open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
تورکمنچای

**تورکمانچای** ایرانین دوغو آذربایجان اوستانی'ندا یئرلشن بیر شهردیر. بو شهر میانه بؤلگه‌سی یئرلشیبدیر.

تورکمنچای گونئی آذربایجاندا واقع اولوب. ترکمانچای بیر کیچیک شهر سایيلیر بو شهر بوزقوش داغلارین گونئی طرفینده دن میانا-تبریز یولونون ایکینجی طولینه قدر وسعتی واردیر. 

بو شهرده دبلر و مراسیملرین ایندیه جک یئرینه گتیریلمگی اونون اوزون قیدمتیندن خبر وریر. اهالی سی زراعت و اکینچی لیک ایله مال حیوان ساخلاماغینان یاشایشلارین گئچیندیریرلر. یئر یورد ایله مال حیوان ایشینه باخمیانلاردا وار بونلار غوربتلری دولانیب  ایشچی‌لیک، فحله لیک، مهندیس لیک ایله دوکتور لیق یاخود راننده ، تونل، گاراژ ایله یول ایشلرینده دوام ائدیرللر.

تورکمانچای هاوا دورومو سرین اولدوغا گؤره  یاز ایله یای چاغلاریندا گورملی و تمیز هاوایا صاحیبدیر. آنجاق پاییز ایله قیش چاغلاریندا شاختا اولوب، قار یاغیش چوخ یاغیر. 

تورکمنچایلیلار و اطراف کندلری عینا ایران تورک دیللیلری کیمیی، تورک دیلینده دانیشیرلار و  لهجه لری تورک دیلینین غربی اوغوز لهجه‌سی اولان آذربایجان تورکجه‌سی‌دیر. 
left|thumb|تورکمنچای مقاوله امضالاما مراسمی
بو شهرین مشهور اولماسینا  سبب تورکمنچای مقاوله‌سی (عهد نامه‌سی)دیر. ۱۸۲۸-اینجی ایلده بۇ  مقاوله قاجار حکومتی و روس حکومتینین آراسیندا باغلانیب. بۇ مقاوله‌دن  سوْنرا ایروان خانلیقی، روسیه نین ترکیبینه گیردی. چار حوکومتی بورادا ارمنیستان آدلی بیر انظیباتی بولگه یاراددی.

تورکمنچای مقاوله‌سی امضالاندیقی عمارت بۇ شهرده ایندیه کیمی  قالیب‌دیر و عابباس میرزا کوچه سینده‌دیر. ترکمنچای، میانانین اینظیباتی منطقه سینده دیر.

## جمعیت و سوی دیل
بو شهر ۱۳۹۰ ایلینده ۷٬۰۹۴ نفر نوفوسی واریمیش کی ایندیه جک ۱۰٬۰۰۰نفره یئتیشیب دیر. بۇ شهرین بوتون اهالیسی آذربایجان تورکجه‌سی ایله دانیشیرلار و اونلارین دیلچه‌لری (لهجه‌لری) میانا و بستان‌آباد تورکجه‌سینین آراسیندا دیر.

## گزملی و گؤرملی یئرلر
ترکمنچایین گؤرملی یئلریندن بؤیوک آلمالی و اریکلی باغلار ، *جمعه مسجیدی*، *دؤولت کؤرپوسو*(خواجه غیاث کندی)، *تاریخی تپه سی* و  *ایمام زاده توربه‌*سینین آدینی چکه بیلریک.

**<u><big>تورکمانچای مدرسه و اوخوللاری</big></u>**

## قایناقلار

* http://madresehnews.com/fa/16356
* http://madresehnews.com/fa/16359

بؤلمه:میانا بؤلگه‌سی
بؤلمه:میانا بؤلگه‌سی‌نین شهرلری
بؤلمه:شرقی آذربایجان اوستانی‌نین شهرلری
بؤلمه:تورک شهرلری
مکزیک خلیجی

**مکزیک كؤرفزی** () ، ایسپانیا دیلی:  Golfo de México) — دونیانین ان بؤیۆک کؤرفئزی دیر. اطلس اوقیانوسونون باتی طرفینده ، آمریکا بیرلشمیش ایالت‌لرینین گونئی طرفینده و مکزیک اؤلکه‌سی‌نین باتی طرفینده و کوبا اؤلکه‌سی‌نین قوزئی طرفینده یئرلشن بیر کورفئزدیر. 
آمریکا بیرلشمیش ایالتلری نین فلوریدا تگزاس لوئیزیانا میسیسیپی ایالتی آلاباما ایالتلرینه یاپیشیر.
	
* یوکاتان * ایالتی‌نین آراسیندا بیر سو حوضه‌سی. 
بیضی شکیلده یاکلاشیک 810 مایل(1,500 کیلومتر-930 مایل) انی وار و ساحه سی 1.6 میلیون کؤب متیردیر. سولاری 2500 کوآدریلیون لیتر تخمین ویریلیب.

## قایناقلار

بؤلمه:آمریکا کؤرفزلری
زینب پاشا

**زینب پاشا**٬ تبریزین موباریز قادینلاریندان. زینب پاشا ۱۹۰۰-جۆ میلادی ایلینده قیرخ تبریزلی خانیم‌لا بیرگه فئودال قایدا-قۇراللاری‌نین چرچیوه‌سیندن چیخاراق داخیلی و خاریجی ایستیثمارا قارشی قوْرخمادان حربی موباریزه‌یه باشلاییر.

## عاییله
بیبی‌ شاه زینب، اون باشی زینب لقبلری ایله تانیلان زینب پاشا تبریزین عمی زین‌الدین محلّه‌سینده کندلی عاییله‌سینده آنادان اولموش. زینب پاشا آتاسی شئیخ سولیمان (شئیخ سلیم و یا شئیخ سلمان)ین یوْخسوللوغوندان اؤتری کیچیک یاشلاریندان چوخ چتین‌لیکلر چکمیش ایدی.
## قایناقلار

بؤلمه:آذربایجان شخصیتلری
بؤلمه:قادینلار
بؤلمه:کیمسه‌لر
تورکیه‌نین جوغرافی بؤلگه‌لری

**تۆرکیه‌نین جوْغرافی بؤلگه‌لری**، ۶ ژوئن - ۲۱ ژوئن ۱۹۴۱ تاریخلری آراسیندا آنکارادا توْپلانان بیرینجی جوْغرافیا کوْنگره‌سی طرفیندن معیّن اوْلونموشدور. کوْنگره ایلک، اوْرتا و لیسانس تدریس پلان پروْقراملاری ایله درس کیتابلاری، جوْغرافیا ترمینلری و جوْغرافی آدلارین یازیلماسی، تۆرکیه جوْغرافیاسی‌نین آنا خطلری و یئرلرین آدلاندیریلماسی اۆزرینده ایش آپارماق مقصدیله توْپلاشمیشدی. بۇ ایشین نتیجه‌سینده تۆرکیه‌نین اۆچ طرفی دنیزلرله چئوریلمیش اوْلماسی، داغلارین آنادوْلونون ایچ طبقه‌لرینی ساحیللردن آییرماسی، ایقلیم، نقلیات و بیتکی اؤرتویو کیمی معیارلار نظره آلیناراق تۆرکیه‌نین جوْغرافی بؤلگه‌لری معیّن‌له‌شیبدیر.

بیرینجی جوْغرافیا قۇرولتاییندا تۆرکیه‌نین جوْغرافیسی ۷ بؤلگه‌یه و ۲۱ بؤلمه‌یه آیریلمیشدیر.

## جوْغرافى بؤلگه‌لرین آییران عامیللر
جوْغرافى بؤلگه‌لر و جوْغرافى بؤلگه‌لرین حودودلارى تثپیت اوْلوركن بۇ عامیللر دیقّته آلینمیشدیر.
*طبیعت شرطلری
#موْقعیت
#اراضى شكیللری
#ایقلیم 
#بیتكى اؤرتوسو
*بشرى شرطلر
#اهالی
#مسکونلاشما
*ایقتیصادى شرطلر
#كند تصرّوفاتی
#حئیواندارلیق
#تیجارت
#تۇریزم

## بؤلگه‌لرین آدلاندیریلماسی
تۆركیه‌نین یئددى جوْغرافى بؤلگه‌سیندن دؤردونه قوْنشو اوْلدوغو دنیزین آدى وئریلمیشدیر (آغ‌دنیز بؤلگه‌سی، قارادنیز بؤلگه‌سی، اژه بؤلگه‌سی، مرمره بؤلگه‌سی). قالان اۆچ بؤلگه‌ده بۇتونو آنادولو ایچینده‌كى یئرلرینه گؤره آدلاندیریلمیشدیلار (ایچ آنادولو بؤلگه‌سی، دوْغو آنادولو بؤلگه‌سی، گونئی دوْغو آنادولو بؤلگه‌سی). تۆركیه‌نین جهت آدلاندیرمالاریندا دوْغو شرق، باتى غرب، گۆنئی جنوب، قوزئی شیمال اولاراق آدلاندیریلیر.

## بؤلگه‌لرین اهالیسی
تۆركیه ده كى جوْغرافى بؤلگه‌لر آراسیندا اهالى میقدارى و سیخلیغى اۆزوندن اؤنملى فرقلر گؤرونور. بو فرقلرین اوْلماسیندا فیزیكى شرطلر (ایقلیم اؤزللیكلری، یئر شكیللری، توْپراق خۇصوصیتی) و بشرى شرطلر (صنایعلشمه، كند تصرّوفاتی، یئرآلتى قایناقلاری، تۇریزم، نقلیات) اؤنملى روْل اوْیناییرلار. اهالینین چوخ اوْلدوغو بؤلگه مرمره بؤلگه‌سی، چوْخ آز اوْلدوغو بوْلگه ده دوْغو آنادولو بؤلگه‌سی‌دیر. مرمره نین چوخ اهالییه صاحب اوْلماسیندا ایىستانبول اؤنملى بیر روْل اویناییر.

## قایناقلار

بؤلمه:تورکیه
بؤلمه:تورکیه جوغرافیاسی
کوراوغلو

**کوْراوْغلو داستانی**  (، ، ، )، آلتای، تۆرکیه، تۆرکمنیستان و آذربایجان تۆرکلری‌نین افسانه‌لرینده و خالق احوالاتلاریندا ایشتیراک ائدن قهرمانی داستاندیر.

## حاقّیندا
کوْراوْغلو، بۆتون تۆرک دۆنیاسی‌نین اوْرتاق موْتیولریندن بیریدیر. آناسی ایشیقدان حامیله قالار و دیری-دیری باسدیریلاراق اؤلدورولر. آناسی چمبیل خاتوندور. آنادوْلودا کوْراوْغلو داستانی، قهرمانی روْشن آلی‌نین و آتاسی قوْجا یۇسیفین، بوْلو بَی ایله اوْلان مۆباریزه‌لرینی اله آلار. قهرمانی اوْن آلتی عصرده یاشامیش خالق اوْزانی کوْراوْغلودور. اصل آدی روشندیر. دیگر افسانه‌یه گؤره حسن خان آلی کیشی‌نین گؤزلرینی چێخاردیر و بۇ حادثه‌دن سوْنرا روْشن خالق آراسیندا کوْراوْغلو آدلاندیریلیر. 
## داستانین نۆسخه‌لری
### گۆنئی آذربایجان نۆسخه‌سی
تانینمیش فرانسه شرقشوناسی، شاعر و دیلمانجی الکساندر خوْدزکو گۆنئی آذربایجاندان اۇروپایا آپاردیغی "کوْراوْغلو" داستانی‌نین الیازماسینی حاجی میرزه ایسکندرین تشبّوسو ایله اینگیلیس دیلینه چئویریب لندنده درج ائتدیرمکله (۱۸۴۲) حماسه تاریخینده سیلینمز بیر ایز قوْیموشدور. داستانین سؤیله‌ییجیسی آشیق صادیق آدی ایله اۆن قازانمیش صادیق بَی اوْلموشدور. داستانی میرزه عبدالوهاب قلمه آلمیش، میرزه ایسکندرین نؤکر و قۇللوقچولاری - میرزه مهدی گیلانی، حضرتقولو بَی و یعقوب بَی ایسه بۇ ایشه شاهیدلیک ائتمیشلر. قلمه آلینما تاریخی: چرشنبه گۆنو، ربیع‌الاول آیینین ۱۵-ی، هیجری-قمری ۱۲۵۰-جی ایل. الیازمانین مۆلیفیندن سوْراق وئرن سوْن قئید ایسه بئله‌دیر:

"بۇ نۆسخه‌نی اولدن آخیرا قدر محمود خان دۆنبولی دیرجوی توْپلامیشدیر. متن دۆزگوندور، لاکین تۆرکی رسم‌الخطتینده بیر نئچه سهو گئدیبدیر. اۇلو میرزه ایسکندر بۇنو قئید ائتسه‌ده، اوْنلاری دۆزلتمه‌یه فۆرصت اوْلمادی.

بۇ نثر بیر ایل سوْنرا اوْ.ووْلفون ترجومه‌سینده آلمان اوْخوجولارینا دا چاتدیریلمیشدیر. یئنه همین ایلده ژوْرژ ساند "کوْراوْغلونون سرگذشت و ماجراجوییلری"نی آ. خوْدزکوْنون نثریندن ترجومه ائده‌رک "مۆستقیل ایجمال" ژۇرنالیندا، ۱۸۵۳-جۆ ایلده ایسه اوْغلو موْریس ساندین عکسلری اایله آیریجا کیتاب شکلینده چاپ ائتدیریلمه‌سی ائپوْسون (حماسه‌نین) اۇروپادا داها گئنیش وست آلماسینا تکان وئرمیشدیر. لندن نثری‌نین س. س. پئننی‌نین ترجومه‌سی ایله رۇس دیلینده‌کی چاپی (تیفلیس، ۱۸۵۶) ایسه ائپوْسا داها بؤیوک اوْخوجو ماراغینی قازانمیشدیر.
### تیفلیس نۆسخه‌سی
۱۹۶۷.جی ایلده گۆرجو ل. گ. چلایدزه تیفلیسده‌کی اليازمالار اینستیتوتوندا "کوْراوْغلو" داستانی‌نین اۇنیکال (منحصر به فرد) نۆسخه‌سینی تاپیر. تیفلیس نۆسخه‌سی داستان نۆسخه‌لری ایچینده ان قدیمیدیر: نۆسخه‌ده سۇ ایشاره‌لری وار - بۇ دا اليازمانین ۱۸۵۶-جێ ایلده يازیلیدیغینا ایشاره ائدیر. متنین قۇرولوشو، ایستیلی و دیلین اؤزللیکلری ایسه تکستین ۸۰-۱۰۰ ایل اول يازیلدیغینی و ۱۸۵۶-جی ایلده گۆنوموزه گلیب چاتمايان اليازمادان کؤچورولدويونو ثبوت ائدیر.

تبریز نۆسخه‌سیندن فرقلی اوْلاراق، بۇرادا کوْراوْغلو بوْلو بَيه قارشی دئيیل، صفوی شاهی بیر شاه عباسا قارشی ساواشیر. عثمانلی جانیشینی بوْلو بَيه گلینجه، اوْ، کوْراوْغلونون دوْستو کیمی تصویر اوْلونور. ان اساسی ایسه بۇ نۆسخه‌ده کوْراوْغلونون اصلن تۆرک جلالی طایفه‌سیندان اوْلدوغو بیلدیریلیر.

## قایناقلار
پاناما

**پاناما** اورتا آمریکا دا بیر اؤلکه . باشکندی پاناماسیتی دیر. 
	

## قایناق‌لار

## گؤرونتولر

Image:Flag of Panama.svg
Image:Coat_of_arms_of_Panama.svg
Image:casco_viejo_de_panama1.jpg
Image:cuidaddepanama1.jpg
Image:Traditional Panamanian Building.jpg
Image:COPA Aircraft at Tocumen.jpg
Image:Panama City, Panama - Night Shot.jpg
Image:Panama 024.JPG
Image:Panama city 1.JPG
Image:Panama city 2.JPG
Image:Distrito de La Chorrera.jpg
Image:Hospital Nicolas A. Solano.jpg
Image:Capira Panama.jpg
Image:El Chorro de La Chorrera.jpg
Image:Portobelo-Panama.gif
Image:La Granja, Panama.jpg
Image:Canopy en Colon.jpg
Image:Mercado de penonome.jpg
Image:Canopy en Anton.jpg
Image:Westland Mall.jpg
Image:Metromall Panama.jpg
Image:Albrook Mall.jpg
Image:Aeropuerto de David.jpg
Image:Aeropuerto de Tocumen.jpg
Image:Aeropuerto de Bocas del Toro.jpg
Image:Aeropuerto Marcos A Gelabert.jpg
Image:Escuela Secundaria Angel Maria Herrera.jpg
Image:Colegio Bilingue Alfred Nobel.jpg
Image:Rio Teribe.jpg
Image:Rio Chucunaque.jpg
Image:Rio_Boquete.jpg



بؤلمه:گونئی آمریکا اؤلکه‌لری
بؤلمه:ایسپانیا دیللی اؤلکه‌لر
بؤلمه:جومهوریت‌لر
بؤلمه:ایسپانیولجا دانیشان اؤلکه‌لر
بؤلمه:بیرلشمیش میلت‌لر اؤیه‌سی اؤلکه‌لر
بؤلمه:قوزئی آمریکا اؤلکه‌لری
اورتا آمریکا

**اورتا آمریکا** قوزئی آمریکا و گونئی آمریکا قاره لرینین آراسیندا یئر آلیر. پاناما کانالی بو بؤلگه ده دیر.
## مۆستقیل اؤلکه لر
* آنتیگوآ و باربودا
* باهاما
* باربادوس
* بلیز
* کاستاریکا
* کوبا
* دومینیکا
* دومینیکن جمهوریتی
* السالوادور
* گرانادا
* گواتمالا
* هائیتی
* هندوراس
* جامائیکا
* نیکاراگوئه
* پاناما
* سنت کیتس و نیس
* سنت لوسیا
* سنت وینسنت و گرنادینا
* ترینیداد و توباگو

## قایناقلار


## گؤرونتولر

Image:Mittelamerika-Pos.png
Image:CentralAmerica1860Map.jpg
Image:CIA map of Central America.png



بؤلمه:اورتا آمریکا
بؤلمه:اورتا آمریکا اؤلکه‌لری
بؤلمه:آمریکا اؤلکه‌لری
پارونق

**پارونق** اندونزینین بير شهري دير. بو شهرين ٢٠٠٧ اينجي ايلده ۲۲۶٫۶۹۰نفر اهاليسي وارميش.

## قايناق‌
بؤلمه:اندونزی شهرلری
عیاض اسحاقی

**عیاض اسحاقی**، (بعضی منبعلرده آیاس اسحاقی)، عیاض اسحاقی و یا اسحاق ایدیللی (د. 22 فئوریه 1878، قازان، تاتاریستان - اؤ. 22 جولای 1954، آنکارا، تورکیه)، قازان تاتاری یازیچی، ژورنالیست. مزاری ایستانبول ائدیرنه‌کاپی-دادیر. 
قازان تاتارلاری‌نین موستقیللیگینه اؤزونو حصر ائدن صنعتکار؛ حیکایه، رومان، تئاتر ژانریندا اثرلر وئرمیشدیر. روس اینقیلابیندان سونرا اؤلکه‌سینی ترک ائده‌رک ایستانبول و آوروپادا یاشامیش‌دیر. بوتون یارادیجیلیغیندا میلتچی‌لیک اوزرینده دایانمیشدیر. 
چیستای و قازان مدرسه‌لرینده و 1898 -1902 ایللری آراسیندا قازان موعلیم مکتبینده (قازان اوچیتئلسکایا شکولا) تحصیل آلیب. 1905ده گیزلی "تانگچی‌لار" تشکیلاتی‌نین قوروجولاری آراسیندا یئر آلدی. اوزون ایللر حبسخانادا قالدی. پاریس، بئرلین، وارشاوا و تورکییهده یاشاییب.

## اثرلری
### اؤیکولئری
* زیندان 
* پئشمان اولان خاتون 
* سوننئتچی بالبای 
* تاککئجی قیز 
* پاییز 
### رومانلاری
* موللا بوبای 
* اویگئ توتون 
* تاتارلارینین قیزی 
* اولو محمد 
### خاطیره
* خاطیره دفتری 
* اوتوز ایللیگیم 
### اویونلاری
* قادین ایلک حیات 
* ایکی آشیق 
* حیات یولوندا 
* دالغانین ایچینده

## قایناق



بؤلمه:تورک یازیچیلا‌ر
بؤلمه:تاتارلار
بؤلمه:تورک شاعیرلر
بؤلمه:کیمسه‌لر قارالامالاری
پاناما کانالی

**پاناما کانالی**،اورتا آمریکا دا بیر سو یولو. اطلس اوقیانوسو نو آرام اوقیانوسو نا وصل ائدن کانال. پاناما کانالی پاناما اؤلکه سینده یئر آلیر.

## قایناقلار
لوویلیانگ

**لِوویلیانگ**٬ اندونزی اؤلکه‌سی‌نین شهرلریندن. بۇ شهرین ٢٠٠٧-جی میلادی ايلینده ۲۱۶٫۳۰۰ نفر نۆفوسو وار ایميش.

## قايناق‌
بؤلمه:اندونزی شهرلری
گؤزل‌یورت

**مورفو** شهری (یونانجا: Μόρφου) قوزئی قیبریس تورک جومهوریتینده يئرلشيب دير. 2005 اينجي ايلده بو شهرين ۱۴٫۶۷۲ نفر اهالیسی وارميش.

## قايناق‌

بؤلمه:قیبریس شهرلري
لاتزیا

**لاتزیا** شهری (یونانجا: Λατσιά) گونئی قیبریس جومهوریتینده يئرلشيب دير. 2005 اينجي ايلده بو شهرين ۱۲٫۳۹۵ نفر اهالیسی وارميش.

## قايناق‌

## گؤرونتولر



file:Map Region of Lazio.svg



بؤلمه:قیبریس شهرلري
گئرماسوگیا

**گئرماگوسیا** شهری (یونانجا: Γερμασόγεια) گونئی قیبریس جومهوریتینده يئرلشيب دير. 2005 اينجي ايلده بو شهرين ۸٫۶۷۲ نفر اهالیسی وارميش.

## قايناق‌

بؤلمه:قیبریس شهرلري
دالی (زیپئرن)

**دالی** زیپئرن شهری (یونانجا: Δαλι) گونئی قیبریس جومهوریتینده يئرلشيب دير.2005 اينجي ايلده بو شهرين ۶٫۰۸۵ نفر اهالیسی وارميش.

## قايناق‌

بؤلمه:قیبریس شهرلري
نیکوزیا

**نیکوزیا** شهری (یونانجا: Λευκωσία),(تورکجه: Lefkoşa') قوزئی قیبریس تورک جومهوریتی‌نین تانیلمیش پایتختی.
## قایناق‌لار

بؤلمه:اوروپا باشکندلری
بؤلمه:قیبریس شهرلری
بؤلمه:آسیا
بؤلمه:آسیا پایتختلری
کاتو پولئمیدیا

**کاتو پولئمیدیا** شهری (یونانجا: Κάτω Πολεμίδια)شومالی قیبریس تورک جومهوریتی سیندا يئرلشيب دير. 2005 اينجي ايلده بۇ شهرين ۱۸٫۷۵۴ نفر اهالیسی وارميش.

## قايناق‌

بؤلمه:قیبریس شهرلري
لاله جوانشیر

**لاله جوانشیر** ـ چاغداش آذربایجانلی تورک شاعیر.

## یاشامی
لاله جوانشیر 1357-اینجی ایلده آذربایجانین موغانیندا دونیایا گلدی. ایلک تحصیلینه مغاندا باشلاییب اردبیل ده اوخوماسینا دوام ائدیب اورتا مکتبی بیترندن سونرا تبریز دانشگاهی نین زیست‌شناسی بؤلومونده اوخودو بو بؤلومو بیتیرمه دن 1381 ده آنکارا قاضی اونیورسیته سی نین تورک دیلی و ادبیاتی بؤلومونو قازاندی. داها سونرا 2006 ایلینده کانادایا کؤچدوکدن سونرا تورونتو اونیورسینه سینده تورکولوژی اوزره بوکسک لیسانس اوخودو. عینی اونیورسیته دن 2020 ایلینده تورک تاریخی و ادبیاتی آلانیندا دوکتورا درجه سینی آلدی. 
1379 اینجی ایلده، تبریز دانشگاهیندا صمد پورموسوی و مجتبی میرمجیدی ایله بیرلیکده بایقوش ادبیات درگیسینی حاضیرلادیلار. اوندان قاباقکی ایللرده صمد پورموسوی ایله بیرلیکده دوزنله دیکلری اوشاقلار کیلاسی اۆچون قارانقوش آدلی اوشاق درگیسی یاییملاییردیلار.
تبریزده "آیاق اوستو تنهالیق" آدلی بیر شعر کیتابی 1380-دا یاییملانیب. باکی دا عئینی اثرنین لاتین الفباسی سون یازیلارینی آرتیراراق چاپا گئدیب.
1386-دا فریبا وفی نین "حتی وقتی می خندیم اثرینی آذربایجان تورکجه‌سینه چئویردی. کیتاب باکی دا قانون یایین ائوی طرفیندن چاپ ائدیلدی.
## آیریجا باخ
* ایچ اسـتعمارین گـؤزه دیمی آلتیندا دانیشـیق دیلی و یـازی دیلی ترجیحی: آیدینیـن قلمی، آکتیویسـتین عملی!
* دیالوق؛ آذربایجان مسئله‌لری: اورمو گؤلو | لاله جوانشیر ایله موصاحیبه
* لاله جوانشیر: اۇرمیه گؤلۆنده وضعیت تحلۆکه‌نین زیروه‌سینده‌دیر
* لاله جوانشیر: «نه رئژیم، نه‌ده توْپلۇم آرتؽق اؤنجکی باشلانغؽج نؤقطه‌سینه قایؽدا بیلمه‌یجک»
* لاله جوانشیر: ایراندا تۆرکجه ساده‌جه دۇیغۇ ایفاده‌سی دیلی حالؽنا گلیر، آرتؽق بۇ دیلده دۆشۆنمۆرۆک
* لاله جوانشیر: ایراندا آذربایجان قادؽنؽنؽن حۆقۇقلارؽ پوْزۇلۇر
* لاله جوانشیر خلیل ریضا اولو تورکون "خیابانی یوردوندا" آدلی شعرینی اوخویور

## قایناقلار
* The Azerbaijani Civic Nation: a Diaspora-based Language Education Initiative for Azerbaijani-Turks in Iran; Vahid Qarabagli, The Caspian Post,  9 February 2023

بؤلمه:آذربایجانلی شاعیرلر
بؤلمه:تبریزلی شاعیرلر
بؤلمه:تورک شاعیرلر
بؤلمه:تورک یازیچیلا‌ر
بؤلمه:کیمسه‌لر
عباس باریز

**عباس اسلامی** شعرلرینده **باریز** تخلص ائدن گونئی آذربایجانلی ادیب و شاعیر.

## حیاتی
عباس باریز 1298 جی ایلده اهرین بیر آغاجلیغیندا یئرلشن، آی پیرزن کندینده دونیایا گلدی. آتاسی قارا داغ عالیمی شیخ الاسلام میرزا جعفریدی. اون آلتی یاشیندا اؤلاندان آنا دیلینده شعر قوشماغا باشلاییب. بالاجا عباس اؤز روحانی آتاسیندان درس آلیب و دینی حوزوی تحصیلینی داوام ائدیر. مالاریا اداره سینده ایشلیه رک سؤنرالار 1340 جی ایلدن 1370 جی ایله قدر معلیملیک ائتمیش و بو ایلده تقاعد اؤلموشدور. اؤنون ایلک کیتابی ائل داغینا سلام، شهریارین حیدر بابایه سلام اثرینه بنزتمه اولاراق 1333 ده یازیلیر. 1350 ایللرینده اؤنون نئچه نئچه بالاجا شعر دفتری یایلاناراق 1355 جی ایلده یاسلی ساوالان شعری دیللره دوشور ، و عباس باریز آدی آذربایجان خالق شاعیری کیمی تانینیر. اؤنون شعرلری کاست لرده توتولور ، موسیقیه بسده‌لنیر و آغیزلاردا اؤخونور.1357 جی ایلده «قیزیل قوش»آدیندا کیتابی فرامرز هاشمی و قهرمان خطیبی شعرلریله بیرلیکده باسیلیر. 1379 دا یاسلی ساوالان کیتابی 316صفحه ده 332 شعرینه اکتفا ائدرک چاپدان چیخیر.

## اثرلری
* ائل داغینا سلام
* قیزیل قوش
* یاسلی ساوالان

## قایناقلار

بؤلمه:آذربایجانلی شاعیرلر
بؤلمه:آذربایجانلیلار
بؤلمه:اهرلی شاعیرلر
بؤلمه:ایرانلی شاعیرلر
عبدالحمید چولپان

**عبدالحمید سلیمان اوْغلو چولپان** (1893-1938) ـ اؤزبکیستان یازیچیسی، شاعیری.

## یاشام
عبدالحمید چولپان، 1897 جی ایلده آنادان اولدو. آتاسی سلیمان گول‌محمد، ملا یونس اوْغلو تجارت ایشینه باخیردی و اؤیره‌تیم گؤرموش دیوان صاحبی و آیدین بیر شخصیت ایدی.

چولپان، عربجه، فارسجا، روسجا دیللرینی اؤیره‌نیب، کلاسیک اسلامی ادبیات ایله تانیش اولموش. 1905 ایلیندن سوْنرا تجدد طرفدارلاری طرفیندن چاپ اوْلان درگی لر واسطه سیله اسماعیل گاسپیرالی، محمد خوجا بهبودی، عبدالله اولانی و منور قاری کیمی جدیدچیلردن ائتگی‌لندی.

چولپان، 1917 ده "خلیل فرنگ" آدلی بیر پیئس یازدی. 1922 ده اؤزبک گنج شاعیرلری آدلی بیر آنتالوژی توپلادی. 1924 ده ایلک شعر کتابی اوْلان "بولاقلار" ی نشر ائتدی. همان ایل "اویانیش" اثرینی یازدی و 1926 دا "دان سیررلری" و 1930 ایلینده "ساز و چور" اثرلرینی – شعر اولاراق یاییملادی. چولپان بوتون بۇ شعرلرینده روسلار و انگلیسلره قارشی مبارزه روحونو دیریلتمک اۆچون چالیشدی.

چولپان، 1920 دن 1926 ایللرینه قده ر 28 -22 یاشلاریندا اولاراق، یازدیغی شعرلریله چوخلو شاعرلره تأثیر قویدو. بۇ شاعرلر دورانین مبارز آداملاری اولدولار او جمله دن: البک (1939 -1893)، بوتو (1940 – 1904)، شاکر سلیمان (1943 – 1900)، آیبک (1968 – 1905)، آیدین (1953 – 1906)، غیرتی (1968 – 1905)، حمید عالیمجان (1944 – 1909)، غفور غلام (1966 -1903)، و ظفر دیار (1946 – 1912) آدلارینی سایماق اولار. آنجاق چولپان، لیریزم و سمبولیزمی قوللاناراق مارکسیست دوزه‌نینه قارشی بورژوازیانی یایماغا سوچلاندی و 1937 جی ایلده استالین دادگاهلاریندا محکوم اولاراق اعدام اولوندو.

چولپان چاغداش اوزبک ادبیاتی نین تملینی قورموش و یولونو آچمیشدیر. او، حکایه، رومان، تنقید، تئاتر و چئویرمه لریله بؤیوک بیر حرکت یاراتمیشدیر. او ایلک شاعردیر کی "تاگور" و اوزبک لره تانیتدیردی. شکسپیردن، ماکسیم گورگی دن اثرلر آنا دیلینه چئویردی و اوزبک تورک ادبیاتینی زنگینلشدیردی.

## قایناقلار

* محمد قارا، اؤزبک تورکلری‌نین ادبیاتی، استانبول، 1998.
* م. کریمی، تورک دونیاسی، امید زنجان، نمره 287.

بؤلمه:اؤزبکستانلی شاعیرلر
بؤلمه:اؤزبکستانلی یازیچی‌لار
بؤلمه:تورک ادبیاتی
بؤلمه:تورک شاعیرلر
بؤلمه:تورک یازیچیلا‌ر
حمید عالیمجان

**حمید عالیمجان** (1909-1944) ـ اؤزبکیستانلی یازیچی و شاعیر.

## یاشاییش
حمید عالیمجان 1909 دا دونیایا گلدی. 1923 دن 1931 ایلینه قده‌ر پداگوژی آکادمیاسیندا یوکسک تحصیلینی بیتیردی. 1931 – 1927 ایللرینده "زرافشان غزئته‌سینده، سونرا 1934 – 1931 ایللرینده "قورولوش"، "سووئت ادبیاتی" درگی لرینده چالیشدی. اونون ده یرلی شعر کتابلاری چیخدیقدا آلقیشلاندی. 
حمید عالیمجان، بیر سیرا تئاتر اثری ده قلمه آلمیشدیر. عئینی حالدا "آلپامیش" داستانینی حاضرلاماقدا دا چالیشمیشدیر. امیر علی شیرنوائی حقینده ده گؤزه ل مقاله لر و آراشدیرمالار یازمیشدیر. او، عئینی حالدا روسجادان ده یرلی و کلاسیک اثرلری اؤز آنا دیلینه ترجمه ائتمیشدیر. نهایت 1944 جو ایلده بیر تصادوفده اؤلموشدور.
## اثرلری
کتابلاری بونلاردیر: 
* باهار (1929)، 
* دان ایسینتی‌سی (1930)، 
* آلوو ساچلاری (1931)، 
* اؤلوم دوشمنه (1932)، 
* یاریش (1932)، 
* دریا گئجه‌سی (1937)، 
* اؤلکه (1939)، 
* بخت (1940) و...

## قایناقلار

* محمد قارا، اؤزبک تورکلری‌نین ادبیاتی، استانبول، 1998.
* م. کریمی، تورک دونیاسی، امید زنجان، نمره 287.

بؤلمه:اؤزبکستانلی شاعیرلر
بؤلمه:اؤزبکستانلی یازیچی‌لار
بؤلمه:تورک ادبیاتی
بؤلمه:تورک شاعیرلر
بؤلمه:تورک یازیچیلا‌ر
محمد صالح

محمد صالح ـ اؤزبکیستانلی یازیچی، شاعیر.

## یاشامی
محمد صالح 1945 ایلینده آنادان اولدو و 1975 ده بیلیم یوردونو بیتیردی. فلسفه و ادبیاتا ماراق گؤسته ریب، دونیا ادبیاتی ایله ده دریندن تانیش اولدو. 1975 دن 1985 ایلینه قده ر یئددی شعر کتابی چاپ اولدو. 1982 ایلینده دده قورقود کتابینی و 1986 دا ضیا گؤگ‌آلپین "تورکچولوگون اساسلاری" کتابینی نشر ائتدی. آنجاق 1985 ده "پولیت بورویا مکتوب" عنوانی ایله سووئت اتفاقینا یازدیغی مکتوبلا بوتون ضیالیلار آراسیندا شهرت قازاندی. 1990 ایلینده تاشکنددن ملت وکیلی اولاراق پارلمانا گئتدی. محمد صالح، یونس امره نین دیوانینی دا اوزبکجه یه ترجومه ائتمیش و سونرالار اؤلکه سیندن اوزاق دوشموشدور. صالح 1993 جو ایلدن غربتده یاشاییر. 

## قایناقلار

* محمد قارا، اؤزبک تورکلری‌نین ادبیاتی، استانبول، 1998.
* محمدرضا کریمی، تورک دونیاسی، امید زنجان، نمره 287.

بؤلمه:اؤزبکستانلی شاعیرلر
بؤلمه:اؤزبکستانلی یازیچی‌لار
بؤلمه:تورک ادبیاتی
بؤلمه:تورک شاعیرلر
بؤلمه:تورک یازیچیلا‌ر
صوفی الله‌یار

**صوفی الله‌یار** ـ اؤزبکیستانلی مشهور متصوّف، شاعیر. اؤزبیک ادبیّاتی‌نین بؤیوک نماینده‌لریدن بیری.

## حیاتی
صوفی الله یار اؤزبیکستان دا سمرقندین مینار قیشلاغیندا دنیایا گلدی. کیچیکلیگینده تحصیل اۆچون بخارایا گئتدی. ادیب شیخلر مکتبی و بخارادا کی جویبار شیخلری مکتبینده تعلیم آلدی. اؤز دؤورونون اساسی و گرکلی علملرینی اوخودو؛ عرب و فارس دیللرینی اؤیرندی. 25 یاشیندا عبدالعزیزخان طرفیندن باجخانه محکمه‌سینده باجگیر تؤره عنوانینا تعیین‌لندی. کؤنلو آلچاق و درویش صفت اولدوغو اۆچون شاعر چوْخ کئچمه دی کی اؤز ایشلریندن واز کئچیب، مشهور شیخ نوروزا شاگرد اولدی. طریقت طلب‌لرینی باجاریب، شیخلیک مرتبه سینه چاتدی. صوفی الله یار تورکی و فارسی دیللرینده شعر یازیب. شاعر یارادیجیلیغی‌نین اساسی یؤنه‌لیشی اسلام دینی و شعریت قانون-قاعده‌لرینی خلق آره سیده یایدیرماغا چالیشیب.او اؤز شعرلریده قیامتدن قورخوش، عذاب-عقوبت، آجلیق، کلفت و مصیبتلره دؤزوملو اولماق؛ تقوا، ریاضت، ترک دنیاچیلیغا راغب اولماغا چاغیریر

## اثرلری
:# مسلک المتقین
:# مراد العارفین
:# مخزا المتقین
:# فوز النجات
:# میوه لر مناظره‌سی.

## قایناق‌لار

* محمد قارا، اؤزبک تورکلری‌نین ادبیاتی، استانبول، 1998.
* محمدرضا کریمی، تورک دونیاسی، امید زنجان، نمره 287.

بؤلمه:آذربایجانلی شاعیرلر
بؤلمه:اؤزبکستانلی شاعیرلر
بؤلمه:اؤزبکستانلی یازیچی‌لار
بؤلمه:تورک ادبیاتی
بؤلمه:تورک شاعیرلر
بؤلمه:تورک یازیچیلا‌ر
البک

**البک** تخلص ائدن **مشرق یونس‌اف** (1898-1939)، اؤزبکیستانلی شاعیر.

## یاشام
البک 1898 ده تاشکندین یانیندا تانری داغلاری نین اته گینده آنادان اولدو. چولپانین آچدیغی تورکستانین اویانیش و ملی ادبیاتی یولوندا ایره لی گئده ن بؤیوک بیر شاعردیر کی 1938 ایلیندن بیر سیرا مبارز ، ملی روحلو و تورکچو شاعرلرله یاناشی – قادری، چولپان، فطرت، عطاجان هاشم، قاضی عالم، قایم رمضان و باشقالاریلا برابر استالین حکومتی طرفیندن اؤلدورولدو.

ائلبک تحصیلینی بیتیردیکدن سونرا، بیر زمان چاپخانالاردا و مدرسه ده چالیشدی و بیر سیرا شعرلرینی یاییملادی. 1922 ده "اوزبک شاعرلری آنتالوژیسی" اثرینی چاپ ائتدیردی. ائلبک 1937 ایلینده ملتچی اولدوغو اۆچون سوچلانیب حبسه آلیندی. 1938 ایلینده 15 دقیقه لیک اویدورما بیر محکمه سینده محکوم اولدو! آنجاق تخفیف وئره رک 12 ایل دوستاغا راضیلاشدیلار. اما زوراکیلیغا دوام گتیرمه دن 1939 ایلینده حبسخانا وفات ائتدی.

## قایناقلار

* محمد قارا، اؤزبک تورکلری‌نین ادبیاتی، استانبول، 1998.
* محمدرضا کریمی، تورک دونیاسی، امید زنجان، نمره 287.

بؤلمه:اؤزبکستانلی شاعیرلر
بؤلمه:تورک ادبیاتی
بؤلمه:تورک شاعیرلر
تذكره شیخ صفی‌الدین اردبیلی

مولانا محمد نشاطی شیرازینین، شیخ صفی‌الدین اردبیلی حاقّیندا شیرازدا یازدیغی تۆرکجه‌ تذکره. بۇ  کیتاب، توکلی ابن بزاز اردبیلینین صفوة الصفا آدیلا مشهور اوْلان اسس المواهب السنیة فی مناقب الصفویة آدلی اثرین آزاد ترجمه‌سی دیر. بۇ  اثرده شیخ صفی‌الدین اردبیلی‌نین کرامتلری، حکایتلری و دوشونجه‌لری گلیب.

## کیتابین بؤلوملری
* اولکی باب: حضرت شیخ صفی‌الدین‌ین قدس الله سره حال ابتداسی؛
* ایکینجی باب: حضرت شیخ صفی‌الدین‌ین قدس الله سره کراملاتلاریندا کیم خلایقین نجاتینا تعلق دور؛
* اوچونجو باب: حضرت شیخ صفی‌الدین‌ین قدس الله سره کراملاتلاریندا کیم لطف ایله قهرین اوزریندن ظاهر اوْلوبدور؛
* دؤردونجو باب: حضرت شیخ صفی‌الدینین کلامی کیم بویوروبدور تحقیقاتدا؛
* بئشینجی باب: کراملاتلار کیم حضرت شیخ صفی‌الدین‌دن قدس الله سره صادر اوْلوبدور حیوانات‌لار ایلن گؤزگه نسته‌لرده؛
* آلتینجی باب: حضرت شیخ صفی‌الدین‌ین قدس الله سره سماع ایله وجدنده؛ 
* یئددینجی باب: تورلو تورلو کراملاتلاردا کیم حضرت شیخ صفی‌الدین‌دن قدس الله سره ظاهر اوْلوبدور؛
* سککیزینجی باب: حضرت شیخ صفی‌الدین اسحاقین قدس الله سره حمیده سیرتلرینده؛ 
* دوققوزنجو باب: حضرت شیخ صفی‌الدین‌ین قدس الله سره سایری‌لیغی و سببی و فانی دنیادان کؤچدوگو و اعلی جنّته منزل دوتدوغو ذکرینده؛
* اونونجو باب: اول کراملاتلاردا کیم حضرت شیخ صفی‌الدین‌ین قدس الله سره حیاتیندان سوْنرا ظاهر اولدبدور؛
* اون‌بیرینجی باب: حضرت شیخ صفی‌الدین‌ین قدس الله سره عظمتی ایله شهرتی و خلیفه‌لری کیم یئرین دؤرد گوشه‌سینده موجود ایدیلر؛
* اون‌ایکینجی باب: حضرت شیخ صفی‌الدین‌ین قدس الله سره مریدلری کراماتیندا.

## اثرین ایراندا یاییملانماسی
بو اثر داود بهلولی طرفیندن تصحیح اوْلوب، 1389 جو ایلده ایران]]ین قوم شهرینده ادیان بیلیم‌یوردو طرفیندن یاییملانیب.

## آیریجا باخ
* اردبیللی شیخ صفی
* عقائد اولیاء سبعه

## قایناقلار

بؤلمه:تصوف
بؤلمه:تورکجه اثرلر
بؤلمه:شیرازدا یازیلان اثرلر
عبدالله عاریفوو

عبدالله عاریف‌اوف (اؤزبک تورکجه‌سی: Abdulla Oripov)، آزاد اؤزبکیستان مارشی‌نین یازاری، آتشین دیلی و شاعریدیر.

## یاشام
عبدالله عاریف‌اف ۱۹۴۱-نجی ایلده دونیایا گلدی. ۱۹۶۳ده بیلیم یوردونو بیتیردی. موختلف درگی‌لرده چالیشمیش، ۱۹۶۴ده "مناجاتی دینلرکن" اثرینی، ۱۹۶۷ده "من سئویرم اؤزبکیستانی" آدلی شعر کتابلارینی یازدی. ۱۹۶۸ده "اؤزبکیستان قصیده‌سی"، ۱۹۸۰دا "حکیم و اجل" منظومه‌سینی "ابن سینا" یاشاییشی اساسیندا یازمیشدیر.
عبدالله عاریف‌اف، ۱۹۸۹ ایلینده اؤزبکیستانین میلی شاعیری عونوانینی آلمیشدیر.

## اثرلری
اونون باشقا کتابلاری بونلاردیر:
* اولدوز(1965)
* گؤزلریم یولوندا(1967)
* آنا جان(1969)،
* روحوم(1971)، 
* اؤزبکستان(1972)، 
* خاطره‌لر(1974)، 
* حیرت(1974)، 
* یوزه یوز(1979)، 
* صورت و سیرت(1981)، 
* نجات قالاسی(1981)، 
* ایللر آرمانی(1983)، ...

## قایناقلار

* محمد قارا، اؤزبک تورکلری‌نین ادبیاتی، استانبول، 1998.
* محمدرضا کریمی، تورک دونیاسی، امید زنجان، نمره 287.

بؤلمه:اؤزبکیستانلی شاعیرلر
بؤلمه:تورک ادبیاتی
بؤلمه:تورک شاعیرلر
تورکچولوگون اساسلاری

**تورکچولوگون اساسلاری**، ضيا گؤک آلپ 1923-جو ايلده نشر ائتديرديگی، تورک ميلتچي‌ليگي‌نين بوتون فيکير و تکليفلرينی بير سيستئم بوتؤولوگو ايچينده اورتايا قويان، مؤليفين موختليف زامانلاردا يازميش اولدوغو ايمتاحانلاردان توپلاديغی سوسيولوژی کيتاب. تورک ميلتچي‌لری‌نين اساس اثرلريندن بيری ساييلير. موصطفی کامال آتاتورکون ده بؤيوک اؤلچوده تاثيرلنديگي، ائتديگی اينقيلابلار و قوردوغو تورکييه جومهوريتينين پرده‌آرخاسي ائنتئل قوووه‌لردن بيريدير. موختليف واختلاردا رسمي و اؤزل قوروملار طرفيندن ياييملانميشدير. بونلارين ايچينده اثری قيسمن ساده‌لشديرن اولدوغو کيمی، اثرين ديل و اوسلوبونو تاماميله دييشديرميش اولانلار دا وار.

## کيتابين بؤلوم‌لری
**1. بؤلوم : تورکچولوغون اؤزو**
* تورکچولوغون تاريخی 
* تورکچولوک نه‌دير؟ 
* تورکچولوک و تورانچی‌ليق 
* ميللي کولتور و مدنيّت 
* خالقا دوغرو 
* باتي‌يا دوغرو 
* تاريخي مادده‌چی‌ليک و سوسيال ايدئاليزم 
* ميللي ويجداني گوچلئنديرمئک 
* ميللي دايانيشمايي گوجلندیرمک
* حرس و تهذیب
**2. بؤلوم : تورکچولوغون پروگرامی**
* ديلده تورکچولوک 
* ائستئتیک تورکچولوک 
* اخلاقی تورکچولوک 
* حقوقدا تورکچولوک 
* دين‌ده تورکچولوک 
* اقتصاددا تورکچولوک 
* سیاست‌ده تورکچولوک 
* فلسفه‌ده تورکچولوک

## قایناقلار

بؤلمه:آراشديرما کيتابلاری
بؤلمه:اينجه‌له‌مه کيتابلاری
بؤلمه:پوليتيک کيتابلار
بؤلمه:تورکچولوک
بؤلمه:تورکيه کيتابلاری
بؤلمه:1923 کيتابلاری
بؤلمه:سوسيولوژی کيتابلاری
بؤلمه:تورکجه کيتابلار
سلطان محمود زاهدی گیلانی

**سلطان محمود بن سلطان برهان‌الدین بن شیخ جمال‌الدین بن قطب‌الأولیاء شیخ زاهد گیلانی** (قرن 8-9هـ/13-14م) ـ عاریف و یازیچی.

## اثرلری
* عقائد اولیاء سبعه (تورکجه)

## قایناقلار

بؤلمه:تورک ادبیاتی
بؤلمه:تورک یازیچیلا‌ر
بؤلمه:عاریفلر
بؤلمه:کیمسه‌لر
بؤلمه:گیلانلی‌لار
ابن بزاز اردبیلی

**توکلی بن بزاز اردبیلی** (ق۸) اردبیللی شیخ صفینین مریدلریندن اولان و صفوة الصفا و کشف القلوب اثرلرینی یازان اردبیللی یازیچی.

## حیاتی
## اثرلری
* صفوة الصفا آدیلا مشهور اولان اسس المواهب السنیّه فی مواهب الصفویة
* کشف القلوب

## قایناقلار
* خان بابا مشار، مؤلفین کتب چاپی فارسی و عربی: ج۲، صص۲۷۱–۲۷۲.
بؤلمه:کیمسه‌لر
عقائد اولياء سبعه

**عقاید اولياء سبعه** ـ دوققوزونجو هجری یوزایلین ایلک بؤلوملرینده اردبیللی شیخ صفینین قایین‌آتاسی، گیلانلی شیخ زاهدین تۇرونو اولان سلطان محمود زاهدی گیلانی طرفیندن یازیلان تورکجه فلسفی ـ کلامی بیر  اثر. بو اثرین بیرجه تانینمیش نوسخه‌سی مشهد شهرینده، آستان قدس کیتابخاناسیندا ساخلانیلیر کی نادر شاه او نوسخه‌نی ایمام رضا حرمینه وقف ائتمیش.

## اولیاء سبعه
* شیخ زاهد گیلانی
* اردبیللی شیخ صفی
* شیخ جمال‌الدین زاهدی
** 

## قایناقلار

بؤلمه:تورکجه اثرلر
بای بورا بَی اوغلو بامسی بئیرک بویو (اوچونجو بوی)

**بای بورا بَی اوْغلو بامسی بئیرک**  دده قورقود کیتابی‌نین درسدن نۆسخه‌سی اساسیندا اوْن ایکی بوْیدان بیریدیر. واتیکان نۆسخه‌سینده بوْیون آدی حکایتِ بامسی بئیرک کیمی یازیلیبدیر.

## موضوع
بامسی بئيرک و بانو چیچک دۆنیایا گلن چاغدان بیر-بیرینه آداخلیدیرلار، آنجاق بیر-بیریلرینی تانیمیرلار. آيری-آيری اوْو ائدرکن گؤروشورلر، آرالاریندا بیر مۆناقیشه اۆزوندن گۆله شیرلر، آنجاق ایکیسی ده قۆه‌ده اۇيغون اوْلدوغو اۆچون بیر-بیریلرینه اۆستونلوک گله بیلمیرلر. بامسی بئيرک اؤزونو ایزله‌ين قێرخ ایگیدین اؤزونو مذمّت ائتمه‌مه‌سی اۆچون بانوچیچگ-ه طرف يۇمروق آتار و قازانار. بانوچیچک ایله بامسی بئيرک-ین اسیر دۆشمه‌سی نتیجه‌سینده اوْن آلتی ایل آيری قالیرلار. بۇ مدتده بانوچیچک مجبورا ائولنمک مجبوریتینده قالیر.توْی گۆنو بامسی بئيرک گله‌رک بانوچیچگی گئری آلیر.

نئچه ایلدن سوْنرا اۇروز، بامسی بئيرگی اوْباسینا دوْستلوق قورماق بهانه سیله چاغیرار. آنجاق اوْنا پۇسقو قۇروب و اوْنو یاخالاییب ساغ الینی کسر.

حیکايه، تۆرک مدنیتینده قادینلارین دا کیشیلرله برابر گؤرولدويونو گؤستریر.

## قایناقلار

بؤلمه:دده قورقود کیتابی
بؤلمه:دده قورقود کیتابی‌نین بویلاری
سالور قازانین ائوی‌نین یغمالانماسی بویو (ایکینجی بوی)

**سالور قازانین ائوی‌نین یغمالانماسی** دده قورقود کیتابی‌نین درسدن نۆسخه‌سی اساسیندا اوْن ایکی بوْیدان بیریدیر. واتیکان نۆسخه‌سینده بوْیون آدی حکایتِ سالور قازانین ائوی یغمالاندویودور کیمی یازیلیبدیر.

## موضوع
دده قوْرقود حیکايه‌لری آراسیندا يئر آلان سالور قازانین ائوی‌نین یغمالانماسی، بیر مراسیم زامانی سرخوْش اوْلان سالور قازان اوْوا گئتمک ایسته‌مه‌سی ایله باشلايیر. دايیسی‌نین قارشی چێخماسینا باخماياراق، اوْغلو اۇروز-ۇ چادیرینی قوْروماسی اۆچون قوْيوب اوْوا گئدیر. سالور قازانین يوْخلوغونو فۆرصت بیلن دۆشمنلری ائوینی باسیر، عایله‌سیندن اوْلمايان ساری قۇلماش آدلی شخص چادیری قوْرويارکن، قاراچوق چوْبانین ایکی قارداشی دا قوْيونلارینی قوْرويارکن اؤلور، آروادی بۇرلا خاتون، اوْغلو اۇروز و آناسی اسیر ائدیلیر. اوْو زامانی پیس بیر يۇخو گؤرن سالور قازان، قارداشی قارا گؤنه‌يه مۇراجعت ائدیر، آنجاق قارا گؤنه قاراباسمالارین تفسیری سالور قازانین قوْرخوسونو آرتیریر. سالور قازان اوْوو بۇراخیب چادیرینا قايیدیر، اوْلانلاری گؤرور و عایله‌سینی آختارماغا باشلايیر.

حیکايه‌ده دده قوْرقودون دیگر حیکايه‌لرینده ده اوْلدوغو کیمی دؤورون تۆرک مدنیتی‌نین حیکايه‌نین تامامیندا چوْخ قاباریق اوْلدوغو گؤرونور. حیکايه‌نین مۆقايسه‌لی ایستروکتورو، صۆلح‌سئور عایله مدنیتی ایله دؤيوشچو اجتماعی مئيللر آراسیندا ضدلشمه‌لری گؤستریر. جمعیت داخیلینده دؤيوشچو خۆصوصيتی ایله حؤرمت گؤرن سالور قازانین جنگاورلیک عکسی اوْلان اوْو هوسکاری ایله عایله ایچینده فلاکته سبب اوْلماسی، اجتماعی سویه‌ده مدنیتله عایله سویه‌سینده مدنیتین تام معناسی ایله اۆست-اۆسته دۆشمه‌دیگینی بیزه گؤستریر.
## بوْیداکی شخصیتلر
سالور قازان، قارا گونه، اوروز و قاراچوق چوْبان دده قوْرقود کیتابی‌نین ایکینجی بوْیونون اساس شخصیتلریدیرلر.
### سالور قازان

سالور قازانین ائوی‌نین یغمالانماسی دده قورقود کیتابی‌نین ایکینجی بویو اولاراق سالورقازانین آدی ایله باغلیدیر. بۇ بویدا قازان بَی بئله گؤستریلیر:

قازان بَی ایکینجی بوْیدا اوْوا چیخان زامان گۆرجیستان شاهی شوکلی ملیک ائوین-یۇردون تالان ائدیر. قازان بَی یۇخو گؤره‌رک ائوینه دؤنوب ماجرانی بیلیب کافیرلر گئدن یوْلو سوْروشا-سوْروشا گئدیر. سۇدان سوْروشوب کئچندن سوْنرا قۇردا راست گلیر:

## قایناقلار

بؤلمه:دده قورقود کیتابی
بؤلمه:دده قورقود کیتابی‌نین بویلاری
گنجینه نشاط

**گنجينه نشاط**، ميرزا عبدالوهاب معتمدالدوله نشاط اصفهانینين منشآتيني و مکتوبلاريني احتوا ائدن مجموعه‌نين آدي دير.  باشليقلي بئش بؤلومدن اولوشان بۇ اثرده معتمدالدوله‌نين منشآتي، خصوصي مکتوبلاري، حؤکومت آدينا يازديغي رسمي مکتوبلار و فرمانلار يئر آلير. منشآتي اوچ ديلده يازيلان بۇ اثر، تورک ديلي‌نين قاجاردؤنه‌مي ايراندا فارس و عرب ديللري ايله ياناشي، رسمي بير ديل کيمي قوللانيلماسيني گؤسترير. گؤروندويو کيمي تورکجه منشآتين بير سيراسي، رسمي و حؤکومتي منشآت‌دير.

## اثرین یاییملانماسی
بو اثرين ايلک چاپي نشاطين 22 ايل اؤلوموندن سوْنرا 1266هـ ايلينده  و سوْنرا 1281هـ ايلينده داش‌باسما بيچيمينده ياييملانميش. سوْنرا ائله بۇ باسقي  عنوانيندا کتابفروشي محمودي طرفيندن افست اولاراق نشر اولموشدو .

## قایناقلار

بؤلمه:تورکجه اثرلر
دیرسه خان اوغلو بوغاج خان بویو (بیرینجی بوی)

**دیرسه خان اوْغلو بوغاج خان** دده قورقود کیتابی‌نین درسدن نۆسخه‌سی اساسیندا اوْن ایکی بوْیدان بیریدیر. واتیکان نۆسخه‌سینده بوْیون آدی حکایتِ خان اوغلو بوغاج خان کیمی یازیلیبدیر.

## موضوع
باياندور خانین صؤحبتینه گئدن دیرسه خانین قارا اوْتاغا اوْتورتولماسی ایله دیرسه خانین قارشیلانماسی سێراسینداکی دۇيغو و دۆشونجه‌لری ایله اوْغلو بۇغاج خانین قهرمانلیقلارینی ایضاح ائدن دده قوْرقود حیکایه‌سی.

باياندور خان حؤکم خالقا هر ایل بؤيوک مراسیم تشکیل، يئنه بیر ایل گله‌جک قوْناقلارین اۆچ آيری چادیردا آغیرلانماسینی امر ائدیر. بۇنلار آق، قێرمیزی و قارا چادیرلاردیر. آق چادیر اوْغلان اۇشاغی اوْلانلارا، قێرمیزی قێز اۇشاغی اوْلانلار اۆچون، قارا چادیر ایسه هئچ اۇشاغی اوْلمايانلار اۆچوندور. بايیندیر خان اۇشاغی اوْلمايانلاری، اوشاق بوْیلارینا دۆشمه‌یَنلری تانری‌نین لعنت اوْلانلاری اوْلاراق گؤرور. دیرسه خانین ایسه اۇشاغی يوْخدور يانینداکی ۴۰ آدامیيلا گلدیگینده بۇ داورانیشی خوْش قارشیلاماز و خانیمینا حساب سوْروشماغا قرار وئریر. خانیمیندان حساب سوْروشارکن اؤزونو اؤيود-نصیحت دینلرکن تاپار، آما اؤيودو ده تۇتار و بؤيوک يئمک نیظاملار. اینسانلارا کؤمک ائدر خئير دۇعاسی آلیر و سوْنوندا ساغلام بیر اوْغلو اوْلور. اوْغلان بؤيوير و باياندیر خانین بؤيوک بوْغاسیيلا گۆله‌شیر، قۆتلی يۇمروغويلا اؤکوزو دۆزومونلر و يئنر. شان قازانار دده قوْرقودون ایلتیفاتلارینا نایل اوْلور، آتاسی طرفیندن دا تلطیف اوْلوناجاق. بۇنو قێسقانان آتاسی‌نین ۳۴ آدامی فسادلیق دۆشونورلر و آتاسینی بۇغاج خانا قارشی دوْلدورورلار. بیر اوْو نیظاملارلار و اوْ سێرادا جۆر اوْيونلارلا اوْغلانی آتاسینا وۇردورورلار. بۇغاج خان آناسی‌نین سۆدو و داغ چیچگی اوْغلانین ياراسینا درمان اوْلور. اوْغلان ۴۰ ایگید طرفیندن قاچیریلان آتاسینی قۇرتارار. دیرسه خان اوْغلونا تاخت وئریر.

## بوْیدا اوْلان اسکی رسملر و اینانجلار
بوْیدان بایاندور خانین قوْناقلیغیندا، اوْغلو اوْلان کیشی‌نین اوْتاغی آغ بوْیالی، قیزی اوْلان کیشی‌نین اوْتاغی قیزیل بوْیالی و قیز-اوْغلو اوْلمایان کیشی‌نین اوْتاغی قارا بوْیالی اوْلماق گؤرسه‌نیر. اوْلادی اوْلمایانی الله تعالی قارغاییب دئییرلر.

بوْیدا تانریدان حاجت ایسته‌مک و حاجت قبول اوْلماغی اۆچون قۇربان کسمک، یوْخسوللارا پای وئرمک و بۇنا اوْخشار ایشلر شرح ائدیلیر:

بوْیدا اۇشاغی دایه الی ایله بؤیومه‌سی سؤیله‌نیر:

اَیلنجه اۆچون بۇغا ایله بۇغرا ساواشدیرما رسمی:

## بوْیداکی شخصیتلر
بایاندور خان، دیرسه خان و بوغاج خان دده قوْرقود کیتابی‌نین بیرینجی بوْیونون اساس شخصیتلریدیرلر.
### بایاندور خان

دده قورقود کیتابی‌نین دیرسه خان اوْغلو بوغاج خان بوْیوندا (بیرینیجی بوْی) بایاندور خان باره‌سینده بۇنلار یازیلیبدیر:

## قایناقلار

## قئیدلر

بؤلمه:دده قورقود کیتابی
بؤلمه:دده قورقود کیتابی‌نین بویلاری
عبدالله میرزا دارا

**عبدالله میرزا دارا** ـ (1211-1270) شاعیر و سیاست آدامی. زنگان حاکیمی اوْلان قاجار شاهزاده‌سی، فتحعلی شاهین اون بیرینجی اوْغلو. فتحعلي‌شاه‌ين اون‌بيرينجي اوْغلو اوْلان و  تخلصي ايله تانينان عبدالله میرزا دارانین تؤره‌مه‌سیندن اوْلان قاجار سلاله‌سی ده عموما دارائی خاندانی آدیلا تانینیر.

## شعر دیوانی
 تخلصي ايله تانينان مرحوم عبدالله ميرزانين بئش مین بیت‌لیک بير شعر ديواني وار . عموم قاجار شاه‌لاري و شاهزاده‌لري کيمي، نين دا ديوانيندا اؤز آنا ديلينده يازديغي بير چوْخ تورکجه شعرلر يئر آلميش.

## نکاح‌نامه قباله‌سی
عبدالله میرزا دارانین نکاح‌نامه‌سی، نشاط اصفهانینین انشاسی ایله تورک دیلینده یازیلیب.

## قایناق‌لار

بؤلمه:آذربایجانلی شاعیرلر
بؤلمه:تورک شاعیرلر
بؤلمه:قاجارلار
بؤلمه:کیمسه‌لر
دارایی خاندانی

**دارائی خاندانی**، فتحعلي‌شاه‌ين اون‌بيرينجي اوْغلو اوْلان عبدالله میرزا دارانین تؤره‌مه‌سیندن اوْلان قاجار سلاله‌سی. 

## شخصیت‌لری
بو خاندان عبدالمجيد ميرزا کيمي بؤيوک عاليم‌لر، و اميرخسرو دارایی، برهان السلطنه ابراهيم ميرزا دارائي، شکرالله ميرزا دارائي، جهانسوز ميرزا دارائي, جهانگير دارا, حمزه ميرزا دارا, فاطمه سلطان دارائي و آزاده دارائي کيمي فرزانه شاعيرلر بيليم و فرهنگ دونياسينا تقديم ائتميش.

## قایناقلار

بؤلمه:زنگانلی‌لار
بؤلمه:قاجارلار
بؤلمه:کیمسه‌لر
نشاط اصفهانی

**معتمدالدوله** لقبی و **نشاط** تخلصی ایله تانینان **میرزا عبدالوهاب موسوی اصفهانی** (1175ق ـ 1244ق) ـ قاجار دؤنمینده و درباریندا یاشایان ادیب، خطاط، شاعیر و سیاست آدامی.

## حیاتی
نشاط، 1175 ـ جی قمری ایلینده اصفهان شهرینده  خاندانیندا دونیایا گؤز آچمیش. بیر سیرا قایناقلارا گؤره، نشاطین اولو باباسی حاجی حکیم سلمان موسوی حسینی، صفوی دؤنه‌مینده شیرازین جهرم قصبه‌سیندن اصفهانا کؤچموش و قیزیلباش سارایی‌نین سی اولموش.

نشاط 1218 ـ جی ایلده 43 یاشی وارایکن تهرانا گلمیش و قاجار سارایینا چاغیریلمیش، اؤنجه منشی اولموش و سوْنرا  سوروملوسو کیمی چالیشمیش‌دیر. معتمدالدوله بیر دؤنه فتحعلی‌شاهین ائلچیسی کیمی پاریسه گئتمیش و ناپلئونلا گؤروشموش. ایکی دؤنه ده افغانلار باش‌قالدیری‌سینی یاتیرتماق اۆچون خوراسانا گؤندریلمیش و اوغورلا گئری دؤنموش‌دور.

نشاط زنگین بیر عائله‌ده بویا باشا چاتمیش و الی‌آچیقلیق‌لا بوتون مالینی ال‌دن وئرمیش و نهایت بورجلو دوشور. اونون آغیر بورجلاری بو شریف انسانین حالینا واقف اولان قاجار خاقانی طرفیندن اؤده‌نیلیر.

نشاط بیر بؤیوک ادیب و خطاط اولاراق تورکی، عربی و فارسی دیللرینده تام اوستالیق و باجاریق‌لا شعر و منشآت یازان بیر یوکسک رتبه‌لی سیاست آدامی‌دیر. اونون بیر سیرا ملمع شعرلری‌ده وار. آنجاق اونون ایراندا حسین نخعی تحقیقی ایله چاپ اولان دیوانیندا تورکجه شعرلری گتیریلمه‌ییب‌دیر.

نشاط اوچ گون اؤلوموندن اؤنجه سایری‌لیق یاتاغیندا آلتداکی بو تورکجه رباعی‌نی فتحعلی‌شاها خطاب یازمیش :

شه یاغی‌سیدین ساغینما ساغین ساقی

ساغر دور و توت باشی جناغین ساقی

ساقیمنی بوشاتما جامدین قویما سولای

تولدوردی اجل یاغی ایاغین ساقی

سوندا نشاط 1244هـ دوشنبه گونو ذیحجه آیی‌نین بئشینده دونیایا گؤز یوموب، تورپاغا تاپشیریلیر.

## اثرلری
* گنجینه نشاط (تورکجه، عربجه، فارسجا)
* دیوان و منشآت نشاط اصفهانی (تورکجه، عربجه، فارسجا)
* رشحات

## قایناقلار

* مدرس تبریزی، میرزا محمدعلی؛ ریحانة الأدب: ج6، صص175-176؛ 
* مشار، خان بابا؛ مؤلفین کتب چاپی فارسی و عربی: ج4، صص31-32.

بؤلمه:ائلچی‌لر
بؤلمه:تورک شاعیرلر
بؤلمه:تورک یازیچیلا‌ر
بؤلمه:قاجارلار
بؤلمه:کیمسه‌لر
فرانسه دیلی

upright=2|بندانگشتی|
** فرانسه دیلی **(Français) هیند اوروپا دیللرینین بیر عضوو و رومن دیلرینین آلت قولوندان بیر دیل دیر. بۇ دیل هم اوروپادا هم‌ده فرانسه نین قدیم موستعمیره اؤلکه لرینده رسمی دیر. بۇ دیلی ۱۳۶ میلیون اینسان آنادیل عنوانیندا و۱۹۰ میلیون اینسان دا ایکینجی دیل دانیشیرلار. فرانسه دیلی بیرلشمیش میللتلر و ۲۲ اؤلکه ده رسمی دی. فزانسه دیلی ،اوروپا بیرلیگینده اینگیلیس و آلمان دیللریندن سوْنرا اؤچونجو بؤیوک دیل دیر.

## قایناقلار

بؤلمه:French language
بؤلمه:Fusional languages
بؤلمه:Languages attested from the 9th century
بؤلمه:Languages of France
بؤلمه:Languages of Algeria
بؤلمه:Languages of Belgium
بؤلمه:Languages of Benin
بؤلمه:Languages of Burkina Faso
بؤلمه:Languages of Burundi
بؤلمه:Languages of Cambodia
بؤلمه:Languages of Cameroon
بؤلمه:Languages of Canada
بؤلمه:Languages of the Central African Republic
بؤلمه:Languages of Chad
بؤلمه:Languages of the Comoros
بؤلمه:Languages of the Republic of the Congo
بؤلمه:Languages of the Democratic Republic of the Congo
بؤلمه:Languages of Djibouti
بؤلمه:Languages of French Guiana
بؤلمه:Languages of French Polynesia
بؤلمه:Languages of Gabon
بؤلمه:Languages of Guinea
بؤلمه:Languages of Haiti
بؤلمه:Langu
بروکسل

**بروکسل**  بلژیکین پایتختی و اروپانین چوخلو ایداری تشکیلات لارینین مرکزیدیر. بروکسلده هلند و فرانسه دیلی دانیشیلیر.

## تاریخی
بروکسل شهرینین آدی *برووج* ( «باتاقلیق») و *سللا* («مسکن») سؤزلریندن یارانیب، معناسی «باتاقلیقدا مسکن» دئمکدیر.

## جوغرافیاسی و ایقلیمی
بروکسلین ایقلیمی مۆلاییم دنیز ایقلیمیدیر. ایلین اَن ایستی آیلاری جۇلای و آگوست آیلاریدیر، بۇ وقت اوْرتا دما ۱۷ اوْلور. اَن سوْیوق آی اوْرتا دماسی ۲،۵  اوْلان ژانویه‌دیر. ایللیک اوْرتا دما ۹،۷ ، ایل عرضینده گونشلی ساعاتلارین عدد ۱۵۸۵-دیر.

## اَهالیسی
۱۶۷ ۴۹۸ نفر.

## قارداش شهرلر
* 20px آغ‌حیصار, تورکیه
* 20px آتلانتا, آمریکا بیرلشمیش ایالتلری
* 20px برلین, آلمان
* 20px پکن, چین
* 20px مونترآل, کانادا
* 20px ماکائو
* 20px مادرید, ایسپانیا
* 20px واشینقتن، دی.سی. , آمریکا بیرلشمیش ایالتلری
* 20px کیئف, اوکراین
* 20px Breda, هولند
* 20px پراق, چک جومهوریتی
* 20px Lyüblyana, ایسلوونی

## قایناقلار

بؤلمه:بروکسل
بؤلمه:Autonomous regions
بؤلمه:NUTS 1 statistical regions of the European Union
بؤلمه:Regions of Belgium
بؤلمه:Regions of Europe with multiple official languages
بؤلمه:Burial sites of the House of Nassau-Siegen
بؤلمه:Burial sites of the House of Leuven
بؤلمه:فرانسه‌جه دانیشان اؤلکه‌لر و اراضی‌لر
عبدالله میرزا دارانین نکاح‌نامه‌سی

عبدالله ميرزا دارانین نکاح‌نامه‌سي، میرزا عبدالوهاب معتمدالدوله نشاط اصفهانی انشاسی ایله یازیلان تورکجه نکاح‌نامه.

## تانیتما
اؤز آنا ديلي اولان تورکو ديلينده يازيليبدير. بو نکاح‌نامه‌نين چوخ عالمانه و اديبانه و گؤزه‌ل بير متني وار.

## ال‌یازما نوسخه‌لری
بو نکاح‌نامه‌نين اليازما نسخه‌لري کاخ گلستان سارايي (سلطنتي) کتابخاناسيندا و تهران بيلیم‌يوردو کيتابخاناسيندا ساخلانيلير. اوندان علاوه نکاح‌نامه‌نين متني تقريبا بوتون رشحات و گنجينه نشاط اليازمالاريندا يئر آليب‌دير.

## قایناقلار

بؤلمه:تورکجه اثرلر
بؤلمه:تورکجه نکاح‌نامه‌لر
آلمان دیلی

**آلمان دیلی** یا دا **آلمانجا** ( )  هیند اوروپا دیلرینین بیر عضوو و ژرمن دیلرینین قولونا باغلی بیر دیل.
آلمان دیلی آلمانلارین، اوتریشلیلارین، لیختن ایشتاینلیلرین، و ده سوئیسلیلرین چوْخونون دیلی، آلمانین، اوتریشین، لیختن ایشتاینین رسمی دیلی، سوئیسین، لوکزامبورقون و بلژیکین رسمی دیللریندن بیری. چوْخو آلمان و اوتریش ده یاشییرلار.

## قایناقلار

بؤلمه:آلماندا دانیشیلان دیللر
بؤلمه:اتریشده دانیشیلان دیللر
بؤلمه:اوروپا دیللری
بؤلمه:German language
بؤلمه:Fusional languages
بؤلمه:High German languages
بؤلمه:Languages of Austria
بؤلمه:Languages of Belgium
بؤلمه:Languages of Denmark
بؤلمه:Languages of Germany
بؤلمه:Languages of Liechtenstein
بؤلمه:Languages of Luxembourg
بؤلمه:Languages of Namibia
بؤلمه:Languages of Switzerland
بؤلمه:Languages of Trentino-Alto Adige/Südtirol
بؤلمه:Stress-timed languages
بؤلمه:Verb-second languages
حسام‌الدین خوئی

**حسن بن عبدالمؤمن خوئى** (هجری 610-686 حدودلاری) لقبی **حسام‌الدین** و **حسام** تخلص ائدن آذربایجانلی شاعیر.

## حیاتی
خویلو حسام‌الدین 7جی قرنین اوائلینده خوی شهرینده آنادان اولدو. بیر چوْخ سفرلره ائتدی.
## اثرلری
* تحفة الامثال
* تحفه حسام (تورکجه ـ فارسجا منظوم سؤزلوک)
* نزهة الكتاب و تحفة الاحباب
* كنزاللطائف (فارسى)
* نصيب الفتيان و تشبيب البيان
* قصيده مصنوع (فارسى)
* روايع الافكار فى بدايع الاشعار (فارسى)
* ملتمسات
* دیوان اشعار

## قایناقلار

* کتابشناسی حسام‌الدین خوئی 

بؤلمه:آذربایجانلی شاعیرلر
بؤلمه:تورک شاعیرلر
کشوری دیلمقانی

**نعمت‌الله کشوری دیلمقانی** (قرن 9-10) ـ آق‌قویونلو و صفوی دؤنمی شاعیری.

## حیاتی
کشوری‌نین احتمالا قزوین اطرافیندا آنادان اوْلوب. تبریزه گئدیب و آق‌قویونلو سلطان یعقوب درباریندا حؤرمت گؤروب. تۆرکجه‌ فارسجا دیوانی وار.

## خارجی کئچید
* کشوری دیلمقانی‌نین اثرلری 
## قایناقلار

* محمد علی تربیت، دانشمندان آذربایجان، باکی، تبریز، 1987، ص.184 .

بؤلمه:آذربایجانلی شاعیرلر
بؤلمه:تورک شاعیرلر
قوتادغو بیلیک

**قوتادغو بیلیک** یوسف خاص حاجب ین یازدیغی کیتاب. 
## کیتابین یازیلیشی
یوسف خاص حاجیب اللی یاشیندا 462نجی ه.ق ایلینده قوتادغو بیلیک مثنویسین کاشغرده یازدی ، اونو تاوغاچ بوغرا خان ابوعلی حسن ، سلیمان ارسلان خان اوغلونا تقدیم ائتدی . بؤیۈک قاراخانلی خاقانی بۇ مثنوینین ده‌یه‌رین آنلیییپ یوسفی آغیرلادی و اونو خاص حاجیبلیق مقامینا یئتیردی .

بو مثنوی ، یوسف خاص حاجیبین یونان فلسفه‌سی ، ایسلام دۈنیاسینین فارابی ، ابن سینا و الکندی کیمی عالیملری ایله تانیشلیغین به‌لگیلندیریر .

یوسف خاص حاجیب قوتادغو بیلیکده اینسانلار بیلیگین اۈچ یئره بؤلۈر :
:# آویچغا سؤزۈ (آتالار سؤزۈ )
:# بیلیگلیک سؤزۈ
:# شاعیر سؤزۈ

یوسف اؤز اثرینده اینسانلاری اینسانلیق فضیلتلرینه چاغیریپ بۇ یئددی فضیلتی اینسانلیق یولونون قیلاووزو تانیییر :
:# قوتی (دۈزلۈک)
:# ائدگو (یاخجیلیق)
:# بیلیگلیک
:# اوقوشلوق (دۈشۈنجه)
:# اوس
:# سریملیگ (دؤزۈم)
:# آقی (ارکنلیک)

## قایناقلار

بؤلمه:ادبی اثرلر
بؤلمه:تورکجه اثرلر
قاسم انوار

فایل:Merge-arrows.svgبو مقاله **[[}]]** مقاله‌سینه چوخ یاخین اولدوغو اۆچون، ایکی مقاله‌نی بیر مقاله‌ده بیرلشدیرمک اولار.**شاه قاسیم انوار** (1356-1434) - گؤرکملی شاعر و صۇفی فیلوْسوْف. 

## حیاتی
سئیّد علی بن هارون بن ابولقاسیم حسینی تبریزی (1356-1434) زمانه‌سی‌نین ادبی عالمینده “قاسیم”، “قاسیمی”، “قاسیمی-انوار” تخلوصلری ایله تانینمیشدی. قاسیمی-انوار گنج ایکن شیخ صدرددین اردبیلی‌نین مۆریدلریندن اوْلموش، صۇفی ایدئیالارینا عؤمرونون سوْنونادک صادق قالمیشدیر. اوْ، تقریباً بۆتون عؤمرونو مۆختلیف یاخین و اوْرتا شرق اؤلکه لرینده کئچیرمیش، کامیل مۆرشید کیمی اؤزونه خئیلی مۆرید توْپلامیشدی. گیلان ویلایتی، قزوین، هرات، بلخ، سمرقند شهرلری قاسیمی انوارین یاشادیغی، ادبی-فلسفی فعالیت گؤستردیگی، صۇفی تبلیغاتی ایله مشغول اوْلدوغو مکانلارداندیر. شاعر هراتدا اوْلارکن امیر تئیمور و اوْنون اوْغلو شاهروخ طرفیندن حؤرمتله قارشیلانمیش، لاکین یئرلی دین خادیملری‌نین طلبی و شاهروخون اوْغلو بایسونقورون خواهیشی ایله هراتی ترک ائده‌رک سمرقنده گئتمیشدی. بۇرادا اوْ، بیر مودت مشهور دؤولت خادیمی، عالیم اۇلوغ بَیین حیمایه‌‌سینده یاشامیش، سوْنرا ایسه خوْراسانا قاییداراق عبدالرحمان جامی‌نین وطنی اوْلان جاجرود کندینده مسکن سالمیش، عؤمرونون سوْنونادک بۇرادا یاشامیش، صۇفی ایدئیالاری‌نین تبلیغی ایله مشغول اوْلموشدور. عبدالرحمان جامینین یازدیغینا گؤره، شاه قاسیم انوارین مۆریدلری ایسلام دینی احکاملارینا اعتیناسیز یاناشیر و برابرلیشدیریجی جمعیت ایدئیالاری یاییردیلار. 

قاسیمی انوار همین کندده وفات ائتمیش و اوْرادا دفن اوْلونموشدور.28 اۇلوغ بَی اوْنون قبری اۆزرینده عظمتلی تۆربه تیکدیردی و بۇ عابده علم، فلسفه، ادبیات خادیملری‌نین زیارت اوْبیئکتینه چئوریلدی. 

## یارادیجیلیغی
شاه قاسیم انوار آذربایجان ادبی مۆحیطینده عمادالدین نسیمی عنعنه‌‌لرینه صادق قالان، بۇ عنعنه‌‌لری یاشادان مۆتفککیر-شاعر کیمی مشهورلاشمیشدی. شاه قاسیم انوار بیر سێرا قزللرینی هم آذربایجان، هم ده فارس دیللریندن ایستیفاده ائتمکله یازاراق، سانکی بۇ ادبی حادیثه‌نین سیمووْلیک فوْرماسینی یاراتماق ایسته‌میشدیر. 

انوارین ایستر دیوانیندا توْپلانان فارس و آذربایجان دیلینده یازدیغی شعرلر، ایسترسه ده "انیس العاریفین" اثری ماهیت اعتباریله صیرف اۆرفانی-فلسفی مظمون داشیییر. دؤرونون سۇلطانلاریندان قوْرخمایان شاعر اؤز شعرلرینده، همچینین صۇفی تعلیمینده اینسانلاری قارداشلیغا و برابرلییه چاغیریردی. شاعرین ادبی ایرثی فارس و آذربایجان (تۆرک) دیللرینده‌دیر. 

اوْنون “انیسو العاشقین” (“عاشقلرین دوْستو”)، “توجه نامه” (“دقت کیتابی”)، “سۇال-جواب”، “ریساله وۆجود” (“وارلیغا داییر ریساله”) اثرلری ده معلومدور. قاسیمی انوارین کۆلیاتی غزللریندن، فلسفی مظموندا یازیلمیش مثنویلردن عبارتدیر. رۆبایلریندن بیرینه نظر یئتیرمکله اوْنون اوْبیئکتیو عالمه گئرچکچی مۆناسیبتی‌نین شاهیدی اوْلوروق: 
 
 

بؤلمه:کیمسه‌لر قارالامالاری
بؤلمه:تورک شاعیرلر
تورفان

**تورفان** (اویغور تورکجه‌سی: **تۇرپان**)، دوغو تورکیستاندا تاریخی بیر واحه شهری.

## قایناقلار

بؤلمه:جوغرافیا
سينگکو سئلي توتونگ

**سينگکو سئلي توتونگ**، (شینگکو شئلی توتونگ) 10-جو عصرين بيرينجي ياريسيندا ياشاديغي تخمين ائديلن بئش‌باليقلي مشهور اويغور بیلگینی و ادبياتچيسی. جئيمس هاميلتون، اويغور يازيم سيستئمي‌نه اساسلاناراق، موختليف دليل‌لرله ترجومه‌چي‌نين آديني شينگکو شئلي توتونگ شکلينده اوخویور.

## اثرلری
* آلتون یاروق
## قایناقلار

بؤلمه:اویغور بیلگین‌لری
بؤلمه:کیمسه‌لر
آلتون یاروق

**آلتون یاروق** (آذربایجان تورکجه‌سی: قیزیل ایشیق) آدلی، بئش‌باليقلی اويغور عالیمي سينگکو سئلي توتونگ طرفيندن، ۱0. يوزايلين بيرينجي ياريسيندا چینجهدن اويغورجايا چئوريلميش اولان بير اثردير.

آلتون ياروق، ايچينده "شهزاده ایله آج پارس حیکایه‌سی" کیمی جاتيکلر ايله يئر يئر ليريک بير ادا داشييان و مرثيه‌لري خاطيرلادان شعرلري ایچه‌ریر. جاتيک (هیندجه: ژاتاکا) ايچينده آجليقدان اؤلمک اوزره اولان بير ببری، خيلاص ائتمک ايسته‌ين، فداکار شاهزاده بيلديريلير. پارسين اؤلمه‌مه‌سي اۆچون شاهزاده اؤزونو اونا یئدیردر. جاتيغين سونوندا بودا، شاهزاده‌نين، اؤزو اولدوغونو سؤيله‌يير. بو حئکايه ده چوخ جانلي و آخيجي بير فورمايا ماليکدير. شاهزادنين اؤلومو اوزرينه سؤيله‌نن شئيرلرده ايسه تام بير آغي (مرثیه) هاواسي وار.

بير نئچه اوخشار اولان و اولدوقجا اويلوملو (رادلوفف و س. ي. مالوو چاپی 707 صحيفه) اولان قيزيل ایشیق، بورخانچيليقين (بودديزمين) اساسلاريني، فلسفه‌سيني و بوددانين حياتيني آنلادان بير اثردير. ۱990-جي ايلده، اصلا دوغو تورکیستان طرفلي اولان کاهار بالاد آدلي اويغور تدقيقاتچيسي، شينگکو شئلي توتونگ و ترجومه‌لري اوزرينده تدقیقاتلار آپارمیشدی. آلتون یاروقون اويغور و چينه ائديلن ترجومه‌لري باشقا، تيبئتجه و موغولجا کيمي ترجومه‌لري ده وار.

## قایناقلار

بؤلمه:اویغور ادبیاتی
بؤلمه:تورک ادبیاتی
بؤلمه:تورکجه اثرلر
پاریس

**پاریس** () فرانسه‌نین پایتختی و ان بؤیوک شهریدیر و اؤلکه‌نین مهیم ایقتصاد و ایجتماعی مرکزیدیر. پاریس سئن چایی‌نین ساحیلنده دیر. بو شهر، فرانسه‌نین **پاریس** ایلچه‌سینده و ایل-دو-فرانس بؤلگه‌سینده یئر آلان بیر شهردیر. ۲۰۱۴-جی ایلین نۆفوس ساییمی اساسیندا ۲٬۲۲۰٬۴۴۵ نفر دیر. بۇ باخیم‌دان اۆلکه‌نین بیرینجی شهری سایا گئلیر.

## گؤرونتولر

Image:Paris, Palais Garnier's grand salon 1.jpg|
Image:Grand escalier de l'opéra Garnier.jpg|
Image:GD-FR-Paris-Grand Palais.jpg|
Image:France Paris Petit Palais renove 02.jpg|پتیت پله
file:Tour eiffel at sunrise from the trocadero.jpg|برج ایفل
Image:Arc Triomphe edit.jpg|(تریومف)
Image:Pavillon Richelieu Louvre 2007 06 23.jpg|لوور موزه سی
Image:Invalides2007.jpg|انولید
Image:Napoleon tomb bordercropped.jpg| ناپلئون قبری
Image:SteChapelle von N.JPG| سن شاپل کیلیساسی
Image:St.-Eustache.jpg| سن اوستاش کیلیساسی
Image:Eglise Saint Eustache Paris, July 2007.jpg|سن شاپل کیلیساسی
Image:Grande Galerie de l'evolution.jpg|
Image:Galerie nationale du Jeu de Paume.jpg|
Image:Champ de Mars from the Eiffel Tower - July 2006 edit.jpg| شانز دو مارس 
Image:Roseraie parc monceau.jpg|پارک مونسو
Image:Pere Lachaise looking down the hill.jpg|
Image:Conciergerie (Paris).JPG|قلعه کونسیرژری
Image:Aftnn The Seine from the Eiffel Tower.jpg| سئن
Image:Paris_metro3_-_pont_de_levallois_-_entrance2.jpg| پاریس متروسی 
Image:Facade printemps.JPG|پرنتام واقع 
Image:Ligne-14-Chatelet-1.jpg| 
Image:Universite Paris I Pantheon-Sorbonne.jpg|دانشگاه پاریس ۱ یا پانتئون سوربن
Image:Gare_de_l'Est_Paris_2007_a6.jpg|(گار دو لست)
Image:Palais_Justice_Paris.jpg| ژوستیس
Image:Ste_Chapelle_Basse_s.jpg| سن چاپل کیلیساسی
Image:Meudon-Observatoire.jpg| پاریس رصدخانه سی
Image:Galeries_Lafayette_Paris,_2006.jpg| لافایت
Image:Bon Marché, Paris - interior view.JPG| بون مارشه
Image:Louis_XVI_et_Marie-Antoinette.jpg| سن‌دنی کیلیساسی



## بیرده باخ
* فرانسه
* فرانسه شهرلرین نۆفوسا گؤره سیرالانماسی

## قایناقلار

بؤلمه:پاریس
بؤلمه:فرانسه
بؤلمه:اوروپا پایتختلری
بؤلمه:Cities in Île-de-France
بؤلمه:3rd-century BC establishments
بؤلمه:Populated places established in the 3rd century BC
بؤلمه:Capitals in Europe
بؤلمه:Cities in France
بؤلمه:Companions of the Liberation
بؤلمه:European culture
بؤلمه:French culture
بؤلمه:Prefectures in France
بؤلمه:Departments of Île-de-France
بؤلمه:Catholic pilgrimage sites