر بؤلگه‌سی‌نین یاشاییش یئرلری
نوح

**نوح** یوخسا نوحه چی (آغلار کیمسه)  ابراهیمی دینلرین بؤیوک پئیغمبرلریندن بیریدیر.ایسلام باخیشیندا 5 اولوالعزم ( پئیغمبرلردن ایدی.اونون آدی و ایشلری تورات انجیل (اسکی و یئنی عهد) و قورآندا یازیلب.

## قایناقلار

بؤلمه:پئیغمبرلر
بؤلمه:دین
هادی محمدی

**هادی محمدی** ایران‌لی فوتبال‌چی دیر.هادی ۱۹۹۱ ایلینده محلات شهرینده دؤنیایا گؤز آچمیش‌دیر.محمدی ۲۰۱۶ایلینین یای فصلینده برج حالت ده تراختور تیمینه قوشولدی.بو اویون‌چی بوندان قاباق ذوب آهن،صبا ، آبادان نفتی و داماش تیملرینده توپ ووروب دور.
## ایفتیخارلار
*حذفی کاپ
*ایکی یول ذوب آهن تیمیله(۱۳۹۳-۱۳۹۴ و ۱۳۹۴-۱۳۹۵ فصل لرده) قهرمانلیغا یئتیشبدیر.

## قایناقلار

بؤلمه:ایران فوتبولچیلاری
بؤلمه:تراکتورسازی کولوبونون اویونچولاری
اریدو

**اریدو**  گونئی عیراقدا ایکی چای آراسیندا اولان تاریخی شهرلردندیر.ان اسکی شهر و ایلک شهر دونیادا تانینیب. بوشهر بیر معبد دوره سینده قورولموشدو.

 

## سومریجه یازی
:::*"[nam]-lugal an-ta èd-dè-a-ba*
:::*[eri]du<sup>ki</sup> nam-lugal-la"*

:::"او چاغدا گویدن یئره شاهلیق گلدی,
:;:شاهلار اریدوق شهرینده اولدولار"

## قایناق

## گؤرونتولر


File:Eridu mound4c.8.png

File:Fired clay brick stamped with the name of Amar-Sin, Ur III, from Eridu, currently housed in the British Museum.jpg



بؤلمه:تاریخ
بیرلشمیش میلتلر گوونلیک شوراسی

**(United Nations Security Council** (**UNSC اینگیلیس دیلینده**

بیرلشمیش میللت لر گوونلیک شوراسی تورکجه سی

**بیرلشمیش میلّتلر گۆونلیک شۇراسی** —بیرلشمیش میلّتلر تشکیلاتینین دائمی فعالیت گؤسترن عالی اوْرقانی. بیرلشمیش میلّتلرین نیظامنامه‌سینه گؤره بین‌المللی باریش و امنیتین قوْرونماسیندا اساس مسئولیتی داشییر. ۱۵عۆضوو وار: ۵ دائمی (چین، روسیه، فرانسه ،بریتانیا و آمریکا) و ۲ ایل مۆدتینده سئچیلن ۱۰ غئیردائمی عۆضوو.شۇرانین هر بیر عۆضوو بیر سسه (رأی) مالیکدیر.ایجرایی مسئله‌لرینه دایر قرارلار شۇرانین ۹ عۆضوو سس وئردیکده قبول اوْلونموش .ساییلیر.

بیرلشمیش میللت لرین الینون آلتیندا اولان آلتی ارگاننان بیری دیر  بیرلشمیش میللت لرین باشقانین قبول ادیر و یو ان چارترین دییشکلیک لرین قبول اتمخ و باریش ساخلاما اپراسیونلارین دوزلتمخ بین الخالق یوخسا اولوس لار آراسی تحریم لری و میلیتار اتکیلری تعیین اتمخ و بو کونو دا بیرلشمیش میللت لرین تک ارگانی دیر.
بؤلمه:بیرلشمیش میلتلر قورومو
زهیر بن قین

**زُهِیر بن قین بجلی** ایمام حسین (ع) یاناشی عاشورا گونو کربلا ساواشینداایدی. او عاشورا گونو شهید اولدو.

## قایناق

بؤلمه:عاشورا
بؤلمه:People killed at the Battle of Karbala
بؤلمه:Iraqi Shia Muslims
بؤلمه:680 deaths
بؤلمه:دوغولدوغو ایل بیلینمز
یوخاری شعبان‌لی (خوی)

**يوخارى شعبانلی** (بيلوردى)  خوى شهرين 12 كيلومترليينده خوی -سلماس یولونون ساغیندا آشاغی شعبانلی کندیندن سونرا دوزانگاه گیریشی بویو چیمنلیکلرله دوزنلنمیش بیر کندیر. 

یوخاری شعبانلی کندین قوزئيينده هندوان كندى، گونينده شهرك صنعتى خوي، باتي سيندا سيوان و دوغوسوندا آشاغی شعبانلی یئر آلماقدادیر.
بو کندین اکینجک یئرلرينين ان انملي محصوللاريندان " كدو" " گونه باخان" " بوغدا" " یونجا" " گولونگان" آد آپاماق اولار.
كنده ياشايانلارين يوزده يوزو تورك ديلينده دانيشارلار.  بو گونه کیمی گوچری بیریسی اوردا یئر آلمامیشدیر.
یوخاری شعبانلی دا 80 ائو بولونماقدا و  320 يه ياخين نفر ( كيشى ) ياشايير. كندده بئجه ريلن حيوانلاردان "داوار" " جاميش (قارا مال) " " اينك " يي آد آپارماق اولار.
کندین اکینجک یئرلرينين يوزده 98 ي سولو و يوزده 2- سي ديم دى.

## قایناقلار

بؤلمه:باتی آذربایجان اوستانی‌نین کندلری
بؤلمه:خوی بؤلگه‌سی‌نین کندلری
حر بن یزید ریاحی

**حر بن یزید ریاحی تمیمی** بنی تمیم ائلیندن. کربلا ساواشیندا حسین اوردوسوندا شهید اولدو.باشدا حسین اۆچون قارشی دورموشدو هابئله عاشورا گونی توبه ائددی و حسین یولوندا شهید اولدو.

حر بن یزید ریاحی کوفه باشچیلاریندانیدی.عبیدالله بن زیادامرینه مین نفر قوشون ائیله حسین بن علی قارشیسینا چیخدی و کوفه دن حسین ساواشینا چیخاندا بیر سس گلدی (ای حر بهشت سنین اۆچوندی)

## کربلا ساواشی
قصر بنی مقاتل یوخسا شراف چولونده حسین یولون کسدی و حسین اوردوسون کربلایه چکدی و حر اونون قارشیسیندا دوردو.حسین و دوشمن لری ساواشاندا حر مین نفر حسین قارشیسینا باشچیسی اولوردو هابئله عاشورا گونی آتینا سو وئرماقی بهانه ائددی و اوردونی ترک ائیله دی و حسین بن علی اوردوسونا گلیب و توبه ائددی و حسین اوردوسونا قوشولدو.

عاشورا گونی بیرینجی کیمسه میدانا چیخدی و دوشمنلرین نصیحت ائددی هابئله دوشمن عمر بن سعد امرینه اونو اوخا باغلادیلار.حر یارالانیب و قایتدی.ایکینجی ساواشدا چوخلو دوشمنلرین قیردی و آخیرده شهید اولدو.

انی انا الحر و ماوی الضیف		اضرب فی اعناقکم بالسیف

عن خیر من حل بارض الخیف		اضربکم و لا اری من حیف

حر میدانا چیخاندا رجز اوخودو و سون نفسینده حسین بن علی اونون باشی اوسته گلیب و اونو حر (آزاده) بیر اینسان و بؤیوک مقامدا بیلدی.«انت الحر کما سمیتک امک، و انت الحر فی الدنیا و انت الحر فی الآخرة» حسین بن علی ,حر بن یزیدین باش یاراسین بیر ساری دستمال ائیله باغلادی.عاشورادن سونرا بنی تمیم اونون جینازه سین بیر آغاش حسین قبریندن اوزاقدا توپراقا تاپشیردیلار.بو یئر اسکیده **نواویس** آدلانیردی و ایندی کربلا دوره سینده اولور.

## قایناق

*مقتل لهوف سید بن طاووس
*ابصار العین، ص ۱۱۵ و ۱۱۶

بؤلمه:عاشورا
بؤلمه:7th-century people
بؤلمه:Banu Tamim
بؤلمه:People killed at the Battle of Karbala
بؤلمه:Muslim martyrs
بؤلمه:حسین ابن علی
سعد بن ابی وقاص

**سعد بن ابی وقاص** یوخسا **ابواسحاق** پئیغمبر صحابه سی و ایران اؤلکه سینه یوگورن صحابه ایدی.

## قایناق

بؤلمه:صحابه
بؤلمه:عرب ژنراللار
بؤلمه:CS1 errors: deprecated parameters
بؤلمه:۵۹۵-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:664 deaths
بؤلمه:Medieval Muslim generals
بؤلمه:Male Sahabah
بؤلمه:Banu Zuhrah
بؤلمه:تان سولا‌له‌سی
بؤلمه:History of the foreign relations of China
بؤلمه:Islam in China
بؤلمه:Medieval diplomats
بؤلمه:Sahabah participated in battle of Uhud
بؤلمه:Shahnameh characters
بؤلمه:7th-century Muslims
حسن صباح

**حسن صباح** (۴۶۴ قمری - ۲۶ ربیع‌الثانی ۵۱۸ قمری) (یوخسا  ۵۰۲ _ ۴۵۰ ه. ش و ۱۱۲۳ _ ۱۰۷۱ م) سلجوقلار چاغیندا قاریشیق سالدی.اونون و آداملارینین مسلکی و فیرقه سی شیعه ایسماعیلی نزاریه فیرقه سی ایدی.ایمایمه شیعه لردن بیر بؤلومدی.هابئله تکجه یئددی ایمامی قبول ائدمیش و آلتینجی ایمامین(ایمام صادق (ع)) اوغلو ایسماعیلی یئددینجی و سونکی ایمام بیلیردیلر.اولارین نظرینه ایسماعیل اوغلانلاریندان بیر ایمام زمان اولاجاق.ایسماعیلیه مرکزی میصر اؤلکه سی اولوردو و آذربایجاندا  قزوین و دوره سی بو مسلکی قبول ائدمیشدی.ایران ایسماعیلی لری نزاری آدلانیردیلار و ایرانادا نئچه ایللر حوکومت سوردولر.

## یاشام

حسن بن علی بن محمد بن جعفر بن حسین بن محمد صباح حِمَیری (آدلیم :سیدَنا) ری (دوغو آراگی) شهرینده دونیایه گوز آچیب.آتاسی نیشابور شهرینده ایمام موفق اوخولونا آپاردی.نئچه یازیلاردا اونو خیام و خواجه نظام الملک ائیله اوچ اوخول یولداشی یازیبلار.بو اوچ اوخول یولداشی عهد ائددیلر هر کیمسه بیر مقام صاحیبی اولدو او بیری یولداشلارینا یاردیم اولوسن.خواجه نظام الملک باشدا مقام قازاندی و اوز عهدینه گوره عمر خیام اۆچون بیر مواجیب یاراتدی و حسن صباحی سلجوقی قصرینه گتیردی.حسن صباح چوخ گوجلو اولدو و اونو تبعید ائتماقا مجبور اولدولار.حسن صباح میصر اؤلکه سینه کوچوب و فاطمیلر حوکومتینده مقام قازاندی .حسن صباح المستنصر اؤلومونه الجیوش حوکومتین قوبل ائدمیر و نزاریه فیرقه سینه باشچی اولدو.المستنصرین ایکی اغلو نزار و مستعلی آدیندا واریدی.نزار یاناشی اولدو و الجیوش مستعلی نی خلیفه ائددی.حسن صباح میصردن کوچدو و ری شهیرنه گلدی .قزیونده چوخلو آداملار اونون باشچیلیقین قوبل ائددیلر و الموت قلعه سین و چوخلو قصبه لر و قلعه لری اله گئچیتدی.۲۶ ربیع‌الثانی ۵۱۸ قمری ده نوخوشلادی و دۆنیادان گوز یومدو.

## قایناق
جوینی  تاریخی- عطاملک جوینی

## گؤرونتولر


File:Hasan-e Sabah, rycina, XIX w.jpg
File:Assassins2-alamut.jpg


بؤلمه:تاریخ
بؤلمه:سلجوقلولار
بؤلمه:شیعه
بؤلمه:ایسلام تاریخی
بؤلمه:ایسماعیلیه
بؤلمه:1050s births
بؤلمه:۱۱۲۴-جو میلادی ایلده اؤلن‌لر
بؤلمه:11th-century Muslims
بؤلمه:12th-century Muslims
بؤلمه:Ismailis
بؤلمه:Medieval legends
بؤلمه:People from Alamut
بؤلمه:People from Qom
بؤلمه:Prisoners and detainees of the Fatimid Caliphate
شور تورکجه‌سی

**شوْر تورکجه‌سی** یوخسا **شورجا** (؛ شوْرجا: Шор тили) شورلار طرفیندن دانیشیلان تورک دیللرینین سیبری قروپونا باغلی، چاغداش تورک یازی دیللریندن بیریدیر. تووا تورکجه‌سینه چوخ بنزرلیک گؤستریر. خاکاس تورکلری کیمی اؤزلرینه تادار (تاتار) اینسان دئمکده‌دیرلر. روسیه‌نین کئمئروو بؤلگه‌سینده 2840 نفر (2010 -نجو ایل) بو دیلی دانیشیر. بوگون شور تورکجه‌سی کئمئروو اونیوئرسیتئتینده اؤیره‌دیلیر.

## الیفبا
شور تورکجه‌سینین الیفباسی 10-نجو عصرین اورتالاریندا روس مسیحی میسیونئرلری طرفیندن اولوشدورولموشدور. 1929 دان 1939 قدر لاتین الیفباسی ایشله‌دیب، سونرا تکرار روس-سووئت ایداره‌سی باسقی‌سی ایله کیریل الیفباسینا کئچیلمیشدیر.

شور الیفباسیندا بو حرفلر واردیر:

ترانسکریپسیون:

{| class="wikitable"
{| class="wikitable"

## ائتنولوگدا شور تورکجه‌سی

## باغلانتیلار
*ائتنولوگ سایتیندا شور تورکجه‌سی
* شور دیلینده متنلر 

## قایناق

بؤلمه:دیللر
بؤلمه:تورک دیلی
خضر لطفی

**خضر لطفی** ـ عراق تورکمان شاعیرلریندن.

## یاشام
خضر لطفی 1880 ایلینده کرکوکدا دونیایا گلدی. درس اوخویوب عربجه و فارسجانی اؤیره ئدی. بیرینجی دونیا ساواشیندا ایلک یازیلارینی یازدی و قورتولوش ساواشلارینا قاتیلدی. کرکوک اینگیلیس الینه دوشموشدور و خضر مجادله یه دوام ائتدی و نهایت اینگیلیسین تعقیبقه اوغرادی. استانبولدا اولان اوغلو ایله مکتوبلاشما باهاناسیلا 1939 جوایلده 4 ایل حبسه آلیندی و بیرچوخ زندانیلارلا تانیش اولدو.

خضرلطفی جسور و مبارز بیر روحا مالیک شاعیردیر. اثرلیرینده ادبی شیوه‌لری ملّی دیله گتیرمیش. شعردن علاوه نثر یازیلاری دا واردیر. اونون اثرلری همان ایللرده استانبولدا «یاشیل آدا»، «کرکوک»، «آفاق» و «بشیر» درگی‌لرینده یاییلیردی. بیرسیرا اثرلری ده اؤلوموندن سونرا، «قارداشلیق» درگیسینده یاییملاندی.

خضر لطفی 1959 ایلینده وفات ائتدی.محمدرضا کریمی، تورک دونیاسی، امید زنجان، نمره 291.

## اثرلریندن اؤرنک لر
روباعی :              

**کرکوک**

## قایناقلار

بؤلمه:تورک شاعیرلر
بؤلمه:تورک یازیچیلا‌ر
بؤلمه:عراقلی شاعیرلر
سلمان فارسی

**سلمان فارسی** حضرت محمدین اصحابلاریندان‌ایدی، سلمان، ایمام علینین شیعهلرین‌دن ایدی و اوْنا گؤره اؤزۆن خطره سالدی؛ سقیفه جریانؽن‌ مخالف‌لرین‌نن ایدی، آمما علی نین ایجازه‌سی‌نن اوْنلارؽنان بئیعت ائله‌دی.
سلمان، بیر ایران‌لی دئهقانؽن اوْغلو ایدی کی ایصفاهانؽن جئی شهرین‌ده دوْغول‌دو؛ اوْنون لاپ اول آدؽ «روزبئه» و آتاسؽ‌نؽن آدی «خشفودان» یا «بوذخشان» ایدی؛
اوْ احزاب دؤیوشونده، حضرت محمده مشورت وئردی کی مدینه نین دؤره‌سین‌ده بیر خندق قازؽل‌سؽن، دؤیۆشۆن نتیجه‌سین دییشیب باعث اوْلدی خندق دؤیوشونو موسلمان‌لار اوتسون‌لار.
سلمان ایکینجی خلیفه‌نین عمر حکومتین‌دن مدائن قصبه‌سی‌نین حکومتینه منصوب اوْلدی و عؤمرۆ‌نۆن آخیری‌نه جان اوْردا حاکیم‌ایدی.
حضرت محمد اوْنۇن حاقؽندا دئدی، سلمان بیز اهل البیت دن‌ دی

## قایناقلار
 
 
بؤلمه:صحابه
بؤلمه:Sahabah favored by Shias
بؤلمه:Male Sahabah
بؤلمه:Year of birth missing
بؤلمه:Translators of the Quran into Persian
بؤلمه:Iranian Muslims
بؤلمه:Iranian former Christians
بؤلمه:کازرونلولار
بؤلمه:Iranian emigrants to Iraq
بؤلمه:Iraqi people of Iranian descent
بؤلمه:654 deaths
بؤلمه:۵۶۸-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:6th-century Iranian people
بؤلمه:7th-century Iranian people
بؤلمه:Converts to Christianity from Zoroastrianism
بؤلمه:Converts to Islam from Christianity
بؤلمه:Muhajirun
سعد بن معاذ

**ابوعمرو سعد بن مُعاذ** (اؤلوم:5 هجری)، اوس  باشچیسی ، مدینه موسلمانلاریندان و حضرت محمد صحابه سی ایدی

بؤلمه:صحابه
شمس‌الدین الذهبی

**شمس‌الدین محمد بن احمد بن عثمان بن قایماز الذهبی** (ه.ق ۶۷۳- ۷۴۸) شام بؤلگه‌سینده یاشایان آدلیم ایسلام عالیمی و تاریخچی‌سی. الذهبی‌نین آدلیملیغی ایسلام فقهینه و تاریخینه تسلطی و یازیدیغی کیتابلار اۆچون دور.

## یاشاییشی
ابو عبدالله شمس‌الدین محمد بن احمد بن عثمان بن قایماز، ه.ق ۶۷۳-جو ایلده دمشق یاخینلیغیندا یئرلشن، کفر بطنادا تۆرکمن بیر عایله‌ده آنادان اوْلدو. عایله‌سینین کؤکو دیاربکره تابع اوْلان میافارقین شهریندن دیر. آتاسینین قیزیلچی‌لیقدا مهارتلی اوْلماسی اۆچون عایله‌لرینه ذهبی آدین وئرمیشیدیلر. شمس‌الدین محمد کیچیک یاشدان قرآن حیفظینه و جمال‌الدین عسقلانی، جمال‌الدین ابی اسحاق ابراهیم بن غال و محمد عبد العزیز الدمیاطی کیمی اۇستادلار حضوروندا تحصیله باشلادی.

الذهبی باشقا عالیملرله گؤروشمک و بۇنونلا بیلیمینه آرتماق اۆچون شام، حیجاز و میصر شهرلرین سیاحت ائتمیشدیر. شامدا بعلبک، حماة، حلب، طرابلس، کرک، نابلس، رملة و قدس شهرلرینه گئدندن سوْنرا میصره اۆزلنیب، آدلیم عالیملر ابن دقیق العید و بدرالدین ابن جماعة و اسکندریه شیخلرییله گؤروشموشدور. ه.ق ۶۹۸-جی ایلده حج قصدییله حیجازا گئدیب بو آرادا مکه‌یله مدینه شیخلریندن حدیث دینله‌میشدیر.

## اثرلری
الذهبی اؤز یاشاییشیندا ایسلام تاریخی و حدیثه گؤره چوخلو اثرلر یازمیشدیر. بو اثرلرین آدلیملاریندان:
* تاریخ الإسلام ووفیات المشاهیر والأعلام
* سیر الأعلام النبلاء
* تذکرة الحفاظ
* میزان الإعتدال فی نقد الرجال
* معرفة القراء الکبار علی الطبقات والإعصار
* المعین فی طبقات المحدثین
* دیوان الضعفاء والمتروکین
* العبر فی خبر من عبر
* المشتبه فی إسماء الرجال
* دول الإسلام
* المغنی فی الضعفاء

## قایناقلار

بؤلمه:تورک یازیچیلا‌ر
ایسماعیلیه

**ایسماعیلی‌لر** یوخسا **ایسماعیلیه فیرقه‌سی** بیر شیعه چیلیک مسلکیدی. ایمام صادیق اوغلو ایسماعیلی یئتدینجی ایمام بیلیبلر. ایکی بؤلوم نزاری لر و مستعلی لر فیرقه‌سینده.

نزاریلر چوخلو ایراندا یاشیردیلار و میصر اؤلکه سی مستعلی اولوردو. نزار و مستعلی المستنصر میصرین فاطمی‌لر حاکیمینین اوغلانلاریدی و اونون اؤلومونه حوکومت اوسته قاریشیق دوشدو و مستعلی نزار یئرینه تخت اوسته چیخدی.

نزاری ایسماعیلی‌لر  الموت قلعه سینده حسن صباح الی ائیله قورولدو و حسن صباح بو فیرقه نی بوتون قزوین زنجان و ری (آراگی) شهرلرینده حاکیم ائتدی.ایندی بو فیرقه ایراندا چوخ چوخ آزدی و هندوستان و افغانیستان و میصرده نئچه آداملار بو مسلکده واردی.

ایندیکی نزاری ایسماعیلی لرین ایمامی کریم آقاخاندی و ژنو شهرینده دونیایه گلیب. ایندی پاریسده اولور.

## قرامطه یوخسا باطنی
قرمطی یوخسا ملاحده آدلانیردیلار و قاریش دورانلار اولارین آدلارین قرمطی سسله دیلر. ایسماعیلی لر اوزلرینه دعوت یوخسا هادی دعوتی آد وئریبلر.عربلر اولارا باطنی (ایچئریده) آد وئریب.چون ایسماعیلی لر قورآن اۆچون بیر ایچئری و درین معنی بیلبلر و قورآنین گوروشن سوزلرین قبول ائدمیردیلر قورآن معناسین اوزلریندن بیر ایچئریده اولان سوزلر ائیله معنی ائددیلر.

## قایناق
فارسیجا ویکی پدیا https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B3%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C%D9%84%DB%8C%D9%87

بؤلمه:شیعه
بؤلمه:ایسلام مذهبلری
بارابا تورکجه‌سی

**بارابا تورکجه‌سی** و یا **بارابا تاتار دیلی** سیبریده تخمیناً 8000 نفرین دانیشدیغی تورک دیلیدیر. تاتار دیلینه چوخ یاخیندیر. بو سببدن بعضی دیلچیلر بو دیلین تاتار دیلینین بیر قولو اولدوغونو ایددیعا ائدیرلر.

## باغلانتیلار

## قایناق
* آذربایجانجا ویکی‌پدیا
*

بؤلمه:دیللر
بؤلمه:تورک دیلی
خورمدینلیلر حرکتی

**خورمدینلیلر حرکتی**، بابک خورمدین باشچیلیغی ایله ایراندا عربلر علیه ینه قورولان بیر حرکت ایدی.
نئاندرتال

نئاندرتال اینسان (Homo neanderthalensis)  ایگیتلردن .اوروپا باتی آسیا و مرکزی آسیاده قوزئی اویغور یئرینده و آلتای داغلاریندا یاشیردیلار.تاپیلمیش سوموکلری وسیمگه لری 230,000 میلیون ایلدن 130.000 ایلجا گوروشوب.هابئله لاب اسکی نئاندرتال شخصیتی 130.000ایل قاباق بیلینیب و اوروپاده تاپیلیب.50مین ایل قاباق داها آسیاده گوروشمئزدیلر و آسیاده آرادان گئدیبلر.لاب سون نئاندرتال نسلی 33 مین ایل یوخسا 24 مین ایل قاباق اوروپاده قیریلیب و آرادان گئدیب.

هابئله نئاندرتال و ایندیکی ایسنانلارین آزجا ژنلری قاریشیب.هابئله ایندیکی اینسان اسکی ده هوموساپنس لرایدی و نئاندرتاللار ,هوموساپنیس لر ائیله قاریشدیلار.هوموساپنسلر آفریقا یاشیردیلار و اوروپا و آسیایه کوچدولر.

## قایناقلار
https://en.wikipedia.org/wiki/Neanderthal اینگلیسیجا ویکی پدیا (اوکتوبر 2016)

بؤلمه:ایگیتلر