چاکا بی‌لیگی

چاکا بیلیگی ۱۰۸۱-جی ایلده ایزمیرده قۇرولموشدور. قوروجوسو چاکا بیدیر. ۱۰۹۳-جۆ ایلده بیزانسلار طرفیندن داغؽدیلدی. بئله‌جه باتی آنادوْلوداکی ایلک تۆرک بیلیگی سوْنا چاتمؽش اوْلدو.

چاکا بیلیگی ایزمیرده قۇرولدوغو اۆچون بیر چوْخ دنیز فعالیتی واریمؽش، دنیز دؤیوشلرینده اهمییتلی روْل اوْینامیشدیر. آیرؽجا ایلک تۆرک دنیزچی دؤلتدیر. چاکا به‌یین چاناق قالا بؤلگه‌سینی اله کئچیرمه‌سین‌دن سوْنرا اؤز سۇوئرئنلیگی اۆچون ناراحات اوْلان کۆرکنی بیرینجی کؽلیچ ارسلان چاکا به‌یی اؤلدورتموش و بۇ بَیلییه سوْن وئرمیشدیر.
چاکا بی دؤلتی باتی آنادوْلودا ایسلامؽن قبۇل اوْلونماسیندان سوْنرا اینکیشاف ائدن تۆرک حؤکم‌دارلیقلاری دؤورونده مؤوجود اوْلماسی باخؽمیندان چوْخ اهمییتلیدیر. چۆنکی آوروپانین دوْغوسوندا و بۇ بؤلگه‌لرده داها اوللر،روم دولتی و آیرؽلمادان سوْنرا شرقی روْما ایمپئریاسؽ (بیزانس) سرحدلری ایچینده یاشایان مۆسلمان اوْلمایان تۆرک طایفالارؽ مؤوجود ایدی.

## گئچمیشلری

مالازگیرد دؤیۆشوندنسوْنراکی ایللرده چاکا بَی آلپ آرسلانؽن آنادوْلونو فتح ائتمک اۆچون تعیین ائتدییی بَیلردن بیری ایدی. دانیشمندنامه‌یه گؤره، اوْ، سولطان تۇراسانین مۆشاییتی ایله ایدی. سولطان تۇراسانین ۲۰.۰۰۰ نفرلیک اوْردوسو ایله دانیشمند قاضینی ترک ائتدی و چاکا، کارا توْنا و حسن هوْشاوئندینین مۆشاییتی ایله قیصریه دن ایستانبۇلا باسقؽن ائتدی. لاکین اوْنلارین باسقؽنلاری دنیز دؤیوشو ایله باشا چاتدؽ. چاکا بَی، ائحتیمال کی، بۇ دؤیوشلرین بیرینده (۱۰۷۸) بیزانس باشچؽسین کابالیکا آلکساندر طرفیندن اسیر گؤتورولموش و ایمپئراتوْر نیکئفوْروس بوْتانئیاتئسین سارایؽنا گؤندریلمیشدیر. ایمپئراتوْر اوْنا پروْتونوبیلیسسیمو تیتۇلو، بعضی امتیازلار و هدیه لر وئرمیشدیر. آننا کوْمنئنایا گؤره، چاکا سارایدا بیزانس دیلینی و بیزانس مۆحاریبه اۆصوللارینی اؤیرنمیشدیر کی، بۇ دا هوْمئری اوْخوماق و دۆشونمک اۆچون کیفایتدیر. اصلینده‌، بیزانس تاختؽنا گؤز تیهدیغی دئییلن چاکانؽن دنیزچیلیک ایشلرینه اهمییت وئرمه‌سینین سببی، ایستانبۇلو اله کئچیرمک پلانلارؽنا اساسلانؽر.
۱۰۸۱-جی ایلده بیزانس تاختؽنا چؽخان ایمپئراتوْر آلئکسیوْس اؽ کوْمنئنوس اوْنو بۆتون امتیازلارؽندان محرۇم ائتدی و گؤرونور، سوْنرادان ایزمیری اله کئچیریب. اما اوْنون ایستانبۇلو نئجه ترک ائتدییی و ایزمیری نه واخت اله کئچیردییی معلۇم دئییل. بۇ واخت آنادوْلونون مۆختلیف حیصّه‌لری تۆرک بیگلری طرفیندن فتح ائدیلدی و بیزانسؽن آنادوْلو ایله علاقه‌لری کسیلدی. بۇ وضعیت‌دن ایستیفاده ائدن چاکا، بیر دنیز معمارؽنین کؤمه‌یی ایله قؽرخ گمینین اینشاسؽنی سیفاریش ائتدی و ایلک درین دنیز تۆرک دوْنانماسینی ایشه سالدؽ. کۇتالمیشوغلو سۆلیمان شاه‌ؽن حلبده اؤلوموندن سوْنرا، اوْ، بیزانسا قارشؽ ایزنئک تاختؽنا صاحیب اوْلان ابوالقاسیما کوْمک ائتدی. اوْ، ۱۰۸۶-جؽ ایلده دوْنانماسی ایله ایزمیته هۆجومدا ایشتیراک ائتدی و بالکانلارداکؽ پئچئنئقلری اؤز طرفینه چکیب بیزانسا قارشؽ بیرگه عملیاتی قوردو. اما سلجۇقلو سرکرده‌سی پوْرسوک ایزنئکی مۆحاصیره‌یه آلدؽقدا بۇ پلان پوْزولدو و ابوالقاسیم بیزانسلؽلارا راضؽلاشماق مجبۇرییتینده قالدؽ. بۇ واخت بیزانس دوْنانماسی و قۇرو اوْردوسو اساساً چؤکموش و ضعیفلمیشدی. بۇ فۆرصتدن ایستیفاده ائدن چاکا بَی اولجه اۇرلا و فوْچا ساحیل شهرلرینی اله کئچیردی. داها سوْنرا لئسبوْس و خیوْس آدالارؽنی اله کئچیردی و ساموْس و روْدوسا قدر ایره‌لیله‌دی. آدالارؽ آزاد ائتمک اۆچون گلن بیزانس دوْنانماسی دا مغلۇب اوْلدو. بۇ، چاکا به‌یین ایلک دنیز غلبه‌سی ایدی. بۇنا جاواب اوْلاراق ایمپئراتوْر کوْنستانتین دالاسسئنوْسون کوْماندانلیغی آلتؽندا داها گۆجلو بیر دوْنانما گؤندردی. دنیزده دؤیوشمکدن ایمتینا ائدن بیزانس کوْماندیری خیوْسداکی قۇرو دؤیوشونده یئنیدن مغلۇب اوْلدو. مۆحاریبه‌نین سوْنوندا بیزانس باشچؽسی ایله گؤروشده چاکا بَی بیزانسدا اوْلارکن بیر واختلار اوْنا وئریلمیش امتیازلارؽن و رۆتبلرین گئری قایتارؽلماسینی ایسته‌دی و قؽزینا ایمپئراتوْرون اوْغلو ایله ائولیلیک تکلیف ائتدی؛ بۇنون مۆقابیلینده آدالارؽ قایتاراجاغؽنا سؤز وئردی. لاکین راضؽلاشما باش تۇتمادی؛ بۇندان سوْنرا چاکا بَی بیزانس اوْردوسونو خیوْسدان تامامیله قوْوماق اۆچون قۆوه توْپلاماق اۆچون ایزمیره قایؽتدی. لاکین کوْنستانتینوس دالاسسئنوْ قۆوه‌لرینی یئنیله‌دی، خیوْس قالاسؽنی اله کئچیردی و اوْرادان لئسبوْسا گئتدی، لاکین اۇغور قازانا بیلمه‌دی.
چاکا بَی بؤلگه‌دکی حاکیمییتینی گئنیشلندیردی و بیزانسؽن جیدّی رقیبینه چئوریلدی. اوْنون اساس مقصدی قاللیپوْلی یارؽماداسی و فراکییا ایدی. بۇ مقصدله اوْ، بالکانلاردا بیزانسدا گزن پئچئنئقلرله علاقه‌نی برپا ائتدی و بیزانسا خیدمت ائدن آنادوْلو تۆرکلرینی اؤز اوْردوسونا قاتدؽ. بۇ واخت، ائحتیمال کی، ۱۰۹۰-جؽ ایلده خیوْس آداسؽنی گئری آلدؽ و بیزانسؽن سیجیلییا ایله داوام ائدن مۆباریزسیندن ایستیفاده ائده‌رک ساموْس و روْدوس آدالارؽنی ایلحاق ائتدی. بۇ واخت نیکئیا حؤکم‌داری ابۆلقاسیم پئچنق ایتیفاقؽنا قوْشولدو. بئله‌لیکله، تله‌یه دۆشن کوْنستانتینوپول ۱۰۹۰-۱۰۹۱-جی ایللرین قؽشیندا بؤیوک چتینلیکلرله اۆزلشدی. بۇ غیر-ثابیت وضعیتله قارشؽلاشان ایمپئراتوْر آلئکسیوْس کوْمنئنوس کۇمانلارلا مۆقاویله باغلادؽ. چاکا بَی نامعلوم سببدن بیزانسا قارشؽ بیرگه مۆباریزَیه قوْشولماقدان ایمتینا ائتدی. تک قالان پئچئنئقلر کۇمان حۆجوموندا (۲۹ آپرئل ۱۰۹۱) آغؽر ایتکیلر وئردیلر.
بئله‌لیکله، بؤیوک بیر تحلۆکه‌نین قارشؽسینی آلان ایمپئراتوْر آدالارؽ آزاد ائتمک اۆچون حرکته کئچدی. حتی اؤزونو ایمپئراتوْر (باسیلیۇس) اعلان ائتدی. اوْ، کوْنستانتینوپولا قارشؽ بیر ایتیفاق باشلاتماق مقصدی ایله دوْنانماسینی تئز بیر زاماندا گۆجلندیردی. حتی قؽزینی آنادوْلو سلجۇقلو سولطانی قؽلیچ ارسلانا وئره‌رک قوْهوملوق علاقه‌سی قۇردو و بۇنونلا دا مؤقعیینی داها دا مؤحکملندیردی.
۱۰۹۲-جی ایلین یازؽندا ایمپئراتوْر آلئکسیوْس کوْمنئنوس لئسبوْسو آزاد ائتمک اۆچون قۇرو یوْلو ایله جوْن دۇکاسی، دنیز یوْلو ایله ایسه بؤیوک بیر قۆوه ایله دالاسسئنوْس گؤندردی. چاکا بَی آدانؽن مۆدافیعه‌سینی قارداشؽ یالواچا حواله ائتدی و اؤزو دنیز دؤیوشونه حاضؽرلاشدی. بیزانس اوْردوسو و دوْنانماسینین اۆچ آیلؽق مۆحاصیره‌سی اۇغورسوز اوْلسا دا، آرتؽق دؤزه بیلمه‌یجَیینی آنلایان چاکا بَی، عسگرلرینین آدانؽ ساغ-سلامت ترک ائتمه‌سی شرطی ایله لئسبوْسو بیزانسلؽلارا وئردی. لاکین بیزانس بشچؽلاری تسلیم اوْلما شرطلرینه عمل ائتمه‌دیلر و تۆرک قۆوه‌لری آدادان چؽخماسؽن چاکا بیین دوْنانماسینا هۆجوم ائتدی اوْنو محو الدی. قؽسا مۆدت سوْنرا ساموْس آداسؽ دا بیزانسؽن علینه کئچدی.
چاکا بَی تئز بیر زاماندا دروْمانلار آدلانان هۆجوم گمیلرین‌دن و ایکی و اۆچ کۆرکلی گمیلردن عیبارت یئنی بیر دوْنانما حاضؽرلادی. اوْ، لئسبوْس، خیوْس، ساموْس و روْدوس آدالارؽنا نظارتی برپا ائتدی. فتحلرینی داردانئل بوْغازینا دوْغرو گئنیشلندیردی. ائدرئمیت و بیزانس گؤمروک قاپؽسی اوْلان عابیدوْسو اله کئچیردی. اوْنون مقصدی تراکیانؽ کئچیب کوْنستانتینوپولا چاتماق ایدی و اوْ، هابئله دوْنانمایا یوْلا دۆشمه‌یی امر ائتدی. اوْنون چالؽشماسی هم کۆرکنی قؽلیج ارسلانی، هم‌ده ایمپئراتوْر آلئکسیوْسو ناراحات ائتدی.  قؽلیج ارسلان اؤلکه‌سینی اؤزو اۆچون تأثیر دایره‌سی حئساب ائدیردی. بۇندان خبردار اوْلان ایمپئراتوْر ایکیسینی دَییشدیرمک اۆچون حرکته کئچدی. قؽلیج ارسلانا یازدؽغی مکتۇبدا اوْنا بیزانسدان داها بؤیوک تحلۆکه‌ده اوْلدوغونو بیلدیردی. بۇ سَیلر نتیجه‌سینده ایکی تۆرک حؤکم‌داری قوْهوملوقلارینا باخمایاراق دۆشمن اوْلدولار. اؽ کؽلیچارسلان اوْردوسونو چاکایا قارشؽ صفربر ائدرکن بیزانس دوْنانماسی یوْلا دۆشدو. عابیدوْسدا یئرلشن چاکا بَی، نییتلرینی اؤیرنمک اۆچون کۆرکنینی زیارت ائتمک قرارؽنا گلدی. گؤروش تکلیفینی قبۇل ائدن قؽلیج ارسلان ، تشکیل ائتدییی ضیافت زامانؽ اوْنو اؤلدورتدوردو. چاکانؽن کۆرکنی طرفیندن اؤلدورولدویونو قیده آلان آننا کوْمنئنا، سۇی-قصدین تاریخینی ۱۰۹۷-جی ایل کیمی گؤستریر، لاکین ایندی بۇنون سهو اوْلدوغو سۆبوت اوْلونور. کؽلیچارسلانین چاکا پروْبلئمینی حل ائتمه‌دن و بیزانسلا صۆلح باغلامادان ۱۰۹۶-جؽ ایلده مالاتیانؽ مۆحاصیره‌یه آلماسؽ غیر-مۆمکون حئساب اوْلونور. بۇندان علاوه‌، صلیبچیلرین ۱۰۹۷-جی ایلده ایزنیکی اله کئچیردییی و قؽلیج ارسلانین آنادوْلونون ایچریلرینه چکیلدییی معلۇمدور. بۇنا گؤره ده، چاکا به‌یین سۇی-قصدی ۱۰۹۵-جی ایلده باش وئرمیش اوْلمالیدیر.
اولوموندئن سوْنرا قوه لری داغؽلان، قوردوغو ساحیل بئیلیغی اوْرتادان قالخان چاکا بئی، یاخچی بیر تئشکیلاتچؽ و دئنیزچی اوْلوپ اژه ساحیللئرینده بیرینجی تۆرک سۇلالسینی میدانا گئتیرمیشدیر، ایزمیر و جیوارؽندا ایلک تۆرک بیلیغی ساخلادؽغی کیمین بۇ بؤلگئلئرین داها سوْنرا تۆرکمن بیلیگلری طرفیندن فتحینه ده حاضؽرلامیشتیر. همچینین دئمک اوْلار کی، اوْ، آنادوْلو سلجۇقلولارینی و پئچئنئقلری بالکانلاردا بیر آرایا گتیرمک و بیزانسؽن یئرینه بؤیوک بیر تۆرک دؤلتی قۇرماق ایده‌آلؽنی گۆدوردو.

## قایناقلار