میصر

**میصر** رسمی آدی **میصر عرب جومهوری‌سی** — آفریقانین شیمال-شرقی‌نده و سینای یاریم آداسیندا یئرلشمیش اؤلکه. اؤلکنین اساس یاشاییش منطقه‌لری نیل چایی بویونجا یئرله‌شیب‌دیر.

## تاریخی
میصرین اراضیسینده قدیم اینسانلار سووارما سیستم‌لرینی یاراتمیش، داش و میس‌دن دوزلدیلمیش امک آلت‌لرین‌دن ایستیفاده ائتمیشدیلر. امک فعالیتینین نتیجه‌سینده اورادا یوکسک مدنیتین یارانماسی ممکن اوْلموشدور. بوتون ایشلرین گؤرولمسینده کؤله امکیندن گئنیش ایفتیراده اوْلونوردو. قدیم میصیرلیلر سامی خالقلاری قوروپونا دخیل اوْلموشدورلار، لاکین اونلارین باشقا آفریقا، اوروپا و آسیا خالقلاری ایله قاریشماسی فاکتلاری دا تاریخده اوْلموشدور. E. ə. V-IV-جو مین ایللیک لرده، ابتدایی ایجماع قورولموشونون داغیلماسیندان سوْنرا، میصرده تدریجاً کیچیک دؤلت قوروملاری یارانماسیدیر. سومئرده اولدوغو کیمی، هر بیر ویلایت مۆستقیل اراضی اوْلموشدور. اونلارین باش شهرلری، ایداره ائتمه سیستملری، اوردولاری و تانریلاری اوْلموشدور. بۇ ویلایت لر بیر-بیرلری ایله اتفاق قوروردولار و یا ساواشیردیرلار. لاکین سوْنرا بیرلشمه مئیل‌لری آرتمیش و اؤلکه ایکییه - یوخاری (شیمال) و آشاغی (جنوب) حیصه‌یه بؤلونموشدور. بۇ حیصه‌لرین چارلاری ساواشلار آپارمیش و اؤلکه‌نین بیرلشدیرمه اۆچون جهدلر ائتمیشدیلر. بۇ دووره میصرین «سلسله‌لر اؤنجه دوورو» دئییلیر. E. ə. III-جو مینیللییه عایید اوْلان بیر داش لوحه‌سینده قدیم میصرین شیمال چارلارینین سییاهیسی وئریلمیشدیر. لاکین اولا بیلسین کی، اونلار چارلار دئییل، طایفه و یا شهر باشچیلاری اوْلموشدورلار. عومومیتله او دوورلر حاقیندا بیلگیلر چوْخ آزدیر و «سلسله‌لر اؤنجه دوورو» نه وقته قدر داوام ائدیب، دئمک چتیندیر. هر حالدا آرتیق e. ə. III مینیللیکده واحد دؤلت موجود اوْلموشدور و بورادا ۲ چار سلسله‌سی اوْلموشدور و بۇ تاریخدن میصر دؤلتینین تاریخی باشلانیر. میصر چارلارینی «فرعون» لار آدلاندیریرلار. حساب اوْلونور کی میصرین ۳۰-آ یاخین چار سلسله‌لری اوْلموشدور.

### موعاصیر تاریخی
بیرینجی دونیا ساواشیندان سوْنرا اینگیلتره (انگلیستان)نین پروتئکتوراتلیغی اولان میصرده میلّی-آزادلیق حرکتی یئنی مرحله‌یه قدم قویدو. ایستیقلالیییت اوغروندا مبارزه‌یه رهبرلیک ائتمک اۆچون بورژوا ایجتیماعی خادیم‌لریندن بیر قوروپو باشدا Səəd Zəqlul اولماقلا ۱۹۱۸-جی ایلین سونلاریندا میصر نماینده‌لری پارتییاسینی (*Vəfdi Misri*) یاراتدیلار. بۇ اؤز نتیجه‌سینی تئزلیکله گؤستردی. ۱۹۱۹-جو ایلین مارس-آوریل آیلاریندا و ۱۹۲۱-جی ایلین سونلاریندا میصرین مۆختلیف سوسیال طبقه‌لرینی و اراضیسینین بؤیوک بیر حیصه‌سینی ایحاطه ائدن گوجلو عصیانلار باش وئردی. بۇ عصیانلار آمان سیزلیقلا یاتیریلسا دا، مستملکچیلره اونلارا حاکمیتینین دایاقسیز و اعتیبارسیز اولدوغو نوماییش ائتدیریلدی. نتیجه‌ده بؤیوک بریتانیا ۱۹۲۲-جی ایل ۲۸ فئوریهدا اؤلکه‌ده اؤز قوشونلارینی و کومیسسارینی ساخلاماق شرطیله میصرین ایستیقلالیییتینی تانیماغا مجبور اولدو. ۱۹۲۳-جو ایلده میصر باشدا کیرال فؤاد اولماقلا مشروطیت سلطنت اعلان ائدیل‌دی. اؤلکه مجلیسینه سئچکیلر کئچیریلدی. کیرالین و مجلیسین قارشیسیندا مسئولیت داشییان ناظیرلر کابینه‌سی یارادیلدی. «وفد میصری» پارتییاسینین لیدئری Səəd Zəqlul باش ناظیر تعیین اولوندو. ناظیرلر کابینه‌سینین و گنج میصر بورژوازییاسینین باسکیی نتیجه‌سینده انگلیستان مهم ایقتیصادی گذشت‌لره گئتمیه، اؤلکه صنایع‌سینی و تجارتینی خاریجیی رقابتدن مودافیعه ائتمیه یؤنلدیلمیش یئنی گمرک تعریفی حیاتا کئچیرمیه مجبور اولدو. ۱۹۲۴-جو ایلده سودان کوندومیمو اوستان انگلیستان ایله میصر آراسیندا مناقشه باش وئردی. «وقف میصری» سوداندا مستملکه علئیه‌ینه حرکتی مودافیعه ائتدییی اۆچون اینگیلیسلر زوراکی واسیطه‌لرله وفدچی حؤکومتین ایستعفا گئتمسینه ناییل اولدولار. ۱۹۲۹-۱۹۳۳-جو ایللرین دونیا ایقتیصادی بحرانی میصر ایقتیصادیاتینا، ایلک نوبه‌ده پانبیقچیلیغا بؤیوک ضربه ووردو. آقرار بحرانین صنایع‌یه کئچمسی نتیجه‌سینده بیر چوْخ خیردا و اورتا موسسه‌لر ایشی دایاندیردیلار. ایشسیزلیک گئنیش میقیاس آلدی، فهله‌لرین رئآل امک حاقّی کسکین شکیلده آشاغی دوشدو. میصرده ایستیثمارین گوجلنمسی و حیات سویه سینین آشاغی دوشمسی ایله علاقه‌دار آزادلیق مبارزه‌سینین یئنی دالغاسی باشلاندی. آزادلیق مبارزه‌سینین زیروه سینی ۱۹۳۰-جو ایلین جولای حادیثه‌لری تشکیل ائتمیشدی. منصور، قاهیره، ایسکندریه و پورت-سعید شهرلرینده عینادلی دؤیوشلر باشلاندی. سووئز شهری ایسه عوصیانچیلار طرفیندن توتولدو. مستملکچیلر و دخیلی ایرتجاع سیلاحلی مبارزه‌نی یاتیرماغا ناییل اولدولار. لاکین شهرلرده تعطیل لر و کندلیلرین اوز اوزونه چیخیشلاری بوتون ۳۰-جو ایللر بویو داوام ائتمیشدی. نتیجه‌ده بؤیوک بریتانیا ۱۹۳۶-جی ایلین آوقوستوندا میصرله یئنی مقاوله ایمضالاماغا مجبور اولدو. بۇ مقاوله‌یه اساساً انگلیستان عالی کومیسساری سفیرله عوض اولوندو و فورمال اولاراق اینگیلیس ایشغالینا سون قویولدو. بۇ گذشتلر ظاهیری اؤزللیک داشیییردی. اصلینده بۇ مقاوله‌یه گؤره سووئز کانال بؤلگه‌سی، قاهیره و ایسکندریه شهرلری اینگیلتره (انگلیستان) قوشونلارینین یئرلشدییی اراضی کیمی تصدیق اوْلونور، بؤیوک بریتانییا حربی هوا قوه لرینین میصرین طیاره لیمانلاریندان ایستیفاده ائتمسی و اونون اراضیسی اوزریندن اوچماق حقوقو ساخلانیلیر و میصر اوردوسو اوزرینده اینگیلیس حربی نماینده‌لری‌نین نظارتی قویولوردو. مۆحاریبه باش وئرردیسه، یاخود مۆحاریبه تهلوکه‌سی یاراناردیسا، اینگیلیسلر میصردن بیر دؤیوش مئیدانی کیمی ایستیفاده ائده بیلردییلر. بئللیکله، ۱۹۳۶-جی ایل مقاوله‌سی ده‌ایش‌یلمیش شکیلده اولسا دا، اینگیلتره (انگلیستان)نین میصر اوزرینده آغالیغینی مؤحکملندیریردی.

میصر ایکینجی دونیا ساواشیندان سوْنراکی ایللرده ده رسماً مۆستقیل دؤلت حساب اولونسا دا، فاکتیکی اولاراق بؤیوک بریتانیادان آسیلی وضعیتده قالماقدا ایدی. او، بریتانییانین توخوجولوق صنایع‌سی اۆچون «پانبیق اکین بیچینلیق» رولونو اوْیناییردی. هم ده بریتانییا سوئز کانالیندان و اونون بؤلگه‌سینده یئرلشدیریلمیش حربی بازالاردان میصر و دیگر عرب اؤلکه‌لری اوزرینده آغالیق اۆچون ایستیفاده ائدیردی. میصر خالقی اینگیلیس مستملکه اسارتی ایله باریشماق ایستمیر، اینگیلیس قوشونلارینین سووئز کانالی بؤلگه‌سیندان چیخاریلماسی و اؤلکه‌نین حقیقی مۆستقیلیگین برپا ائدیلمسی اوغروندا قطعیت‌لی مبارزه آپاریردی. ۱۹۵۲-جی ایل جولایون ۲۲-دن ۲۳-نه کئچن گئجه قاهیره گؤزتپه (پادگان) حیصه‌لرینین عصیانلاری باشلاندی. عصیانا جامال عبدالناصیرین لیدئرلیک ائتدییی آزاد ضابیطلر تشکیلاتی رهبرلیک ائدیردی. عصیان نتیجه‌سینده کیرال فاروق حاکمیتدن ال چکمیه و اؤلکه‌نی ترک ائتمیه مجبور اولدو. ۱۹۵۳-جو ایلده میصر جومهوری اعلان ائدیل‌دی. جامال عبدالناصیر اونون ایلک جومهور باشقانی اولدو. او، قطعیت‌لی میللتچی ایدی و میصرین تام مۆستقیللیگینه چالیشیردی. جولای انقلابی میصرین طالعیینده مهم رول اوینادی. اؤلکنین سیاسی جهتدن آسیلیلیغینین لغوینه، سووئز کانالی بؤلگه‌سیندان اینگیلیس قوشونلارینین چیخاریلماسینا کؤمک ائتدی. میصر حؤکومتی ۱۹۵۶-جی ایلده سووئز کانالی شیرکتینی میلّیلشدیردی. بو، یاخین شرقده اوروپانین ایری دؤلتلرینین موقعیینه جیددی ضربه دئمک ایدی. میصرین بۇ قانونی حرکتینه جواب اولاراق ۱۹۵۶-جی ایل ۳۰ اوکتوبردا بؤیوک بریتانیا، فرانسه و اسراییل اونا قارشی مۆحاریبهیه باشلادیلار. لاکین اوچلرین تجاوز موفقیت‌سیزلیه اوغرادی. شوروی-نین باسکیی نتیجه‌سینده مداخیله جیلر میصر اراضیسینی ترک ائتمیه مجبور اولدولار. ۱۹۵۸-جی ایلین فئورالیندا میصر و سوریه بیرلشمیش عرب جومهوری‌سی آدلانان بیر دؤلتده بیرلشدیلر. لاکین بۇ بیرلشمه موقتی اولدو. ۱۹۶۱-جی ایلین سپتامبریندا سوریهده دؤلت چئوریلیشی باش وئردی. سوریه بیرلشمیش عرب جومهوری‌سیندان چیخدی. لاکین ۱۹۷۲-جی ایله قدر میصر بئله آدلانماغا داوام ائتدی. ۵۰–۶۰-جی ایللرده میصرده سوسیال-ایقتیصادی ده‌ایش‌یکلیکلر حیاتا کئچیریلدی: ایری صنایع، بانک لار، نقلیات میلّیلشدیریلدی، ایقتیصادیاتین دؤلت بؤلمسی یارادیلدی، تورپاق اوزرینده مولکدارلارین مولکییتینی محدودلاشدیران آقرار ایصلاحاتلار حیاتا کئچیریلدی. لاکین آقرار مثلین حلی باشا چاتدیریلمادی. آیری شهر بورژوازییاسینین بیر حیصه‌سی اؤز موقعیینی قورویوب ساخلادی. ۱۹۷۱-جی ایلده اؤلکه‌نین یئنی کونستیتوسییاسی قبول اولوندو. کونستیتوسییایا اویغون اولاراق ۱۹۷۲-جی ایلدن اعتیباراً اؤلکه میصر عرب جومهوری‌سی آدلانماغا باشلادی. ۶ گونلوک مۆحاریبه میصره بؤیوک زیان ووردو. اؤلکنین گلیرلرینین باشلیجا منبعی اوْلان سووئز کانالینین فعالیتی دایاندی. دؤلت بؤلمسی ایقتیصادیاتدا ثمره‌سیز رول اوْیناییردی. شیشمیش بوروکراتییا بودجه گلیرلرینین چوْخ حیصه‌سینی اودوردو. ناصیرین وفاتیندان سوْنرا (۱۹۷۰) پرزیدنت اولموش انور سادات یارانمیش وضعیتدن چیخیش یولو تاپماغا چالیشاراق لیبرال سیاست یوروتمیه باشلادی. بۇ سیاست خاریجیی اینحیصارلارین میصر ایقتیصادییاتینا گئنیش نفوذ ائتمسینه سبب اولدو. میصر یاخین شرقده سئپاراتچیلیق سیاستی یئریتمیه باشلادی. کئمپ-دئوید سازیشی (۱۹۷۸) میصرین عرب دونیاسیندا تجرید اولونماسینا گتیریب چیخارتدی. نتیجه‌ده اونون عرب دؤلتلری جمعیتینه عوضو اولماسی دایاندیریلدی. میصر عرب دؤلتلرینین چوْخو طرفیندن سیاسی و ایقتیصادی بایکوتا معروض قالدی. اؤلکه دخیلیندا ساداتین سیاستیندن ناراضیلیق میصر پرزیدنتینه سوء قصد ائدیلمسی ایله نتیجه‌لندی. ۱۹۸۱-جی ایلین اوکتوبریندا حربی پاراد زامانی او اؤلومجول یارالاندی. او وقته قدر پرزیدنت موعاوینی وظیفه‌سینی توتان حوسنو موبارک اؤلکه‌نین پرزیدنتی اولدو. ح. موبارک حؤکومتی میلّی ایقتیصادیییاتین مؤحکملندیریلمسینه و دؤلت بؤلمسینین اینکیشاف‌ینا بؤیوک دیقت یئتیررک تارازلاشدیریلمیش سیاست آپارماغا باشلادی. اؤلکده خوصوصی بؤلمنی و خاریجیی اینوئستیسییا قویولوشونو ستیموللاشدیران بیر سیرا قانونلار قبول اولوندو. دخیلی تهلوکه‌سیزلییی و ثابیتلی تأمین ائتمک سیی موبارکین سیاستینده مهم یئر تۇتوردو. ائکسترئمیست مسلمان تشکیلاتلارین فعالیتی اوزئرینده نظارت قویولدو. دؤلتین دونیوی کاراکتئری گوجلندیریلدی. دئموکراتییانین اینکیشاف‌ینا کؤمک ائدن تدبیرلر حیاتا کئچیریلدی. لئقال مخالیفت پارتییالارینین سربست فعالیتینه ایمکان یارادیلدی. خاریجیی سیاست ساحه‌سینده میصر بیر سیرا عرب اؤلکه‌لری ایله دوستلوق علاقه‌لرینی برپا ائتدی. اسراییل صولح یولویلا سینای یاریم آداسینی میصره قایتاردی، لاکین بۇ اؤلکه ایله موناسیبت‌لرین نورماللاشدیریلماسی کئمپ-دئوید راضیلاشمالاریندان ایرلی گئتمدی. میصر عئینی زاماندا فلسطین عربلرینین ده قانونی حقوقلارینی مودافیعه ائدیر.

## جوغرافی موقعیتی
میصر آفریقا قطاع‌سینین شیمال-شرقی حیصه‌سینده یئرله‌شیب‌دیر. اؤلکنین شیمالی آرالیق دنیزینین سولاری ایله ایحاطه اوْلونور. اورادا سینای یاریم آداسی واسیطه‌سی ایله اؤلکه‌نین یاخین شرقه چیخیشی واردیر. بورادا قدیم زامانلاردا یالنیز نیل چایی حوزه‌سینین اطرافی میصر اؤلکه‌سی ساییلیردی. بۇ چایین موجود اولماسینا گؤره اورادا ان قدیم زامانلاردا اکینچیلیک و حئیواندارلیق اۆچون الوئریشلی ایمکانلار یارانماسیدیر و بۇ بؤلگه، مئسوپوتامییا ایله بیرلیکته، بشریتین ان قدیم مدنیت اوجاقلاریندان بیری اوْلموشدور. نیل چایینین و اوراداکی اراضیلرین آرالیق دنیزینه یاخینلاشان حیصه‌سی اوچبوجاق شکیللی اولدوغونا و عئینی آدلی یونان حرفینه بنزدییینه گؤره اورایا «دئلتا» دئییلیر. «دئلتا» دا یئرلشمیش ویلایت لر بۇ چایدان، بیر چوْخ مجرالارلا آخدیغینا گؤره، هم ده خاریجیی باسقینلاردان قورونماق اۆچون ایستیفاده ائدیردیلر. میصر، اوچ قطاع‌نی – آسیا، آفریقا و اوروپانی بیرلشدیرن یوللارین کسیشدییی مرکز، ان قدیم دونیا تمدنی اؤلکه‌لریندن بیریدیر. اؤلکه آفریقانین شیمال-شرقیینده و آسیانین جنوب-غربینده یئرله‌شیب‌دیر. شرقدن ایسرائیل، جنوبدان سودان، غربدن لیبی دؤلتلری ایله هم سرحددیر. شیمالدان آرالیق دنیزی، شرقی‌دن – قیزیل دنیز ایحاطه ائدیر. اؤلکنین ساحه‌سی 1.001.450&nbsp;km²-دیر

## اهالیسی
۲۰۱۱-جی ایلده میصر اهالیسی خاریجیده یاشایان ۷ میلیون نفرله بیرگه اهالیسینین سایینین ۸۸ میلیونا چاتیب. اؤلکده ایشلین اهالینین سایی ایسه ۲۹ میلیون نفردیر. میصر، یئنی آچیقلانان اهالی سایی ایله آلمانییانی گئریده قویاراق دونیانین ان چوْخ اهالیسی اوْلان ۱۴-جو اؤلکه‌سینه چئوریلیب. میصر یئنی اهالی سایی ایله اورتا شرقده ایران و تورکیه‌نی گئریده قویوب. ایشسیزلیک نسبتی اؤلکه‌ده سورعتله یوکسلرک ۱۱، ۹ فایزه چاتیب.

## دؤلت قورولموشو
۱۹۵۳-جو ایلدن یاریپرزیدنت جومهوری‌سیدیر. ۱۹۶۷-جی ایلدن فوق‌العاده وضعیت قانون ایله ایداره اوْلونور.

## پول
پول واحدی – میصر فونتودور. فونت ۱۰۰ پیاسترا بؤلونور. یئرلی پولون آشاغیداکی دیرلری وار: ۱۰۰، ۲۰، ۱۰، ۵، ۱ میصر فونتو بانکنوتلاری؛ ۵۰، ۲۵ پیاستر بانکنوتلاری؛ ۲۰، ۱۰، ۵ خیردا پوللاری. والیوتانین ده‌ایش‌دیریلمسی یئرلی بانکلارین واسیطه‌سیله حیاتا کئچیریلیر. کرئدیت کارتلاری ایری مئهمانخانالارین چوْخوندا قبول ائدیلیر. بیر آمریکا دوللاری تقریباً ۳٬۵ میصر فونتونا ده‌ایش‌یلیر.
## گؤرونتولر

File:Flag of Egypt.svg
File:Coat of arms of Egypt (Official).svg
File:Egypt in its region (undisputed).svg
File:Lake Nasser location.png
File:Egypt-CIA WFB Map.png
File:Egypte_carte.png
File:AmmutPapyrus.jpg
File:Milkau Der heilige Baum von Heliopolis mit Thot und Seschet 15-2.jpg


## قایناقلار

## خاریجی لینکلر

; دؤولت
* Egypt Information Portal (Arabic, English)
* Egypt Information and Decision Support Center (Arabic, English)
* Egypt State Information Services (Arabic, English, French)
* Egyptian Tourist Authority 

; عومومی
* Country Profile from the BBC News
* 
* Egypt profile from Africa.com
* 
* <big>Egypt news</big> 
* 
* 
* 
* 
* Egypt Maps – Perry-Castañeda Library Map Collection, تکزاس بیلیم‌یوردو، آستین

; تیجارت
* World Bank Summary Trade Statistics Egypt

; باشقا
* *[http://www.gutenberg.org/etext/17321 History of Egypt, Chaldea, Syria, Babylonia, and Assyria in the Light of Recent Discovery]* by Leonard William King, at Project Gutenberg.
* Egyptian History (urdu) 
* *By Nile and Tigris* – a narrative of journeys in Egypt and Mesopotamia on behalf of the British museum between 1886 and 1913, by Sir E. A. Wallis Budge, 1920 (DjVu and layered PDF formats)
* Napoleon on the Nile: Soldiers, Artists, and the Rediscovery of Egypt.

بؤلمه:North African countries
بؤلمه:Western Asian countries
بؤلمه:Saharan countries
بؤلمه:عرب دؤولت‌لری
بؤلمه:Developing 8 Countries member states
بؤلمه:دوْغو آغ‌دنیز
بؤلمه:جی ۱۵ اؤلکه‌لر
بؤلمه:آفریقا بیرلیگی اؤلکه‌لری
بؤلمه:عرب بیرلیگی اؤلکه‌لری
بؤلمه:Member states of the Organisation internationale de la Francophonie
بؤلمه:ایسلام ایش‌بیرلیگی تشکیلاتی اؤلکه‌لری
بؤلمه:Member states of the Union for the Mediterranean
بؤلمه:بیرلشمیش میلت‌لر اؤیه‌سی اؤلکه‌لر
بؤلمه:اوْرتا دوْغو اؤلکه‌لری
بؤلمه:Near Eastern countries
بؤلمه:۱۹۲۲ میلادی ایلده قورولان بؤلگه‌لر و اؤلکه‌لر
بؤلمه:1922 establishments in Egypt
بؤلمه:1922 establishments in Africa
بؤلمه:Countries in Africa
بؤلمه:آسیا اؤلکه‌لری

بؤلمه:غربی آسیا اؤلکه‌لری
بؤلمه:آرالیق دنیز بیرلییینین عوضو دؤولتلری
بؤلمه:یاخین شرق اؤلکه‌لر
بؤلمه:۱۹۲۲ - جی ایلینده میصر اؤلکه‌سینده یارانانلار
بؤلمه:1922 establishments in Asia