open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
۲۰ آقوست

left|100px
**۲۰ آقوست**: مجاریستاندا موقدس ایشتوان گونو، سنقالدا موستقیللیک گونو

۱۰۰۰ — مجاریستان دؤولتینین یارانما گونو.

۱۹۱۴ — بیرینجی دونیا موحاریبه‌سی: آلمانلار بروکسلی ایشغال ائتدیلر.

۱۹۲۵ — روم متروسونون ایلک خطی آچیلدی.

۱۹۴۰ — مکزیکده لئو تروتسکییه قارشی سوی-قصد تؤره‌دیلدی. نؤوبتی گون او وفات ائتدی.

۱۹۶۸ — ورشوو موقاویله‌سی تشکیلاتینین قوشونلاری پراق باهارینی یاتیردماق اۆچون چکوسلوواکییه یئریدیلدی.

۱۹۸۸ — ۸ ایل داوام ائد‌ن ایران-عراق موحاریبه‌سی باشا چاتدی.

۲۰۰۸ — مادریدین باراهاس فورودقاهینداکی طیاره قضاسی نتیجه‌سینده ۱۵۴ نفر هلاک اولدو.

بؤلمه:۲۰ آقوست
بؤلمه:ایلین گونلری
کؤهنه اورگنج

thumb|200px|سولطان تکیش توربه‌سی
thumb|200px|کوتلوغو تیمور میناره‌سی
**کؤهنه اورگنج** (تورکمنجه: Köneürgenç، کؤنه‌‌اۆرگنچ و فارسجا: *کهنه‌گرگانج*) تورکمنیستانین شیمال‌شرقین‌ده جیحونون جنوب ساحیلین‌ده داش‌اؤغوز اوستانین‌دا یئرلشن اورتاچاغ خارابالاری‌نین آدی‌دیر.

## تاریخ
اورگنج شهری هخامنیشی ایمپیراتوری‌سینا باغلی اولان خوارزم بؤلگه‌سی‌نین مرکزی ایدی. داها سونرا خوارزمشاه‌لار دؤولتی‌نین پایتختی اولموش‌دور. آنجاق بؤیوک موغول ایمپیراتوری‌سی طرفین‌دن داغیدیل‌میش و یئنی‌دن ایجاد ائدیلمیش‌دیر.

اورگنج شهری ایسلام دونیاسی‌نین شرقین‌ده ان بؤیوک مدنی مرکزلردن بیری حساب ائدیلیردی. ۱۶۴۶-جی ایل‌ده شهرین اینسان‌لاری یئنی شهر "اورگنج"ه (Taze Ürgenç) داشینین‌جا، اؤنجه‌کی شهر "کؤهنه اورگنج" (Köne Ürgenç) اولاراق آنیلماغا باشلادی.

## اثرلر
بو شهرده ۱۱-جی و ۱۶-جی عصرلردن قالما بیر سیرا قالینتی وار. قالینتی‌لارین ان اؤنملی‌لری، بیر مسجید، بیر کاروانسارا قاپی‌سی، قالالار، توربه‌لر و بیر میناره‌دیر. قالینتی‌لار، معماری و صنعت عالمین‌ده تأثیری ایران، افغانیستان و داها سونرا ۱۶-جی عصرده‌کی هیندوستانداکی بؤیوک موغول ایمپیراطوری‌سینا قدر اوزانان باشاری‌لارین بیر سندی‌دیر.

کؤهنه اورگنج‌ده، کوبراویه و ذهبیه طریقت‌لری‌نین قوروجوسو نجم‌الدین کوبرانین توربه‌سی، تورکمن‌لرین دؤرت بویوک ولی‌سی‌نین (پریار ولی، دانیار ولی، شیهاتار ولی و دؤون ولی) مزارلاری، خوارزمشاه‌لار ایل آصلان و سولطان تکیشین توربه‌سی ایله مسجیدی،خوارزمشاه‌لار سولاله‌سی حؤکمدارلاری‌نین سارایی اولاراق ایشله‌نیلن توربگ خانیم توربه‌سی یئر آلیر.

## منبع‌لر
* اینگیلیسجه ویکی‌پدیا.

بؤلمه:تورکمنیستان تاریخی
بؤلمه:تورکمنیستان شهرلری
بؤلمه:خوارزمشاه‌لار
سهند شبکه‌سی

**سهند تی‌وی** یا دا **سهند شبکه‌سی** — ایران رادیو و تلویزیون قوروبونا آییت و شرقی آذربایجان اوستانی اۆچۆن یاییملانان تی‌وی کانالی‌دیر.
کانالین اساس یاییم دیلی آذربایجان دیلیدیر آنجاق فارس دیللی یاییم‌لارا دا خصوصی یئر آیریلمیش‌دیر.
کانالین مرکزی تبریزده یئرلشیر.

## بیر ده باخ

آذربایجان دیللی تلویزیون کاناللارینین لیستی

شرقی آذربایجان اوستانی مرکزی رادیو و تلویزیون یاییم لاری

## قایناق‌لار

بؤلمه:تورکجه کاناللار
بؤلمه:فارسجا کاناللار
بؤلمه:ایران کاناللاری
محمدرضا اخباری

**محمدرضا اخباری** ایرانلی فوتبول اویون‌چو سو دور. بو اویون‌چو ایندی تراختور کلوب اۆچون مئیدانا گئدیر.اخباری بوندان قاباق سایپا فوتبال کلوبونه‌ده اوینیوب دور.
او همچینین ایران میلّی تیمینین اویون‌چو سو دور.

## قایناقلار

بؤلمه:تراختور فوتبول کولوبو
بؤلمه:تراکتورسازی کولوبونون اویونچولاری
محمد ایران‌پوریان

**محمد ایرانپوریان** فوتبال اویون‌چو سو دور و شیراز شهرینده دوغولوب دور.بو اویون‌چونون اصلی پستی ساغ مودافیعه‌چی دیر آمّا یاریم‌مودافیعه‌چی پستینده‌ده اوینیابیلر.او ایندی تراختور فوتبول کلوبونده توپ وورور و تراختورون کاپیتانی دیر.
## قایناقلار

بؤلمه:ایران فوتبولچیلاری
بؤلمه:تراکتورسازی کولوبونون اویونچولاری
میر هدایت حصاری

**میر هدایت حصاری** ، ایران آذربایجانیندا یازیچی‌دیر. 

1308-جی گونش ایلی مرندین یئکان کهریزینده دونیایا گؤز آچان میرهدایت حصاری 40 ایله یاخین آذربایجان ادبیاتی انکشافیندا قوه‌سی قده‌ر چالیشدی و بو چالیشمانین نتیجه‌سی بیر چوخ مقاله‌لرین و کتابلارین تالیفی اولوبدور.
حصاری 1390-جی ایلین دوندوران آیینین 20سینده وفات ائدیبدیر.

## یاشاییشی و چالیشمالاری

میر هدایت حصاری ایران ایسلام انقلابیندان سونرا وارلیق درگیسی ایله امکداشلیق و بو درگی‌ده اون‌لارجا مقاله‌لرین موللیفی کیمی چیخیش ائدیر. 

## اثرلری
**یاییملانمیش اثرلری**
* عاشيقلار مجليسی
* شاهنامه منظوم ترکی
* خاقانی شیروانی(ترجمه)
* گونشسيز گونلر (شعر ديوانی)
* آذربايجان فولکلورو
* قصه‌های شيرين آذربايجانی و مشابهات آنها در اروپا
* تذکره ساقينامه‌سرايان آذربايجان
* تورکجه قديم طبی کيتابلار( 11،10،8-جی عصيرلر)

* بشقاب پرنده دروغ قرن بیستم
* پیامی از فضا
* کوچ مکاتب بشری
* ماهواره از دیدگاه علم
* قصه های شیرین نظامی (به نثر)
* قصه یوسف و زلیخا به نثر
* کنت مونت کریستو (ترجمه و تلخیص)
* آموزش اینترنت
* سیاحت نامه محمد امین افندی در آسیای میانه(ترجمه)
* شهریار شهریاران
* داستان های کوتاه (ترکی و فارسی)
* خلاصه داستان های شکسپیر (ترجمه)
* سیری در کتاب دده قورقود
* داستان های کوراوغلو قهرمان ملی آذربایجان
* آنچه باید والدین بدانند
* از سومرتا آتروپاتن
* روز شمار تاریخ 3جلد
* قدم نو رسیده مبارک
* عناصر شیمیایی چگونه کشف شدند
* احمد و خاتون
* علی و مرجان

**یاییملانمامیش اثرلری**

اونون بیر چوخ چاپ اولمامیش اثرلری ایشیق اوزو گؤرمک انتظاریندادیر. او جمله‌دن:

* فضولی‌نين ممدوحلاری
* فضولی‌نين بيبليوگرافياسی
* محمد امين رسول‌زاده‌نين ايرانداکی فعاليت‌لری
* درخلوت ساقی
* گنجينه شگفتی‌ها
* مجموعه مقالات (مقاله‌لر توپلومو) 10 جلد
* تاريخچه سينما
* آذربايجان فولکلورو (2-جی و 3- جی جيلد)
* کيچيک حکايه‌لر مجموعه‌سی   ( 2 جيلد)
* عروض قايدالارينی آسانلاشديراق
* اسکی پروتو تورکلرين تاريخی
* حافظ و شعرای آذربايجان
* ايراندا تورکجه ال يازما کيتابلار (4 جيلد) 
* صفی‌الدين ارموی و آثارش (ترجمه)
* چاپ اولماميش شعرلر (2- جيلد) 
* دده قورقود کيتابينی اينجليه‌ک 
* فارس ديلينده تورک سؤزلری
* تاريخ سومر 
* تاريخ ايلام
* رد پای فولکلور آذربايجان در اروپا
* گؤزو يولدا قالانلار
* آلبان و آتروپاتن
* مشاهير آذربايجان ( 2 جيلد)
* یاشاييشدان يارپاقلار
* خالق ناغيل‌لاری 
* آتالار سؤزو
* تاپماجالار 
* دئييم‌لر
* داستانهای کوتاه (مجموعه)
* تورک قادينلاری تاريخده کیتابلارینی آد چکمک اولار.
## قایناقلار

بؤلمه:کیمسه‌لر
بؤلمه:آذربایجانلی یازیچیلار
سلفی

**سفلی** و یا **اؤزچکیم**  بیر دیجیتال کامئرا گؤرونتوسو یا دا کامئرالی موبایل تئلفون ایله چکیلن اوتو-پرتوره گؤرونتو نوعودور. بو گؤرونتولر گئنل‌لیک‌له(عمومییت‌له) گونده‌لیک آنلاردان و بیر کامئرا ایله یوخاریدان قُل بؤیو مسافه‌سیندن یا دا آینا قاباغایندا چکیلیر. *اؤز چکیم* شکیل‌لری گئنل‌لیک‌له فیسبوک، اینستاگرام، توییتر ، تامبلر ، لینکدین ، قوقول+ کیمی سوشیال پایلاشیم سایت‌لاردا پایلاشیلیر. 

سفلی (اؤزچکیم) آکسفورد بیلی‌یوردو طرفیندن ۲۰۱۳ ایلین سؤزجوکو سئچیلن و اینگیلیس‌جه سؤزجوکونه آرتیریلان کلمه‌دیر.
۲۰۱۴ جی ایلینده سلفی سؤزون یئرینه تورکجه *اؤزچکیم* کلمه‌سی ایشله‌دیلیر.

## قایناقلار
آلپ‌آرسلان تورکش

**آلپ ارسلان تورکش** (۲۵ نوامبر ۱۹۱۷ نیکوزیا - ۴ آوریل ۱۹۹۷ آنکارا) تورک عسگر، اسکی باشباخان یاردیمچی‌سی و سیاست چی، میللیتچی حرکت پارتیاسینین قوروجوسو و ایلک گنل باشقانیدیر.

## گؤرونتولر


File:Park of Alparslan Türkeş.jpg



بؤلمه:۱۹۱۷-جی ایلده دوغولانلار
بؤلمه:۱۹۹۷-جی ایلده وفات ائدنلر
بؤلمه:۲۵ نووامبردا دوغولانلار
بؤلمه:۴ آوریلده وفات ائدنلر
بؤلمه:تورکچولر
بؤلمه:تورکیه سیاستچیلری
نیهال آتسیز

** حسین نیهال آتسیز ** (۱۲ ژانویه، ۱۹۰۵ کادیکوی _ ۱۱ دسامبر، ۱۹۷۵ ایستانبول) تورک یازیچی، تاریخچی، شاعیر و متفکر. او آدلیم تورکچو و تورانچی دیر. او ایسلاما نفرت ادیردی و اونو “عربلر طرفندن عربلر اوچون یرادلمش بیر دین” کیمی تیین ادیردی.

## گؤرونتولر


File:Atsız Davaya Gidiyor.jpg

File:Atsiz image.jpg



بؤلمه:۱۱ دسامبردا وفات ائدنلر
بؤلمه:۱۲ ژانویه ده دوغولانلار
بؤلمه:۱۹۰۵-جی ایلده دوغولانلار
بؤلمه:۱۹۷۵-جی ایلده وفات ائدنلر
بؤلمه:تورکچولر
بؤلمه:ایستانبوللو یازیچیلار
رسول رضا

**رسول رضا ** (دوغوم ۱۹۱۰ گؤی چای—وفات ۱۹۸۱ باکی) چاغداش آذربایجانین ادبیاتینین گوجلو شاعری رسول گؤیچایدا گؤزلرین دونیایا آچیب و تحصیلینی مسکو دا سوردوردی،1930 دا باکی یا گلیب یئرلشدی.
باکیدا "گنج ایشچی" گازئتینده چالیشدی.اونون ایلک شعرلر مجموعه سی ده 1932 ده باسیلدی.1937 ده اؤزو کیمین اونلو بیر شاعیر اولان نگار رفی بیگلی ایله ائولندی

## گؤرونتولر


File:Rəsul Rza və Nigar Rəfibəylinin Bakıda xatirə lövhəsi.jpg



بؤلمه:۱ آوریلده وفات ائدنلر
بؤلمه:۱۹ مه ده دوغولانلار
بؤلمه:۱۹۱۰-جو ایلده دوغولانلار
بؤلمه:۱۹۸۱-جی ایلده وفات ائدنلر
بؤلمه:آذربایجان جومهوریتی‌نین شاعیرلری
۲۱ آقوست

left|100px
**۲۱ آقوست** آمریکادا ۵۰-جی اوستان، مونا لیزانین اوغورلانماسی

۱۷۷۰ — جیمز کوک شرقی اوستورالیانی بؤیوک بریتانیا تورپاغی اعلان ائتدی و بورانی یئنی جنوبی ولز آدلاندیردی.

۱۹۱۱ — مونا لیزا رسم اثری لوور موزه‌سی ایشچیسی طرفیندن اوغورلاندی.

۱۹۵۹ — هاوایی آدالاری آمریکانین ۵۰-جی اوستانی کیمی قبول ائدیلدی.

۱۹۶۸ — ورشوو موقاویله‌سی تشکیلاتینین قوشونلاری پراق باهارینی یاتیرماق اۆچون چکوسلوواکییه داخیل اولدو.

۱۹۸۶ — کامروندا آتش‌فیشانی منشألی نیوس گؤلوندن پوسکورن کربون‌دیوکسید گازی۲۰ کیلومتر اطرافدا ۱۸۰۰ نفرین اؤلومونه سبب اولدو.

۱۹۹۱ — لاتویا موستقیللیگینین برپاسینی اعلان ائتدی.

۱۹۹۷ — آذربایجان جومهوریتی صربیستان و مونتنگرو ایله دیپلوماتیک علاقه‌لر قوردو.

بؤلمه:۲۱ آقوست
بؤلمه:ایلین گونلری
اورگنج

**اورگنج** (اوزبکجه: *Urganch* و عربجه: *جرجانیه* و فارسجا: *گرگانج*) اوزبکیستان شهرلرین‌دن بیری و خوارزم اوستانی‌نین مرکزی‌دیر کی تورکمنیستان مرزی‌نین یاخین‌لیغین‌دا یئرلشیب‌دیر. اورگنج جیحون چایی و شاوات کانالی‌نین کنارین‌دا قرار تاپیب‌دیر. ۱۷-جی میلادی عصرین آراسین‌دا کؤهنه اورگنج اهالی‌سی (تورکمنیستان‌دا و اورگنجین ۱۳۰ کیلومتر شیمال‌غربین‌ده)  سویون آزلیغینا گؤره یئنی اورگنجه کوچ‌دولر و بو شهری تأسیس ائتدیلر.

## قایناقلار

بؤلمه:اؤزبکیستان شهرلری
آخال اوستانی

بندانگشتی|آخال اوستانی‌نین موقعیتی تورکمنیستان نقشه‌سین‌ده
**آخال اوستانی** ( **آخال ولایاتیٛ**) تورکمنیستان اوستان‌لارین‌دان بیری‌دیر. بو اوستانین مرکزی عاشق‌آباد شهری‌دیر.

## اهالی

## منبع‌لر
* اینگیلیسجه ویکی‌پدیا

بؤلمه:تورکمنیستان اوستان‌لاری
احد حسینی

**احد حسینی** (۲۳ مرداد ۱۳۲۳ تبریزده) بیر ایران آذربایجان‌لی مجسمه‌چی‌دیر. اوْنون اوستادی پرویز تناولی اوْلاراق، اوْنون تشویق ایله ۱۳۵۱-جی ایلده ایتالیایا گئدیب، بیر ایل‌دن سوْنرا فرانسه‌یه گئدیب، ۶ ایل آرت دکوراتیو قوْروموندا یئنی مجسمه‌چی‌لیک اؤیرندی. ۶۷ ایلینده فرانسه کانالی‌نین مجسمه مۆسابیقه‌سینده موفق اوْلدو. احد حسینی ۷۸-جی ایلده ایرانا قاییتدی. آذربایجان موزه‌سی‌نین زیرزمینینده، اوْنون اثرلری‌نین سرگی‌سی قۇرولوب‌دور.

## یارادیجیلیغی
* یاشایش و اونون گنیشی (آذربایجان موزه‌سی)
* مونالیزا ژکوند گولوشونن (۷۴–۷۸)
* خاقانی مجسمه سی (تبریزین خاقانی پارکی)
* ستارخان وباقرخان مجسمه سی (مشروطه موزه‌سینده)
* استاد نظمی تبریزلی مجسمه سی شاعیر (تبریزین شکلی دورد یولوندا)
* قونقا مجسمه‌سی (تبریزین قونقا باشیندا)

## ائشیگه باغلانتی‌لار
* http://www.artpulsion.com/artist.asp?artistID=87 
* http://en.wikipedia.org/wiki/File:Shahriyar_-_Tabrizu.jpg
* http://www.youtube.com/watch?v=sEECM_GwAwg
* http://www.perche-web.com/wordpress/?tag=ahad-hosseini 
* http://www.ouest-france.fr/2008/07/04/remalard/Durant-quatre-annees-Ahad-Hosseini-a-sculpte-sa-Joconde--54023906.html

## قایناق
*
عاشق‌آباد

**عاشْق‌ْآبادْ** (تورکمنجه: *Aşgabat*) تورکمنیستانین پایتختی و آخال اوستانی‌نین مرکزی‌دیر. بو شهرین اهالی‌سی ۲۰۰۹-نجی ایل‌ده ۹۰۹٫۰۰۰ نفر ایمیش. عاشق‌آبادین فاصیله‌سی مشهددن (ایرانین ایکینجی بؤیوک شهری) ۲۵۰ کیلومتر و ایرانین سرحدین‌دن تکجه ۲۲ کیلومتردیر.

## تاریخ
عاشق‌آباد دونیانین ان قدیم شهرلرین‌دن‌دیر. باستان‌شوناس‌لار کؤهنه عاشق‌آبادین ان آزی ۸ مین ایل یاشی اولدوغونو و بورانین هئچ واخت تام بوشالمادیغینی بیلدیریرلر. موعاصر عاشق‌آباد شهری روسیه حربی قوشون‌لاری طرفین‌دن ۱۸۸۱-جی ایل‌ده ایران سرحدین‌ده کؤهنه عاشق‌آبادین ۱۵-۲۰ کیلومترلیغین‌دا سالینیب‌دیر.

* ۱۸۱۸-نجی ایل‌ده عاشق‌آباد بیر کیچیک کندی‌دی کی تاریخی نیسا شهری‌نین کنارین‌دا یئرلشمیش‌دی (نیسا شهری کی اشکانی‌لرین پایتختی‌دی، موغول‌لارین حمله‌سین‌ده آرادان گئدیب‌دیر و اونون اثرلری ایندی‌کی عاشق‌آبادین یاخین‌لیغین‌دا کشف اولونوب‌دور).
* ۱۸۸۱-نجی ایل‌ده روسیه بیر حربی مقر عاشق‌آباددا تأسیس ائتدی.
* ۱۸۸۵-نجی ایل‌ده حربی مقرین بؤیومه‌سی اثرین‌ده «پولتوراسک» شهری بو محل‌ده تأسیس اولوندو.
* ۱۹۲۴-نجی ایل‌ده عاشق‌آباد رسماً شوروی تورکمنیستانین پایتختی اولدو.
* ۱۹۴۸-نجی ایل‌ده زلزله بو شهری وئران قویوب، یئنی‌دن تیکیلدی.
* ۱۹۶۲-نجی ایل‌ده قره‌قوم کانالی‌نین احداثی باشلاندی کی قره‌قومو جیحون چایینا وصل ائدیردی و اوزون‌لوغو  ۶۰۰ کیلومتر ایدی (دونیانین ان بؤیوک کانالی).

## قالری

|ییلدیز هوتل
|مسکونی آپارتومان‌لار عاشق‌آباددا
|تورکمنیستان مجلیسی
File:Ashgabat SPOT 1090.jpg|عاشق‌آبادین ماهواره‌ای شکیلی
File:Walk of health overview.jpg|سردارین ساغلیک یولو
|ایلهام کوچه‌سی


## قایناقلار

بؤلمه:آسیا
بؤلمه:آسیا پایتختلری
بؤلمه:تورکمنیستان شهرلری
سامان نریمان جهان

**سامان نریمان جهان** آذربایجانلی فوتبال اویون‌چو سو دور.بو اویون‌چو ۱۳۷۰ ایلینده بوناب شهرینده دوغولوب دور. او ایندی نفچی باکی تیمین عوضوی دیر و کئچمیشده ماشین سازی، تهران نفتی، گسترش فولاد و تراختورین اویون‌چوسو اولوبدور.

## اتک یازی‌لار

## قایناقلار

بؤلمه:ایران فوتبولچیلاری
بؤلمه:تراکتورسازی کولوبونون اویونچولاری
بؤلمه:ماشین‌سازی کولوبونون اویونچولاری
دؤردونجو ایوان

**دؤردونجو ایوان**، **ایوان واسیلوویچ** ()، یا دا تاخما آدیلا مخوف یوْخسا **قوْرخونج ایوان**()،( دوغوم: ۲۵ اوت ۱۵۳۰، موسکو، اؤلوم: ۱۸ مارس ۱۵۸۴، موسکو)، موسکونون سوْن دوکو ایله روسیه‌نین ایلک تزاریدی.

## یاشایش

## گؤرونتولر


File:Wjatscheslaw Grigorjewitsch Schwarz 001.jpg|*Ivan the Terrible meditating at the deathbed of his son*. Ivan's murder of his son brought about the extinction of the Rurik Dynasty and the Time of Troubles. Painting by Vyacheslav Schwarz (1861).
File:REPIN Ivan Terrible&Ivan.jpg|*Ivan the Terrible And His Son Ivan, 16 November 1581* by Ilya Repin, 1885 (Tretyakov Gallery, Moscow)
File:Kirillov ivan grozny.jpg|Ivan the Terrible, by Sergei Kirillov
File:Ivan the Terrible by Klavdiy Lebedev.jpg|Ivan the Terrible by Klavdiy Lebedev, 1916
File:LebedevKV CarIvan4GrozPrMI.jpg|Ivan's repentance: he asks a father superior Kornily of the Pskovo-Pechorsky Monastery to let him take the tonsure at his monastery. Painting by Klavdiy Lebedev, 1898.
File:Iwan Groźny i jego niania (1886).jpg|Ivan the Terrible and his old nanny, by Bogdan (Karl) Venig
File:Ivan the Terrible and the souls of his victums by M.P.Klodt (detail).jpg|Ivan the Terrible and souls of his victims, by Mikhail Clodt
File:Pavel Pleshanov 001.jpg|Tsar Ivan the Terrible and the priest Sylvester, 24 June 1547 (oil painting, 1856, by Pavel Pleshanov)
File:Nikolay Shustov 001.jpg|Ivan the Terrible, with the Body of His Son, Who he has Murdered (1860s), by Nikolay Shustov


## قایناقلار
*

بؤلمه:کیمسه‌لر
۲۲ آقوست

left|100px
**۲۲ آقوست** اینگیلیستاندا وطنداش موحاریبه‌‌سی، آمریکادا ایلک یهودی

۱۱۳۸ — ایسکاتلند و اینگیلیستان آراسیندا موحاریبه باش وئرمیشدیر.

۱۶۴۲ — اینگیلیستان وطنداش موحاریبه‌‌سی باشلامیشدیر.

۱۶۵۴ — جيکوب بارسیمسون نيوآمسترداما (نيويورک) گلمیش‌دیر. او آمریکايا سفر ائدن ایلک یهودیدیر.

۱۸۲۷ — خوزه د لامار پرو رئیس‌جومهورو اولور.

۱۸۴۸ — آمریکا نيومکزیکو تورپاقلارینی اؤز اراضیسینه قاتیر.

۱۸۶۴— ۱۲ دؤولت ایلک ژنو قراردادینا ایمضا آتمیشلار.

۱۹۰۲ — کادیلاک اوتوموبیل شیرکتینین اساسی قويولموشدور.

بؤلمه:۲۲ آقوست
بؤلمه:ایلین گونلری
۲۳ آقوست

left|100px
**۲۳ آقوست**:  فارس خلیجینده طياره حادیثه‌سی، ایستالینقراد موحاریبه‌‌سی

۱۵۱۴ — چالدیران دؤيوشونده ياووز سولطان سلیم شاه ایسماعیل خطایی اوردوسونا غالیب گلمیشدیر.

۱۸۶۶ — پراق موقاویله‌سی نتیجه‌سینده اوتریش-آلمان موحاریبه‌‌سی بیتدی.

۱۹۱۴ — بیرینجی دونيا موحاریبه‌‌سی: ژاپون آلمانا موحاریبه‌‌ اعلان ائدیر.

۱۹۳۹ — موسکودا آلمان و شوری آراسیندا هوجوم ائتمه‌مه حاقیندا سازیش ایمضالانمیشدیر. محض بو سازیش آلمانین لهیستانین ایشغالینی آسانلاشدیران آددیم اولموشدور.

۱۹۴۲ — ایکینجی دونيا موحاریبه‌‌سی: ایستالینقراد موحاریبه‌‌سی باشلامیشدیر.

۱۹۴۳ — ایکینجی دونيا موحاریبه‌‌سی: خارکوو شهری آزاد ائدیلمیشدیر.

۱۹۴۴ — ایکینجی دونيا موحاریبه‌‌سی: مارسل شهری آزاد ائدیلمیشدیر.

۲۰۰۰ — بحرين ياخینلیغیندا، فارس خلیجینده طياره حادیثه‌سی نتیجه‌سینده ۱۴۳ نفر حیاتینی ایتیرمیشدیر.

بؤلمه:۲۳ آقوست
بؤلمه:ایلین گونلری
۲۴ آقوست

left|100px
**۲۴ آقوست**: بردعه‌نین ایشغالی، بیرلشمیش میلتلر تشکیلاتیندا ایلک قارادریلی نوماینده‌‌.

 
۹۴۴ — روسلار بردعه شهرینی اله کئچیرمیشلر.

۱۶۹۰ — هیندنین کلکته شهرینین اساسی قويولموشدور.

۱۸۱۵ — ایندیکی هولندین اساسی قانونو قبول ائدیلمیشدیر.

۱۹۱۲ — آلاسکا آمریکانین اراضیسینه قاتیلمیشدیر.

۱۹۱۴ — بیرینجی دونيا موحاریبه‌‌سی: آلمان اوردوسو بلژیکین نامور شهرینی اله کئچیرمیشدیر.

۱۹۳۱ — فرانسه و شوروی ایتیفاقی آراسیندا بیطرفلیک موقاویله‌سی ایمضالانیر.

۱۹۵۰ — ائدیت سامپسون بیرلشمیش میلتلر تشکیلاتیندا ایلک آمریکالی قارادریلی نوماینده‌‌ اولور.

بؤلمه:۲۴ آقوست
بؤلمه:ایلین گونلری
۲۵ آقوست

left|100px
**۲۵ آقوست**: فوضولینین ایشغالی، اوروگوئه موستقیللیک گونو.

۱۷۲۱ — شاماخی حاجی داوودخان طرفیندن ایستیلا ائدیلمیشدیر.

۱۸۲۵ — اوروگوئه برزیلدن موستقیللیگینی اعلان ائتمیشدیر.

۱۹۰۷ — آذربایجان موعلیملرینین ایکینجی کونگیره‌سی کئچیریلمیشدیر.

۱۹۱۹ — آذربایجان موعلیملرینین اوچونجو  کونگیره‌سی کئچیریلمیشدیر.

۱۹۴۴  — پاریس فاشیست ایشغالیندان آزاد ائدیلمیشدیر.

۱۹۹۲ —آذربایجان جومهوریتی مراکش ایله دیپلوماتیک علاقه‌‌لر قورموشدور.

۱۹۹۳ — فوضولی ارمنیستان سیلاحلی قووه‌لری طرفیندن ایشغال اولونموشدور.

بؤلمه:۲۵ آقوست
بؤلمه:ایلین گونلری
۲۶ آقوست

left|100px
**[[۲۶ آقوست]]**  ایلک ترانزیستورلو رادیو؛ لیبريادا موستقیللیک گونو؛ مهریبان علییوانین ۵۰ ایللیک ایل‌دؤنومو.

۸۳۷  — خورمیلرین سیغیناجاغی اولان بذ قالاسی سوقوط ائتمیشدیر. 

۱۰۷۱  — سلجوق حؤکمداری آلپ ارسلانین باشچیلیق ائتدیگی اوردو، بیزانس اوردوسونو مغلوب ائده‌رک، مالازگیرد دؤيوشونده غلبه قازانمیشدیر. 

۱۷۸۹ — فرانسه پارلمانی «اینسان و وطنداش حاقلاری بَياننامه‌سی»نی قبول ائتمیشدیر. 

۱۸۴۷  — لیبريا موستقیللیگی اعلان ائتمیشدیر. 

۱۹۲۰ — آمریکادا خانیملارا سئچکیلرده ایشتیراک ائتمک حوقوقو وئرن آنایاسا دوزه‌لیشی قووه‌يه مینمیشدیر. 

۱۹۳۶ — بؤيوک بریتانیا سوئز کانالینی اؤز نظارتینده ساخلاماقلا میصره موستقیللیک وئرمیشدیر. 

۱۹۵۷ — ایلک ترانزیستورلو رادیو ساتیشا چیخاریلمیشدیر. 

۱۹۷۸ — بیرینجی  ایوانن پاول روم اؤلکه‌سینین پاپاسی سئچیلمیشدیر.

بؤلمه:۲۶ آقوست
بؤلمه:ایلین گونلری
جوغرافی موختصات سیستمی

**جوْغرافی مۆختصّات سیستمی** ()، يئر اوزرینده‌کی اوبيئکتلرین يئرینی موعينلشدیرمک اۆچون ایستیفاده اولونان مۆختصّات سیستمیدیر. جوغرافی مۆختصّات سیستمی جوغرافی اوزونلوق و جوغرافی ائنلیکلردن عیبارتدیر.

## قایناقلار

بؤلمه:جوغرافیا
بؤلمه:جوغرافیایی مختصات سیستمی
بؤلمه:Cartography
بؤلمه:جوْغرافیا کود‌لاری
بؤلمه:Geodesy
بؤلمه:Navigation
مهرداد طهماسبی

**مئهرداد طهماسبی** ایران لی فوتبول اویون‌چو سو دور.طهماسبی ایندی تراختور تیمینده اوینیور.
بو اویون‌چو بوندان قاباق تهران پاسی،قائمشهر نساجی‌سی،قورقان ائتکاسی،تهران ائتکاسی،تهران کاوه‌سی،قم صباسی تیم لرینده اوینیوب دور.
## قایناقلار

بؤلمه:ایران فوتبولچیلاری
بؤلمه:تراکتورسازی کولوبونون اویونچولاری
۲۷ آقوست

**۲۷ آقوست**: ناپلئونون غلبه‌سی؛ اندونزیده دهشت.

۱۸۱۳ — درسدن دؤيوشونده ناپلئون روسیه، آلمان و اوتریش موتفیق قووه‌لری قاباغیندا غلبه قازانمیشدیر.

۱۸۶۰ — ساوويا ايالتی فرانسه‌نین ترکیبینه داخیل  اوْلموشدور.

۱۸۸۳ — کراکاتاو آتش‌فیشانینین پوسکورمه‌سی نتیجه‌سینده يارانان تسونامیدن اندونزیده ۳۶٬۰۰۰ اینسان هلاک  اوْلموشدور.

۱۹۲۷ — بریان-کلوق پیمانی ایمضالانمیشدیر.

۱۹۳۹ — آلمان موهندیسی ارنست هينکلین تیکدیگی راکتیو موحریکلی طياره‌نین ایلک اوچوشو باش توتموشدور.

۱۹۵۵ — گینسین رکوردلار کیتابی بؤيوک بریتانيادا ساتیشا بوراخیلمیشدیر.

بؤلمه:۲۷ آقوست
بؤلمه:ایلین گونلری
۲۸ آقوست

100px|left
**۲۸ آقوست**: بلقرادین ایشغالی؛ بریتانیادا برده اولماغین لغوی.

۱۵۲۱ — بلقراد عثمانلی اوردوسو طرفیندن ایشغال اولونموشدور.

۱۸۳۳— بریتانیا پارلمانی بریتانيا امپراطورلوغونون اکثر اراضیلرینده برده‌لیغی لغو ائدن قانونو قبول ائتمیشدیر.

۱۹۱۹— آذربایجان خالق جومهوریتی حؤکومتی خالق معاریفینین، اورتا مکتبلرین میلیلشدیریلمه‌سی حاقیندا قانون قبول ائتمیشدیر.

۱۹۶۳— مارتین لوترکینگ اؤزونون مشهور "I Have A Dream" (منیم بیر آرزوم وار) نوطقینی سؤيله‌میشدیر.

۱۹۸۸— آلمانین رامشتاين حربی پایگاهینداکی هاوا گؤستریسی زامانی طياره‌لردن بیری تاماشاچیلارین اوزرینه دوشموشدور.

۱۹۹۱— اوکراين شوروینین ترکیبیندن چیخدیغینی اعلان ائتمیشدیر.

۲۰۰۷— تورکيه جومهوریتینین ۱۱-جی رئیس‌جمهورو عبدالله گول وظیفه‌سینین ایجراسینا باشلامیشدیر.

بؤلمه:۲۸ آقوست
بؤلمه:ایلین گونلری
۲۹ آقوست

100px|left
**۲۹ آقوست**: نپالدا برده‌دارلیغین لغوی، کبک کؤرپوسونون آشماسی.

۱۴۹۸ — واسکودا قاما کالیکوتو ترک ائدیب پورتوغالا قايیتماغی قرارا آلدی.

۱۵۴۱ — عثمانلی اوردوسو مجاریستان کراللیغینین پايتختی بودانی ایشغال ائتدی.

۱۸۲۵ — پورتوغال برزیلین موستقیللیگینی تانیمیشدیر.

۱۹۰۷ — کبک کؤرپوسو اینشا ائدیلن زامان آشمیشدیر و ۷۵ ایشچی حیاتینی ایتیرمیشدیر.

۱۹۲۶ — نپالدا برده‌دارلیق لغو ائدیلمیشدیر.

۱۹۵۴ — سان‌فرانسیسکو بين‌الخالق فورودقاهی آچیلمیشدیر.

۲۰۰۸ — زنیت فوتبال کلوبو فینالدا منچستر یونایتدی مغلوب ائده‌رک، یوفا فینجانینین صاحیبی اولدو.

بؤلمه:۲۹ آقوست
بؤلمه:ایلین گونلری
۳۰ آقوست

left|100px
**۳۰ آقوست**  قزاقیستاندا اساسی قانون گونو.

۱۴۱۰ — قاراقويونلولار و سولطان احمد جلایری آراسیندا ایکی  شام‌غازان دؤيوشو باش وئرمیش، قاراقويونلو دؤولتینین اساسی قويولموشدور.

۱۸۳۵— ملبورن شهرینین اساسی قويولموشدور.

۱۸۳۶— آمریکادا هيوستون شهرینین اساسی قويولموشدور.

۱۸۶۰— ایلک بریتانیا ترامواسی فعالیته باشلامیشدیر.

۱۹۷۳— کنيادا فیللری شیکار ائدمک قاداغان ائدیلدی.

۱۹۷۴— بلقراد-دورتموند قطارینین سوقوطو نتیجه‌سینده ۱۵۳ سرنیشین اؤلموشدور.
 
۱۹۹۱— آذربایجان جومهوریتی اؤز موستقیللیگینی اعلان ائتمیشدیر.

بؤلمه:۳۰ آقوست
بؤلمه:ایلین گونلری
۳۱ آقوست

left|100px
**۳۱ آقوست** بغداددا دهشت، مالزیده موستقیللیک گونو.

۱۸۷۶— عثمانلی سولطانی بئشینجی موراد دئوریلمیش و اونون قارداشی ایکینجی عبدالحمید يئنی سولطان اعلان ائدیلمیشدیر.

۱۸۹۷— توماس ادیسون کینتوسکوپ آدلی ایلک کینوپرويکتورا ایختیراع حاقی آلمیشدیر.

۱۹۰۷— آنتانتانین يارادیلماسینی تاماملايان اینگیلیستان-تزار روسیه‌سی سازیشی ایمضالانمیشدیر.

۱۹۵۷— مالزی اؤزونون بؤيوک بریتانيادان موستقیللیگینی اعلان ائتمیشدیر.

۱۹۶۲— ترینیداد و توباقو موستقیللیگینی اعلان ائتمیشدیر.

۱۹۹۷— شاهزاده دیانا پاریسده اوتوموبیل قضاسیندا هلاک  اوْلموشدور.

۲۰۰۵— بغداددا دیجله چايی سطحینده‌کی کؤرپوده يارانمیش باسیریق نتیجه‌سینده ۱۱۹۹ اینسان هلاک  اوْلموشدور.

بؤلمه:۳۱ آقوست
بؤلمه:ایلین گونلری
۱ سپتامبر

**۱ سپتامبر** ایراندا زلزله، دوْنیادا ایلک سوْپرمارکت

۱۷۵۲— آزادلیق زنگی فیلادلفییایا گتیریلمیشدیر.

۱۹۲۸— احمد ذوْقوْ آلبانی نی سلطنت، اؤزوْنوْ ایسه پادشاه اعلان ائتمیشدیر.

۱۹۳۹— جوْرج ج. مارشال بیرلشمیش شتاتلار اوْردوْسوْنوْن شتاب رییسی اوْوْلموْشدوْر.

۱۹۵۱— لندن ده دوْنیادا ایلک سوْپرمارکت آچیلمیشدیر.

۱۹۶۲— ایراندا زلزله نتیجه‌سیند ۲۰۰۰۰ نفر هلاک اوْوْلموْشدوْر.

۱۹۶۹— معمر قذافی لیبیده چئوْریلیش یوْلوْ ایله رهبرلیگی اله آلیر.

۱۹۹۲— آذربایجان جمهوْریتی بیرلشمیش عرب امیرلیکلری ایله دیپلوْماتیک علاقه‌لر قوْرموْشدوْر.

بؤلمه:۱ سپتامبر
بؤلمه:ایلین گوْنلری
بؤلمه:سپتامبر آیی‌نین گوْنلری
علی نشانی

**علی نشانی** ، اورمیه لی تانینمیش شاعردیر.

علی نشانی 1305-جی گونش ایلینده آذربایجان جمهوریتینین قازاق شهرینده دونیایا گؤز آچیبدیر.
آتاسی ایران آذربایجانینین یئکانات ماحالیندا "یوخاری یئکن" کندیدن و آناسی آذربایجان جمهوریتی‌نین قازاق شهرینین کندلریندن بیری اوْلان "چایلی"داندیر.

## یاشاییشی

علی نشانی، قازاق شهرینده دونیایا گؤز آچسا دا سونرالار 1312-جی ایلده عاییله‌سی ایله بیرلیکده آرازی کئچه‌رک اورمیه شهرینه گلیب بورادا یاشاما داوام ائدیبدیر. بۇ شاعر ایندی اورمیه‌ده یاشاییر و اورمو بازاریندا پارچا ساتماق ایله مشغول دور.
او، 17 یاشیندان شعر دئمه‌گه باشلاییب و ایندی‌یه‌دک بیر چوخلو شعرلرین مؤلفی‌دیر. 1332-جی گونش ایلینده بیر قالارقی شعر دئییبدیر. سونرالار بۇ شعر خالق ماهنیسی ایله دیللر ازبری اولوبدور. 
باغبان قیزی اونون مایل اولدوغو بیر قیز ایدی. اونون آتاسی گول باغبانی اولدوغونا گؤره علی نشانی، شعرینده اونا «باغبان قیزی» آدی قویدو. سونوندا همین قیز اونا قسمت اولمادی. بۇ شعری بستهكار اسماعیل شاكری وسیله‌سی ایله ماهنی‌یا چئوریلدی. اورمیه رادیوسوندا و خلق آراسیندا مجلسلرده بیر زامان اوخونوب, داوام ائتدی. تهران رادیوسوندان آذربایجان اوخویانی رحمتلیک مصطفی پایان وسیله‌سی ایله اوخوندو و بیر خالق ماهنیسی كیمی دیللره دوشدو.

## باغبان قیزی شعری

باغبان قیزی

ائی خومار باخیشلی باغبان قیزی

چادیراسی سورمه‌یی گولو قیرمیزی

گؤزون خومارلادیر گؤیده اولدوزو

آمان باغبان قیزی، جان باغبان قیزی

یاناغی قیرمیزی، جان باغبان قیزی

بازاردا ساتدیغیم شالدی قوماشدی

گؤردوم باغبان قیزین دیلیم دولاشدی

باخدیم گردنبنده گؤزوم قاماشدی

آمان باغبان قیزی، جان باغبان قیزی

یاناغی قیرمیزی، جان باغبان قیزی

من ده بیر اوغلانام صاف و صادقم

ثروت آختارمیرام حوسنه عاشیقم

جمالین گؤرمگه خیلی شایقم

آمان باغبان قیزی، جان باغبان قیزی

یاناغی قیرمیزی، جان باغبان قیزی

خوش بئجریب آتان گوللردن سنی

یاخشی ائشیتمیشدیم دیللردن سنی

ایسته سم آلاردیم اللردن سنی

آمان باغبان قیزی، جان باغبان قیزی

یاناغی قیرمیزی، جان باغبان قیزی.

## قایناقلار
هونلار

[بندانگشتی|هون [ایمپیراتورلوق|ایمپراتورلوغونون نقشسی اروپا و آسیادا.]]
**هونلار** یا هون قبیله لری ()، گچمیش زامانلاردا یاشیان بیر مردومی دیلر کی خزرین شرقیندن توتوب تا اروپانین مرکزی یئرلرینه جاغ حکومت الرمیشلر.

هونلارین اکثر قبیله لری تؤرک دیلینده دانیشاردیلار اما اونلارین ایچینده آیری قؤملارین اقلیت قارشیقی دا واریمیش.

هون دؤلتی شرقیندن غریبینه جاغ قؤدرتلی ارتشیله تانیناردی و مردؤملاری اکثرا قبیله اؤلان صورتینده یاشاییش الردیلر و اونلارین اصلی شؤغلی دامدارلئغ و عشایری صورتینده کچینمغیمیش.

آتیلا، هونلارین اْن بویوک شاهلاریدی که اونون الینده روم ایمپراتورلوغی مغلوب اولدی و دمغ اؤلار ساواشلارینین هئچ بیرینده اؤتؤزمادی. شاه آتیلا اؤتؤس ساواشیندا شرقی اؤلان روم ایمپراتوریسین بویوک بیر شیکست وردی که باستان دؤرانیندا اؤزونه گوره بیر شاهکار حسابا گلیردی.

## هون قؤشونی
هونلار قدیم دؤرانیندا بؤیؤک بؤیؤک نقشلر ایفا الدیلر کی اؤنلارین آدی نچه ایللر سونریاجاق یادلاردان چیخمادی.

هون ارتشینین اصلی گؤردانی یونگؤل آتچیلاریمیشلار کی آت اؤستوندن اؤخ آتیب و دؤشمن ساواشچیلارین وورارمیشلار.

آچیغ دشتلرده یؤنگؤل آتچیلارین دالیندا آغئر آتچیلار قاچارمیشلار و اؤنلارین آرخاسین ساخلیارمیشلار کی اؤخچیلارین زؤماری قوتاراندان سؤنرا یؤخؤن درگیریه گیررمیشلر.
## قایناقلار

بؤلمه:تاریخی خالقلار
بؤلمه:تورک ائللری
بؤلمه:تورک ایمپیراتورلوقلار
هوشنگ جعفری

بندانگشتی|سول|هوشنگ جعفری
**هوشنگ جعفری**، چاغداش آذربایجانلی شاعیر و رسّام.

## حیاتی
هوشنگ جعفری ۱۳۳۷–جی هیحری گۆنشلی ایلده زنگان اوستانینین ماهنیشان بؤلگه‌سینده یئرلشن اوریاد قصبه‌سینین قلعه‌جیق کندینده دونیایا گلیب. رسّام‌لیغی اۆستاد رحیم نوه‌سین‌دن اؤیرنیب. زنگان والی‌لینین باش معاونلریندن بیری اوْلۇب. آما "حاجیلار" و "بلا وۇرۇن بئله فرماندارا" شئعرلرینی یازدیقدان سوْنرا اۆچ ایل خالقین خیدمتیندن دؤولتین الیله  اۇزاقلاشدیریلیب. اۆچ ایلدن سوْنرا ماکیناچی کیمی خیدمته چاغایریلیب.

اۆچ قیزی و بیر اوْغلۇ وار. اوْغلۇ قریمچی، قیزلاریندان بیری شاعیره، بیری رسّام، اۆچۆنجۆسۆ ایسه مینیاتۆرچۆدۆر.

## زنگان
هوشنگ جعفری زنگانین آدینین یئنیدن آزربایجانا چئوریلمسینه داییر تئزیسلر ایفاده ائدیب و اوْ آدین یئنی‌دن زنگانا وئریلمسینی ایستییر. بۇنا گؤره جعفری دئییر کی زنگانین آدی قیزیل آذربایجان (قیزیلین آرتیریلماسی داها ایکی آزربایجاندان آیری تۇتۇلماسیدیر) اوْلمالیدیر نییه کی اورادان قیزیل اؤزن کیمی آخار چای   کئچیر  و دیرلی قیزیل، میس و آیری معدنلار بۇ اوْستاندا بۇلۇنور.

## یارادیجیلیغی

گئجه تا صبحه کیمی من مله‌دیم بیلمدینیز هئچ!،
اۆریین قانینی گؤزدن اله‌دیم بیلمدینیز هئچ!،
گۆن چیخان وقتتا ییغیشدیز بیر آغاج کؤلگسینه،
اۇیدۇز اولده اۆرکدن قارا بایقۇش سسی‌نه،
اوْیانان اوْلمادی کیمسه اوْ آغاج شیهه‌سینه،
نه یۇخۇ، لش-لشین اۆسته کله‌دیم بیلمدینیز هئچ،
قوْللاریزدان یاپیشیب سیل‌که‌له‌دیم بیلمدینیز هئچ.

----

باخدیم دالیسیجا یار گئدنده،
بیر یوْلدا دئدیم باخار گئدنده،
باخدی قاپیدان کئچنده گۆلدۆ،
بیلمزدی اۆرک اۇمار گئدنده،
باغلاندی دیلیم اۆرکدن آما،
آز قالدی چکیم هاوار گئدنده!،
سندن سونرا عشقی نئی‌نییرم من!،
آل عشقینی‌ده آپار گئدنده.


## خاریجیی کئچيدلر

**Youtube دا باخین**
* http://www.youtube.com/watch?v=99QHqwiXT0k
* http://www.youtube.com/watch?v=V4G-A8OaZeU
* http://www.youtube.com/watch?v=Hyzfctq7gLw
* http://www.youtube.com/watch?v=wjy6_3w-mLA
* http://www.youtube.com/watch?v=b5z0bCx2iZA

بؤلمه:آذربایجانلی شاعیرلر
بؤلمه:تورک ادبیاتی
بؤلمه:زنجانلی شاعیرلر
بؤری امیرلیگی

**بؤری امیرلیگی** یا **بؤریلر آتابی‌لیگی** ۱۱۰۴-نجی میلادی ایلدن ۱۱۵۴-نجی میلادی ایله‌جه اورتا دوغودا شام منطقه‌سینده حؤکم سورن تورک امیرلیک دیر. بؤری امیرلیگی‌نین ایلک امیری، توغ تکین، دمشقین سلجوقلی امیری، دوقاقین اؤلوموندن سونرا شهری ایداره ائتمگه باشلاییب، اؤز امیرلیگین قوردی. بؤری دوغو تورک یوردلاریندا *قورد* معنی‌سینده دیر. بو امیرلیک اؤز آدین ایکینجی امیری، تاج الملوک بؤری، آدین‌دان آلیب دیر.
## بؤری امیرلر و آتابی‌لری
*امیر سیف الاسلام ظاهر الدین توغ تکین (۱۱۰۴–۱۱۲۸)
*امیر تاج الملوک بؤری (۱۱۲۸–۱۱۳۲)
*امیر شمس الملوک اسماعیل (۱۱۳۲–۱۱۳۵)
*امیر شهاب الدین محمود (۱۱۳۵–۱۱۳۹)
*امیر جمال الدین محمد (۱۱۳۹–۱۱۴۰)
*امیر معین الدین اونور (۱۱۴۰–۱۱۴۹) (نائب السلطنه)
*امیر مجیر الدین ابو سعید اباق (۱۱۴۰–۱۱۵۴)
## قایناقلار

بؤلمه:تورک تاریخی
بؤلمه:ایسلام تاریخی
مکه

**‌مکّه‌**  — سعودیه‌ عربیستانیندا بیر شهریدیر.  ‌مکّه‌ – دونیا موسلمانلارینین اساس موقدس شهریدیر. 
بندانگشتی|مکّه
## ایسلامدا ‌مکّه‌نین یئری
ایسلام دینینین بانیسی محمد قدیم‌ تیجارت مرکزی اوْلان بۇ شهرده دوْغۇلمۇش، یاشامیش و اؤز تبلیغاتینا باشلامیشدیر. اوْ، الله‌آ ایمان گتیرمکدن بوْیۇن قاچیران هموطن‌لرینین تعقیبیندن یاخا قۇرتارماق اۆچۆن 622-جی ایلده بیر دسته‌ طرفداری ایله بیرلیکته‌ یثربه (سوْنرادان مدینه آدلاندیریلمیشدیر) کؤچمۆش، اورادان ‌مکّه‌لیلره قارشی موباریزه‌ آپارمیش، نتیجه‌ اعتیباری ایله اونلاری اؤزۆنه تابع ائتدیرمیشدیر.

محمد ‌مکّه‌نین قدیم‌ بۆت پرست زیارتگاهی اوْلان کعبه‌نی ایسلامین باشلیجا موقدس اوْجاغی اعلان ائتمیش و بۆتۆن موسلمانلارا اوْرانی زیارت ائتمه‌یی (حجه گئتمه‌یی) امر ائتمیشدیر. کعبه‌ ‌مکّه‌نین المسجید الحرام آدلانان اساس مسجیدینده یئرله‌شیب‌دیر.

اوْرتا عصرلرده ‌مکّه‌ حیجازین (عربیستانین) ایداری مرکزی ایدی، شهرده دین علم‌لری ترقی ائدیردی. XX عصرین اول‌لرینده ‌مکّه‌ شهر شریف‌لرینین تۆرک حؤکمرانلیغینا قارشی قالدیردیقلاری عصیانین سیاسی مرکزینه چئوریلمیشدی.

‌مکّه‌ده دؤرد سونّی مذهبینین و جعفری شیعه‌لرینین تدریس مۆسیسه‌لری یئرله‌شیب‌دیر.

## مکّه‌نین تاریخی
تام آدی ‌مکّه‌ المکرّمه‌ اوْلان شهر سعودیه‌ عربیستانی کیرال‌لیغینین غربینده مدینه و طائیف شهرلری آراسیندا یئرلشمیشدیر. عرب دیلینده مرکز معناسینی داشییان شهر ام‌القوراء، بئیت اۇل-‌امین، بککه کیمی ده قئید اولونۇر.

‌مکّه‌ ایلک اول سۇسۇز صحرا اوْلموش سوْنرادان ایبراهیم پئیغمبرین حیات یوْلداشی هجر خانیم اوْغلۇ ایسماعیل پئیغمبر ایله بۇرایا گلمیش و الله‌آ دوعا ائدرک اوْنا سۇ وئریلمسینی ایستمیشدی. الله‌ تعالی دا دوعاسینی قبول ائدیب و بۇگۆن زمزم آدلانان بۇلاغ صحرادا یوْخدان وار ائتمیشدی. ‌مکّه‌یه سوْنرادان باشقا عرب قبیله‌لری ده آخیشماغا باشلامیشدی. ‌مکّه‌ ایلک اوْرتا عصرلرده موختلیف دؤلت اراضیلرینه تابع اوْلسا دا سوْنرادان الله‌ تعالی طرفیندن ائلچی اوْلاراق محمد علیه‌السلامی گؤندرمیش و ایسلام دینینین غالیب گلمسیندن سوْنرا یارانان ایلک موسلمان خیلافتینین پایتختی اوْلموشدور. ‌مکّه‌نی داها چوْخ مشهور ائدن اورادا یئرلشمیش کعبه‌ ائویدیر. ‌قرآنی ‌کریمده الله‌ تلانین ائوی آدلاندیریلان کعبه‌ ایبراهیم پئیغمبر طرفیندن ایلک دفعه‌ تیکیلدییی بیلدیریلیر. بۇ گۆن بۆتۆن دونیادا ناماز قیلان و دوعا تۇتان موسلمانلار اۆزلرینی محض قیبلیه یعنی ‌مکّه‌ شهرینده یئرلشمیش کعبه‌ ائوینه(بککه) طرف تۇتۇرلار.

‌مکّه‌ شهریینده ۱٬۷۰۰٬۰۰۰ اینسان یاشاییر. حج زیارتی زامانی شهرین اهالیسی دفعه لرله‌ آرتیر. سعودیه‌ عربیستانی کیرالی ‌مکّه‌ و مدینه شهرلرینین مودافیعه‌جیسی سایایلیر.

غئیری-موسلمانلارین شهره ‌دخیل اوْلماسی قدغندیر.

## هاوا وضعیتی

## قایناقلار

## آرتیق اوخو
* 
* 
* 
* 
* Watt, W. Montgomery. "Makka – The pre-Islamic and early Islamic periods." *[[Encyclopaedia of Islam]]*. Edited by: P. Bearman, Th. Bianquis, C.E. Bosworth, E. van Donzel and W.P. Heinrichs. Brill, 2008. Brill Online. 6 June 2008
* Winder, R.B. "Makka – The Modern City." *Encyclopaedia of Islam*. Edited by: P. Bearman, Th. Bianquis, C.E. Bosworth, E. van Donzel and W.P. Heinrichs. Brill, 2008. Brill Online. 2008
* 

## ائشیک باغلانتیلار
* Holy Makkah Municipality
* Saudi Information Resource – Holy Makkah 
* Personal Narrative of a Pilgrimage to Al Madinah and Makkahh, by Richard Burton

بؤلمه:مکه
بؤلمه:حج
بؤلمه:ایسلام
بؤلمه:مقدس شهرلر
بؤلمه:سعودی عربیستان
بؤلمه:ایسلامین موقدس شهرلری
بؤلمه:قیزیل دنیز
۲ سپتامبر

**۲ سپتامبر**: چین‌ده ایلک تلویزیون، تایتانیکین بقایاسی‌نین آشکارلانماسی
￼

۱۶۴۲ — اینگیلیس مجلیسی تئاتری قاداغان ائدیر.

۱۷۸۱ — لوس‌آنجلس شهری‌نین اساسی قویولور.

۱۹۲۲ — فورد کارخانالارین‌دا ایشه مست گلمک قاداغان ائدیلیر.

۱۹۵۸ — چین‌ده ایلک تلویزیون.

۱۹۶۵ — اینترنتین اجدادی اولان آرپانت میدانا چیخیر.

۱۹۸۵ — فرانسیز سفری تایتانیکین بقایاسینی آشکار ائدیر.

۱۹۹۱ — تجزیه‌چی داغلیق قاراباغ موختار ویلایتی آذربایجان شوروی‌نین ترکیبین‌دن چیخدیغینی بیان ائدیر.

بؤلمه:۲ سپتامبر
بؤلمه:ایلین گونلری
بؤلمه:سپتامبر آیی‌نین گونلری
۳ سپتامبر

**۳ سپتامبر**: ایلک کونسرو کارخاناسی، ایتالیانین تسلیم اولماسی

۱۲۶۰ — عین جالوت ساواشی: سیف‌الدین قوْتاز و بایبارس باشچیلیغینداکی مملوک اوْردوسو٬ موغول اوْردوسونو آغیر مغلوبیته سالمیشدیر.

۱۵۸۸ — گنجه قالاسی تیکدیریلیب.

۱۷۸۳ — بریتانیا آمریکانین موستقیل‌لیگینی تانیمیش‌دیر.

۱۸۵۹ — شیخ شامیل داغیستان‌دان سنت‌پترزبورقا گتیریلمیش‌دیر.

۱۹۱۲ — لندن‌ده دونیانین ایلک کونسرو کارخاناسی ایستیفاده‌یه وئریلمیش‌دیر.

۱۹۴۳ — ایکینجی دونیا مۆحاریبه‌سی: ایتالیا تسلیم اوْلموشدور.

۱۹۵۲ — تورک بایراغی آغری داغی‌نین قوله‌سینه سانجیلمیش‌دیر.

بؤلمه:۳ سپتامبر
بؤلمه:ایلین گونلری
بؤلمه:سپتامبر آیی‌نین گونلری
۴ سپتامبر

**۴ سپتامبر**: گوگل شیرکتی، ایلک الکتریک لامپی
￼

۱۴۷۹ — ایسپانیا قناری آدالارینی اله کئچیرمیش‌دیر.

۱۸۰۲ — آلمان عالیمی گئورگ فریدریش گروتفند بابیل ال‌یازمالارینی ترجومه ائتمیش‌دیر.

۱۸۸۲ — توماس ادیسون ایلک الکتریک لامپینی تقدیم ائتمیش‌دیر.

۱۹۳۷ — میللت‌لر جامیعه‌سی عرب و ایسرائیل دؤولت‌لری‌نین یارادیلماسی ایدیعاسینی به‌یه‌نیر.

۱۹۶۳ — فرانسه‌لی سیاست‌چی روبرت شومان (آوروپا بیرلیگی‌نین بانی‌لرین‌دن بیری) وفات ائتمیش‌دیر.

۱۹۷۵ — «چتو؟ قدئ؟ کوق‌دا؟» وئریلیشی‌نین ایلک بوراخیلیشی.

۱۹۹۸ — «گوگل» شیرکتی‌نین اساسی قویولور.

بؤلمه:۴ سپتامبر
بؤلمه:ایلین گونلری
بؤلمه:سپتامبر آیی‌نین گونلری
۵ سپتامبر

**[[۵ سپتامبر]]**: ایلک بنزین پومپو، محمدعلی کلی اولمپیک قهرمانی
￼

۱۸۸۵ — دونیادا ایلک بنزین پومپو آمریکادا قوراشدیریلیر.

۱۹۰۵ — روسیه-ژاپن موحاربه‌سی‌نین سونو.

۱۹۱۸ — روسیه‌ده «قیرمیزی تررور»اون باشلانغیجی.

۱۹۵۰ — سوریه‌ده اساسی قانون قبول ائدیلیر.

۱۹۶۰ — محمدعلی کلی اولمپیک قهرمانی اولدو.

۱۹۷۱ — کانادادا ایلک فرانسه دیل‌لی تلویزیون.

۱۹۹۱ — نلسون ماندلا جنوبی آفریقانین باشچی‌سی اولدو.

بؤلمه:۵ سپتامبر
بؤلمه:ایلین گونلری
بؤلمه:سپتامبر آیی‌نین گونلری
۶ سپتامبر

**۶ سپتامبر**: اینگیلیس‌ده ایلک پول‌سوز کیتابخانا یارادیلدی
￼

۱۷۱۶ — بوستون‌دا ایلک آمریکالی دنیز فانوسو.

۱۸۵۲ — اینگیلیس‌ده ایلک پول‌سوز کیتابخانا یارادیلدی.

۱۸۷۳ — روس ایمپیراتوری‌سی خیوه خان‌لیغینی ایشغال ائدیر.

۱۹۵۲ — ژنوده موؤلیف حوقوق‌لاری حاقین‌دا بین‌المیللی قرارداد ایمضالانیر.

۱۹۸۶ — آنکارادا کنیسه‌ده ترور عملی: ۲۱ نفر هلاک اولور.

۱۹۹۴ — آذربایجان جومهوریتی قمر آدالاری ایله دیپلوماتیک علاقه‌لر قورموش‌دور.

بؤلمه:۶ سپتامبر
بؤلمه:ایلین گونلری
بؤلمه:سپتامبر آیی‌نین گونلری
۹ سپتامبر

**۹ سپتامبر**: ایلک گؤی پوستو سرویسی، قیبریسین توتولماسی

۳۳۷ — روم ایمپیراتوری‌سی پارچالانمیش‌دیر.

۱۵۷۰ — عثمانلی اوردوسو قیبریسی توتموش‌دور.

۱۸۲۵ — بتهوونین سون کونسرتی اوْلموشدور.

۱۸۳۵ — فرانسه‌ده سانسور: کاریکاتور چکمک قاداغان ائدیلمیش‌دیر.

۱۹۱۱ — دونیادا ایلک دفعه اینگیلیس‌ده گؤی پوستو سرویسی میدانا گلمیش‌دیر.

۱۹۴۴ — بولغاریستان فاشیزم‌دن آزاد اولونموش‌دور.

۱۹۵۵ — شوروی و آلمان دیپلوماتیک علاقه‌لری برپا ائتمیش‌لر.

بؤلمه:۹ سپتامبر
بؤلمه:ایلین گونلری
بؤلمه:سپتامبر آیی‌نین گونلری
۷ سپتامبر

**۷ سپتامبر**: برزیل‌ده موستقیل‌لیک گونو، موزامبیک‌ده پیروزلوق گونو
 

۱۸۱۲ — موسکویا حمله ائد‌ن ناپلئون روس‌لاری شهرین ۷۰ مایل غربین‌ده‌کی بورودینودا اوتوراق ائتدی.

۱۸۸۲ — نیویورک‌دا بیر محله الکتریک‌له تجهیز اولونور.

۱۹۴۳ — ایکینجی دونیا مۆحاریبه‌سی: ایتالیا موتفیق‌لره تسلیم اولدو.

۱۹۵۳ — خروششوو شوروی رهبری اولور.

۱۹۵۶ — بیرلشمیش میلت‌لر سازمانی برده‌لیگی و برده تیجارتینی قاداغان ائد‌ن قطعنامه قبول ائدیر.

۱۹۸۶ — شیلی‌ده پینوچت سوی‌قصده معروض قال‌دی، ۵ موحافیظی اؤلدو.

۱۹۹۲ — آذربایجان جومهوریتی ژاپن ایله دیپلوماتیک علاقه‌لر قورموش‌دور.

بؤلمه:۷ سپتامبر
بؤلمه:ایلین گونلری
بؤلمه:سپتامبر آیی‌نین گونلری
۸ سپتامبر

**۸ سپتامبر**: قودسون تالانی، بوداپستین فتحی
 

۷۰ — ایمپیراتور تیتین رهبرلییین‌ده‌کی روم اوردوسو قودسو تالان ائتدی.

۱۳۳۱ — استفان دوشان اؤزونو صربیستان شاهی اعلان ائتدی.

۱۵۰۴ — میکل‌آنژ "داوود" هیکلینی تاماملادی.

۱۵۲۹ — سولطان سولیمان قانونی‌نین رهبرلییین‌ده‌کی عثمانلی ایمپیراتوری‌سی بوداپستی فتح ائتدی.

۱۶۳۶ — آمریکانین ان قدیم بیلیم‌یوردو هاروارد بیلیم‌یوردو یارادیلمیش‌دیر.

۱۸۶۲ — عثمانلی ایله اوروپا دؤولت‌لری آراسین‌دا ایستانبول پروتوکولو ایمضالانمیش‌دیر.

۱۸۸۶ — جنوبی آفریقانین ان بؤیوک شهری ژوهانسبورقورن اساسی قویولموش‌دور.

بؤلمه:۸ سپتامبر
بؤلمه:ایلین گونلری
بؤلمه:سپتامبر آیی‌نین گونلری
۱۲ سپتامبر

**[[۱۲ سپتامبر]]**: مارافون دؤیوشو باش وئریب. کولومب دونیا سیاحتینه باشلاییب.
￼

۴۹۰ میلاددان اؤنجه — مارافون دؤیوشو باش وئریب.

۱۵۰۴ — کریستوف کولومب دونیا سیاحتینه باشلامیش‌دیر.

۱۷۲۳ — روس قوشونو خزر اطرافی رایون‌لاری و باکینی ایشغال ائدیر.

۱۹۵۳ — خروش‌شوو شوروی‌نین رهبری سئچیلمیش‌دیر.

۱۹۶۶ — اصالتاً جنوبی آذربایجان‌دان اولان آمریکا وطن‌داشی فضایا گئدن ایلک خانیم انوشه انصاری آنادان اولور.

۱۹۸۰ — تورکیه‌ده ارتش حاکیمیتی اله آلیر. جومهوریت تاریخین‌ده ۳-جو دفعه ارتیش سیاسی حاکیمیته آچیق شکیل‌ده موداخیله ائدیر.

۲۰۰۱ — یازی‌چی، ترجومه‌چی ماناف سولیمانوو وفات ائتمیش‌دیر.

بؤلمه:۱۲ سپتامبر
بؤلمه:ایلین گونلری
بؤلمه:سپتامبر آیی‌نین گونلری
۱۳ سپتامبر

**۱۳ سپتامبر**: دونیا فوری یاردیم گونو؛ بین‌المللی برنامه‌چی‌لر گونو.
￼

۱۷۸۸ — نیویورک آمریکانین پایتختی اعلان ائدیلمیش‌دیر.

۱۸۹۹ — آمریکادا ایلک تصادوف باش وئرمیش‌دیر.

۱۹۰۱ — فرانسه‌ده اوتوموبیل‌لره مجبوری صورت‌ده نومره نیشان‌لاری وئریلمه‌یه باشلانمیش‌دیر.

۱۹۰۲ — اینگیلیس‌ده ایلک دفعه اولاراق مادی مدرک کیمی بارماق اثرین‌دن ایستیفاده اولونموش‌دور.

۱۹۴۴ — چان کای شی چینین رئیس‌جومهورو سئچیلمیش‌دیر.

۱۹۶۲ — آلبانی ورشوو موقاویله‌سی تشکیلاتین‌دان چیخمیش‌دیر.

۱۹۹۶ — توپاک شکور قتله یئتیریلمیش‌دیر.

بؤلمه:۱۳ سپتامبر
بؤلمه:ایلین گونلری
بؤلمه:سپتامبر آیی‌نین گونلری
۱۴ سپتامبر

**۱۴ سپتامبر**: ناپلئون اوردوسو موسکویا داخیل اوْلموش‌دور؛ وین‌ده اوپک فعالیته باشلامیش‌دیر.

۱۸۱۲ — ناپلئون اوردوسو موسکویا داخیل اوْلموش‌دور.

۱۸۲۹ — ادیرنه صولحو ایمضالانمیش، روسیه-عثمانلی مۆحاریبه‌سی سوْنا چاتمیش‌دیر.

۱۸۵۳ — تورکیه ایله روسیه آراسین‌دا کریم مۆحاریبه‌سی باشلامیش‌دیر.

۱۸۶۷ — مارکسین "کاپیتال" اثری‌نین ایلک جیلدی نشر اوْلموش‌دور.

۱۹۲۰ — جنوبی آذربایجانا ایرانین ترکیبین‌ده گئنیش موختاریت وئریلمه‌سی اۆچون موباریزه آپارمیش اینقیلاب‌چی شیخ محمد خیابانی وفات ائتمیش‌دیر.

۱۹۶۰ — وین‌ده اوپک فعالیته باشلامیش‌دیر.

۲۰۰۶ — ایستانبول‌دا تورک‌دیل‌لی دؤولت‌لرین خوصوصی سرویس اورقان‌لاری رهبرلری‌نین کونفرانسی کئچیریلمیش‌دیر.

بؤلمه:۱۴ سپتامبر
بؤلمه:ایلین گونلری
بؤلمه:سپتامبر آیی‌نین گونلری
۱۵ سپتامبر

**۱۵ سپتامبر**: کاستاریکا، السالوادور، گواتمالا، هوندوراس و نیکاراگوادا موستقیل‌لیک گونو.
 

۱۸۳۵ — چارلز داروین "بیقل" کؤرپوسون‌دن قالاپاقوس آدالارینا یئتیشمیش‌دیر.

۱۹۱۶ — سوم دؤیوشون‌ده اینگیلیس‌لر دونیادا ایلک مارک ۱ تانکینی تست‌دن کئچیرمیش‌لر.

۱۹۲۸ — اینگیلیس میکروبیولوژیست الکساندر فلمینگ دونیادا ایلک دفعه پینی‌سیلین الده ائتمیش‌دیر.

۱۹۳۵ — نورنبرق قانون‌لاری ایله یهودی‌لر وطنداش‌لیق‌دان محروم ائدیلمیش‌لر، آلمانین دؤولت نمادی سینمیش صلیب اولموش‌دور.

۱۹۵۰ — کوره مۆحاریبه‌سی: آمریکا اؤز یئنمه‌لرینی جنوبی کوره‌نین اینچئون شهرینه یئرلشدیرمیش‌دیر.

۱۹۵۹ — نیکیتا خروش‌شوو شوروی رهبرلری آراسین‌دا ایلک دفعه آمریکایا سفر ائتمیش‌دیر.

۱۹۷۱ — "قرین‌پیس" تشکیلاتی‌نین ایلک ایقدامی کئچیریلمیش‌دیر (آلاسکاداکی آتومی تست‌لرینه قارشی)

بؤلمه:۱۵ سپتامبر
بؤلمه:ایلین گونلری
بؤلمه:سپتامبر آیی‌نین گونلری
دینار

**دینار** دوققوز چاغداش اؤلکه‌نین و تاریخده چوخلو دؤولتین پول بیریمی دیر. دینار سؤزجوگونون کؤکی لاتین‌جه‌ده dēnārius دیر. بۇ سؤزجوک لاتین‌جه‌دن یونان دیلینه و یونان دیلیندن سوریانی دیلینه و سوریانی دیلیندن عربجه‌یه داخیل اوْلوب دور.
## بوگون دینار پول بیریمین ایشلدن اؤلکه‌لر

## قایناقلار

بؤلمه:پول بیریملری
محمد عاکف ارسوی

**محمد عاکف ارسوی** (تورکیه تورکجه‌سی: Mehmet Âkif Ersoy) بؤیوک آدلین شاعیر، یازیچی، سیاست‌چی و ایستیقلال مارشینین یازاری دیر. چاناق قلعه داستانی، بولبول و صفحات ان اؤنملی اثرلریندن دیر. ایکینجی مشروطیت دؤنمینده صراط المستقیم (سوْنرالار سبیل الرشاد آدلانیب) درگیسی‌نین باش یازاری ایدی.

## یاشامی
#### دوغوم و اوشاق‌لیق ایل‌لری
محمد عاکف ارسوی ۱۸۷۳-نجی میلادی ایلین دسامبر آییندا ایستانبولدا فاتیح ایلچه‌سینین قارا گومروکونون ساری گؤزل محله‌سینده آنادان اوْلوب دور. قایناق‌لارا گؤره آتاسی آرناووت (آلبانیالی) کؤکلی و آناسی بوخارادان آنادولویا گلمیش عایله‌دن ایدی. محمدین آتاسی چاناق قلعه‌نین بایرامیچ ایلچه‌سینده ایمام اولماغی و اونون ایلک اوشاق‌لیق چاغلارینین بایرامیچ‌ده گئچمه‌سی اۆچون دوغوم یئری بایرامیچ ثبت اوْلوب دور.
#### اؤگرنمه ایل‌لری
اؤز چاغینین رسملری ایله ۴ یاش ۴ آی ۴ گونی اولغاچ، ایستانبولون فاتیح ایلچه‌سینده اوْلان امیر بخاری محله مکتبینه گئتدی. اوچ ایل سوْنرا ایبتیدایی مکتبه گئچیب آتاسی یانیندا عربجه‌نی اؤگرنمه‌یه باشلادی. اوْرتا اؤگرنمه اۆچون ۱۸۹۲-نجی میلادی ایل‌ده فاتیحین روشدیه مرکزینه گئدیب بیر چاغدا فاتیح مسجیدینده فارس دیلین داها اؤگرندی. اوْرتا اؤگرنمه‌سینین سوْنوندا تۆرکجه، عربجه، فارسجا و فرانسه‌جه ده یوکسک مهارته یئتیشدی.
#### زیراعت باخانلیغیندا گئچن ایل‌لری
**محمد** ۱۸۹۳-نجی و ۱۹۱۳-نجی میلادی ایل‌لر آراسیندا زیراعت باخانلیغیندا ایشله‌ییب بیر معمور اولاراق چوخلو منطقه‌لری گزیپ خلق و خلقین قایغیلاری ایله تانیش اولدی. ۱۸۹۹-نجی میلادی ایلده، *محمد امین بی* قیزی اوْلان، *عیصمت خانیم* لا ائوله‌نیب بۇ ائوله‌نمه‌نین نتیجه‌سی ۵ اوشاق، *جمیله*، *فریده*، *سۇادی*، *امین* و *طاهیر*، ایدی.

## ادبی ایشلریندن اؤرنک
#### آیریلیق فیکری ناسیل گیردی سیزین بئینینیزه
محمد عاکف ارسوی اؤز ادبی یارادیچیلیغیندا عثمانلی ایمپیراطورلوغونون توشمه‌سیندن آیدینجا ناراحات‌لیغین بیلدیرردی و میلیّتچیلیگی بۇ اولایین سببلریندن بیلردی.

## اثرلری
* سولئیمانییه کورسوسونده (1912) 
* فاتیح کورسوسونده 1913 
* حاقین سسلری (1913) 
* خاطیره‌لر (1917) 
* عاصیم 1919 
* ایستیقلال مارشی 1921 
* کؤلگه‌لر 1933
* صفحات 1928 

## قایناقلار

* Mehmet Akif Ersoy, Yeşim Gökçe, Bilkent University
* Mehmet Akif Ersoy, Türkiye Cumhuriyeti Çökerken, Vural Savaş
* https://wikisource.org/wiki/%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF_%D8%B9%D8%A7%DA%A9%DB%8C%D9%81_%D8%A7%D8%B1%D8%B3%D9%88%DB%8C

بؤلمه:تورک ادبیاتی
بؤلمه:تورک شاعیرلر
بؤلمه:تورک یازیچیلار
بؤلمه:کیمسه‌لر
۱۶ سپتامبر

**۱۶ سپتامبر**: مکزیک موستقیلی‌یینی اعلان ائتدی؛ مالزی دؤولتی یارادیل‌دی.
￼

۱۸۱۰ — مکزیک ایسپانیادان موستقیلی‌یینی اعلان ائد‌رک، موحاربه‌یه باشلادی.

۱۸۵۹ — دیوید لیوینقستون نیاسا گؤلونون ساحیلینه چیخان ایلک اوروپالی اولدو.

۱۹۰۸ — ویلیام دورانت طرفین‌دن "جنرال موتورز" شیرکتی تأسیس ائدیل‌دی.

۱۹۱۸ — روسیه‌ده "قیرمیزی بایراق نیشانی" تأسیس ائدیل‌دی.

۱۹۶۳ — مالزی دؤولتی یارادیل‌دی.

۱۹۷۸ — ایرانین طبس شهرین‌ده باش وئرن زلزله ۱۵ مین آدامین اؤلومونه سبب اولدو.

۱۹۹۹ — وولقودونسک‌ده‌کی ترور عملین‌ده ۱۹ نفر هلاک اولدو.

بؤلمه:۱۶ سپتامبر
بؤلمه:ایلین گونلری
بؤلمه:سپتامبر آیی‌نین گونلری
۱۷ سپتامبر

**۱۷ سپتامبر**: موریس کشف اولونموش‌دور؛ شوروی قوشون‌لاری لهیستان اراضی‌سینه سوخولموشلار.
 

۱۵۹۸ — هولند دنیزچی‌لری موریسی کشف ائتمیش‌لر.

۱۹۰۰ — اوسترالیا ایتفاقی‌نین یارادیلدیغی اعلان اولونموش‌دور.

۱۹۲۲ — برلین‌ده دونیادا ایلک دفعه سس‌لی فیلمین ایجتیماعی نوماییشی کئچیریلمیش‌دیر.

۱۹۳۹ — شوروی قوشون‌لاری دئمک اولار کی، هئچ بیر موقاویمته راست گلمه‌دن، لهیستان سرحدلرینی کئچمیش و اونون شرق قیسمتینی ایشغال ائتمیش‌لر.

۱۹۵۴ — یئنی تورپاق‌دا شوروی آتوم زیبیل‌خاناسی یارادیلمیش‌دیر.

۱۹۸۸ — سئول‌دا ۲۴-جو یای اولمپیک اویون‌لاری‌نین آچیلیشی اولموش‌دور.

۱۹۹۱ — لینوس توروالدس لینوکس عملیات سیستمی‌نین باشلانغیج کودونو نشر ائتدیرمیش‌دیر.

بؤلمه:۱۷ سپتامبر
بؤلمه:ایلین گونلری
بؤلمه:سپتامبر آیی‌نین گونلری
۱۰ سپتامبر

**۱۰ سپتامبر**: تونیس‌ده ایلک اساسی قانون، رومون ایشغالی
 

۱۱۷۲ — میصرده عباسی‌لر خیلافتی‌نین یارانماسی اعلان اولونموش‌دور.

۱۵۸۸ — اینگیلیس دنیزچی‌سی توماس کائندیش تاریخ‌ده‌کی ۳-جو اوغورلو دونیا سیاحتینی باشا چاتدیرمیش‌دیر.

۱۸۲۳ — سیمون بولیوار پرونون رئیس‌جومهورو اعلان ائدیلمیش‌دیر.

۱۸۳۵ — آلماندا اوزون‌لوغو ۱۰ کیلومتر اولان ایلک دمیر یولو خطی آچیلمیش‌دیر.

۱۸۵۷ — تونیسده ایلک اساسی قانون ایجرایا داخیل اولموش‌دور.

۱۹۳۲ — نیویورک متروسونون ۳-جو خطی آچیلمیش‌دیر.

۱۹۴۳ — ایکینجی دونیا مۆحاریبه‌سی: آلمان اوردوسو رومو اله کئچیرمیش‌دیر.

بؤلمه:۱۰ سپتامبر
بؤلمه:ایلین گونلری
بؤلمه:سپتامبر آیی‌نین گونلری
۱۱ سپتامبر

**۱۱ سپتامبر**: ایلک تلقراف خطی ایشه دوشوب، آمریکادا ۱۱ سپتامبر ترور عملی باش وئریب.

۱۸۲۳ — اینگیلیس ایقتیصادچی‌سی دیوید ریکاردو وفات ائدیب.

۱۸۵۱ — مشهور موؤلیم، ناشیر و تورک‌شوناس ایسماعیل قاسپیرالی آنادان اوْلوب.

۱۸۵۳ — ایلک دفعه تلقراف خطی ایشله‌میش‌دیر.

۱۸۸۸ — تورونتوداکی صنایع نوماییشگاهین‌دا ایلک دفعه اولاراق تکرار ائدیلمک اۆچون اینسان سسی یازیلمیش‌دیر.

۱۹۱۴ — روسیه اوردوسو اوتریش-مجاریستان اوزرین‌ده غلبه چالیر.

۱۹۹۲ — آذربایجان جومهوریتی غنا ایله دیپلوماتیک علاقه‌لر قورموش‌دور.

۲۰۰۱ — آمریکادا ۱۱ سپتامبر ترور عملی: دونیا تیجارت مرکزی‌نین اکیز قولله‌لری و آمریکا مودافعه ناظیرلییی‌نین بیناسی طیاره حمله‌لرینه معروض قال‌دی، ۲ مترو ایستگاهی یارارسیز حالا دوش‌دو.

بؤلمه:۱۱ سپتامبر
بؤلمه:ایلین گونلری
بؤلمه:سپتامبر آیی‌نین گونلری
۱۸ سپتامبر

**۱۸ سپتامبر**: شیلی موستقیلی‌یینی اعلان ائتمیش‌دیر؛ نیویورک تایمز نشریه‌سی تأسیس اوْلونموش‌دور.

۹۶ — قدیم روم‌دا بئش یاخشی ایمپیراتور دؤورو باشلامیش‌دیر.

۱۷۹۳ — آمریکا رئیس‌جومهورو جورج واشینقتون پایتخت بونؤوره‌سی‌نین ایلک داشینی قویموش‌دور.

۱۸۱۰ — شیلی موستقیلی‌یینی اعلان ائتمیش‌دیر.

۱۸۵۱ — نیویورک تایمز نشریه‌سی تأسیس ائدیلمیش‌دیر.

۱۸۸۵ — اوزیر حاجی‌بیوو آنادان اوْلموش‌دور.

۱۹۳۴ — شوروی میللت‌لر جامعه‌سی‌نین ترکیبینه داخیل اوْلموش‌دور.

۱۹۶۱ — آفریقاداکی طیاره قضاسی ۱۶ نفرین، او جمله‌دن بیرلشمیش میلت‌لر تشکیلاتی‌نین باش کاتیبی داق خامارشؤلدون حیاتینا سون قویموش‌دور.

۱۹۹۸ — دومن آدلاری‌نین و آی‌پی-عونوان‌لارین ایداره اولونماسی اۆچون، آیکان شیرکتی تأسیس ائدیلمیش‌دیر.

بؤلمه:۱۸ سپتامبر
بؤلمه:ایلین گونلری
بؤلمه:سپتامبر آیی‌نین گونلری
۱۹ سپتامبر

**۱۹ سپتامبر**: بلژیک‌ده دونیادا ایلک گؤزل‌لیک رقابتی کئچیریلمیش‌دیر؛ فاشیست آلمان کی‌یوی ایشغال ائتمیش‌دیر.
  100x100px|left|چارلی چاپلین

۱۸۸۸ — بلژیکین ایسپا کورورتون‌دا دونیادا ایلک دفعه گؤزل‌لیک رقابتی کئچیریلمیش‌دیر.

۱۸۹۳ — یئنی‌زلاند دونیادا ایلک دفعه خانیم‌لارا سئچکی حوقوقو وئرمیش‌دیر.

۱۹۲۸ — نیویورک‌دا میکی ماوس حاقین‌دا ایلک کارتونی فیلمی‌نین نوماییشی اولموش‌دور.

۱۹۳۹ — شوروی اوردوسو ویلنیوسو ایشغال ائتمیش‌دیر.

۱۹۴۱ — ایکینجی دونیا مۆحاریبه‌سی: کی‌یو فاشیست آلمان طرفین‌دن ایشغال اولونموش‌دور.

۱۹۵۲ — مک‌کارتیزم آپوفوزو: چارلی چاپلین کومونیست‌لرین تعصوبونو چکمک‌ده ایتیهام اولونموش‌دور.

۱۹۸۲ — ایسکات فالمان ایلک ایکی گولوش، :-) و :-( گولوش‌لری‌نین ایدیعاسینی ایر‌ه‌لی سورموش‌دور.

بؤلمه:۱۹ سپتامبر
بؤلمه:ایلین گونلری
بؤلمه:سپتامبر آیی‌نین گونلری
۲۰ سپتامبر

**۲۰ سپتامبر**: ایلک کن فیلم فستیوالی‌نین آچیلیشی اوْلموش‌دور؛ باکی‌دا عصرین موقاویله‌سی ایمضالانمیش‌دیر.
 

۱۵۱۹ — فردیناند ماژلان سفری باشلامیش‌دیر.

۱۷۹۲ — فرانسه‌ده ارله آروادین بوشانماسینا ایجازه وئریلمیش‌دیر.

۱۹۱۸ — باکی کومیسیون‌لاری گوله‌لنمیش‌لر.

۱۹۴۶ — ایلک کن فیلم فستیوالی‌نین آچیلیشی اوْلموش‌دور.

۱۹۹۳ — آذربایجانین میلی مجلیسی اؤلکه‌نین موستقیل دؤولت‌لر بیرلی‌یینه داخیل اولماسینا سس وئرمیش‌دیر.

۱۹۹۴ — باکی‌دا عصرین موقاویله‌سی ایمضالانمیش‌دیر.

۲۰۰۸ — پاکیستانین پایتختی ایسلام‌آبادداکی ماریوت مهمان‌خاناسین‌دا باش وئرن ترور عملی نتیجه‌سین‌ده ۵۳ نفر حیاتینی ایتیرمیش، ۲۶۶ نفر یارالانمیش‌دیر.

بؤلمه:۲۰ سپتامبر
بؤلمه:ایلین گونلری
بؤلمه:سپتامبر آیی‌نین گونلری
رسول یونان

**رسول یونان** شاعر، یازیچی و دیلمانج‌دیر. او، اثرلرینی تورکجه و فارسجایا یازیر.

او، اورمو گؤلو قیراغیندا اولان بیر کندده دونیایا گلیبدیر. ایندیلیکده رسول یونان تئهراندا یاشاییر.

## بیرپارا اثرلری

1. جاماکا(جاماکا) (تورکجه)

2. تاکسی (تورکجه)

3. سنین خوش اییین (بوی خوش تو) (آذربایجان جمهوریتی‌نین چاغداش شئعری-فارس دیلینه چئویرمه)

4. دوئل (تورکجه)

## شعرلریندن ایکی اؤرنک

**آغ اؤلوم**

آتام يايدا اؤلدو

اؤلوم ماوي ايدی

پاييزدا اؤلدو ليلا

اؤلوم ساري ايدی.

ياشار

باهاردا اؤلدو

اؤلوم ياشيل ايدی.

ايندي من بورجلويام

بير آغ اؤلومه!

'''آد سیز بیر شعر"

تانكالارين بوروسوندان

هم جنته يول وار

هم ده جهنمه.

شوبهه‌سيز

عسگرلر جنته گئده‌جكلر

ديكتاتورلار، جهنمه.

## قایناقلار

بؤلمه:آذربایجانلی شاعیرلر
بؤلمه:کیمسه‌لر
بؤلمه:کیمسه‌لر قارالامالاری
بؤلمه:تورک شاعیرلر
صدیف بدری

**صدیف بدری** — ایسلامی شورا مجلیسینده، اردبیل، نیر، نمین و سرعین‌ بؤلگه لرینین میللت وکیلی و اردبیل بلدیه‌سی نین کئچمیش باشچی‌سی.

## اردبیل شهرداری سینده چالیشمالاری
۱۳۹۰-جی ایل، فردورین آیی نین ۱۹-ده، اردبیل شهری نین ایسلامی شوراسی نین دوققوز سس دن ۸-ین قازانماقلا اردبیل شهری نین شهرداری سئچیلدی. ۱۳۹۲-جی ایلده یئنی دن اون اوچ سس دن ۱۱ سس قازانماقلا شهردارلیقا لاییق گؤروندو.

## ایجرایی چالیشمالاری
*تبریزین شهید یاغچیان شهرجیکینین آماده ائتمه سی پروژه سی نین فنی مدیری
*شرقی آذربایجان اوستانی‌نین ساختمان نظام مهندسی نین چالیشاق عضوو
*شرقی آذربایجان اوستانی‌نین مهندسلرینین بسیج مرکزینین چالیشقان عضوو، ۱۳۸۲-جی ایلدن ۱۳۸۵-جی ایله جن
*تبریز شهری‌نین ایکینجی منطقه‌سی‌نین فنی و شهرسازی معاونی؛ ۱۳۷۹-جو ایلدن ۳ ایل مدتینه‌جن
*گئرمی شهرینین شهرداری؛ ۷ آی مدتینده
*اردبیل شهرداری‌سی‌نین شهرسازی و معمارلیق معاونی؛ بیر ایل مدتینده
*اردبیل اوستانی‌نین نوسازی، توسعه و تجهیز مدارس اداره‌سی‌نین مدیرکل-و 
*اردبیل اوستانی‌نین مسکن و شهرسازی سازمانی‌نین رئیسی؛ بیر ایل مدتینده
*اردبیل شهری نین شهرداری‌سی؛ دؤرد ایل مدتینده، ۱۳۹۰-جی ایلدن ۱۳۹۴-جو ایله‌جن.

## قازاندیغی افتخارلار
۱۳۹۲-جی ایلده ایرانین ایکی ایللیک گلیشمه تخصصی سمیناریندا ایرانین باش شهرداری سئچیلدی.

## اردبیل شهرداری‌سینده گؤردوگو اؤنملی ایشلر
*شهرداری‌نین چالیشمالارین علمی منطیقه طرح یؤنلتمک: اردبیل شهرداری‌سی‌نین ایگیرمی ایللیک چشم اندازی‌نین حاضیرلاماسی، اردبیل شهرداری‌سی‌نه ۵ ایللیک برنامه حاضیرلاماییب بودجه ایله برنامه نین بو برنامه اساسیندا حاضیرلاماق، ترافیک اۆچون جامع طرح حاضیرلاماق، شورابیلین جامع طرحین حاضیرلاماق، اردبیل شهری‌نین تفصیلی طرحی اۆچون قرارداد باغلاماق و...
*اردبیلین شهرداری فوتبول تیمی 15 ایلدن سونرا اؤلکه نین بیرینجی لیگینه قالخدی.
*۸۵ هکتار اردبیلین یاشیل فضالارینا آرتیریلدی (سربند، میراشرف، باغ جیرال، اروج آباد، فیضیه و.... پارکلارین دوزه‌لیشی)
*بالیقلی چای کامل صورتده بهسازی اولوندو. دیوارلارین جورلانماسی؛ ۳ کیلومتر جیواریندا
*ولایت بلواری، مالک اشتر، گلمغان، ملاباشی و... خیابانلاری‌نین آچیلیشی و دوزه‌لیشی
*اردبیل شهرداری‌سی‌نین علمی – کاربردی بیلیم یوردونون آچیلیشی
*اورتاق پروژه‌لر واسیطه‌سی ایله ۷۰۰ میلیارد تومنلیک سرمایه‌نی جذب ائتمک.

## قایناقلار

بؤلمه:اردبیل شهردارلاری
تک تانریچیلیق

بندانگشتی|تک تانریچیلیق دۆشۆنجه سینده اولان اینانج لار
**تک‌تانرؽچؽلؽق** یا دا **مونوتئیزم** *([[اینگیلیسجه]]:Monotheism)* تک بیر تانری‌نین وارلیغینا یا تانری‌نین بیرلیگینه اینانیلان اینانج‌دیر. مونوتئیزم کلمه‌سی اِتیمولوژیک جهتدن یونانجا mono (تک) و theoi (تانری) کلمه‌لریندن تۆردیلمیش. أن چوخ تانیلمیش تک تانریچیلیق دۆشۆنجه سینده اولان اینانج لار : یهودیلیک ، مسیحیت  و ایسلام دیر .

## قایناقلار

بؤلمه:دین
۲۱ سپتامبر

**۲۱ سپتامبر**: ۱۱-جی اینوکنتی پاپ تختینه چیخمیش‌دیر؛ مالت موستقیلی‌یینی اعلان ائتمیش‌دیر.
￼

۱۶۷۶ — ۱۱-جی اینوکنتی پاپ تختینه چیخمیش‌دیر.

۱۷۹۲ — فرانسه‌ده بیرینجی فرانسه جومهوریتی اعلان ائدیلمیش‌دیر.

۱۹۲۲ — آمریکا رئیس‌جومهورو وارن جی. هاردینق فیلیسطین‌ده یهودی دؤولتی یارادیلماسی ایدیعاسینی دستکله‌میش‌دیر.

۱۹۳۳ — لیپسیق‌ده ریخستاقی یاندیرماق‌دا ایتهام اولونان کومونیست‌لر اوزرین‌ده محکمه روندی باشلامیش‌دیر.

۱۹۴۴ — سان‌مارینو آنتی‌هیتلر ائتیلافینا قوشولموش‌دور.

۱۹۶۴ — مالت موستقیلی‌یینی اعلان ائتمیش‌دیر.

۱۹۹۹ — تایوان‌دا باش وئرن زلزله‌ده ۲۰۰۰ نفر حیاتینی ایتیرمیش‌دیر.

بؤلمه:۲۱ سپتامبر
بؤلمه:ایلین گونلری
بؤلمه:سپتامبر آیی‌نین گونلری