open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
بین‌الحرمین

thumb|250px

**بین‌الحرمین** () — عراقین کربلا اوستانینین کربلا شهرینده ۳۷۸ متر اوزونلوغو اولان امام حوسین حرمی و حضرت عابباس حرمی‌نین آراسیندا یئرلشن ساحه‌نین آدی‌دیر. کربلا دؤیوشونده دؤیوش‌لرین گتدیگی یئر اولدوغو روایت ائدیلیر. گچمیش‌ده بو اراضی ایکی زیارتگاه آراسیندا بوش یئر دئییل ایدی؛ داها دوغروسو یاشاییش و تیجارت بینالاری اولان بیر اساس کوچه‌یه و بیر سیرا خیابان‌لارا بؤلونموشدو. بعث چاغیندا بوگون بین‌الحرمین کیمین تانینان اراضیه یول آچماق اوچون ایکی توربه آراسینداکی بینالار سؤکولدو.
۲۰۰۳-جو ایلده عراقین آمریکا طرفیندن اشغالیندان سونرا بو اراضینین گئنیشلندیریلمسی باشلاندی.

## اتیمولوژی
بین‌الحرمین سؤزو عرب دیلینده ” ایکی زیارتگاهین آراسی “ معناسینا گلیر. ایکی زیارتگاه آراسینداکی بینالارین داغیدیلماسیندان قاباق بو اراضی، باب النجف محله‌سی کیمین تانینیردی. محله خیابان‌لاردان و علی اکبر آدلانان بیر اساس کوچه‌دن عبارت ایدی. بورا ۱۹۷۰-جی ایلین سونلاریندا اراضیده اولان هر شئیین سؤکولمه‌سیندن سونرا داخیل اولدو.

## بؤیۆتمک طرحی
بؤیوتمک طرحی ۲۰۰۹-جو ایلین اوکتوبروندا لایحه اساسیندا بعضی بینالارین و هتل لرین سؤکولمه‌سی ایله باشلامیشدیر.  لایحه‌نین بؤیوکلوگو ۱.۵۰۰.۰۰۰ متر مربع دیر. میثم تمار کوچه‌سیندن باشلانیر و جمهوری کوچه‌سینی گچدیکدن سونرا ایکی مسجید آراسیندا دیگر طرفه چاتاجاق‌دیر. بو یرده موجود اولان تیکیلی‌لرین و هتل لرین باها اولدوغونا گؤره اونون آلینماسی و سؤکولمه‌سی اوچون بؤیوک بودجه طلب اولونور. ایندیه کیمین عراق حکومتی ۷۱ میلیارد عراق دیناری، بیر قدر ده کربلا بلدیه‌سینین بودجه‌سیندن و حرم‌لره اولونان کؤمک‌لردن بین‌الحرمینین بؤیوتمه‌سی اوچون بودجه آیریلیب. بو لایحه‌یه بیرلشمیش عرب امیرلیکلریندن اولان شرکت رهبرلیک الیر. بو طرح ۲۰۳۵-جی ایله قدر باشا چاتاجاق.

## قایناق‌لار
دؤلجک (آشاغی تاریم)

**دؤلجک**، **دؤلجک خان‌محمدآباد** و یا **سنگان دؤلجک** (, ) — قزوین اوستانینین آشاغی تاریم بؤلۆمۆنۆن خندان قصبه‌سینده یئرلشن کند. بو کند آشاغی سنگان و یوخاری سنگان کندلری ایله بیرلیکده ”سنگان“ آدلانیر.

## اهالی
۲۰۱۶-جی ایلین معلومات‌لارینا گؤره کندده ۳۶۶ نفریاشاییر (۱۱۷ عائیله).

## ایقتیصادیات
اهالی اساسا باغچیلیق و مالدارلیق ایله مشغول اولورلار. بو کندین اساس محصول‌لاری زیتین و ناردیر.

## اتنیک و دین
بو کندین اهالیسی تورک و شیعه موسلمان‌دیرلار.

## گالری

دؤلجک کندینده زیتین آغاجینین بوداغی.jpeg|
دؤلجک کندینده نار آغاجینین بوداغی.jpeg|
 


## قایناق‌لار

بؤلمه:آشاغی تاریم بؤلومونون یاشاییش یرلری
آذربایجان تورکجه‌سی ادبیاتی

بؤلمه: آذربایجان
بؤلمه:تورک ادبیاتی
بؤلمه: آذربایجان ادبیاتی
بؤلمه:آذربایجان تورکجه‌سی‌نین ادبیاتی
داغ قارا آغاج

**داغ قارا آغاج** و یا **داغ قره آغاج** (فارسجا: روستای داغ قره آغاج) - اورمیا شهری‌نین مرکزی بؤلومو باتی آذربایجان ویلایتی ایراناین کندی. 

## جوغرافیایی موقئع

## اهالی
بو کند، قوزئی باراندوزچایی کندینده یئرلشیر و ۲۰۰۵-جی ایلین سیاهییاالینماسینا اساساً، اها‌لی‌سی ۱۵۵۴ نفردیر (۴۱۳ عاییله). اولموش‌دور  

## ایقتیصادیات

## گزملی و گورمه لی یئرلر

## بیرده باخ

*غربی آذربایجان اوستانی‌نین کندلری
* غربی آذربایجان اوستانی

## خاریجی کئچیدلر
غربی آذربایجان اوستانی‌نین پورتالی 

## قایناقلار

بؤلمه:اورمیه بؤلگه‌سی
زری خانیم

**زری کورد**

## قایناق
* خوی تاریخی - مهدی آقاسی - صص ۴۱۸ -۴۱۹
* قتل عام مسلمانان در دو سوی ارس، صمد سرداری‌نیا، چاپ ۵ : تبریز: اختر یایین ائوی، ۱۳۹۸.

## منابع

بؤلمه:خویلولار
بؤلمه:آذربایجان
بؤلمه:جیلولوق
بؤلمه:سوی قیریم
بؤلمه:کیمسه‌لر قارالامالاری
بؤلمه:چاغداش تاریخ
جورج کئرزون

بندانگشتی|'''جورج ناتانیل کئرزون'''
**جورج کئرزون** یوخسا **جورج ناتانیل کئرزون** (اینگ. George Nathaniel Curzon) ۱۱ یانوار ۱۸۵۹ – ۲۰ مارت ۱۹۲۵، لندن) – بؤیوک بریتانیا دؤولت خادیمی، دیپلومات، خاریجه ایشلر باخانی ایدی.

## یاشامیٛ
آکسفورد بیلیم یوردونو بیتیرمیشدیر. ۱۸۹۱–۱۸۹۲-جی ایللرده هیندیستانین ایشلری اوزره ناظر معاونی، ۱۸۹۸–۱۹۰۵ ایللرده هیندیستان‌ین ویتسئ-کرا‌لی، ۱۹۱۹–۱۹۲۴-جو ایللرده ب. بریتانیانین خاریجی ایشلر ناظری اولموشدور.

لورد کئرزون، خاریجی ایشلر ناظیرلیگینده بئش ایل خیدمت ائتدیک‌دن سونرا، نهایت، ۲۰ مارت ۱۹۲۵-جی ایلده ۶۶ یاشیندا خسته‌لیک سببیله وفات ائتدی.

## قایناقلار
چامیر

بندانگشتی|چامیٛر
**چامیٛر** یوخسا **پالچیٛق**؛ قوم، توز، توپراق کیمی مادده‌لرین سو ایله قاریشماسی نتیجه‌سینده عمله گلن، سویون قاریشدیغی مادده‌دن آسی‌لی اولا‌راق چئشیدلی بویا ایله اؤزللیک‌لره مالیک اولا بیلن مادده‌دیر. یاپیشقان و چیرکلندیریجی تأثیره مالیک‌دیر. کئچیریجی خصوصیت‌لره مالیک‌دیر.

دوغال (طبیعی) یوللا عمله گلمه‌سی ایله یاناشی، خصوصی ایستیفاده اوچون یارادیلمیش پالچیٛق نؤو‌لری ده وار.

## قایناقلار
آپارتمان

**آپارتمان** بیر نئچه مرتبه‌لی و هر مرتبه‌سینده بیر و یا بیر نئچه منزیل‌دن عبارت اولان بینا‌دیر. آشاغی مرتبه‌لی بینا، چوخمرتبه‌لی بینا، مالیکانه و یاشاییش ائوی کیمی نؤو‌ع‌لری وار.

## قایناقلار
مهدی چوخورو

**مهدی چوخورو**، اورمیه شهرینده، آغداش محلله‎سینده یئرله‌شن بیر چورخور کوچه آدیدیر.

## آدیٛ
اورمیه محلله‌لری‌نین بیری اولان مهدی چوخورو، آدینی مهدی آدیندا بیریندن آلیبدیر و محلله‌نین چوخوردا اولدوغو اوچون، مهدی چوخورو آدی ایله تانینیر.

## قایناقلار
اون بئش حکایت

**اون بئش حکایت** (تۆرکجه حکایت‌لر)،  — اورمو‌لو یازیچی و ناشر، محمد تمدن‌نون  آنادیلینده یازدیغی کیتابیدیر.

## موضوع
آذربایجان تورکجه‌سی‌نده اولان حکایت‌لردیر و ساییسی ۱۵ حکایتدن عبارتدیر.

## قایناقلار

بؤلمه:آذربایجان ادبیاتی
محمد تمدن

**محمد تمدن** (۱۳۵۶-۱۲۶۷ش) اورمیه‌ده دونیایا گلن بیر یازیچی، ناشر و آراشدیرماچی و کیتابچی ایدی.

## یاشامیٛ
ایندیکی تمدن کوچه‌سینده یاشایان، **محمد تمدن**، تحصیلینی اورمیه‌نین معاصر مکتب‌لرینده داوام ائتدیرمیش‌دیر. اورمیه‎ده کیتاب دوکانی آچان ایلک شخص آتاسی اولوب و او، آتاسیندان سونرا کیتاب ماغازاسی‌نین ایدارچی‌لیگینی اؤز اوزرینه گؤتوروب. گنج یاشلاریندان‌ کیتابا، موتا‌لیه‌یه و چاپا بلد ایدی. مشروطیت اینقیلابی‌نین اولینده اورمه‌ده «مطبوعات» سهمدار جمعیتی یارادیلدی، بو مطبعه‌نین آدی «ایران مطبوعاتی» اولدوغو اوچون اورمه حادثه‌لری و بیرینجی دونیا ساواشی زامانی داغیدیلدی. 

۱۲۹۷-جی ایلده آدی چکیلن مطبعه‌نین قالیق‌لاری میرزه محمد تمدن طرفین‌دن ساتین آلینا‌راق تمدن مطبعه‌سی یارادیلمشدیر. او، خئیریچی‌لیک فعالیتی ایله یاناشی اکینچیلیک‌له ده ماراقلاندیغی اوچون گؤلون طبیعی-ایقلیم شرایطینی نظره آلا‌راق، اورمو گؤلونون ساحل‌لرینده پوسته یئتیشدیرن ایلک شخص اولموشدور. او ۱۳۵۶-جی ایلده دونیادان کؤچوبدور.

## اثرلری
* دیوان طرزی افشار (مشهور اورمولو شاعرلریندن بیری)
* محرم‌نامه و نووروزنامه
* ایران بیرینجی اولوسلارآراسی محاربه‌سینده و یا رضائیه (اورمو) تاریخی
* اون بئش حکایت (تورکجه‌)

## قایناقلار

بؤلمه:آذربایجانلی یازیچیلار
بؤلمه:اورمیه‌ده دوغولانلار
بؤلمه:اورمیه‌لیلر
بؤلمه:تورک یازیچیلا‌ر
داغ عسگرآباد

**داغ عسگرآباد** کندی اورمیه بؤلگه‌سینین، نازلی بولومو و قوزئی نازلی قصبه‌سی نده یئرلیشیب. 

## داغ عسگرآباد قالاسیٛ
داغ عسگرآباد قالاسی قاجارلار دؤورون‌دن سونرا کنده چئوریلمیش افشار و قاجارلار دؤورونون ساواش یئری کیمی فایدالانیلیبدیر.  بو تاریخی ایستراتئژی قالا؛ قاجارلار دؤورونده نازلوچایی بؤلگه‌سینده مدافعه قالاسی رولونا مالیک اولان او، آذربایجاندا باش وئرن ایغتیشاش‌لار زامانی دوشمه‌نین جینایت‌لری‌نین شاهیدی اولموش‌دور. شیخ عبیدالله نهری و جیلولارین هجوم‌لاری زامانی بو کندین اها‌لی‌سی‌نین و اطراف کندلردن قالایا گلن قاچقین‌لارین قیرغین ائدیلمه‌سی؛ جیلولوق تجاووزکارلارین بو آمان‌سیز قتل‌لرین‌دن بیری‌دیر. بو قالانین اساس ماتئریال‌لاری پالچیق و کرپیج‌دیر. بونونلا بئله، اونون اساس حیسه‌لری هله ده توخونولماز اولا‌راق قالیر. بو قالانین قوللـه و هاصارلاری‌نین تیکینتی‌سینده هوندورلویو یاریم مئتر، قالین‌لیغی بیر یاریم مئتر اولان سککیز-اون دؤرد قات اوست-اوسته ییغیلمیش پالچیق‌دان ایستیفاده ائدیلمیش‌دیر. قالانین اوریژینال دیزاینی تخمینن 22 گؤزتچی قولله‌سی اولان نیزام‌سیز سککیزبوجاق‌لی ایدی. بو قوللـه‌لر اوچ مرتبه‌لی‌دیر و ایکی دایروی و چوخبوجاق‌لی فورمادا و موختلیف مسافه‌لرده تیکیلیر. قالانین بؤیوک‌لوگو و 22 گؤزتچی قولله‌سی‌نین اولماسی قالادا چوخ‌لو اها‌لی‌نین یاشادیغینی و همچی‌نین اونون اینشاسی زامانی قالانین یوکسک اهمیتینی گؤستریر. بو قالانین اهمیتی تاریخی جهتی ایله یاناشی، خصوصی جوغرافی و سیاسی مؤوقئده اولماسی ایله باغلی‌دیر. بو قالا کند قورویوجو قالاسی‌نین یئگانه قالان نومونه‌سی‌دیر و اکثر حیسه‌لری بو گونه قدر توخونولماز قالمیش‌دیر. اسگراباد کوه تاریخی قالاسی 25 نویابر 2007-جی ایلده 23611 نؤمره ایله اؤلکه‌نین میللی عابده‌لری سیاهی‌سینا داخیل ائدیلمیش‌دیر.

## جوغرافیایی موقئع

## اهالی
۱۳۸۵ اینجی ایلین نوفوس سایی سی اساسی ندا بو کندین 880 نفر اهالی سی و 211 عائیله سی وار.  
## ایقتیصادیات
## گزملی و گورمه لی یئرلر
## بیرده باخ
*غربی آذربایجان اوستانی‌نین کندلری
* غربی آذربایجان اوستانی

## خاریجی کئچیدلر
غربی آذربایجان اوستانی‌نین پورتالی 
## قایناقلار
تمدن کوچه‌سی

اورمیه محلله‌لریندن بیری اولان، **تمدن کوچه‌سی**، اورمیه‌نین قدیم کوچه و محلله‌لریندن اولان «تمدن کوچه‌سی»، کئچمیشده، اورمیه‌لی یازیچی و ناشر، محمد تمدنون بورادا یاشادیغینا گؤره بو آدلا تانینیر. 

## تانیتیمی
بو محلله، ایندیکی مالیه ایداره‌سی‌نین قارشیسیندا، کاشانی (قدیم شهرچایی) خییاوانیندا یئرلشیبدیر. اورمودا محمد تمدنون نشر اولونموش اثرلریندن بعضی‌لری بونلاردیر: 
* دیوان طرزی افشار (مشهور اورمولو شاعرلریندن بیری)
* محرم‌نامه و نووروزنامه
* ایران بیرینجی اولوسلارآراسی محاربه‌سینده و یا رضائیه (اورمو) تاریخی
* اون بئش حکایت (تورکجه‌ یازیب)
محمد تمدن (ه. ۱۲۶۷-۱۳۵۶) حیاتین دالغالاریندان کئچه‌رک، چئشیدلی مدنی، اجتماعی و سیاسی ساحه‌لرده لایقلی قوللوقلار گؤستردیکدن سونرا ۱۳۵۶-جی گونش ایلینین، خزل (مهر) آیینین ۲۹-دا دونیادان کؤچوب و رضوان باغیندا و عاییله‌وی توربه‌سینده توپراغا تاپشیریلیبدیر.

## قایناقلار
داغ اوستو پارک

**داغ‌اوستو پارک** (لاتین الیفبا ایله: dağüstü park)شهرده یوخسا شهره یاخین بیر تپه‌نین یوخسا بالاجا داغین اوستونده جورله‎نن بیر پارکدیر.

## قایناقلار
حسن‌آباد (کلات)

**حسن‌آباد**، رضوی خوراسان اوستانی‌ کلات بؤلگه‌سینده یئرلشن بیر شهردیر. بۇ شهرین ۱۳۹۵-جی ایلین آمارلارینا گوره ۲٬۸۷۲ نفر جمعیتی واردیر.

## قایناقلار

بؤلمه:کلات بؤلگه‌سی
بؤلمه:رضوی خوراسان اوستانی‌نین شهرلری
یوخاری سنگان (آشاغی تاریم)

**یوخارؽ سنگان** و یا **سئییدلَر** (, ) — قزوین اوستانینین ، آشاغی تاریم بؤلۆمۆنۆن خندان قصبه‌سینده یئرلشن کند‌. بو کند آشاغی سنگان و دؤلجک کندلری ایله بیرلیکده ”سنگان“ آدلانیر.

## اهالی
۲۰۱۶-جی ایلین معلومات‌لارینا گؤره کندده ۲۱۷ نفریاشاییر (۷۳ عائیله).

## ایقتیصادیات
اهالینین چوخو باغچیلیق و مالدارلیق ایله مشغول اولورلار. بو کند تاریم بؤلگه‌سینده یرلشدیگینه گؤره اساس محصول‌لاریندان بیری ناردیر؛ نجه کی تاریم ناری اساسا بو کندین آدی ایله تانینیر و قزوین اوستانیندا بو محصولون مرکزی ساییلیر. کندده یتیشدیریلن نار نوع‌لاریندان شاهبار، قاراگؤز، آغ نار و میخوش نار نوع‌لارینا اشاره اتمک اولار. کندین دیگر اساس محصول‌لاری تاریم بؤلگه‌سینین بیر چوخ کندینده یتیشدیریلن زیتون و اله‌جه ده انجیردیر.

## اتنیک و دین
بو کندین اهالیسی تورک و شیعه موسلمان‌دیرلار.

## قایناق‌لار
بؤلمه:آشاغی تاریم بؤلومونون یاشاییش یرلری
سوءقصد

**سوءقصد** و یا **سیاسی قتل**، بیر و یا بیردن فازلا شخصی هدفلی و پلانلی بیر شکیلده اؤلدورمک آنلامینا گلمکده دیر. اؤلدورولن و یا اؤلدورمک ایسته‌نن شخص عومومیتله بیر دؤولت بؤیوگو و یا استراتژیک اؤنمی اوْلان بیر شخص دیر.

[thumb|upright=1|۱۸۶۵ده [آبراهام لینکولنون سوءقصدی‌نی تمثیل ائدن بیر شکیل]]

## آیریجا باخ
* اؤلدوروش
* تروریزم

## قایناقلار

## باغلانتیلار

بؤلمه:سیاسی قتللر
بؤلمه:قتل
ونگین

**ونگین** (, ) — قزوین اوستانینین آشاغی تاریم بؤلۆمۆنۆن نیه‌ریک قصبه‌سینده کند.

## اهالی
۲۰۱۶-جی ایلین معلومات‌لارینا گؤره کندده ۴۳۶ نفریاشاییر (۱۴۰ عائیله).

## ایقتیصادیات
اهالی اساسا اکینچیلیک و مالدارلیق ایله مشغول اولورلار.

## اتنیک و دین
بو کندین اهالیسی تورک و شیعه موسلمان‌دیرلار.

## قایناق‌لار
اوکسیتانیا

**اوْکسیتانیا** () فرانسه اوستانلاریندان بیریدیر.
## گؤرونتولر
## بیرده باخ
* فرانسه
## ائشیک باغلانتی‌لار

بؤلمه:اوکسیتانیا
اوکسیتانیا دیلی

**اوْکسیتانیا دیلی** () هیند اوروپا دیل عائیله‌سینه منسوب و لاتین قولونا باغلی بیر دیل دیر. بۇ دیل اوکسیتانیا اوستانیندا دانیشیلیر.

بؤلمه:اوروپا دیللری
بؤلمه:اوکسیتانیا
دابان‌چکن

**دابانچکن** یوخسا **دابانگئیدیرن** یوخسا **آیاق‌قابیٛ چکه‌جه‌یی** قاپا‌لی آیاق‌قابیلارین، اؤزللیکله ده باشماقلارین، پوتین‌لرین و چکمه‌لرین گئیینیلمه‌سینی آسان‌لاش‌دیران بیر قورغو. ۴-۵ سم ائنینده و چئشیدلی اوزونلوق‌لاردا نووشکیل‌لی اییلمیش بیر قورغودور. 

پولاد، بوینوز و پلاستیکدن و... حاضرلانیر. دوز دابانچکن آیاققابی چکمیی آسانلاشدیریر، آیاققابی‌نین دابانینی دئفورماسیا‌دان قورویور و بونونلا هم آیاققابینی، هم ده جوراب اشیا‌لارینی قورتاریر. 

## کئچمیشی
دابانچکنین قاییرما و ایشلتمه‎‌سی اورتا چاغا قاییدیر.

## قایناقلار
آیاق‌قابی

بندانگشتی|آیاق‌قابیٛ
**آیاققابی** یوخسا **باشماق** — آیاغیٛ فیزیکی کورلانمالاردان و سویوقدان قوروماق اوچون گؤزه آلینان گئییم چئشیدیدیر.

## کئچمیشی
آیاققابی‌نین ۷ مین ایللیک تاریخی وار. آیاغی ضررلی خاریجی تأثیرلردن قورویان گئییم چئشیدیدیر. اینسان ان ائرکن گلیشمه آشاماسیندا آیاققابییا اوخشار اشیا‌لاردان یارارلانمیشدیر. پالئولیت دؤورونده احتیمال کی، آیاقابی اوزینه آیاغا خام دری، یوخسا گؤن دولامیش‌لار.

## قایناقلار
پرووانس

**پروْوانس** () فرانسه اوستانلاریندان بیریدیر.
## گؤرونتولر
## بیرده باخ
* فرانسه
## ائشیک باغلانتی‌لار

بؤلمه:اوستانلار
مهدی آقاسی

**مهدی آقاسی** یوخسا **مهدی آغاسیٛ** (۱۳۰۰-۱۳۸۰) خوی‌لو یازیچیٛ، اؤیرتمن و وکیل ایدی.

## یاشامیٛ

۱۳۰۰-جۆ گۆنش ایلینده خوی شهرینده دۆنیایا گلیب و اورادا بویا-باشا چاتیٛر. 

خوی تاریخی آدلی ایلک کیتابین مؤلفی آقاسی اونلارلا تاریخی مقاله و آراشدیرما‌لارین مؤلفی اولوب. 

مهدی آقاسی ۲۰-جی ایللرده خوی لیسئی‌لری‌نین ایلک اؤیرتمن‌لریندن بیری، وکیل، ایران مفاخر درنیی‌نین عضوو و خوی یازیچی‌لار درنیی‌نین یارادیجیلاریندان‌ بیری اولوبدور.

## قایناقلار
خوی تاریخی (کیتاب)

**خوی تاریخی** (فارسجا: تاریخ خوی)  — خوی‌لو یازیچی مهدی آقاسی -نین خویون تاریخی حاققیندا یازدیغی بیر کیتابدیر.

## قایناقلار
ریوند (داورزن)

**ریوند**، رضوی خوراسان اوستانی‌ داورزن بؤلگه‌سینده یئرلشن بیر شهردیر. بۇ شهرین ۱۳۹۵-جی ایلین آمارلارینا گوره ۱٬۰۳۴ نفر جمعیتی واردیر.

## قایناقلار

بؤلمه:داورزن بؤلگه‌سی
بؤلمه:رضوی خوراسان اوستانی‌نین شهرلری
چؤکوش (رومان)

**چؤکۆش** یوخسا **دۆشۆش** (فیٛرانسیٛزجا: La Chute)، (اینگ:The Fall)، فیٛرانسالیٛ یازیٛچیٛ آلبئر کامونون یازدیٛغیٛ بیر رومان‌دیٛر.

## رومانیٛن آنافیکیری
اینسان‌لاری چوخ یاخشی گؤرن آلبئرت کامیو بو اثرینه ده چوخلو گؤردوکلرینی گتیرمیشدیر. ادبی چئوره‌دن بیر چوخ اینسان اونون قهرمان اولماسی ایله راضیلاشیر. بو اثرده او، بورژوازیا ایله و اونلارین ائتدیک‌لری ایله عاغیللی شکیلده مشغول اولور. چوخ سوال وئریر. اصلینده، او، سانکی گؤردوک‌لریندن یازیر، آما هر جمله‌سینده سطحین آلتیندکی ضدیتی، قوندارمالیغی آچیق شکیلده گؤستریر. قهرمان اصلینده تک‌دیر. قیزین کؤرپودن توللانماسی‌نین قارشی‌سینی آلا بیلمه‎مه‌یین کدری اوزرینده دئمک اولار کی، هئچ واخت دایانمیر. آما بو دوشونجه‌سیزلیگی ائله یئرلشدیریر کی، عؤمرونون هئچ بیر دؤنمینده ائله بو آنی اونوتمادیغینی وورغولاماق ایسته‌ییرمیش کیمی گؤرونور. 

«ائی گنج قیز، اؤزونو بیر ده سویا آت کی، بیر داها ایکیمیزی ده قورتارماق شانسیم اولسون. یئنه ده نه احتیاط‌سیزلیق!»

## روماندان آنلاتیٛلار

«اؤنک اوچون، من کور اینسان‌لارا کوچه‌لردن کئچمه‌یه یاردیٛم ائتمیی چوخ سئویردیم. قالدیریمین کونجونده ترددود ائدن چوبوق گؤرنده، بعضاً بیر آن اول کؤمک ائدن ال اوزانیب کور آدامی یاخالایان کیمی اوزاق‌لاردان تلسدیم. باشقا‌لاری‌نین کمکی اولما‌دان و اونو گلیب-گئتمیین مانعه‌لرین‌دن یومشاق و تهلوکه‌سیز شکیلده ایتلییردیم. من اونو بیر الیم‌له توتا‌راق، قارشیلیق‌لی هیجان ایچینده بیر-بیریمیزدن آیریلدیغیمیز قالدیریملارین سس‌سیز لیمانینا آپاریردیم. ...»

«اینسان بئله‌دیر، عزیز افندیم، اونون ایکی اوزو وار: اؤزونو سئومه‌دن سئوه بیلمز. قونشولارینا دقت ائت، اگر بختی گتیرسه، بیناندا اؤلوم اولارسا. اونلار اؤز کیچیک حیات‌لاریندا یاتارکن، مسئلن، قاپیچی اؤلورلر، درهال اویانیرلار، اطرافا قاچیرلار، معلومات آلیرلار، آجینا‌جاق‌لار. نهایت، شوو باشلاییر. اونلارا فاجعه لازیم‌دیر... هله ده بینانین بوتون ساکین‌لری فئنولون یانیندا دایانیرلار. 

-قوخویان اوتاق‌دیر و بو ایشه قوللوقچولارینی گؤندرمیرلر. فایدالانماق اوچون اؤزلری گلیردیلر.»

«اولا بیلسین کی، فیکیر وئرمیسینیز کی، اینانجی بوتون تحقیرلری باغیشلاماق اولان اینسان‌لار وار. اونلار بو تحقیرلری باغیشلاییرلار، آما هئچ واخت اونوتمورلار. من تحقیرلری باغیشلاماق اوچون یاخشی خاسیتده دئییلدیم، اما سوندا اونلاری همیشه اونوتموشام. اونا نیفرت ائتدیگیمه اینانیردی کی، اونو گئنیش تبسم‌له قارشیلادیغیمی گؤروب. داورانیشیمین سببی ساده ایدی: منی لاقئید و نانکور ائدن همین آدامین آدینی بئله اونوتموشدوم.» 

«دقت ائتدینمی کی، بیزیم دویغولاریمیزی یالنیز اؤلوم اویا‌دیر؟»

## گونئی آذربایجاندا چاپیٛ

بو اثر، ۱۴۰۳-جو گونش ایلی‎نین، آذر آییٛ‌نین ۲۱-ده، اورمودا، طغرل یاییٛن ائوی طرفیندن و اورمولو یازیٛچیٛ حسین واحدی‎‌نین الی‌له تۆرکجه‎میزده ایشیق اۆزۆ گؤرۆبدۆر.

## قایناقلار
بعثچی سوریه

**بعثچی سوریه** یا دا رسمی آدی ایله **سوریه عرب جومهوریتی** ()، سوریه تاریخینده ۱۹۶۳–۲۰۲۴ ایللری آراسیندا عرب سوسیالیست بعث حیزبی‌نین سوریه بؤلگه‌سل قوْلونون حاکیمیتی آلتیندا اوْلان اسکی بیر دؤولت دیر.  اسد عائیله‌سی دوزلتیجی حرکتین آردیندان، ۱۹۷۱-جی ایلدن سوریه‌نی ایداره ائتمه‌گه باشلادی و بۇنا گؤره *بعثچی سوریه*، **اسد رژیمی** اوْلاراق دا آدلانیلیر.

بعث رژیمی، ۱۹۶۳ سوریه کودیتاسی آردیندان اوْرتایا چیخمیش و عرب علوی ضابیط‌لر طرفیندن ایداره ائدیلمیش دیر. باشقان صلاح جدید، ۱۹۷۰ کودیتاسیندا حافظ اسد طرفیندن چئوریلدی. اسدین ایداره‌سینه قارشی موقاویمت، حماه قیرغینینا یوْل آچدی. حافظ اسد ۲۰۰۰ ایلینده اؤلدو و یئرینه اوْغلو بشار اسد کئچدی. ۲۰۱۱ده عرب باهاری سؽراسیندا اسد ایداره‌سینه قارشی یاپیلان اعتیراضلار سوریه ایچ ساواشینا یوْل آچدی. دسامبر ۲۰۲۴ده موخالیف قروپلارین سوریه عوموموندا حیاتا کئچیردیگی بیر سؽرا دؤیوشلر، اسد عائیله‌سی‌نین دیکتاتورلوگونون و رژیمین چؤکوشو ایله نتیجه‌لندی.

## آیریجا باخ
* اسد عائیله‌سی
* بعثچی عراق

## قایناقلار

بؤلمه:۱۹۶۳ - جو ایلینده سوریه اؤلکه‌سینده یارانانلار
بؤلمه:۲۱. یوز ایلده سوریه
بؤلمه:سوریه تاریخی
بؤلمه:۱۹۶۳ میلادی ایلده قورولان بؤلگه‌لر و اؤلکه‌لر
علی‌بی چایی

**علی‌بی چایی** ()، ایستانبولون چاتالجا یاریم‌آداسیندا یئرلشن و کاغیذخانه چایی  ایله بیرلشه‌رک خلیجی تشکیل وئرن چای دیر.

## گؤرونتولر

فایل:Fil köprüsü - panoramio - Allen Turner (1).jpg|چای اۆزرینده اوْلان فیل کؤرپوسو (فوریه ۲۰۰۹)
فایل:Alibey deresi 2022(1).jpg|علی‌بی سدی گؤلو
فایل:Alibey deresi 2022.jpg|علی‌بی سدی گؤلو


## آیریجا باخ
* کاغیذخانه چایی
* خلیج

## قایناقلار
کاغیذخانه چایی

**کاغیذخانه چایی** ()، ایستانبولون چاتالجا یاریم‌آداسیندا یئرلشن و علی‌بی چایی  ایله بیرلشه‌رک خلیجی تشکیل وئرن چای دیر. بیزانس دؤنمینده *باربیسوس* آدی ایله بیلینن چای، عثمانلی دؤنمینده اطرافیندا یاپیلان کاغید فابریکاسی نه‌دنی ایله *کاغیذخانه چایی* اوْلاراق آنیلمایا باشلادی.

## آیریجا باخ
* علی‌بی چایی
* خلیج

## قایناقلار
ورزش ۳

**ورزش ۳** یوخسا **ورزش اوچ**، ۲۰۰۹-جو ایلده فعالیته باشلایان فارس دیلینده ایدمان خبرلری سایتی‌دیر.

## اؤزللیکلری
**ورزش اۆچ**، تکجه فوتبالا دئییل، باشقا ایدمان چئشیدلرینی ده احاطه ائدیر. بو ایدمان سایتی، یئرلی فوتبال خبرلری‌نین چوخو پیروزی-ایستیقلال کوماندا‌لاری ایله باغلی‌دیر. هابئله، یازی‌لارین مؤلفی‌نین آدی بللی دئییل و بوتون وئبسایت باخانلاری اوچون یوروم یازماق مومکون دئییل.

## قایناقلار
مرکز سول

**مرکز سوْل**، سیاست‌ده سول و مرکز آراسینداکی گؤروشلر بۆتونودور. فورصت برابرلیگی یوْلو ایله ایجتیماعی عدالتین نائیل اوْلابیله‌جگی فیکرینی مودافیعه ائدیر. مرکز سوْل سیاست، ایجتیماعین وارلی و یوْخسول بؤلوملری آراسینداکی گلیر فرقی‌نی ان آزا ائندیرمه‌گی هدفلمیشدیر. سیاسال و سوسیال اوْلاراق رادیکال قرارلار آلینابیلیر. بۇنون یانیندا رفورمیست موناسیبت‌لر ایله ده ایقتیصادی و سوسیال سیاستلر تأمین ائدیله‌بیلیر. مرکز سوْل چوخولچولوق طرفداری بیر گؤروشدور، ایجتیماعین (آزینلیقلار داخیل) سوسیال حاق و چیخارلاری ال اۆستونده توتولور.

## آیریجا باخ
* سوسیال دموکراسی
* سوسیال لیبرالیزم
* سولچولوق
* آشیری سولچولوق
* رادیکالیزم
* مرکزچیلیک

## قایناقلار

بؤلمه:سیاست قارالاما‌لاری
بؤلمه:سیاسی ترمینلر
بؤلمه:سیاسی ایسپکتر
بؤلمه:سولچولوق
بؤلمه:مرکزچیلیک
ایزمیت کؤرفزی

**ایزمیت کؤرفزی** ()، آنادولودا، تورکیه‌نین مرمره بؤلگه‌سینده و مرمره دنیزی‌نین دوْغو اۇجوندا یئر آلان کؤرفز دیر. ایزمیت کؤرفزی، قوزئی و دوغودان قوجاائلی اوستانی و گونئی‌دن یالووا اوستانی ایله چئوریلمیشدیر.

## گؤرونتولر

فایل:İzmit Körfezi.jpg
فایل:İzmit Körfezi 2.jpg
فایل:İzmit Marina.jpg
فایل:Kocaeli Büyükşehir Belediyesi Otopark.jpg
فایل:Körfez de Bekleyen gemiler.jpg


## قایناقلار

## باغلانتیلار
پاموک‌کاله

**پاموک‌کاله** () *پامبیق قالا* آنلامیندا، تورکیه‌نین اژه بؤلگه‌سینده یئرلشن و دنیزلی اوستانی‌نا باغلی دوْغال بیر پارک دیر. پاموک‌کاله، ایستی بولاقلار، تراورتن‌لر و آخان سولاردان قالان کربونات معدنی ماده‌لری‌نین تراسلاری‌نی شامیل اوْلماقدادیر.

thumb|پاموک‌کاله

## قایناقلار

## باغلانتیلار

بؤلمه:تورکیه‌ده‌کی یونسکو دونیا میراثی
بؤلمه:دنیزلی اوستانی‌نین جوغرافیاسی
آلاقاپی (ایصفاهان)

**آلاقاپیٛ** (فارسجادا یازیلیسی: عالی‌قاپو)، ایصفاهاندا تاریخی بیر اثرین آدی‌دیر. بو تاریخی بینانین قیدمتی صفویلر دوره سینه یتیشیر.

## آدیٛ
تۆرکجه‌ده آلاقاپیٛ، دروازا آنلامیٛندادیٛر.

## سارای‌یٛن دۆزلتدیریلمه‌سی

آلاقاپیٛ ساراییٛ نقشی جاهان میدانی‌نین غربینده، شیخ لطف‌ الله مسجیدی‌نین قارشی‌سیندا یئرلشیر. سارای صفوی شاه‌لاری‌نین رسمی دۆشرگه‌سی اولموشدور. مئیدانین دؤردونجو مونومئنتال عابده‌سی غرب فاسادی‌نین اورتاسیندا یئرلشن و دؤولتیخانا سارای کومپلئکسی‌نین گیریش حیصه‌سینده تشکیل ائدن آلی قاپی سارایی‌دیر. سارای تئیمور دؤورونه عایید بینا اولسا دا، سونرا‌لار ۱۵۹۷-جی ایلده شاه عباس طرفین‌دن یئنی اینشا ائدیلمیش ،  ایکینجی شاه عباس دؤورونده ایسه یئنی مرتبه‌لر و بالکون علاوه ائدیلمیش‌دیر. سارایین هوندورلوگو ۴۸ م اولوب، ۶ مرتبه‌دن عبارت‌دیر. بینایا قارشی‌دان تاماشا ائدیلدیکده ایکی مرتبه‌سینی، ساغ و سول طرف‌لردن باخدیقدا بینا ۳ مرتبه‌سینی آرخا‌دان باخدیقدا ایسه ۵ مرتبه‌نین هامی‌سینی گؤرمک مومکون‌دور. موسیقی اوتاغی‌نین یئرلشدیگی ۶-جی مرتبه چؤلدن گؤرونمور. ایلک اول‌لر ۲ مرتبه کیمی اینشا ائدین سارایا سونرا‌دان شاه ایکینجی عباس، شاه سولئیمان و سلطان حسینین حاکمیتی ایللرینده یئنی علاوه‌لر ائدیلمیش‌دیر.
دؤشمه‌لرین تاوان و دیوارلاریندا موختلیف بزک‌لری اولان سارایین ۵۲ اوتاغی وار. قاپی‌دان ایچری داخیل اولدوقدا بورادا بیزی اوزون دهلیز قارشیلاییر. دهلیزین اساس دقت جلب‌ائدن جهتی اونون "عکس-صدا" خصوصیتی‌دیر. دئیی‌لنه گؤره بورادا بیر کونجده ائدیلن فیسیلتی‌لار اونا پارالئل دیگر کونج‌دن ائشیدیلیرمیش. دهلیزدن کئچیب، کیرمیت پیللکن‌لر واسطه‌سیله بینانین ۱-جی و ۲-جی مرتبه‌لرینه چیخماق مومکون‌دور. بو مرتبه‌لر پادشاهین قوناق‌لاری‌نین شاهلا گؤروشمک اوچون ایجازه گؤزلدیک‌لری "گؤزلمه" اوتاق‌لاری رولونو اویناییرمیش. ایلک مرتبه گیریش کیمی ایستیفاده اولونور. بورادا ایکی زال یئرلشیر. بحث ائدیلن دؤورده انظباتی محکمه بیناسی کیمی ایستیفاده ائدیلیردی. اؤلچولری ۲۰خ ۱۹ مئتردیر و هون‌دورلوگو ایسه ۱۳ مئتردیر. 
ایکینجی مرتبه‌دن باخدیقدا شئیخ لطف الله مسجیدینی گؤرمک مومکوندور. 
اوچونجو مرتبه‌ده  سارایین ان ماراق‌لی حیسه‌لرین‌دن بیری اولان، ۱۸ نازیک و ظریف سوتون اوزرینده یوکسه‌لن تئرراس یئرلشیر. سوتون‌لارین هر بیری ۱۲ مئتر هوندورلوکده اولان چینار آغاجلاریندان‌ هازیرلانیب. بالکونون تاوانی ساده تاختا اویما‌لارلا بزدیلیب. اورتا‌داکی هوووز میس و قورغوشون‌دان‌دیر. بیر واخت‌لار کرال عائله‌سی میدان‌داکی بوتون فعالیت‌لری، شن‌لیک‌لری، پولو اویون‌لارینی بورا‌دان سئیر ائدیرمیش. ۱۸ سوتون‌لو بو بالکون ایکینجی شاه عباس دؤورونده اینشا ائدیلمیش‌دیر. 
بو زالین اوزرینده سارایین ۲ آرا مرتبه‌سی یئرلشیر. 
عابده‌نین ۶-جی مرتبه‌سینده تونق بوری آدلانان موسیقی زالی واردیر کی، اونون دیوارلاریندا آکوستیک دیری اولان درین دایره‌وی بوشلوق‌لار یئرلشیر.  شاه عباس قوناق‌لاری و خاریجی سفیرلری ایلن‌دیرمک اوچون بورادا کونسئرت‌لر وئریردی. بو بؤلمه تامامیله سوواق‌دان هازیرلانمیش اونیکال دیزاین و موقرنس ایشلری ایله بزدیلیب. اگر بو موسیقی زالی‌نین مرکزینده دایانا‌راق ال چالسانیز سسین هئچ بیر عکس-صدا وئرمدیگینیه شاهید اولاجاقسینیز. بئله ایری اؤلچولو و حجملی بیر اوتاقدا بو دیزاینین مقصدی شاه و قوناق‌لاری‌نین موسیقینی آیدین و تحریف ائدیلمه‌دن ائشیتمه‌سینی تامین ائتمک‌دیر.

## قایناقلار
یاغلی چؤرک

**یاغلیٛ چؤرک** یوخسا **یاغلیٛ ال چؤریی** و یا قیٛساجا **یاغلیٛ**، آذربایجان تۆرک‌لری‌نین چؤرک چئشیدلریندن بیریدیر.

*یاغلیٛ چؤرک*، آذربایجانین بیر چوخ شهرلرینده، اؤزللیک‌له، اورمو، خوی، سالماس، تبریز، سولدوز و.... یاپیٛلیٛر.

## گرکلی ماده‌لر

یاغلیٛ ال چؤره‌یی‌نین حاضیرلانماسی اوچون، کیفیتلی اون، کیفیتلی یاغ، سو یا دا سۆد و یورموتانین اورماسی گرکلیدیر. یومورتانین دا ساری‌سی لازیمدیر. یاغلی بیشندن سونرا اوزو قیزارسین دئیه، اونو خمیرین اوزه‌رینه یاخارلار.

۱ 	اون 	۳ اؤلچو قابی

۲ 	خمیر مایاسی 	۱ یئمک قاشیغی

۳ 	سۆد 	بیر استکان

۴ 	دوز 	۱ موراببا قاشیغی

۵ 	ایلیٛق سو	لازیم اولان قدر

۶ 	اریمیش کره یا دا دورو یاغ 	۵۰ گرم

۷ 	یومورتانین ساریسی (خمیرین اوستونه یاخیماغا گؤره) 	هر چؤرک اوچون ۱ دنه

## قایناقلار
ایوب دبیک

**ایوب دبیک** (؛ د. ۱۹۶۶، کارامان، تورکیه)، تورک موهندیس و آکادمیسین دیر. گۆنوموزده، ییلدیز تکنیک بیلیم‌یوردو رئیسی اوْلاراق وظیفه یاپماقدا دیر.

## قایناقلار
قرانادا (نیکاراقوئه)

**سانتییاقو دئ قرانادا**، و یا ساده‌جه **قرانادا**، نیکا‌راقوئه رئسپوبلیکاسیندا بیر شهردیر. شهر ۱۵۲۴-جو ایلده قورولموشدور و بو، اونو اؤلکه‌نین و اورتا آمریکانین ان قدیم‌لریندن بیرینه چئویریر. قرانادا نیکا‌راقوا رئسپوبلیکاسی‌نین پایتاختی اولماغا نامیزد ایدی؛ شهر، خصوصاً ده **اورتا آمریکانین [[پاریس]]ی** آدینی قازانان قرانادا اولوسلار آراسی پوئزیا فئستیوالیندا شاعیرلرین گؤروش مرکزی اولماقلا یاناشی، موستملکه معمارلیغی ایله بئینلخالق سویه‌ده تانینیر.

## قایناقلار
سیدآباد (چیناران)

**سیدآباد**، رضوی خوراسان اوستانی‌ چیناران بؤلگه‌سینده یئرلشن بیر شهردیر. بۇ شهرین ۱۳۹۵-جی ایلین آمارلارینا گوره ۵٬۳۱۲ نفر جمعیتی واردیر.

## قایناقلار

بؤلمه:چیناران بؤلگه‌سی
بؤلمه:رضوی خوراسان اوستانی‌نین شهرلری
ائلنور واله

**ائلنور واله** (تورکجه لاتین الیفباسیندا:Elnur Valeh) (دوْغوم ۱۳۶۰/۰۸/۰۸) لنکران‌لی اوخویان ایدی.

## یاشامیٛ
لنکرانشهرینده دونیایا گلن، ائلنور، بو شهرده ده بویا-باشا چاتاراق اوخوماق یولونو سئچیر و ماهنی‌لار قوشور و اوخویور. نسه ایل‌لر بویو و دیابت ایله بؤیرک خسته‎لیگیندن اذیت چکن اوخویان، ۰۹/۰۷/۲۰۲۴ تاریخینده دونیادان کؤچور.

## قایناقلار
توریزم

[thumb|right|[ایفل بورجو، پاریس شهری‌نین سیمگه‌سی اوْلماسی‌نین یانی سؽرا یئر اۆزونون ان چوْخ توریست چکن چاغداش معماری اؤرنک‌لریندن بیری دیر.]]
**توریزم** یادا **گزینتی**، ایستیراحت ائتمک، حظ آلماق، گؤرمک و تانیماق کیمی هدفلرله یاپیلان گزینتی‌لر و بیر اؤلکه‌یه و یا بیر بؤلگه‌یه توریست چکمک اۆچون آلینان ایقتیصادی، مدنی، تکنیک تدبیرلر و یاپیلان چالیشمالارین بۆتونودور. 
توریستیک گزینتی، اینسانلارین ساده‌جه بیر یئردن بیر یئره گئتمه‌سی دئییل مدنی، ایقتیصادی و ایجتیماعی اوْلاراق دا ایرتیباط ایچینده اوْلمالیدیر.

## قایناقلار

## باغلانتیلار ‌
پومپئی (آنتیک شهر)

**پومپئی** (لاتینجه: Pompeii)، ایتالیانین گونئی بؤلومو کامپانیا بؤلگه‌سینده، ناپول شهری‌نین یاخینلیغیندا، ایندیکی پومپئی شهری‌نین اراضی‌سی ایچینده قالان و هله‌ده بعضی یئرلری دفن ائدیلمیش اوْلان خارابالیق بیر آنتیک روم شهری ایدی.

thumb|پومپئی آنتیک شهری‌نین پلانی

## قایناقلار

## باغلانتیلار
ایمام حسین توربه‌سی

**ایمام حسین توربه‌سی** ()، عراق‌ین کربلا شهرینده یئرلشن و ایسلام پئیغمبری حضرت محمدین نوه‌سی و ایمام علی‌ و فاطمه الزهرانین اوْغلو ایمام حسین‌ین مزاری‌نین اوْلدوغو بیر توربه و مسجید دیر. شیعه‌لر طرفیندن موقدس قبول ائدیلن توربه، هر ایل ایمام حسین‌ین شهادت ایل دؤنومو اوْلان عاشورادان اربعین گۆنونه قدر میلیونلارجا زیارتچی قبول ائتمکده دیر.

## قایناقلار

## باغلانتیلار

بؤلمه:مسجید
بؤلمه:زیارت
بؤلمه:کربلا
آذری دیلی

**آذری** یا دا **آذری دیلی** (فارسجا و پهلویجه: آذری Āḏarī) — بیر اؤلو ایران دیلیدیر. 

بو دیلین تورک دیلی ایله هئچ بیر ایلگیسی یوخدور و بو آدی تورکجه‌نین یئرینه ایشلتمک تام یانلیشدیر.

## ایلک آراشدیرمالار
**آذری دیلی** حاقیندا یالنیز ۲۰-جی عصرده، احمد کسروی‌نین (۱۸۹۰–۱۹۴۶) «آذری یوخسا آذربایجانین قدیم دیلی» (فارس. آذری یا زبان باستان آذربایجان‎) آدلی کیتابیندا معلومات وئریلیر. کیتاب ۱۹۲۶-جی ایلده تئهراندا ایشیق اوزو گؤرموشدور. کسروی ایلک دفعه اورتا عصرلرده آتروپاتئنادا یاییلمیش آذری دیلی‌نین ماتئریال‌لارینی اورتایا چیخارمیش، اونون ایران کاراکتئرینی ثبوت ائتمیش‌دیر.

سونرالار قوندارما سؤزلرله، پان ایرانیستلر بو آدی تورکجه‌نین یئرینه ایشلتمه‎یه چالیشاراق تورکجه‎نین آرادان آپارماغینا چالیشیبلار. شوروی‌ده ده ایستالین دؤوروندن بو سیاست باشلانمیشدیر.

## کسروی‎نین قوندارمالاری
کسروی گئریده قویدوغو بوتون اثرلرده یالانا، ضدیته، چاشقینلیغا اوز توتموش‌دور. اونون مشروطه تاریخی‌نین تاریخچیلیگی تئز-تئز وورغولانیر و آردیجیل‌لاری اونون ایشی‌نین اهمیتینی نوماییش ائتدیریرلر. عینی ظاهرده علمی گؤرونن اثرده هر جور تحریف و غرضلردن ایستیفاده ائدیله‌رک، حرکات‌لارین تاریخی قربه قارشی قورخودوجو مناسیبتله یازیلمیش‌دیر. اونون «تاریخی چاپاق و قلیان»، «تاریخی آسلان ایله گونش»، «شئیخ صفی و اونون اؤولادلاری»، «ورجاوند فوندو» و دیگر اثرلرینی کیتابچا‌لار کاتئقوریاسینا عایید ائتمک اولار و هئچ بیر علمی-تدقیقات یوخدور. دیر. او، اؤز موجررد دوشونجه‌سی ایله حتی فارس دیلی اوچون دانیشیق و یازی قایدا و پرینسیپ‌لرینی ایجاد ائتمه‌یه و فارس دیلی‌نین مهو ائدیلمه‌سی نتیجه‌سینده فارسجانین دیلشوناس‌لیق علمی‌نین علمی رنگیندن اوزاق دوشمه‌یه باشلادی.

«آذری دیلی» نظریه‌سی و اونون اوچون مفهومون ساختالاشدیریلماسی قورخو و منفی جسارت، یاخشی رقس و اؤزونو گؤسترمه روحو، کسروی‌نین اوشاقجاسینا حرکت‌لری نتیجه‌سینده یارانمیش‌دیر و بیز اونا بو ایکی اوریژینال و قدیم سؤزو وئرمک‌دن چکینیریک. تورپاغیمیزین تاریخیندن و "آذری‌دن» بیز اؤز دیلیمیزه، مدنیتیمیزه آد وئرمک‌دن اوتانمالیییق. بو سؤزو کسروی اویدورماییب، معناسینی تحریف ائدیب. آزربایجانین مدنیت مسئله‌لری ایله مشغول اولماقدا هامیمیز مسولیت داشیییریق. اگر علمی آراشدیرما‌لاریمیزدا ناتامام آراشدیرما‌لاردان و یا ایشسیزلیک‌دن اذیت چکسک، تکببور و ائقویزمه قاپیلا‌راق، مغرور و مظلوم خالقیمیزین تاریخی گؤزلنتی‌لرینی و گؤزلنتی‌لرینی یئرینه یئتیره بیلمیجییک.
## قایناقلار
آیدوس قالاسی

**آیدوس قالاسی** و یا دیگر آدی ایله **کئچی قالاسی** ()، تورکیه‌نین ایستانبول اوستانی‌نین سولطان بی‌لی ایلچه‌سینده‌کی آیدوس تپه‌سی‌نین ۳۲۵ مترلیک اۇجالیغیندا یئرلشن بیر قالا دیر. اطرافی ایله بیرلیکده بیرینجی درجه‌لی آرکئولوژی اراضی اعلان ائدیلمیشدیر.

## قایناقلار
ائواوغلو

**ائواوغلو** (تۆرکجه لاتین الیفبا ایله: [Evoğlu](https://az.wikipedia.org/wiki/Evo%C4%9Flu_(Xoy))) - غربی آذربایجان اوستانینین شهرلریندن بیری‌دیر. بۇ شهر ائواوغلو بولومون اورتا شهری اولاراق خوی بؤلگه‌سی‌نیندا یئرلشیب دیر ۱۳۸۵ جی ایللرین آمار ساییلاری اساسیندا ۳٬۲۸۲ نفر جمعیتی واریمیش. بو شهرین اهالیسی آذربایجان تورکجه‌سیینده دانیشیرلار.

## آدلیم لار
* **محمد ائواوغلو**
* **حیدربیک ائواوغلو** صاحب مجمع الانشاء

## تانینمیش یئرلری

بؤلکه‌نین ان بؤیوک و ان گؤزل مسجیدی ائواوغلو-خوی یولوندا یئرله‌شیب. بو مسجید ایران‌دان آوروپایا گئدن ترانزیت یولونون اوستونده یئرلشیر. «ائواوغلو مسجیدی» خوی، ماکی و مرندین قووشاغیندادیر و هر گون مین‌لرله یئرلی و خاریجی سیاحتچی بو یولدان تورکییه‌یه، آوروپایا و باتی آذربایجانین قوزئی بؤلگه‌سینه سیاحت ائدیر.

## قایناقلار
آذریلر

**آذریلر**، (فارسجا: زبان آذری) آذری یادا آزربايجان 

تورکجه سی کنگر کورفزییندن قاشقاییلاردان 

باشلایاراق داغیستان جمهوریتی نین دربند شه هرینه  

قده ر  بیر جغرافیادا یاییلب دانیشیلان تورک دیلی  دیر

## آذری دیلی تورکجه دئییل
پان ایرانیست فرقه‌سی تورک دیلینی آرادان آپارماق اوچون، آذری دیلینی آذربایجان تورکلرینه نسبت وئریر و تورکلری سونرادان آذربایجانا گلمه‎سینی و آذری‌لرده ائتکی بوراخماسینی ادعا ائدیرلر و ایندیلیکده دؤولت‌ین بیر چوخ اورقانلاریندا نفوذ ائدرک بو سیاستی اؤنه آپاریرلار. تورک کلمه‎سینی رادیو-تلویزیون‌دا بئله ایشلتمکدن چکینیرلر و اونون یئرینه آذری کلمه‎سینی قوللانیرلار. 

بو سیاست نتیجه‎سینده تورکلر دانیلیر و تورک میللی - مدنی فعال‌لاری اؤز کولتور، دیل و کئچمیشلرینی قوروماغا قاداغا اولونورلار و پان تورک و تجزیه‌طلب کیمی ائتیکئتلرله قارشیلانیرلار.

## قایناقلار
حاجی قووشان

**حاجی قوووشان** (تۆرکمن تۆرکجه‎سی: Hajy Gowuşan) ایران‌ین گولوستان اوستانینین گۆنبد کاووس شهری‌نین اورتا بؤۆمۆنده بیر کنددیر.

تۆرکمن تۆرکجه‌سی‌نین ان بؤیوک شاعیرلریندن اولان مخدومقولو فراغی ده بو کندده دوغولوب.

## نۆفوسو
بو کند آغ آباد کندلییینده یئرلشیری و ۲۰۰۵-جی ایلین نۆفوس ساییٛمیٛندا، اها‌لی‌سی ۳۷۱۷ نفر (۸۲۰ عاییله) اولموشدور.

## سوی ایله دیلی
اهالی‌نین بۆتۆنۆ تۆرک‌دۆر و تۆرکمن تۆرکجه‌سی‌نده دانیٛشیٛرلار.

## قایناقلار
آغ آباد

**آغ آباد** یوخسا **آغ آباد کندی** و یا **آغ آباد کندلیگی**گولوستان اوستانینین گۆنبد کاووس شهری‌نین اورتا بؤلۆمۆنده بیر کنددیر.

## نۆفوسو
بو کند آغ آباد کندلییینده یئرلشیری و ۲۰۰۵-جی ایلین نۆفوس ساییٛمیٛندا، اها‌لی‌سی ۲۹۷۰۷ نفر (۵۹۳۱ عاییله) اولموشدور.

## سوی ایله دیلی
اهالی‌نین بۆتۆنۆ تۆرک‌دۆر و تۆرکمن تۆرکجه‌سی‌نده دانیٛشیٛرلار.

## قایناقلار
کؤچورمه

**کؤچۆرمه** ادبیات‌دا بیر اثری، بیر الیفبادان  باشقا بیر الیفبایا داشیماغا دئییلیر. اؤرنک اوچون اثر تورکجه لاتین الیفباسی ایله یازیلیب و گونئی آذربایجانلیلار اوچون او اثر عرب الیفباسیندا حاضیرلانیر.

## جیب تئلفونلاری ایله بیلگی‌سایاردا
کئچمیشده، فین‌بیلیم (تکنولوژی) ایندیکی کیمی گلیشمه‌میشدی و الیفبا کؤچرومه‌لری ال ایله ائدیلیردی.

نسه ایندی بو ایشلر چوخ قولایجا (راحاتجا) جیب‌تئلفونلاری ایله بیلگی‌سایارلارا یوکله‎نن اپلیکیشن ایله یوموشاق‌آراجلارین آراچیلیغی ایله ائدلیر. بونا گؤره ایندی داها چوخ کیتابین الیفباسی چوخ آز بیر زاماندا کؤچورولور و اوخوجونون الینه چاتیر.
## قایناقلار
گرماب (فیروزه)

**گرماب**، رضوی خوراسان اوستانی‌ فیروزه بؤلگه‌سینده یئرلشن بیر شهردیر. بۇ شهرین ۱۳۹۵-جی ایلین آمارلارینا گوره ۴٬۳۱۶ نفر جمعیتی واردیر.

## قایناقلار

بؤلمه:فیروزه بؤلگه‌سی
بؤلمه:رضوی خوراسان اوستانی‌نین شهرلری
فاماقوستا

**فاماقوستا** (یون. αμμόχωστος؛ تورک. Gazimağusa) — دئ یورئ (دئ ژورئ) کیپر رئسپوبلیکاسی‌نین اراضی‌سینده اولان دئ-فاکتو ایسه قوزئی قیبریس تورک جومهوریتی‌نین نظارتینده یئرلشن شهر. فاماقوستا شهری اراضیده یاشایان قیبریس تورک‌لری طرفیندن (تورک. قازیماغوسا) فورماسیندا آدلاندیریلیر. 

## قایناقلار
دوغو آراشدیرمالاری

**دوغو آراشدیرما‌لاری**، آسیا و اورتا دوغو توپلوم‌لارینی، کولتورلری، دیل‌لری، ائل‌لری، تاریخینی و آرکولوژی‌سی احاطه ائدن آکادئمیک چالیشما آلانی‌دیر.

## قایناقلار
مزرج

**مئزئرج**، (لاتین الیفباسی ایله: Mezerc)، (فارسجا یازیلیشی: مزرج) رضوی خوراسان اوستانی‌ قوچان بؤلگه‌سینده یئرلشن بیر شهردیر. بۇ شهرین ۱۳۹۵-جی ایلین آمارلارینا گوره ۳٬۸۳۴ نفر جمعیتی واردیر.

## قایناقلار

بؤلمه:قوچان بؤلگه‌سی
بؤلمه:رضوی خوراسان اوستانی‌نین شهرلری
اؤتاران (جانلی لار)

بندانگشتی|264x264پیکسل|مارال، بیر اوتاران جانلی کی وحشی حایاتیندا یاشاییش ائدیر.
**اوتاران جانلیلار** یادا اؤت ییئن حئیوانلار بیر سؤره جانلیلار دان دیلار کی چؤل ده گزیب و چؤلده بیتن بیتگی لردن اؤزلرین بئجریللر.

اونلارین یئمکلری آغاج یاپراقی یا دا یئر ده بیتن اؤت یا دا جؤلبک اؤلابیلر.

بیتگی یئمک نتیجسینده بو حئیوانلارین آغیزی و فکی و دیشلری بیر جؤزه بارا گلیبدیر کی راحات چیلیقلا بیتگینین یاپراقین و خؤلاسین ازیب و دارتا بیلیرلر.

میثال اؤچون مال و آتین دیشلری بیر جؤره یاسدیق و اؤنؤن تاجی پهن اؤلان صؤرتده دیر.

حتی بؤ سؤرنین معده و هضیم ائدن گؤواریش دسگاهی دا بیر جؤره تربیت اؤلؤنؤب دور کی الیه بیلسین بیتگیلرین سلؤلؤزی و آغئر بافتین تجزیه الیه بیلسین.

## بیرده باخ
گمیرن حئیوان لار

## قایناقلار
بؤلمه:حئیوانلار
بؤلمه:حئیوان
بؤلمه:ممه‌لیلر
تپه گؤیجه‌لی

**تپه گؤیجه‌لی** کندی اورمو بولگه‌سینین، مرکزی بولومو و باش قالا قصبه‌سی نده یئرلیشیب. 

## یئری
اورمو گؤلو یولونون ۱۵ کیلومئترلییینده کامیونلار تئرمینالینین اوز-اوزه‌سینده یئرله‎شیبدیر.

## اهالی
۱۳۸۵.جی ایلین نوفوس سایی‌سی اساسیندا بو کندین ۲۷ نفر اهالی‌سی و ۶ عاییله‌سی وار. 
 
## اقتصادی
ایندیلیکده کؤچمک نتیجه‎سینده آز اهالیسی ده بؤلگه‎ده‌کی فابریکالاردا چالیشیرلار.

## گزمه‌لی و گورمه‌لی یئرلر
* تاریخی تپه‌سی

## بیرده باخ
*باتی آذربایجان اوستانی‌نین کندلری
* باتی آذربایجان اوستانی

## ائشیک کئچیدلر
باتی آذربایجان اوستانی‌نین پورتالی 
## قایناقلار

بؤلمه:اورمو بؤلگه‌سی‌نین کندلری
بؤلمه: اورمیه
بؤلمه: اورمیه کندلری
دؤشان

**دوشان**، بیر جوره ممه-لی بالاجا حئیوان دیر کی چئینین چی دسته سینده و دؤشان-سانلار سؤرسینده یئیرلشیر. دؤشانین قؤل-نان قاباق پنجه سی، دال قئچ و بؤدوندان گؤده دیر، آنجاق بو حئیوان قاچماق و آتیلماق دا باشاریقلی بیر حئیواندیر و طبیعت ده یاشاییشی بؤ باشاریقلارینا باغلیدیر، بؤجؤرکی اؤزاقدان شیکارچی گلنده، چالیشار گیزلنمق-دن اؤنؤن گؤزؤندن ایراق قالسین و اؤ زامانکی گؤرؤشدی قاچماقنان دیری قالا بیلر.

دؤشان ۲۹ جؤره و رنگ به رنگ طایفالارا بؤلؤنؤر. 2.6 میلیون ایل مؤندان قاباقدان اینسانلار دؤشانی دری و اتینه گؤرا شیکار ائدیب و یئیرمیشلر.

قؤطب طرفلرینده یاشایان دؤشانلار هر فصل دؤندوقجه، تؤکلرینین رنگی دئیشیلیر، آنجاق آشاقا و اؤستوانین یاخین لیقیندا اؤلان دؤشانلار بیر رنگله اؤمؤرلرینین آخیریناجاق قالیرلار.

دؤشانلار اکثراً بؤز یادا قهوه‌ای رنگ ده اؤلا بیلرلر آنجاق قارا و سایری رنگلرده ایچلرینده وار.

## قایناقلار

بؤلمه:حئیوانلار
بؤلمه:حئیوان
بؤلمه:ممه‌لیلر
توپراق قالا دروازاسی

**توپراق قالا دروازاسی** یوخسا **توپراق قالا آلاقاپیسی** اورمو شهری‌نین قدیم آلاقاپی‌لاریندان بیری ایدی.
## ایندیکی یئری
اورمیه‌نین مرکزی یانغینسؤندورمه ایداره‌سی بیناسی‌نین یانیندا یئرلشن توپراق قالا قاپی‌سی، ایندیکی مدنی و موجاهید خییاوانلاری‌نین کسیشمه‌سینده یئرله‌شیر و اورمو آلاقاپی‌لاریندان بیری ایدی.

بو گون عینی آدلی (توپ‌راق قالا) تاریخی تپه (توپراق قالا کندینده) ایله شهرین یاخینلیغیندا کئچمیش‌دن قالمیش‌دیر.

## قایناقلار
یانغینسؤندورمه

**یانغینسؤندورمه** (یانغیٛن‌سؤندۆرمه) اداره‌سی یانغینسؤندورمه پروسئسینه و بو پروسئسی حیاتا کئچیرن تشکیلاتا وئریلن عمومی آددیر.

## ایشی
یانغین‌لارین سؤندورولمه‌سینه جاواب‌وئرن ایشچی‌لره یانغینسؤندورن‌لر دئییلیر. یانغینسؤن‌دورن یانغین‌لاری سؤندورمک اوچون موافق قایدادا حاضرلانیر و تجهیز ائدیلیر. یانغینسؤندورمه اداره‌سی‌نین معین ائدیلدیگی "**یانغینسؤندورمه**" اوچ اساس مقصدی داشیییر:
بونلار موافق اولا‌راق؛ **جانلاری قورتارماق**، **تیکینتی‌لری قوروماق** و **یاشام چئوره‎سی‌نی قوروماق**دیر.

## قایناقلار
یانغین‌سؤندورن

**یانغیٛن‌سؤندۆرن**، یانغین قولوندا قوللوق ائدن شخص، یانغین‌سؤندورمه ایشچی‌سی.

## قایناق
ماسوویل

**ماسوویل**، کانادانین کوئبئک ایالتی‌نین پیئررئ-دئ ساورئل رئگیونال ایلچئ بلدیه‌سینده بیر کنددیر. 

## یاشایانلاری‌نین نوفوسو
۲۰۲۱-جی ایل کانادا نوفوس ساییمینا گؤره اها‌لی‌نین سایی ۵۴۷ ایدی.

## قایناقلار
دشت‌آزادگان بؤلگه‌سی

**ٰدشت‌آزادگان بؤلگه‌سی** ()، ایران خوزیستان اوستانیندا یئرلشن بیر بؤلگه‌دیر. بو بؤلگه‌نین مرکزی سوسنگرد شهریدیر. بو بؤلگه‌نین 1395-جی ایلین آمارلارینا گوره ۱۰۷٬۹۸۹ نفر جمعیتی واردیر.

## ایداری بؤلونوش

### بولوملر
* بخش بستان
* بخش مرکزی شهرستان دشت آزادگان

### شهرلر
* ابوحمیظه
* بستان
* سوسنگرد
* کوت سیدنعیم

### دهیستانلار
* دهستان بستان
* دهستان الله اکبر
* دهستان حومه شرقی
* دهستان حومه غربی
* دهستان سعیدیه

## قایناقلار

* اطلس گیتاشناسی استان‌های ایران [Atlas Gitashenasi Ostanhaye Iran] (*[https://web.archive.org/web/20070522192425/http://www.gitashenasi.com/En/Product/Index.cfm?I=9 Gitashenasi Province Atlas of Iran]*)

بؤلمه:دشت‌آزادگان بؤلگه‌سی
بؤلمه:خوزیستان اوستانی‌نین بؤلگه‌لری
خلیفه‌لر لیستی

**خلیفه‌لر لیستی**، ایسلام پئیغمبری حضرت محمدین اؤلوموندن سوْنرا پئیغمبر جانیشینی اوْلاراق موسلمانلارین سیاسی لیدرلیغی‌نی یاپمیش نفرلرین لیستی دیر.

## خلیفه‌لر

## باشقا خیلافت‌لر
*آشاغی‌داکی دؤولت‌لر قۇروجولاری طرفیندن خیلافت آدی ایله قۇرولموش آمما بۆتون موسلمانلار طرفیندن قبول ائدیلمه‌میشدیر.*

### زبیر خیلافتی (۶۸۳–۶۹۲)

thumb|center|200px|زبیر خیلافتی
 

### فاطمی خیلافتی (۹۰۹–۱۱۷۱)

thumb|center|200px|فاطمی خیلافتی

### قرطبه خیلافتی (۹۲۹–۱۰۳۱)

thumb|center|200px|قرطبه خیلافتی

### مووحیدلر خیلافتی (۱۱۴۷–۱۲۶۹)

thumb|center|200px|مووحیدلر خیلافتی

### سوکوتو خیلافتی (۱۸۰۴–۱۹۰۳)

thumb|center|200px|سوکوتو خیلافتی

### شریفی خیلافتی (۱۹۲۴–۱۹۳۱)

thumb|center|200px|شریفی خیلافتی

### ایسلام دؤولتی (۲۰۱۴–۲۰۱۹)

thumb|center|200px|ایسلام دؤولتی

### غیرسیاسی

#### احمدیه خیلافتی (۱۹۰۸–گۆنوموز)

thumb|center|200px|احمدیه موسلمان جماعتی‌نین بایراغی

## نوْتلار

## قایناقلار

بؤلمه:خلیفه‌لر
بؤلمه:لیست‌لر
تولکی توللاماق

بندانگشتی|بیر عده آلمانلی اؤلان اشرافی آداملار تؤلکی آتماق اؤینؤندا.
**تولکؤ توللاماق** (آلمان دیلیجه: *Fuchsprellen)،* اروپادا اؤینانان بیر قانلی اؤیون دؤر کی ۱۷ و ۱۸ مینجی میلادی قرن لرینده اؤیناناردی. بو اؤیون بؤجؤریدی کی تؤلکی یادا آیری بیر حیوانلار مثلاً دؤشان یا پیشیگی بیر ساپ یا زنجیر توسؤطیله گؤوه آتیردیلار و چؤخلی باغلی بیر محوطه یا دا حایاط دا و اشرافی طایفالارینین آراسیندا قؤرؤلاردی. تؤلکی آتماق چؤخلی حیوانلارین اؤلؤمؤنه باعیث اؤلاردی و کیشی آرواد قاریشق دا بؤ اؤیونی اؤیناردیلار و بعضاً، اؤیؤنچیلارادا خطرلی حسابلاناردی.

## آرخاسیندا
تؤلکو آتما الیه بیلردی هم بیر آچیق یئرده کی دؤرسی فنس ایله باغلانیب یا دا قالانین حایاطینین ایچینده اؤینانا. ایکی نفر آدام بیر تؤر پارچادان یادا ساپ جینسیندن اؤلان ۷ یا ۸ متیرلیق اؤزؤنلؤقؤندانی، اؤباش بؤ باش یاپیشاردیلار و تؤلکو یاخینلاشاندا ساپی چکردیلر که تؤلکو بیردن گؤوه ساری گئدرمیش. هر تیم چوخ گؤولؤق آتابیلسه ایدی، اؤیؤنو قازاناجاقیدی. آرا دا تؤلکو ۷ یادا ۸ متیر گؤوه ساری آتیلارمیش.

## قایناقلار

بؤلمه:آلمان
بؤلمه:اویونلار
بؤلمه:حئیوانلار
بؤلمه:حئیوان
قدرت حاج نوری

**قدرت حاج نوری** اردبیللی ایش آدامی، خیّیر و گولشچی دیر. اردبیلین اؤزل اورک خسته‌خاناسینین (فارسجا: بیمارستان تخصصی و فوق تخصصی قلب اردبیل) قوروجوسو دور.

قدرت حاج نوری ۱۳۴۴-نجو گونش هیجری ایلینده اردبیلین محمدیّه محلّه‌سینده آنادان اولموشدور. ایشینی تویوق بئجرمه فارملارینی قورماقلا باشلامیش و تویوق اتی و تویوق یومورتا‌سی ایستحصالی اوزره ایرانین ان بؤیوک ایستحصالچیسی کیمی تانینمیشدیر.  

۱۴۰۱-نجی گونش هیجری ایلینده اردبیلین گولشمه هئیئتی‌نین صدری عونوانیندا سئچیلمیشدیر.

۱۴۰۲-نجی گونش هیجری ایلینده ۸۰۰ میلیارد تومن شخصی پولو ایله اردبیلده بیر اؤزل اورک خسته‌خاناسینی (فارسجا: بیمارستان ۲۰۰ تختخوابی تخصصی و فوق تخصصی قلب اردبیل) قورموشدور.   

۱۴۰۳-نجو گونش هیجری ایلینده شخصی هزینه‌سی ایله اردبیلده ایمامزادا سید صدرالدین دارالشفاسی آدینا ۲۴-ساعاتلیق بیر کلینیک (مریض خانا) قورموشدور.

## پشه‌ای فعالیت‌لری
حاج نوری‌نین پشه‌ای فعالیت‌لری ۱۳۷۰-جی ایل‌لرین آغازینا دامدارلیق و تویوقچولوغ صنعتی ساحه‌سینده باشلامیشدیر. او، ایلک‌لاردا اردبیل اوستانیندا کوچوک تویوق پرورش واحدلاری یاراتماقلا بو ساحه‌ده فعالیتینه باشلامیشدیر. ۱۳۷۴-جو ایلده بیر تویوق اتی ایستحصال واحدی، ۱۳۷۸-جی ایلده ایسه بیر «آنا تویوق» پرورش واحدی تأسیس ائتمیشدیر. سوندا «آرتا جوجه سبلان» شرکتی ۱۳۸۱-جی ایلده رسمـی اولاراق ثبت اولونموشدور.

## اجتماعی و خیریه فعالیت‌لری
رسمی و محلی رسانه‌لرین خبرینه اساسن، حاج نوری اقتصادی فعالیت‌لرین یانی‌سیندا اردبیل اوستانیندا بئعسی عام‌المنفعه و اجتماعی برنامه‌لرده شرکت ائتمیشدیر.

### سلامت ساحه‌سی
گؤسترگیج rapportlara گؤره، او اردبیل اوستانیندا طبی تجهیزاتین تأمینی، درمان مراکزلرین بئعسی بولوم‌لرینین اینشاسی یا تجهیزی، هابئله محتاج مریض‌لره یاردیم ائتمک‌ده رول اؤینامیشدیر.

### اجتماعی ساحه
بئعسی رسانه‌لر، اونون محلی خیریه اؤجاقللارینا حمایت، محتاجلارا یاردیم، غیرعمدی جُرم‌لر سبب‌له حبس اولونموش محکوم‌لارین آزاد اولونماسینا کمک و اجتماعی–فرهنگی برنامه‌لره پشتیگان ایشلرینده فعالیتینی خبر وئرمی‌شدیر.

## قایناقلار
اسماعیل ابن یسار

**اسماعیل ابن یسار** (۷.جی عصر، مدینه – ۷۴۸) — ۷.جی ایله ۸.جی عصر آذربایجان اصیل‌لی، حجازدا یاشامیش عرب ادبیاتی شاعری؛ آذربایجان شاعری موسی شهواتین قارداشی.

## قایناقلار
تیمره

تیمره، (تورکجه: Timərə) (فارسمجا: تِیمَره)، ایرانین ایصفاهان، لوریستان و مرکزی ایالت‌لری آراسیندکی بؤلگه‌نین اَسکی آدی‌دیر.

تیمره، تاریخی تۆرکجه داش یازمالاریٛ ایله تانینیر. (تیمره‌نین تۆرکجه داش یازمالاریٛ)

## قایناقلار
تیمره‌نین تورکجه داش یازمالاری

**تیمره‌نین تۆرکجه داش یازمالاریٛ** یوخسا **تمیره‌نین تورک تامغالاری** (فارسجا: سنگ‌نگاره‌های ترکی تیمره)، تیمره بؤلگه‎سینده یئرله‌شن بیر تاریخی یئردیر.

تیمره‌، ایرانین ایصفاهان، لوریستان و مرکزی ایالت‌لری آراسیندکی بؤلگه‌نین اَسکی آدی‌دیر، بول سو و بونا گؤره ده چوخلو اوتلاق و اوو یئرلری سببین‌دن ان اهمیت‌لی‌سی و ان بؤیوگو بورادا یئرلشیر. ایصفاهان ایالتی‌نین گونئی-باتی‌سینداکی گولپایقان شهری و اونون بیر بؤلومو مرکزی ویلایتی‌نین خومئین شهریستانیندا یئرلشیر.

داش یازمالارین چوخو، رسام‌لارین حیاتیندا و یا اونلارین باخیش‌لاریندا باش وئرن مئساژلاری و حادثه‌لری ایفاده ائدیر. بشریت اؤزونون ساده اوو آلت‌لری (چاخماقداش‌لاری)، داها سونرا حیوان‌لارین اهلی‌لشدیریلمه‌سی، اونون داوامی، اکینچیلیک و بیتکی‌لرین بئجریلمه‌سی تیمره‌ده قدیم داش یازمالاری باخیمیندان رسام‌لارین حیات یولوندان گؤرونور.

## داش یازمالارین مضمونو

تیمره بؤلگه‌سینده‌کی تورکجه داش یازمالارین بیرینده کیشی اوشاغی‌نین الین‌دن توتوب اونا ایلان اوولایا‌راق اؤیره‌دیر. بو یازمالارین دیگرینده آتلی آدام‌لارین داغ کئچی‌سی اوولاماسی بو اراضیده مختلیف تاریخ‌دن اوولکی دؤورلرده اینسان‌لارین مسکونلاشدیغینی گؤستریر.

چاغداش داش یازمالاردا ایکونوقرافیا و ایدئوقرافیایا اساس‌لانان قدیم تورک دیل‌لرین علامت‌لرینی گؤرمک اولار. هابئله، برپا ائدیلمیش اثرلرده بعضی خطاطلیق‌لار گؤرونور، اونلارین معناسینی متخصص‌لر هله درک ائتمه‌میشدیر.

تیمره‌نین داش یازمالاریندا داغ کئچی‌سی، داغ قوچو، مارال، اینسان (موختلیف پوزا‌لاردا و موختلیف آلت‌لرله)، آتلار، قورد، آسلان، تک و ایکی دونقارلی دوه، ببیر، قابان، مارال (مارال، شاکا، ساری مارال‌لار)، چیتا‌لار،ایلان‌لار، تیسباغا‌لار و بیر چوخ باشقا نامعلوم حیوان‌لارا راست گلینیر کی، بون‌لارین تخمینن ۷۵٪-ی جانلیلیق، فیراوان‌لیق و برکت رمزی اولان آنتی‌لوپ و قوچ‌لارا حصر اولونوب.

## تیمره‎نین تورکجه داش یازمالاری‎نین تاپیلماسی

ایرانین یاری رسمی خبر آژانسی ایسنا-یا دانیشان آراشدیرماچی و عالیم محمد نصیری فرد تیمره بؤلگه‌سینده داش‌لارا حک اولونموش فیقورلارین ۲۵۰۰ ایل اول قدیم تورک‌لره عایید اولا بیله‌جه‌یینی بیلدیریب. 

نصیری فرد قئید ائدیب کی، داش‌لارداکی ایشاره و رسم‌لردن ایندیکی تورکییه و مونقولوستاندا دا ایستیفاده اولونوب. 

۱۳۹۳-ده یا فصلینده تورکییه‌دن بؤلگه‌یه آراشدیرما قروپونون گله‌رک مسئلنی آراشدیراجاغی بیلدیریلیب.

بونا گؤره ده ثبوت اولونا بیلر کی، تورک‌لرین ایران یایلاسیندا مؤوجودلوغو ۴۰۰۰ ایلدن چوخ اوله، یعنی آرای‌لی‌لارین گلیشین‌دن اوله گئدیب چیخیر!! یعنی ۲۰۰۰ ایل اول. 

## پان فارسیزمین عکس العملی

تیمره‌ده‌کی تورکجه داش یازمالاری‌نین تاپیلما خبری، پایلاشیلاندان سونرا، پان ایرانیست (پان فارسیسم) فرقه‌سی بوتون گوجو ایله و مختلف یوللارلا بو چیزگی‌لرین ایراندا تورکلره عاید اولدوغونو دانماغا چالیشیبلار.

## گؤرونتو باغی


File:Timere-turk-tamgalari4.jpg| تیمره، تورک تامغالاری
File:Turktamgalari-timore.jpg|مارال ایله اینسان
File:Turktamgalari-timere3.jpg|تیمره‌نین تورک تامغالاری
file:Turktamgalari-timere4.jpg|| تیمره‌
file:Turktamgalari-timere2.jpg| تورک خاقلاری‌نین تامغالاری
دورقطبی_در_سنگنگاره_های_تیمره.jpg|تیمره‌، قوزئی قطب دایره‌سی


## قایناقلار

بؤلمه: تورک تاریخی
بؤلمه: ایران تورکلری
بؤلمه: تاریخی آذربایجان توپراقلاری
بؤلمه: آذربایجان
بؤلمه: تورکلر
موساوات حیزبی

**مۆساوات حیزبی** ()، آذربایجاندا حال حاضیردا فعالیت گؤسترن ان یاشلی سیاسی حیزب دیر. اساسی ۱۹۱۱ تاریخینده ایستانبولدا سفرده اوْلان محمد امین رسول‌زاده‌نین تعلیماتی ایله عمی‌سی اوْغلو محمد علی رسول‌زاده و یوْلداشلاری عاباس‌قولو کاظیم‌زاده و تقی نقیئو طرفیندن باکی‌دا قوْیولموشدور.

## قایناقلار

## باغلانتیلار

بؤلمه:سیاسی حیزبلر آذربایجاندا
بؤلمه:سیاسی حیزبلر اورتا شرقده
دزپارت بؤلگه‌سی

**دزپارت بؤلگه‌سی** خوزیستان اوستانی‌نین بؤلگه‌لریندن بیریدیر. بو بؤلگه‌نین مرکزی دهدز شهریدیر. ۱۳۹۵-جی شمسی ایلین آمارلارینا گؤره دزپارت بؤلگه‌سی‌نین ۱۹٬۳۴۱ نفر جمعیتی واردیر.

## ایداری بؤلونوشو

## قایناقلار

بؤلمه:دزپارت بؤلگه‌سی
بؤلمه:خوزیستان اوستانی‌نین بؤلگه‌لری
آشیق یوسف اوهانس

**آشیق یوسف اوهانس**، ۱۳۰۶-جی ایلده اورمیه  دیزه تکیه کندینده آنا‌دان اولموشدور. او اورمونون مسیحی تورکلریندن ایدی. او، ۲۱ گولن آی (اردیبهشت) ۱۳۹۸-ده، ۹۲ یاشیندا دونیادان کؤچوبدور.

آشیق یوسف، یاشاییشیندا مختلف اؤدوللر آلیب. ۲۰۱۲-جی ایلده مدنی ارث رسمی‌لری‌نین ایشتیراکی ایله اورمیه موزئیی‌نین امینی آمفیتئاتریندا آشیق دهقان و آشیق یوسف اوهانس هیکل‌لری‌نین آچیلیشی اولوب. بونا اوسته‌‎لیک، مختلیف فئستیوال‌لاردا موکافاتلاندیریلیب.

## قایناقلار
زهرا رحیمی

زهرا رحیمی (اینگیلیسجه: Zahra Rahimi) بیر تکیواندوچی و ایران تکیواندویچی سی دیر. او، ۲۰۲۴-جی ایل پاریس پارا المپیک تیکندویو اوْیونلارینین ۵۲ کیلوگرم چکیش مسابقاتلاریندا ایرانین نماینده سی اولاراق، فینالدا چین برازیل و جورجیا طرفیندن قالیشدیریلان موباریزه ده مغولستانلی مصاف سورن جاو اولومبایرین یانینا گئدیب و ۵-۲-ده مغلوب اولوب، گوموش مدالینا چاتدی.زهرا رحیمی ۲۰۲۴ یازیلی پارالمپیک اویونلارین دا ایران کاروانینین کئچمیش عوضووودور.

## شخصي حيات
زهرا رحیمی مرندلی دیر و شرقی آذربایجان اوستانی شهرلریندن دیر و اصلینده آذربایجانلی دیر.

او، 1403-جو ایلده آتاسی اوچون بیر کامیون آلدی و ۹ میلیارد دوللارینا قدر اؤلکه و ایالتی پاداشینی توپلادی.

## ورزش دؤورونده
رحیمیه اۇشاقلیقدان تکواندو اوْیناییر و ۱۵ یاشیندا پارالمپیک سهمیه سینی اله گتیردی. زهرا رحیمی المپیکدلرده ایندیه کیمین ائلیه بیلیبدی  ایکی قیزیل و بیر برنز میدالینی اله گتیرسین .

## منبع لر

بؤلمه:۲۰۰۸-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:یاشایان اینسانلار
اروندکنار

**اروندکنار** خوزیستان اوستانی‌ آبادان بؤلگه‌سینده یئرلشن بیر شهردیر. بۇ شهرین ۱۳۹۵-جی ایلین آمارلارینا گوره ۱۱٬۱۷۳ نفر جمعیتی واردیر.

## قایناقلار

بؤلمه:آبادان بؤلگه‌سی
بؤلمه:خوزیستان اوستانی‌نین شهرلری
بهمن محمدبخش

**بهمن محمدبخش** (۲۳آذر آیی ۱۳۵۵) تبریزده یاشایان تورک سوسیولوق، علمی ایشچی، یازیچی و آراشدیرماچیدیر.اونون اساس نظریه سی بودور کی ***[[قلوباللاشما]]؛ [[ایران]]دا یاشایان [[اتنیک قوروپ]]لاری، [[کُنورجنسیا|یاخینلاشما]] عوضینه [[اتنیک قوروپ|اتنیک]] [[کیملیک]]ین گوجلنمسینه و [[باغیمسیزلیک|آیریلماسینا]] سبب اولاجاق***.      

## یاشامی
بهمن محمدبخش ۲۳ آذر آیی ۱۳۵۵–جی گونش هیجری ایلینده اردبیل شهرینده دونیایا گلیبدیر.
## اثرلری
* Globalization and local and global identities among Iranian students
(اینگیلیسجا)
* قلوباللاشماو تبریز یونیورسیتتی اؤیرنجی لرینین میلی کیملیکی. (فارسجا)
* قلوباللاشما و اؤیرنجی لرین یرلی کیملیک و قلوبال کیملیکلری. (سزا آراشدیرماسی، تبریز یونیورسیتتی، فارسجا)
* قادینلارین آلیش-وریش آسیلیلیغی فنومنینین کیفیتجا تدقیقی. (فارسجا)
* اینسان تکنولوژیایا حکم ادیر یوکسا تکنولوژیا اینسانا حکم ادیر؟ (فارسجا)
* حیسابات و مقاله یازما پیرینسیپلری. (فارسجا) 
* فعّالیت آراشدیرماسی. (فارسجا)    
* نسیللرین آیریلماسی یوکسا فرقلری. (فارسجا) 

* اینکیشاف و اونون ایقتیصادیتدن ایجتیماعیتا فیرلانماسی. (فارسجا)
* تبریز قادینلاری. (فارسجا)
* شرقی آذربایجان اوستانیینده ایجتیماعی شنلیک. (فارسجا)

## قایناق‌لار

بؤلمه:اردبیل اوستانی‌نین آداملاری
بؤلمه:اردبیللیلر
بؤلمه:ایران
بؤلمه:آذربایجان
بؤلمه:تبریزلی حکیملر
بؤلمه:تبریزلی یازیچی
بؤلمه:تبریزلیلر
بؤلمه:ایران تورکلری
بؤلمه:ایرانلی آداملار ایش اساسیندا
بؤلمه:ایرانلیلار
بؤلمه:اردبیللی‌لر
بؤلمه:اردبیل
بؤلمه:آذربایجانلیلار
بؤلمه:آذربایجان میلی فعاللار
گون وار عصره برابر

**گون وار عصره برابر** (روس. и дольше века длится день) — چینگیز آیتماتووون یازدیغی بیر رومان.

## کیتابا گؤره
باش قهرمان یئدیگئی ویجدان‌لی، یورولماق بیلمه‌ین زحمتچکن، اؤز یوکسک منوی بورجونا صادق بیر اینسان‌دیر. مؤلف قهرمانین تالئیینی معاصر دؤورون بیر سیرا چتینلیک‌لری و بوتون بشریتین صاباحکی گونو ایله مقایسه ائدیب، دونیادا امن-آمانلیغین، خیرخاهلیغین و هومانیزمین طنطنه‌سینی ان بؤیوک قلبه کیمی سجیه‌لندیریر.

## بونلارا دا باخ
مانقورد

مانقوردلاشدیرما

## قایناقلار