open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
قاران قوش

قارانقوش qaranquş  آذربایجان دیلینده نئچه آدی اولار چیلچیله ,**قاران قوش**, قللم قوش, پرستو .74 جوره قوشون آدی اولور ,چیل چیل و آق ,بؤز بویادا اولان, بیلگیلر سایندا قارانقوشلار(بیلگیلر آدی:: Hirundinidae) قوروسوندا اولور.20 سانتی متیر اوزنلوقدا .اوزون بؤیلو سئرچه دن آزجا بؤیوک قوش.قاناتلاری نازیک واوجو بیز,دیمدیکی بالاجا قیشلاری نازیک و چوبوقو.اواون یئلک لری بؤز اولار آمّا یاشیل و گؤی بویادا اولا بیلر.

ان چوخلو قارانقوش بؤز بویادا بؤز چیلچیله اولور کی چوخلو گوروشئر.بو قوش آسیا ,اوروپا وقوزی آمریکادا یاشیار و بیزیم آزربایچاندا چوخلو اولار.بیر فصلیده اوچ دفعه یومورتا قویا بیلر.بیرینجی جوجه لر بؤی آچاندان سورا ایکنجی سری و اوچونجو سری جوجه لری بؤیوتماقا آتا آنالارینا یاردیم اولار.

## آد
چیلچیل ,چیل چیله, اوسپریچی,سو وال, قللم قوش(تبریز دوره سینده),قارانقوش, قارا لواچ (تورکمن دیلی) ,بؤزقوش, بؤزقانات , دال بؤز,دال بیزه تورکی آدلاری اولور .انگلیسیجا مارتین Martin و سوالو Swallow آدلانیر.

## یومورتا لاری
بیر دفعه جوت اولمادا بئش یومورتا قویار و 15 گون یومورتالار اوستونده یاتار.یومورتالار جوجه اولاندان سورا اولاری 25 گون ساخلار و جوجه لر قانات آچار.جوجه لر باشدا نئچه گئجه یوالارینا گئیدر آمّا نئچه گوندن سورا آنا و آتاسین بوشلار.

ایکی ارکک و دیشی قارانقوش یووا قورماقدا یاردیم اولار.یووا یئلک پالچیخ و چوپدن قورولار.قارانقوشون ارکک مایاسی بؤیادا بیر اولار.

## قوشلار کیمی
قارانقوش و چیلیچل قوش سئرچه کیمی قوشلاردان اولور.آمّا اولارین دی ان ای قورولارین آچمادا اولار اسکی چاغدا یاشیان چالی قوش (Sylviidae) سیلویدای قوشلاردان اولور.

## بونلارا دا باخ
*آغ قاناد قارانقوش

## قایناقلار

*قارانقوش انگلیسیجا ویکی پدیا

بؤلمه:قوشلار
کیچیک آیی

**چیچیک آیی** یا **دب اصغر**، (لاتینجه: Ursa Minor، اینگلیسیجه: Little Bear؛ عربجه:بنات النعش صُغریٰ) گؤیون شومال طرفینده بیر کیچیک صورت فلکیدیر.
بؤلمه:آسترونومی
ابوالخیر خان

**ابوالخیر خان** (قازاق تورکجه‌سی: Әбілқайыр хан) قازاق خانلیغیندا کیچیک یۆزون خانی و قازاق تۆرکلرینی ژونغارلار قارشی‌سیندا بیرلشتیرن خان دیر. ابوالخیر خان باشچی‌لیغی بیرله قازاق غازی‌لر، ۱۷۲۶-جی میلادی ایلده بولانتی چایینین یاخینلیغیندا و ۱۷۲۹-جو میلادی ایلده آنراقای ساواشیندا،  ژونغار تجاوزچی‌لاری ایله اۆزلشیب ساواشلاردا قازاندیلار.

## قایناقلار

## گؤرونتولر


Image:Abulkhair khan.jpg



ایسلام تاریخی
تورک تاریخی
۸ دسامبر

۸ دسامبر: 
* ۱۹۱۸ - بوْلشِویکلر استوْني‌ده حاکمیتی اله آلیرلار. 
* ۱۹۲۳ - آمریکا بیرلشمیش ایالتلری آلمان ایله دوْستلوق مۆقاویله‌سی ایمضالايیر. 
* ۱۹۲۵ - آدوْلف هیتلر حبسخانادا يازدیغی (۱۹۲۳-۱۹۲۴) آوتوْبیوْقرافیک "منیم مۆباریزم" اثرینی کیتاب شکلینده چاپ ائتدیریر. 
* ۱۹۴۱ - ژاپون ۷ دسامبردا پؤرل-هاربوْرا هۆجوماۇندان سوْنرا آمریکا بیرلشمیش ایالتلری و بیرلشمیش کراللیق ژاپونا مۇحاریبه اعلان ائدیر. 
* ۱۹۴۸ - بیرلشمیش میلتلر تشکیلاتی جنوبی کوْره‌نی تانیيیر. 
* ۱۹۶۶ - آمریکا بیرلشمیش ایالتلری و شوروی آتوْم سیلاحلاری‌نین فضايا بۇراخیلماسی‌نین قاداغان ائدیلمه‌سی حاقیندا راضیلاشمايا ایمضا آتیرلار. 
* ۱۹۷۰ - بیرلشمیش میلتلر تشکیلاتی تهلوکه‌سیزلیک شۇراسی پوْرتوقالی‌ گینه‌ده حربی عملیاتلارا گؤره اتهام ائدیر. 
* ۱۹۸۷ - فیلیسطینده "اینتیفاضه" حرکاتی باشلايیر. 
* ۱۹۹۱ - آذربایجان ایسلام کوْنفرانسی تشکیلاتینا عضو اوْلور. 
* ۱۹۹۱ - آذربایجان سیلاحلی قۆووه‌لرینین ایلک حربی آندی قبول ائدیلیر. 

بؤلمه:۸ دسامبر
بؤلمه:ایلین گونلری
بؤلمه:دسامبر آیی‌نین گونلری
فوتوقرافچی

## فوتوقرافچی

**فوتوقرافچی (عکّاس): سینیر تانیمایان دوکتورلار ایله ساواش یورغونو، افغانیستانا** Emmanuel Guibert و Didier Lefèvre و Frederic Lemercier طرفیندن چکیلن شکیللردن عیبارت چیزگی رومانی دیر.

رومان Didier Lefèvre، افغانستانداکی ۱۹۸۶ سوویئت ساواشیندا مخبرلیک ائدن فرانسه‌لی فوتوژورنالیست، حیکایه‌سینی آنلاتیر.

ایلک اولاراق ۲۰۰۳دن ۲۰۰۶یا قدر اوچ جیلدده Dupuis طرفیندن یاییلان بو رومان ۱۱ دیله اورژینال فرانسیزجادان چئوریلمیشدیر. ۲۰۰۷ده Essentials of Angoulême اؤدولونو قازانمیش.

آرتیلمالی‌دیر چیزگی رومانی ادبیات دونیاسیندا یئنی آنلاتی فورمی اولاراق سون اون اونبئش ایلده یاییغین اولموش و اؤزلجه بو یاخلاشیم فرانسه‌ده داها اوغور قازانمیشدیر.

## قایناقلار
اور

**اور** یا **اوریم**  ()، سومر بویوک شهرلریندن بیری ایدی. ایندی عراقین تل المقير‎ یاخینلیغیندا یئرلشیر.

## قایناقلار

## قالری


File:Meso2mil-English.JPG
File:Standard of Ur - peace side.jpg
File:Standard of Ur - War.jpg
File:Map of Ur III.svg
File:20160105-Abraham house in Ur Iraq.jpg
File:OLD tar (like our cement or mortar) but 2500 - 6000 y.o..JPG
File:Ur excavations (1900) (14767185992).jpg
File:Ur from the Air.jpg
File:Operation Iraqi Freedom DVIDS284466.jpg


بؤلمه:تاریخ
گؤیرچین

[thumb|270px|[بوتانیکا باغی]]
**گؤیرچین** ()گؤیرچینلر دسته‌سینه عایید حئیوان نؤعو.
اوْرتا بؤیوکلوکده ، کیچیک باشلی، قیسا بوْیونلو و قیسا قیچلی قوشدیر. دیمدیکلری قیسا، ضعیف قۇرولوشلو، اۇجو یۆنگولجه آشاغی اَییلمیشدیر. قانادلاری اوْرتا اۇزونلوقدادیر. اوْلدوقجا سۆرعتلی اۇچارلار. آیاقلاری یاخشی اینکیشاف ائتمیشدیر و آرخا بارماق یئره دییر. آغاجلاردا و داشلیق یئرلرده اوْلور. مئیوه‌لر، دنه‌لی و یا توملو توخوم لارلا بسله‌نَرلر. عمومیتله ایکی دنه یومورتا قویورلار. ائرکک و دیشی بیرلیکده کۆرت یاتارلار، بالالاری بیرلیکده بؤیودرلر. هر ایکی جینسین کۆرت یاتما زامانی کورسالاریندان سۆده بنزر بیر مایع ایفراز اوْلور کی، ایلک دؤورده ده بۇ مایع ایله بالالارینی بسله‌یَرلر. بالالار یومورتادان گؤزلری باغلی و چیلپاق وضعیتده چیخار.

## قایناقلار
یاییلماچیلیق

**امپریالیزم** و یا **یاییلماچیلیق**، بیر دؤولتین و یا اولوسون باشقا دؤولت و یا میلتلر اوزه‌رینده اؤز چیخارلاری (منافع) دوغرولتوسوندا تضییق ائتمه چالیشماسیدیر. ائتکیله‌ین دؤولت، ائتکیله‌نن دؤوله‌تین قایناقلاریندان «یارارلانما» حاققینا صاحیبدیر.
۱۰ دسامبر

**۱۰ دسامبر**: 
* ۱۸۱۷ - میسی‌سیپی٬ آمریکا بیرلشمیش ایالتلری‌نین ۲۰-جی اوستانی اوْلاراق بیرلیگه قاتیلیب.
* ۱۸۴۸ - اۆچونجو ناپلئون فرانسه‌ده تخته چیخیب.
* ۱۸۹۸ - ایسپانیا-آمریکا ساواشی سوْنراسی کوبا ایسپانیادان باغیمسیزلیق قازانیب.
* ۱۹۰۱ - ایلک دفعه نوبل جاییزه‌لری تقدیم ائدیلیب. آلفرد نوبئلین وصیّتینه گؤره٬ بۇ جاییزه علم آداملاریندان یالنیز ریاضیاتچیلارا وئریلمه‌ییر.
* ۱۹۴۴ - شوروی و فرانسه آراسیندا قارشیلیقلی کؤمک و امکداشلیق حاقّیندا آنلاشما ایمضالانیب.
* ۱۹۴۸ - بیرلشمیش میلّتلر تشکیلاتی باش اسمبلیاسی «اینسان حۆقوقلاری بیاننامه‌سی»نی قبول ائدیب.
* ۱۹۵۸ - موسکودا محمد فضولی‌نین ۴۰۰ ایللیگی کئچیریلیب.
* ۱۹۶۴ - مارتین لوتر کینگ نوبل باریش جاییزه‌سینی آلیب.
* ۱۹۹۶ - گۆنئی آفریقا جۆمهوریتی یئنی آنایاسا قبول ائدیب و بۇنونلا دا آپارتاید رژیمی باشا چاتیب.
* ۱۹۸۸ - تۆرکیهده ایلک قاراجیگر نقلی عملیاتی ائدیل‌دی.

بؤلمه:۱۰ دسامبر
بؤلمه:ایلین گونلری
بؤلمه:دسامبر آیی‌نین گونلری
۹ دسامبر

**۹ دسامبر**: 
* ۱۸۹۳ - ایستانبولدا گۆنلرجه سۆرن سوْیوق هاوا اۆزوندن خلیج دوْنموشدور.
* ۱۹۱۷ - اینگیلیس اوْردوسو عثمانلی دؤولتی‌نین تابعیّتینده اوْلان قۆدس شهرینی ایشغال ائدیب.
* ۱۹۳۱ - ایسپانیادا ایکینجی جۆمهوریت یارادیلیب.
* ۱۹۴۱ - چین٬ ژاپون٬ آلمان و ایتالیا آنلاشما ایمضالاییب.
* ۱۹۵۰ - هری گولد اتوم بوْمباسی‌نین سیرلرینی شوروی‌یه وئردیگی اۆچون ۳۰ ایل بوْیونجا آزادلیقدان محروم ائدیلیب.
* ۱۹۶۱ - تانزانیا باغیمسیزلیق قازانیب.
* ۱۹۹۲ - بیرلشمیش میلّتلر تشکیلاتی سومالی‌ده صۆلح‌مراملی عملیاتلارا باشلاییب.
* ۱۹۹۲ - اینگیلیس شاهزاده‌سی چارلز و شاهزاده دیانا آیریلدیقلارینی آچیقلاییبلار.
* ۱۹۹۶ - بیرلشمیش میلّتلر تشکیلاتی عیراق اهالیسینه نفت یئرینه ارزاق وئرمک حاقّیندا قطعنامه قبول ائدیب.
* ۱۹۹۸ - آرکئولوژلار گۆنئی آفریقادا یاشی اۆچ میلیون ایلدن چوْخ اوْلان ایلک (بۆتؤو) اینسان ایسکلتی‌نین تاپیلدیغینی بیلدیریبلر.

بؤلمه:۹ دسامبر
بؤلمه:ایلین گونلری
بؤلمه:دسامبر آیی‌نین گونلری
ابوذر غفاری

جُندب بن جُناده یا ابوذر غفاری  حضرت محمد و ایمام علی اصحابلریندان ایدی.

## قایناقلار

بؤلمه:دین
ابو حنیفه

**ابو حنیفه** (عربجه: أبو حنيفة النعمان بن ثابت الكوفيّ) اهل سنت و جماعتین دؤرد ایمامیندان بیری و حنفی‌لیگین باشداغی دیر. هیجرت دن سکسن ایل گئچنده عبد الملک بن مروانین خیلافت چاغیندا کوفه شهرینده آنادان اولوب، یۆز اللینجی هیجری ایلده ابو جعفر منصور دوانیقی خیلافتی چاغیندا وفات ائدیب‌دیر. ابو حنیفه‌نین مزارلیغی بغداد شهرینده یئرلشیب‌دیر.

## یاشاییشی
ابو حنیفه‌نین آتاسینین کؤکی بو گون افغانیستان دا یئرلشن زوطادان دیر. داها کابل، نیسا و تئرمیز اونون آنا یوردو ساییلیبلار. چوخلو قایناق‌لار اونو فارس کؤکلو و بعضی باشقا قایناق‌لار اونو تورک یا عرب تانیدیبلار. ابو حنیفه کیچیک یاشدا قرآن کریمی ازبرله‌میش و عربجه‌نین صرف، نحو و ادبیاتین اؤرگشمیشدیر. ابو حنیفه اؤز چاغینین حاکیملری قارشی‌سیندا دایانیب و اونلاردان اینتیقاد ائدنلردنیمیش.

## ابو حنیفه‌نین دۆشونجه‌لری
ابو حنیفه بئله سؤیله‌ییر: احکامین استنباطی اۆچون ایلک الله تعالی‌نین کیتابین آراشدیریب، الله تعالی‌نین کیتاندان و ساوچی (ص)ین سنّتیندن بیر حؤکمو استنباط ائده‌بیبلمه‌سم صحابه سؤزلریندن فایدالانیب قالانین بوراخیب، داها آیری سؤزه عمل ائتمرم. ساوچی (ص)دن بیر حدیث یئتیشسه اونا عمل ائدیب صحابه‌دن اولسا اونو ائتمه‌ده ارکینیک و تابعیندن اولسا اونونلا موقابیله ائده‌ریک.

## قایناق‌لار

بؤلمه:ایسلام
لیقوان چایی

**لیقوان چای** سهندداغلاریندان آخان بیر چای دیر. بو چایین چوخ ایچمه‌لی سویی وار و قیزیل آلا بالیق لاری بئجلدیر.

## قایناقلار

بؤلمه:چایلار
شریح قاضی

**شریح بن حارث کندی**  کوفه قاضیسی ایدی.

## قایناقلار
ویکی شیعه چالیشانلاری

بؤلمه:دین
جلایر سولطانلیغی

**جلایر سۇلطانلیغی** ۱۳۳۵-جی ایله ۱۴۳۲-جی میلادی ایللر آراسیندا، ائلخانلی‌لار دؤولتینین داغیلماسیندان سونرا اورتا دوغو دا حؤکم سۆرن دؤولت دیر.

## جلایر دؤولتی چاغیندا تۆرک دیلی
جلایری‌لر تۆرک دیلینی عرب عیراقدا یایدیلار. دئییلیب تۆرکجه بو دؤولتین گوجلولوگو چاغیندا عربجه‌دن سونرا عرب عیراقدا ان یایغین دیل ایدی.

## گؤرونتولر


File:Jalayrids Baghdad 1382 1387.jpg



## قایناقلار

بؤلمه:تورک تاریخی
بؤلمه:ایسلام تاریخی
عمر بن خطاب

**عمر بن خطاب** (عربجه: أبو حفص عمر بن الخطاب العدوی القرشی) (دوْغوم ۵۸۱ مکه - اؤلوم ۶۴۴ مدینه) —- ۶۳۴-جۆ ایلده بیرینجی خلیفه ابوبکرین اؤلوموندن سوْنرا اوْنون تعییناتی ایله ایکینجی خلیفه اوْلاراق حؤکومته چاتمیشدیر. صحابه و جنّت بشارتی آلمیش اوْلان اوْن نفردن ساییلیر.

## قایناقلار

## کیتاب تانیتیمی

* Donner, Fred, *The Early Islamic Conquests*, Princeton University Press, 1981.
* Guillaume, A., *The Life of Muhammad*, Oxford University Press, 1955.
* آلبرت حورانی, *[[History of the Arab Peoples|A History of the Arab Peoples]]*, Faber and Faber, 1991.
* Madelung, Wilferd, *The Succession to Muhammad*, Cambridge University Press, 1997.
* Previte-Orton, C. W. (1971). *The Shorter Cambridge Medieval History*. Cambridge: Cambridge University Press.
* How Many Companions Do You Know? By Ali Al-Halawani.
*
* 
* 
* 
* 
* 

## ائشیک باغلانتیلار

* Excerpt from ''The History of the Khalifahs'' by Jalal ad-Din as-جلال‌الدین سیوطی
* Sirah of Amirul Muminin Umar Bin Khattab by Shaykh Sayyed Muhammad bin Yahya Al-Husayni Al-Ninowy.
* 

بؤلمه:ایسلام
بؤلمه:دؤرد خلیفه
بؤلمه:صحابه
بؤلمه:عشره مبشره
بؤلمه:۷-جی میلادی قرنینده خلیفه‌لر
بؤلمه:اؤلدورولموش خلیفه‌لر
بؤلمه:راشدین خلیفه‌لر
بؤلمه:عمر بن خطاب
بؤلمه:۵۸۴-جو میلادی ایلده دوغولان‌لار
فاطمه الزهرا

**فاطمه الزهرا** بنت محمد (۶۰۵ م. مکّه - ۶۳۲ م.  مدینه) محمد(ص)و خدیجه قیزی کی مکه ده دونیایه گلدی.ایمام علی  آروادی و ایمام حسن , ایمام حسین اوچ شیعه ایمامینین آناسی.شیعه لرین بؤیوک شخصیتلریندن کی موباهیله گونونده مقامی بؤیوک سایلدی.

فاطمه نجران نسرانیلریله ائدیلن موباهیله گونونده محمدین یانیندا اولان یگانه قادین‌دیر. او، ابوبکره بئیعت ائتممیش و اونا قارشی چیخمیش‌دیر. فدک خوطبه‌سینده فدیین غصبی و علینین خیلافتینی مودافیعه ائتمه‌سی مشهوردور. فاطمه محمدین وفاتیندان سونرا، جمادی آخیر آیینین ۳-جو گونو هیجری-قمری ۱۱-جی ایلده مدینه‌ده دونیاسینی دییشیب، گئجه، گیزلیجه دفن ائدیلیب. فاطمه مشهور عرب قادینلاریندان‌دیر.

ایسماعیلی شیعه‌لرینین سولاله‌سی اولان و ۱۰-جو-۱۲-جی عصرلرده میصرده و قوزئی آفریقادا حاکم‌لیک ائد‌ن فاطمیلر سولاله‌سینین آدی محض فاطمه ایله باغلی‌دیر و بو اونلارین فاطمه‌نین نسلیندن اولدوغونو گؤستریر.

موسلمانلار اوندان دانیشارکن "معصومه"، "جنّت قادینلارینین سئیده‌سی"، و یا "پیغمبر قیزی" دئییرلر. تورک-ایسلام مدنیتینده ایسه آدیندان اول "حضرتی"، "خانیم"، آدیندان سونرا ایسه "سلاموللاهی آلئیها"  کیمی دئییملردن ایستیفاده ائدیلیر.

## قایناقلار

بؤلمه:ایسلام
بؤلمه:۶۱۵-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:632 deaths
بؤلمه:7th-century Arabs
بؤلمه:7th-century women
بؤلمه:Alid dynasties
بؤلمه:فاطمه الزهرا
بؤلمه:Female Sahabah
بؤلمه:Shia Islam
بؤلمه:سونیلر
بؤلمه:Children of Muhammad
بؤلمه:The Fourteen Infallibles
بؤلمه:Ahl al-Kisa
بؤلمه:Ahl al-Bayt
بؤلمه:محمد
بؤلمه:علی ابن ابیطالب
بؤلمه:Khadija
بؤلمه:بنی هاشم
بؤلمه:Muslim martyrs
بؤلمه:People from Mecca
۱۲ دسامبر

**۱۲ دسامبر**: 
* ۶۲۷ - نئینوا دؤیوشونده بیزانس ایمپیراتورو ایکینجی ایراکلیوس ساسانی شاهی خسرو پرویزه غالیب گلمیشدیر.
* ۱۰۹۶ - مرمره دنیزی ساحیلینده بیرینجی صلیب یۆروشونون اساس دؤیوشو باش وئرمیشدیر.
* ۱۵۷۴ - عثمانلی سولطانی ایکینجی سلیمان تخته چیخمیشدیر.
* ۱۶۴۲ - ایسپانیا و بؤیوک بریتانیا آراسیندا ساواش باشلامیشدیر.
* ۱۸۳۰ - عثمانلی ایمپیراتورلوغو صربیستان باغیمسیزلیغینی تانیمیشدیر.
* ۱۹۱۱ - هیندوستان باش‌شهری کلکۆته‌دن دهلییه کؤچورولموشدور.
* ۱۹۲۵ - رضا پهلوی ایران تختینه چیخمیشدیر.
* ۱۹۳۹ - شوروی-فنلاند ساواشی دؤورونده باش وئرمیش تولوایاروی دؤیوشونده فنلاند غالیب گلمیشدیر.
* ۱۹۴۵ - گۆنئی آذربایجان میلّی حؤکومتی قۇرولموشدور.
* ۱۹۴۹ - تۆرکیه پارلمانی اوروپا شوراسینا عۆضو اوْلماغا سس وئرمیشدیر.
* ۱۹۷۹ - رودزیا آدینی دییشدیره‌رک زیمباوه آدلاندیریلمیشدیر.

بؤلمه:۱۲ دسامبر
بؤلمه:ایلین گونلری
بؤلمه:دسامبر آیی‌نین گونلری
قارا یولوق عوثمان بی

**قارا یولوق عوثمان بی** ۱۴-جو و ۱۵-جی میلادی یوز ایللرده آغ قویونلولار بیرلیگی‌نین باشچی‌سی ایدی.
فخرالدین قتلاغ بیگ اوغلی و آناسی ماریا دسپینا طرابوزان مسیحی‌لری‌نین بؤیوگو . تمیرلی‌لر گلنده، اونلارین یاردیمی اولدو و تمیریلی‌لرین قوشونون قاراباغدا و آنادولودا و سوریه و عراقدا قاباغا آپاردی.

## یاشاییش
عوثمان بی، فخرالدین قوتلوق بی‌ین ایکینجی اوغلودور. بؤیوک قارداشی احمد بی‌ین اؤلوموندن سونرا آغ قویونلولارین باشچیلیغینا ایریشدی. دیاربکر باشکندی اولان آغ قویونلو بی‌لیگینین قوروجوسو دور و اونون آدینا دیاربکرده سکه باسیلمیشدیر. دوغوم تاریخی آیدینجا بللی دئییل اما بعضی قایناقلار عوثمان بی‌ین اؤلرکن سکسن یاشلی اولماغینا ایشاره ائدیب‌لر. بونا باخاراق اونون ۱۳۵۰-جی ایللره یاخین آنادان اولماغی احتماللی‌دیر.

عوثمان بی، سونقور بیگین ۲۲-جی تورونو دور. سونقور بیگه گؤره دئییلیر حضرت محمد (ص) ایله چاغداشیمیش و اورتا آسیادان و قیپچاق چولوندن آذربایجاندا آلاگؤز بؤلگه‌سینه و گؤگچه گؤلونه گلیب، ایسلام گتیرندن سونرا ایسلام دوشمنلری ایله ساواشدا اوخلانیب وفات ائدیب دیر.

## تمیرلی‌لر
تمیرخان قوشونو ۱۳۹۹ (میلادی) ایلینده، آنادولو طرفینه یئتیشدی و چون قراقوینلو و شیعه‌لرین دوشمانی اولدو، قراعثمان کی همیشه اونلارا مغلوب اولموشدو، تمیریلی‌لری قاراباغدا یاردیم ائتدی و قراقوینلولاری شکست وئردیلر، قرایوسوف قراقوینلولارین باشچی‌سی، کی همیشه آنادولو دا آق‌قوینلولاری کی سونّی شافعی مذهبیدیلر، شکست وئرمیشدی، آمّا تمیرلی‌لر گلندن سونرا، قراعثمان و آق‌قوینلولار اونلارا قوشولدولار و آغ‌قویونلولار، تیموریلر'له بیریلک عهدی باغلادیلار و بیر اولدولار، و بیرلیک‌دن سوْنرا بیر مودّت اوتکولار و ظفرلر قازاندیلار، او جومله‌دن، قاراقویونلولاری و عوثمانلی ایمپیراتورلوغو'نو بیر مودّت مغلوب ائتدیلر. قراعثمان ۱۳۹۹-جو میلادی ایلده قاراباغدا تمیرخان قاباغیندا اگیلدی و تمیرخانی اؤزونه یاردیم بیلدی، او سوریه‌نی آلدی و بایزیدی توتدی و گوموش قایانی تمیرخانین قوشونوینان آلدی اونا گؤره تمیرخان اونا امیر آدی وئردی و دیاربکیری اونون الینه وئردی.

## تمیرخانین اؤلومو
تمیرخان دوغو طرفده قوشون چکنده بیر ووروشمادا اؤلدو و بئله اوْلدو کی بوتون اونون اؤلکه‌سی قاریشدی و هرکیمسه شاهلیق ایّدعاسی ائتدی و هرکس بیرطرفده اؤزونه شاه اولدو، نئچه ایل قاریشیقدان سونرا قاراعثمان، شاهرُخ خان (تمیرخانین اوغلون) یاردیم ائتدی و شاهرخ خان اونون یاردیمینان قراقویونلولارا یورودی و قرایوسوف بو یوروماقدا اؤلدو و اونون قوشونو داغیلدی، آمّا قرایوسوفون اوغلو ایسکندر، قوشونو یئنی‌دن ییغدی، آمّا شاهرُخ و قراعثمان کی ۸۰ یاشی واریدی اوچ دفعه قراقوینلولارا یورودولر و ایسکندر باتی تورکلره و آنادولونون باتی طرفینه پناه آپاردی.
## اؤلومو
۱۴۳۵-اینجی میلادی ایلده، قراعثمان ایسته‌دی ایسکندری توتسون، آمّا ایسکندرین قوشونو قراعثمانی یارالادی. قراعثمان بو یارادان اؤلدو و دونیادان گؤز یومدو. سونرا ایسکندر تمیرلی‌لری مغلوب ائتدی. ایسکندر تبریزی آلاندان سونرا، قراعثمانین قبرین قازدی و اونون جسدین میصر اؤلکه‌سینه یوللادی. 
 
میصرده قراعثمانین جسدین دارا چکدیلر . قراعثمان ۱۴۳۵-اینجی میلادی ایلده یارالاندی و اؤلدو، و جسدین میصرده دارا چکدیلر . قراعثمان اؤلن‌دن سونرا، اونون اوغلانلاری بیربیرینن توتوشدولار و اون ایل قاریشیقدان سونرا، اوزون‌حسن گینه شاه اولدو و قراقوینلولاری مغلوب ائتدی.
## قایناقلار

ایسلام تاریخی
تورک تاریخی
بؤلمه:آغ‌قویونلو شاهلاری
کوکا کولا

بندانگشتی|کوکاکولا مارکی
بندانگشتی|کوکاکولا بطری‌سی

**کوکاکولا ** (اینگیلیسجه: Coca-cola ) ،بیر قازلی ایچکی کی ۲۰۰دن چوخ اؤلکه ده ساتیلیر.بو ایچکی آمریکالی کوکاکولا شیرکتینین تولیدیدیر. و آمریکانین فرهنگی نیشانلاریندان بیری سایلیر.  دونیادا کوکاکولا لاپ چوخ تانیلمیش تیجارت آدی و اینگیلس دیلنده ایکینجی کلمه دیر کی دونیادا چوخ تانینیر ، بو تیجارت آدی تخمینا ۶۷ میلیارد دولار دییرلنیب.
## قایناقلار

بؤلمه:آلکولسوز ایچکیلر
بؤلمه:Coca-Cola
بؤلمه:Products introduced in 1886
بؤلمه:American drinks
بؤلمه:آمریکا ایختیراعلاری
بؤلمه:Cola brands
بؤلمه:Coca-Cola brands
بؤلمه:Kosher food
بؤلمه:Patent medicines
بؤلمه:1886 establishments in Georgia (U.S. state)
اولدوز

بندانگشتی|اولدوزلار بندانگشتی|گونش بیر کیچیک اولدوز تانینیر

**اۇلدۇز ** (اینگیلیسجه: Star , فارسجا: ستاره , آنادولو تورکجه‌سی: Yıldız) — بیر ایشیقلی و چوْخ ایستی توپا بنزر پلاسما کی اینسجامینی چکیم گؤجویله ساخلییر. یئره لاپ یاخین اوْلدوز گونش دیر. آیری اوْلدوزلار گئجه ده گؤرسنیرلر. بیر اوْلدوز ایشیقلی و چوْخ اوزاق اولماغا گؤره یئر اوزوندن قالارلی و ایشیقلی بیر نقطه گؤروشور. ان ایشیقلی اوْلدوزلاری اسکی چاغدان تانییبلار و اولاریندا گویده خیالی بیر شکیللر چکیبلر کی اولارا اولدوزلار شکیلی آد وئریلیب. بۇ شکیللر ایشقلی اوْلدوزلاری خیالی بیر چیزگینن یاپیشماسیندان اولور. بۇ شکیللردن آدلیملاری اؤلکر، کیچیک آیی، قیفاووس و… اولور. بۇ اوْلدوز شکیللری اوْلدوزلاری تانیماقدا چوْخ یاریدم اولور.

بیر اوْلدوز اوز یاشامیندا هیدروژن ماده‌سین هلیوم ماده سینه چوندرر و چکیردک یاپیشماسی گوجو اونی ایشیقلی و. ایستی ائدر. اولدوزون ایچریسینده چکیردک گوجو آچیلار و اونی قیزدیرار. بۇ گوج ایستی و ایشیق اوْلوب و اوْلدوزدان چیخار.

بیر اوْلدوزون ایشیغیندان و اونون ایشیقلارین آچمادان اوْلدوزون بؤیوک کیچیکلیقی و کوتله و اوندا اوْلان ماده لری بیلماق اولار. اولدوزلار بؤیوک و یاخین اوْلدوقلارینا گوره ایشیقلاری چوْخالیب آزالار. بیریم یاخینلیقدا اوْلان اوْلدوزلار سامان یولو قالاکسی اوْلدوزلاری اولور.

بیر اوْلدوزون بوتون کوتله سی اونون یاشامین و اولماغین بؤیوک کیچیکلیغین و باتماسین و اولماسین گؤرسه‌دیر. اولدوزلارین ایشیقلاری آچیلمادا اوندا اوْلان ماده لر و یاشامین گؤرسئدیر.

بیر اوْلدوز باشدا قازلارین ییغیشماسیندان و بیر–بیرینه یاپیشمادان ایجاد اولور کی بیر قاز و قالاکسیده اوْلان ماده‌لر بیر-بیرین چکیب و یاپیشار و بیر بؤیوک اوْلدوز اولار. بۇ قاز چوْخلو هیدروژن و هلیوم اولور. بۇ قازلار ییغیشمادا آغیرلاشیب و چکیردکینده هیدروژن قیزیشیب و چکیردک گۆجۆن آچار و هلیوم اولار.

## قایناقلار

## اتک‌یازی

بؤلمه:آسترونومی
بؤلمه:Light sources
بؤلمه:Stars
بؤلمه:Stellar astronomy
۱۱ دسامبر

**۱۱ دسامبر**: 
* ۱۹۰۱ - بیرلشمیش کراللیقدا تاریخده ایلک دفعه اوْلاراق پینگ‌پونگ مۆسابیقه‌سی کئچیریلدی.
* ۱۹۲۳ - آتاتۆرکون تایمز قزئتینده٬ «میلّی حاکیمیّت اساسینا دایانان و بالاخص جۆمهوریت ایداره‌سینه مالیک تاپیلان مملکتلرده سیاسی حزب‌لرین مؤوجودیتی واجیب‌دیر. تۆرکیه جۆمهوریتینده ده بیربیرینه نظارت ائدن حزب‌لرین دوْغاجاغینا شۆبهه یوْخدور» شکلینده سؤزو یاییملاندی.
* ۱۹۴۱ - آمریکا بیرلشمیش ایالتلری آلمان و ایتالیایا قارشی ساواش اعلان ائتدی
* ۱۹۴۶ - یونیسف قۇرولدو.
* ۱۹۴۹ - بیرلشمیش میلّتلر تشکیلاتی فلسطین مۆهاجیرلری‌نین دوْغما توْرپاقلارینا قاییتما حۆقۇقونو تانیدی.
* ۱۹۷۷ - تۆرکیه‌ده یئرل سئچیملر ائدیل‌دی. جۆمهۇریت خالق حزبی سئچیملردن بیرینجی حزب اوْلاراق چیخدی.
* ۱۹۹۴ - روس قوْشونو چئچئنیستانا گیردی. بیرینجی چئچئنیستان ساواشی باشلاندی.
* ۱۹۹۷ - آتموسفره بۇراخیلان گازلاری‌نین آزالدیلماسینا داییر کیوتو پروتکولو ایمضالاندی.
* ۲۰۰۱ - چین رسمی اوْلاراق عۆمۇم‌دۆنیا تیجارت تشکیلاتینا قاتیلدی.

بؤلمه:۱۱ دسامبر
بؤلمه:ایلین گونلری
بؤلمه:دسامبر آیی‌نین گونلری
پاپیون

**پاپیون**  ()، فرانسه و غربی اؤلکه لرینده ایشله‌نن بیر نوع کراواتدیر.پاپیون چوخلو ایپکدن یا پلی استردن و پانبیقدان اولار.  

## قایناقلار
بندانگشتی|پاپیون
بؤلمه:پالتار
اریتمه قازانی

[thumb|اریتمه قازانی کیمی [آمریکا بیرلشمیش ایالتلرینین گؤرونتوسو، 1980 ایلده‌کی اریتمه قازانی اویونو ایله عمومی‌لشدی]]
**اریتمه قازانی** (اینگیلیسجه: Melting pot): آسیمیله و ائتنیکی توسعه مدلی دیر. آمریکا و ایسرائیلده موختلیف کولتورلری، بیرلشدیرمک اۆچون قوللانیلمیش دیر. اریتمه قازانی مدلی، مهاجرلری آمریکا دیل و کولتورونه اویغونلاشدیریب آسیمیله ائتمکله تانینمیش دیر.

## آیریجا باخین
* مولتی کولتورالیزمین آذربایجان مدلی

## قایناقلار

بؤلمه:دیل
بؤلمه:کولتورل آسیمیلاسیون
بؤلمه:ناسیونالیسم
زؤهره

بندانگشتی|سول

**زؤهره**  یا **ونوس** (سیمگه: )، (عربجه:زهره) گونشدن ایکینجی آرالی سیاره یئر و مرکوری (عطارد) آراسیندا اولان گزه‌گن اولور.

ونوسون آتموسفری یئردن داها سیخ اوْلوب قالین بۇلودلارلا اؤرتولموش‌دور. آتموسفرین ۹۷%ی کربون قازیندان عبارت‌دیر. آتموسفرده ایلدیریم بۇشالمالاری قئیده آلینمیش‌دیر. ونوس اؤز اوْخو اطرافیندا  بۆتون قالان گزگنلردن فرقلی اوْلاراق (اورانوس استثنا اوْلماقلا) غربدن شرقه یوْخ، شرقدن غربه دۇغرو فیرلانیر.

آکسفورد بیلیم‌یوردونون عالیملری ناتوره ژورنالیندا درج ائتدیکلری مقاله‌ده، ونوسون بیر واختلار یئر کوره‌سی کیمی یاشامالی یئر اوْلدوغونا عایید دلیللری اوْلدوغونو آچیقلادیلار.

## خۆصیّتلری
300px|بندانگشتی|سول|یئر ایله اندازه مؤقایسه‌سی
بیر آوروپا اوزای گمی‌سیندن آلینان معلوماتا گؤره ونوس گزگنی، یئر کوره‌سینه ایندی‌یه قدر تخمین اوْلونان‌دان داها چوْخ اوْخشاییر. گزگنین میلیونلارلا ایل اوّل آتموسفر و یاشاییش الوئریش‌لیلییی باخیمیندان یئر کوره‌سینین بۇ گۆنکو دۇرومونو نظره آلدیقدا دئمک اوْلار کی، "ائکیز" کیمی اوْلدوقلاری ایفاده اوْلونور. آنجاق قازلارین  ائتکیسی، آتموسفر اروزیاسی، سولار رادیاسییا و گزگنین فیرلانماسینین یاواش اوْلماسی نتیجه‌سینده ونوسون یئر کوره‌سیندن فرقلی اینکیشاف یوْلو کئچدیی تخمین اوْلونور.

بۇ گۆن ونوسدا سۇ یوْخدور و تِمپراتور قۇرغوشونو اَریده‌جک قدر یۆکسک‌دیر. گزگنده تئز-تئز تایفون شدتینده کولکلره و شیمشکلره راست گلینیر.

آکسفورد بیلیم‌یوردو فیزیک کافدراسیندان پروْفسور فرد تیلور، الده ائتدیکلری معلوماتلارین ویرتیس آدلی بیر ایسپکتومتر طرفیندن تامین اوْلوندوغونو سؤیله‌دی.

ویرتیس-دن گلن شکیللر، ونوسون اکوادورو یاخینلیغین‌داکی هاوا جریانینین شدت‌لی، قۆطبلره دۇغرو داها یۇمشاق اوْلدوغونو گؤستریر. گزگنین سطحینده ۵۰-۵۵ km هۆندورلوکده ده بۇلودا اوْخشار حادیثه‌لر مۆشاهیده اوْلونور.

ناتوره ژورنالیندا درج اوْلونان آراشدیرما مقاله‌سینه گؤره، علم آداملاری ونوس گزگنینده شیمشک چاخدیغینا دایر ایلک دقیق حسابلامالار آپاردی. 
## قالری


فایل:Maat Mons on Venus.jpg
فایل:Venus structure.jpg
فایل:Venusorbitsolarsystem.gif
فایل:Venus-pacific-levelled.jpg
فایل:Phases Venus.jpg
فایل:Venustransit 2004-06-08 07-49.jpg
فایل:Venus geocentric orbit curve simplified (pentagram).svg


## ایستینادلار


## بیرده باخ
* اوزای
* قویروقلو اولدوز

بؤلمه:آسترونومی
بؤلمه:سیاره‌لر
یمن اوستانلاری

یمن‌ین ۲۱ اوستانی واردیر.

## اتک یازی

## قایناق

بؤلمه:یمن اۇستانلاری
تروی ساواشی

**تروی ساواشی** - یۇنان اوسطوره‌لرینه گؤره باش وئرمیش حادیثه‌دیر. اوسطوره‌یه گؤره تروی شاهزاده‌سی پاریس اؤز گؤزللیگی ایله مشهور اوْلان ایسپارتا خاتونو هلنی قاچیدیر. اینتیقام آلماق اۆچون آخئیلی‌لر قوْشون توْپلایاراق٬ ترویا هۆجۇم چکیرلر. اوْن ایللیک ساواشدا چوْخ ایتکیلر وئریلیر. سوْنوجدا تروی بیر حیله‌نین قۇربانینا کئچیله‌رک دۆشور.

## قایناقلار

## گؤرونتولر


File:J G Trautmann Das brennende Troja.jpg

File:Enrique Simonet - El Juicio de Paris - 1904.jpg

File:Hydria Achilles weapons Louvre E869.jpg

File:Rape of Helen by Francesco Primaticcio.jpg

Image:Homeric Greece-en.svg

File:Mosaico-del-Oecus-de-Aquiles-1728x800 c.png

Image:Jan de Bray, Achilles wśród córek Likomedesa (Owidiusz, Metamorfozy).jpg

Image:Troas.png

File:Philoktetes Lemnos Met 56.171.58.jpg

File:Wenceslas Hollar - Briseis and Achilles crop.jpg

File:Achilles Briseis MAN Napoli Inv9105 n01.jpg

File:Achilles Ajax dice Louvre MNB911.jpg

Image:Chryses Agamemnon Louvre K1.jpg

Image:Triumph of Achilles in Corfu Achilleion.jpg

Image:Akhilleus Penthesileia Staatliche Antikensammlungen 2688.jpg

File:Ajax suicide BM F480.jpg

File:Villa Romana de La Olmeda Mosaicos romanos 001 Ulises.jpg

File:Mykonos vase.jpg

Image:Amphora death Priam Louvre F222.jpg

Image:Poseidon and Ajax.png

Image:The Murder Of Agamemnon - Project Gutenberg eText 14994.png

File:Arnold Böcklin - Odysseus and Polyphemus.jpg

Image:Aeneas' Flight from Troy by Federico Barocci.jpg

File:Hypnos Thanatos BM Vase D56 full.jpg

Image:Map Hittite rule en.svg

File:Tabula iliaca Musei Capitolini MC0316.jpg



بؤلمه:تاریخ
دولت‌محمد آزادی

**دولت‌محمد آزادی** ۱۲-جی ه.ق یوز ایللرین بؤیوک تورکمن شاعیری و مختوم قولی فیراغی‌نین آتاسی دیر.
## یاشاییشی
دولت‌محمد اترک چایینین یاخینلیغیندا آنادان اوْلوب، ایلک تحصیلین آتاسی مختوم قولی دوه‌چی یانیندا آلاندان سوْنرا، تحصیلین دوام ائتمک اۆچون خیوه‌یه واردی. اوْرتا یاشلاردا اوراز گول ایله ائوله‌نیب، اوندان محمدصفا، عبدالله، مختوم قولی، قاهیر قولی، قولچه و زبیده آدلی اوشاقلاری اولور. اوراز گول اؤلوموندن سوْنرا قازاقلاردان اوْلان بیر قادینلا ائوله‌نیب اوندان چاقی ایله یاری آدلی اوشاقلاری اولور. دولت‌محمدین تورونلاری بۇ گون قاری قلعه‌ده یاشاییرلار.

دولت‌محمد آزادی‌نین دوغوم تاریخینده ایختیلاف واردیر. مختوم قولی *آتامینگ* آدلی شعرینده اونون اؤلرکن آلتمیش بئش یاشدا اولماسین بلیرتیر:

## اثرلری
دولت‌محمد آزادی اؤز شعرلرینده تورکمنلرین بیرلیگیندن، عدالت و آزادلیقدان سؤز سۆروپدور. تانینمیش اثرلریندن بۇ دؤرد اثری آد آپارماق اولار:
:# وعظ آزادی
:# جابر انصاری حیکایه‌سی
:# مناجات نامه
:# مختصر

## قایناقلار
*امین گلی، تورکمنلرین سیاسی ایجتیماعی تاریخی، بیرینجی نشر، نشر علم، ۱۳۶۶، ص ۸-۲۴۶

بؤلمه:تورک شاعیرلر
بؤلمه:تورک یازیچیلا‌ر
۱۳ دسامبر

۱۳ دسامبر: 
* ۱۸۰۸ - ناپلئون مادرید شهرینی تۇتموشدور.
* ۱۸۹۷ - روس اوْردوسو پورت-آرتورو ایشغال ائتمیشدیر.
* ۱۹۶۳ - معمر قذافی‌نین حاکیمیّتی اله آلماسیندان سوْنرا٬ بریتانیا قوْشونو لیبی‌دن گئتمیشدیر.
* ۱۹۷۴ - مالتا جۆمهۇریتی اعلان ائدیلمیشدیر.
* ۱۹۸۳ - تۇرقوت اؤزال تۆرکیه‌نین ۴۵-جی حؤکومتینی قۇرموشدور.
* ۱۹۹۶ - کوفی عنان بیرلشمیش میلّتلر تشکیلاتی باش کاتیبی سئچیلمیشدیر.
* ۲۰۰۰ - جورج بوش آمریکا بیرلشمیش اوستانلری‌نین ۴۳-جۆ جومهور باشقانی سئچیلمیشدیر.
* ۲۰۰۳ - صدام حسین گیزلندیگی تکریت شهرینده تۇتولموشدور.

بؤلمه:۱۳ دسامبر
بؤلمه:ایلین گونلری
بؤلمه:دسامبر آیی‌نین گونلری
سرطان

**سرطان** یا **کانسر** — بیر جور مریضلیک دیر. بو مریضلیگین خوصوصیت‌لریندن بودور کی بدن سلول‌لاری چوخلو بؤلونور. نوخوش سلول‌لار بؤلونمه‌ده اؤز ایشلرین گؤره‌بیلمیر و هر سلول نئچه سلولا بؤلونور و تومور کیمی بدنی توتور. بیلینمیر کی نه عامل بۇ ایشه علت اولور آمما ژنتیک و نوخوشلوق‌لار بۇ ایشده داخیل اولور. شیمیائی ماده‌لر و سمی ماده‌لر رادیواکتیو و گونش ایشیغی بۇ ایشده دخالتی وار.

بیر سالیم سلول بؤلونمه‌ده و ایش‌لرینده و اؤلومده بیر دوغال زمانی گئچیدیر آمما سرطانی سلول اؤز ایشینده بؤلونمه‌سینده دوغال حالدان چیخیر و بؤلونور. انگلیسی بیلگیری گؤرسدیر کی ایککی دوغال پروتوئین Plcy1 و Grb2 سلول ایچره یاپیشماغا Akt یولوندا باغلاشیر و Plcy1 پروتوئین یاپیشاندا سلول بؤلونور آمما Grb2 بؤلونمه‌نی کنترل ائدیر. اونداکی Grb2 پروتوئینی آز اولور سلول سرطانی اولور و تئز تئز بؤلونور.

بوتون خبیس و پیس تومورلار سرطان اولور. ساغلیق بیلگی‌لرینده اولارین آدی نئوپلاسم اولور.

## آدی
آذربایجان جوُمهوُرلوُغوُندا بوُ مریضلیگین آدینا خرچنگ دییرلر، تۆرکیه‌ده کانسئر دییرلر کی انگلیسجه‌دن آلما سؤزجۆکدۆر. آمما ایران تۆرک‌لری آراسیندا معیار و رسمی دیل اوْلماسی ندنیله هر بؤلگه‌ده آیری آدلار وار، اوْ آدلاردان: سرطان، یامان شیش، یامان یارا، آدی باتمیش.

## قایناقلار

### اتک‌یازی

بؤلمه:ساغلیق
بؤلمه:سرطان
بؤلمه:Aging-associated diseases
بؤلمه:Oncology
بؤلمه:Latin words and phrases
بؤلمه:RTT
۱۴ دسامبر

۱۴ دسامبر: 
* ۱۸۲۵ - روسیه‌ده دسامبریستلر عۆصیانی باش وئرمیشدیر.
* ۱۹۰۰ - آلمانلی فیزیک عالیمی ماکس پلانک کوانت نظریه‌سینی آچیقلامیشدیر.
* ۱۹۱۱ - نوروژ سیّاحی آموندسن گۆنئی قۆطبونه چاتان ایلک اینسان کیمی تاریخه دۆشوب.
* ۱۹۱۵ - رشید بهبودوف آذربایجان موغنّیسی و آکتورو دوْغموشدور.
* ۱۹۲۷ - چین‌ده چای کای-شِک قووّتلری کانتون‌داکی کومونیست آیاقلانمانی باسدیردی.
* ۱۹۳۹ - فنلاندا قارشی نیظامی هۆجۇما گؤره شوروی میلّتلر تشکیلاتیندان خاریج ائدیلمیشدیر.
* ۱۹۹۵ - دِستون باریشی‌نین ایمضالاماسی ایله یوگوسلاوی ساواشینا سوْن قوْیولموشدور.
* ۲۰۰۸ - دۆنیادا ان هۆندور گئت-گل کؤرپوسو - ویادوک میونون آچیلیشی اوْلموشدور.

بؤلمه:۱۴ دسامبر
بؤلمه:ایلین گونلری
بؤلمه:دسامبر آیی‌نین گونلری
باغیرساق

**باغیرساق** بدن ایچره دئیرلی ایچ آلات  کی خوراک هضم(یوغورماق) ائتماقدا چوخلو ایشلر گورور.معده نین قوتاریشی اون ایکی بارماق یا اثنی عشر اولور کی باغیرساق اون ایکی بارماقدان باشلانیر و مقعد یا آنوساجاق اولور کی خوراکلری هضم ائتماقدا ایشلیر.باغیرساقین ایکی بؤلومو وار قالین باغیرساق ونازیک باغیرساق اولور.

## یوغوران ایچالات
آغیز و دیش، بوغاز و یه مک بؤروسو، کهیلیک (معده)، اون ایکی بارماق(اثنی عشر)، نازیک باغیرساق، قالین باغیرساق، آنوس (گؤت).

## بیرده باخ
باغیرساق (دقیقلشدیرمه)

## قایناقلار
بؤلمه:ساغلیق
۱۵ دسامبر

۱۵ دسامبر: 
* ۵۳۰ - ایمپراتور يۇستینیانین امریله روم حۆقوق سیستمی ۶-جی عصرین طلبه‌لرینه اۇيغونلاشدیریلیب.
* ۱۰۵۵ - سلجوق حؤکمداری توْغرول بَي بغدادی فتح ائدیب 
* ۱۲۵۶ - هولاکو خان قوْشونلاری الاموت قالاسینی يئرله يئکسان ائدیب.
* ۱۸۰۶ - ناپوْلِوْنون اوْردوسو وارشاوانی تۇتوب.
* ۱۹۱۷ - موْلداوی خالق جومهوریسی اعلان ائدیلیب.
* ۱۹۸۹ - رۇمانیده کومونیست حیزبینین حاکمیتینه قارشی چێخیشلار باشلايیب.
* ۱۹۹۰ - قیرقیزیستان مۆستقیللیگینی اعلان ائدیب.
* ۲۰۰۰ - چِرنوْبیل اتمی نیروگاهینین سوْنونجو - ۳-جو بولوکونون ایشی داياندیریلیب. بۇنونلا دا، نیروگاهین فعالیتینه سوْن قوْيولوب.
* 2025 - یونسکو طرفیندن، دونیا تورک دیلی عاییله‌سی گونو اعلان ائدیلیب.

بؤلمه:۱۵ دسامبر
بؤلمه:ایلین گونلری
بؤلمه:دسامبر آیی‌نین گونلری
۲۰۱۵ بیرلشمیش میلتلر ایقلیم دییشیکلیگی کونفرانسی

**۲۰۱۵ بیرلشمیش میلتلرین ایقلیم دَییشیمی کونفرانسی** () فرانسه نین مرکزی،پاریسده، 2015 نووامبر آیی نین 30وندان 2015 دسامبر آیی نین 12 سینه جن قورولدو. بو کونفرانس، 1992-جی ایلیندن، ایقلیم دَییشیمینه گؤره بیرلشمیش میلتلر آراسیندا چرچیوه سؤزلَشمه سینده قورولان، 21جی ایللیک **پارتیلر کونفرانسی** (Conference of the Parties)، و 1997 کیوتو پروتوکولو دوامیندا پارتیلر گؤروشمه لری نین 11جی بؤلومو ایدی.

کونفرانس، بیرینجی دفعه، دونیالیق ایقلیم دَییشمی نین آزالتماسی یولوندا، پاریس اوزلاشماسیندا بیر توافقه اۆچون اؤز هدفلرینه یئتیشدی. بو توافق اۆچون، تقریبا بوتون دؤولتلر قاتیلدیلار. بو اوزلاشمانین اجرایی و مجبوری اولونماسی، ان آزی دونیالیق یاشیلخانا قازلارینین یوزده 55ین دوزلدن 55 اؤلکه سی نین بیر پارتی اولماقلارینا باغلی دیر. بونون تاییدی، قبول اولونماسی  نیویورک دا 2016 آوریلیندن 2017نین 21 آوریلینه قدر اولاجاقدیر.

## گئچمیش و بکقراند
[thumb|463x463px|بو شکیلده ، هاوایا ان چوخ [کربون دی اوکسید بوارخان 40 اؤلکه لرین آدلاری و پایلاری، 1990 دان 2013 ایلینه قدر گؤرونمکده دیر. ]]

### چین و آمریکانین رولو

## آنلاشمالار و دانیشماقلار
right|thumb|کوپ 21: تمثیلچیلری اؤلکه لرین باشچیلاری
thumb|انریکو پنا نیتو، فرانسیس اولاند، آنگلا مرکل، میشله باشلت

## مالیه
کونفرانسین قورولماغینا 170 میلیون یورو (واختیندا 186.87 آمریکا دولاری) بودجه وئریلمیشدی. فرانسه دؤولتی نین سؤزلرینه گؤره، بو هزینه نین 20%سی ای دی اف، انگی، فرانسه هاوایولو، رنو-نیسان ، و بی ان پی پاریباس طرفیندن تقبول اولونموشدو.

## تظاهوراتلار
[thumb|یاشیل باریش چالیشقانلاری بیر چئوره گؤستریسینده، 100% [یئنیلَمَلی انرژی قایناقلارین ایشه آپاریلماسینی ایسته ییرلر]]
دونیانین دؤرد بیر یانیندا 600 مینه یاخین بیر گوجلو اوزلاشمانی نین ایمضالانماسی ایستَمَک اۆچون گؤستریلره باشلامیشدیلار. پاریسده عومومی ییغینتیلار سون گونلره باش وئرن ترور حمله‌لره گؤره ، قاداغان اولونموشدور، آنجاق مینلر نفر احساس ائتمیشدیلر کی بیر ضعیف سؤزلشمه اورتادا اولاجاق، دسامبرین 12جی گونونده چیخدیلار ائشیگه تظاهورات ائتدیلر. پاریسده آیری جوازسیز تظاهوراتلار دا باش وئردی، و بونا گؤره پولیس و آنتی کاپیتالیست قروپلار آراسیندا نووامبرین 29جو گونونده قارشی دورما و چاتیشما باش وئردی.

## پاریس توافوقو
2015 ایلی نین دسامبر آیی نین 15جی گونونده، کونفرانسا قاتیلمیش 196 اؤلکه، دونیالیق آنلاشماسی نین سون درفتینی، بولاندیریجی قازلارین بوراخیلیشی نین آزالتماغی نی، دونیالیق یاشیلخانا قازلارینی آزالتماق طرزی نین بیر بؤلومو اولاراق، قبول ائله دیلر. ۱۲ یارپاقلی پاریس توافوقنامه سینده، عوضولر کربونلو بوراخدیقلارینی تئزلیکله اولدوقجا آزالداجاقلاری، و دونیا قیزیشماسی نین ۲ سانتیقراد (سلسیوس) درجه سی آلتیندا قالاجاغینا باشاردیقجا چالیشاجاقلاری ایله راضیلاشدیلار.
فرانسه نین خاریجه ایشلر وزیری، لوران فابیوس دئدی: *"چوخ ادعالی و تارازلانمیش (بالانسلی)" پلان، دونیالیق ایستیلشمَنی آزالتماق یولوندا "تاریخی بیر دؤنوش نوقطه سی" ایدی.*
### زوراکی اولمایان تعهودلار، و زورلاما مکانیسملرین آزلیغی
توافوقون آپاریلماسی نین ایجباری اولماغی، دونیاداکی 55% بولاندیریجی یاشیلخانا قازلاری بوراخان 55 دؤولتین بیر پارتی اولماغینا آسیلی دیر. آمریکا بیرلشمیش ایالتلری کیمی دؤولتلرین بو اوزلاشما یا بویون اَیَیب راضیلاشمالاری، هَلَه بللی دئییل.

## قایناقلار

2015
ابراهیمی دینلر

**ابراهیمی دینلر**، سامی یازیلاردا حضرت ابراهیمه و یاراتدیغی اینانجلارا باغلی اوْلان دینلره دئییلیر. بۇ دینلر ایسلام، مسیحیت و یهودیلیکه شامیل اوْلور.

بندانگشتی|ابراهیمی دینلر علامتلری
بندانگشتی|ابراهیم دینلر نقشه‌سی

## قایناقلار

بؤلمه:دین
قوربان دوردی ذلیلی

**قوربان دوردی ذلیلی** (1220- 1273 هجری قمری/ 1779- 1849 میلادی) ۱۳-جو ه.ق یۆز ایللرین بؤیوک شاعیری و مختوم قولی فیراغی‌نین باجی‌اوغلوسو دور. قوربان دوردی تحصیل اۆچون خیوه‌نین شیرغازی مدرسه‌سینه وارمیشدی. خیوه خانی اولان محمد رحیم خان تورکمنلرله ساواشیندا ذلیلی‌نی توتساق ائدیب ذلیلی‌نین یئددی ایل عؤمرو بئله گئچدی.

## شعرلریندن اؤرنک
*بیگانه یغشی شعرینین ایلک بؤلومی

## قایناقلار
*مارقوش سایتی، تورکمن مشاهیری (فارسجا)
*

بؤلمه:تورک شاعیرلر
بؤلمه:تورک یازیچیلا‌ر
بؤلمه:تورکمن شاعیرلر
بؤلمه:کیمسه‌لر قارالامالاری
پتک دینچؤز

**پتک دینچؤز**  (دوغوم: ۲۹ مه ۱۹۸۰ ایزمیر)، تورکیهلی آکتور، موسیقیچی، اوْخویان و تلویزیون سۇنوجوسو (مۆجریسی).

## آدلیم اولماغی

اونون باشدا اۆچ گؤزل موسیقی‌سی آدلیم اولدو  Bende Kaldı ، Foolish Casanova و Okşa . پتک ۲۰۰۸-جی ایله دک شو تی‌وی  کانالیندا "آریم بالیم پتگیم"  آدیندا بیر گؤرمه‌لی سحر باشی پروقرامی‌نی ایجرا ائدیردی. سوْن ایللر ایستار تی‌وی‌یه  گئتدی.

۲۰۱۱ ژانویه آیی‌نین ۱۱-ینده بیاض شو  آدیندا بیر جانلی تلویزیون پروقرامدا ایش یولداشی جان تانری یار اونون اۆچون ائلچی اولدو و بو جانلی پروقرامدا عقد ائتدیلر.

## آلبوملاری
*2001 - Bende Kaldı
*2002 - Aşkın Tam Sırası
*2003 - Sen Değmezsin
*2004 - Şaka Gibi
*2005 - Doktor Tavsiyesi
*2006 - Kördüğüm
*2007 - Yolun Açık Olsun
*2008 - Frekans

## فیلملری
*Sırılsıklam - ۱۹۹۸
*Zehirli Çiçek (زهرلی گول) - ۲۰۰۰
*Bir Yıldız Tutuldu (بیر اولدوز توتولدو) - ۲۰۰۲Nehir (نهر) - ۲۰۰۵
*Keloğlan Kara Prens'e Karşı -2005 (کل اوغلان قارا پرنسه قارشی)

## قایناقلار

*پتک دینچوز تیوی 

بؤلمه:سینما
قان

**قان** ، بدن ایچینده دامارلاردا دولانان مایعدیر.

## قایناقلار

بؤلمه:ساغلیق
بؤلمه:قان
بؤلمه:Hematology
بؤلمه:Tissues (biology)
بؤلمه:ویدئو کلیپلری اولان مقاله‌لر
کربوکسیلیک اسید

**کربوکسیلیک اسید** بیر جور آلی ماده اولور کی اوندا کربون یاپیشیقی وار. کربوکسیل «COOH-» بۇ اسیدلر ایچره گوروشور و اولارین یونگولو فرمیک اسید یا متانوئیک اسید و آدیلیمی استیک اسید یا سیرکه یا اتانوییک اسید اولور.

یونگول کربوکسیل اسیدلر کی دورد کربوناجا وارلاری سودا حل اولار آمّا کربون زنجیره سی چوخالدیقجا سودا حل اولماسی آزالیر.

## [[پلی الکترولیک]] اسیدلر
بو اسیدلر آلی اسید اولور کی بیر یا ایکی ویا نئچچه عامیللری اولور

بؤلمه:کیمیا
بایکونور اوزای سایتی

**بایکونور اوزای آیلاغی** یا **بایکونور فضا سایتی **و یا **تیورآتام سایتی ** (قازاق تورکجه سی: Байқоңыр ғарыш айлағы, Bayqoñır ğarış aylağı ، روسجا: Космодром Байконур، انگلیسجه. Baikonur Cosmodrome، آنادولو تورکجه سی. Baykonur Uzay Üssü) قازاقیستان دا یئرلشن دونیانین ان بؤیوک اوزای سایتی، و تورک دونیاسیندا تک اوزای سایتی دیر.

بندانگشتی|سول|بایکونور سایتی نین یئری قاراقیستان خریطه سینده
قازاقیستانین بایکونور بؤلگه سینین ۳۲۰ کیلومتر قدر گونئی دوغوسو، آرال گؤلونون ۲۰۰ کیلومتر شرقینده، سئیهون چایینا یاخین قورولموش سایت، دونیانین ان اسکی و ان بؤیوک اوزای فیرلاتما سایتی  دیر. شوروی یؤنتیمی بو سایتین یئری خطرسیزلیک ندنلرینه گؤره ۳۲۰ کیلومتر اوزاقلیقداکی بایکونورون آدینی وئرمیشدیر.

## قایناقلار

بؤلمه:نوجوم
آرال گؤلو

بندانگشتی|سول|آرال گؤلۆ ۱۹۸۹-جو (سول) و ۲۰۱۴-جۆ (ساغ) ایللَرینده
**آرال گؤلۆ** و یا **آرال دنیزی** (قازاق تۆرکجه‌سی: Арал теңізі – اؤزبک تۆرکجه‌سی: Orol dengizi, Орол денгизи) اورتا آسیادا، قازاقیستان و اؤزبکیستان مرزینده آخماز گؤل. ۲۰-جی یۆزایللَریندن گؤلۆن اصلی غذا قایناغی سیحون و جیحون چایلارؽندان سۇوارمادا آردؽجؽل و کسینتی‌سیز ایشه آپارؽلماق، سوْنۇندا، گؤلۆن سطحی ائنمه‌یه باشلادؽ.

۱۹۸۹-جو ایلده گؤل ایکی بؤلۆمه پارچالاندؽ: شۇمالی (کیچیک)، و جنۇبی (بؤیۆک) آرال گؤلۆ.

بندانگشتی|سول|آرال گؤلۆنۆن گئت-گئده قۇرۇماسؽ

## بیر ده باخ
* اورمو گؤلو

## قایناقلار

بؤلمه:گؤللر
بولود

**بولود** سودان اولان بیر ییغینجاقدیر کی اتوموسفرین یوخاری و آشاغی اوزرینده یارانیر.بولوددا اولان ماده لر همان گزه‌گنده اولان مایعلردندیر و یئر اوزونده بولودلار سو بوخاریندان اولار

بولودلارین آدلاری اولارین شکیللریه باغلی دیر و چوْخلو لاتین ویونانجا دیلدن آلینیب.
حاشیه|سول|بی‌قاب|495x495پیکسل

## بولود آدلاری
*کومولوس:گول کلم کیمی اولور و باش طرفی گونبئزه اوخشار.آق پانمبیق کیمی اولور
*کومولونیمبوس :بیر بؤیوک بولود کی اوجا بیر قایا کیمی اولور.بو بولتلار ایلدیریم و طوفان گتیرن اولار.
*آلتوکومولوس:شیارکیمی یاغینتیلار و سولار اولور و گیرده شکیلده تیکه تیکه اولور.
*استراتوس: چم کیمی یاغموری اولان بولود بیر یغینجاق سو بوخاری اولور کی هر یئری بیر اولچوده اولور.
*آلتو استارتوس:بؤز یا گؤی بویادا آز یاغمور گتیرین الیاف کیمی گری اوزونده گوروشر.
*سیروس:اوجا ویئلک کیمی آق بویادا بولود اولور.گؤی آرام اولاندا تاپیلار.بو بولودون چوْخو بوز و دون سو اولار.
*سیرواستراتوس:بالاجا ونازیک آق سیروس بولودلار اولور.یون کیمی توتقون و باسینجیلی بولودلار .طوفان گلمه سین بیلیندیریر.صوفاندان قاباق تاپیلار.
*سیرو کومولوس: آرام هاوانی نیشان وئریر و سیرسو بولودلاردان قاباق گلر و ریز اولار.
*استراتوکومولوس:بؤز بویادا آق یا توتقون بویاقدا اولار و گیرده و آچیلیشمش بولودلار کی طوفان یارادا بیلمئز و یاغموری اولمور.
*پیروکومولوس:هاوا بیردن گیزیشمادا یارانیر و ایستی هاوادا دوزلینر.اوتلو داغلار و مئشه یانماسیندا و چکیردک بومبی اونو یارادار و سوندا کومولوس بولودو اولار.چوخلو مصنوعی بیر بولود اولور.
*فراکتو کومولوس
*فراکتو استارکتوس

## قایناقلار

بؤلمه:فیزیک
بؤلمه:Clouds
بؤلمه:Climate forcing agents
بؤلمه:ویدئو کلیپلری اولان مقاله‌لر
بؤلمه:بولودلار، دومان و آتموسفر یاغینتیلاری
۱۶ دسامبر

**۱۶ دسامبر**:

* ۱۶۳۱ - وِزووی یانارداغی‌نین پۆسکورمه‌سی نتیجه‌سینده ۴۰۰۰ نفر هلاک اوْلموشدور. 
* ۱۷۷۳ - بوْستوْن چاي قوْناقلیغی - آمریکا مۆستملکه‌چیلری چاي وئرگیسینه اعتراض علامتی اوْلاراق، اینگیلیس گمیلرینه هۆجوم ائده‌رک ۳۰۰-دن چوْخ چاي قۇتوسونو دنیزه تؤکموشدور. 
* ۱۸۹۹ - میلان فۇتبال کولوبو يارادیلمیشدیر. 
* ۱۹۲۰ - ۸.۵ بال گۆجونده زلزله‌‌ چینین قانسو ايالتینده ۱۸۰۰۰۰ اینسانین اؤلومونه سبب اوْلموشدور. 
* ۱۹۴۸ - کامبوْج مۆستقیللیک الده ائتمیشدیر. 
* ۱۹۴۹ - احمد سۇکارنوْ اندوْنزینێن ایلک جومهورب باشقانی سئچیلمیشدیر. 
* ۱۹۵۹ - بلژیک کوْنقوْيا مۆستقیللیک وئرمیشدیر. 
* ۱۹۷۱ - هیندوستان اوْردوسو شرقی پاکیستانین باشکندی دککه شهرینی ایشغال ائتمیش، پاکیستان حربی قۆووه‌لری تسلیم اوْلدوقدان سوْنرا آتشبس اعلان ائتمیشدیر. 
* ۱۹۷۱ - بنقلادش مۆستقیللیک الده ائتمیشدیر. 
* ۱۹۷۸ - چین خالق جومهوریسی و آمریکا بیرلشمیش ایالتلری آراسیندا دیپلوْماتیک علاقه‌‌لر قۇرولموشدور. 
* ۱۹۹۰ - ژان-برتراند آریستید هایتینین دموْکراتیک يوْللا حاکمیته گلن ایلک جومهور باشقانی اوْلموشدور. 
* ۱۹۹۱ - قازاقیستان مۆستقیللیگینی اعلان ائتمیشدیر. 
* ۱۹۹۳ - آمریکا بیرلشمیش ایالتلرینده اینسانین ژنتیک خریته‌سی حاضیرلانمیشدیر. 
* ۱۹۹۸ - آمریکا بیرلشمیش ایالتلری و بؤيوک بریتانيا عراقدا "صحرا تۆلکوسو" آدلی حربی عملیات کئچیره‌رک اؤلکه‌نین بعضی حربی مکانلارین هاوادان بوْمبالامیشلار. 
* ۲۰۰۵ - تۆرک يازیچیسی اوْرخان پاموک "تۆرک شخصیتینی تحقیر ائتدیگینه گؤره" محکمه‌‌يه وئریلمیشدیر.

بؤلمه:ایلین گونلری
بؤلمه:دسامبر آیی‌نین گونلری
بؤلمه:۱۶ دسامبر
گلاره عباسی

**گلاره عباسی** (د:1362 تیرآیی تهران) سینما و تئاتر آکتوری. امین تارخ اؤیرنجیسی. معماری بیلگیلرین هۆنر بیلیم یوردوندا اؤیرندی.

1382ده امین تارخ هۆنر و تئاتر یوردونا گئدیب و تئاتر ایشلرین اویرندی.

## یارادینجیلاری

### سینما ایشلری

1-نفس (۱۳۹۴)

2-شیار ۱۴۳ (۱۳۹۲)

3-مجنون لیلی

4-شئی‌لر آینادا گؤردوگونوزدن سیزه داها یاخیندیر (۱۳۹۱)

5-دوغرو یازیلار (۱۳۸۷)

6-تانری‌نین آیاق سسی

7-آذر

8-مقصد

9-کاکولار

### تلویزیون ایشلری
1-شهرزاد

2-مدینه (۱۳۹۳)

3-بی انتظار (۱۳۹۲)

5-یئله داینماق

6-نون و ریحون

7-هدهد کیتاب ساتیمی

8-اوشاقلار باخیر

9-ایتمیش

10-شیدایی

11-حیرانی

12-مهرآباد
‏
13-یئل گوزونده

14-کیمیا
### تله تئاتر
1-یئنی ایل گئجه‌سی

2-پیلله کان

## قایناقلار

بؤلمه:سینما
ائشیک فضاسی

**ائشیک فضاسی** یا دا **اۇزای** (، ، فارسجا: فضای بیرونی) — گَزَگَنلر، اولدوزلار و قالاکسیلار آراسیندا اولان بوشلوغا دئیلیر. یئر اوزوندن هاوادان ائشیگه چیخان یئر اوزای اولور. اولدوزلارین قازلاری اولمایان یئرلره دئیلیر.

یئرین هاواسی بیردن قورتارمیر هابئله یئرین هواسی یئردن اوزاقلاشمادا سیخلیغی آزالیر و بیلینمیر کی هانسی یئردن اوزای باشلانیر. آمریکا بیرلشمیش اوستانلرینده هر کیمسه ۸۰کیلومتیر(۵۰ مایل) یئر اوزوندن گؤیه گئدسه اونا اوزای اوچان آد وئریلر. ۴۰۰٬۰۰۰ فوت یا ۱۲۰ کیلومتیر یئر اوزوندن هاوانین سیخلیغی بیلینیر. چوخلو ۱۰۰کیلومتیر یئر اوزوندن آچیلیشما اوزای آد وئریلر.

## قایناقلار

بؤلمه:آسترونومی 
بؤلمه:اوزای (فضا) 
بؤلمه:اوزای آراشدیرمالاری
نورماندی

thumb|200x200px|نورماندی بایراغی
**نورماندی** (فرانسه دیلینده. Normandie) فرانسه نین قوزئیینده بیر منطقه آدی دیر.یوخاری نورماندی (Haute-Normandie) سن ماریتی و اور، آشاغی نورماندی (Basse-Normandie) اورن، کالوادوس و مانش بؤلگه لریندن عیبارتدیر.

## جوغرافی
بندانگشتی|سول|نورماندی نین یئری آوروپا و فرانسه دهبؤلگه قوزئی ساحیلینده مانش دنیزی، باتی دا قرانیت، دوغو دا کیرچداشی تپه لری ایله چئوریلی بیر بؤلگه دیر. بؤلگه نین اورتاسیندا اوزون ساحیلی وار. یوکسک کوللوقلار آراسنیدا کیچیک تارلالار نورماندی دؤیوشونده کی ایشغالچی گوجلره اؤنملی سورونلار یاراتمیشدی. 

## تاریخ
بندانگشتی|سول|لیلی بون دا اسکی رومان تئاتر قالینتی سینورماندی اورتا چاغلارین باشلانیشیندا اینگیلیسین بیر شکیلده ایشغال ائدن سون خالق اولاننورمانلارین آنا یوردو ایدی. نورمانلار یئرلی قال خالقی ایله روللو اؤندرلیگینده کی ایشغالچی وایکینگلرین قاریشماسیندان عمله گلمیشدی. روللو پاریسی ایشغال ائتمیش و اونا نورماندی بؤلگه سی وئریلمیشدی. 

روللونون سویوندان گَلَن نورماندی دوکو ویلیام 1066جی ایلده انگلیسی ایشغال ائتمیش و انگلیس کرالی بیرینجی ویلیام اوْلموشدو. نورماندی 1087جی ایله قدر و 1106-1144 ایله 1154-1204 ایللر آراسیندا اینگیلیس ایله بیرلیگینی قورموشدو. 1346-1360 و 1415-1450 ایللر آراسینداکی یوز ایللیک ساواشی سیراسیندا اینگیلیس گوجلری نورماندی نی ایشغال ائتمیشدی.

اینگیلیسلر نورماندی نی توتدولار. 1346جی ایلده فرانسه نین قوزئی دوغوسوندا کرئسی آدلی یئرده باش وئرمیش ساواشی فرانسه لیلر اودوزدو. 1356جی ایلده لوارا چای نین گونئیینده کی پاوتیه شهری یاخینلیغیندا فرانسه قوْشونون اساس گوجو یئنیلدی و کرال باشدا اولماقلا فئوداللاری اسیر دوشدولر.

بندانگشتی|سول|ایکینجی دونیا ساواشیندا نورماندی دؤیوشوبؤلگه ده یوز ایللیک ساواشدانفرانسه دین ساواشلارینا قدر کئچن دؤنمده باریش حاکیم اوْلموش، آنجاق فرانسه دین ساواشلاری سیراسیندا بؤلگه نین پروتستان رفورمونا قاتیلماسی ایله بیر چوخ نورماندی شهرینده ساواشلار باش وئرمیشدی. فرانسه دئوریمی سیراسیندا دا ، نورماندی بؤلگه سی، پاریسده کی اوْرتا ژاکوبین گوجلرینه قارشی فدرال جومهوریتی نین آرخاسیندا دورموشدو.

ایکینجی دونیا ساواشیندا، موتتفیقلر اوروپایا عسگر چیخارماق اۆچون بۇ بؤلگه نی سئچمیشدیر. تاریخده، نورماندی عملیاتی اولاراق کئچن چیخارماق اثناسیندا آلمان بیرلیکلری ایله موتتفیق بیرلیکلری آراسیندا چوخ شیددتلی ووروشمالار اوْلموشدور. ساواشین قدرینی تعیین ائدن چاتیشمالاردان بیری دیر.

## اهالی
thumb|250x250px|نورماندی نقشه سی
نورماندی بؤلگه سینده 3.2 میلیون نفر یاشاییر. هر کیلومتر مربع ده 107 آدام وار. یوخاری نورماندی نین باشکندی روئنین ، توپلومو 385000 نفر دیر.

بؤلگه نین باشقا اؤنملی شهرلری: آلنچون، آرومانچئس، آورانچس، بایئوو، کائن (370851 نفر توپلوم)، شربورگ (117855 نفر توپلوم)، لو هاور (296773 نفر) ، روئن (518316 نفر)

## کیمیلیک و دیل
بؤلگه ده دانیشیلان دیل نورماندجا دیر. نورمانجا هیند-آوروپا دیل قروپوندا لاتین کؤکنلی رومان دیللریندن بیری دیر، آنجاق رسمی بیر استاتوسو یوخدور. نورمانجا اؤلکه یه گلن نوردیک (قوزئیلیلر) ائللردن بیری اوْلان وایکینگلرین دیلینین ائتکی سی آلتیندا یئرلی خالقین دانیشدیغی روما-قال دیلیندن قایناقلانمیشدیر.

نورس دیلی کؤکنلی نورمانجا سؤزلردن نئچه اؤرنک:

## بیرده باخ
* نورمانلار
* نورمان دیلی (نورمانجا یا نورماندجا)

## قایناقلار

بؤلمه:فرانسه
آزتک ایل‌سایار داشی

**آزتک ایل‌سایار داشی**، **گونَش داشی**، یا **بئش دؤنَم داشی** مکزیکو سیتینین میلّی آنتروپولوژی موزه‌سینده ساخلانیلان بیر اسکی پوست-کلاسیک مکزیک موجسسَمه‌سی‌دیر. بو داش ۳۵۸ سانتی متر قوطر (ائن) و ۹۸ سانتی متر قالینلیغی، و ۲۴ تون آغیرلیغی واریدیر.  بیر آز ایسپانیالیلارین فتحیندن سونرا، موجسسمه بوتونلوکله زاکالو، مکزیکو سیتی‌نین ان اهمیتلی مئیدانیندا قویلاندی. او ۱۷۹۰ دسامبری‌نین ۱۷-جی گونونده ، مکزیکوسیتی بؤیوک کلیساسی‌نین تعمیرینده تاپیلدی. تاپیلاندان سونرا، کلیسانین ائشیک دوواری‌نین باشینا میندیریلیب، ۱۸۸۵-جی ایله قدر اورادا قالدی. چوخلو بیلیم یورد آراشدیریجیلاری ائله دوشونوردولر کی داش ۱۵۰۲ و ۱۵۲۱-جی ایللری آراسیندا یونولموشدور، حالبوکی بیر نئچه‌سی‌ ده اونو نئچه اون ایل داها یاشلی بیلیردیلر.

## فیزیکسَل آچیقلاما
left|thumb|۲۵۰x۲۵۰px|ان ایچَریده‌کی ایکی دایره‌نین آیرینتی‌سی

## تفسیر و داها آچیقلاماق
ایل سایار داشی‌نین دقیق هدفی بللی آچیقلانمایبب. اَسکی چاغ تانییانلار (آرکئولوژیستلر) و تاریخچی‌لر بو موضوعدا فرقلی باخیشلاردان چوخلو تئوریلر و نظریه‌لر وئریبلر و نئچه‌سی داها اینانمالی و دوغوریا یاخین اولابیلر.

بیرینجی آچیقلامادا دئییرلر کی داش  ایل سایار (تقویم) ایمیش. ۱۷۹۲ ده، داشین یئر آلتیندان چیخماسیندان سونرا، مکزیکلی آنتروپولوژیست (اینسان تانییانی) **آنتونیو دو لیون ی قاما** بیر تئزده یازیب کی آزتک ایل سایاری ائله آدی کیمی استفاده اولونورموش. 

## مودرن ایشلَتمه سی
[thumb|آزتک ایل سایار داشی شکیلی، مکزیک [آماتئه کاغاذ ال ایشینده ]]

### قایناقلار
* انگلیسجه ویکی پدیا صفحه سی

## قالری


File:File-Monolito de la Piedra del Sol (centro).jpg

File:Aztec calendar on Amate.jpg



بؤلمه:تاریخ
بؤلمه:تقویملر
۱۹ دسامبر

**۱۹ دسامبر**: 
* ۱۷۹۳ - فرانسه حؤکومتی پۇلسوز ایجباری ابیتیدایی تحصیله گؤره قرار وئرمیشدیر.
* ۱۸۰۵ - ناپلئون بوناپارتین باشچی‌لیق ائتدیگی فرانسه اوْردوسو وارشایا گیرمیشدیر.
* ۱۸۴۲ - آمریکا بیرلشمیش ایالتلری هاوایی‌نین باغیمسیزلیغینی تانیمیشدیر.
* ۱۹۱۹ - آتاتۆرک و هئیأت-تمثیلیّه٬ سیواس‌دان آنکارایا یوْلا دۆشموشدور.
* ۱۹۲۰ - تۆرکیه قۇرتولوش ساواشینی دستکله‌ین آنتالیادا آنادوْلو قزئتی یایینلانمایا باشلامیشدیر.
* ۱۹۳۴ - ایسپانیا حؤکومتی کاتالونیانین موختاریّت حۆقۇقونو لغو ائتمیشدیر.
* ۱۹۳۹ - تی۳۴ تانکی شوروی اوْردوسوندا سیلاحلانمایا قبول ائدیلمیشدیر.
* ۱۹۴۱ - هیتلر آلمان اوْردوسونا کوْماندان‌لیغی اله آلمیشدیر.
* ۱۹۴۶ - فرانسه هند-چین یاریم‌آداسیندا ساواشا باشلامیشدیر.
* ۱۹۶۵ - شارل دو قول تکرار فرانسه جومهورباشقانی سئچیلمیشدیر.
* ۱۹۹۲ - سومالی‌ده «اومود عملیاتی» باشلانمیشدیر.
* ۱۹۹۳ - کانال د نوْرمال یاییما کئچمیشدیر.
* ۲۰۰۳ - لیبی لیدری معمر قذافی اؤلکه‌سی‌نین اتوم و شیمیایی سیلاح الده ائتمک آماجیندان ال چکدیگینی سؤیله‌میشدیر.
* ۲۰۰۵ - ۱۹ فرانسه‌لی تاریخچی اۇیدورما «ائرمنی سوْی‌قیریمی»نی تانیان قانونا اعتیراض ائتمیشدیر.
* ۲۰۰۸ - ایقدیردا «ائرمنیلر تۆرک میلّتیندن عۆذر ایسته‌سینلر» آدلی اینترنت کمپئینی باشلامیشدیر.

بؤلمه:۱۹ دسامبر
بؤلمه:ایلین گونلری
بؤلمه:دسامبر آیی‌نین گونلری
۱۸ دسامبر

**۱۸ دسامبر**: 
* ۱۴۱۲ - قاراقوْیونلو حؤکمداری قارا یوسیف کۆر چایی ساحیلینده‌کی دؤیوشده شیروانشاه بیرینجی ایبراهیم و اوْنون مۆتّفیقلرینی مغلوب ائتمیشدیر.
* ‍۱۹۰۳ - پاناما کانالی داییمی اوْلاراق آمریکا بیرلشمیش ایالتلری نظارتی آلتینا کئچمیشدیر.
* ۱۹۱۰ - آمریکا بیرلشمیش ایالتلری کونگره‌سی ساوادسیز مۆهاجیرلرین اؤلکه‌یه گلمه‌سینی قاداغان ائدیر.
* ۱۹۱۷ - تۆرکیه و شوروی آراسیندا ارزینجان آنلاشماسی ایمضالانمیشدیر.
* ۱۹۴۰ - هیتلر شوروی‌یه هۆجوم باره‌ده «بارباروس طرحی»نی تصدیق ائتمیشدیر.
* ۱۹۵۳ - ایلک رنگلی تلویزیون یاییمی گئرچکلشمیشدیر.
* ۱۹۵۶ - ژاپون بیرلشمیش میلّتلر تشکیلاتینا قاتیلمیشدیر.
* ۱۹۶۹ - بؤیوک بریتانیادا اؤلوم حؤکمو لغو ائدیلمیشدیر.
* ۱۹۷۰ - کاتولیک کیلسهنین مۆقاویمتینه باخمایاراق٬ ایتالیا حؤکومتی بوْشانمایا ایجازه وئرن قانونو قبول ائتمیشدیر.

بؤلمه:۱۸ دسامبر
بؤلمه:ایلین گونلری
بؤلمه:دسامبر آیی‌نین گونلری
۱۷ دسامبر

۱۷ دسامبر: 
* ۱۷۹۳ - ناپلئون بوناپارت ایلک حربی اۇغورونو اینگیلیس طرفیندن آلینمیش تالونو تۇتماقلا قازانمیشدیر و بۇ ظفرینه گؤره بریگارد جنرالی اوْلموشدور.
* ۱۹۰۳ - تاریخده ایلک طیاره هاوایا قالخمیشدیر.
* ۱۹۲۵ - شوروی و تۆرکیه آراسیندا طرفسیزلیک آنلاشماسی ایمضالانمیشدیر.
* ۱۹۴۶ - پهلوی حؤکومتی گۆنئی آذربایجان میلّی حؤکومتینی ییخاراق تۆرکجه کیتابلاری یاندیرمیشدیر.
* ۱۹۸۹ - برزیل‌ده ۲۵ ایللیک آرادان سوْنرا ایلک سئچکیلر کئچیریلمیشدیر.
* ۲۰۰۴ - اوروپا بیرلیگی تۆرکیه ایله مۆذاکیره‌لره باشلاماغا قرار آلمیشدیر.
* ۲۰۰۸ - تایم قزئتی آمریکا جۆمهۇرباشقانی باراک اوبامانی «ایلین آدامی» اعلان ائتمیشدیر.

بؤلمه:۱۷ دسامبر
بؤلمه:ایلین گونلری
بؤلمه:دسامبر آیی‌نین گونلری
قاراچوخا

**قاراچوخا** آذربایجان فولکلور و اساطیرینده «قاراچوخا» هر بیر اینسانین وارلیغیندا خئییر بیر قارووولچو کیمی سانیلان اساطیری بیر کاراکتئر دیر. دئمک، قاراچوخا (قره-چوخا) بیرجور اسفنکس (sphinx) دیر.   
قاراچوخانین آدینین معناسی:
قارا (اصلینده: قره) «مقدّم‌لیک» معناسیندا دیر، «چوخا» ایسه بو ترکیبده «گئییم» دئمک دیر. بئله‌لیک‌له، «قاراچوخا» (قره‌چوخا): (مقدم گئییم‌لی) «سایین بیر ووجود» آنلامیندا سانیلا بیلر.
ایلین سون چرشنبه آخشامی، دامین قیرناسینا داش دوزرلر. ان ایری داشی سیرا باشیندا قاراچوخا آدینا قویارلار سونرا آتانین داشی، آنانین داشی و . . .

## خارجی کئچیردلر
* **Dil və Ayın Düşüncə** Dilmac jurnalı (34) özəl sayı, 2007 (Tehran).
* **Nasır Menzuri’nin "Avava" romanı üzerine bir inceleme**, Sedef Ahenpençe, Yüksek Lisans Tezi, Celal Bayar Üni. Sos. Bil. Ens., 2010
* آواوا.
* قاراچوخا (رومان)، ناصر منظوری.
*مئه
*آغ‌یئل
تلویزیون

بندانگشتی|بیر دولاندیریلان تلویزیون [بندانگشتی|۱۰۰۰نفره دؤشن تلویزیون سایی‌سی دونیا [اؤلکه لرینده]] [بندانگشتی|۱۹۵۸ده [آلمان دا بیر تلویزیون]]

**تلویزیون** یا **تیلویزیون** (فرانسه دیلی:Télévision) بیر الکترونیک وسیله دیرکی ترپشن تصویرلر و سسلری اوزاق فاصیله‌لرده آلیر و گؤرسدیر. تیلویریون آدی ایکی بؤلومدن تشکیل اوْلوب: (Télé)یونانجا *τήλε*: اوزاق و (vision) لاتینجه: *vision*، گؤرورمک. تلویزیون تۆرکجه‌ده *اوزاق گؤرمک* معناسیندا اولور.

## قایناقلار