open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
۲۳ مارس

۲۳ مارس:
بندانگشتی|آدولف هیتلر رایشتاق‌دا دانیشارکن (۱۹۳۳)
* ۶۲۵ - مۆسلمانلارلا مکّه آراسیندا اوحود دؤیوشو باشلادی.
* ۱۸۰۱ - بیرینجی الکساندیر روسیه تزاری اوْلدو.
* ۱۸۴۸ - ماجاریستان٬ اوتریشدن باغیمسیزلیغینی اعلان ائتدی.
* ۱۸۵۵ - دوْلماباخچا جامعی عیبادته آچیلدی.
* ۱۹۱۹ - بنیتوْ موسولینی٬ ایتالیادا فاشیست مۆجادیله بیرلیک‌لری‌نین ایتّیفاقی حزبینی قۇردو.
* ۱۹۲۱ - ایکینجی اینؤنۆ ساواشی باشلادی. یونان بیرلیکلری٬ اۇشاق و بۇرسا اۆزریندن٬ آیفون و اسکی‌شهره ساری ایکی قوْلدان هۆجۇما کئچدی.
* ۱۹۲۵ - سس‌سیز سینما دؤنمی‌نین ان باهالی فیلمی٬ (۳/۹ میلیون دوْلار) «بن هور» گؤستریمه گیردی.
* ۱۹۳۳ - آلمان میلّی مجلیسی رایشتاق٬ آدولف هیتلره قرارنامه‌لرله اؤلکه‌نی ایداره ائتمه یئتکی‌سی وئردی.
* ۱۹۵۶ - پاکیستان٬ ایلک ایسلام جۆمهۇریتی قۇرولدو.
* ۲۰۰۱ - ناتو٬ کوزوْووْ ساواشیندا اورانیوم مرمی‌سی ایشلتدیگینی اعتیراف ائتدی.

بؤلمه:۲۳ مارس
بؤلمه:ایلین گونلری
بؤلمه:مارس آیی‌نین گونلری
۲۴ مارس

**۲۴ مارس**:
بندانگشتی|تئیمور
* ۸۰۹ - هارون الرشید٬ ۵-جی عباسی خلیفه‌سی اؤلدو.
* ۱۳۹۴ - تئیمور شامی تۇتدو.
* ۱۸۸۲ - رابرت کوْچ٬ ورم ناخوشلوغونا سبب اوْلان باکترینی تاپدیغینی بیلدیردی. بۇنا گؤره ۱۹۰۵ ایلینده نوبل اؤدولونو قازاناجاقدیر.
* ۱۹۲۳ - یونان جۆمهۇریتی اعلان ائدیل‌دی.
* ۱۹۲۶ - تۆرکیهده نفت آختارما و ایشلدیلمه‌سی‌نین دؤولتجه ایداره ائدیلمه‌سینی اؤن‌گؤرن قانون مجلیسینده قبول ائدیل‌دی.
* ۱۹۷۶ - آرژانتین دؤولت باشقانی ایزابل پرون٬ قانسیز اینقیلاب‌لا دئوریلدی. جوْرج رافائل ویدلا٬ امیلیو ادواردو ماسرا و اوْرلاندو رومان آقوستی‌دان تشکیل اوْلان هئیأت حؤکومته ال قوْیدو. یئددی ایل‌لیک دیکتاتورلوق‌دا ۳۰٫۰۰۰ یاخین آدام اؤلدورولدو.
* ۱۹۹۹ - ناتو٬ کوْزوْووْداکی دؤیوشلر اۆزرینه٬ یوقوسلاوی‌یه قارشی هاوا حرکتلری باشلاتدی.
* ۲۰۰۷ - تۆرکیه ۲۰۰۸ اوروپا فوتبال شامپیون اله‌مه‌لرینده یونان فوتبال تیمینی ۴-۱-ـه اۇتدو.

بؤلمه:۲۴ مارس
بؤلمه:ایلین گونلری
بؤلمه:مارس آیی‌نین گونلری
تونق‌جبه خاقان

**تونق‌جبه خاقان** — شئکو خاقانین قارداشی٬ غربی گؤی‌تۆرک خاقانی (۶۳۰-۶۱۸). توْنق‌جبه٬ قۇزئیده تؤلؤس‌لری٬ غربده ایسه بیر سیرا ائللری ایطاعت آلتینا آلدی. باشکندی «تاشکند» یاخین‌لیقلارینا داشیدی.

## چین و غربی گؤی‌تۆرکلرله آراسی
چین حؤکومتی شرقی گؤی‌تۆرکلره قارشی توْنق‌جبه‌یه یاناشیردی؛ اوْنونلا بیرلیکده شرقه هۆجۇم ائتمک اۆچون بیر آنلاشمایا یئتیشمه‌لری بئله ظن ائدیلیر. بۇنو ائشیدن شرق خاقانی کیلی٬ توْنق‌جبه ایله آنلاشاراق شرق-غرب آراسیندا باریش آندلاشماسی یازیلدی. بۇ باریشما غربی گؤی‌تۆرکلرله چین آراسیندا یاخشی رابیطه‌یه مانع اوْلماییردی.توْنق٬ چین ایمپیراتوروندان ائولنمک اۆچون قیزینی ایسته‌دی٬ ایمپیراتور دا موافیقت ائتدی؛ آنجاق کیلی خاقان٬ اؤلکه‌سیندن کئچن پرنسسی تۇتوقلایاجاغینی بیلدیره‌رک بۇ ائولنمه‌یه قارشی چیخدی. بۇ مسأله توْنق-کیلی آرالارینا منفی اثر بۇراخدی؛ آنجاق توْنق وقت تاپمادان اوْن‌اوْخلار و قارلۇقلار عۆصیانی ایله قارشی-قارشی‌یا گلدی. بۇنلاری٬ کیلی خاقانین عۆصیانا تشویق ائتدیگی ده یازیلیر. توْنق٬ عۆصیانچی ائللرله ساواشارکن ۶۳۰ ایلینده عمی‌سی باهادیر طرفیندن اؤلدورولدو.

## قایناقلار

## 

بؤلمه:تورک تاریخی
بؤلمه:گؤی‌تورک خاقانلاری
بؤلمه:گؤی‌تورکلر
۲۵ مارس

**۲۵ مارس**:

* ۱۸۰۷ - بیرلشمیش شاهلیق مجلیسی کؤله تیجارتینی یاساقلادی.
* ۱۸۱۱ - پرسی شلی «تانری‌تانیمازلیغین گرکلیگی» آدلی مقاله‌سیندن اؤترو آکسفورد بیلیم‌یوردوندان آتیلدی.
* ۱۸۲۱ - یونان عثمانلی ایمپیراتورلوغوندان باغیمسیزلیغینی اعلان ائتدی.
* ۱۹۱۲ - احمد فرید تک٬ تۆرک اوْجاغینی قۇردو.
* ۱۹۱۸ - بلاروس خلق جۆمهۇریتی قۇرولدو.
* ۱۹۱۸ - تۆرکیه اولتونو آزاد ائتدی.
* ۱۹۲۹ - ایتالیادا فاشیست ایداره‌چیلیگی گئنل سئچیملرده رأیلرین یۆزده ۹۹-ۇنون اؤزلری‌نین آلدیقلارینی آچیقلادی.
* ۱۹۴۱ - یوقوسلاوی٬ میحور دؤولتلرینه قاتیلما قراری آلدی.
* ۱۹۴۹ - شوروی حؤکومتی‌نین قرارییلا لیتوانی٬ ایستونی و لتونیدن ۹۲٫۰۰۰ نفر سۆرگون ائدیل‌دی.
* ۱۹۵۷ - روم شهرینده بیر آرایا گلن فرانسه٬ آلمان٬ ایتالیا٬ بلژیک٬ هولند و لوکزامبورق٬ اوروپا تیجاری توْپلولوغو و اوروپا اتوم انرژی‌سی کومیسیونونون قۇرولماسینا گؤره روم آندلاشماسینی ایمضالادی.

بؤلمه:۲۵ مارس
بؤلمه:ایلین گونلری
بؤلمه:مارس آیی‌نین گونلری
باقرخان

بندانگشتی|میلّی سالار، باقرخان
**باقرخان**  (۱۲۴۰ تبریز - ۱۲۹۵ قصر شیرین) آدلیم سالارملّی. مشروطه باشچیلاریندان، باقرخان مشروطه اینقیلابیندان سونرا میلّی سالار آدینا معروف اولموشدی.
## یاشام
آتاسی حاج ریضا بنا اولوردو . تبریزین خیاوان محله سینده دونیایه گوز آچدی و بو محله ده مشروطه چیلرین باشچیسی اولدو. دولت قوشونو تبریزی محاصره ائدن گونلرده، باقرخان تبریزین خیاوان  محله لرینده مشروطه چیلرین باشچیسی اولموشدو. ستارخان امیره قیز محله سینده مشروطه چیلرین باشچیسی اولدو . باقرخان و ستارخان ایکی محله ده دولت قوشونون مغلوب ائدیب و مشروطه چیلریله تهرانی آلماقا یولا دوشدولر. بو ایلده سالارملّی (میلّی سالار) لقبین مشروطه چیلر طرفیندن آلدی.

ستارخان شیخی و ثقة الاسلامی اولوردو اما باقرخان متشرعه اولوردو. متشرعه عالیملری مشروطه انقلابینه ضد اولدولار اونا گوره باقرخان مشروطه ایشلرینده دالی چکیلدی و شیخیلره ضد اولدو. شیخیلر مشروطه انقلابیندا باش اولدولار.
## اؤلوم
باقرخان بیر نئچه مودّت تهراندا یاشاماقدان سونرا موهاجیرته ایقدام ائدیب، ۱۳۳۵-جی قمری ایلینین موحرم آییندا قصرشیرینده بیر گروه حمله‌سینده، اون سگگیز نفر یولداشلاریلا بیرلیکده قتله یئتشیرلر.

باقرخانین مزاری تبریزین طوبائیه باغیایندا دیر.
## گؤرونتولر
بیر نئچه شکیل میلّی سالار، باقرخان دان.

فایل:Bager Khan.jpg|باقرخانین مزاری
|باقرخانان بیر فتوگراف
فایل:Bager Khan portriat.jpg|میلّی سالار، باقرخان


## قایناقلار
بؤلمه:آذربایجان تاریخی
بؤلمه:آذربایجانین تاریخی شخصیتلری
بؤلمه:مشروطه تاریخی
۲۶ مارس

**۲۶ مارس**:
بندانگشتی|انور سادات٬ جیمی کارتر٬ بنگین آغ‌سارای‌دا
* ۱۵۸۳ - اینگیلیسین عثمانلی توْرپاقلارینداکی ایک ائلچی‌سی ویلیام هاربورن ایستانبولا چاتدی.
* ۱۸۱۲ - ونزوئلانین کاراکاس شهری٬ شیدّتلی بیر یئرتیترنمه‌سینده داغیلدی.
* ۱۹۱۳ - ائدیرنه شهری٬ بولغار-صرب قوْشونلارینا تسلیم اوْلدو.
* ۱۹۱۵ - بیرینجی دۆنیا ساواشی: بیرینجی غزه دؤیوشو.
* ۱۹۱۷ - بیرینجی دۆنیا ساواشی: چاناق‌قالا بوْغازیندا آنادوْلو یاخاسیندا خیدمت ائتمک اۆزره عثمانلی ۱۵-جی قوْل‌اوْردوسونون تشکیلی.
* ۱۹۳۴ - بیرلشمیش شاهلیقدا ایلک دفعه موْتورلو آرابا سۆره‌جکلره سۆروجولوک ایمتیحانیندان کئچمه شرطی گتیریلدی.
* ۱۹۳۹ - تۆرکیهده میلّت‌وکیلی سئچیملری کئچیریلدی.
* ۱۹۷۱ - ایستانبولدا ایکی بؤلوم بیرلشدی. بوْغاز کؤرپوسونون بۆتونلشمه‌سی ایله شهرین آسیا اوروپا یاخالاری بیربیرینه باغلاندی.
* ۱۹۷۱ - بنقلادش٬ پاکیستاندان باغیمسیزلیغینی اعلان ائتدی.
* ۱۹۷۹ - ایسرائیل-میصر باریش آندلاشماسی: انور سادات٬ بگین و جیمی کارتر واشینقتون‌دا آندلاشمانی ایمضالادیلار.
* ۲۰۰۰ - روسیهده کئچیریلن سئچیملر سوْنوندا ولادیمیر پوتین باشقان اوْلدو.

بؤلمه:۲۶ مارس
بؤلمه:ایلین گونلری
بؤلمه:مارس آیی‌نین گونلری
بؤیوک فرانسه اینقیلابی

**بؤیوک فرانسه اینقیلابی** (۱۷۹۹–۱۷۸۹) — فرانسه و اوروپا سیاسی تاریخینده کؤکلو دییشیکلیک‌لره سبب اوْلموش ان اهمیتلی حادیثه‌لردن بیری. اوْ دؤنم فرانسه‌سینده، ائله‌جه ده باشقا آپاریجی اروپا اؤلکه‌لرینده حاکیم‌زاده‌لر و کاتولیک کلیساسی کشیشلرینه وئریلمیش سایسیز ایمتیازلارلا کاراکتریزه اوْلونان مۆطلق سلطنتدن دموکراسی‌یه، وطنداشلیق و اینسان حاقلاری و آزادلیقلاری کیمی مۆترقّی اصل‌لره اساسلانان سیاسی-ایجتیماعی اینقیلاب.

فرانسه اینقیلابی قانلی بلوالار، مینلرجه اینسانین تعقیب و اعدامییلا گؤرونموش، بین‌الخلق سویّه‌سینده بئله جیدّی راحاتسیزلیق دوْغورموشدور. اینقیلاب اۆزوندن سوْنرا اوروپادا ناپلئون ساواشلاری، فرانسه‌ده سلطنتین برپاسی و سوْنوندا مۆعاصیر آزاد، دموکراتیک فرانسه‌نین یاراداجاق داها ایکی اینقیلابا سبب اوْلموشدور. اینقیلابدان سوْنراکی ۷۵ ایل ایچینده فرانسه جۆمهۇریت، دیکتاتورلوق، مشروطه سلطنت و ایکی مۆختلیف ایمپیراتورلوقلار حالیندا مؤجود اوْلموشدور.

## قایناقلار

## گؤرونتولر


File:Antoine-François Callet - Louis XVI, roi de France et de Navarre (1754-1793), revêtu du grand costume royal en 1779 - Google Art Project.jpg

File:Troisordres.jpg

File:Estatesgeneral.jpg

Image:Le Serment du Jeu de paume.jpg

Image:Anonymous - Prise de la Bastille.jpg

Image:Declaration of Human Rights.jpg

File:Women's March on Versailles01.jpg

Image:Decret de l'Assemblée National qui supprime les Ordres Religieux et Religieuses.jpg

Image:Federation.jpg

File:Retour Varennes 1791.jpg

File:Jacques Bertaux - Prise du palais des Tuileries - 1793.jpg

File:Valmy Battle painting.jpg

File:Bataille de Fleurus 1794.JPG

File:Fire in Saint-Domingo 1791, German copper engraving.jpg

File:Execution of Louis XVI.jpg

File:Jacques-Louis David - Marie Antoinette on the Way to the Guillotine.jpg

File:BatailleduMans1793.jpg

File:L'Assassinat de Marat.jpg

File:Fusillades de Nantes.jpg

File:FUSILLADES.jpg

File:Octobre 1793, supplice de 9 émigrés.jpg

File:Fête de l'Etre suprême 1.jpg

File:Execution robespierre, saint just....jpg

File:Carngwasted & Ebewalin.jpeg

File:La Bataille du Pont d'Arcole.jpg

Image:Bouchot - Le general Bonaparte au Conseil des Cinq-Cents.jpg

File:Battle bergen.jpg

Image:L'Ami du peuple 1.jpg

File:Pils rouget lisle chantant marseillaise mb (Musée).jpg

Image:Cruikshank - The Radical's Arms.png

File:The french tricolor cockade.svg

File:Armoiries république française.svg

Image:Sans-culotte.jpg

File:Chérieux - Club des femmes patriotes dans une église - 1793.jpg

File:Marie-Olympe-de-Gouges.jpg

Image:France-500Livres-1790-uni.jpg

Image:The value of assignats(1789-1796).png



بؤلمه:بؤیوک فرانسه اینقیلابی
بؤلمه:اون‌دوققوزونجو عصر تاریخی
بؤلمه:فرانسه تاریخی
بؤلمه:French Revolution
بؤلمه:۱۷۸۹-جو ایلده فرانسه
بؤلمه:1790s in France
بؤلمه:18th-century rebellions
بؤلمه:18th-century revolutions
بؤلمه:Conflicts in 1789
بؤلمه:Conflicts in 1790
بؤلمه:Conflicts in 1791
بؤلمه:Conflicts in 1792
بؤلمه:Modern history of France
بؤلمه:Republicanism in France
عین جالوت دؤیوشو

**عین جالوت دؤیوشو** — ۳ سپتامبر ۱۲۶۰-جی ایلده مملۆک‌لر اوْردوسو ایله ائلخانلار آراسیندا٬ فلسطینده جلیل بؤلگه‌سی‌نین عین جالوت دئییلن یئرینده آپاریلان دؤیوش.

## دؤیوشدن اؤنجه
۱۰ فوریه ۱۲۵۸[۴]-ده باغداد شهرینی آلیب خلیفه المستعصم باللهی اؤلدورن هۆلاکۇ خانین باشچی‌لیغینداکی موْغول اوْردولاری٬ سوریهیه ایلَری‌له‌میشدیلر. هۆلاکۇدان آلدیغی تهدیدلر دوْلو مساژدان سوْنرا ایّوبی سۇلطانی ناصر یوسف٬ مملۆک‌لردن عاجیل کؤمک دیله‌میشدی. ۱۲ نوْوامبر ۱۲۵۹ گۆنو مملۆک تۆرکلری آراسیندا آپاریلان قۇرولتای‌دا٬ یاشی‌نین کیچیک اوْلماسینا گؤره سۇلطان منصور علی تختدن ائندیریله‌رک یئرینه سیف‌الدین قوْتاز چیخاریلمیشدی.

## دؤیوش
right|thumb|275px|موْغول آتلی اوْخچولار
right|thumb|200px|مملۆک آتلی‌سی
دؤیوشدن درحال اؤنجه میصرده سۇلطان اعلان ائدیلن سیف‌الدین قوْتاز٬ باشچی‌لیغینداکی ۲۰٫۰۰۰ نفرلیک بیر اوْدویلا٬ هۆلاکۇنون ان سئچکین باشچیلاریندان کیت بۇغا نوْیان باشچیلیغینداکی ائرمنی و گۆرجولرله داها گۆجلنمیش موْغول اوْردوسونو فلسطینده قارشیلادی. ایکی اوْردو ۳ اوکتوبر ۱۲۶۰-دا٬ عین جالوت دئییلن یئرده قارشیلاشدی. مملۆکلر بؤلگه‌نی یاخشی تانیدیقلاری اۆچون بۇ دؤیوشده تۆرکلرین و موْغوللارین چوْخ ایشلتدیگی هیلال تاکتیگینی ایشلتمیشدیر. ایکی باشدا بایبارس باشچیلیغینداکی کیچیک بیر بیرلیک موْغوللار اۆزرینه آنی بیر هۆجۇم دۆزنله‌ییب آردیندان یئنه عئنی سۆرعتله گئری چکیلمه‌یه باشلامیشدیر. کیت بۇغانین امری ایله مملۆکلری قوْوالایاراق داغلیق وادی‌یه گیرن موغول آتلی‌لاری٬ گیزلیجه آرخادان چئویرن قوْتاز باشچیلیغینداکی آتلی اوْخچولار و پاتلاییجی بوْمبا آتان پیادالار٬ موْغوللارا آغیر ایتکی‌لر وئرمیشدیر. داها سوْنرا ساختا قاچیشی بۇراخان بایبارس٬ عسگرلرینی توْپلایاراق موْغوللارا هۆجۇم ائدیب موْغول اوْردوسونون هامی‌سینی قیرمیشدیر. بۇ دؤیوشده کیت بوغا نوْیان دا اؤلدورولموشدور.

## نتیجه
موغوللار بۇ ساواشدان سوْنرا میصره اصلا گیره بیلمه‌دیکلری کیمی٬ بۇ مغلوبیت تاریخین دؤنوم نؤقطه‌لریندن بیری و موغوللارین سوْنونون باشلانغیچی اوْلموشدور. موغوللارین غربه ساری ایره‌لی‌له‌ییشی دۇردو. آنادوْلوداکی موغول بوْیلاری سۆرعتله ایسلاما تابع اوْلدو.

## قایناقلار

بؤلمه:تورک تاریخی
بؤلمه:موغول تاریخی
بؤلمه:میصر مملوک سولطانلیغی
بؤلمه:ایسلام تاریخی
بؤلمه:مملوک سولطانلیغینین دؤیوشولری
بؤلمه:گورجیستان شاهلیغینین دؤیوشولری
بؤلمه:کیلیکی ائرمنی چارلیغینین ساواش‌لاری
شئکوی خاقان

**شئکوی خاقان** — غربی گؤی‌تۆرک خاقانی (۶۱۸-۶۱۱). نیلی خاقان اؤلدوکن سوْنرا (۶۰۳)٬ غربی گؤی‌تۆرک اؤلکه‌سی‌نین ان غربی بؤلگه‌لرینده٬ نیلی اوْغلو چۇلوْ خاقانا عۆصیان ائده‌رک خاقانلیق ایدّیعاسیندا تاپیلدی. چۇلوْ خاقاندان سوْنرا٬ اؤلکه باش‌بیلنلری شئکونو خاقان اوْلاراق تانیدیلار. شئکو سیر-تاردۇشلار و تؤلؤس‌لر عۆصیانینی باجارییلا دایاندیرا بیلدی. شئکو خاقان ۶۱۸ ایلینده اؤلدو.

## قایناقلار

## 

بؤلمه:تورک تاریخی
بؤلمه:گؤی‌تورک خاقانلاری
بؤلمه:گؤی‌تورکلر
توغلوق سولطانلیغی

**تۇغلوق سۇلطانلیغی** ۱۳۲۰-جی میلادی ایلدن باشلایاراق ۱۴۱۳-جو ایله‌جه هیند یاریم‌آداسیندا حؤکم سۆرن موسلمان تۆرک سۇلطانلیق دیر. سۇلطانلیغین سینیرلاری محمد بن تۇغلوق چاغیندا دوْغودان بنگال، باتی‌دان سند، قوزئی‌دن لاهور و گۆنئی‌دن ترانکوبارا یئتیشمیش ایدی. تۇغلوق کلمه‌سی تۇغ اییه‌سی معنی‌سینده دیر. تۆرک دیلینده تۇغ قۇتازین قۇیروغوندان دۆزه‌نیلن قیرمیز بویاقلی بایراغا دئییلر.

## قایناقلار

## گؤرونتولر


File:Bastions at the Old City of Tughlaqabad.JPG

File:Sultanat von Delhi Tughluq-Dynastie.png

File:Forced token currency coin of Muhammad bin Tughlak.jpg

File:West Gate Of Firoz Shah's Cotillah, Delhi - British Library .X768-2(11)jpg.jpg

File:Wazirabad mosque.jpg

File:Tomb of Shah Rukn-e-Alam 2014-07-31.jpg

File:Tughlaqabad Fort, Tughlaqabad, Delhi.jpg

File:Ghiyath aldin tughluq tomb.JPG

File:Tughlaqabad fort wall.jpg

File:Tughlaqabad walls.jpg

File:Feroze Sha's tomb with adjoining Madrasa.JPG

File:Remains of buildings at Firoze Shah Kotla, Delhi.jpg

File:West Gate Of Firoz Shah's Cotillah, Delhi - British Library .X768-2(11)jpg.jpg

File:Feroz shah kotla02 by ashish.jpg

File:Timur defeats the sultan of Delhi.jpg



بؤلمه:تورک تاریخی
بؤلمه:ایسلام تاریخی
ولپریسو

بندانگشتی
بندانگشتی
**ولپریسو**  شیلی  شهری اهالی باخیمین‌دان ان بویوک شهری‌دیر.

بؤلمه:شیلی
۳۱ مارس

**۳۱ مارس**:
* ۱۷۷۴ - آمریکا ایستیقلال ساواشی: بؤیوک بریتانیا حؤکومتی بوستون٬ ماساچوست بندرینی باغلاتدی.
* ۱۸۶۶ - ایسپانیالی گمی شیلی‌نین والپاریسو بندرینی بوْمبالادی.
* ۱۸۴۸ - مارقارت و کئیت فوکس ایکی باجی٬ روحلار دۆنیاسییلا ایرتیباط قۇردوقلارینی ایدّیعا ائده‌رک٬ ایلک حرفه‌ای مدیوملار اوْلدو.
* ۱۸۸۹ - پاریسده٬ ۱۷۸۹ فرانسه اینقیلابی‌نین ۱۰۰-جۆ ایل‌دؤنومو اۆچون٬ قوستاو ایفل‌ین دۆزلتدیگی ایفل بورجو آچیلدی.
* ۱۹۰۹ - آر.ام.اس تایتانیکین دۆزلتمه‌سینه باشلاندی.
* ۱۹۰۱ - اوتریش-ماجاریستان باش‌کوْنسولو امیل جلینک٬ دؤرد سیلندرلی اوتوموبیلینی آلیب آدینا قیزی «مرسدس»ین آدینی وئردی.
* ۱۹۱۷ - آمریکا بیرلشمیش ایالتلری٬ ویرجین آدالاری‌نین بیر بؤلومونو دانمارک‌دان ۲۵ میلیون دولارا آلدی.
* ۱۹۱۸ - یاز ساعاتی اۇیغولاماسی٬ آمریکا بیرلشمیش ایالتلرینده ایلک دفعه اۇیغولانمایا باشلاندی.
* ۱۹۲۱ - ایکینجی اینؤنو ساواشیندا٬ تۆرک اوْردوسونون قارشی هۆجۇمو باشلادی.
* ۱۹۲۳ - لوْزان آندلاشماسی: لندنده توْپلانان اعتیلاف دؤولتری ائلچیلری٬ تۆرکیهنین ۸ مارس‌داکی نامه‌سینه جاواب وئره‌رک٬ لندن‌ده گؤروشمه‌لری سۆردورمه‌یه چاغیردیلار.
* ۱۹۶۴ - برزیلده کودتا اوْلدو.
* ۱۹۶۵ - آمریکا بیرلشمیش ایالتلری٬ ویئتناما ۳٫۵۰۰ دنیز پیاداسی گؤندره‌رک ایستی ساواشا گیردی.
* ۱۹۷۹ - مالتداکی سوْن اینگیلیس بیرلیک‌لری ده آدادان چکیلدی.

بؤلمه:۳۱ مارس
بؤلمه:ایلین گونلری
بؤلمه:مارس آیی‌نین گونلری
۶ آوریل

**۶ آوریل**:
* ۱۳۲۶ - اوْرخان بی٬ مۆحاصیره آلتیندا تۇتولان بۇرسا شهرینی بیزانسدان آلدی. بورسا٬ میلادی ۱۳۶۱-۱۳۲۶ آراسیندا عوْثمانلی‌لارین باشکندی اوْلموشدور.
* ۱۴۵۳ - فاتیح سولطان محمد ایستانبولو مۆحاصیره ائتدی. 
* ۱۸۱۴ - ناپلئون بوناپارت٬ البا آداسینا سۆرگون گؤندریلدی.
* ۱۸۹۶ - ایلک مودرن اولمپیک اوْیونلاری آتن‌ده باشلادی.
* ۱۹۱۷ - آمریکا بیرلشمیش ایالتلری٬ آلمانا ساواش آچاراق بیرینجی دۆنیا ساواشینا قاتیلدی.
* ۱۹۲۰ - تۆرکیه‌ده آنادوْلو آژانسی قۇرولدو.
* ۱۹۴۱ - ایکینجی دۆنیا ساواشی: میحور دؤولتری یوقوسلاوینی تۇتدو. آلمان قوْشونلاری یونانا گیردی٬ تۆرکیه دنیز سرحدلرینه‌جه شرقی آغ‌دنیزی ساواش بؤلگه‌سی تانیتدیردی. تۆرکیه بۇنون اۆزرینه ائدیرنه و اۇزون‌کؤرپوده دمیریوْلو کؤرپولرینی داغیتدی.
* ۱۹۵۳ - تۆرکیه جاوان میلّی فوتبال تیمی دۆنیادا اۆچونجو اوْلدو.
* ۲۰۰۵ - کۆردیستان وطن‌سئورلر بیرلیگی باشچی‌سی جلال طالبانی٬ عیراق جۆمهۇرباشقانلیغینا گتیریلدی.

بؤلمه:۶ آوریل
بؤلمه:آوریل آیی‌نین گونلری
بؤلمه:ایلین گونلری
اودلو سیلاح

**اوْدلو سیلاح** — گۆللـه‌نین٬ مینانین و مرمی‌نین پارتلاییجی مادّه‌نین یانماسیندان یارانان قاز واسیطه‌سی ایله لۆله‌سیندن آتیلان سیلاح. بیرباشا هدفه دَیمه (توْپخانا مرمی‌سی٬ مینا٬ گۆللـه) و هدفه چاتدیران واسیطه‌یه (توْپ٬ میناآتان٬ گۆلـله) بؤلونور. اوْدلو سیلاحا رئاکتیو آتش قۇرغولاری دا عاییددیر.

## قایناقلار

بؤلمه:حربی ابزارلار
۷ آوریل

**۷ آوریل**:
* ۴۵۱ - هون ایمپیراتورو آتیلا٬ قۇزئی فرانسه‌ده‌کی متز شهرینی اله کئچیردی. جرمن مۆتّفیق‌لری ایله بیرلشه‌رک رئیمز٬ ماینز٬ ایستیراسبورق٬ کولن٬ وارمز و تریئر شهرلرینی تالادی.
* ۱۵۲۱ - فردیناند ماژلان٬ جِبو آداسینا چاتدی.
* ۱۷۱۲ - نیویورکدا کؤله‌لر عۆصیان باشلاتدی.
* ۱۷۸۹ - عثمانلی سولطانی بیرینجی عبدالحمید اؤلدو٬ اۆچونجو سلیم تاختا چیخدی.
* ۱۷۹۵ - فرانسهده مِتیر٬ اۇزونلوق اؤلچوسو بیریمی اوْلاراق قبول ائدیل‌دی.
* ۱۹۱۸ - تۆرکیه شنقایا شهرینی آزاد ائتدی.
* ۱۹۳۹ - ایکینجی دۆنیا ساواشی: ایتالیا٬ آرناووتلوک‌و تۇتدو.
* ۱۹۴۶ - سوریه٬ فرانسه‌دن باغیمسیزلیغینی قازاندی.
* ۱۹۴۸ - دۆنیا ساغلیق اؤرگوتو٬ بیرلشمیش میلّتلره باغلی اوْلاراق قۇرولدو.
* ۱۹۶۹ - اینترنتین سمبولیک دوْغوم گۆنو.
* ۲۰۰۳ - باغداد٬ بۆتونلوک‌له آمریکا بیرلیک‌لری‌نین الینه کئچدی.

بؤلمه:۷ آوریل
بؤلمه:آوریل آیی‌نین گونلری
بؤلمه:ایلین گونلری
۸ آوریل

**۸ آوریل**:
* میلاددان اؤنجه ۵۶۳ - سیدارتا قوتاما (بودا)٬ آنادان اوْلدو.
* ۱۵۱۳ - ایسپانیالی ژوآن پونس دِلئون٬ فلوریدانی کشف ائدیب بؤلگه‌نی ایسپانیا توْرپاغی اوْلاراق تانیتدیردی.
* ۱۸۳۰ - اوروپا اؤلکه‌لری٬ عثمانلی ایمپیراتورلوغوندان٬ باغیمسیز یونان دؤولتینی تانیماسینی ایسته‌دی.
* ۱۸۶۹ - ایکینجی دارالفنون بیناسی‌نین تیکیلمه‌سی قۇرتولدو؛ دارالفنون-عوْثمانی قۇرولدو.
* ۱۹۲۴ - تۆرکیهده شریعه محکمه‌لرینی قالدیران یئنی محکمه‌لر تشکیلاتی قانونو تۆرکیه بؤیوک میلّت مجلیسینده قبول ائدیل‌دی.
* ۱۹۳۳ - آلماندا آریایی عیرق‌دان اوْلمادیغی دۆشونولن مأمورلار امکلی ائدیل‌دی.
* ۱۹۴۶ - میلّتلر جمعیتی سوْن اوْتورومونو کئچیردی. بۇندان سوْنرا تشکیلاتین آدی بیرلشمیش میلّتلر اوْلاجاقدیر.
* ۱۹۷۳ - پابلو پیکاسو٬ ایسپانیالی رسام٬ اؤلدو.
* ۱۹۹۲ - ائرمنیستان سیلاحلی گۆجلری آغ‌دابان سوْی‌قیریمینی تؤرتدی.

بؤلمه:۸ آوریل
بؤلمه:آوریل آیی‌نین گونلری
بؤلمه:ایلین گونلری
سرمایه

**سرمایه** یوْخسا **کاپیتال** و یا **آناوار** — ایقتیصاد بیلیمینده مال چیخارماق اۆچون ایشلنن قۇرغو٬ کارخانا کیمی فیزیکی آراجلاردیر. ایقتیصاد بیلیمینده‌کی سرمایه آنلاییشی ایله مالیّه علمینده‌کی سرمایه فرقلی‌دیر. مالیّه‌ده سرمایه آنلاییشی٬ فیزیکی سرمایه اۆزَرینده‌کی مۆلکیّت حاقّینی ایفاده ائدر. پۇلا چئوریله بیلن بوْن٬ سهم کیمی دَیَرلر ده سرمایه اوْلاراق تانیلیر.

## قایناقلار

بؤلمه:سرمایه
بؤلمه:ایقتیصاد
بؤلمه:کاپیتالیسم
۲۸ مارس

**۲۸ مارس**:
بندانگشتی|قیریم ساواشیندان بیر رسیم
* ۱۸۵۴ - قیریم ساواشی: فرانسه روسیه‌یه ساواش آچدی.
* ۱۸۶۸ - ماکسیم قورکی٬ روس سوسیالیست یازار آنادان اوْلدو.
* ۱۹۱۸ - تۆرکیه اولور شهرینی آزاد ائتدی.
* ۱۹۳۹ - مادرید٬ جنرال فرانسیسکو فرانکو قوْشونلاری الینه دۆشدو. ایسپانیا ایچ ساواشی سوْنا چاتدی.
* ۱۹۴۶ - ژوان پرون٬ آرژانتین جۆمهۇرباشقانی اوْلدو.
* ۱۹۴۷ - بیرلشمیش میلّتلر اوروپا ایقیصادی کومیسیونو قۇرولدو.
* ۱۹۶۵ - آمریکا بیرلشمیش اوستانلرینده آلابامادا مارتین لوتر کینگین باشچیلیغینداکی ۲۵ مین نفر اینسان حاقلاری اۆچون یئریدی.
* ۱۹۷۳ - جودت سۇنای‌ین جۆمهۇرباشقانلیغی سۆره‌سی بیتدی.
* ۱۹۸۶ - لئیدی قاقا٬ آمریکالی سؤزیازاری٬ اوْخویان٬ موزیسین آنادان اوْلدو.
* ۱۹۶۹ - عمر فاروق ائفندی٬ سوْن عثمانلی خلیفه‌سی‌نین اوْغلو و بیر دؤنم فنرباخچا باشقانی اؤلدو.

بؤلمه:۲۸ مارس
بؤلمه:ایلین گونلری
بؤلمه:مارس آیی‌نین گونلری
شمس‌الدین ائل‌توتموش

**شمس‌الدین ائل‌تۇتموش** (اؤلوم: ۶۲۶-جی ه.ق ایل) هیند مملوک سۇلطانلیغی‌نین اۆچونجی سولطانی دیر. بیرینجی دفعه اولاراق، ائل‌تۇتموش چاغیندا، مملوک سۇلطانلیغی عباسی خیلافتی ساغیندان (مستنصر بالله) رسمیته تانیندی. ائل‌تۇتموشون سۇلطانلیغیندا مملوکلارین سینیرلاری گئنیشله‌نیب بنگال، مولتان، راناتامبوری و سیوالیک آرخا آرخایا موسلمان تۆرکلرین حاکمیتینه گئچدیلر.

## قایناقلار

## گؤرونتولر


File:E. view of the Fort at Kalinjar. May 1814.jpg

Image:Delhisultanatet under iltutmish.jpg

File:Jahaz Mahal on the bank of Hauz-i-Shamsi tank.jpg

Image:Ilt8.jpg

Image:Ilt4.jpg

Image:Qutb Complex Shrine.JPG



## گؤرونتولر


File:E. view of the Fort at Kalinjar. May 1814.jpg
Image:Delhisultanatet under iltutmish.jpg
File:Jahaz Mahal on the bank of Hauz-i-Shamsi tank.jpg
Image:Ilt8.jpg
Image:Ilt4.jpg
Image:Qutb Complex Shrine.JPG



## قایناق‌لار

ایسلام تاریخی
تورک تاریخی
تانک

** تانک ** — بؤیوک، آغیر و زره‌لی ساواش ماشینی‌. تانک آغیر اوْدلو سیلاحلارلا دوْغرو جهتدن دۆشمنه حمله ائتمک اۆچوندور. 
تانک‌لار مین، توپ، آنتی تانک سیلاحلار و هاوا حمله‌لرین قاباغیندا ضعیف‌ اولدوقلارینا گؤره عۆمۇمیتله تک باشینا حرکت ائتمزلر و باشقا بیرلیک‌لرله بیرلیکده حرکت ائدرلر.

بؤلمه:حربی ابزارلار
۹ آوریل

۹ آوریل:
* ۱۳۳۶ - تئیمور آنادان اوْلدو (اؤلوم ۱۴۰۵). 
* ۱۸۶۰ - دۆنیادا ایلک دفعه بیر سس ییغیلدی.
* ۱۹۲۸ - تۆرکیه بؤیوک میلّت مجلیسی٬ لائیک‌لیگی یئریده‌رک آنایاسانین ایکینجی مادّه‌سینی دییشدیردی. سؤز قوْنوسو مادّه‌دن٬ «تۆرکیه دؤولتی‌نین دینی ایسلامدیر» بؤلومو چیخاریلدی.
* ۱۹۵۷ - سوئز کانالی باتیقلاردان آریتلاناراق یئنیدن گمی گئت-گلینه آچیلدی.
* ۱۹۵۳ - وارنیر برادیرز شیرکتی٬ ایلک اۆچ بوعدلو فیلم اوْلان مومیالار موزه‌سینی گؤستریمه تقدیم ائتدی.
* ۱۹۹۱ - گۆرجیستاندا کئچیریلن رفراندومدا شوروی بیرلیگیندن باغیمسیزلیق قراری آلیندی.

بؤلمه:۹ آوریل
بؤلمه:آوریل آیی‌نین گونلری
بؤلمه:ایلین گونلری
مریلین مونرو

**مریلین مونرو** (اینگیلیسجه:Marilyn Monroe دوْغوم: ۱ ژوئن ۱۹۲۶ ـ اؤلوم: ۵ آقوست ۱۹۶۲) آمریکالی سینما اوْیونجوسو، اوْخوجو و فوتوقرافیک موْدلی ایدی. کالیفورنیا اوستانی‌نین لوس آنجلس شهرینده دونیایا گلدی و ۱۹۵۰و ۶۰. لی ایللرین بیرچوْخ فیلملرینده اوْینادی و آدلیملاندی .۱۹۶۲ ایلینده آمریکا جۇمهورباشقانی اوْلان جان اف کندی نین ۴۴. جو دوْغوم جشنینده اوْخودو و اوْن گۆن سوْنرا بیلینمه‌ین سبب ایله اؤلدو.

## قایناقلار

## گؤرونتولر

File:Monroe_and_Andes_in_Clash_By_Night.jpg
File:Monroe_and_Murray_argument_in_Bus_Stop.jpg



بؤلمه:مریلین مونرو
بؤلمه:Actors Studio alumni
بؤلمه:لوس‌آنجلس دوغوملو قادین اویونچولار
بؤلمه:American actresses who committed suicide
بؤلمه:American atheists
بؤلمه:American female singers
بؤلمه:آمریکالی خانیم اویونچولار
بؤلمه:Analysands of Ralph Greenson
بؤلمه:Barbiturates-related deaths
بؤلمه:Best Musical or Comedy Actress Golden Globe (film) winners
بؤلمه:Burials at Westwood Village Memorial Park Cemetery
بؤلمه:Converts to Reform Judaism
بؤلمه:Drug-related deaths in California
بؤلمه:Female models from California
بؤلمه:Glamour models
بؤلمه:Jewish American actresses
بؤلمه:Jewish atheists
بؤلمه:Jewish female models
بؤلمه:Jewish singers
بؤلمه:Lee Strasberg Theatre and Film Institute alumni
بؤلمه:Method actors
بؤلمه:Models from Los Angeles
قورولتای

**قۇرولتای** و یا **کونفرانس** — ایجتیماعی تشکیلاتین٬ سیاسی حزبین و یا سوسیال٬ همکارلار٬ میلّی و یا باشقا قروپون نۆماینده‌لری‌نین عالی٬ صلاحیتلی توْپلانتی‌سی. قۇرولتای نۆماینده‌لری ایلک٬ اراضی تشکیلاتلاریندا سئچیلیب قروپ اۆزره عالی صلاحیته مالیک اوْلورلار.

## بیرده باخ

*کیتابخانا (بیتیک ائوی)
*قورولتای (ائلخانیلر)

## قایناق‌لار

## گؤرونتولر


Image:Chess congress, Ormskirk.jpg



بؤلمه:ایجتیماعی تشکیلاتلار
بؤلمه:سیاست
بؤلمه:قورولتایلار
بؤلمه:ییغینجاقلار
آمریکا اینقیلابی

300px|بندانگشتی
**آمریکا اینقیلابی** — ۱۸-جی یۆزایلین ایکینجی یاری‌سیندا اوْن‌اۆچ مۆستعمیره‌نین بریتانیا ایمپیراتورلوغوندان باغیمسیزلیغینی قازاناراق آمریکا بیرلشمیش ایالتلری آدینی آلدیغی دؤنم. بؤ دؤنمده مۆستعمیره‌لر بریتانیا ایمپیراتورلوغونا قارشی آیاقلانیب ۱۷۷۵ ایله ۱۷۸۳ ایل‌لری آراسیندا آمریکا باغیمسیزلیق ساواشینی باشلاتدیلار. ۱۷۷۶-دا آمریکا باغیمسیزلیق اعلانیه‌سی یاییملانیب ۱۷۸۱-ده ده ساواش قازانیلدی.

## گؤرونتولر

File:Benjamin Franklin - Join or Die.jpg
File:Philip Dawe (attributed), The Bostonians Paying the Excise-man, or Tarring and Feathering (1774).jpg
File:A New Method of Macarony Making as practised at Boston in North America.jpg
File:The alternative of Williamsburg, 1775 - NARA - 532891.tif
File:Edenton-North-Carolina-women-Tea-boycott-1775.jpg
File:Declaration independence.jpg
File:Writing the Declaration of Independence 1776 cph.3g09904.jpg
File:Sprit of '76.2.jpeg
File:General George Washington Resigning his Commission.jpg
File:The bloody massacre by Paul Revere.jpg
File:Boston 1768.jpg
File:Patrick Henry Rothermel.jpg
File:Johannes Adam Simon Oertel Pulling Down the Statue of King George III, N.Y.C. ca. 1859.jpg
File:RossBetsy.jpg
File:Betsy Ross 1777 cph.3g09905.jpg
File:StatenIslandConference By Chappel.jpg
File:PreliminaryTreatyOfParisPainting.jpg



بؤلمه:آمریکا اینقیلابی
بؤلمه:آمریکا تاریخی
بؤلمه:بریتانیا تاریخی
بؤلمه:بریتانیا ایمپیراتورلوغو
۱۰ آوریل

۱۰ آوریل:
* ۸۳۷ - هالی قۇیروقلو اۇلدوزو یئر یاخینیندان کئچدی.
* ۱۸۴۵ - تۆرک پولیس تشکیلاتی قۇرولدو.
* ۱۹۱۲ - ر.م.س تایتانیک ایلک مۆسافیرتینه چیخدی.
* ۱۹۱۹ - مکزیک‌لی اینقیلابچی باشچی‌سی امیلیانو زاپاتا٬ حؤکومت گۆجلرینجه اؤلدورولدو.
* ۱۹۲۷ - تۆرکیهده بینالارین نۆمره‌لندیریلمه‌سینه و خیاوانلارین آدلاندیریلماسینا گؤره قانون قوْیولدو.
* ۱۹۲۸ - «تۆرکیه حؤکومتی‌نین دینی ایسلامدیر» جۆمله‌سی٬ آنایاسا متنیندن چیخاریلدی. میلّت‌وکیل‌لری و جۆمهۇرباشقانی٬ آند ایچَرکن «واللاهی» یئرینه «ناموسوم اۆزرینه سؤز وئریرم» دئیه‌جک.
* ۱۹۵۶ - آرژانتینده ۳۸/۴- درجه‌یله دۆنیانین ان دۆشوک ۵-جی ایستیلیگی سئچیلدی.
* ۱۹۷۲ - ایراندا٬ ۷ ریشتر شیدّتله یئر تیتره‌دی.
* ۱۹۹۸ - قۇزئی ایرلندده ۲۹ ایل‌لیک ساواشی بیتیرن آندلاشما ایمضالاندی.

بؤلمه:۱۰ آوریل
بؤلمه:آوریل آیی‌نین گونلری
بؤلمه:ایلین گونلری
اوخ

** اوخ ** یا محور، بورولان بیر تکرین یا دیشلی چرخین مرکزینده اوْلان بیر میل‌دیر. اوخ تکرین اۆستونده ثابیت اوْلوب اونلا آراجین اوستونده بورولادا بیلر یا آراج اۆستونده ثابیت اولاراق تکر، اوخون اوستونده بورولا بیلر.
دیشلی چرخ

** دیشلی چرخ **، دایره شکلینده و اۆستونده فرقلی شکیلده دیشی اولان بیر مکانیک اِلمانیدیر. بو المان حرکتی مۆنتقیل ائتمک، سورعتی، گوجو و بۇرولما مومِنتی (torque) دییشدیرمک اۆچۆن ایشله نیر.
جایگزین=|بندانگشتی|229x229پیکسل
بارماق

بندانگشتی|ایشاره بارماغی
**بارماق** اینساندا و بعضی حیوانلاردا اللرین و آیاقلارین سوْن بؤلومونو اوْلوشتوران ،بوْغوملو،حرکت ائتتیریله‌بیلن ،اۇزونجا اورقانلارین هر بیرینه وئریلن آد دیر.
ال

[بندانگشتی|[قادین الی]]
**ال**_ قوْلون ال دئمک وؤجودوموزدا بئش بارماق اوْلان باغلی اوْلدوغو یئردیر.باش‌بارماغین آیری بارماقلارلا موتقابیل ایش گؤروب، ظریف شیلری اله آلابیلمه قابلیتی‌نی تامین ائدن اورقان.

بؤلمه:آناتومی
گؤز

بندانگشتی|اینسان گؤزو
**گؤز**—اینسان و حیوانلارین گؤرمه سیستمینه داخیل اوْلان، دالغا اۇزونلوغونون ایشیق دییاپازونونداکی الکترومغناطیس شۆعاعلانماسی‌نی قبول ائده بیلن و گؤرمه ایمکانی‌نی تأمین ائدن دۇیغو اورقانی.
خلجی سولطانلیغی

**خلجی سۇلطانلیغی** (هیندجه: सलतनत ख़िलजी) ۱۲۹۰-جی ایله ۱۳۲۰-جی میلادی ایللر آراسیندا هیند یاریم‌آداسیندا حؤکم سۆرن موسلمان تۆرک دؤولت دیر. خلجی سۇلطانلیغی هیند یاریم‌آداسین مغول‌لارین یۆروشلریندن قوْروموشدور.

## سۇلطانلیغین کؤکو
خلجی سۇلطانلارین کؤکو اوْرتا آسیانین تۆرک ائللریندن اوْلان خلجلردن دیر. خلج تۆرکلری اۆچونجو هیجری یۆز ایللرده سیستان، هیند، کشمیر و عجم عیراقدا گؤروشورلر و بو توپراقلارین سیاسی حیاتیندا بؤیوک ایزلر بۇراخیرلار. خلجلرین یاشادیغی یئرلره گؤره اصطخری بئله یازیر: "*خلجلر، تۆرکلردن بیر نوع‌دورلار و گئچمیشدن بو توپراغا دۆشوبلر. هیندوستان ایله سیستان اورتاسیندا اوتراق ائدیبلر. تۆرک یاشاییشیندا و گئییمینده‌دیرلر و تۆرک دیلینده دانیشارلار.*"
## خلجی معمارلیغی
علاء الدین خلجی چاغیندا معمارلیق هیندده گلیشمه‌یه باشلاییب بیر یئنی معمارلیق یوْلو یاراندی. بو معمارلیق یوْلو خلجی سۇلطانلیغیندان سونرا دا دوام تاپیب‌دیر. قطب مجموعه‌سینده علائی قاپی‌سی، راپری‌ده عیدگاه و دهلی‌ده جماعت خانا مسجیدی خلجی معمارلیغیندان بو گۆنه قالان اثرلر دیرلر.

## خلجی سۇلطانلار
خلجی سۇلطانلاری سۇلطانلیق ائتمه ایللری ایله بو قراردا دیر:
*جلال الدین فیروز خلجی ۱۲۹۰-۱۲۹۶-جی میلادی ایل
*علاء الدین خلجی ۱۲۹۶-۱۳۱۶-جی میلادی ایل
*شهاب الدین عمر خان خلجی ۱۳۱۶-جی میلادی ایل
*قطب الدین مبارک خان خلجی ۱۳۱۶-۱۳۲۰-جی میلادی ایل

240px|بندانگشتی|سۇلطان علاء الدین خلجی

## گؤرونتولر


File:Copper coin of Alauddin Khilji.jpg

File:Koh-i-noor (after 1852) black.png



## قایناقلار

بؤلمه:تورک تاریخی
بؤلمه:ایسلام تاریخی
قول

[بندانگشتی|[اینسان قولو]]
قوْل(qol)_ مۇختلیف حرکت‌لری و ایشلر گؤرمه‌میزی ساغلایان اهمّیتلی عوضووموز.چیگین مفصلیندن ،دیرسک مفصلینه قدر اوْلان قیسمه قوْل دئییلیر.

## قایناق‌لار
دیرناق

[بندانگشتی|[ال دیرناقلاری]]
**دیرناق** اینساندا و بیرچوخ اوْنورغالی حیواندا بارماق اۇجلارین‌ین ائیشیک بؤلومونو اؤرتن بوْینوزسو طبقه دیر.سالیم بیر اینسان بدنینده یئر آلان ۲۰ بارماغین هر بیری‌نین اۇجوندا یئر آلماسی ضروریدیر.
تبریزلی احمدی

**تبریزلی احمدی** دوْققوزونجو هیجری قمری یۆز ایلده یاشایان آذربایجانلی تۆرک شاعیر دیر. دوْغوم و اؤلوم تاریخینه گؤره قایناقلاردا چوخ آز بیلگی واردیر. اثرلرینده اولان بیلگیلره دایاناراق، تبریزلی احمدی آق قویونلولار دؤنمینین شاعیرلریندن دیر. اثرلرینین ایکی‌سی گۆنوموزه چاتیب‌دیر، *اسرار نامه* و *یوسف و زلیخا*. احمدی اؤز ایکی اثرین آق قویونلو سۇلطانلارینا یاخین اولانلاردان، ابن بکتاش شاه خلیل اللهـا، تقدیم ائتمیشدیر.

## قایناقلار

بؤلمه:تورک ادبیاتی
بؤلمه:تورک شاعیرلر
بؤلمه:تورکجه اثرلر
۱۱ آوریل

۱۱ آوریل:
* ۴۹۱ - فلاویوس آناستاسیوس٬ بیزانس ایمپیراتورو اوْلدو.
* ۱۸۹۹ - ایسپانیا٬ پوْرت ریکونو آمریکا بیرلشمیش اوستانلرینه بۇراخدی.
* ۱۹۱۹ - اۇلوسلارآراسی چالیشما اؤرگوتو قۇرولدو.
* ۱۹۱۹ - سنقاپور٬ بؤیوک بریتانیا و ایرلند بیرلشمیش شاهلیغیندان باغیمسیزلیغینی بیلدیردی.
* ۱۹۲۰ - تۆرکیهنین شانلی اۇرفا شهری فرانسه ایشغالیندان قۇرتولدو.
* ۱۹۳۰ - سۇلطان‌احمدده بؤیوک قادین میتینقی کئچیریلدی. تۆرک قادینلار بیرلیگی‌نین دۆزنله‌دیگی میتینق‌ده٬ قادینلارا سئچمه-سئچیلمه حاقّی تانیلماسی قۇتلاندی.
* ۱۹۷۰ - آپولو ۱۳ فضایا اۇچدو.
* ۱۹۷۵ - تۆرکیه-عیراق نفت خطّی‌نین عیراق آیاغی‌نین چکیلمه‌سی باشلاندی.
* ۲۰۰۶ - ایران دؤولت باشقانی محمود احمدی نژاد٬ اورانیوم زنگین‌لشدیردیک‌لرینی آچیقلادی.

بؤلمه:۱۱ آوریل
بؤلمه:آوریل آیی‌نین گونلری
بؤلمه:ایلین گونلری
فوضولی (شهر)

**فضولی** یادا **فوضولی** ()، آذربایجان جمهوریتین شهرلریندن بیری دیر بۇ شهر فضولی بؤلگه‌سی‌نین اوْرتا شهری دیر.۱۹۸۹ جی میلادی ایلین آمارلاری اساسیندا شهرین ۱۷۰۹۰ نفر جمعیتی واریمیش ۲۰۰۸ جی میلادی ایلده ۷۵ نفریمیش.

## تاریخی
فضولی آذربایجانین قدیم و تاریخی شهرلریندن بیریدیر کی ۱۸۲۷-جی ایلده قورولوب. بو شهر باکی دان ۳۱۰ کیلومتیر آرالی دیر. ۱۹۹۳-جی میلادی ایلدن فضولی شهرین اهالی‌سی کؤچکون دوشرک آوارا اوْلوب لار. آذربایجان جومهورباشقانی ایلهام علیئو ۱۶ اکتبر ۲۰۲۰-جی ایلده ترکیه نین آ تی‌وی خبر کانالینا وردیی مصاحبه ده فضولی نین آرتیق آذربایجان اردوسونون گوزونون قاباغیندا اولدوغونی بیلدیردی. ۱۷ اکتبر ۲۰۲۰-جی گونی ایسه فضولی ۲۷ ایلدن سونرا اشغال دان آزاد اولدو.

## قایناقلار
چارلی چاپلین

**چارلی چاپلین** بۆتون آد **سر چالز اسپنسر "چارلی"چاپیلن** ( ۱۶ آوریل ۱۸۸۹ - ۲۵دسامبر ۱۹۷۷) سسسیز سینما دؤنمینده شوهرت قازانان اینگیلیسلی کوْمدی اوْیونجوسو،فیلم دۆزلدن و موزیسین. چاپلین دونیادا "آواره" آدیندا سینمایی پرسوناژیلا سمبول اوْلدو ، فیلم صنعتی‌نین تاریخینده چوْخ اؤنملی شخصیتلریندن بیری حسابا گلن چاپلین ویکتوریا چاغیندان باشلایارق ۱۹۷۶ایلینه قدر بۇ صنعتده چالیشدی.

## گالری

|
فایل:Chaplin The Kid edit.jpg|
فایل:Ireland-Charlie Chaplin Statue.jpg|ایرلندده.
فایل:SEPT 16TH 2007 WALL HOLLYWOOD CHARLIE CHAPLIN PATRICE RAUNET PICTURE.jpg|
فایل:Charlie Chaplin 2207447904 crop.jpg|
فایل:Chaplin waterville.jpg|
فایل:Vevey Chaplin.jpg|
فایل:Chaplin caricature.JPG|چارلی چاپلین کاریکاتورو
فایل:Charlie Chaplin (cropped).jpg|
فایل:RoyLindmanCharlieChaplin.jpg|
فایل:Charlie Chaplin 1912.jpg|۱۹۱۲ نجی ایلده
فایل:گاندی و چاپلین.jpg|چاپلین ایله ماهاتما قاندی
فایل:Albert Einstein and Charlie Chaplin - 1931.jpg|چاپلین ایله آلبرت انیشتین - ۱۹۳۱
فایل:Charlie Chaplin in unknown year.jpg|
فایل:Charles Chaplin and Oona Chaplin Grave in Corsier-sur-Vevey crop.jpg|
فایل:Charlie Chaplin 1918.jpg|چارلی چاپلین ۱۹۱۸ ایلینده


بؤلمه:اینگیلیسلی اویونچولار
بؤلمه:کیمسه‌لر
بؤلمه:چارلی چاپلین
بؤلمه:۱۸۸۹-جو میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:۱۹۷۷-جی میلادی ایلده اؤلن‌لر
بؤلمه:19th-century English people
بؤلمه:۲۰. یوز ایلده اینگیلیس کومدینلر
بؤلمه:۲۰. یوز ایلده اینگیلیس کیشی اویونچولار
بؤلمه:Academy Honorary Award recipients
بؤلمه:Actors awarded British knighthoods
بؤلمه:BAFTA fellows
بؤلمه:Best Original Music Score Academy Award winners
بؤلمه:British anti-fascists
بؤلمه:Anti-capitalists
بؤلمه:British male comedy actors
بؤلمه:British mimes
بؤلمه:Cinema pioneers
بؤلمه:Composers awarded knighthoods
بؤلمه:Deaths from cerebrovascular disease
بؤلمه:English anarchists
بؤلمه:English autobiographers
بؤلمه:سوئیسده‌کی اینگلیسلی غوربتچیلر
بؤلمه:English expatriates in the United States
بؤلمه:English film directors
بؤلمه:English f
وولتاژ

**ووْلتاژ**، **گرگینلیک** یا **گئریلیم** (هابئله **[[الکتریک پوتانسیئلی]] فرقی** آدلانیر)،  الکتریک مئیدانی الکترون الکتروایستاتیک میئدانین قاباغیندا حرکت ائتدیرن قۆوّه‌دیر.
بیر الکتریک مئیدانی‌نین ایچینده‌کی ایکی نوقطه آراسینداکی پوتانسیئل فرقلی اولاراق دا تعریف اولونور.
## تعریفلر
پوتانسیئل: V= \frac {\int {\vec F} \,(ds)} {q}

ووْلتاژ : U = {\Delta V} = {V(x_1)} - {V(x_2)}

وولتاژ ایکی نوقطه‌نین آراسینداکی پوتانسیئل‌لرین فرقی اولاراق، علامتی U و یا E حرفلریدیر، بیریمی ده V حرفی ایله گؤستریلن «ووْلت»دور.

بؤلمه:الکترونیک
شیبی خاقان

**شیبی خاقان** — کیمین خاقانین اوْغلو٬ دوْغو گؤی‌تۆرک خاقانی (۶۱۹-۶۰۹). شیبی خاقان دؤنمی دوْغو گؤی‌تۆرکلرین یئنی‌دن گۆجلنمه دؤنمی ساییلیر.

## خاقانلیغی
شیبی خاقان٬ ایلک اؤنجه اؤلکه‌ده عۆصیانلاری باسدیرماغا٬ ائللری ایطاعت آلتینا آلماغا چالیشدی؛ ۶۱۵ ایلینده تبت ایله آمور چایی آراسیندا اۇزانان اؤلکه‌سینی بۆتونلوک‌له ایطاعت آلتینا آلمیشدی.

طبیعی اوْلاراق چین حؤکومتی اوْنو راحات بۇراخماییردی؛ ایلک اوْلاراق خاقانین قارداشینا خاقانلیغی تکلیف ائدیب کؤمک وعده ائتدیلر٬ آمّا باجارانمادیلار. داها سوْنرا خاقانلا اوْردوباشچی‌لاری‌نین آراسینی پوْزمایا اۆز چئویردیلر٬ بۇندا دا باجارانمادیلار. خاقان چین حؤکومتی‌نین ایشلرینی ایکی اؤلکه آراسینداکی آنلاشمانی پوْزدوغونو بیلدیره‌رک٬ ایل‌لیک وئرگینی وئرمه‌ییب ساواشا حاضیرلانمایا باشلادی.

۶۱۱ ایلینده٬ چین ایمپیراتور کوره اۆزَرینه ائتدیگی هۆجۇمدا آغیر بیر مغلوبیته دۆشدو. بۇ حادیثه گؤی‌تۆرکلری اۇمودلاندیردی. ۶۱۵ ایلینده٬ چین ایمپیراتورونون قۇزئی طرفینه بیر تفتیش گزمه‌سینه چیخاجاغینی بیلن خاقان درحال حاضیرلانمایا باشلادی؛ آنی بیر هۆجۇملا ایمپیراتورو یئن-مِن بؤلگه‌سینده قیسدیردی. ایمپیراتور٬ اسکی خاقانین قاری‌سی اوْلان بیر چینلی خاتونون گؤی‌تۆرک اؤلکه‌سینده عۆصیان ائتدیگینی یایاراق تۆرک اوْردوسو گئری چکیلدی. بۇندان سوْنرا خاقان چین ایمپیراتورو نۆفۇذو آلتینا آلیر؛ بۇندا دایانماییب٬ چین‌ده عۆصیانچیلارا کؤمک ائده‌رک تانق سولاله‌سیندن لی‌یوئن آدلی بیری‌نین ۶۱۹ ایلینده چین تاختینا کئچیرمه‌سینه یاردیمچی اوْلور. چینین یئنی ایمپیراتورو٬ خاقانا ایل‌لیک بیر وئرگینی قبول ائتدیگی کیمی٬ چینه سیغینمیش اوْلان اسکی باتی گؤی‌تۆرک خاقانلاریندان چۇلوْنو دا خاقانا تسلیم ائدیر.

شیبی خاقان ۶۱۹-جۇ ایلده اؤلوب یئرینه قارداشی چۇلوْ کئچدی.

## قایناقلار

## 

بؤلمه:تورک تاریخی
بؤلمه:شرق گؤی‌تورک خاقانلیغی
بؤلمه:گؤی‌تورک خاقانلاری
بؤلمه:گؤی‌تورکلر
بؤلمه:یئددینجی عصر
بابورنامه

**بابۇرنامه** (باشقا تانینمیش آد: تۆزوکی بابۇر) هیند تیموری‌لرینین ایلک سۇلطانی، ظهیرالدین محمد بابۇر، یازان خاطیره کیتابی دیر. بۇ کیتاب ۸۹۹-ه.ق ایلدن ۹۳۶-جی ه.ق ایله‌جه بابۇرون یاشاییشینا شامیل دیر. تۆرک دیلینی آیری آیری دیللر گؤرستمک ایستییه‌ن باتی‌لی شرق تانییانلار بۇ کیتابین دیلین چاغاتای‌جا ذیکر ائدیبلر لکن ظهیرالدین محمد بابۇر بۇ کیتابدا کیتاب دیلینی و اؤز دیلینی **تۆرکی** آدلاندیریب‌دیر.
240px|بندانگشتی|بابۇرنامه‌دن بیر مینیاتور

بابۇرنامه بیر تاریخی و ادبی اثر اولماغی یانیندا، اجتماعی بیلیملر باخیمیندان دا یۇخاری دَیره اییه دیر. بۇ کیتابدا سیاست، توپلوملاری تانیماق، جغرافیا و اقتصادا گؤره بیلگی‌لر یئرلشیب‌دیر. بابۇرنامه اشاغی‌دا یازیلان جمله‌لرله باشلانیر:

## گؤرونتورلر

File:Illustrations from Babur-namah 1.jpg

File:RhinoHuntBabur.jpg

File:An awards ceremony in the Sultan Ibrāhīm’s court before being sent on an expedition to Sambhal.jpg

File:Babur idealisiert.jpg

File:PeafowlBaburnama.jpg

File:Baburnama.jpg

File:Animals of Hindustan small deer and cows called gīnī, from Illuminated manuscript Baburnama (Memoirs of Babur).jpg

File:Illuminated Manuscript Baburnamah.jpg



## قایناقلار

* بابۇرنامه، قازان بیلیم یۇردونون مطبعه‌سی، ۱۸۵

بؤلمه:تورک یازیچیلا‌ر
بؤلمه:تورک ادبیاتی
بؤلمه:تورکجه اثرلر
کافه

بندانگشتی|کافه میلانژ٬ وین
**کافه** () — مۆشتریلره یئیه‌جک-ایچه‌جک سرویسی گؤرن کیچیک ایشلتمه. گئنللیک‌له محدود بیر مِنویا صاحیبدیر. اصلاً قهوه سرویسی گؤرن یئرلر اوْلان کافه‌لر گئتدیکجه موختلیف یئیه‌جک‌لرین و هر نوع ایستی-سوْیوق ایچه‌جگین ساتیلدیغی یئرلره دؤنموشدور.

## قایناقلار

بؤلمه:قهوه
بؤلمه:قهوه‌خانالار
بؤلمه:کافه‌لر
بؤلمه:کافه
۱۲ آوریل

۱۲ آوریل:
* ۱۸۶۱ - آمریکا بیرلشمیش ایالتلرین ایچ ساواشی٬ جنوبی کارولینا دا باشلاندی. ساواش سوْنوندا توْپلام ۶۲۰ مین باش اؤلدو.
* ۱۹۱۸ - تۆرکیه حکارینی گئری آلدی.
* ۱۹۳۲ - تۆرک تاریخی تدقیق جمیعتی قۇرولدو.
* ۱۹۵۵ - دوکتور ژوْناس سالک‌ین دۆزلتدیگی اۇشاق فلجی واکسنی‌نین اثرلی اوْلدوغو آچیقلاندی.
* ۱۹۶۱ - شوروی فضایا ایلک اینسانی گؤندردی. ووْستوْک ۱ ایله فضایا گئدن یوری قاقارین٬ فضادا ۱۰۸ دقیقه قالدی.
* ۱۹۶۳ - مارتین لوتر کینق٬ آلابامادا اینسان حاقلاری یئری‌ییشینه اؤنچولوک ائتدیگی اۆچون تۇتوقلاندی.
* ۱۹۶۹ - سوْنرادان آتاتۆرک کۆلتور مرکزی آدینی آلاجاق ایستانبول کۆلتور سارایی آچیلدی.
* ۱۹۹۱ - آتش‌کس آندلاشماسی‌نین ایجرایا گیرمه‌سی ایله کؤرفز ساواشی رسماً سوْنا چاتدی.
* ۱۹۹۳ - تۆرکیه اینترنته باغلاندی.

بؤلمه:۱۲ آوریل
بؤلمه:آوریل آیی‌نین گونلری
بؤلمه:ایلین گونلری
اولوغ بی

**اۇلوغ بی** (قدیم تۆرک یازیسیندا *الغ بیگ*) تیموری‌لرین ۹-جو یۆز ایللرده یاشایان سۇلطانی‌دیر. آتاسی شاهرخ میرزا و بؤیوک آتاسی تیمور دور. سۇلطانلیقلا بیر چاغدا مۆنجیم‌لیک، یازیچیلیق و ریاضی اۆزره ایشله‌ییب، باشقا تانینمیش مۆنجیملرله بیرلیکده ان دقتلی زیج اولان، اۇلوغ بی زیجین یازیب‌دیر. بۇ دَیرلی ایشده علی قۇشچی، قاضی‌زاده رومی و غیاث‌الدین جمشید کاشانی اولوغ بی اۆچون یاردیمچی ایدیلر.

## قایناقلار

## گؤرونتولر

Image:Samarkand observatoire ulugh beg.jpg
Image:Samarkand-06.JPG
Image:Ulugh Beg observatory.JPG
Image:Ulugh-beg Madrassa courtyard.JPG
Image:Ulughbek observatory interior.jpg



بؤلمه:تورک تاریخی
مراد گویه‌باکان

**موراد گؤیه‌باکان** (د. ۹ اوکتوبر ۱۹۶۸ - اؤ. ۳۱ جولای ۲۰۱۴)، تۆرک آنادولو راک موسیقیچی، هونرمند و بسته‌چی ایدی.

## ایلک ایللری
۹ اوکتوبر ۱۹۶۸ تاریخینده آدانا شهرینده دوغولدو. باباسی آلمان‌دا چالیشماقدا اولدوغوندان ۷ یاشینا قدر آدانا-آلمان آراسیندا یاشادی. ایلک اورتا و لیسه اؤگرنیمی‌نی آدانا'دا تامام‌لادی. آردیندان ۱۹۸۶ ایلینده حاجه‌تپّه بیلیم‌یوردو آنکارا دؤولت کونسرواتوواری‌نا گیردی. تاماملادیغی بیلیم‌یورد تحصیلاتین سونرا دا چوکورووا بیلیم‌یوردوندا اؤگرتیم گؤرولیسی اولاراق یئر آلدی. بو ایللرده درگاه تحصیلاتی آلدی، گیتار درسلری وئردی و بار چالیشمالاری یاپدی. ۱۹۹۵ ایلینه قدر آدانا شهرینده یاشادی.
۱۹۹۵ ایلینده، خیال‌لارینی گئرچک‌لشدیرمک و بیر آلبۆم چیکارماک اۆچۆن ایستانبولا گئتدی. یاشادیغی هر تۆرلۆ زورلوغا گؤره ۱۹۹۶ ایلینده "بن سانا عاشیک اولدوم" آدلی آلبۆمۆنۆ چیخاردی و بو آلبۆمۆ ایله بؤیۆک بیر چیخیش یاپدی. کرال تی‌وی ویدئو مۆزیک اؤدۆل‌لری تؤره‌نین‌ده "ایلین شارکی‌سی" "ان یاخشی سؤز" "ان یاخشی بسته" "ان یاخشی راک" و "ان یاخشی چیخیش یاپان" بؤلمه‌لرینده آدای گؤستریلدی. "ان یاخشی چیخیش یاپان ارکک سنعت‌چی" اؤدۆلۆنۆ آلدی.

## آلبوم‌لاری
* (۱۹۹۷) *[[Ben Sana Aşık Oldum (albüm)|Ben Sana Aşık Oldum]]*  
* (۱۹۹۸) *[[Sen Rahatına Bak (albüm)|Sen Rahatına Bak]]* 
* (۱۹۹۹) *[[Tek Suçum Seni Sevmekmiş (albüm)|Tek Suçum Seni Sevmekmiş]]* 
* (۲۰۰۰) *[[Merhaba (Murat Göğebakan albümü)|Merhaba]] 
* (۲۰۰۰) *Sindomax* 
* (۲۰۰۲) *Ay yüzlüm 
* (۲۰۰۴) *[[Yaralı (albüm)|Yaralı]] 
* (۲۰۰۴) *Aynı Mahallenin Çocukları* 
* (۲۰۰۵) *Sana Olan Aşkım Şahit 
* (۲۰۰۵) *[[Geçmişten Geleceğe Yunus Emre (albüm)|Geçmişten Geleceğe Yunus Emre]]* 
* (۲۰۰۷) *[[Sevgiliye (Murat Göğebakan albümü)|Sevgiliye]] 
* (۲۰۰۷) *Bahar* 
* (۲۰۱۰) *Aşıklar Yolu* 
* (۲۰۱۲) *Aşkın Gözyaşları''

## اؤلۆمۆ
اۇزۇن سۆره سرطان (قان سرطانی) تداوی‌سی گؤرن گؤیه‌باکان؛ ۲۴ ژوئیه ۲۰۱۴ تاریخینده راحاتسیزلیغی ندنی‌له قالدیریلدیغی مریض‌خانادا ۳۱ ژوئیه ۲۰۱۴ تاریخینده وفات ائتمیش‌دیر. 
گؤیه‌باکان‌ین جنازه‌سی فاتح جامع مسجید'نده قیلینان نامازدان سوْنرا آدانا'نین ساریچام ایلچه‌سینده‌کی بوراک مزارلیغی‌نا دفن ائدیلدی.

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار
* Murat Göğebakan رسمی وب‌سایتی
* 

بؤلمه:۲۰۱۴-جو میلادی ایلده اؤلن‌لر

 

بؤلمه:۱۹۶۸-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار
ادلب اوستانی

**ادلب** ()، سوریهده یئر‌لشن بیر اۇستان‌دیر. مساحتی ۵,۹۳۳ km² ایله ۶,۰۹۷ km² آراسیندادیر و ۱٬۵۰۰٬۰۰۰ نفر جمعیتی واردیر. مرکزی ادلب شهری‌دیر.

## بؤلگه‌لر

اۇستان ۵ بؤلگه‌یه بؤلونور:
# اریحا
# حارم
# ادلب
# جسرالشغور
# معرة النعمان

## اتک یازیلار

## قایناقلار

بؤلمه:ادلب اۇستانی
بؤلمه:سوریه اۇستانلاری
۱۳ آوریل

۱۳ آوریل:
* ۱۱۱۱ - بئشینجی هنریک مۆقدّس روم ایمپیراتورو اوْلاراق تاج گئیدی.
* ۱۲۰۴ - دؤردونجو صلیب ساواشیندا کونستانتینوپول تالاندی.
* ۱۷۹۶ - آمریکایا ایلک دفعه بیر فیل هیندوستاندان گتیریلدی.
* ۱۸۴۹ - السالوادور باغیمسیزلیغینی بیلدیردی.
* ۱۸۴۹ - ماجاریستان جۆمۇریت رژیمینه کئچدی.
* ۱۹۲۱ - ایسپانیا کومونیست ایشچی حیزبی قۇرولدو.
* ۱۹۳۳ - یۇخاری مۆهندیس‌لیک مکتبینی (ایستانبول تکنیک بیلیم‌یوردو) بیتیرن صبیحه و ملک خانیملار تۆرکیهنین ایلک قادین مۆهندیسلری اوْلدو.
* ۱۹۷۰ - آپولو ٬۱۳ یئردن ۳۲۱٫۸۶۰ کیلومتیر یۇخاریدا اوْلدوغو سیرادا اوکسیژن تانکلاریندان بیری‌سی خاراب اوْلدو. خدمه باجارییلا یئره دؤنه بیلدی.
* ۱۹۸۷ - پروفسور اکرم آکورقال٬ عزیز نسین٬ پروفسور دوکتور رونا آیبای٬ پانایوت آباجی و اوْغوز آرال٬ تۆرکیه-یونان دوْستلوق درنگینی قۇردو.
* ۱۹۹۸ - پ.ک.ک‌نین ایکی نۆمره‌لی آدامی شمدین ساکیک ایله قارداشی عارف ساکیک٬ تۆرکیه‌نین اؤزل گۆجلری‌نین عملیاتی ایله یاخالانیب تۆرکیه‌یه گتیریلدی.

بؤلمه:۱۳ آوریل
بؤلمه:آوریل آیی‌نین گونلری
بؤلمه:ایلین گونلری
خانا بؤلگه‌سی

**پیرانشهر بؤلگه‌سی** یوخسا **خانا بؤلگه‌سی** غربی آذربایجان اوستانی‌نین بؤلگه‌لریندن بیری دیر و پیرانشهر شهری بو بؤلگه‌نین مرکزی و ان بؤیۆک شهری‌دیر، گردکشانه شهری دا بو بؤلگه‌نین داها شهرلریندن‌دیر.
۱۳۹۰-جی هیجری گونشلی ایلین آمارلاری اساسیندا پیرانشهر بؤلگه‌سی‌نین ۱۲۳٬۶۳۹ نفر جمعیتی واریمیش.

## خالق
پیرانشهر بؤلگه‌سی‌نین اهالیسی اکثراً کورد دورلر و سوران کوردجه‌سینه دانیشیرلار، کوردلردن سوْنرا، تورکلرده آز سایی‌دا بو بؤلگه‌نین اهالی‌سین تشکیل ائدیرلر و تورکجه'یه دانیشیرلار.  پیرانشهر بؤلگه‌سی‌نین اهالیسی اکثراً موسلمان دیرلر و سونی شافعی مذهبینه اینانجلاری وار. هابئله آز سایی‌دا موسلمان شیعه ده بو بؤلگه‌ده یاشاییر.
تخمینی آمارلارا گؤره پیرانشهر بؤلگه‌سی‌نین ۹۴٪ی کوردلر دن ، و ۵٪ی ده تورکلر دن تشکیل اوْلوب‌دور، بؤلگه‌نین ۱٪ی ده باشقا اتنیکلردن‌دیر.
۱۳۹۰-جی هیجری گونشلی ایلین آمارلاری اساسیندا پیرانشهر بؤلگه‌سی‌نین ۱۲۳٬۶۳۹ نفر جمعیتی واریمیش.

## قایناقلار

* اطلس گیتاشناسی استان‌های ایران [Atlas Gitashenasi Ostanhai Iran] (*[https://web.archive.org/web/20070522192425/http://www.gitashenasi.com/En/Product/Index.cfm?I=9 Gitashenasi Province Atlas of Iran]*)

بؤلمه:پیرانشهر بؤلگه‌سی
بؤلمه:غربی آذربایجان اوستانی‌نین بؤلگه‌لری
چولو خاقان

**چۇلوْ خاقان** — کیمین خاقانین اوْغلو٬ شرق گؤی‌تۆرک خاقانی (۶۲۱-۶۱۹). چۇلوْ خاقان٬ چینه قارشی قارداشی شیپی خاقانین سیاستینی داوام ائتدیردی. تانق سولاله‌سینین گؤی‌تۆرکلره قارشی داورانیشینی دییشدیرمه‌یه باشلادیغینی گؤرونجه٬ چینه قارشی شیدّت-تضییق سیاستینه داوام ائتدیگی کیمی٬ بۇ سولاله‌نی گۆجدن اۇزاقلاشدیرماغا دا باشلادی. آنجاق میلادی ۶۲۱ ایلینده اؤلدو؛ زهرلندیگی سؤیلنیر.

## قایناقلار

## 

بؤلمه:تورک تاریخی
بؤلمه:شرق گؤی‌تورک خاقانلیغی
بؤلمه:گؤی‌تورک خاقانلاری
بؤلمه:گؤی‌تورکلر
ائلیاد موسوی

**ائلیاد موسوی**، سلماسلی شاعیر، 1364-جو گونش ایلینده بو شهرده دونیایا گؤز آچیبدیر. 

## یاشاییشی و ادبی چالیشمالاری

ائلیاد موسوی، داها گنج ياشلاردان ادبيات و شعره باشلاییب، «شهريار» و «آلما» شعر فستيواللاريندا بيرينجي يئری قازانميشدير. كئچميش ايللرده «سؤزون سؤزو» نئت درگیسی ايله يايين قورولو اولاراق، ايش‌بيرليك ائتميش و «آيالاما» آدلی درگینين باش يازاری اولموشدور. ائلياد موسوي‌نين شعرلري، ايراندان ائشیکده یاییملانان بير چوخ درگیلرده ده چاپ ائدیلمیشدیر، او سيرادان «نيهان ايشيكر» چئوريسی ايله جمهوريت گونده‌ليينين كيتاب اكينده و «جوات چاپان»نين شعر اطلسی و قارداش قلم‌لر درگيسيندن آد چکمک اولار. «گيل گميش» افسانه‌سي، ائلياد موسوی‌نين كؤچورو، ايضاح و يئنی‌دن قوشماسی ايله نخبگان يايين‌ائوی طرفيندن ياييملانميشدير و شعرلريندن علاوه، آراشديرما و تحليلی يازيلاری دا بوگون بير چوخ درگی‌لرده ياييملانماقدادير.

## شعرلریندن نمونه

**قوم ساعاتی**

يازمايا بيله‌ردي ده آما يازميشدي
 
يوخ گله‌جه‌يي اولمايانين كئچميشي

سونرادان اؤنجه‌يه دؤنمك ايسته ميشدي

اوچ ايكي بير دئيه دؤندرميش ساعاتيني

سؤندوروب چكميش سيگاري ان درين نفسي آليب قوطوسونا قويموش

بو باهاليقدا هر كس اؤزونه اؤزل فورمول‌لار تاپمالي

مثلا آيريلديقدان سونرا دؤنوب ايكي تورك قهوه‌سينين پولونو آلميشديم

كافي شاپ صاحابيندان

اوتوروب دانيشميشديق تورك قهوه سيني ايچه‌رك 

_بو دؤنه هر نه ياخشي گئدير، 

دوروب ال وئرميشديك، دوداقلاريميزدا گيزم‌لي بير گولوش گيزله‌ميشديك

سئويشميشديك دفه‌لرجه بيلميرديك

تانيشميديق سونرا

...
گله‌جك سيزلرين _يعني بيزلرين_ زنگين كئچميشي واريميش

اودوزاجاقلاريميز جيب‌لريميزده‌يدي هله قازانيلماميش بير حالدا

آنام پئشمان اولوب قايتارميش سونرالار مني

**غزل مثنوی**

بیر گون وارییدی باشلا یاریمچیلیق قالان منی-

باشلان یئنه ناغیل کیمی قوی دینجه لیم سنی

بیر گون یوخویدو… – تانری داریخدی یاواش ، یاواش

بیر بوم یاراتدی: دیققتیله چکدی هر نه‌نی

داغ، داش، گونش، بولوت، سو، دنیز، چای، هاوا، زامان

صاندیقچاسین آچیب و چیخارتدی یئلی، چنی

من بوردا تک اوتورموشام آی قیز هایانداسان؟

۱۳۸۶ دا آی قیز هاچانداسان؟

من گؤرموشم سني،سنه تانری اويان زامان

حسرت له قاش گؤزونده قلم اوينايان زامان

تانري گيريش دي هرنه‌دن اؤنجه دوداقلارا

هئي هئي تيكيردي گؤزلريني ياغي داغلارا…

سن قورتاراندا باشلادي سئومك ياراتماغا

سن گؤزلرين يوماندا فيكيرلشدي ياتماغا

سونرا پري لر اؤپدو اوزوندن اوتانمادان

(من گيزليجه غضبلي باخيرديم دايانمادان)

تبريزده گؤزلورم سني ايندي يوبانما چوخ

عرشين بوموندا نازيله جانسيز دايانما چوخ

سنسيز بير عومرودور آخي نيسگيل قيشيندايام

سن سيزلييين نئچه‌نجي اؤلوم جيل قيشيندايام ؟

تانري قلم الينده چكيردي يئيين يئيين

بلكه(؟) ياديندا اولمادي چكسين بير آز شنی

… هئچ كيم يوخويدو … تانري وارییدي بؤيوك و تك

چوخ قورخورام کی قییمایا تانری منه سنی (سنه منی… منه سنی…) 

## قایناقلار

بؤلمه:آذربایجانلی شاعیرلر
کمال عبدالله

**کمال عبدالله** (تام آدی: عبدوللایئو کمال مئهدی اوغلو) — آذربایجان جومهوریتی ندن اوْلان یازیچیدیر.
کمال عبدالله هم ده، کولتور و دین اوزره دؤولت مشاوری، دیل‌بیلیمی علم‌لری دوکتورو، پروفسور، امکدار علم خادیمی، آذربایجان یارادیجی‌لیق فوندونون صدری‌دیر.

## یاشاییشی و فعالیت‌لریندن بیرپاراسی

4 دسامبر 1950-جی ایلده باکیدا آیدین دوشونجهلی بیر عائله‌ده دوغولوب. آتاسی معلم، آناسی دوکتور اوْلوب. 1968-جی ایلده باکیدا 190 سایلی اوْرتا مکتبی بیتیریب.
1968-1973-جو ایللرده آذربایجان دؤولت بیلیم‌یوردونون فیلولوگیا (دیل‌بیلیمی) فاکولته‌سینده تحصیل آلیب. 1973-1976-جی ایللرده SSRİ EA دیلچی‌لیک اینستیتوتونون «تورک دیل‌لری» شعبه‌سی‌نین اؤیرنچی‌سی اوْلوب.
1977-جی ایلین ژانویه آییندا موسکودا «سینتاکتیک پارالئلیزم» («کیتابی-دده قورقود» داستان‌لاری‌نین دیلی اوزره) آدلی نامیزدلیک تئزینی مۆدافیعه ائتمیش‌دیر.
2009-جو ایلده حیاتا کئچیریلمه‌یه باشلامیش «کیتابی دده قورقود» و «نیبئلونق‌لار حاقیندا نغمه» 10 ایللیک میلتلر آراسی لاییحه‌نین (آلمانیانین ماینس بیلیم‌یوردو و فولکئنشتاین جمعیتی ایله بیرگه) ایدئیا مؤلفی و تشکیلاتچیلاریندان بیری‌دیر.

## اثرلریندن نمونه‌لر

1. اونوتماغا کیمسه یوخ (پیئس‌لر توپلوسو). باکی: آذرنشر، 1995

2. قریبه‌دی، دئییلمی؟! (شعرلر). باکی: 1998

3. روح (پیئس‌لر). باکی: آذرنشر، 1998

4. کدرلی سئچمه‌لر (شعرلر، ترجومه‌لر، ائسسئ‌لر، حیکایه‌لر، پیئس‌لر). باکی: مترجم، 2002، 548 ص

5. بیر، ایکی، بیزیمکی! (پیئس) (آلتی دیلده). باکی: مترجم، 2003

6. یاریمچیق ال‌یازما (رومان). باکی: 2004، 288 ص

7. سئحربازلار دره‌سی (رومان). باکی: مترجم، 2006، 224 ص

## قایناقلار
گؤستریش فولاد فوتبال کولوبو

**گسترش فولاد**، و یا **گؤستریش پولاد** فوتبال کولوبو، ایراندا تبریز شهری‌یندن پئشه‌کار فوتبال قهرمانلیق لیگینه قاتیلان اَن یئنی فوتبال تیملریندندیر. ایندی اوستون لیگ‌ده مبارزه آپاریر. 

## کئچمیشی
گؤستریش 2009-جو ایلده مادی چتین‌لیک‌لرله اوزله‌شن نیروی زمینی کولوبونون امتیازینی آلاراق یارانمیش‌دیر. گؤستریش بیرینجی لیگده ۹۲–۱۳۹۱ فصلینده بیرینجی اولاراق، اوستون لیگه یول تاپیبدیر. 

## جانلی یایین

ایراندا بیرینجی دفعه اولاراق، وب کست کیمی، گؤستریشین رسمی سایتی یندان بو تیمین اویونلاری یاییملانیری. 

## 95-96 فصلینده‌کی مشقچی‌لر

## 95-96 فصلینده‌کی اویونچولار

قولئر: محسن فروزان

مدافع: مهدی محمدپور

مدافع: میرمهدی قریشی

مدافع: خالد شفیعی

هافبک: سعید مهدی‌پور

هافبک: میثم نقی‌زاده

مهاجم: سامان نریمان جهان

هافبک: رسول علیزاده

مهاجم: مهرداد بایرامی 

مهاجم: سید ایمان موسوی

هافبک: سید امید نظامی‌پور

هافبک: احمد امیرکامدار

مدافع: امیر تیزرو
		
مهاجم: بهزاد ذبیحی 

مدافع: محمود خمیسی

هافبک: علیرضا نقی‌زاده 

هافبک: محمدرضا زینال‌خیری

مدافع: سید مرتضی محفوظی

قولئر: سید مهدی اسلامی

هافبک: رسول پیرزاده

مهاجم: علی یونسی 

مدافع: دیقو چاواری

مدافع: بهنام داداش‌وند

قولئر: محمد ناصری 

هافبک: سعید آقایی 

## اوغورلار
* **قهرمانلیق**:
** دوغو آذربایجانین سوپئر لیگینده ۸۸-۱۳۸۷/ یوخاری چیخما دسته ۳
** بیرینجی دسته ۹۲-۱۳۹۱/یوخاری چیخما اوستون لیگ
* **ایکینجیلیک**:
** اوچونجو دسته ۱۳۸۸/ یوخاری چیخما دسته ۲
** اَله‌مه کاپی ۸۹-۱۳۸۸
* **اوچونجولوک**:
** بیرینجی دسته ۹۰-۱۳۸۹

## قایناقلار

بؤلمه:فوتبال کولوبلاری ایراندا

بؤلمه:ایدمان تبریزده
لاله (تبریز)

**لاله کندی** یادا محله سی تبریزین باتی طرفینده یئر‌لشن بیر کند آدی اولوردو.تبریز شهری گئنیش اولمادا بۇ کند تبریزین بیر محله سی اولدو.
## قایناقلار

بؤلمه:تبریز محله‌لری
رواسان

**رواسان ** یوخسا **راواسان** تبریزین گونی باتی طرفینده یئر‌لشن بیر محله آدی دیر. تبریز گئنیش اولمادا بۇ کند تبریز شهرینه بیر محله اولدو .بو محله اندیشه، آخماقیه و لاله محله لرینه محصور اولور. تیراختورسازی فابریکاسی بۇ کندین باتی طرفینده قورولوبدور.

## قایناقلار

بؤلمه:تبریز
بؤلمه:تبریز محله‌لری
سبوک تکین

**سبوک تکین** () — بؤری تکین‌دن سوْنرا حؤکمدارلیغا سئچکی ایله گلن ۹۷۷-جی ایلده تاختا چیخان ایلک غزنوی حکومداریدیر.
## قیسسا جا بیوگرافیسی
سبوک تگین قارلوق بویونا منصوب دور واورتا آسیادا ائلات لاردانیدیر .
بختیلر قومونون طرفیندن توتولور و چاچلی بیر قولچو یا یا همان برده دارا ساتیلیر سبوک تگین له اوبیری قول لاری نیشابورا آپاریللار و اوردا اولارا ساواش لا آت سورماق اورگدیللر ،بیر مدت سورا آلپ تکین اونو آۀیر و اوز ساواشچیلارین ایچری سینه سالیری و اویله لیک له سبکتگین بویو ماق مرتبه لرینی بیر به بیر آشیری.
سبکتگین سورالار آلپ تگینین قیزینی آلیری و اوندان اولان اسماعیل آدلی اوغلو اونان سورا شاهلیقا یتیشیر آما قارداشی محمود کی خراسان والی سیدی اونو تختیندن الیری و یرینه اوتورور.
سبوک تگین بوری تگینین خلع اولماقیندان سورا سپاهی لر طرفیندن امیرلیغا سئچیلیر و غزنه نین حاکیمی اولوورو .سبوک تگین سند یوردونادا باسقی لاری اولور و قازانابیلیر لاکین گینه ده سامانلی لاردان استقلال اعلامی اله میر و اولارا تابع قالیر.امیر سبوک تگین سونوندا997 ایلینده بلخ دن غزنیه کدنده یولدا نوخوشلاییر و اولورو.
## قایناقلار
تاذیخ ایران منصور جدی

## گؤرونتولر


File:Transoxiana 8th century.svg


بؤلمه:غزنویلر
بؤلمه:تورک تاریخی
بؤلمه:ایسلام تاریخی