تزه‌شهر

**تزه‌شهر** و یاخود **کؤهنه‌شهر** — (، ) غربی آذربایجان اوستانینین، سالماس بؤلگه‌سینین، مرکزی بؤلومونده شهر.

## آد
تزه‌شهر اؤنجه‌لری کؤهنه‌شهر آدلانیردی. شهرین بو آدلا آدلنماسی اوچون تاریخی قایناق‌لاردا هر هانسی بیر اشاره‌یه راست گلینمیر. آنجاق بعضی قایناق‌لارین اشاره ائتدیگینه گؤره صفوی چاغیندا داغیلان سلماس شهری بو شهرین یئرلشدیگی اراضی‌ده ایمیش. بونون اوچون ده خالق بورانی کؤهنه‌شهر آدلاندیریب.

## تاریخ
thumb|250px|واخت‌ایله تزه‌شهر اراضیسینده موجود اولموش میره خاتون توربه‌سی

تزه‌شهر و یاخود کؤهنه‌شهر سالماس بؤلگه‌سینین شهرلریندن بیری اولاراق سلماس شهریندن ۵ کیلومتر غرب‌ده، گئنیش بیر دوزنلیک‌ده یئرلشیر. کؤهنه شهر “کوهسار” بؤلومو ایله سالماس دوزنلیگی آراسیندا یئرلشمک‌له بورادان کئچن یول، سونوندا یوخلاما پوستونا یئتیشیر. یوخلاما پوستوندان سونرا، یول ایکی قیسمه – قوزئی و غرب – بؤلونور کی، هر ایکیسی‌ ده کؤچری کورد کندلرینه داخیل اولور. بو شهر ده، سلماس کیمی، سرحدی موقعینه مالیکدیر. بو شهر اؤنجه‌لری بؤیوک بیر کند ایدی کی، چوخلوق‌دا اولان تورک اهالی‌سی ایله یاناشی، ائرمنی، آیسور، و یهودی آزلیق‌لار دا اورادا یاشاییردیلار کی، هر بیرینین اؤز کیلسه‌سی و کنیسه‌سی وار ایدی و اؤز دینی عادت-عنعنه‌لرینی جومعه ائرته‌سی (یهودی‌لر) و بازار (خیریستیان ائرمنی و آیسورلار) گونلرینده؛ طمطراق‌لا کئچیریردیلر کی حاضیردا هامیسی بو شهردن کؤچوب‌لر. یهودی‌لرین مسلکی عمومیت‌ده تیجارت و آلیش-وئریش ایدی و اونلارین قبریستانلیغی دا ایندییه قدر بوردا قالماق‌دادیر. خیریستیان آزلیق‌لارین یئرینی قونشو داغلیق اراضی‌لردن گلن کؤچری‌لر آلیب‌لار و بو یئنی گلن اهالی اساساً مالدارلیق و اکینچی‌لیگه مشغولدورلار. تزه‌شهر اهالیسی آذربایجان تورکجه‌سی‌نی بو شهره مخصوص بیر لهجه ایله دانیشیرلار کی سلماس لهجه‌سیندن فرقلی اولاراق؛ نیسبتاً کوره سوننولرین لهجه‌سینه یاخین‌دیر. آنجاق بو شهرین فولکلورو، مدنیتی و عنعنه‌لری بؤلگه‌نین باشقا شهر و کندلری ایله فرقلنمیر. کؤهنه‌شهر، ۱۹۳۰-جی ایلده سلماس‌دا باش وئرن گوجلو زلزله‌دن سونرا، اؤنجه‌کی کندین آشاغیسیندا یئنی‌دن قورولموشدور. شهرین پلانی سلماس کیمی شاهمات‌واری (شطرنجی) شکلینده‌دیر. یئرلی اهالی اؤزلرینی «کؤتوکلۆلَر» و «داغؽستان» آدلی ایکی محلله‌یه بؤلۆرلر. تزه‌شهرین اهالیسی شیعه موسلمان‌دیرلار؛ آنجاق سون ایل‌لرده بورادا مسکونلاشمیش کؤچری کؤکنلی گلمه کوردلر سوننو شافعی مذهبینه باغلی اولاراق ضرورت اساسیندا و تیجارت علاقه‌لرینه گؤره تورک دیلینده ده دانیشیرلار. بلقیس تپه‌لری و یاخود اوچ تپه‌لر و آغ‌تپه آدیندا آنتیک تپه‌لر تزه‌شهردن ۳،۵ کیلومتر و ۱،۵ کیلومتر آرالی یئرلشیر. بورادان بیر نوع وولکانیک داش اخراج ائدیلیر کی اساساً اوندان بینالارین فاسادیندا ایستیفاده اولونور. کؤهنه‌شهرین ایلک قورولدوغو یئر حله ده امامزاده اسحاق توربه‌سی یاخینلیغیندا موجودلوغونو قورویور. بورا مسجید، حامام و کیلسه بینالارینین ۱۹۱۰-جی ایلین گوجلو زلزله‌سینده تخریبه اوغرامیش قالیق‌لاریندان عیبارت‌دیر. تزه‌شهرده باش وئرمیش اؤنملی حادیثه‌لردن جیلولارین واخت‌ایله باشچیسی مارشیمون (پاتریارخ - روحانی‌لر باشچیسی) و شکاک کوردلرینین لیدری اسماعیل سمیتقونون، امامزاده اسحاق توربه‌سی‌نین نئچه آدیملیغیندا گؤروشمه‌سی‌دیر کی بنیامین مارشیمون بیر قدر بو گؤروشمه‌دن سونرا؛ کوردلرین فیریلداق‌ایلا بوردا اؤلدورولموشدور. مارشیمونون اؤلدورولدوگو یئر ایندی ده بیر باغ کیمی موجوددور. تزه‌شهر ۱۹۶۵-جی ایلینه قدر کند اولاراق؛ بو ایلدن اعتیباراً شهر استاتوسو قازانمیشدیر. بعضی‌لر حاضیرکی تزه‌شهرین غربینده یئرلشن اراضینی قدیم سلماس شهرینین قالینتی‌لاری حساب ائدیر. بورا دوزنلیک اراضی‌ده یئرلشیر و اورادا حله ده اون آلتی دَییرمان و اون بئش هکتاردان عیبارت اولان بؤیوک قبریستانلیغین قالینتی‌لاری وار کی موختلیف میللت‌لرین او جومله‌دن ائرمنی‌لر و یهودی‌لرین قبیرلری ده بورادا یئرلشیر. یئرلی اهالی طرفیندن جورمه سره (جرم‌سرا؟ محکمه) آدلانان اراضی، تاریخی بؤیوک گؤل (ایندیکی دئریک‌چایی سوآنباری)، میره خاتون توربه‌سی و قوله‌سی (ائلخانی حکمدارلاریندان ارغون‌خانین قیزینین توربه‌سی) کی حاضیردا محو اولموشدور، گاوور قالاسی و قارچی بَی کیمی قالالارین محض بورادا یئرلشدیگی؛ قدیم سلماس شهرینین بورادا اولدوغو احتیمالینی یوکسلدیر. آنجاق اساسلی آراشدیرمالار و او جومله‌دن آرخئولوگیا تدقیقات‌لارین آپاریلماماسی اوزوندن قدیم سلماس شهرینین بو اراضی‌ده یئرلشمه‌سی تئزینی لنگیدیر. همچنین امیر علیشیر نوایی طرفیندن قدیم سلماس اطرافینا چکیلمیش حاصارین قالینتی‌لارینا دا بورادا راست گلینمییب. قدیم سلماس شهرینین بورادا اولدوغونو اثبات ائتمک اوچون داها درین آراشدیرمالارین آپاریلماسی گرکیر.

## جغرافیا
تزه‌شهر سلماس شهریندن ۵ کیلومتر آرالیدا؛ دوزنلیک اراضی‌ده یئرلشیر. شهرین دنیز سویه‌سیندن یوکسکلیگی تخمیناً ۱،۴۴۰ متردیر. تزه‌شهرین ایقلیمی نیسبتاً قوراق و سویوق‌دور. تزه‌شهر ۴۴ درجه و ۴۱ دقیقه شرق اوزونلوغوندا هابئله ۳۸ درجه ۱۰ دقیقه قوزئی انینده یئرلشیر و بو شهرین ساحه‌سی تخمیناً ۲۳۰ هکتاردیر.
تزه‌شهرین ان بؤیوک چایی، رشاده (دئریک) چایی‌دیر کی، سالماس بؤلگه‌سینین غربینده یئرلشن هراویل (اره‌ویل) سرحدی داغینین یاماجلاریندان باشلایاراق، اطراف اراضی‌لری سۇواریر و سونوندا زولاچای چایی‌ایلا بیرلشیر. بونونلا یاناشی، شهر و اونون اطراف اراضیسینده بیرقدر سو آخارلاری و یئرآلتی بولاق‌لار وار کی، داییم آخیرلار و بؤلگه‌نین یئرلرینی سوواریرلار.
شهر تامام‌ایله سو، الکتریک، گاز، تلفون و بوتون اینفراستروکتور خیدمتلری ایله تأمین ائدیلیر. تزه‌شهرین ایچمه‌لی سویو اؤنجه‌لری کهریز و بولاق‌لاردان تأمین اولونوردو.

## خالق

### اهالی سایی
۲۰۱۶-جی ایلین معلومات‌لارینا گؤره شهرده ۸،۶۲۹ نفریاشاییر (۲،۳۸۵ عائیله).
### اتنیک، دیل و دین
کؤهنه‌شهر خالقی ۱۳۳۰-جو شمسی ایلده بوتونلوکده تورک و شیعه‌ موسلمان‌ایمیش.  ایندیلیکده یئنه بو شهرین خالقی آذربایجان تورکجه‌سینده دانیشیرلار و شیعه دیرلر.

## ایقتیصادیات
شهر اهالیسینین گلیری اساساً اکینچیلیک و باغچیلیق‌دان او جومله‌دن آلما مئیوه‌سیندن تأمین ائدیلیر؛ باخمایاراق کی کئچمیشده بورادا داها چوخ اریک آغاج‌لاری موجود ایدی و اریک‌دن موختلیف محصول‌لار ایستحصال ائدن سئخ‌لر بورادا یئرلشیردی. حاضیردا آنجاق اریک آغاج‌لاری اؤز یئرلرینی قیرمیزی و آغ آلما آغاج‌لارینا وئریب‌لر. شهرین آیری اکین محصول‌لاریندان بوغدا، آرپا، تره‌وز، قوز و آرمود‌دور کی ساده‌جه شهر اهالیسینین احتیاج‌لارینی تأمین ائدیر. اکینچیلیک و باغچیلیق‌دان باشقا، اهالی‌نین آز بیر حیصه‌سی ده مالدارلیق‌لا مشغول‌دور. ائله‌جه ایندیلیکده تزه‌شهرده موختلیف خالچا توخوما سئخ‌لری و پئندیر ایستحصالی ایله مشغول اولان سئخ‌لر یئرلشیر. تزه‌شهر اهالیسی قدیم‌دن تورکیه سرحدینده یاشایان کؤچری‌لر ایله تیجاری علاقه‌لری واریمیش و بوگونه قدر ده بو علاقه‌لر داوام ائتمک‌ده‌دیر.

## دینی یئرلر
تزه‌شهرده بیر امامزاده توربه‌سی و اوچ مسجید فعالیت گؤستریر کی بونلاردان ایکیسی شیعه مذهبینه مخصوص اولوب؛ یئرلی اهالیه عائید و او بیریسی سوننو مذهبینه مخصوص اولان سون ایل‌لرده داغلیق بؤلگه‌لردن بورادا مسکونلاشمیش کؤچری‌لره عائیددیر.

## قدیم عابیده‌لر
250px|thumb|امامزاده اسحاق توربه‌سینین ایچ گؤرونوشو و ضریحی

* *امامزاده اسحاق توربه‌سی*: توربه اسحاق، محمد، ابراهیم و جعفر آدیندا دؤرد شخصین دفن ائدیلدیگی یئردیر. توربه قدیم‌دن یئرلی اهالی و اطراف شهر و کندلرین اهالیسی طرفیندن مقدس ساییلان و اوز توتولان بیر توربه‌دیر. قدیم بیناسی ۱۹۳۰-جو ایلده باش وئرمیش سلماس زلزله‌سینده داغیلاراق؛ سونرادان اوزه‌رینده یئنی بینا تیکیلمیشدیر.

* *گؤل*: آنتیک گؤل ایندیکی دئریک‌چایی سوآنبارینین یئرلشدیگی اراضی‌ده یئرلشیردی. بو گؤلون اساسی اسلام‌دان اؤنجه اورارتولار طرفیندن سلماس دوزنلیگینی سولاماق مقصدی‌ایله تیکیلمیشدیر. گؤلون چیخیش کانالیندان تاپیلان بیر یازیت؛ صفوی دؤنمینده بو گؤل‌ده آبادلیق قوروجولوق ایش‌لرینین آپاریلدیغینی گؤستریر. 

* *گاوور قالاسی*: تزه‌شهردن غربده و گؤلون یاخینلیغیندا یئرلشیر. حاضیردا قالادان داغ اوستونده بیر نئچه بؤیوک داش پارچاسیندان باشقا بیر شئی قالمامیشدیر. قالانین یاخینلیغیندا کئچمیش‌ده کؤهنه‌شهر اهالیسینین مال داوار آغیلی اولوب دا سونرادان اراضیسی کوردلره ساتیلمیش کیچیک زرین‌دره کندی یئرلشیر. بو کند کوهسار بؤلومونون باشلانغیجی حساب اولونور. 

* *مرگ یعقوب یا مار یعقوب توربه‌سی*: ائرمنی‌لر طرفیندن مقدس حساب ائدیلین مار یعقوب زیارتگاهی؛ امامزاده اسحاق توربه‌سیندن ۱۵۰ متر جنوب‌دا یئرلشیر و بینانین قاپیسیندا موجود اولان یازی‌لار اونون تاریخینی گؤستریر. 

* *قوزلودره زیارتگاهی*: قوزلودره زیارتگاهی کؤهنه‌شهردن غرب‌ده یئرلشیر.

* *اِیوان‌داشی*: بو داشین یازیتلاری و کیتابه‌لری موجوددور.

* *قولباق یا گؤل‌بند*: بیر میستیک شخصیتین (عارفین) دفن ائدیلدیگینین احتیمال اولوندوغو یئر.

* *قدیم قبریستانلیق*: قبریستانلیق یاخینلیغیندا همچنین یئرلی‌لرین قازدارما آدلاندیردیغی، قازاق‌خانا بیناسی یئرلشیر.

* *مینار قوله‌سی و یا میره خاتون توربه‌سی*: ۱۹۳۰-جو ایلین گوجلو زلزله‌سینده تخریبه اوغرایان بینانین قالینتی‌لاری زلزله‌دن سونرا دا موجود ایمیش. هرتسفلده گؤره بورا ارغون خانین قیزی و خوجا تاج‌الدین علیشاه جیلانی‌نین حیات یولداشی، میره خاتونون توربه‌سی‌دیر.

* *قارانلؽق آغؽل*: کؤهنه‌شهر لهجه‌سینده قَرَنلیق اَغیل (Qərənliq Əğil) اولاراق تلفظ اولونور. قارانلیق آغیل کؤهنه‌شهردن غرب‌ده و اوچ تپه‌لرین یاخینلیغیندا؛ زولا دره‌سینده یئرلشیر. یئرلی اهالیه گؤره بو یاخینلیق‌دا سلیمان نبی زامانیندا موجود اولموش سبا شهری یئرلشیرمیش و قارانلیق آغیل دا اونون گیره‌جک قاپیسی ایمیش. آنجاق تدقیقات‌لار بونون بوتونلوک‌له یانلیش اولدوغونو و قارانلیق آغیلین ساده‌جه یئر آلتی سولارین سیزماسی نتیجه‌سینده اورتایا چیخمیش اولدوغو و آرخئولوگی جهتیندن دَیَرسیز اولدوغونو گؤستریر.

## تانینمیش شخصیت‌لر
* *تیمورآقا کهنه‌شهری*: سیمیتقو شکاکین یاخین‌لاردان بیریسی و سیمیتقو فیتنه‌سینین سون دؤنم‌لرینده اونون طرفیندن اورمیه حاکیمی اولاراق تعیین ائدیلن شخص

## قایناقلار

بؤلمه:سالماس بؤلگه‌سی‌نین یاشاییش یئرلری
بؤلمه:غربی آذربایجان اوستانی‌نین شهرلری