open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
یئنی‌چئری آغاسی

thumb|۱۸. یوز ایلده بیر ''یئنی‌چئری آغاسی'' شکیلی
**یئنی‌چئری آغاسی** (عثمانلیجا: یڭیچری أغاسی)، عثمانلی اوردوسونون بیریملریندن یئنی‌چئری اوْجاغی‌نین ان یۆکسک روتبه‌لی کوماندانی دیر.

یئنی‌چئری آغاسی، یئنی‌چئری اوجاغی ایله عجمی اوجاغی ایشلریندن سوْروملو ایدی. صدراعظم مقامیندان سوْنرا گلن یئنی‌چئری آغاسی‌نین هم مۆلکی همده عسگری وظیفه‌لری وار ایدی. اصنافی یوْخلاماسی و باشکندین امنیتی ایله سارایین قوْروماسی دا اوْنون وظیفه‌لری آراسیندا ایدی. عئینی زاماندا دیوان هومایون اۆیه‌سی ایدی. یئنی‌چئری آغالاری آراسیندا وزیرلیک پوْستو وئریلنلر ده وار ایدی و بۇنلار آغا پاشا دئیه آنیلمیشلاردیر.

یئنی‌چئری آغاسی، اوْجاغین قۇرولوشوندان ۱۴۵۱ ایلینه قدر اوْجاقدان سئچیلیرکن؛ فاتیح سولطان محمد دؤنمینده بۇ تاریخدن سوْنرا سکبان‌باشی‌لاردان تعیین ائدیلمه‌گه باشلاندی. ۱۵۱۵-دن اعتیباراً ده سارایا منصوب و اعتیمادلی میر علم و میر آخور کیمی پادیشاها داها یاخؽن آغالاردان آتانماسی عنعنه‌وی حال آلمیشدیر.
آیریجا، یئنی‌چئری آغالاری‌نین عزل و تعیینی ۱۵۹۳ تاریخینه قدر دوْغرودان پادیشاه طرفیندن حیاتا کئچیریلیرکن، بۇ تاریخدن سوْنرا صدراعظم‌لر طرفیندن یاپیلماغا باشلانمیشدیر.

نتیجه‌ده یئنی‌چئری اوجاغی ۱۸ ژوئن ۱۸۲۶ ایلینده ایکینجی محمود طرفیندن اوْرتادان قالدیریلمیشدیر. بۇ اوْلایا واقعه خئیریه دئییلیر. بۇ وظیفه ۱۸۲۶ ایلیندن سوْنرا سرعسگرلیک، ۱۹۰۸ ایلیندن اعتیباراً ایسه حربیه نظارتی مقامی طرفیندن آلینمیشدیر.

## قایناقلار

بؤلمه:عوثمانلی سیلاحلی قوه‌لری
بؤلمه:یئنی‌چئری
قلعه خواجه

**قلعه خواجه ** بونلارا ایشاره اولونا بیلر:

*قلعه خواجه (اندیکا)
*قلعه خواجه (بوئین و میاندشت)
*قلعه خواجه (نی‌ریز)
*قلعه خواجه (ورامین)
قوشچو گدیگی

**قوشچو گدیگی**، قوشچو داغلاریندا یئرله‎شن بیر آشیریم یوخسا داغ کئچیدیدیر.

## قایناقلار
گدیک (داغ)

**گدیک** یوخسا **آشیٛریٛم** ویا **داغ کئچیدی**، داغ سیلسیله‌سی و یا ماسسیوین داراغیندا ائنیش ساحه‌سی. آشیریم‌لار بیر داغ دره‌سین‌دن دیگرینه آسان‌لیقلا و راحت کئچمه‌سینه خیدمت ائدیر. موهوم نقلیات یولو اوزرینده یئرلشن داغ آشیریم‌لاری اساساً خصوصی آدا مالیک اولور. بو آشیریم‌لار بؤیوک اؤنم داشیییر.

آشیریم‌لارین (گدیک‌لرین) هوندورلوگو داغ‌لارین هوندورلوگوندن آسیلی‌دیر. اورالدا آشیریم‌لارین اورتا هون‌دورلوگو ۴۰۰ م، آلپ‌لارادا - ۳۰۰۰ م-ا دک، هیمالایدا-۵۵۰۰ م-دک، بؤیوک قافقازدا ایسه ۲۵۰۰ م-دیر. آشیریم‌دان شوسئ و دمیر یول‌لاری، بعضی‌لرین‌دن ایسه یوک حیوان‌لاری‌نین و پیادا‌لارین حرکتی اوچون دار جیغیرلار کئچیر. آذربایجاندا آغسو و بیچنک آشیریم‌لاری (گدیک‌لری) موهوم اهمیته مالیک‌دیرلر.  

آشیریم‌لاردان عادتی اوزره آوتوموبیل و دمیر یولو کئچیر. بعضی آشیریم‌لارین کئچیلمه‌سی آنجاق آت، اولاق و اینسان‌لارین کئچمه‌سینه خیدمت ائدیر. آشیریم‌لارین یوخاری حیسه‌سی عادتی عذره نیسبتن دوزن اولدوغون‌دان بورادا بعضی حال‌لاردا کیچیک یاشاییش بؤلگه‌لری سالینیردی. بعضاً ساواشلار زامانی حربی-ایستراتئژی اهمیتی داها بؤیوک اولور.

## قایناقلار
آذربایجان تورکجه‌سینین اوشاق دیلی

**آذربایجان تورکجه‌سینین اوشاق دیلی** ( Azərbaycan Türkcəsinin uşaq dili ) کیچیک اوشاقلارین دیل آچما پروسه‌سینده ایشلنن دیل طرزی دیر.

## اؤرنکلر

**پپه**: چؤرک

**قاققا**: یئمه‌لی

**اۇف**: یارا

**پۆفی**: دۆیو

**ممه**: دؤش

**دردر** (dərdər): گزمک، موسافیرت

**کیش**: تۇوالتده کیچیک ایش

**اَی** (əy): تۇوالتده بؤیوک ایش (کیشین وار یا اَیین؟: کیچیک ایشین وار یا بؤیوک ایشین؟)

**تاتان تاتان ائله‌مک**: اوشاغی ایکی آیاق اوستونه میندیرمک و یئریمک اؤیرتمک

**بوْینی ائله‌مک**: اوشاغی بوْیون اوستونه میندیرمک و گزدیرمک

**اقق ائله‌مک** (əqq eləmək): وۇرماق

**هافی**: ایت، کؤپک

**دامداباجا**: اوشاقلاری قورخوتماق اوچون ایشلنن بیر سؤز. شهرلرده گئجه‌لر دام اوسته اولان دودکشلر قارا گؤرسندیکلری اوچون ماوراء الطّبیعی بیر مؤوجود نظره گلیرلر

**آلئیبانی**: اوشاقلاری قورخوتماق اوچون ایشلنن بیر سؤز. ماوراء الطّبیعی بیر مؤوجود

**قولئیبانی**: اوشاقلاری قورخوتماق اوچون ایشلنن بیر سؤز. ماوراء الطّبیعی بیر مؤوجود

**قۇج**: قۇجاق. گل قوجوما: گل قوجاغیما. قوجی وئر: گل قوجاغیما.

**جۆجۆ**: جۆجه. توْیوق

## قایناقلار
حسنلی تپه‌سی

**حسنلی تپه‌سی** یاشاییش یئری، گونئی آذربایجان‌ین باتی بؤلگه‎سینده یئرله‎شن سولدوز بایلیغینیدا بیر تاریخی یاشاییٛش یئری‌ ایدی. بو تاریخی تپه، اورمو گؤلونون گونئی قییی‎سیندا، سولدوز وادی‌سی‌نین مرکزینده، گادار چایی‌نین یاخینلیغینداکی حسن‌لی کندی اراضی‌سینده یئرلشن قدیم یاشاییش یئری. ماننا دؤولتینه عایید آرخئولوژی عابده کومپلئکسی.

## قایناقلار
تیساوازوری

تیساوازوری یا دا تيسواش واري (ماجار دیلینده: *Tiszavasvári*)  ماجارستان اؤلکه سینده سابولچ-ساتمار-برگ ویلایتینده اولور. بو شهرین جمعیتی ۱۳۳۲۹ نفر دیر.

## قارداشيليق و اَکيلَنَک
2011-جی ایل اکتیابرین 18-دا تيساواش واري و اردبیل شهرلری موقاوله اساسیندا قارداشلاشمیش شهرلر اولوب. 

## باغلي آختاريشلار

* ماجارستان
* ماجارستان شهرلری

## قایناقلار

* انگلیسجا ویکی پدیا

بؤلمه:ماجاریستان شهرلری
شیخ جبرائیل بوقعه سی

شیخ جبرائیل بوقعه سی یا دا سید امین الدین جبرائیلین تربسی و یا دا شیخ جبرائیل تربسی و یا شیخ کلخوران بوقعه سی ، صفوی سلطانلارین اجدادی، شیخ صفی الدین اسحاق اردبیلینین آتاسینین مقبره سی دیر و اردبیل دن 3 کیلومتر آرالیدا شیخ کلخوران کندینده یرلشیر.

کلخوران کندینی بعضن بو بوقعه نین آدی ایله "کلخوران شیخی" دا آدلاندیریرلار.

بو اثر 5 یانوار 1921-جی ایلدا 65 قیدیت نومره سی ایله ایرانین میللی اثرلریندن بیری کیمی قیدا آلینمیشدیر.

بوقعنین تیکینتیسی هیجری 10-جی عصرین اوللرینه عاید دیر. بو بینا  150 * 200 متر اؤلچولو باغین اورتاسیندا دیر. سید امین الدین جبرائیلین بوقعه سی 8بوجاقلی فورمادا تیکیلیبدیر.
## قایناقلار
حسینیه (اندیمشک)

**حسینیه** خوزیستان اوستانی‌ اندیمشک بؤلگه‌سینده یئرلشن بیر شهردیر. بۇ شهرین ۱۳۹۵-جی ایلین آمارلارینا گوره ۱٬۸۲۱ نفر جمعیتی واردیر.

## قایناقلار

بؤلمه:اندیمشک بؤلگه‌سی
بؤلمه:خوزیستان اوستانی‌نین شهرلری
دوج (ونیز)

**ونیز دؤجی** (اینگیلیسجه: Doge Of Venice)، ونیز جؤمهؤریتینین لاپ بؤیؤک مقامی-ایمیش کی ۶۹۷ میلادی دن تا ۱۷۹۷ میلادیه جن واریدی. دؤج کلمسینین ریشه-سی بیر قدیم لاتین دیلیندن *dux* کلمسیندن دؤنن بیر کلمه ایمیش کی ایتالیا اؤلکسینده دوک کلمسینین یرینه ایشلنرمیش و اؤنؤن معناسی رهبر یادا لیدریمیش. ونیزین دؤجلاری مین ایلدن ده باشقا بؤ شهرین اؤزی و مؤستعمیره لرینه حؤکؤمت الدیلر. دؤج کلمه-سی قدیم روم ایمپیراتورلوقو زامانیندا ایشلنردی و مرزی اولان منطقه لرینده کی نیظامی رهبرلره دییلردی کی الیه بیلیردیلر ارتشلرین مرزدن چیخاردیب و نیظامی عملیات برقرار اله سینلر. ونیزین دوجی هم شهرین رهبرلیقی عهدسینه ایمیش همیده شهرین اولیگارشلارینین مؤدیریتی. هر دوج اؤلنه-جن حؤکؤمت الرمیش و بیر جوره خاصا سئچیم قوانینی-له سئچیلرمیش.

## قایناقلار
سلیمان دمیرل

**سلیمان سامی دمیرل** (؛ د. ۱ نوْوامبر ۱۹۲۴، ایسپارتا، تورکیه - اؤ. ۱۷ ژوئن ۲۰۱۵، آنکارا، تورکیه)، تورک سیاستچی و موهندیس ایدی کی ۱۹۹۳–۲۰۰۰ ایللری آراسیندا تورکیه‌نین ۹-جو جومهور باشقانی اوْلاراق وظیفه یاپمیشدیر. جومهور باشقانلیغی اؤنجه‌سی یئددی فرقلی حؤکومتده توْپلام ۱۰ ایل ۵ آیلیق بیر مۆدت ایله باش‌باخان مقامیندا وظیفه ائدن *دمیرل*، تورکیه سیاستی‌نین ان آدلیم و ان تانینان باش‌باخانلاریندان دیر.

## قایناقلار

بؤلمه:سیاست
بؤلمه:کیمسه‌لر
بؤلمه:تورک سیاستچیلر
بؤلمه:۱۹۲۴-جو میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:۲۰۱۵-جی میلادی ایلده اؤلن‌لر
حسام‌الدین جیندوروک

**احمد حسام‌الدین جیندوروک** (؛ د. ۸ ژوئن ۱۹۳۴، ایزمیر، تورکیه)، تورک حوقوقچو و سیاستچی دیر کی ۱۹۹۱–۱۹۹۵ ایللری آراسیندا تورکیه بؤیوک میلت مجلیسی‌نین ۱۷-جی باشقانی اوْلاراق وظیفه یاپمیشدیر. جیندوروک، ۱۹۹۳ تاریخینده تورقوت اؤزالین آنی اؤلومونون آردیندان وکالتاً جومهور باشقانلیق یاپدی. آیریجا دوغرو یول حیزبی، دموکرات تورکیه حیزبی و دموکرات حیزبی کیمی حیزب‌لرده باشقانلیق یاپمیشدیر.

## قایناقلار

بؤلمه:۱۹۳۳-جو میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:یاشایان اینسانلار
بؤلمه:ایزمیر دوغوملولار
بؤلمه:سیاست
بؤلمه:تورک سیاستچیلر
افغانیستان ایسلام امیرلیگی امیری

**افغانیستان اسلام امیرلیگی امیری** افغانیستانین باشی لاپ عالی مقام افغانستان دا دیر. بو منصب ایندی هبت‌الله‌آخند‌زاده‌ الینده دیر.

## امیرلر فهرستی

## قایناقلار

بؤلمه:۱۹۹۶ - جی ایلینده افغانیستان اؤلکه‌سینده یارانانلار
تورقوت اؤزال

**خلیل تورقوت اؤزال** (؛ د. ۱۳ اوْکتوبر ۱۹۲۷، مالاتیا،تورکیه - اؤ. ۱۷ آوریل ۱۹۹۳، آنکارا،تورکیه)، تورک موهندیس، ایقتیصادچی و سیاستچی ایدی کی ۱۹۸۹–۱۹۹۳ ایللری آراسیندا تورکیه‌نین ۸-جی جومهور باشقانی اوْلاراق وظیفه یاپمیشدیر. آنا وطن حیزبی‌نین قۇروجوسو و ایلک باشقانی اؤزال، ۱۹۸۹ جومهور باشقانلیغی سئچیمینده قازانان جومهوریت دؤنمینده دوْغان ایلک جومهور باشقانی اوْلموشدور. آیریجا مصطفی کمال آتاتورک‌دن سوْنرا، وظیفه‌سی باشیندا اؤلن ایکینجی جومهور باشقانی دیر.

## قایناقلار

بؤلمه:سیاست
بؤلمه:کیمسه‌لر
بؤلمه:تورک سیاستچیلر
بؤلمه:۱۹۲۷-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:۱۹۹۳-جو میلادی ایلده اؤلن‌لر
حاج میرزا ابراهیم صادقی ائوی

تاریخی **صادقی ائوی** قاجارلار دؤورونه عاییددیر و اردبیلده اوچ توکان محله‌سینده، سرتیب آباد کۆچه‌سینده یئرلشیر. بو اثر ۵ مارت ۲۰۰۷-جی میلادی ایلده ۱۴۴۶۵ قئیدیات نۆمره‌سی ایله ایران میلّی اثرلریندن بیری کیمی، ایرانین میلی اثرلری لیستینده قئیده آلینمیشدیر.

بینانین بانیسی حاجی ابراهیم صادقی دیر و پلانین حاضیرلانماسینا و بینانین تیکینتیسینه اونون اوغلو حاجی یوسف صادقی نظارت ائدیردی.
## تاریخی
حاجی ابراهیم صادقینین نوه‌سینین، عائیله وقف مکتوبونون بیر کۆنجونده یازدیغی معلوماتا گؤره، بو ائوین تیکینتیسی ۱۲۷۹-جۇ هیجری قمری ایلینده باشلانمیش و ۱۲۸۳-جۆ ایلده باشا چاتمیشدیر.

## قایناقلار
اردبیل اینسان شیناسلیق موزه‌سی

آقانقی یا دا ظهیرالاسلام حامامینی، ظهیرالاسلام آدلی بیر شخص ایلخانی دؤورونده تئکدی و 200 ایل سونرا اونا بؤلمه لر قوشولدو. قاجار دؤورونده آقانقی مؤتمن الرعایا آدلی بیر شخص بو حمامی آلدی و یئنی دن قۇردی و بونا گؤره ده بو حامامی هر ایکی نین آدینا دئییللر.
بو اثر، اردبیلده، سعدی خیابانینین باشلانغیندا، عالی قاپی میدانین دا یئرلشیب و ۱۳۷۶-جی ایلدن ۱۱- مرداد دا ، ۱۸۹۶-جی نومروغو ایله ایران میللی اثری ساییلیر.موزه نین گئرئش یئرینده بیر آچیقلاما باشلاییب دؤرد قوللا سککیز داش حووضونا چاتیر.
سکیزلیک فورمالی ایوان ، ایاق قابی رافی ، سربینه گونبزی ،ایستی واننا،ایستی سؤ حوؤضلری ، سویوق سؤ حوؤضلری، بو حامامین حیصلریندندی. پهلوی دؤورونه قدر نرمال ایستیفادسینی ساخلامیش، بو دؤوروندان سونرا بیرمدت ایستیفاده ادیلممیشدیر. 
مدنی میراث ۱۳۷۸-جی ایلده بو حمامین ساتین آلیب و یئنی دن یارادیب و سونرا دا اردبیل انسان شیناسلیق موزه سی نی اوردا  یئرلشدیرئب و اورادا بیر سیرا مومی مجسمه لر یئرلشیبلر کی، اردبیل خالقینین یاشاییش طریقه سینی، عادت-آنالارینی ، آیینلارینی ، یرلی گییملرینی ، یئمک و پیشیرمک طرزینی، حاماما گلن سیاحلارا گؤرسه دیرلر. بو موزه ده اردبیل اوستانی نین اهالیسی نین یئرلی گئیملی  ۳۳ نوع مجسمه لرین، بو بؤلگه نین تاریخی و فرهنگی هویتینه مربوط اولان اثرلر و دستخطلرین توپلانمیش و گؤستریلمیه قویولوب .
بو، بنا ۱۳۸۰-جی ایلده اردبیل انسان شیناسلیق موزه سینه یئرلشدیریلدی.
## قایناقلار

* اردبیل بولگه سیندهکی انسان شیناسلیق موزه سی
* اردبیل انسان شیناسلیق موره سینی تصویرلری 
* اردبیل انسان شیناسلیق موزه سی، تصویرین دئییلیشینه گؤره
آراشدیرما

بندانگشتی|آراشدیرماچی نین نمونو
آراشدیرما (اینگیلیسجه::en:Research) یا دا تدقیق، (یوللاییش سؤزوندن آختارماق معناسیندا) بیر منظم و هدفلی آختاریش؛ یعنی نتیجه و هدفین چاتماسی اوچون دوزگون دوروملار آپارمالیدیر. بو مرحله لری علمی پروسه دئییلیر.

آراشدیرما، حادثه لر، رفتارلار. و ایشتیراکلار اوچون فکیرلی، هوشلندی، خلاق و منظم بیر پروسه دیر.

## تعریف
آراشدیرما حاقیندا چوخلو تعریف لر وار و آراشدیرماق یول لاری نین اکثرلیگینده اوّلجه آنلاما وئریلیر. بعضاً، معین مقصدله و خاصه توپلوملا معینلاشما ایستیفاده اولونور.

## علمی تدقیقات مراحلی
علمی آراشدیرما مراحیلری عبارت دیر:

موضوعون سئچیلمه سی

سؤزلری و یا مسئله لری دئیئن

فرضیه لر

معلومات ييغماق و فرضيه لر ائمتاحان اتمک

معلوماتي طبقه بندي و تست نتئجه لرينين تحليلسي

نتیجه لر

تقرير ورمک

## قایناقلار
کنعان اورن

**احمد کنعان اورن** (؛ د. ۱۷ جولای ۱۹۱۷، کولا، عثمانلی ایمپیراتورلوغو - اؤ. ۹ مئی ۲۰۱۵، آنکارا، تورکیه)، تورک عسگر، رسام و سیاستچی ایدی کی تورکیه سیلاحلی گوجلری‌نین ۱۷-جی باش‌قرارگاه باشقانی و ۱۲ سپتامبر ۱۹۸۰ کودیتاسی سوْنراسی وکالتاً ۱۹۸۰–۱۹۸۲ ایللری آراسیندا *تورکیه دؤولت باشقانی* صیفتی ایله و ۱۹۸۲–۱۹۸۹ ایللری آراسیندا ایسه تورکیه‌نین ۷-جی جومهور باشقانی اوْلاراق وظیفه یاپمیشدیر. اورن، ۱۹۸۲ ایلینده قۇرولان محمدجیک وقفی‌نین قۇروجولاریندان دیر. آیریجا عثمانلی ایمپیراتورلوغونون وطنداشی اوْلاراق دوْغموش سوْن تورکیه جومهور باشقانی دیر.

## قایناقلار

بؤلمه:سیاست
بؤلمه:کیمسه‌لر
بؤلمه:تورک سیاستچیلر
بؤلمه: تورکیه سیلاحلی گوجلری
بؤلمه:۱۹۱۷-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:۲۰۱۵-جی میلادی ایلده اؤلن‌لر
میلی تهلوکه‌سیزلیک شوراسی

**میلی تهلوکه‌سیزلیک شوراسی** ()، ۱۲ سپتامبر کودیتاسی ایله اؤلکه ایداره‌سی اله کئچیریلدیکدن سوْنرا قانون‌وئریجیلیک حاکیمیتی‌نی حیاتا کئچیرمک اۆزره، باش‌قرارگاه باشقانی ژنرال کنعان اورن، قورو قوشونلاری کوماندانی ژنرال نورالدین ارسین، هاوا گوجلری کوماندانی ژنرال تحسین شاهین‌کایا، دنیز گوجلری کوماندانی ژنرال نجات تومر و ژاندارما باش کوماندانی ژنرال سدات جلاسون‌دان تشکیل تاپان عسگری خونتا دیر.

۷ نوْوامبر ۱۹۸۲ گۆنو یاپیلان ۱۹۸۲ تورکیه آنایاسا رفراندوموندا آنایاسانین ۹۱٫۳۷٪ سس اوْرانی ایله قبول ائدیلمه‌سی سوْنوجو آنایاسانین گئچیجی بیرینجی مادده‌سی اوْلاراق کنعان اورن، یئددی ایللیگینه جومهور باشقانی سئچیلدی. *میلی تهلوکه‌سیزلیک شوراسی*‌نین وارلیغی دا ۶ نوْوامبر ۱۹۸۳ تاریخینده کی مجلیس سئچیملری‌نین آردیندان تورکیه بؤیوک میلت مجلیسی‌نین باشقانلیق دیوانی‌نین تشکیل تاپدیغی ۷ دسامبر ۱۹۸۳ده سوْنا چاتدی. آنایاسانین گئچیجی ایکینجی مادده‌سی‌نه اساساً *میلی تهلوکه‌سیزلیک شوراسی*‌نین اۆیه‌لری، آلتی ایل مودتی ایله جومهور باشقانلیغی شوراسی اۆیه‌سی صیفتی‌نی آلدیلار.

## اۆیه‌لری

## قایناقلار

بؤلمه:تورکیه‌ده سیاست
بؤلمه:۱۹۸۰-جی ایلده تورکیه‌ده یارانانلار
احسان صبری چاغلایانگیل

**احسان صبری چاغلایانگیل** (؛ د. ۱ ژانویه ۱۹۰۸، ایستانبول، عثمانلی ایمپیراتورلوغو - اؤ. ۳۰ دسامبر ۱۹۹۳، آنکارا، تورکیه)، تورک وکیل، دیپلومات و سیاستچی ایدی کی ۱۹۷۹–۱۹۸۰ ایللری آراسیندا تورکیه جومهوریت سناسی‌نین ۶-جی و سوْن باشقانی، ۱۹۸۰-جی ایلده وکالتاً جومهور باشقانلیق و ۱۹۶۵–۱۹۷۸ ایللری آراسیندا اۆچ فرقلی دؤنمده تورکیه خاریجی ایشلر باخانی اوْلاراق وظیفه یاپمیشدیر.

## قایناقلار

بؤلمه:۱۹۰۸-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:۱۹۹۳-جو میلادی ایلده اؤلن‌لر
بؤلمه:ایستانبول دوغوملولار
بؤلمه:سیاست
بؤلمه:تورک سیاستچیلر
فخری قوروتورک

**حسن فخری قوروتورک** (؛ د. ۱۵ آقوْست ۱۹۰۳، ایستانبول، عثمانلی ایمپیراتورلوغو - اؤ. ۱۲ اوْکتوبر ۱۹۸۷، ایستانبول، تورکیه)، تورک عسگر، دیپلومات و سیاستچی ایدی کی ۱۹۷۳–۱۹۸۰ ایللری آراسیندا تورکیه‌نین ۶-جی جومهور باشقانی و ۱۹۵۷–۱۹۶۰ ایللری آراسیندا تورکیه دنیز گوجلری‌نین ۳-جو کوماندانی اوْلاراق وظیفه یاپمیشدیر.

## قایناقلار

بؤلمه:سیاست
بؤلمه:کیمسه‌لر
بؤلمه:تورک سیاستچیلر
بؤلمه:۱۹۰۳-جو میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:۱۹۸۷-جی میلادی ایلده اؤلن‌لر
صیدون

**صیدون** بونلارا ایشاره اولونا بیلر:

* صیدون (لوبنان)، یوخسا صیدا، لوبناندا بیر شهر
* صیدون (خوزیستان)، ایرانین خوزیستان اوستانیندا بیر شهر
* صیدون بؤلومو خوزیستان اوستانیندا بیر بولوم
* جنوبی صیدون دهیستانی خوزیستان اوستانیندا بیر دهیستان
* شومالی صیدون دهیستانی خوزیستان اوستانیندا بیر دهیستان
صیدون (خوزیستان)

**صیدون** خوزیستان اوستانی‌ صیدون بؤلگه‌سینده یئرلشن بیر شهردیر. بۇ شهرین ۱۳۹۵-جی ایلین آمارلارینا گوره ۷٬۶۵۰ نفر جمعیتی واردیر.

## قایناقلار

بؤلمه:صیدون بؤلگه‌سی
بؤلمه:خوزیستان اوستانی‌نین شهرلری
مولاثانی

**مولاثانی** ()، خوزیستان اوستانی‌ باوی بؤلگه‌سینده یئرلشن بیر شهردیر. بۇ شهرین ۱۳۹۵-جی ایلین آمارلارینا گوره ۱۷٬۳۷۷ نفر جمعیتی واردیر.

## قایناقلار

بؤلمه:باوی بؤلگه‌سی
بؤلمه:خوزیستان اوستانی‌نین شهرلری
شروین فریدنژاد

**شروین فریدنژاد** تاریخچی، دین‌پژوه و زردشتی‌شناس ایران-آلمان دیلی‌دیر. او ۲۰۱۴-جو ایلده گوتینگن بیلیم یوردوندان دوکتورا درجه‌سینی آلدی؛ ۲۰۱۶-جی ایلدن ۲۰۲۰-جی ایله‌دک اوتریش بیلیملر آکادمیاسی و ۲۰۱۶-جی ایلدن ۲۰۲۲-جی ایله‌دک فرای برلین بیلیم‌یوردونون ایران‌شوناسلیق انستیتوسوندا آراشدیرماچی اولاراق چالیشدی. فریدنژاد ۲۰۲۲-جی ایلدن بری هامبورق بیلیم‌یوردونون ایران‌شوناسلیق کورسوسونون مودیری‌دیر. او، اساساً قدیم ایران، اورتا ایران و فارسی یهودی دیلی آراشدیرمالاری و خوصوصیله زردشتیلیک آراشدیرمالاری ایله مشغول‌دور. او، علاوه‌بۇن، ماموریّتینی یوکسک لیسانس "ال یازیسی آراشدیرمالاری" پروقرامیندا هامبورگ بیلیم یوردونون ال یازیسی مدنیّتلری مرکزینده ده داوام ائدیر.

شروین فریدنژاد تورج دریایی ایله بیرلیکده "دبیر" ژورنالینین (بریل نشریاتی)، "ساسانی آراشدیرمالاری: قدیم‌سونراسی ایران دونیاسی" کیتاب سریاسی‌نین (هاراسوویتس نشریاتی)، "چیستا: ایران دونیاسینین تاریخ، مدنیّت و دینلری حاقّیندا آراشدیرمالار" کیتاب سریاسی‌نین (کالیفورنیا، ارواین بیلیم‌یوردو) و همین‌طور "قدیم ایران آراشدیرمالاری" سریاسی‌نین (بریل نشریاتی) رداکتورلوغونو و نشرینی حیاتا کئچیریر.
## قایناقلار

بؤلمه:یاشایان اینسانلار
نظریه

نظريه یا دا تئوری، بیر فنومن حاقّيندا معقول و منطیقی دوشونمکدن و یا بئله دوشونجه و فیکرینین نتئجه لریندن گلن،خولاصه بیانینین بیر نؤوعودور. بئله معقول و منطیقی دوشونجه لر، چوخ واخت اؤویرنمک و موشاهیده و یا تحقیق کیمی پروسئسلره باغلی دیر. تئوریلر علمی یا غیر علمی (یا علمدن آز تأثیر آلمیش) اولا بیلر. بوندان علاوه، مثال اولاراق، تئورینین هدفی، کنتکست و موضوعونا گؤره، طبیعتین نجه فعالیت ائدیرلرینین عمومی تشرئحینه باغلی اولا بیلر. تئوری کلمه سی قدیم یوناندا کؤک تاپیر، آمما مدرن زاماندا یئنی ایشلنمه سینده، باشقا و یا باغلی معنالارینی آلیب.

مدرن و نو عصر علمده، "نظریه" معناسی همان علمی نظریه سی دیر. علمی تئوری، علمی یولدان گلن و مدرن علمین طلب ائتدیگی معیارلره دایانان طبیعتین تصدیق اولونموش تألیف و تشبیری دیر. بو معیارلر علمی تنقید، تصدیق و رد ائتمه سینی ده شامل الورلار. بونا گؤره ده بئله تئوریلر و یا نظریه لر، بئله لیکله اولمالی دیر کی، علمی امتحانلر هر زامان اونلاري تجربیاتیندا قایناق اده، یا دا پوزماغا قادیراولابیله (تایید و یا ردّ اده بیلر).

## تنقیدی تئوری
تئوری لرین ان اؤنملی نؤوعلریندن بیری، سوسئولوژی و انسان علملرینده اورتایا چیخمیش تنقیدی تئوری دیر و باشقا تئوری لرینین دوغرو و منفی ایشلرینی آراشدیرماقدادیر.

## بعضي نظرياتلار

* گراف تئوریسی
* آمار تئوریسی
* مودئل تئوریسی
* آشوب تئوریسی
* نؤوع تئوریسی
* توپلوم تئوریسی
* تکامول تئوریسی
* مثل تئوریسی
* ادبیات تئوریسی
* تنقیدی تئوریسی
* فلسفي تئوریسی
* گئرئش قاپيسي تئوریسی
* کوانتوم پیچلتی تئوریسی
* اسکوپوس تئوریسی
* قارا قوْلو تئوریسی
* عام نیسبیت

* اؤزل نیسبیت

* ریاضیات منطقی تئوریسی
* بوکر-دورینگ تئوریسی
* اشیا رابیطه لرین تئوریسی
* "11 سپتامبر" سوء قصد تئوریسی
* دوده سوء قصد تئوریسی
* زامانلا موناسبت  تئوریسی
* موزيک  تئوریسی
* بؤیوک پارتلائیش تئوریسی
* رنگ تئوریسی
* سوء قصد تئوریسی.
* ایرانین سرحد اکتیولار تئوریسی

## قایناقلار

بؤلمه:سیستملر
بؤلمه:اونتولوژی
بؤلمه:آنلاییشلار
بؤلمه:بیلیمین فلسفه‌سی
بؤلمه:بیلیمسل یؤنتم
بؤلمه:اؤلو ائشیک باغلانتیلی بوتون مقاله‌لر
کُنورجنسیا

کُنورجنسیا () آشاغاداکی معنالاردا ایستیفاده اولونور:

* نورون کُنورجنسیاسی
* قیراوتاسیا کُنورجنسیاسی
* سیاسی کُنورجنسیاسی
* سیره کُنورجنسیاسی
* تکامول کُنورجنسیاسی
اسماعیل کارتال

**اسماعیل کارتال** ( دوغوم 1961) تورکیه لی فوتبول باش مشچقیچی. اونجه ایللرده فنرباغچه فوتبال کولوبو و غازی عینتابایسپور فوتبال کولوبوندا باش مشقیچی اولموش و بو چاغدا پیروزی تهران فوتبال کولوبوندا باش مشقچیلیق ائدیر.

## قایناقلار
میلی کیملیک

&nbsp;

**میلی کیملیک یا دا [[میلی هوویت]] ،بیر [[شخص]]<nowiki/>ین [[شخصی کیملیک|هوویت]]<nowiki/>ی و یا اونون** بیر یا بیر نئچه دؤولت لره یا بیر یا بیر داها میلتلره منسوب اولماق حیسّی دیر.  بو بیر، بیرلیگ اولاراق،میلت معناسی دیر کی  اؤزللیکلی سنتلر، مدنیت و دیل له تمثیل اولونورلار.
[بندانگشتی|۱۹۱۶-جی [ایلدن آلینان بیر پوستر کارت، بیرینجی دونیا ساواشینداکی بعضی ائتلافچیلارین میلی شخصیتلری، هر بیرینده اوز میلتینین **[[بايراق|بایراق]]<nowiki/>ی** ایله گؤرستیر]]
**میلی کیملیک** سیاسی و مدنی عنصرلریندن تشکیل تاپیپ دیر.  بیر توپلام فنومن اولاراق، اینسانلارین گونئی حیاتین دا مشترک نقطه لر اولماسیندان باشلاییر: میلی سیمگه لر، دیل، میلتین تاریخی، میلی شعوری و مدنی اثرلر.  بو، قانونلو وطنداشليق وضعيتينه باخماياراق، بیرشخصین، خالق دسته سي ائله بير ميلت حاقيندا حیسّی دیر.  روانشناسیده، بیر "فارقلیلیکلردن بیلیم" و بیر "بیزدن و اونلاردان حیسّ و بیلیم " اولاراق تعریف اولونور.

## قایناقلار

بؤلمه:اتنولوژی
بؤلمه:میللت‌چی‌لیک
تکین آری‌بورون

**محمد تکین آری‌بورون** (؛ د. ۳ اوْکتوبر ۱۹۰۳، ایشتیپ، عثمانلی ایمپیراتورلوغو - اؤ. ۱۲ آقوْست ۱۹۹۳، ایستانبول، تورکیه)، تورک عسگر و سیاستچی ایدی کی ۱۹۷۰–۱۹۷۷ ایللری آراسیندا تورکیه جومهوریت سناسی‌نین ۴-جو باشقانی، ۱۹۷۳-جو ایلده وکالتاً جومهور باشقانلیق و ۱۹۵۹–۱۹۶۰ ایللری آراسیندا تورکیه هاوا گوجلری‌نین ۵-جی کوماندانی اوْلاراق وظیفه یاپمیشدیر.

## قایناقلار

بؤلمه:۱۹۰۳-جو میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:۱۹۹۳-جو میلادی ایلده اؤلن‌لر
بؤلمه:سیاست
بؤلمه:تورک سیاستچیلر
بوستان

**بوستان** بونلارا ایشاره اولونا بیلر:
* بوستان (بافت): بیر کیرمان اوستانیندا
* بوستان (داراب): بیر کند فارس اوستانیندا
* بوستان (دشت‌آزادگان):بیر شهر خوزیستان اوستانیندا
جودت سونای

**احمد جودت سونای** (؛ د. ۱۰ فوریه ۱۸۹۹، ارضروم، عثمانلی ایمپیراتورلوغو - اؤ. ۲۲ مئی ۱۹۸۲، ایستانبول، تورکیه)، تورک عسگر، دیپلومات و سیاستچی ایدی کی ۱۹۶۶–۱۹۷۳ ایللری آراسیندا تورکیه‌نین ۵-جی جومهور باشقانی و ۱۹۶۰–۱۹۶۶ ایللری آراسیندا تورکیه سیلاحلی گوجلری‌نین ۱۲-جی باش‌قرارگاه باشقانی اوْلاراق وظیفه یاپمیشدیر.

## قایناقلار

بؤلمه:سیاست
بؤلمه:کیمسه‌لر
بؤلمه:تورک سیاستچیلر
بؤلمه:تورکیه سیلاحلی گوجلری
بؤلمه:۱۸۹۹-جو میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:۱۹۸۲-جی میلادی ایلده اؤلن‌لر
ابراهیم شوقی آتاساقون

**ابراهیم شوقی آتاساقون** (؛ د. ۱۳ دسامبر ۱۸۹۹، ایستانبول، عثمانلی ایمپیراتورلوغو - اؤ. ۲۸ مئی ۱۹۸۴، آنکارا، تورکیه)، تورک طبیب و سیاستچی ایدی کی ۱۹۶۵–۱۹۷۰ ایللری آراسیندا تورکیه جومهوریت سناسی‌نین ۳-جو باشقانی و ۱۹۶۶-جی ایلده وکالتاً جومهور باشقانی اوْلاراق وظیفه یاپمیشدیر.

## قایناقلار

بؤلمه:۱۸۹۹-جو میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:۱۹۸۴-جو میلادی ایلده اؤلن‌لر
بؤلمه:سیاست
بؤلمه:تورک سیاستچیلر
شهر ایمام

**شهر ایمام** یوخسا **دیزآب** ()، خوزیستان اوستانی‌ دیزفول بؤلگه‌سینده یئرلشن بیر شهردیر. بۇ شهرین ۱۳۹۵-جی ایلین آمارلارینا گوره ۱۱٬۳۹۳ نفر جمعیتی واردیر.

## قایناقلار

بؤلمه:دیزفول بؤلگه‌سی
بؤلمه:خوزیستان اوستانی‌نین شهرلری
اصلی ایله کرم(موغانین اونگوت بولگه سینده یئرلشن آدام درسی کندینین روایتی)

بو کتاب ۱۴۰۰جو ایلده ساوالان ایگیدلری نشریاتی طرفیندن یایینلانمیشدیر.

کتابین یازاری میرقادر هاشمی، کتابین اون سوزونده بو روایتی بویوک آتاسیندان ائشیدیب قئید ائتدیگینی وورغولاییب.
## قایناقلار
جمال گورسل

**جمال گورسل** (؛ د. ۱۰ ژوئن ۱۸۹۵، خینیس، عثمانلی ایمپیراتورلوغو - اؤ. ۱۴ سپتامبر ۱۹۶۶، آنکارا، تورکیه)، تورک عسگر و سیاستچی ایدی کی تورکیه قورو قوشونلاری‌نین ۱۰-جو کوماندانی اوْلاراق و تورکیه ۲۷ مئی ۱۹۶۰ کودیتاسی سوْنراسی تشکیل اوْلونان میلی بیرلیک کومیته‌سی باشقانی عونوانی ایله اؤلکه‌نین ایداره‌سی‌نی اله آلاراق ۱۹۶۰–۱۹۶۱ ایللری آراسیندا وکالتاً *تورکیه دؤولت باشقانی* صیفتی ایله و ۱۹۶۱–۱۹۶۶ ایللری آراسیندا ایسه تورکیه‌نین ۴-جو جومهور باشقانی اوْلاراق وظیفه یاپمیشدیر. آیریجا گورسل، کودیتانین آردیندان ۱۹۶۰–۱۹۶۱ ایللری آراسیندا تورکیه‌نین ۱۰-جو باش‌باخانی اوْلاراق دا وظیفه یاپمیشدیر.

## قایناقلار

بؤلمه:سیاست
بؤلمه:کیمسه‌لر
بؤلمه:تورک سیاستچیلر
بؤلمه:تورکیه سیلاحلی گوجلری
بؤلمه:۱۸۹۵-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:۱۹۶۶-جی میلادی ایلده اؤلن‌لر
گتوند

**گتوند**، خوزیستان اوستانی‌ گتوند بؤلگه‌سینده یئرلشن بیر شهردیر. بۇ شهرین ۱۳۹۵-جی ایلین آمارلارینا گوره ۲۴٬۲۱۶ نفر جمعیتی واردیر.

## قایناقلار

بؤلمه:گتوند بؤلگه‌سی
بؤلمه:خوزیستان اوستانی‌نین شهرلری
پی‌ کی (فیلم)

**پی‌کی** (اینگ: PK)، ۲۰۱۴-جو ایلده چکیلمیش علمی فانتاستیکا کومئدیا ژانریندا اولان فیلم‌دیر. بو فیلمین رئژیسسورو راجکومار هیرانی، پرودوسئری هیرانی و ویدهو وینود چوپرا، سسئناری مؤلفی ایسه هیرانی و آبهیجات جوشی اولموشدور. فیلم‌ده باش رول‌لاردا آمیر خان، آنوشکا شارما، سوشانت سینگه راژپوت، بومان ایرانی، ساورابه شوکلا و سانژای دوتت چکیلیب. فیلم تدقیقات میسسیاسی اوچون یئر اوزونه گلن یادپلانئت‌لی‌نین حکایه‌سیندن بحث ائدیر. 

## قایناقلار
میلی بیرلیک کومیته‌سی

**میلی بیرلیک کومیته‌سی** ()، ۲۷ مئی ۱۹۶۰ تاریخینده دموکرات حیزبی حؤکومتی‌نی ۲۷ مئی کودیتاسی نتیجه‌سینده چئویره‌رک سیاسی ایقتیداری اله آلان و سوْنرادان باشینا تورکیه قورو قوشونلاری کوماندانی جمال گورسل‌ین گتیریلدیگی تورکیه سیلاحلی گوجلری‌نه منصوب اوْتوز سککیز نفرلیک بیر عسگری خونتا دیر.

## اۆیه‌لری

## قایناقلار

بؤلمه:تورکیه‌ده سیاست 
بؤلمه:۱۹۶۰-جی ایلده تورکیه‌ده یارانانلار
جلال بایار

**محمود جلال‌الدین بایار** (؛ د. ۱۶ مئی ۱۸۸۳، گملیک، عثمانلی ایمپیراتورلوغو - اؤ. ۲۲ آقوْست ۱۹۸۶، ایستانبول، تورکیه)، تورک ایقتیصادچی و سیاستچی ایدی کی ۱۹۵۰–۱۹۶۰ ایللری آراسیندا تورکیه‌نین ۳-جو جومهور باشقانی و ۱۹۳۷–۱۹۳۹ ایللری آراسیندا تورکیه‌نین ۳-جو باش‌باخانی اوْلاراق وظیفه یاپمیشدیر. چاغداش تورکیه سیاستینه دامغاسی‌نی وۇران بایار، عسگر کؤکنلی اوْلمایان ایلک جومهور باشقانی کیمی بیلینیر.

## قایناقلار

بؤلمه:سیاست
بؤلمه:کیمسه‌لر
بؤلمه:تورک سیاستچیلر
بؤلمه:۱۸۸۳-جو میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:۱۹۸۶-جی میلادی ایلده اؤلن‌لر
موقاویمت (خورمشهر)

**موقاویمت** ()، خوزیستان اوستانی‌ خورمشهر بؤلگه‌سینده یئرلشن بیر شهردیر. بۇ شهرین ۱۳۹۵-جی ایلین آمارلارینا گوره ۲٬۲۳۱ نفر جمعیتی واردیر.

## قایناقلار

بؤلمه:خورمشهر بؤلگه‌سی
بؤلمه:خوزیستان اوستانی‌نین شهرلری
امیلی بادر

**امیلی بادر** (اینگیلیسجه: Emily Bader) آمریکالی اوْیونچو. او ۸ نوْوامبر ۱۹۹۶ تاریخینده کالیفورنیا شهرینده حیاتا گؤز آچیب.

## قایناق‌لار

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Emily Bader»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۲۱ دسامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر). 

بؤلمه:آمریکالی قادین اویونچولار
اسپانیایی شیلی

اسپانیایی شیلی  — اساساً  شیلی–دا ایستیفاده اوْلۇنان بیر سیرا ایسپانیا دیلی نین لهجه‌لری. تخمیناً دۆنیادا ایسپانیا آنا دیل‌لری اوْلان شخصلرین اۆچده ایکی‌سی شیلی نده یاشاییرلار.

## قایناقلار

## آیریجا باخ
عبدالخالق رندا

**مصطفی عبدالخالق رندا** (؛ د. ۲۹ نوْوامبر ۱۸۸۱، یانیا، عثمانلی ایمپیراتورلوغو - اؤ. ۱ اوْکتوبر ۱۹۵۷، ایستانبول، تورکیه)، تورک دیپلومات و سیاستچی ایدی کی ۱۹۳۵–۱۹۴۶ ایللری آراسیندا تورکیه بؤیوک میلت مجلیسی‌نین ۴-جو باشقانی اوْلاراق وظیفه یاپمیشدیر. رندا، ۱۹۳۸ تاریخینده تورکیه جومهوریتی‌نین قۇروجوسو مصطفی کمال آتاتورکون اؤلوموندن سوْنرا بیر گۆن سۆره‌سی ایله وکالتاً جومهور باشقانلیق، ۱۹۲۷–۱۹۳۰ ایللری آراسیندا تورکیه میلی مودافیعه باخانی و ۱۹۲۴–۱۹۳۴ ایللری آراسیندا دؤرد فرقلی دؤنمده تورکیه مالیه باخانی اوْلاراق دا وظیفه یاپمیشدیر.

## قایناقلار

بؤلمه:۱۸۸۱-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:۱۹۵۷-جی میلادی ایلده اؤلن‌لر
بؤلمه:سیاست
بؤلمه:تورک سیاستچیلر
اومیدیه (دقیقلشدیرمه)

**اومیدیه ** بونلارا ایشاره اولونا بیلر:

* اومیدیه - بیر شهر خوزیستان اوستانیندا
* اومیدیه (اردیستان)  - بیر کند ایصفاهان اوستانیندا
* اومیدیه (مرودشت) - بیر کند فارس اوستانیندا
جایزان

**جایزان**، خوزیستان اوستانی‌ اومیدیه بؤلگه‌سینده یئرلشن بیر شهردیر. بۇ شهرین ۱۳۹۵-جی ایلین آمارلارینا گوره ۲٫۳۵۷ نفر جمعیتی واردیر.

## قایناقلار

بؤلمه:اومیدیه بؤلگه‌سی
بؤلمه:خوزیستان اوستانی‌نین شهرلری
۲ فروردین (اورمو حماسه‌سی)

[بندانگشتی|۲ [آغلارگولر آیی (فروردین) ۱۴۰۴ اورمو]]
**۲ فروردین** یوخسا **۲ آغلارگولر** گونو، ۱۴۰۴-جو ایلینین آغلارگولر (فروردین) آیی‎نین ۲-سینده، اورمو شهرینده، کورد تئروریزمی‌نین علیه‌یه باش وئرن تاریخی و حماسی بیر گون ایدی و بو گون **اورمو آذربایجاندیر** گونو کیمی ده قئید اولونور.

## اولایلارین یارانماسی
۱۴۰۳-جو ایلین بایرام (اسفند) آیی‌نین 28-نده، اورمودا، کوردلر نئچه ایل بوندان اؤنجه‌یه کیمی تانیمادیقلاری اوغوز بایرامی (نووروز بایرامی)نی قئید ائتمک اوچون چاغیریش وئرمیشدیلر و او گون اورمیه‎نین فجر شهرجیگینین قیراغیندا اولان تپه‌ده یاللی گئدرک اورمو توپراقلارینا گؤز تیکه‌رک اورمو کوردودستاندیر سسله‌ییر و پژاک گئییمی ایله کوردلرین قوندارما بایراغینی دالغالاندیریرلار.

آنجاق اورمونون یئرلی تورک اهالیسی آغلارگولر آیی‌نین ایکیسینده خییاوانلارا تؤکوله‎رک بونلارا قارشی چیخیرلار. بو قارشی چیخمانین خبری بیر چوخ فارس و کورد مئدیالاریندا سانسور اولدو یا دا باشقا جوره تفسیر ائدیلدی و تحریف اولوندو.

تورک خالقینین دئدیگینه گؤره، بو حماسی گون آذربایجانین یادداشیندان سیلینمه‎یه‎جکدیر.

## قایناقلار
کاتیب

**کاتیب** ()، کؤکنی عربجه سؤزجوک اوْلان و *یازان*، *یازیچی*، *کیتابت ائدن* و *اۇستا یازار* آنلاملارینا گلن و ایسلام مدنیتینده اؤزللیکله عرب دونیاسیندا، قوزئی آفریقادا، ایراندا، آنادولودا و هیندوستان سرحدلرینه قدر اۇزانان بۆتون ایسلام بؤلگه‌لرینده سولطانلارین سارایلاریندا مؤوجود اوْلان اسکی بیر مسلک دیر؛  بۇ مسلک‌ده شخص، ان اؤنملی یازیشمالاری اوْخوماق و یازماقلا و بلگه‌لری آرشیوله‌مکله، موختلیف وظیفه‌لری یئرینه یئتیریردی.

## قایناقلار

بؤلمه:عرب مدنیتی
قوندارما کوردوستان

[بندانگشتی|روداو آدلی بیر کورد کانالی و [قوندارما کوردوستان خریطه‎سی]]
**قوندارما کوردوستان**، بعضی باتی اؤلکه‎لرینین اورتا دوغو کوردلرینه یاراتدیقلاری بیر خیالی و قوندارما خریطه و اراضی‎دیر.

بو خریطه‏‎ده، تورکییه، ایران، عیراق و سورییه اؤلکه‎‏لرینین بعضی بؤلگه‎لریندن **قوندارما کوردوستان** آییریب کوردلره ایناندیریبلار بورالار کوردوستاندیر.

## بورا دا باخین
۱۷ فروردین کوردلرین آذربایجانا کؤچمه‌سی

## قایناقلار
قوروچشمه

**قوروچشمه** ()، ایستانبول بوغازی‌نین ساحیلینده بوغازایچی آدلانان بؤلگه‌ده، بشیکتاش ایلچه‌سینه باغلی بیر محله دیر.

## قایناقلار
کسمه داش

[thumb|۱۸۲۷ ایلینده اینگیلیسین گۆنئیینده‌کی [تینموث شهرینه گتیریلن کسمه داشلاری تصویر ائدن بیر رسیم.]]
[thumb|[گؤبکلی‌تپه ده تاپیلان داشلار کسمه داشلارین ایلک اؤرنک‌لریندن دیر.]]
**کسمه داش**، هر سطحی معماری بیر یاپیدا ایستیفاده اوْلونماق اۆزره یوْنتولوب دۆزلتیلمیش دۆزگون داشلارا وئریلن آد دیر.

## قایناقلار

بؤلمه:بینا داشی
بؤلمه:تیکینتی متریاللاری
بؤلمه:هئیکل
بین‌الخالق قیبریس بیلیم‌یوردو

**بین‌الخالق قیبریس بیلیم‌یوردو** (، )، قوزئی قیبریس تورک جومهوریتی‌نین باشکندی لفکوشادا یئرلشن و اینگیلیسجه تحصیل وئرمک اۆزره قورولان بیر اؤزل بیلیم‌یوردو دور. ۱۹۹۷ ایلینده قۇرولان بیلیم‌یوردو قوزئی قیبریس‌ین ان اؤنملی و ان کؤکلو بیلیم‌یوردولاردان بیری دیر.

## گؤرونتولر

## قایناقلار

بؤلمه:بیلیم‌یوردلار
قادینلار سلطنتی

thumb|upright=0.91|قادینلار سلطنتی‌نی تصویر ائدن و « ''اسکی عثمانلیلاردا خانیم و خیدمتچی‌سی''» یازیلی بیر رسیم.
**قادینلار سلطنتی** (عثمانلیجا: *قادينلر سلطنتى*)، عثمانلی ایمپیراتورلوغوندا خاصکی سولطانلارین یادا والیده سولطانلارین و یا خانیم سولطانلارین (مهرماه سولطان و فاطمه سولطان کیمی، بیر پادیشاه قیزی‌نین و یا کؤسم سولطان و صفیه سولطان کیمی بؤیوک والیده سولطانلارین) دؤولت ایداره‌سینه موداخیله ائتمه‌لری، زامان زامان بیرذات دؤولتی ایداره ائتدیکلری دؤنمه وئریلمیش اوْلان بیر آد دیر. قانونی سولطان سلیمان دؤنمینده باشلامیش اوْلوب، ۱۶۵۶ ایلینده کؤرپولو محمد پاشانین صدراعظم اوْلوشونا قدر داوام ائتمیشدیر.

## قایناقلار

* *Kadınlar Saltanatı*; Ahmet Refik Altınay, Tarih Vakfı Yurt Yayınları-2000(ilk basım 1916-1923 arasında dört cilt), ISBN 975-333-139-8
آتیلا آرکان

**آتیلا آرکان** (؛ د. ۱۹۶۸، آداپازاری، تورکیه)، تورک یازیچی و آکادمیسین دیر. گۆنوموزده، ابن خلدون بیلیم‌یوردو رئیسی اوْلاراق وظیفه یاپماقدا دیر.

## قایناقلار
حمیدیه (دقیقلشدیرمه)

**حمیدیه** بونلارا ایشاره اولونا بیلر:
* حمیدیه (بردسکن)
* حمیدیه (هویزه)
* حمیدیه
* کوشک حمیدیه
* محوطه حمیدیه
* بخش مرکزی شهرستان حمیدیه
* حمیدیه (طرطوس)
* حمیدیه (ساوه)
* حمیدیه (کرمان)
* حمیدیه (نطنز)
ملاح (خوزیستان)

**ملاح**، خوزیستان اوستانی‌ دزپارت بؤلگه‌سینده یئرلشن بیر شهردیر. بۇ شهرین ۱۳۹۵-جی ایلین آمارلارینا گوره ۵۰۰ نفر جمعیتی واردیر.

## قایناقلار

بؤلمه:دزپارت بؤلگه‌سی
بؤلمه:خوزیستان اوستانی‌نین شهرلری
گؤبکلی‌تپه

**گؤبکلی‌تپه** ()، تورکیه‌نین گونئی دوغو آنادولو بؤلگه‌سینده یئرلشن شانلی‌اورفا اوستانی‌نین ۱۸ کیلومتر قوزئی دوْغوسوندا، خلیلیه ایلچه‌سینه باغلی اوْلان اؤرنجیک کندی یاخینلاریندا یئر آلان نئولیتیک بیر قازی بیلیم سایتی دیر. م.ق ۹۶۰۰ جیوارینا تاریخله‌نن *گؤبکلی‌تپه*، دۆنیانین گۆنوموزه قدر بیلینن ان اسکی تاریخی یاپی‌سی دیر. بعضی مشهور قایناقلاردا " *تاریخین صیفر نوقطه‌سی*" اوْلاراق بیلینمکده دیر. آیریجا، دۆنیانین بیلینن ان اسکی مقالیتلری اوْلان داش سوتونلارلا، بیر سئری بؤیوک دایره‌وی یاپیدان تشکیل تاپماقدا دیر. 

## قایناقلار

## باغلانتیلار

بؤلمه:تورکیه‌ده‌کی یونسکو دونیا میراثی
ایستیقلال مارشی

قورخما سونمز بو شفقلرده اوزه ن  آل سانجاق  

سونمه دن یوردومون اوستونده توتن ان سون اوجاق

او منیم میللتیمین اولدوزودور پارلایاجاق

او منیمدیر او منیم میللتیمیندیر آنجاق 

چاتما قوربان اولاییم چهرەنی ای نازلی هلال

قهرمان عیرقیما بیر گول نه بو شدت بو جلال 

سنه اولماز توكولن قانلاریمیز سونرا حلال 

حقی دیر حقه تاپان میللتیمین استقلال 

من ازلدن بری دیر حر یاشادیم حر یاشارام

هانکی چیلغین منه زنجیر ووراجاقمیش شاشارام 

کوکره میش سئل کیمی‌یم بندیمی چئینه ر آشارام 

ییرتارام داغلاری ائنگین لره سیغمام داشارام

غربین آفاقینی سارمیشسا چلیک زرهلی دووار 

منیم ایمان دولو. کوکسوم  کیمی سرحدیم وار

اولوسون قورخما ناسیل بویله بیر ایمانی بوغار

(مدنیت)  دئدیگین تک دیشی قالمیش جاناوار

آرخاداش یوردوما! آلچاقلاری اوغراتما ساغین

سپر ائت گووده نی دورسون بو حیاسیزجا آخین

دوغاجاقدیر سنه وعد ائتدیگی گونلر حقین

کیم بیلیر بلکه یارین ....بلکه یارینداندا یاخین

باسدیغین یئرلری توپراق دئیه رک  کئچمه تانی

دوشون آلتینداكی مینلرجه کفن سیز یاتانی

سن شهید اوغلوسان اینجیتمه یازیقدیر آتانی

وئرمه دونیالاری آلساندا بو جنت وطنی

کیم بو جنت وطنین اوغرونا اولماز کی فدا؟

شهدا فیشقیراجاق توپراغی سیخسان شهدا

جانی جانانی بوتون واریمی آلسیندا خدا

ائتمه سین تک وطنیمدن منی دونیاده جدا

روحومون سندن ایلاهی بودور آنجاق  املی

دگمه سین معبدیمین کوکسونه نامحرم الی

بو اذانلار کی شهادتلری دینین  تملی

ابدی یوردومون اوستونده منیم دینله مه لی 

اوزامان وجد ایله مین سجده  ائده ر  وارسا داشیم

هر جریحه مدن ایلاهی بوشانیب قانلی یاشیم

فیشقیریر روح مجرد  کیمی یئردن نعشیم

او زامان یوکسه له رک عرشه دگه ر بلکه  باشیم

دالغالان سن ده شفقلر کیمی ای شانلی هلال

اولسون آرتیق توكولن قانلاریمین هامسی حلال

ابدیا سنه یوخ عیرقیما یوخ اضمحلال 

حقی دیر حر یاشامش بایراغیمین حریت

حقی دیر حقه تاپان میللتیمین استقلال
جولکی

**جولکی** خوزیستان اوستانی‌ آغاجاری بؤلگه‌سینده یئرلشن بیر شهردیر. بۇ شهرین ۱۳۹۵-جی ایلین آمارلارینا گوره ۱٬۵۲۵ نفر جمعیتی واردیر.

## قایناقلار

بؤلمه:آغاجاری بؤلگه‌سی
بؤلمه:خوزیستان اوستانی‌نین شهرلری
ابن خلدون بیلیم‌یوردو

**ابن خلدون بیلیم‌یوردو** ()، ایستانبول دا یئرلشن بیر وقف بیلیم‌یوردو دور. ۲۰۱۵ تاریخینده قۇرولان بیلیم‌یوردوندا تورکجه، اینگیلیسجه و عربجه اوْلماق اۆزره اۆچ دیلده اؤیرنجی‌لر تحصیل گؤرمکده دیرلر.

## قایناقلار

بؤلمه:بیلیم‌یوردلار
استیو ویتکاف

**استیون چارلز ویتکاف** (۱۵ مارس ۱۹۵۷-جی ایلده آنادان اوْلوب) آمریکالی میلیاردر اَملاک سرمایه داری، کئچمیش حۆقوقشوناس و دیپلوماتدیر. آمریکانین اورتا شرق خۆصوصی ائلچیسی کیمی فعالیّت گؤستریر. اوْ، ویتکاف قروپونون یارادیجیسی و صدریدیر.

## قایناقلار

## باغلانتیلار
*Witkoff.com
*"WATCH: Steve Witkoff speaks at 2024 Republican National Convention | 2024 RNC Night 4," PBS, July 18, 2024 (*video*).

بؤلمه:۱۹۵۷-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:یاشایان اینسانلار

بؤلمه:میامی بیچ، فلوریدا دوغوملولار

بؤلمه:آپر ایست ساید دوغوملولار
۲۰۲۵ (میلادی)

** میلادی ۲۰۲۵-جۆ ایل**  گریگوری تقویمی اساسیندا ایکی مین دؤردونجو ایل.
## اهمیتلی حادیثه‌لر
### [[ژانویه]]
### فئوریه
### مارس
### آوریل
### مئی
### ژوئن
### ژولای
### آقوست
### سپتامبر
### اوْکتوبر
### نوْوامبر
### دسامبر

بؤلمه:۲۰۲۵ میلادی
بؤلمه:میلادی ایللر
ساواش باشارانلار (فیلم)

**ساواش باشارانلار** (اینگیلیس دیلی: The warriors) (فارس دیلی: سلحشوران) بیر اکشن و هیجانلی فیلمدیر. 1979 ینجی میلادی ایلده والتر هیل و لارنس قوردون بو فیلمی یاراتدیلار. بو فیلم آدیندا راک‌استار قیمز بیر ایون پارادیب.

## قایناق
فارسیجا ویکی پدیا
مقنا قراسیا

**مقنا گراسیا** (لاتین دیلی: Magna Graecia)(یونانجا: Μεγάλη Ἑλλάς، Megálē Hellás) لاتین دیلده : بؤیوک یونانیستان.
ایتالیانین جنوبی طرفینده تارانتو خلیجی و سیسیل آداسیندا یونانلی لار یاشیان یئرلره مقنا قراسیا دئیردیلر.

سگیزینجی میلاددان اونجه یوز ایللرده هلنیستی کولتورلار آرالیق دنیزینده یایلدی و بو هلنیستی اولکه لر مقنا قراسیا آدینا مشهور اولدولار.

روم دیکتاتورلاری بو اؤلکه لری سون ایللرده ایشغال ائتدیلر.

## قایناق
 اینگیلیسیجه ویکی پدیا 

بؤلمه: هلنیسم
بؤلمه: اوروپا تاریخی
بؤلمه: روم تاریخی
فیلی کوردلر

**فیلی کوردلر** کیرمانشاه اوستانی‌نین گونئی‌باتیسیندا، ایلام اوستانیندا و عراق اؤلکه‌سینین بعضی قیسمتلرینده یاشایان کورد خالقینا باغلی بیر ائل‌طایفادیرلر. بونلار فیلی کوردجه‌سینه (یا همن ایلام کوردجه‌سی) دانیشیرلار و عومومیتده شیعه مذهبینه اینانجلاری واردیر. ایرانیکا بیلیکلیگی تذکر وئریر کی فیلی کوردلری فیلی لورلارلا قاتیلمامالییک.

## قایناقلار

بؤلمه:کوردلر
سید جواد خامنه‌ای

**سیدجواد خامنه‌ای** ایرانلی شیعه دین خادیمی ایدی. او، ایرانین باش‌لیدری علی خامنه‌ای نین آتاسی ایمیش.

## قایناقلار

بؤلمه:۱۸۹۵-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:۱۹۸۶-جی میلادی ایلده اؤلن‌لر
بؤلمه:جنوبی آذربایجانلی‌لار
بؤلمه:علی خامنه‌ای
دؤردونجو مهرداد (پونتوس)

**دؤردونجو میتراداتیس**. آلتینجی پونتوس شاهی ایدی (154 -150 ینجی میلاددان اونجه) . آدلیم فلوپاتور فیلادلفوس میتراداتیس (آتاسین ایستیرن میتراداتیس) و بعضی قایناقلاردا (قارداشین ایستیرن میتراداتیس)

قارداشی **[[بیرینجی فارناسس (پونتوس)|بیرینجی فارناسس]]** اؤلومنه تخت اوسته گئچدی.

آتاسی **[[اوچونجو مهرداد (پونتوس)|اوچونجو میتراداتیس]]** و آناسی لودیکا سلوکیلر شاهی نین قیزی ایدی.

## قایناق
 اینگیلیسیجه ویکی پدیا

بؤلمه: هلنیسم
اورمو تراکتورقاییرما شیرکتی

**اورمو تراکتورقاییرما شیرکتی** یوخسا **اورمیه‌نین تراکتورقاییرما شیرکتی**، (فارسجا: تراکتورسازی ارومیه)، اورمو شهرینده یئرله‎شن بیر ترکتورقاییرما فابریکاسیدیر.

## کئچمیشی
باتی آذربایجان ویلایتی‌نین ان بؤیوک صنایع بیرلیگی اولان اورمیه تراکتورقاییرما شیرکتی ۱۹۸۳-جو ایلده **دهقان صنعت** آدی ایله جهاد و استان بانکی‌ ایله بیرگه سرمایه‌سی ایله ویلایتده کند تصرفاتی آوا‌دان‌لیغی تولید ائتمک اوچون یارادیلمیش‌دیر. ۱۹۹۲-جی ایلده «دهقان صنعت»ین سهم‌لری‌نین بلدیه امکداشلیق تشکیلاتینا وئریلمه‌سی ایله شیرکتین آدی دییش‌دیریله‌رک «اورمیه تراکتورقاییرما شیرکتی» آدلاندیریلیب. سونوندا، ۲۰۰۳-جو ایلده شیرکتین بوتون سهم‌لری «ایران تراکتورقاییرما شیرکتی»نه کئچدی و بو شیرکت ایران تراکتورقاییرما هولدینگ قروپونا قوشولدو.

۱۹۹۳-جو ایلده ایتالیانین قولدونی شیرکتی ایله باغلانمیش موقاویله اساسیندا ۹۳۰ دستگاه تراکتور گتیریله‌رک مونتاژ فورماسیندا ییغیلمیش‌دیر. بو تراکتورلارین ییغیلماسی «اورمیه تراکتورقاییرما شیرکتی»نین فعالیتینده دؤنوش نقطه‌سی اولدو. 

۱۹۹۹-جو ایلدن شیرکت یوخاریدا گؤستریلن تراکتور حصه‌لری‌نین ۸۰٪-دن چوخونو اؤلکه داخیلینده تعمین ائده‌رک، بیر حصه‌سینی ایسه شیرکت داخیلینده تولید ائده‌رک محصولون لوکاللاشدیریلماسی ایستیقامتینده ایره‌لیله‌یه بیلمیش‌دیر. یئددی ایل سونرا، ۲۰۰۶-جی ایلده آلمانیانین هاتز محرک تولیدچیسی ایله دانیشیق‌لار زامانی «اورمیه تراکتورقاییرما شیرکتی» اوتم ۹۳۸ آدلانان ۹۳۸ آت گوجونه مایک گولدونی تراکتور پلاتفورماسیندا یئنی محصولونو تقدیم ائتمه‌یه موففق اولدو. شیرکتین ایش سیاستینه و محصولون هازیرلانماسی پروسئسی‌نین داوام ائتدیریلمه‌سی صرورتینه اویغون اولا‌راق و کند تسرروفاتی سئکتورونون احتیاج‌لارینی نظره آلا‌راق، ۲۰۰۹-جو ایلده شیرکت ایتالیانین لومباردینی محرک تولیدچیلری ایله قارشی‌لیق‌لی علاقه‌یه گیرمیش و ۴۲ آت گوجونه مالیک اوتم ۹۴۲ باغ تراکتورونو تقدیم ائتمه‌یه نایل اولموشدور.

۲۰۱۱-جی ایلده ایتم-۲۴۰ کند تصروفاتی تراکتورقاییرما ختتی ایستیفاده‌یه وئریلمیش و ایندیدک اونون محصولونون بؤیوک حصه‌سی خاریجی اؤلکه‌لره ایخراج ائدیلمیش‌دیر.

## قایناقلار
رای وئی

رای وا (اینگیلیسجه: Rai Way) بیر شیرکت دیر. او، رای نین رادیو-تئلئویزیون سیگنال یاییلما شبکه سینی اؤزونه مالیک دیر و اونو اداره و ساخلاماق وظیفه سینده دیر.

بو شرکت "Milan Stock Exchange"ده FTSE Italia Mid Cap Indexده.
ISSN

**بین المللی استاندارد سیریل نومره سی** (**ISSN**) ، آکی آردیلیک بیر نشریه (داخیلی) ، مثلاً مجله نین.
میداوود

**میداوود**، خوزیستان اوستانی‌ باغملک بؤلگه‌سینده یئرلشن بیر شهردیر. بۇ شهرین ۱۳۹۵-جی ایلین آمارلارینا گوره ۳٬۵۱۳ نفر جمعیتی واردیر.

## قایناقلار

بؤلمه:باغملک بؤلگه‌سی
بؤلمه:خوزیستان اوستانی‌نین شهرلری
کیشمیش

**کیشمیش** ، یا **یئمیش** **[[مویز]]** یادا میلاخ ، سبیزه.

اوزوم میوه سی نین قوروتموشو.
کیشمیش کیچیک میوه لی اوزومدن اله گلیر و مویز چوخلو بؤیوک اوزومدن اولان قوروموش میوه دیر. میلاخ بعضا آسیلمیش اوزومدن اولاراق.

کیشمیشین شیره سی و قندی اولورسا ایستیلیق دیر 

## قایناق
اینگلیسی ویکی پدیا 
بؤلمه: میوه
بؤلمه: قورموش میوه
تراکتور گونو

**تراکتور گونو**، (فارسجا: روز تراکتور)، (اینگیلیسجه: Tractor Day)  **گولن آیی (اردیبهشت آیی)نین ۲۷-سی** گونونه دئییلیر. بو گون تراکتورقاییرما شیرکتینده ایلک ایشه سالماق پروانه‌سی صادر اولوبدور.

ایندیلیکده آذربایجان‌ین تراکتور تیمی‌نین آنیم گونو کیمی ده نظرده آلینیر.

## تراکتورقاییرما شیرکتی
ایران تیراخورقاییرما شیرکتی (فارسجا: شرکت تراکتورسازی ایران)، ایران ایسلام جومهوریتی‌نده دوغو آذربایجان اوستانی‌نین مرکزی تبریز شهرینده قۇرولان بیر فابریکادیر. بۇ فابریکا، اورتا دوغونون اَن بؤیوک تیراختورقاییرما فابریکاسی ساییلیر.

بو شیرکتی اؤزوندن سونرا ایکی مجموعه‌سی ده وار:

۱. اورمو تراکتورقاییرما شیرکتی (اورمودا)

۲. سنندج تراکتورقاییرما شیرکتی (سینانداش‌دا)

## تراکتور کلوبو
تراکتور فوتبال کولوبو، تبریز شهریندن ایران سوپر لیگینده ایشتیراک ائدن بیر فوتبال تاخیمی‌دیر. تاخیم، تیراختور آذربایجان کولتور ایدمان ایقتیصادی کولوبونون فوتبال تاخیمی‌دیر. تیراختور فوتبال کولوبونون ائو صاحیبلیگی یاپدیغی یئر سهند ایستادیومودور. تاخیم ۱۹۷۰ تاریخینده ایران تیراختورقاییرما شیرکتی طرفیندن قۇرولدو. ۲۰۱۸-جی ایلدن محمدرضا زونوزی مطلق تاخیمین مالیکی دیر.

تیراختور فوتبال کولوبونون ان اؤنملی باشاریلاری آراسیندا ۳ ایران سوپر لیگی ایکینجی‌لیگی، ۲ ایران حذفی کوپاسی شامپیونلوغو و ۳ ایکینجی‌لیگی و ۱ ایران سوپر کوپاسی ایکینجی‌لیگی یئر آلماقدادیر. 

## قایناقلار
شال (پالتار)

**شال** (اینگیلیس دیلی:scarf). بیر نوع پالتار یا گئییمدیر. شال چوخلو بویونا یا بئله باغلانار. شال سؤزو شللنماق یا شللی بیر پارچادان اولاراق.چوخلو ایپ یا ایپک و گؤن و آیریجا شاللار توخونار. بعضا شال قیشلارا  و قولا باغلانار. 

## قایناق
اینگیلیسی ویکی پدیا 

بؤلمه:پالتار
یاغیشلیق(پالتار)

**یاغیش پالتاری**  یاغیش زامانی گئیینیله‌ن سویا داواملی و سویا داملی پالتاردیر. 

یاغیش پالتارینین اؤلچوسو معمولاً بئل و بودلارین آشاغی طرفینه و یا دا دؽزلرین یاخینلاشدیریلیب. 

یاغیش گؤدکچه‌سی و یا یاغیشلیغی آدلانان قیسا وئرسیاسینین اؤلچوسو بئله قدردیر. 

یاغیش جاکتی یادا یاغیش پالتاری عادتا یاغیش شلوارلا گئینیلیر.

## قایناقلار

بؤلمه:پالتار
الجک

**الجک** ال اوچون بیر اورتوک. بو اورتوکون بارماقلار ، بیلک و بعضا قول اوچون آیریجا تیکینتی سی وار.

الجک اللری سویوقدان ، ایستی دن ، یارالانماقدان و یاشلیقدان ساخلایر.عایق الجک الکتریسیته ایشلرینده عایق و موحافظ دیر.

## قایناق
اینگیلیسی ویکی پدیا

بؤلمه: پالتار
بؤلمه: توخوما
کاپتان بلک

**کاپتان بلک** اینگیلیس دیلی:Captain Black) آمریکالی بیر عطر ، اودکلن ، سیقار و تانباکی مارک دیر. 

لین لیمیتد شیرکتی 1931 اینجی ایلدن تولید ائدیر. بو برند چوخلو مشتری قازانیب و آل وئری خوشدیر.

## قایناق

فارسی جا وکی پدیا

بؤلمه: توتون  
بؤلمه: سیقار
کتسفون (ناطق)

**کتسفون** (یونان دیلی:Κτησιφῶν, Ktēsiphôn) اسکی یوناندا بیر ناطق و دانیشان ایدی.بؤیوک ایسکندر چاغیندا دموستن و آیسخینس ایله توتاشدی.

336 ایل میلاددان قاباق بؤیوک ایسکندر ساواشلاری گوجلندی و آتن شهرینده چوخلاری بو ساواشلار ایله قارشی اولدو. هابئله کتسفون دئدی دموستن اوچون بیر قیزیل دیادم(تاج) وئریلسین  بلکه او شهر ایشلرینده یاردیم اولدو. بو ایش 330 اینجی میلاددان اونجه ایلده اؤلکه ده سیاسی بیر قارشیق سالدی و آیسیخنس کتسفونی گوناهلی بیلدی. دموستن چوخ گوزل بیر دانیشیقدا دیادم و کتسفون ایشلرینه یاردیم اولدو و بؤیوک ایسکندر حوکومتینه توخوندو. باشدا آیسخینس کتسفونی 3 دلیله گوناهلی بیلدی.

بیر دؤولت سندی نده یانلیز ادعا ائدیب

قیزیل دیادمی بیر دؤولت آدامینا وئرماغا گوره 

یانلیز بیر دیادمی دیونیزیا جشنینده وئرماغا گوره

نهایتده کتسفون آیسخینس برابرینده قانون الی ایله غالب اولدو 

## قایناق
https://en.wikipedia.org/wiki/Ctesiphon_(orator) اینگیلیس دیلی ویکی پدیا

بؤلمه: یونان تاریخی
بؤلمه: هلنیسم
سلوکوس

**سلوکیه** یادا اصل آدی **سلوکوس** (یونان دیلی: Σελεύκεια, Seleúkeia)، هلنیستی بیر اسکی شهر دجله چایینین دوغو چایلاغیندا ایدی. دجله چایلاغیندا اوپیس یادا سونراکی تیسفون شهری ایله اؤز به اؤز ایدی.بیرینجی سلوکوس 305 ایل میلاددان قاباق بو شهری قوردو و بو اساسدا اونون آدی سلوکیه آدلاندی. سون ایللر پارتیلر بو شهری خانکندی ائتدیلر و 141 میلاددان قاباق ایلده بو شهر اؤنملی بیر یاشام یئری اولدو.

ساسانیلر چاغیندا بو شهر آنتیوخیا اردشیر یا سریانی دیلده وه اردشیر یا مهوزه Māḥôzē آدلاندی.عربلر بو شهری باهوراسیر سسلیردی. 

## قایناق
https://en.wikipedia.org/wiki/Seleucia اینگیلیسی ویکی پدیا 

بؤلمه: اشکانیلر
بؤلمه: هلنیسم
بؤلمه: ایران تاریخی
بیرینجی نیقیه شوراسی

**بیرینجی نیقیه شوراسی** 325 ینجی میلادی ایلده قورولان دونیانین بیرینجی کیلیسالر ییغینجاغی ایدی. بعضا دئیلیب آریانیسم و مقدس آریوس نظریه سینه گؤره قورولدو.

آریوس اسکندریه شهرینده یاشیردی و اوریجن کیمی آتانی اوغلاندان باشکا و روح القدسی اوغلاندان کیچیک بیلیردی. اونون نظرینه آتا تکجه تاریدیر و تاری بیردی و اوغلان تاری مقامیندا دئیل. بو نظرده اوغلان تکجه بیر واسطه اولدو تاری اوچون دونیانی یاراتماقدا و عیسی تاری مقامیندا اولمور و تکجه بیر مخلوق اولاراق و تاری اونو یُوخدان یاراتدی. بو اینانج افلاطون فلسفه سینده لوقوس اولاراق. بیر زماندا اوغلان یوخوردی و تاری اونو یاراتدی. اونون نظریه سی یهوه شاهیدلری نین اینانجی دیر.

اوسقوف الکساندر اونون نظریه سینه قارشی دوردو و آریوس بیر عده شرق اوسقوفلارینا نامه یازدی و یوسبیوس قیصریه و بعضی لر اونا آرخا اولدولار.بیرینجی کونستانتین 324 ینجی ایلده تخت اوسته چیخدی و نصرانیت ایشلرینده دخالت ائتدی و 315 ینجی ایلده ، نیقیه ده اونون امرینه بیر شورا قورولدو. بو شوراده 220 اوسقوف (بعضا 318 یازیلیب) ییغیشدی و نیقیه اعتقادنامه سین صادر ائتدی البته بو اعتقادنامه معروف اولان ایکینجی نیقیه شوراسی نین اعتقادنامه سیندن قاباق دی.

افلاطون فلسفه سینده لوقوس تاریدان بیر درجه آشاغی دیر و مخلوق ساییلیر بو اساسدا افلاطون کیتابلاری و آریوس یازیلاری تکفیر اولدو. نهایتده 318 ینیجی میلادی ایلده ایکینجی نیقیه شوراسی بوتون فلسفه و هلنیسم کیتابلارین قدغن ائتدی و اولاری یازیب اوخوماغی تکفیر ائتدی.  

اوروپا ده بو دلیله رونسانس چاغیناجا هلنیستی و فلسفه کیتابلاری قدغن ایدی.

## قایناق
https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%88%D9%84%DB%8C%D9%86_%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C_%D9%86%DB%8C%D9%82%DB%8C%D9%87 فارسیجا یوکی پدیا  

بؤلمه: نصرانیلر
بؤلمه: هلنیسم
بؤلمه: دین
سماله

**سماله**، خوزیستان اوستانی‌ گتوند بؤلگه‌سینده یئرلشن بیر شهردیر. بۇ شهرین ۱۳۹۵-جی ایلین آمارلارینا گوره ۱٬۷۸۴ نفر جمعیتی واردیر.

## قایناقلار

بؤلمه:گتوند بؤلگه‌سی
بؤلمه:خوزیستان اوستانی‌نین شهرلری
یوسبیوس قیصریه

**یوسبیوس قیصریه** یا **اوسِبیوس سزاریوس** یادا **یوسبیوس پامفیلوس** (Eusebius of Caesarea) (یاکلاشیک ۲۶۳–۳۳۹ م)فیلیسطینده قئیصریه شهرینده بیر اوسقوف ایدی. بیر کیتاب نصرانیت دؤونمی اوچون یازماقدا نصرانیت تاریخی نین آتاسی آدلانیب.

انجیل تاریخین و اونون یازیلماسینا گؤره بیر کیتاب یازیب و بو کیتابدا نصرانیتین اورشلیم ، اسکندریه ، انطاکیه و روم شهرینده یایلماسین آچیخلایب.

## یاشاییشی
260 ینجی میلادی ایلده فیلیسطینده دونیایه گلدی و پامفیلوس شاگیردی اولدو. پامفیلوس قیصریده اوریجن کتابخاناسیندا مسئول ایدی. یوسبیوس پامفیلوسی چوخ سویردی و اونون آدین اؤزونه لقب سئچدی.اوریجن فلسفه سینه یانداش اولدو و پامفیلوس ایله اونا بیر دفاعیه یازدی.

## قایناق

بؤلمه: نصرانیت
بؤلمه: دین
بیرینجی مهرداد (پونتوس)

**بیرینجی میتراداتیس** یادا **میتراداتیس سیتیس تس** (یونان دیلی:Mιθριδάτης Kτίστης) (281 - 266) ایل میلاددان قاباق پونتوس شاهی ایدی.
سونداکی آدی **اوچونجو میتراداتیس کیوس** اولاراق. سیتیسس یونانجادیلده: بناائدن یا قوروجو معناسیندا دیر.

پارتیلر دؤنومونده پونتوس بؤلگه‌سینده شاه اولدو.بیرینجی آنتیقونس، اونون آتاسی ایکینجی مهردادی اؤلدورماق ایله کیوس اؤلکه سین اله گئچیتماق ایستیردی، هابئله متریوس پولیورکتس اونون حیله سین بولدو و اونا خبر وئردی و میتراداتیس پافلاقونیا بؤلکه سینه قاچدی و سیمیاتا قالاسین آلدی. چوخلو ائللر اونا یاردیم الدو و پونتوس شاهلیغین قوردو. میتراداتیس 281 ینجی میلاددان قاباق ایلده بازیلیوس (پادیشاه) لقبینه صاحیب اولدو و بولقب اونون گوجلو اولماغین بللی ائدیر. 

## قایناق
فارسیجا ویکی پدیا https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%87%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%AF_%DB%8C%DA%A9%D9%85%D8%8C_%D9%BE%D8%A7%D8%AF%D8%B4%D8%A7%D9%87_%D9%BE%D9%86%D8%AA%D9%88%D8%B3

بؤلمه : تاریخی دؤولتلر
بؤلمه: تورکیه تاریخی
دموستن

**دموستنس** یادا **دیموستنیس** (یونان دیلی:Δημοσθένης؛) یونانلی بیر خطیب و سیاستمدارایدی (384 - 322 ایل میلاددان قاباق) آتن شهرینده یاشیردی.

اونون دیلی پلتکیردی و یاخچی دانیشا بیلمیردی، اوناجهت دیلینه بیر قوم یا خیردا داش قویاردی.

## قایناق
https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%D9%85%D9%88%D8%B3%D8%AA%D9%86

بؤلمه: بیلیم اینسانی
ساردیس

**ساردیس** یادا **سارد** لیدی دیلی : 𐤮𐤱𐤠𐤭𐤣, لاتین: Sfard; اسکی یونان دیلی: Σάρδεις, لاتین دیلی: Sárdeis;تاریخده ،اسکی چاغدا باتی آنادلودا بیر شهر ایدی. بو شهرین اهمیتی بؤیوک ایسکندر ساواشلارینا گؤره دیر. بو شهرده چوخلو ائللر ییغیشیب و بؤیوک ایسکندرین اوردوسونا یاناش اولدولار. 

بؤیوک ایسکندر قرانیک دؤیوشونده غالیب اولدو و ساردس شهرینه طرف چیخدی هائیله چوخلو ایران ائللری بو شهره ییغیشیب و اونا یانداش اولدولار. هردوت یازیب میثرنس بو شهرین آچارین ایسکندره وئردی و بن بلخی فارسنامه کیتابیندا یازیب رشتین داریوشون آتاسینین وزیری ایکسندر اوردوسونا قوشولوب و اونا یاردیم چیخدی.

## قایناق

بؤلمه: هلنیسم
بؤلمه: ایسکندر ساواشلاری
بؤلمه: ایران تاریخی
بؤلمه: اسکی شهرلر
اصطخری

**ابواسحاق ابراهیم بن محمد فارسی اصطخری ** آدلیم **کرخی**(اؤلوم: ۳۴۰ ه‍.ق/۹۵۱م یا ۳۴۶ ه‍.ق/۹۵۷م) اونونجو میلادی یوز ایللرده یاشیان بیلیم اینسانی ایدی. جوغرافیا و خریطه ایشلرینده آدلیم دیر.

بن حقول ایله بیر ایللرده یاشیردی و هیندوستاندا اونان گؤروشدی و کیتابلاری بیر آددا یازیلیب. اصطخری یادا استخری هیندوستاندان اطلس اوقیانوسوناجا سفر ائدیب و خریطه رسم ائدیب. 

## قایناق
  فارسیجا ویکی پدیا

بؤلمه: بیلیم اینسانی
صدوقیلر

**صدوقیلر** یادا **صدوقیان** (اینگیلیس دیلی: Sadducees)؛ (عیبری دیلی: צְדוּקִים Ṣĕdûqîm)یهودیلردن بیر فیرقه دیر. بو فیرقه بؤیوک ایسکندر ساواشلارینان سونرا 200 ینجی میلاددان قاباق ایللر تاپیلدی و هلنیسم چاغیندا ان گوجلو اولدو. صدوقیلر هلنیست ایدی.بیرینجی میلادی ایلده روملو تاریخ یازان یوسفیوس فلاویوس اولاری یهودیلرین یوخاری و اشراف طبقه سی بیلیب.

صدوقیلر و فریسیلر چوخ ایشلرده قارشی ایدلر و تورات تفسیرین آیریجا اوخوردولار. صدوقیلر بؤیوک ایسکندرین ساواشیندان سونرا یهودیت جامیعه سینده تاپیلدی و یهودیلری هلنیست اولماغا چاغیردی و هلنیسم فریسی لر ایله قارشی ایدی. 

## قایناقلار

بؤلمه: هلنیسم