open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
موکشان دیلی

**موکشان دیلی** (اینگیلیسی‌جه: Moksha language، عرب‌جه: لغة الموكشا، آنادولو تورکجه‌سی: Mokşanca، فارسجا: زبان موکشا) ۱۰۰۰ نفر بۇ دیلده دانیشماغی باشاریر. روسیه اؤلکه‌سینده دانیشیلیر. اورال دیللرینه باغلی بیر دیل‌دیر.

بؤلمه:دیللر
سرائیک دیلی

**سرائیک دیلی** (اینگیلیسی‌جه: Saraiki language، عرب‌جه: لغة سرائيكية، فارسجا: زبان سرائیکی) ۲۰ میلیون نفر بۇ دیلده دانیشماغی باشاریر. هیند اوروپا دیللرینه باغلی بیر دیل‌دیر. عرب الیفباسی ایله یازیلیر. عرب الیفباسی ایله یازیلیر.

بؤلمه:دیللر
کاپامپانقان دیلی

**کاپامپانقان دیلی** (اینگیلیسی‌جه: Kapampangan language، فارسجا: زبان کاپامپانگان) ۱٫۹ میلیون نفر بۇ دیلده دانیشماغی باشاریر.  فیلیپین اؤلکه‌سینده دانیشیلیر. آوسترو آسیا دیللرینه باغلی بیر دیل‌دیر.

بؤلمه:دیللر
هاکا دیلی

**هاکا دیلی** (اینگیلیسی‌جه: Hakka Chinese، عرب‌جه: لغة الهاكا، آنادولو تورکجه‌سی: Hakkaca، فارسجا: زبان هاکا) ۴۷٫۸ میلیون نفر بۇ دیلده دانیشماغی باشاریر. چین, تایوان, overseas communities اؤلکه‌سینده دانیشیلیر. چین-تبت دیللرینه باغلی بیر دیل‌دیر. دیواناقری ایله یازیلیر.

بؤلمه:دیللر
گونئی مین دیلی

**گونئی مین دیلی** (اینگیلیسی‌جه: Southern Min، عرب‌جه: مين نان، آنادولو تورکجه‌سی: Güney Min، فارسجا: مین نان) ۴۷ میلیون نفر بۇ دیلده دانیشماغی باشاریر. چین, تایوان, مالزی, اندونزی, سنقاپور, فیلیپین, تایلند, ویتنام, میانمار اؤلکه‌سینده دانیشیلیر. چین-تبت دیللرینه باغلی بیر دیل‌دیر.
## قایناقلار

بؤلمه:دیللر
چینی قان دیلی

**چینی قان دیلی** (اینگیلیسی‌جه: Gan Chinese، عرب‌جه: كن ، آنادولو تورکجه‌سی: Gan، فارسجا: زبان چینی گن) ۲۲ میلیون نفر بۇ دیلده دانیشماغی باشاریر. چین اؤلکه‌سینده دانیشیلیر. چین-تبت دیللرینه باغلی بیر دیل‌دیر.

بؤلمه:دیللر
بودو دیلی

**بودو دیلی** (اینگیلیسی‌جه: Bodo language، عرب‌جه: لغة بودووية، فارسجا: زبان بودو) هیند اؤلکه‌سینده دانیشیلیر. ۷۴۵۰۰۰ نفر بۇ دیلده دانیشماغی باشاریر. چین-تبت دیللرینه باغلی بیر دیل‌دیر. دیواناقری ایله یازیلیر. دیواناقری ایله یازیلیر.

بؤلمه:دیللر
ارمنی دیلی

**ارمنی دیلی** (اینگیلیسی‌جه: Armenian language، عرب‌جه: لغة أرمنية، آنادولو تورکجه‌سی: Ermenice، فارسجا: زبان ارمنی) تقریباً ۸–۱۲ میلیون نفر بۇ دیلده دانیشماغی باشاریر. هیند اوروپا دیللرینه باغلی بیر دیل‌دیر.

## '''قایناقلار'''
بؤلمه:دیللر
نورن دیلی

**نورن دیلی** (اینگیلیسی‌جه: Norn language، عرب‌جه: لغة نورن، آنادولو تورکجه‌سی: Nornca، فارسجا: زبان نورن) هیند اوروپا دیللرینه باغلی بیر دیل‌دیر.

بؤلمه:دیللر
هیندوستانی دیلی

**هیندوستانی دیلی** (اینگیلیسی‌جه: Hindustani language، عرب‌جه: لغة هندستانية، آنادولو تورکجه‌سی: Hindustânî، فارسجا: زبان هندوستانی) ۳۲۹ میلیون نفر بۇ دیلده دانیشماغی باشاریر. هیند اوروپا دیللرینه باغلی بیر دیل‌دیر. ۲۱۵ میلیون

بؤلمه:دیللر
قدیم نورس دیلی

**قدیم نورس دیلی** (اینگیلیسی‌جه: Proto-Norse language، فارسجا: زبان نورس اولیه) هیند اوروپا دیللرینه باغلی بیر دیل‌دیر.

بؤلمه:دیللر
قدیم پروس دیلی

**قدیم پروس دیلی** (اینگیلیسی‌جه: Old Prussian language، عرب‌جه: لغة بروسية قديمة، فارسجا: زبان پروسی باستان) هیند اوروپا دیللرینه باغلی بیر دیل‌دیر. اورخون الیفباسی ایله یازیلیر.

بؤلمه:دیللر
هایتی کرول دیلی

**هایتی کرول دیلی** (اینگیلیسی‌جه: Haitian Creole، عرب‌جه: لغة كريولية هايتية، آنادولو تورکجه‌سی: Haiti Kreyolu، فارسجا: زبان کریول آییسینی) ۹٫۶ میلیون نفر بۇ دیلده دانیشماغی باشاریر. ۱۷۴۰۰۰۰ نفر بۇ دیلده دانیشماغی باشاریر. هائیتی اؤلکه‌سینده دانیشیلیر.

بؤلمه:دیللر
نوسو دیلی

**نوسو دیلی** (اینگیلیسی‌جه: Nuosu language، فارسجا: زبان نوسو) ۲ میلیون نفر بۇ دیلده دانیشماغی باشاریر. چین-تبت دیللرینه باغلی بیر دیل‌دیر. چین اؤلکه‌سینده دانیشیلیر.

بؤلمه:دیللر
هیلیقاینون دیلی

**هیلیقاینون دیلی** (اینگیلیسی‌جه: Hiligaynon language، فارسجا: زبان هیلیگاینون) ۹٫۳ میلیون نفر بۇ دیلده دانیشماغی باشاریر. آوسترو آسیا دیللرینه باغلی بیر دیل‌دیر. فیلیپین اؤلکه‌سینده دانیشیلیر.

بؤلمه:دیللر
سلوون دیلی

**سلوون دیلی** (اینگیلیسی‌جه: Slovene language، عرب‌جه: لغة سلوفينية، آنادولو تورکجه‌سی: Slovence، فارسجا: زبان اسلونیایی) ۲٫۵ میلیون نفر بۇ دیلده دانیشماغی باشاریر. هیند اوروپا دیللرینه باغلی بیر دیل‌دیر.

بؤلمه:دیللر
چوکوت دیلی

**چوکوت دیلی** (اینگیلیسی‌جه: Chukchi language، آنادولو تورکجه‌سی: Çukçice، فارسجا: زبان چوکچی) ۵٬۰۹۵ نفر بۇ دیلده دانیشماغی باشاریر. پالئو آسیا دیللرینه باغلی بیر دیل‌دیر. روسیه اؤلکه‌سینده دانیشیلیر.

## قایناقلار

بؤلمه:دیللر
سانسکریت دیلی

بندانگشتی|سانسکریت یازیسی
**سانسکریت دیلی** (اینگیلیسی‌جه: Sanskrit، عرب‌جه: لغة سنسكريتية، فارسجا: زبان سانسکریت) هیند اوروپا دیللرینه باغلی بیر دیل‌دیر.گۆنئی آسیانین قدیم دیلی ، بو دیل اصل ده هیندو _ آریا دیللریندن دیر.

## قایناقلار
اینگلیسجه ویکیپدیا

بؤلمه:دیللر
بهیل دیل‌لری

**بهیل دیل‌لری** (اینگیلیسی‌جه: Bhil languages، فارسجا: زبان‌های بهیل) هیند اوروپا دیللرینه باغلی بیر دیل‌دیر.

بؤلمه:دیللر
خاندیشی دیلی

**خاندیشی دیلی** (اینگیلیسی‌جه: Khandeshi language، فارسجا: زبان خاندیشی) ۱٫۹ میلیون نفر بۇ دیلده دانیشماغی باشاریر. هیند اوروپا دیللرینه باغلی بیر دیل‌دیر. مهاراشترا, هیندوستان اؤلکه‌سینده دانیشیلیر.

بؤلمه:دیللر
مائوری دیلی

**مائوری دیلی** (اینگیلیسی‌جه: Māori language، عرب‌جه: لغة ماورية، آنادولو تورکجه‌سی: Maorice، فارسجا: زبان مائوری) ۱۴۸٬۸۷۵ نفر بۇ دیلده دانیشماغی باشاریر. ۱۲۰۰۰۰ نفر بۇ دیلده دانیشماغی باشاریر. آوسترو آسیا دیللرینه باغلی بیر دیل‌دیر. نیوزیلند اؤلکه‌سینده دانیشیلیر.

بؤلمه:دیللر
خمر دیلی

**خمر دیلی** (اینگیلیسی‌جه: Khmer language، عرب‌جه: لغة خميرية، آنادولو تورکجه‌سی: Kmerce، فارسجا: زبان خمر) ۱۶ میلیون نفر بۇ دیلده دانیشماغی باشاریر. آوسترو آسیا دیللرینه باغلی بیر دیل‌دیر. کامبوج, ویتنام, تایلند اؤلکه‌سینده دانیشیلیر.

بؤلمه:دیللر
آوار دیلی (قافقاز دیللری)

**آوار دیلی** (اینگیلیسی‌جه: Avar language، عرب‌جه: لغة أوارية، آنادولو تورکجه‌سی: Avarca، فارسجا: زبان آواری) ۷۶۰۰۰۰ نفر بۇ دیلده دانیشماغی باشاریر. قفقاز دیللرینه باغلی بیر دیل‌دیر. دیواناقری ایله یازیلیر. روسیه, آذربایجان جومهوریتی, قازاخیستان, گورجیستان و تورکیه اؤلکه‌سینده دانیشیلیر.

## قایناقلار

### اتک‌یازی

بؤلمه:دیللر
ناورو دیلی

**ناورو دیلی** (اینگیلیسی‌جه: Nauruan language، عرب‌جه: لغة ناورونية، آنادولو تورکجه‌سی: Nauruca، فارسجا: زبان نائورویی) ۶٬۰۰۰ نفر بۇ دیلده دانیشماغی باشاریر. آوسترو آسیا دیللرینه باغلی بیر دیل‌دیر. ۱٬۰۰0

بؤلمه:دیللر
بوریات دیلی

**بوریات دیلی** (اینگیلیسی‌جه: Buryat language، عرب‌جه: لغة البوريات، آنادولو تورکجه‌سی: Buryatça، فارسجا: زبان بوریاتی) ۲۶۵٬۰۰۰ نفر بۇ دیلده دانیشماغی باشاریر.  آلتای دیللرینه باغلی بیر دیل‌دیر. روسیه اؤلکه‌سینده دانیشیلیر.

بؤلمه:دیللر
سوریانی دیلی

**سۆریانی دیلی** (ܠܫܢܐ ܣܘܪܝܝܐ؛ عرب‌جه: اللُّغَة السُّرْيَانِيَّة، آنادولو تورکجه‌سی: Süryanice، فارسجا: زبان سُرْیانی) آفروآسیا دیللرینه باغلی بیر دیل‌دیر.

بؤلمه:دیللر

## قایناقلار
مست عربی دیلی

**مست عربی دیلی** (اینگیلیسی‌جه: Mozarabic language، عرب‌جه: لغة مستعربية، آنادولو تورکجه‌سی: Mozarapça، فارسجا: زبان مستعربی) هیند اوروپا دیللرینه باغلی بیر دیل‌دیر. عرب الیفباسی ایله یازیلیر.

بؤلمه:دیللر
هاوایی دیلی

**هاوایی دیلی** (اینگیلیسی‌جه: Hawaiian language، عرب‌جه: لغة هاوائية، آنادولو تورکجه‌سی: Hawaii dili، فارسجا: زبان هاوایی) ۲۶٬۲۰۵, نفر بۇ دیلده دانیشماغی باشاریر. فارس الیفباسی ایله یازیلیر. آوسترو آسیا دیللرینه باغلی بیر دیل‌دیر.

بؤلمه:دیللر
دکنی دیلی

**دکنی دیلی** (اینگیلیسی‌جه: Dakhini، فارسجا: زبان دکنی) ۱۱ میلیون Deccani Muslims نفر بۇ دیلده دانیشماغی باشاریر. هیند اوروپا دیللرینه باغلی بیر دیل‌دیر.

بؤلمه:دیللر
ریپواری دیلی

**ریپواری دیلی** (اینگیلیسی‌جه: Ripuarian language، عرب‌جه: لغة ريبوارية، فارسجا: زبان ریپواری) ۹۰۰٬۰۰۰ نفر بۇ دیلده دانیشماغی باشاریر. هیند اوروپا دیللرینه باغلی بیر دیل‌دیر. آلمان, بلژیک, هولند اؤلکه‌سینده دانیشیلیر.

بؤلمه:دیللر
قدیم ایسلاو دیلی

**قدیم ایسلاو دیلی** (اینگیلیسی‌جه: Old Church Slavonic، عرب‌جه: سلافونية كنسية قديمة، آنادولو تورکجه‌سی: Eski Kilise Slavcası، فارسجا: زبان اسلاوی کلیسایی باستان) هیند اوروپا دیللرینه باغلی بیر دیل‌دیر.

بؤلمه:دیللر
ساردینیا دیلی

**ساردینیا دیلی** (اینگیلیسی‌جه: Sardinian language، عرب‌جه: لغة سردينية، آنادولو تورکجه‌سی: Sarduca، فارسجا: زبان ساردنیایی) ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ نفر بۇ دیلده دانیشماغی باشاریر. هیند اوروپا دیللرینه باغلی بیر دیل‌دیر. ایتالیا اؤلکه‌سینده دانیشیلیر.

بؤلمه:دیللر
اسرانان دیلی

**اسرانان دیلی** (اینگیلیسی‌جه: Sranan Tongo، عرب‌جه: لغة سرانان، فارسجا: زبان اسرانان) ۱۳۰۰۰۰ نفر بۇ دیلده دانیشماغی باشاریر. سورینام اؤلکه‌سینده دانیشیلیر.

بؤلمه:دیللر
بانجاری دیلی

**بانجاری دیلی** (اینگیلیسی‌جه: Banjar language، عرب‌جه: لغة بنجرية، آنادولو تورکجه‌سی: Banjar dili، فارسجا: زبان بانجاری) ۳٫۵ میلیون نفر بۇ دیلده دانیشماغی باشاریر. آوسترو آسیا دیللرینه باغلی بیر دیل‌دیر. اندونزی, مالزی اؤلکه‌سینده دانیشیلیر.

بؤلمه:دیللر
ایستریوت دیلی

**ایستریوت دیلی** (اینگیلیسی‌جه: Istriot language، آنادولو تورکجه‌سی: İstriotça، فارسجا: زبان ایستریوت) ۱۲۵ نفر بۇ دیلده دانیشماغی باشاریر. هیند اوروپا دیللرینه باغلی بیر دیل‌دیر. ۹۰0

بؤلمه:دیللر
خلیجی عربی

**خلیجی عربی** (اینگیلیسی‌جه: Gulf Arabic، فارسجا: عربی خلیجی) ۶٫۸ میلیون نفر بۇ دیلده دانیشماغی باشاریر. کویت, عراق, عربیستان, بحرئین, قطر, ایران, ایمارات, عومان اؤلکه‌سینده دانیشیلیر. آفروآسیا دیللرینه باغلی بیر دیل‌دیر.

بؤلمه:دیللر
آفریکانس دیلی

**آفریکانس دیلی** (اینگیلیسی‌جه: Afrikaans، عرب‌جه: لغة أفريقانية، فارسجا: آفریکانس) ۷٫۲ میلیون نفر بۇ دیلده دانیشماغی باشاریر. ۱۰٫۳ میلیون نفر بۇ دیلده دانیشماغی باشاریر. هیند اوروپا دیللرینه باغلی بیر دیل‌دیر. فارس الیفباسی ایله یازیلیر. گونئی آفریقا, نامیبیا اؤلکه‌سینده دانیشیلیر.

بؤلمه:دیللر
اینیوپیک دیلی

**اینیوپیک دیلی** (اینگیلیسی‌جه: Inupiaq language، آنادولو تورکجه‌سی: İnyupikçe، فارسجا: زبان اینوپیات) ۶٬۷۴۰, نفر بۇ دیلده دانیشماغی باشاریر. اسکیمو-آلوت دیللرینه باغلی بیر دیل‌دیر. آمریکا بیرلشمیش ایالتلری روسیه کانادا اؤلکه‌سینده دانیشیلیر.

بؤلمه:دیللر
قبایل دیلی

**قبایل دیلی** یا دا **قبایلی لهجه‌سی** و یا **بربری دیلی** (اینگیلیسی‌جه: Kabyle language، عرب‌جه: لهجة قبائلية، آنادولو تورکجه‌سی: Berberice، فارسجا: زبان قبایلی)، بربری دیللری'نین قوروپوندان اولان بیر دیل و یا بیر لهجه‌دیر. تخمیناً ۱۱۶۰۰۰۰ نفر بۇ دیلده دانیشماغی باشاریرلار. قبایل دیلی هابئله آفروآسیا دیللرینه باغلی بیر دیل‌دیر. بو دیل عرب الیفباسی ایله یازیلیر. بو دیل الجزاییر، فرانسه، بلژیک و کانادا اؤلکه‌سینده دانیشیلیر.

## قایناقلار

بؤلمه:دیللر
کری دیلی

**کری دیلی** (اینگیلیسی‌جه: Cree language، آنادولو تورکجه‌سی: Krice، فارسجا: زبان کری) ۹۶٬۲۶۰ نفر بۇ دیلده دانیشماغی باشاریر. آلقی دیللرینه باغلی بیر دیل‌دیر.  کانادا; آمریکا بیرلشمیش ایالتلری اؤلکه‌سینده دانیشیلیر.

بؤلمه:دیللر
مکزیکی ایسپانیا دیلی

**مکزیکی ایسپانیا دیلی** (اینگیلیسی‌جه: Mexican Spanish، فارسجا: اسپانیولی مکزیکی) ۷٬۰۸۰٬۰۰۰ نفر بۇ دیلده دانیشماغی باشاریر. ۱۰۳ میلیون نفر بۇ دیلده دانیشماغی باشاریر. هیند اوروپا دیللرینه باغلی بیر دیل‌دیر. مکزیک اؤلکه‌سینده دانیشیلیر.

بؤلمه:دیللر
ساردو-لوقودوری دیلی

**ساردو-لوقودوری دیلی** (اینگیلیسی‌جه: Logudorese dialect، فارسجا: زبان ساردو-لوگودوری) ۴۵۰۰۰۰ نفر بۇ دیلده دانیشماغی باشاریر. هیند اوروپا دیللرینه باغلی بیر دیل‌دیر. ایتالیا اؤلکه‌سینده دانیشیلیر.

بؤلمه:دیللر
کیروندی دیلی

**کیروندی دیلی** (اینگیلیسی‌جه: Kirundi، عرب‌جه: لغة كيروندية، آنادولو تورکجه‌سی: Rundice، فارسجا: زبان روندی) ۸٫۸ میلیون نفر بۇ دیلده دانیشماغی باشاریر. نیجر-کونقو دیللرینه باغلی بیر دیل‌دیر. کیریل الیفباسی ایله یازیلیر. بوروندی اؤلکه‌سینده دانیشیلیر.

بؤلمه:دیللر
گورجو دیلی

**گورجو دیلی** (اینگیلیسی‌جه: Georgian language، عرب‌جه: لغة جورجية، آنادولو تورکجه‌سی: Gürcüce، فارسجا: زبان گرجی) ۳٫۷ میلیون نفر بۇ دیلده دانیشماغی باشاریر.  قفقاز دیللرینه باغلی بیر دیل‌دیر.

بؤلمه:دیللر
بوریشاسکیلر

**بوریشاسکیلر** (اینگیلیسی‌جه: Burushaski، عرب‌جه: بروشسكي، فارسجا: بروشسکی) ۶۲۵۰۰ نفر بۇ دیلده دانیشماغی باشاریر. قلقت-بلتستان, پاکیستان جامو و کشمیر, هیندوستان اؤلکه‌سینده دانیشیلیر.

بؤلمه:دیللر
مالدیو دیلی

**مالدیو دیلی** (اینگیلیسی‌جه: Maldivian language، عرب‌جه: لغة ديفهي، آنادولو تورکجه‌سی: Maldivce، فارسجا: زبان دیوهی) ۲۹۰۰۰۰ نفر بۇ دیلده دانیشماغی باشاریر. هیند اوروپا دیللرینه باغلی بیر دیل‌دیر. مالدیو اؤلکه‌سینده دانیشیلیر.

بؤلمه:دیللر
فولانی دیلی

**فولانی دیلی** (اینگیلیسی‌جه: Fula language، عرب‌جه: لغة فولانية، آنادولو تورکجه‌سی: Pölce، فارسجا: زبان فولانی) ۲۴ میلیون نفر بۇ دیلده دانیشماغی باشاریر. نیجر-کونقو دیللرینه باغلی بیر دیل‌دیر.

بؤلمه:دیللر
بیزانس یونان دیلی

**بیزانس یونان دیلی** ()، ) هیند اوروپا دیللرینه باغلی بیر دیل‌دیر.
## قایناقلار

بؤلمه:دیللر
ناواهو دیلی

**ناواهو دیلی** (اینگیلیسی‌جه: Navajo language، عرب‌جه: نافاهو، آنادولو تورکجه‌سی: Navahoca، فارسجا: زبان ناواهو) ۱۲۰۰۰۰ نفر بۇ دیلده دانیشماغی باشاریر. نا-دنه دیللرینه باغلی بیر دیل‌دیر. دیواناقری ایله یازیلیر.

بؤلمه:دیللر
بوجپوری دیلی

**بوجپوری دیلی** (اینگیلیسی‌جه: Bhojpuri language، عرب‌جه: لغة بوجبورية، آنادولو تورکجه‌سی: Bhojpuri، فارسجا: زبان بوجپوری) ۴۰ میلیون نفر بۇ دیلده دانیشماغی باشاریر. هیند اوروپا دیللرینه باغلی بیر دیل‌دیر. هیندوستان و نپال اؤلکه‌سینده دانیشیلیر.

بؤلمه:دیللر
امیلیانو-رومانیولو دیلی

**امیلیانو-رومانیولو دیلی** (اینگیلیسی‌جه: Emilian-Romagnol language، عرب‌جه: إميليانو رومانيولو، فارسجا: زبان امیلیانو-رومانیولو) هیند اوروپا دیللرینه باغلی بیر دیل‌دیر. ایتالیا, سان مارینو اؤلکه‌سینده دانیشیلیر.

بؤلمه:دیللر
چروکی دیلی

**چروکی دیلی** (اینگیلیسی‌جه: Cherokee language، عرب‌جه: شيروكي ، آنادولو تورکجه‌سی: Çerokice، فارسجا: زبان چروکی) ۱۱٬۰۰۰–۱۳٬۵۰۱ نفر بۇ دیلده دانیشماغی باشاریر.  آمریکا بیرلشمیش ایالتلری اؤلکه‌سینده دانیشیلیر.

بؤلمه:دیللر
پنسیلوانیا آلمان دیلی

**پنسیلوانیا آلمان دیلی** (اینگیلیسی‌جه: Pennsylvania German language، عرب‌جه: لغة ألمانية بنسلفانية، آنادولو تورکجه‌سی: Pensilvanya Almancası، فارسجا: زبان آلمانی پنسیلوانیا) ۳۵۰٬۰۰۰ نفر بۇ دیلده دانیشماغی باشاریر. ۱۳۰۰۰۰ نفر بۇ دیلده دانیشماغی باشاریر. هیند اوروپا دیللرینه باغلی بیر دیل‌دیر. آمریکا بیرلشمیش ایالتلری, کانادا, بلیز اؤلکه‌سینده دانیشیلیر.

بؤلمه:دیللر
اوسکان دیلی

**اوسکان دیلی** (اینگیلیسی‌جه: Oscan language، عرب‌جه: لغة أوسكانية، فارسجا: زبان اوسکی) هیند اوروپا دیللرینه باغلی بیر دیل‌دیر. کیریل الیفباسی ایله یازیلیر.

بؤلمه:دیللر
سومر دیلی

**سومر دیلی** (اینگیلیسی‌جه: Sumerian language، عرب‌جه: لغة سومرية، آنادولو تورکجه‌سی: Sümerce، فارسجا: زبان سومری) سومر و آکد ایمپراتورلوغوندا  دانیشیلان بیر دیلی‌دیر.

## قایناقلار
بؤلمه:دیللر
خینالیق دیلی

**خینالیق دیلی** (اینگیلیسی‌جه: Khinalug language، آنادولو تورکجه‌سی: Hınalık dili، فارسجا: زبان خینالیقی) ۴۰۰ نفر بۇ دیلده دانیشماغی باشاریر. قفقاز دیللرینه باغلی بیر دیل‌دیر. آذربایجان جومهوریتی اؤلکه‌سینده دانیشیلیر.

بؤلمه:دیللر
دانمارک دیلی

**دانمارک دیلی** (اینگیلیسی‌جه: Danish language، عرب‌جه: لغة دنماركية، آنادولو تورکجه‌سی: Danca، فارسجا: زبان دانمارکی) ۵٫۵ میلیون نفر بۇ دیلده دانیشماغی باشاریر. هیند اوروپا دیللرینه باغلی بیر دیل‌دیر. عرب الیفباسی ایله یازیلیر. یونان, مقدونیه جومهوریتی, رومانی, تورکیه اؤلکه‌سینده دانیشیلیر.

بؤلمه:دیللر
باکتری

**باکتری‌لر** - تک‌سلولی میکرو اورقانیزم لردیر. پروکاریوتیک میکرواورقانیزم‌لرین اکثریتینی تشکیل ائد‌ن قروب‌دور. بؤیوکلوکلری ۰،۱ - ۱۰ µم آراسیندادیر. باکتری‌لرین دونیا اوزرین‌ده ۳،۵ میلیارد ایلدیر یاشادیقلاری بیلینمک‌ده‌دیر. دونیادا ان چوخ یاییلمیش اورقانیزملردیر و یئرنده یاشاییشین داوام ائتمه‌سی اۆچون بؤیوک اؤنم تشکیل ائتمکددیرلر.

## باکتری‌لرین موختلیف‌لیگی
بیر قرام توپراقدا تخمیناً ۴۰ میلیون، ۱ میلی‌لیتر شیرین سودا ده ۱ میلیون قدر باکتری سلولی تاپیلیر. یئرنده‌کی توپلام باکتری کوتله‌سی بوتون مؤوجود بیتکی و حئیوان جمعیندن داها چوخ‌دور. یاشادیقلاری موحیط شرایطیندن آسلی اولاراق باکتری لر گئنیش موختلیف‌لیه مالیک‌دیر. اونلار سلوللرینین فورماسی، تنفوس قیدالانما و دیگر خصوصیتلرینه گؤره ده بیر بیریندن فرق‌لنیر. قیدالانما تیپ‌لرینه گؤره باکتریلر آوتوتروف و هتروتروف باکتری لرا بؤلونور.

### آوتوتروف باکتری‌لر
آوتوتروف باکتری لر کربون قازینی منیم‌سه‌یه‌رک و کربون‌دان ایستیفاده ائد‌رک آلی مادده‌لر یاراتماق قابیلیتینه مالیک‌دیر. غئیری-آلی ماددهلردن عضوی مادده‌لر سینتئز ائتمه قابیلیتینه مالیکدیرلر. بونلار اؤزلری ده انرژی‌دن ایستیفاده‌سینه گؤره ایکی قروپا، *فوتوتروف* و *شیموتروف* باکتری لرا بؤلونور.

#### فوتوتروف باکتری‌لر
یاشیل بیتکی کیمی، فوتوسینتز پروسِسینی حیاتا کئچیره‌رک اورقانیک بیلشیکلر سینتز ائدیر. اونلار انرژی منبعی کیمی گونش انرژیسیندن ایستیفاده ائدیرلر. بو باکتری لر یاشیل و قیرمیزی باکتری لر، همچینین سیانو باکتری لر عاییددیر. لاکین دیگر فوتوسینتزائدیجی باکتری لردان فرق‌لی اولاراق، سیانوباکتری لر دوغال چئوره ده اوکسیژن قازی خاریج ائدیر.

#### شیموتروف باکتری لر
فوتوتروفلار کیمی ، غئیری-عضوی مادده‌لردن عضوی مادده‌لر سینتز ائدیر (مثلاً، دمیر و کوکورد باکتری لری).

### هتروتروف باکتری لر
هتروتروف باکتری لر ده کربونو یالنیز حاضیر اورقانیک بیرلشمه‌لردن منیم‌سه‌ییر. باکتری لرین اکثریتی هتروتروف یوللا قیدالانیر. لازیم اولان اورقانیک بیلشیکی خاریجی موحیط‌دن آلیر. بو سبب‌دن پارازیت و ساپروفیت باکتریلره بؤلونور. پارازیت باکتری لر دیگر جان‌لیلاردا پارازیت‌لیک ائد‌رک اونلارین اورقانیک بیلشیکی ایله قیدالانیر، نتیجه‌ده نوخوشلوق تؤره‌دیر. بیتکی، حئیوان و اینسانلاردا خسته‌لیک تؤره‌دن بیر چوخ پارازیت باکتری لرا راست گلینیر. ساپروفیت باکتری لر اورقانیک قالیقلارلا قیدالانیر. ایفراز ائتدیکلری مادده‌لرله اؤلموش جانلی‌لارارین پارچالانماسیندا و چئورومه‌سی پروسسینده ایشتیراک ائدیر. هتروتروف چورونتو باکتری لری بیتکی و حئیوان قالیقلارینی چوروده‌رک مینراللاشدیریر. ساپروفیت باکتری لرا قیجقیرما باکتری لری دا عاییددیر.
## قایناق‌لار

بؤلمه:باکتری
بؤلمه:Bacteriology
بؤلمه:Domains (biology)
بؤلمه:Microscopic organisms described by Antonie van Leeuwenhoek
بؤلمه:1670s in science
روسین دیلی

**روسین دیلی** (اینگیلیسی‌جه: Rusyn language، عرب‌جه: لغة روسينية، آنادولو تورکجه‌سی: Rusince، فارسجا: زبان روسینی) ۴۵۰۰۰ نفر بۇ دیلده دانیشماغی باشاریر. هیند اوروپا دیللرینه باغلی بیر دیل‌دیر.

## '''قایناقلار'''
بؤلمه:دیللر
مالای دیلی

**مالای دیلی** (اینگیلیسی‌جه: Malay language، عرب‌جه: لغة ملايو، آنادولو تورکجه‌سی: Malayca، فارسجا: زبان مالایی) ۷۷ میلیون نفر بۇ دیلده دانیشماغی باشاریر. آوسترو آسیا دیللرینه باغلی بیر دیل‌دیر.

## قایناقلار

بؤلمه:دیللر
کؤپک بالیغی

**کؤسا** (, ، ، ، ) خوْردالیلار تیپینه عایید حئیوان نؤعو.
خوْردالیلار ۵۰۰ میلیون ایل بۇندان اوّل عمله گلیب. خوْردالیلارین قدیملیینه و مۆختلیفلیینه باخمایاراق اوْنلاری بیرلشدیرن عۆمومی‌لیک وار:
۱. اوْنلارین بدنی‌نین اساسینی بۆتؤو و یا بوغوم‌لو بئل سوْتونو تشکیل ائدیر. بۇنا اوْخ ایسکلت و یا خوْردا دا دئییلیر.
۲. بۇ سوْتونون اۆستون‌ده بوْرو فوْرمالی مرکزی اعصاب سیستمی یئرلشیر.
۳. بئل سوْتونونون آلتی ایله هضم بوْروسو اۇزانیر. بۇ بوْرونون اؤن طرفی آغیزلا، آرخا طرفی ایسه آنوس دلیی ایله قۇرتاریر. هضم بوْروسونون اؤن حیصّه سی اۇدلاق آدلانیر. اۇدلاغین یانلاریندا سیرا ایله دۆزولموش قلسمه یاریقلاری وار. بۇ سبب‌دن اۇدلاق هم قیدالانمادا، هم ده تنفوس‌ده ایشتیراک ائدیر.
۴. هضم بوْروسونون اۇدلاق حیصّه سینین آلتیندا قان-دامار سیستمینین مرکزی اوْلان اۆرک یئرلشیر، خوْردالیلار تیپی‌نین ۴۳ مینه یاخین نؤعو معلوم‌دور.

## قایناقلار
https://en.wikipedia.org اینگیلیسیجه ویکی‌پدیا

بؤلمه:الیفبا سیراسینا گؤره حئیوانلار
بؤلمه:قیغیرداق‌لی بالیقلار
بؤلمه:خوْردالیلار
ابراهیم داسوکی

**ابراهیم داسوکی**، (دوغوم: ۱۹۲۳ - اؤلوم: ۲۰۱۶) نیجریه‌ده ۱۸-جی سوکوتو سولطانی ایدی.

## قایناقلار

بؤلمه:سوکوتو سولطانلاری
محمد علی جیناح

**محمد علی جیناح** (۲۵ دسامبر ۱۸۷۶ - ۱۱ سپتامبر ۱۹۴۸)، ( قائد اعظم / بؤیوک اؤندر و میللتین آتاسی اولاراق دا خاطیرلانار)، ۲۰-جی یوز ایلین حقوق‌جوسو، سیاست‌چی‌سی و دؤولت آدامی‌دیر.

بوتون هیند موسلمان لیقاسی و پاکیستان موستقیل‌لیک اوغروندا موباریزه‌نین لیدرلری‌دیر، پاکیستانین قوروجوسو و دؤولتین ایلک پرزیدنتی. دوغوم و اؤلوم ایل‌دؤنوملرینده اؤلکه‌ده مراسیملر کئچیریلیر.

## بیوقرافی

اؤزو هر نه قدر داها سونرالاری شیعه اولدوسا دا، ایسماعیلی مذهبینه منسوب بیر عائله‌نین  اؤولادی اولاراق ۲۵ دسامبر ۱۸۷۶ تاریخینده کراچی‌ده دونیایا گلدی.

ایلک و اورتا تحصیلینی کراچی و بمبئی شهرلرین‌ده تاماملادی. آتاسی اوغلونو اؤزو کیمی بیر تاجیر اولماق ایستییردی. بو مقصدله بیزنس ایداره‌سی ۱۸۹۲-جی ایلده اونو اینگیلیسه گؤندردی. اما جیناح ایش یئرینه لندن‌ده قانون اؤیره‌نمه‌یه قرار وئردی.

۱۹۲۰-جی ایل جیناحین سیاسی حیاتیندا موهوم مرحله‌دیر. همین ایل، کونقره حیزبی گاندینین تاثیریله بؤیوک بریتانیا حکومتی ایله باریشیق یوللارین‌دان ایمتیناه ائتمیی و خاریجی املاکی بایوکوت ائتمک قرارینا گلدی. [۳] جیناح، متودلارین قاندی ایله آیریلماسینا، بونون  غئیری-قانونی موباریزه‌یه چئوریلدیینی گؤردو. قاندی ۱۹۱۸-جی ایلده‌ن هیندولاری سمبولی‌دی، جیناح ده موسلمانلارین لیدری ایدی. 
۱۹۴۷-جی ایل آوقوستون ۱۴-ده بریتانیا هیندوستانین موستقیللیینی تانیماسینا مجبور ائدیلدی و همین گون پاکیستان و هیندوستان قورولدو.

بؤلمه:پاکیستانلی سیاستچیلر
چوکچا‌لار

**چوکچا‌لار** (اینگیلیسی‌جه: Chukchi people، آنادولو تورکجه‌سی: Çukçiler، فارسجا: قوم چوکچی) - بیر قومی گروه
## گؤرونتولر

Image:Tschuktsch i regnrock.jpg|
File:Choris, Tschuktschen.jpg|
File:Newlyweds Meet the Sun.jpg|


## قایناقلار

بؤلمه:خالقلار
چالقانلار

**چلقان‌لار** (اینگیلیسی‌جه: Chelkans، آنادولو تورکجه‌سی: Çalkandular، فارسجا: مردم چلکان) - بیر قومی گروه بۇ اتنیک قومی آلتای تورکجه‌سی, روس دیلی ایله دانیشیرلار.
## قایناقلار

بؤلمه:تورک خالقلاری
بؤلمه:خالقلار
چک‌لر

**چک‌لر** (اینگیلیسی‌جه: Czechs، عرب‌جه: تشيك، آنادولو تورکجه‌سی: Çekler، فارسجا: مردم چک) - بیر قومی گروه
## گؤرونتولر

File:Correspondence Analysis of Y-chromosomal variation in the Czech Republic Am J Phys Anthropol 2007.png|
File:Slavic tribes in the 7th to 9th century.jpg|
File:Duchy of Bohemia and the Holy Roman Empire in 11th century.svg|
Image:Josef Mathauser - Praotec Čech na hoře Říp.jpg|
File:Ottův slovník naučný - 17 České kroje - 2.jpg|
File:Dvorak Bedrich Smetana and friends in 1865.jpg|
File:Slovane v pravlasti 81x61m.jpg|
|
File:St. John of Nepomuk in Divina.jpg|


## قایناقلار

بؤلمه:خالقلار
چروکی‌‌لر

**چروکی‌‌لر** (اینگیلیسی‌جه: Cherokee، عرب‌جه: شيروكي (قبيلة)، آنادولو تورکجه‌سی: Çerokiler، فارسجا: چروکی) - بیر قومی گروه چوْخ‌لاری آمریکا بیرلشمیش ایالتلری دا یاشاییرلار.
## گؤرونتولر

File:Smoky Mtn View.jpg|
File:Indians NW of South Carolina.jpg|
File:Three Cherokee.jpg|
File:Major ridge.jpg|
File:New Echota.jpg|
File:Tahchee.jpg|
File:Chief John Ross.jpg|
File:Cherokee beadwork sampler 1840 ohs.jpg|
File:Cól-lee, a Band Chief.jpg|
File:CherokeeOTSA.PNG|
File:Sequoyah.jpg|
File:Flag of the Cherokee Nation.svg|
File:Cherokee National Capitol.jpg|
File:Seminary Hall.jpg|
File:UKBflag (bordered).png|


## قایناقلار

بؤلمه:خالقلار
چرکس‌لر

**چرکسلر** قافقازلی بیر خالق. اکثراً قافقاز منطقه‌سینده یاشاییرلار، آنجاق باشقا یئرلرده او جومله‌دن سوریه'ده و باشقا اؤلکه‌لرده ده یاشاییرلار.

## قایناقلار
چچن‌‌لر

**چچن‌‌لر** (اینگیلیسی‌جه: Chechens، عرب‌جه: شيشانيون، آنادولو تورکجه‌سی: Çeçenler، فارسجا: مردم چچن) - بیر قومی گروه
## گؤرونتولر

File:Krieger in Kettenpanzer.jpg|
File:Chechense. Match. a wedding match. George Kennan. 1870-1886.jpg|
File:RIAN archive 908389 Victory Day parade in Russian Regions.jpg|
File:Народы Кавказа Чеченец.JPG|
File:Phandar.tiff|
Image:Evstafiev-chechnya-prayer3.jpg|


## قایناقلار

بؤلمه:خالقلار
چاملار

**چاملار** (چامجا: اوراڠ چامفا، *Urang Campa*، ، 
خمر دیلی: ជនជាតិចាម) - بیر قومی گروه بۇ اتنیک قومی چامی دیلی خمر دیلی, مالای دیلی ایله دانیشیرلار.

## گؤرونتولر

File:VietnamChampa1.gif|
File:Bayonnavalbat01.JPG|
File:Bandera Front Alliberament Cham.svg|
File:Cham Girl - Chau Doc - Vietnam.JPG|
File:Cham People in Vietnam and Cambodia.jpg|
File:Cham Muslims Cambodian.JPG|
File:Chams villages in An Giang province.jpg|
File:Mosque near Chau Doc, Vietnam.jpg|
File:My Son tower2.JPG|


## قایناقلار

بؤلمه:خالقلار
جووانق‌لار

**جووانق‌لار** (اینگیلیسی‌جه: Zhuang people، چینجه:壮族؛ پین‌یین یازی‌سی: Zhuàngzú؛ جووانقجا: Bouxcuengh) - بیر قومی گروه‌دور. اونلار چینین جنوبونداکی قوانق‌شی بؤلگه‌سینده یاشاییرلر.

## گؤرونتولر

File:Zhuang's Women Artists in Longzhou.jpg|
File:1 longsheng ping an rice terrace 2011.jpg|


## قایناقلار

بؤلمه:خالقلار
تیموری ایل

**تیموری ایل** (اینگیلیسی‌جه: Taimuri، فارسجا: ایل تیموری) - بیر قومی گروه
## قایناقلار

## گؤرونتولر

بؤلمه:خالقلار
تووا‌لار

**تووا‌لار** (اینگیلیسی‌جه: Tuvans، آنادولو تورکجه‌سی: Tuvalar، فارسجا: مردم تووان) تورک خالقلارینین بیر قوروپودور. چوْخ‌لاری تووا دا یاشاییرلار.
## گؤرونتولر

File:East-Hem 800ad.jpg |
File:Tuvans.jpg|
File:Siedlungsgebiete der Tiva und Duva.PNG|
File:Kyzyl Shaman.jpg|


## قایناقلار

بؤلمه:تورک خالقلاری
بؤلمه:خالقلار
تونس تورک‌‌‌‌لری

**تونس تورک‌‌‌‌لری** (اینگیلیسی‌جه: Turks in Tunisia، فارسجا: ترک‌های تونس) - بیر قومی گروه
## قایناقلار

بؤلمه:تورک خالقلاری
بؤلمه:خالقلار
توفالار

**توفالار** (اینگیلیسی‌جه: Tofalar، فارسجا: مردم توفا) - بیر قومی گروه چوْخ‌لاری ایرکوتسک اوبلاستی روسیه دا یاشاییرلار.
## قایناقلار

بؤلمه:تورک خالقلاری
بؤلمه:خالقلار
تورکیه‌ده یهودی‌لیق

**تورکیه‌ده یهودی‌لیق** (اینگیلیسی‌جه: History of the Jews in Turkey، آنادولو تورکجه‌سی: Türkiye'de Yahudilik، فارسجا: تاریخ یهودیان در ترکیه) - بیر قومی گروه بۇ اتنیک قومی عبرانیجه , آنادولو تورکجه‌سی یونان دیلی, ایله دانیشیرلار.
## گؤرونتولر

File:Sardis Synagogue courtyard.JPG|
File:Chaim Hezekiah Medini 1.jpg|
File:Göke (1495) the flagship of Kemal Reis.jpg|
File:Jewottoman.jpg|
File:Coffre et rouleau de Torah ayant appartenu à Abraham de Camondo chef de la communauté juive de Constantinople 1860 - Musée d'Art et d'Histoire du Judaïsme.jpg|
File:Neve Şalom, Istanbul.jpg|


## قایناقلار

بؤلمه:خالقلار
تورکیه کوردلری

**تورکیه کوردلری** — تورکیه جومهوریتینده بؤیوک بیر اقلیّت دیرلار کی تورکلرین و تورکیه‌نین باشقا ائتنیک قوروپلاری‌نین یانیندا یاشاماقدادیرلار.

## قایناقلار
 

بؤلمه:خالقلار
تورکیه روم‌لاری

**تورکیه روم‌لاری** (اینگیلیسی‌جه: Greeks in Turkey، عرب‌جه: اليونانيون في تركيا، آنادولو تورکجه‌سی: Türkiye Rumları، فارسجا: یونانی‌ها در ترکیه) - بیر قومی گروه
## گؤرونتولر

File:Greek Asia Minor dialects.png|
File:Agia Triada Greek Orthodox Church, İstanbul.jpg|
File:Greeks Trabzon.JPG|
File:Hellenism in the Near East 1918.jpg|
File:Proportions des populations en Asie Mineure statistique officielle d1914.png|
File:Izmir15Mayis1919.jpg|
File:Rect4108.png|
File:Greeks in Istanbul 1844 1997.png|


## قایناقلار

بؤلمه:خالقلار
تورکیه ده کولی‌لر

**تورکیه ده کولی‌لر** (اینگیلیسی‌جه: Romani people in Turkey، فارسجا: مردم کولی در ترکیه) - بیر قومی گروه چوْخ‌لاری شرقی تراکییا, ادیرنه دا یاشاییرلار.
## گؤرونتولر

Image:Smyrne Group of Gypsy.jpg|
Image:Romanlar (Istanbul).JPG|


## قایناقلار

بؤلمه:خالقلار
تورکیه آذربایجان‌لی‌لاری

**تورکیه آذربایجان‌لی‌لاری** (اینگیلیسی‌جه: Azerbaijanis in Turkey، فارسجا: آذری‌های ترکیه) - بیر قومی گروه چوْخ‌لاری ایغدیر اوستانی دا یاشاییرلار. بۇ اتنیک قومی تورکجه·آنادولو تورکجه‌سی ایله دانیشیرلار.
## قایناقلار

## گؤرونتولر

بؤلمه:خالقلار
جات‌لار (خالق)

**جات‌لار (خالق)** (اینگیلیسی‌جه: Jat people، عرب‌جه: زط، فارسجا: زط‌ها) - بیر قومی گروه چوْخ‌لاری هیندوستان و پاکیستان دا یاشاییرلار.
## گؤرونتولر

File:Jat - Tashrih al-aqvam (1825), f.153v - BL Add. 27255.jpg|
File:Bhupinder Singh of Patiala.jpg|
File:14th Murrays Jat Lancers (Risaldar Major) by AC Lovett (1862-1919).jpg|


## قایناقلار

بؤلمه:خالقلار
تیبت‌لی‌‌لر

**تیبت‌لی‌‌لر** (اینگیلیسی‌جه: Tibetan people، عرب‌جه: شعب التبت، آنادولو تورکجه‌سی: Tibetliler، فارسجا: مردم تبتی) - بیر قومی گروه بۇ اتنیک قومی تبت دیللری ایله دانیشیرلار.بۇ خالق‌دا ان گئنیش یاییلمیش دین مسیحیت دیر.
## گؤرونتولر

File:Nieuhof-Ambassade-vers-la-Chine-1665 0829.tif|
File:TAR-TAP-TAC.png|
Image:チベット人の物売りnepal・Img188.jpg|
File:Tibetan Middle Aged Lady.jpg|
File:Three monks chanting in Lhasa, 1993.jpg|
Image:Bundesarchiv Bild 135-BB-152-11, Tibetexpedition, Tibeter mit Handmühle.jpg|
File:Bundesarchiv Bild 135-S-03-17-14, Tibetexpedition, Nomade vor Zelt.jpg|
File:Bundesarchiv Bild 135-S-14-13-33, Tibetexpedition, Neujahrsparade, Rta pa.jpg|


## قایناقلار

بؤلمه:خالقلار
تورکیه ائرمنی‌‌‌‌لری

**تورکیه ائرمنی‌‌‌‌لری** (اینگیلیسی‌جه: Armenians in Turkey، عرب‌جه: أرمن تركيا، آنادولو تورکجه‌سی: Türkiye Ermenileri، فارسجا: ارمنی‌های ترکیه) - بیر قومی گروه چوْخ‌لاری ایستانبول, تونجه‌لی, آنکارا دا یاشاییرلار. بۇ اتنیک قومی آنادولو تورکجه‌سی , ارمنی دیلی ایله دانیشیرلار.
## گؤرونتولر

File:Surp Krikor Lusavoriç Armenian Church.jpg|
File:Adalar 5586.jpg|
File:Surp Pırgiç Ermeni Hastanesi.JPG|
File:Istanbul - Armenian school - P1040046.JPG|


## قایناقلار

بؤلمه:خالقلار
تورکمنیستان کورد‌‌‌‌لری

**تورکمنیستان کورد‌‌‌‌لری** (اینگیلیسی‌جه: Kurds in Turkmenistan، آنادولو تورکجه‌سی: Türkmenistan Kürtleri، فارسجا: کردهای ترکمنستان) - بیر قومی گروه چوْخ‌لاری عاشق‌آباد و کپه داغ دا یاشاییرلار. بۇ اتنیک قومی کورد دیلی, تورکمن تورکجه‌سی, روس دیلی ایله دانیشیرلار.
## قایناقلار

## گؤرونتولر

بؤلمه:خالقلار
تورکمنیستان آذربایجان‌لی‌لاری

**تورکمنیستان آذربایجان‌لی‌لاری** (اینگیلیسی‌جه: Azerbaijanis in Turkmenistan، فارسجا: آذری‌های ترکمنستان) - بیر قومی گروه چوْخ‌لاری عاشق‌آباد دا یاشاییرلار.
## قایناقلار

## گؤرونتولر

بؤلمه:خالقلار
توخار‌لار

**توخار‌لار** (اینگیلیسی‌جه: Tocharians، عرب‌جه: تخاريون، فارسجا: تخارها) - بیر قومی گروه
## گؤرونتولر

File:Tocharian manuscript THT133.jpg|
File:Taklamakan.png|
File:Andronovo culture.png|
File:Larger Tarim oasis states (1st century BC).svg|
File:Tocharian.JPG|
File:Donor figures from Kizil Cave 189.png|
File:Emperor Taizong's campaign against Xiyu states.svg|
File:Museum für Indische Kunst Dahlem Berlin Mai 2006 063.jpg|


## قایناقلار

بؤلمه:خالقلار
تلنگیت‌‌لر

**تلنگیت‌‌لر** (اینگیلیسی‌جه: Telengits، آنادولو تورکجه‌سی: Telengitler، فارسجا: تلنگیت‌ها) - بیر قومی گروه بۇ اتنیک قومی آلتای تورکجه‌سی ایله دانیشیرلار.
## قایناقلار

بؤلمه:تورک خالقلاری
بؤلمه:خالقلار
تسوانا خالقی

**تسوانا خالقی** (اینگیلیسی‌جه: Tswana people، فارسجا: مردم تسوانا) - بیر قومی گروه بۇ خالق‌دا ان گئنیش یاییلمیش دین مسیحیت دیر.
## قایناقلار

## گؤرونتولر

بؤلمه:خالقلار
تائوس پوئبلو

**تائوس پوئبلو** (اینگیلیسی‌جه: Taos Pueblo، عرب‌جه: تاوس بويبلو، فارسجا: تائوس پوئبلو) - بیر قومی گروه
## گؤرونتولر

File:South Pueblo, Taos Indian Pueblo. New Mexico.jpg|
File:Ansel Adams - National Archives 79-AA-Q01 restored.jpg|
File:Taos Pueblo2.jpg|
File:Ansel Adams - National Archives 79-AA-Q04.jpg|



## قایناقلار

بؤلمه:خالقلار
تانقوت‌لار

**تانقوت‌لار** (اینگیلیسی‌جه: Tangut people، آنادولو تورکجه‌سی: Tangutlar، فارسجا: تانگوت‌ها) - بیر قومی گروه بۇ خالق‌دا ان گئنیش یاییلمیش دین شامانیزم دیر.
## گؤرونتولر

File:Chrysographic Tangut Golden Light Sutra.jpg|


## قایناقلار

بؤلمه:خالقلار
تامیل‌لر

**تامیل‌لر** (اینگیلیسی‌جه: Tamils، عرب‌جه: تاميليون، آنادولو تورکجه‌سی: Tamiller، فارسجا: قوم تامیل) - بیر قومی گروه بۇ خالق‌دا ان گئنیش یاییلمیش دین ایسلام, هندوئیسم و مسیحیت دیر.
## گؤرونتولر

File:GreyPotteryWithEngravingsVirampatnamArikamedu1stCenturyCE.jpg|
File:Varaha Cave Bas relief.jpg|
File:01AnnamalaiyarTemple&amp;Thiruvannamalai&amp;TamilNadu&amp;AerialViewfromVirupakshaCave.jpg|
File:Rajendra map new.svg|
File:Megalithic burial jar.jpg|
File:MylaiTamizhSangam.jpg|
File:Tamil distribution.png|
File:Tamil Sari.jpg|
File:Batu caves.jpg|
File:Erwadi kodi.jpg|
File:Tamil Om.svg|
File:Ayyanar idols near Gobichettipalayam.jpg|
|
File:Indian katar push dagger.jpg|
File:Nataraja01.jpg|
File:Thanjavur temple.jpg|
File:Flickr - dalbera - Danseuses de Kuchipudi (musée Guimet).jpg|


## قایناقلار

بؤلمه:خالقلار
تامل موسلمانلاری

**تامل موسلمانلاری** (اینگیلیسی‌جه: Tamil Muslim، عرب‌جه: المسلمون التاميل، فارسجا: مسلمانان تامیلی) - بیر قومی گروه
## گؤرونتولر

File:Erwadimasjid.jpg|
File:Tamilbell1.JPG|
File:Henna on a Muslim bride's hands, Madurai, Tamil Nadu, India.jpg|
File:JummaMasjid02.jpg|
File:Image-Arwi.png|
File:Jami-Us-Salam Jummah Masjid - mosque in Batticaloa town.JPG|


## قایناقلار

بؤلمه:خالقلار
تاجیک‌لر

**تاجیک‌لر** (اینگیلیسی‌جه: Tajiks، عرب‌جه: طاجيك، آنادولو تورکجه‌سی: Tacikler، فارسجا: تاجیک‌ها) - بیر قومی گروه بۇ اتنیک قومی فارس دیلی ایله دانیشیرلار.بۇ خالق‌دا ان گئنیش یاییلمیش دین ایسلام دیر.
## گؤرونتولر

|
File:Samanid dynasty (819–999).GIF|
|
File:White house haft seen.jpg|
File:Burhanuddin Rabbani Cropped DVIDS.jpg|
File:Registan square 2014.JPG|
Image:Tajikistani boys.jpg|
File:Coat of Arms of Tajik ASSR.gif|



## قایناقلار

بؤلمه:خالقلار
تورقوت‌لار

**تورقوت‌لار** (اینگیلیسی‌جه: Torghut، آنادولو تورکجه‌سی: Turgutlar (etnik grup)، فارسجا: ترگوت) - بیر قومی گروه بۇ خالق‌دا ان گئنیش یاییلمیش دین شامانیزم دیر.
## قایناقلار

## گؤرونتولر

بؤلمه:خالقلار
توربش‌لر

**توربش‌لر** (اینگیلیسی‌جه: Macedonian Muslims، عرب‌جه: مقدونیون مسلمون، آنادولو تورکجه‌سی: Torbeşler، فارسجا: توربش‌ها) - بیر قومی گروه.

## عومومی بیلگی‌لر
توربش‌لر موسلماندیرلار. اتنیک کؤکنلری مؤوضوسوندا جنوبی ایسلاویان‌لاریندان اولدوقلارینی ایدیعا ائدن گؤروش‌لر واردیر.

یاشار کالافاتا گؤره، توربش‌لر؛ گؤک‌تانری اینانجینا منسوب تورکلر اولاراق بؤلگه‌یه گلن و سونرالاری ایسلامیته مقدونیه‌ده گیرن سویداش تورک توپلولوق‌لارینداندیر. کالافات، دویون گئجه‌سی یاتاغا اوغلان اوشاغی یاتیریلماسی، نظر اوچون قورشون تؤکولمه‌سی، قادین‌لارین نفاس دؤورونده جین نؤوعوندن وارلیق‌لارین ضررلریندن قورونماق اوچون ترسه پالتار گئیدیریلمه‌سی، موسکا ائدیلمه‌سی کیمی خوصوص‌لارین بنزرلیک گؤسترمه‌سینی اؤرنک اولاراق گؤسترمکده دیر.

## گؤرونتولر

File:Torbesija.png|
File:Ishak-begova džamija u Skoplju.JPG|



## قایناقلار

بؤلمه:خالقلار
قافقاز تات‌لاری

**تات‌لار** (اینگیلیسی‌جه: Tat people (Caucasus)، عرب‌جه: تاتيون، آنادولو تورکجه‌سی: Tatlar، فارسجا: تات‌های قفقاز) - بیر قومی گروه چوْخ‌لاری آذربایجان جومهوریتی, داغیستان, روسیه دا یاشاییرلار.
## گؤرونتولر

File:Old woman in Lahic.jpg|
File:Tats in azerbaijan 1890.png|



## قایناقلار

بؤلمه:خالقلار
پوماک‌لار

**پوماک‌لار** (اینگیلیسی‌جه: Pomaks، عرب‌جه: بوماك، آنادولو تورکجه‌سی: Pomaklar، فارسجا: پوماک‌ها) - بیر قومی گروه تورکیه ، مقدونیه ، بولقاریستان و یونان دا یاشاییر لار.پوماک لار موسلمان دیر لر. پوماک لار اصل ده ایسلاو خالق لاریندان ساییلیر لار آما بعضی لر پوماک لاری تۆرک خالقیندان بیلیر لر.

## گؤرونتولر

File:20091128 Medusa Xanthi Thrace Greece 2.jpg|
|
File:Ethnographic map of European Turkey from 1877 by Carl Sax.jpg|
File:Tuhovishta's Mosque(363).jpg|


## قایناقلار

بؤلمه:خالقلار
پوشتون‌لار

**پوشتون‌لار** (اینگیلیسی‌جه: Pashtuns، عرب‌جه: بشتون، آنادولو تورکجه‌سی: Peştunlar، فارسجا: پشتون‌ها) - افغانیستان، پاکیستان و ایراندا یاشایان بیر قومی گروه.

## گؤرونتولر

|
File:Nomads in Badghis Province.jpg|
File:Afghanistan region during 500 BC.jpg|
File:Sher Ali Khan and company of Afghanistan in 1869.jpg|
File:Abdul Ghaffar Khan and Gandhi in 1940.jpg|
File:Zalmay Khalilzad with George W. Bush in 2004.jpg|
File:Karzai and Wardak in 2011.jpg|
|
File:Ghani-Ahady-Abdullah-2009.jpg|
File:Mahmud Tarzi in 1920-cropped.jpg|
File:Shahid Afridi 2010-cropped.jpg|
File:Mosque in Kandahar-2011.jpg|
File:Afghan men praying in Kunar-2009.jpg|
File:Queen Soraya of Afghanistan.jpg|
File:Zarine Khan still9.jpg|
File:Malala Yousafzai Oval Office 11 Oct 2013.jpg|


## قایناقلار

بؤلمه:خالقلار
پنجاب‌لی‌لار

**پنجاب‌لی‌لار** (اینگیلیسی‌جه: Punjabis، عرب‌جه: بنجاب (عرق)، فارسجا: پنجابی‌ها) - بیر قومی گروه بۇ خالق‌دا ان گئنیش یاییلمیش دین هندوئیسم و ایسلام دیر.
## گؤرونتولر

File:Sikh Empire tri-lingual.jpg|
File:Punjab map (topographic) with cities.png|
File:Surrender of Porus to the Emperor Alexander.jpg|
File:IVC-major-sites-2.jpg|
File:SadhuSundarSingh.jpg|
File:1910-Sophia-Suffragette-Duleep-Singh-fixed.jpg|
File:Mutton saag.jpg|
|


## قایناقلار

بؤلمه:خالقلار
پاکیستان ایران‌لی‌لاری

{{Infobox ethnic group
|group = Iranians in Pakistan
|population = 10,000
|image =
|caption =
|langs = فارس دیلی اینگیلیس دیلی Urdu
|rels  = شیعهسونیلر مزدیسنا

**پاکیستان ایران‌لی‌لاری** (اینگیلیسی‌جه: Iranians in Pakistan، فارسجا: ایرانیان پاکستان) - بیر قومی گروه
## قایناقلار

## گؤرونتولر

بؤلمه:خالقلار
پارسی‌لر

**پارسی‌لر** (اینگیلیسی‌جه: Parsi، عرب‌جه: بارسيون، آنادولو تورکجه‌سی: Parsiler، فارسجا: پارسیان هند) - بیر قومی گروه
## گؤرونتولر

Image:Parsi wedding portrait with Dastur MN Dhalla.jpg|
Image:Parsi-navjote-sitting.jpg|
Image:Persians (Parsees) in Bombay 1873.jpg|
File:Parsee Wedding 1905.jpg|
File:Parsee Tower of Silence, Bombay.jpg|
File:Parsi Fire Temple of Ahmedabad - Gujarat, India (4586854549).jpg|
Image:Parsi-jashan-ceremony-1.jpg|
File:St. Mary's Cemetery, Wandsworth 17.JPG|
File:Freddie Mercury performing in New Haven, CT, November 1977.jpg|


## قایناقلار

بؤلمه:خالقلار
بولغارلار

**بولغار‌لار** (اینگیلیسی‌جه: Bulgarians، عرب‌جه: بلغار، آنادولو تورکجه‌سی: Bulgarlar، فارسجا: مردم بلغار) - بیر قومی گروه چوْخ‌لاری بولغاریستان دا یاشاییرلار.
## گؤرونتولر

File:05 633 Book illustrations of Historical description of the clothes and weapons of Russian troops.jpg|
File:Ocslavonic.gif|
File:Bulgarian-Exarchate-1870-1913.jpg|
File:Peach_kompot.JPG|
File:Кукери.jpg|
File:Lazarki from Gabra.jpg|
File:Sv%C4%9Bt_knihy_-_bulharsk%C3%BD_folklorn%C3%AD_soubor_135.JPG|


## قایناقلار

بؤلمه:خالقلار
بولغاریستان‌دا یهودی‌لیق

**بولغاریستان‌دا یهودی‌لیق** (اینگیلیسی‌جه: History of the Jews in Bulgaria، آنادولو تورکجه‌سی: Bulgaristan'daki Yahudilerin tarihi، فارسجا: تاریخ یهودیان در بلغارستان) - بیر قومی گروه
## گؤرونتولر

File:Burgas-art-gallery-2.jpg|
File:Sofia-synagogue-from-Halite.jpg|
File:Gan Haam Habulgari.JPG|


## قایناقلار

بؤلمه:خالقلار
بولغاریستان ائرمنی‌‌‌لری

**بولغاریستان ائرمنی‌‌‌لری** (اینگیلیسی‌جه: Armenians in Bulgaria، فارسجا: ارمنیان بلغارستان) - بیر قومی گروه چوْخ‌لاری وارنا اوستانی صوفیه دا یاشاییرلار.
## گؤرونتولر

File:Armenian Church Burgas Bulgaria Mihal Orela.jpg|
File:St-George-Armenian-Church.jpg|


## قایناقلار

بؤلمه:خالقلار
بوشناک‌لار

**بوشناک‌لار** (اینگیلیسی‌جه: Bosniaks، عرب‌جه: بوشناق، آنادولو تورکجه‌سی: Boşnaklar، فارسجا: مردم بوسنیایی) - بیر قومی گروه بۇ خالق‌دا ان گئنیش یاییلمیش دین ایسلام دیر.
## گؤرونتولر

File:The Bosniak institute located in Sarajevo.jpg|
File:BiH, Radimlja necropolis 2.jpg|
File:Hvalov zbornik1.jpg|
File:TvrtkoIRevers.png|
File:Medieval Bosnian State Expansion-en.svg|
File:Santa Maria in Aracoeli Grabmal der Königin Katarina von Bosnien.JPG|
File:Mostar1.gif|
File:Ferdinand I's emissaries meeting Gazi Husrev-beg in 1530.jpg|
File:Bosnia Eyalet, Central europe 1683.png|
File:Sarajevo 1878..jpg|
File:Muhajir.jpg|
File:Die Gartenlaube (1894) 140.jpg|
File:Mehmed Spaho portrait.jpg|
File:Pavle Đurišić 13 February 1943 Muslim massacre report.jpg|
File:Sarajevo - Bosnia - War Memorial.jpg|
File:Srebrenica massacre memorial gravestones 2009 1.jpg|
File:Sarajevo Red Line 3.jpeg|
File:Povelja Kulina bana.jpg|
File:Gramatika bosanskog jezika.jpg|
File:Bosnian dictionary by Muhamed Hevaji Uskufi Bosnevi in 1631.jpg|
File:Medresa Sarajevo.JPG|
File:Blagaj Ceilings.jpg|
File:Bosnian dance.png|
File:Ivana Kobilca - Bošnjak z goslimi.jpg|


## قایناقلار

بؤلمه:خالقلار
بوسنی و هرزقوین تورک‌‌‌لری

**بوسنی و هرزقوین تورک‌‌‌لری** ، بیر قومی قروپ.
## گؤرونتولر

File:AlijaIzetbegovic1.jpg

## قایناقلار

بؤلمه:تورک خالقلاری
بؤلمه:خالقلار
بوریات‌لار

**بوریات‌لار** (اینگیلیسی‌جه: Buryats، عرب‌جه: بورياتيون، فارسجا: بوریات‌ها) - بیر قومی گروه
## گؤرونتولر

File:Mongol Empire c.1207.png|
File:Buryat-Mongol ASSR in 1925.jpg|
File:USSR map Asia.jpg|
File:Soviet Union Administrative Divisions 1989.jpg|
File:Buryatia01.png|
File:Buryat yurt in the Ethnographic Museum in Ulan Ude, Russia.jpg|
File:Buryatdress.jpg|
File:Selenginskie buryaty.jpg|
File:Mongolia XVI.png|


## قایناقلار

بؤلمه:خالقلار
بور‌لار

{{Infobox ethnic group
| group = Boer   Boere 
| image = Boerfamily1886.jpg
| caption = Boer family in 1886
| pop = approx. 1.5 million.
| languages = آفریکانس دیلی
| religions = Reformed
بؤیوک بریتانیا آذربایجان‌لی‌لاری

**بؤیوک بریتانیا آذربایجان‌لی‌لاری** (اینگیلیسی‌جه: Azerbaijanis in the United Kingdom، فارسجا: آذری‌های بریتانیا) - بیر قومی گروه چوْخ‌لاری لندن, منچستر, لیورپول, بیرمینگام دا یاشاییرلار.
## گؤرونتولر

File:Dovga e-citizen.JPG|


## قایناقلار

بؤلمه:خالقلار
بولغاریستان تورک‌‌‌لری

**بولقاریستان تورک‌‌‌لری** (آنادولو تورکجه‌سی: Bulgaristan Türkleri، بلغارستان تركلری)، بیر قومی قروپ.
## گؤرونتولر

File:Banya-bashi-imagesfrombulgaria.JPG
File:Tombul Djamia Shumen.JPG
File:Filibe cami.JPG
File:Straat in Oud Plovdiv 1.jpeg

## قایناقلار

بؤلمه:تورک خالقلاری
بؤلمه:خالقلار
بوخارا یهودی‌‌‌لری

**بوخارا یهودی‌‌‌لری** (اینگیلیسی‌جه: Bukharan Jews، عرب‌جه: يهود بخارى، آنادولو تورکجه‌سی: Buhara Yahudileri، فارسجا: یهودیان بخارایی) - بیر قومی گروه بۇ اتنیک قومی روس دیلی, عبرانیجه , اینگیلیس دیلی آلمان دیلی , اؤزبک تورکجه‌سی ایله دانیشیرلار.بۇ خالق‌دا ان گئنیش یاییلمیش دین ایسلام دیر.
## گؤرونتولر

File:Bukharan3.jpg|
File:Jewish girls Samarkand 1900s.jpg|
File:Bukharan2.jpg|
File:XXth Century Citizen's Atlas map of Central Asia.png|
File:Jewish Children with their Teacher in Samarkand.jpg|
File:bukharianbread.jpg|


## قایناقلار

بؤلمه:خالقلار
بریتانیادا ایسلام

{{Infobox ethnic group
|group = British Muslims
|population =
|regions = London, West Midlands, North West England
|langs = English, Urdu, سیلهتی دیلی, بنقال دیلی, عرب دیلی, Punjabi, Somali, آنادولو تورکجه‌سی, فارس دیلی, کورد دیلی, Gujarati, Pashto
|rels = Majority سونیلر, minority شیعه and Ahmadiyyah
|related-c =

**بریتانیادا ایسلام** (اینگیلیسی‌جه: Islam in the United Kingdom، عرب‌جه: الإسلام في المملكة المتحدة، فارسجا: اسلام در بریتانیا) - بیر قومی گروه
## گؤرونتولر

File:Three Lascars on the Viceroy of India.jpg|
File:Islam in England census 2011.svg|
File:British Muslims Ethnic groups.png|
File:Anwar choudhury.jpg|
File:East London Mosque - panoramio.jpg|
File:Sadiq Khan November 2016.jpg|
File:Baishakhi Mela 2009 3.jpg|
File:Somwomldn.jpg|
File:Islamic Forum Europe.jpg|
File:Front View of Jamea Masjid.gif|
File:London Central Mosque3.JPG|


## قایناقلار

بؤلمه:خالقلار
بریتانیا کورد‌‌‌لری

**بریتانیا کورد‌‌‌لری** (اینگیلیسی‌جه: Kurds in the United Kingdom، آنادولو تورکجه‌سی: Birleşik Krallık'taki Kürtler، فارسجا: کردهای بریتانیا) - بیر قومی گروه چوْخ‌لاری لندن, بیرمینگام, منچستر, قلاسقو دا یاشاییرلار.
## قایناقلار

## گؤرونتولر

بؤلمه:خالقلار
بریتانیا تورک‌‌‌لری

**بریتانیا تورک‌‌‌لری** (اینگیلیسی‌جه: British Turks، آنادولو تورکجه‌سی: Birleşik Krallık'taki Türkler، فارسجا: ترک‌های بریتانیا) - بیر قومی گروه چوْخ‌لاری لندن, بیرمینگام, منچستر, شفیلد دا یاشاییرلار.
## گؤرونتولر

File:Turkish graves.jpg|
File:Turkish Bath in London.jpg|
File:Alikemalbey.jpg|
File:Turkish Festival, London.jpg|
File:Aziziye Mosque.jpg|
File:Suleymaniye Mosque London, E2.jpg|


## قایناقلار

بؤلمه:خالقلار
بریتانیا ایران‌لی‌لاری

**بریتانیا ایران‌لی‌لاری** (اینگیلیسی‌جه: Iranians in the United Kingdom، فارسجا: ایرانیان بریتانیا) - بیر قومی گروه چوْخ‌لاری لندن, منچستر, لیدز, قلاسقو, ساوت‌همپتوندا یاشاییرلار.
## قایناقلار

## گؤرونتولر

بؤلمه:خالقلار
برزیلین یئرلی خالق‌لاری

**برزیلین یئرلی خالق‌لاری** یا دا **برزیل قیرمیزی‌دریلی‌لری** (اینگیلیسی‌جه: Indigenous peoples in Brazil، آنادولو تورکجه‌سی: Brezilya Kızılderilileri، فارسجا: بومی‌های برزیل) — بیر ائتنیک قوروپو'دورلار، چوخونلوغو برزیل اؤلکه‌سینده یاشاییرلار. 

## گؤرونتولر

File:Menina da etnia Terena.jpg|
File:Parque Indígena do Xingu.jpg|
File:Indios apiaka no rio Arinos.jpg|
File:Índios da etnia Terena2.jpg|
File:Map of indigenous peoples of Brazil (16th C.).jpg|
File:Tupinambá cannibals (de Bry, 1593).jpg|
File:Dança dos Tapuias.jpg|
File:Famille d’un Chef Camacan se préparant pour une Fête.jpg|
File:Indigenous brazil.jpg|
File:Indígena da etnia Tapirapé.jpg|
File:Indios2-19042007.jpg|
File:Indios da tribo Tucuxi participam do Fórum Social Mundial 1006 FP6469.jpg|


## قایناقلار

بؤلمه:خالقلار
بنقال‌لار

**بنقال‌لار** (اینگیلیسی‌جه: Bengalis، عرب‌جه: شعوب البنغال، آنادولو تورکجه‌سی: Bengalliler، فارسجا: مردمان بنگالی) - بیر قومی گروه بۇ اتنیک قومی بنقال دیلی ایله دانیشیرلار.بۇ خالق‌دا ان گئنیش یاییلمیش دین ایسلام, هندوئیسم و مسیحیت دیر.
## گؤرونتولر

File:Ancient india.png|
File:Magadha.GIF|
File:Mahajanapadas (c. 500 BCE).png|
File:East-Hem 323bc.jpg|
File:Asia 800ad.jpg|
File:WLA lacma Bangladesh Dinajpur District Dancing Ganesha.jpg|
File:Dakhil Darwaza.JPG|
File:Renaldis muslin woman.jpg|


## قایناقلار

بؤلمه:خالقلار
براهویی (طایفه)

**براهویی (طایفه)** (اینگیلیسی‌جه: Brahui people، آنادولو تورکجه‌سی: Brohiler، فارسجا: براهویی (طایفه)) - بیر قومی گروه
## قایناقلار

## گؤرونتولر

بؤلمه:خالقلار
بختیاری‌لر

**بختیاری‌لر** (اینگیلیسی‌جه: Bakhtiari people، عرب‌جه: بختياريون، فارسجا: مردم بختیاری) - بیر قومی گروه. چوْخ‌لاری ایران دا یاشاییرلار.

## گؤرونتولر

File:A Bakhtiari nomad family.jpg|



## قایناقلار

بؤلمه:خالقلار
بحرئین ایران‌لی‌لاری

**بحرئین ایران‌لی‌لاری** یا دا **بحرئین عجم‌لری** (اینگیلیسی‌جه: Ajam of Bahrain، عرب‌جه: عجم البحرين، فارسجا: ایرانیان بحرین) — اورتاشرق یاشایان بیر ائتنیک‌قوروپو دورلار. چوخونلوغو بحرئین اؤلکه‌سینده یاشاییرلار.

## گؤرونتولر

File:مأتم العجم الكبير Matam Ajam.jpg|
File:Iranianmosquebhr.jpg|



## قایناقلار

بؤلمه:خالقلار
بایات بویو

**بایات بوْیو یا بایات طایفاسی** (اینگیلیسی‌جه: Bayat tribe؛ عرب‌جه: بیات (قبیلة)، آنادولو تورکجه‌سی: Bayat boyu، فارسجا: قوم بیات) - تورک ائللریندن بیر بوْی و طایفا. بایاتلارین چوْخ‌لاری ایران، آذربایجان جومهوریتی، عراق، تورکیه، تورکمنیستان، سوریه دا یاشاییرلار. بایاتلار اوْغوزلارین ۲۴ طایفاسینین بیری دیر کی دیوان لغات الترک ده کی کاشغرلی محمود اثرینده گتیریبدیر. بایات طایفاسینین اولینجی آتالاری گون خان، اوغوز خانین بؤیوک اوغلو ایدی.

دده قورقوت کیتابیندا دا «بایات بوْیو» ترمینی کئچیب و قوْرقود آتا، اؤزو ده بایات بویوندان ایدی.

## بایات آنلامی
تورک دیلینده بایات سؤزو، اولو تانری‌نین صفتلریندن اولان «ازلی» آنلامیندادیر. قوتادغو بیلیگین باشلانان بیتینده بایات سؤزو کئچیب.

«بیات آتی بیرله سؤزوگ بشلادیم» یعنی «بایات آدی ایله سؤزو باشلادیم».

چؤره‌این قوتسال اولدوغونا گؤره، تورکلر قالمیش چؤره‌یه اسکی یا کؤهنه صفتینی قوللانمازلار، «بایات چؤره‌ک» دئیرلر.

## یاشاییش یئرلری
بایاتلار ایرانین موختلیف قیسمتلرینده یاشاییرلار، آنجاق چوخلوغو داغینیق شکیلده آذربایجان، تهران و خوراسان بؤلگه‌لرینده یاشاماقدادیرلار.

### آذربایجاندا یاشایان بایاتلار
### تهراندا یاشایان بایاتلار
### خوراساندا یاشایان بایاتلار
## گؤرونتولر
## قایناقلار

بؤلمه:خالقلار
بؤلمه:تورک ائللری
بانتو‌لار

|group=Bambara, Bamana
|image=
|caption   =Bambara people in upper Sénégal river valley, 1890. (illustration from Colonel Frey's Côte occidentale d'Afrique, 1890, Fig.49 p.&nbsp;87)
|pop =2,700,000 (2005)
|popplace=مالی, قینه, سنقال, بورکینافاسو, نیجر, فیل دیشی ساحیلی, موریتانی
|rels=ایسلام
|langs=Bambara language, فرانسه دیلی
|related=Mandinka people, Soninke people, Diola, other Mande speaking groups.
|}}
بالقارلار

**بالکار‌لار** (اینگیلیسی‌جه: Balkars، عرب‌جه: بلقار، آنادولو تورکجه‌سی: Balkarlar، فارسجا: بالکارها) - بیر قومی گروه
## قایناقلار

بؤلمه:تورک خالقلاری
بؤلمه:خالقلار
بالتیک ائرمنی‌‌‌لری

**بالتیک ائرمنی‌‌‌لری** (اینگیلیسی‌جه: Armenians in the Baltic states، فارسجا: ارامنه در کشورهای بالتیک) - بیر قومی گروه چوْخ‌لاری ریقا, تالین ارمنستان دا یاشاییرلار.
## قایناقلار

## گؤرونتولر

بؤلمه:خالقلار
بالت‌لار

**بالت‌لار** (اینگیلیسی‌جه: Balts، عرب‌جه: شعب البلطيق، آنادولو تورکجه‌سی: Baltlar، فارسجا: بالت‌ها) - بیر قومی گروه

**بالت‌لار** (اینگیلیسی‌جه: Balts، عرب‌جه: شعب البلطيق، آنادولو تورکجه‌سی: Baltlar، فارسجا: بالت‌ها) - بیر قومی گروه
## گؤرونتولر

File:East europe 3-4cc.png|
File:East europe 5-6cc.png|
File:Slav-7-8-obrez.png|
File:Baltic Tribes c 1200.svg|


## قایناقلار

بؤلمه:خالقلار
برزیل یهودی‌‌‌لری

**برزیل یهودی‌‌‌لری** (اینگیلیسی‌جه: History of the Jews in Brazil، آنادولو تورکجه‌سی: Brezilya'daki Yahudilerin tarihi، فارسجا: تاریخ یهودیان در برزیل) - بیر قومی گروه چوْخ‌لاری برزیل دا یاشاییرلار.
## گؤرونتولر

File:Sinagoga-kahal-zur-israel-recife.jpg|
File:Jewish distrib country.png|


## قایناقلار

بؤلمه:خالقلار
بربرلر

**بربر‌لر** (اینگیلیسی‌جه: Berbers، عرب‌جه: أمازيغ، آنادولو تورکجه‌سی: Berberiler، فارسجا: قوم بربر) — بیر اتنیک قوروپو. بَربَر قدیم زامانلارین تعریفین ده بیر خالقا دئیرمیشلَر کی فرهنگ یا کولتور لحاظیندان هئچ بیر شِیء دوشونمورموشلار. اونلارين گؤردوگو ایش فقط دؤیوش، آدام اؤلدؤرمَگ و غارت ائتمَگیمیش.

آمّا سونرالیقدا هِلّاس (hellas) کولتورونده و یونانی ادیبلری بو تعریفی دئیشدیلر و او کسلَری بربر خیطاب اِلَرمیشلَر کی یونان یئرینده دونیایه گلمَه‌میشدیلر. 

ژرمانیاییلر، گال‌لار، داسی‌لر، تراسی‌لر، بربر مردؤمو و حتی بعضا ایرانئن قدیم پادشاهیلَرینده کی اؤزلرین گؤرا کولتؤرلَری واریمیش یونانی‌لر و رومیلر توسؤطیله بربر خطاب اولوبلار.

## گؤرونتولر

File:Hoggar peinture rupestre1.JPG|
File:Ramesses III faience tile - Libyan chief.jpg|
File:Persepolis14.JPG|
File:Antaeus & Heracles (Nordisk familjebok).jpg|
File:Numidia 220 BC-en.svg|
File:Massinissa-Numidie.jpg|
File:East Numidia.jpg|
File:Lusius Quietus on Column of Trajan.jpg|
File:AlonsoFernandezdeLugo2.JPG|
File:Statue of Dyhia in Khenchela (Algeria).jpg|
File:Almohad Expansion.png|
File:Maroc Atlas Imlil Luc Viatour 4.jpg|
File:Berber flag.svg|
File:COLLECTIE TROPENMUSEUM Dansgroep uit de westelijke Sahara tijdens het Nationaal Folkore Festival te Marrakech TMnr 20017656.jpg|
File:Lenguas bereberes.png|
File:TINARIWEN Vienna 2011 13.jpg|
File:Zinedine Zidane 20minutos.jpg|
|
File:COLLECTIE TROPENMUSEUM Paar zilveren kledingspelden met ketting TMnr 5504-10.jpg| ----------->
File:Arius.jpg|
File:Augustinus 1.jpg|
File:Tarik ibn Ziyad -.jpg|
File:Raïta Gasbâ Bendir Târ (1888).jpg|
File:Detaille - Fantasia de spahis.jpg|


## قایناقلار

بؤلمه:خالقلار
باسک‌لار

**باسک‌لار** (اینگیلیسی‌جه: Basques، عرب‌جه: باسكيون، آنادولو تورکجه‌سی: Basklar، فارسجا: باسک) - بیر قومی گروه
## گؤرونتولر

File:Barscunes transparent.png|
File:Bayonne - Arrivée des marchandes de sardines - Fonds Ancely - B315556101 A MONTAUT 016.jpg|
File:Pamplona - Monumento a los Fueros 12.JPG|
File:Ulgor.jpg|
File:Ekialderantz Urkulutik.JPG|
File:Leitza.JPG|
File:Olentzero, Beasain.jpg|
File:Basque festival in Buenos Aires August 2011.jpg|
File:Winnemucca Basque Festival.jpg|
File:ArangurenDorretxea.jpg|
File:BaserriLizarralde.jpg|
File:Artzaiak inudeak 2009 001.jpg|
File:Basque dance.JPG|
File:Amboto 01.jpg|
File:Dolmen de Sorginetxe.jpg|
File:Ioaldunak 001.jpg|
File:Weiditz Trachtenbuch 125-126.jpg|
File:LuxioApustua.jpg|
File:Remo-ria-de-bilbao.jpg|
File:20060122 barrenak gora.jpg|
File:Giza katea, Urbia.JPG|
File:Gure Esku Dago manifestazioa "Demokrazia" - Bilbo 2017-19-16 - 9.jpg|
File:06_laiatzen.jpg|

## قایناقلار

بؤلمه:خالقلار
باراکزای سولاله‌سی

**باراکزای سولاله‌سی** (اینگیلیسی‌جه: Barakzai dynasty، عرب‌جه: الدولة البركزاية، آنادولو تورکجه‌سی: Barakzay Hanedanı، فارسجا: بارک‌زایی) - بیر قومی گروه چوْخ‌لاری افغانیستان دا یاشاییرلار.
## گؤرونتولر

|
File:PedigreeOfDostMohammed.png|
File:Barakzairulersofafghanistan.gif|


## قایناقلار

بؤلمه:خالقلار