open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
۱۹۹۳ (میلادی)

** میلادی ۱۹۹۳-جی ایل**  گریگوری تقویمی اساسیندا مین دوْققوز یۆز دوْخسان اۆچونجو ایل.
## اهمیتلی حادیثه‌لر

### حادیثه‌لر
*۸ نوْوامبر - آذربایجان جۆمهوریتی آرژانتین ایله دیپلوْماتیک علاقه‌لر قۇرموشدور.
*۷ دسامبر - پنتاگون نوادادا خبردارلیقسیز ۲۰۴ اتوم سیناغی کئچیریلدیگینی بلیرتیب.
*۵ جولای - تۆرکیهده پ.ک.ک‌یه نیسبت وئریلن تروریستی بیر حادیثه نتیجه‌سینده ۳۳ نفر ارزینجانین باش‌باغلار کندینده اؤلدورولدو.
*۳۰ دسامبر - واتیکانلا ایسرایل آراسیندا دیپلوْماتیک مۆناسیبتلر قۇرولوب.
*۳ مارس - ایران سرحدّیندن تۆرکیه‌یه گیره‌رک آغری داغینا یئرلشن یاخلاشیق ۳۰۰ پ.ک.ک عۆضوو ۳۸ ساواش اۇچاقلاری‌نین بۇمباردیمانی نتیجه‌سینده اؤلدو.
*۳ ژانویه - موسکودا روسیه و آمریکا بیرلشمیش ایالتلری آراسیندا ایستیراتژی سیلاحلارین آزادیلماسی باره‌ده آنلاشما ایمضالاندی.
*۲۹ اوْکتوبر - زنگیلان رایونو ائرمنیستان جومهوریتی طرفیندن ایشغال ائدیلدی.
*۲۶ نوْوامبر - آلمان پ.ک.ک-نی تئرور تشکیلاتی کیمی تانیمیشدیر.
*۲۵ آقوست - فوضولی ارمنیستان سیلاحلی قووه‌لری طرفیندن ایشغال اولونموشدور.
*۲۲ دسامبر - گۆنئی آفریقا جومهوریسی پارلمانی آپارتاید رژیمینی رسماً لغو ائتدی.
*۲۰ سپتامبر - آذربایجانین میلی مجلیسی اؤلکه‌نین موستقیل دؤولت‌لر بیرلی‌یینه داخیل اولماسینا سس وئرمیش‌دیر.
*۲ دسامبر - کولومبیالی مۆخدّیر تاجیری پابلو ایسکوبار٬ مدلینده امنیت گۆجلرینجه اؤلدورولدو.
*۱۹ دسامبر - کانال د نوْرمال یاییما کئچمیشدیر.
*۱۶ دسامبر - آمریکا بیرلشمیش ایالتلرینده اینسانین ژنتیک خریته‌سی حاضیرلانمیشدیر.
*۱۵ اوْکتوبر - جنوبی آفریقا جومهوریتینین رئیس‌جومهورو فردریک د کلرک و آفریقا میلی کونگیره‌سینین صدری نلسون ماندلا نوبل صولح جاییزه‌سی ایله تلطیف ائدیلدیلر.
*۱۲ آوریل - تۆرکیه اینترنته باغلاندی.
*۱۱ نوْوامبر - بیرلشمیش میلّتلر تشکیلاتی تهلۆکه‌سیزلیک شوراسی ارمنی قوْشونلارینین ایشغال اوْلونموش آذربایجان رایونلاریندان چیخاریلماسینی طلب ائدن ۸۸۴ سایلی قطعنامه‌نی قبول ائتمیشدیر.
*۱ ژانویه - یورونیوز کانالی فرانسه‌نین لیون شهرینده ایلک دفعه یاییما باشلادی.

## قایناق‌لار

بؤلمه:میلادی ایللر
۱۹۹۲ (میلادی)

** میلادی ۱۹۹۲-جی ایل**  گریگوری تقویمی اساسیندا مین دوْققوز یۆز دوْخسان ایکینجی ایل.
## اهمیتلی حادیثه‌لر

### حادیثه‌لر
*۹ ژانویه - صربیستان جومهوریسی مۆستقیللیگینی اعلان ائدیب.
*۹ دسامبر - بیرلشمیش میلّتلر تشکیلاتی سومالی‌ده صۆلح‌مراملی عملیاتلارا باشلاییب.
*۹ دسامبر - اینگیلیس شاهزاده‌سی چارلز و شاهزاده دیانا آیریلدیقلارینی آچیقلاییبلار.
*۸ نوْوامبر - آذربایجان جۆمهوریتی و میصر عرب جۆمهوریتی «مدنیّت ساحه‌سینده امکداشلیق حاقّیندا سازیش» ایمضالامیشدیر.
*۸ آوریل - ائرمنیستان سیلاحلی گۆجلری آغ‌دابان سوْی‌قیریمینی تؤرتدی.
*۷ سپتامبر - آذربایجان جومهوریتی ژاپن ایله دیپلوماتیک علاقه‌لر قورموش‌دور.
*۷ اوْکتوبر - آذربایجان عالی شوراسی موستقیل موشترک‌المنافیع اؤلکه‌لره داخیل اولماغین علیهینه سس وئرمیشدیر.
*۶ ژانویه - آذربایجان توْرپاقلاری‌نین ایشغالی ایله یارادیلمیش اوْلان «داغلیق قاراباغ جومهوریتی» یارادیلدیغینی اعلان ائتدی.
*۴ مارس - ایسپانیادان انگیزاسیون باسقی‌سی سببی ایله قاچاراق عثمانلی ایمپیراتورلوغونا سیغینان موسوی‌لر٬ تۆرکیه‌یه گلیشلری‌نین ۵۰۰-جۆ ایلینی قۇتلادیلار.
*۴ آقوست - آذربایجان جومهوریتی پورتوقال ایله دیپلوماتیک علاقه‌لر قورموش‌دور.
*۳۱ اوْکتوبر - واتیکان گالیلو گالیلیه برات وئردی.
*۳۰ سپتامبر - آذربایجان دؤولت نفت آکادمیاسی‌نین فاریغ‌التحصیلی ژوزه ادوآردو دوس سانتوس آنقولا رئیس‌جومهورو سئچیلیر.
*۲۹ دسامبر - کۆلتور و صنعت بؤیوک اؤدولو٬ یازار یاشار کمالا وئریلدی.
*۲۹ آوریل - لوس آنجلس‌ده چیخان خالق آیاقلانماسیندا اۆچ گۆن ایچینده ۵۴ نفر اؤلدو و یۆزلرجه بینا داغیلدی.
*۲۶ فوریه - ائرمنیلر شوروی اوْردوسونون ۳۳۶-جی آلایی ایله بیرگه خوْجالی‌دا قیرغین تؤرتدی.
*۲۶ سپتامبر - آذربایجان، ارمنیستان و روسیه مودافعه ناظیرلری سوچی‌ده «سیلاح‌لی قوه‌لری گئری چکمک حاقین‌دا» پروتوکول ایمضالاییرلار.
*۲۶ اوْکتوبر - آذربایجان میلی اولمپیک کومیته‌سی یارادیلدی.
*۲۵ نوْوامبر - چک-اوسلوواکی ایکی مۆستقیل دؤولته٬ چک جۆمهوریتی و ایسلوواکی‌یا پارچالانمیشدیر.
*۲۴ اوْکتوبر - آمریکا کونگره‌سی «آزادلیغا دستک» عملینه ۹۰۷-جی دوزلیشی قبول ائتمیشدیر.
*۲۱ مارس - وان٬ شیرناق٬ جیزره و آدانادا نوروز قۇتلامالاری سیراسیندا چیخان حادیثه‌لرده ۳۸ نفر اؤلدو.
*۲۰ نوْوامبر - ایرانلا آذربایجان جومهوریتی آراسیندا ایقتیصادی امکداشلیق حاقیندا توافوق ایمضالانمیشدیر.
*۲۰ ژانویه - فلش تی‌وی یایینا باشلادی.
*۲ مارس - اؤزبکیستان و مولداوی٬ بیرلشمیش میلّتلر عۆضوو اوْلدو.
*۲ اوْکتوبر - خوجاوند بخشی ارمنی سیلاحلی بیرلشمه‌لری طرفین‌دن ایشغال ائدیلمیشدیر.
*۱۹ دسامبر - سومالی‌ده «اومود عملیاتی» باشلانمیشدیر.
*۱۶ ژانویه - ال سالوادور حؤکومتی ایله عۆصیانچیلار مکزیکو سیتیده آندلاشما ایمضالایاراق٬ ان آز ۷۵ مین نفرین اؤلومونه سبب اوْلان ۱۲ ایل‌لیک ایچ ساواشا سوْن وئردیلر.
*۱۵ ژانویه - یوقوسلاوی اؤلکه‌سی رسماً آرادان گئتدی.
*۱۴ ژانویه - آذربایجان جومهوریسی تۆرکیه ایله دیپلوْماتیک علاقه‌لر قۇرموشدور.
*۱۴ آقوست - گورجوستان اوردوسو آبخازیایا داخیل اولدو.
*۱۱ سپتامبر - آذربایجان جومهوریتی غنا ایله دیپلوماتیک علاقه‌لر قورموش‌دور.
*۱۱ اوْکتوبر - ادوارد شواردنادزئ گورجوستان مجلیسینین رهبری سئچیلدی.

## قایناق‌لار

بؤلمه:میلادی ایللر
۵۴ (میلادی)

** میلادی ۵۴-جی ایل**  گریگوری تقویمی اساسیندا اَللی دؤردونجو ایل.
## اهمیتلی حادیثه‌لر

### حادیثه‌لر
*۱۳ اوْکتوبر - نرون روما ایمپیراتورو  اوْلموشدور.

## قایناق‌لار

بؤلمه:میلادی ایللر
۵۶ (میلادی)

** میلادی ۵۶-جی ایل**  گریگوری تقویمی اساسیندا اَللی آلتینجی ایل.
## اهمیتلی حادیثه‌لر
## قایناق‌لار

بؤلمه:میلادی ایللر
۱۹۹۵ (میلادی)

** میلادی ۱۹۹۵-جی ایل**  گریگوری تقویمی اساسیندا مین دوْققوز یۆز دوْخسان بئشینجی ایل.
## اهمیتلی حادیثه‌لر

### حادیثه‌لر
*۶ مارس - اوروپا بیرلیگی عۆضوو ۱۵ اؤلکه ایله تۆرکیه آراسیندا گۆمروک بیرلیگی آندلاشماسی ایمضالاندی.
*۵ دسامبر - خاوير سوْلانا ناتوْ-نون باش کاتیبی سئچیلمیشدیر.
*۵ دسامبر - فرانسه يئنیدن ناتوْنون ترکیبینه قايیتدیغینی اعلان ائتمیشدیر.
*۴ آقوست - کورواسی موستقیل‌لیک اوغرون‌دا مۆحاریبه ارفه‌سین‌ده فیرتینا عملیاتی باشلامیش‌دیر.
*۲۸ سپتامبر - فیلیسطین آزادلیق تشکیلاتی‌نین رهبری یاسیر عرفات‌لا ایسرائیلین باش ناظیری ایسحاق رابین، غرب ساحیلی‌نین فیلیسطینین تابع‌چیلییینه وئریلمه‌سی اۆچون راضی‌لیغا گل‌دیلر.
*۲۷ نوْوامبر - آذربایجان جومهوریتی لیتوانی ایله دیپلوْماتیک علاقه‌لر قۇرموشدور.
*۲۵ فوریه - یوقوسلاوی اۆزره اۇلوسلارآراسی حربی تریبونال صرب باشچیلاری رادوام کاراجیچ و راتکو ملادیچی سوْی‌قیریم تؤرتمکده تقصیرلندیردی.
*۲۲ مارس - عیراقین قۇزئیینده‌کی حرکاتدا ۳ مین پ.کا.کا منسوبو اسیر اوْلدو٬ ۲۰۰-ۆ اؤلدورولدو٬ سککیز عسگر اؤلدو٬ ۱۱ نفر یارالاندی.
*۲۲ آوریل - رئوف دنکتاش٬ اۆچونجو دفعه قۇزئی قیبریس تۆرک جۆمهۇریتی جۆمهۇرباشقانلیغینا سئچیلدی.
*۲۱ دسامبر - بیت‌اللحم شهری‌نین ایداره‌سی ایسراییلدن فلسطینه کئچدی.
*۲۰ دسامبر - بیرلشمیش میلّتلر تشکیلاتی بوسنی-هرزقویین‌دا وضعیّته نظارتی ناتویا تاپیشیرمیشدیر.
*۱۹ آقوست - آذربایجان جومهوریتی اوقاندا ایله دیپلوماتیک علاقه‌لر قورموشدور.
*۱۸ نوْوامبر - واتیکان قادینلارا دینی مقاملار وئریلمه‌سینی قاداغان ائدن قۇرالی یئنیدن قۆوّتده ساخلامیشدیر.
*۱۷ مارس - میخائیل جوردن بسکیتبالا گئری دؤنمه قراری آلدی.
*۱۴ دسامبر - دِستون باریشی‌نین ایمضالاماسی ایله یوگوسلاوی ساواشینا سوْن قوْیولموشدور.
*۱۲ نوْوامبر - آذربایجان جۆمهوریتی آنایاساسی‌نین حاقّیندا رفراندوْم کئچیریلمیشدیر.
*۱ مارس - یاهو قۇرولدو.
*۱ ژانویه - دۆنیا تیجارت تشکیلاتی یارادیلدی.

## قایناق‌لار

بؤلمه:میلادی ایللر
۶۱ (میلادی)

** میلادی ۶۱-جی ایل**  گریگوری تقویمی اساسیندا آلتمیش بیرینجی ایل.
## اهمیتلی حادیثه‌لر
## قایناق‌لار

بؤلمه:میلادی ایللر
۱۹۹۴ (میلادی)

** میلادی ۱۹۹۴-جی ایل**  گریگوری تقویمی اساسیندا مین دوْققوز یۆز دوْخسان دؤردونجو ایل.
## اهمیتلی حادیثه‌لر

### حادیثه‌لر
*۹ نوْوامبر - آلمان فیزیکلری یئنی کیمیوی اِلِمِنت سینتز ائده‌رک یاشادیقلاری شهرین شرفینه اوْنو "دارمشتادیوم" آدلاندیرمیشلار.
*۶ سپتامبر - آذربایجان جومهوریتی قمر آدالاری ایله دیپلوماتیک علاقه‌لر قورموش‌دور.
*۵ مارس - بیرلشمیش میلّتلر تشکیلاتی٬ بوسنی‌یه تۆرک عسگری گؤندریلمه‌سینی قبول ائتدی.
*۳۱ دسامبر - بیرینجی چئچئن ساواشی باشلاندی.
*۲۸ نوْوامبر - نوْروژلیلر رفراندومدا اوروپا بیرلیگینه قاتیلماغین لاییحه‌سینه سس وئرمیشلر.
*۲۸ فوریه - قۇزئی آتلانتیک آندلاشماسی تاریخی‌نین ایلک هۆجۇمونو صرب‌لره قارشی گئرچکلشدیردی.
*۲۶ اوْکتوبر - ایوردانییا و اوردون ۴۶ ایللیک موناقیشه‌دن سوْنرا صولح موقاویله‌سی ایمضالادیلار.
*۲۴ دسامبر - جومهوریت خالق حزبی و سوسیال دموکراتیک خالقچی حزبی بیرلشمه قراری آلدی.
*۲۳ آوریل - قاقاووزیا قۇرولدو.
*۲۲ آوریل - ریچارد نیکسون اؤلدو (دوْغوم ۱۹۱۳).
*۲۰ سپتامبر - باکی‌دا عصرین موقاویله‌سی ایمضالانمیش‌دیر.
*۱۵ آقوست - آذربایجان جومهوریتی‌ سنگاپور ایله دیپلوماتیک ایلگی قورموشدور.
*۱۴ اوْکتوبر - یاسر عرفات، شیمون پرس و ایسحاق رابینه نوبل صولح جاییزه‌سی وئریلدی.
*۱۳ نوْوامبر - سوئد رفراندوم یوْلو ایله اۇروپا بیرلیگینه قبول ائدیلمیشدیر.
*۱۱ دسامبر - روس قوْشونو چئچئنیستانا گیردی. بیرینجی چئچئنیستان ساواشی باشلاندی.
*۱۰ نوْوامبر - عراق کۇوئيت-ین مۆستقیللیگینی تانیيیر.
*۱۰ نوْوامبر - اوروپا شۇراسی پارلمان آسسامبلئياسی آذربایجان-ارمنیستان جبهه‌سینده آتشکس‌ین الده ائدیلمه‌سی ایله باغلی ممنونلوغونو بیلدیرن ۱۰۴۷سايلی قطعنامه‌نی قبول ائدیبدیر.
*۱ دسامبر - آذربایجان جومهوریتی آنقوْلا ایله دیپلوْماتیک علاقه‌لر قۇرموشدور.

## قایناق‌لار

بؤلمه:میلادی ایللر
۶۹ (میلادی)

** میلادی ۶۹-جی ایل**  گریگوری تقویمی اساسیندا آلتمیش دوْققوزونجو ایل.
## اهمیتلی حادیثه‌لر

### حادیثه‌لر
*۲ ژانویه - روم لژیونرلری طرفیندن یۇخاری آلمانین ایمپیراتورو کیمی لِقات آول ویتِلی اعلان ائدیلدی.

## قایناق‌لار

بؤلمه:میلادی ایللر
۷۰ (میلادی)

** میلادی ۷۰-جی ایل**  گریگوری تقویمی اساسیندا یئتمیشینجی ایل.
## اهمیتلی حادیثه‌لر

### حادیثه‌لر
*۸ سپتامبر - ایمپیراتور تیتین رهبرلییین‌ده‌کی روم اوردوسو قودسو تالان ائتدی.

## قایناق‌لار

بؤلمه:میلادی ایللر
۹۶ (میلادی)

** میلادی ۹۶-جی ایل**  گریگوری تقویمی اساسیندا دوْخسان آلتینجی ایل.
## اهمیتلی حادیثه‌لر

### حادیثه‌لر
*۱۸ سپتامبر - قدیم روم‌دا بئش یاخشی ایمپیراتور دؤورو باشلامیش‌دیر.

## قایناق‌لار

بؤلمه:میلادی ایللر
۵۳۳ (میلادی)

** میلادی ۵۳۳-جی ایل**  گریگوری تقویمی اساسیندا بئش یۆز اوْتوز اۆچونجو ایل.
## اهمیتلی حادیثه‌لر

### حادیثه‌لر
*۳۰ دسامبر - روْم ایمپراطورلوغوندا "یۇستینیان قانونلاری" قۆووه‌یه مینیب.

## قایناق‌لار

بؤلمه:میلادی ایللر
۵۳۰ (میلادی)

** میلادی ۵۳۰-جی ایل**  گریگوری تقویمی اساسیندا بئش یۆز اوْتوزنجو ایل.
## اهمیتلی حادیثه‌لر

### حادیثه‌لر
*۱۵ دسامبر - ایمپراتور يۇستینیانین امریله روم حۆقوق سیستمی ۶-جی عصرین طلبه‌لرینه اۇيغونلاشدیریلیب.

## قایناق‌لار

بؤلمه:میلادی ایللر
۲۱۸ (میلادی)

** میلادی ۲۱۸-جی ایل**  گریگوری تقویمی اساسیندا ایکی یۆز اوْن سککیزینجی ایل.
## اهمیتلی حادیثه‌لر
## قایناق‌لار

بؤلمه:میلادی ایللر
۵۳۷ (میلادی)

** میلادی ۵۳۷-جی ایل**  گریگوری تقویمی اساسیندا بئش یۆز اوْتوز یئددینجی ایل.
## اهمیتلی حادیثه‌لر

### حادیثه‌لر
*۲۷ دسامبر - آیاصوفیانین یئنیدن اینشاسی٬ بیزانس ایمپیراتورو بیرینجی ژوستینیانوسون شخصی گؤزدیمینده تاماملاندی. ایکینجی تئودوسیوس زامانیندا تیکیلن آیاصوفیا ۵۳۲ ایلینده باش وئرن نیکا آیاقلانماسی سیراسیندا یانمیشدی.

## قایناق‌لار

بؤلمه:میلادی ایللر
۵۳۸ (میلادی)

** میلادی ۵۳۸-جی ایل**  گریگوری تقویمی اساسیندا بئش یۆز اوْتوز سککیزینجی ایل.
## اهمیتلی حادیثه‌لر
## قایناق‌لار

بؤلمه:میلادی ایللر
۳۰۳ (میلادی)

** میلادی ۳۰۳-جی ایل**  گریگوری تقویمی اساسیندا اۆچ یۆز اۆچونجو ایل.
## اهمیتلی حادیثه‌لر

### حادیثه‌لر
*۲۴ فوریه - روم ایمپراتورو دیوکلتیان مسئحیلیگی قاداغان ائدن فرمان وئردی.

## قایناق‌لار

بؤلمه:میلادی ایللر
۶۲۲ (میلادی)

** میلادی ۶۲۲-جی ایل**  گریگوری تقویمی اساسیندا آلتی یۆز ایگیرمی ایکینجی ایل.
## اهمیتلی حادیثه‌لر

### حادیثه‌لر
*۲۴ سپتامبر - محمد پیغمبر مکه‌دن مدینه‌یه گلمیش‌دیر.

## قایناق‌لار

بؤلمه:میلادی ایللر
۶۲۵ (میلادی)

** میلادی ۶۲۵-جی ایل**  گریگوری تقویمی اساسیندا آلتی یۆز ایگیرمی بئشینجی ایل.
## اهمیتلی حادیثه‌لر

### حادیثه‌لر
*۲۳ مارس - مۆسلمانلارلا مکّه آراسیندا اوحود دؤیوشو باشلادی.

## قایناق‌لار

بؤلمه:میلادی ایللر
۶۳۰ (میلادی)

** میلادی ۶۳۰-جی ایل**  گریگوری تقویمی اساسیندا آلتی یۆز اوْتوزنجو ایل.
## اهمیتلی حادیثه‌لر

### حادیثه‌لر
*۱ ژانویه - مۆسلمانلار مکّه شهرینی دؤیوشسوز آلدیلار.

## قایناق‌لار

بؤلمه:میلادی ایللر
۶۲۷ (میلادی)

** میلادی ۶۲۷-جی ایل**  گریگوری تقویمی اساسیندا آلتی یۆز ایگیرمی یئددینجی ایل.
## اهمیتلی حادیثه‌لر

### حادیثه‌لر
*۱۲ دسامبر - نئینوا دؤیوشونده بیزانس ایمپیراتورو ایکینجی ایراکلیوس ساسانی شاهی خسرو پرویزه غالیب گلمیشدیر.

## قایناق‌لار

بؤلمه:میلادی ایللر
۶۴۴ (میلادی)

** میلادی ۶۴۴-جی ایل**  گریگوری تقویمی اساسیندا آلتی یۆز قیرخ دؤردونجو ایل.
## اهمیتلی حادیثه‌لر

### حادیثه‌لر
*۳ نوْوامبر - عمربن‌خطاب (ایکی ایسلام خلیفه‌سی) مدینه‌ده قتله يئتیریلمیشدیر.

## قایناق‌لار

بؤلمه:میلادی ایللر
۳۲۸ (میلادی)

** میلادی ۳۲۸-جی ایل**  گریگوری تقویمی اساسیندا اۆچ یۆز ایگیرمی سککیزینجی ایل.
## اهمیتلی حادیثه‌لر
## قایناق‌لار

بؤلمه:میلادی ایللر
۳۳۶ (میلادی)

** میلادی ۳۳۶-جی ایل**  گریگوری تقویمی اساسیندا اۆچ یۆز اوْتوز آلتینجی ایل.
## اهمیتلی حادیثه‌لر

### حادیثه‌لر
*۲۵ دسامبر - تاریخده ایلک سفر روم‌دا «یئنی ایل» قئید ائدیل‌دی.

## قایناق‌لار

بؤلمه:میلادی ایللر
۳۳۷ (میلادی)

** میلادی ۳۳۷-جی ایل**  گریگوری تقویمی اساسیندا اۆچ یۆز اوْتوز یئددینجی ایل.
## اهمیتلی حادیثه‌لر

### حادیثه‌لر
*۹ سپتامبر - روم ایمپیراتوری‌سی پارچالانمیش‌دیر.

## قایناق‌لار

بؤلمه:میلادی ایللر
۳۳۸ (میلادی)

** میلادی ۳۳۸-جی ایل**  گریگوری تقویمی اساسیندا اۆچ یۆز اوْتوز سککیزینجی ایل.
## اهمیتلی حادیثه‌لر
## قایناق‌لار

بؤلمه:میلادی ایللر
۳۶۲ (میلادی)

** میلادی ۳۶۲-جی ایل**  گریگوری تقویمی اساسیندا اۆچ یۆز آلتمیش ایکینجی ایل.
## اهمیتلی حادیثه‌لر

### حادیثه‌لر
*۲۲ اوْکتوبر - دافنئ شهرینده یئرلشن آپولون معبدی سببی بیلینمه‌ین یانغیندا محو  اوْلموشدور.

## قایناق‌لار

بؤلمه:میلادی ایللر
۷۳۲ (میلادی)

** میلادی ۷۳۲-جی ایل**  گریگوری تقویمی اساسیندا یئددی یۆز اوْتوز ایکینجی ایل.
## اهمیتلی حادیثه‌لر

### حادیثه‌لر
*۲۳ اوْکتوبر - پواتیئ دؤیوشونده عربلر مغلوب اولدولار.

## قایناق‌لار

بؤلمه:میلادی ایللر
۴۲۵ (میلادی)

** میلادی ۴۲۵-جی ایل**  گریگوری تقویمی اساسیندا دؤرد یۆز ایگیرمی بئشینجی ایل.
## اهمیتلی حادیثه‌لر

### حادیثه‌لر
*۲۷ فوریه - بیزانسدا عالی تحصیلین تشکیلی باره‌سینده فرمان وئریلدی.

## قایناق‌لار

بؤلمه:میلادی ایللر
۷۶۲ (میلادی)

** میلادی ۷۶۲-جی ایل**  گریگوری تقویمی اساسیندا یئددی یۆز آلتمیش ایکینجی ایل.
## اهمیتلی حادیثه‌لر

### حادیثه‌لر
*۳۰ ژولای - خلیفه المنصور طرفیندن بغدادین اساسی قویولموشدو.

## قایناق‌لار

بؤلمه:میلادی ایللر
۴۵۱ (میلادی)

** میلادی ۴۵۱-جی ایل**  گریگوری تقویمی اساسیندا دؤرد یۆز اَللی بیرینجی ایل.
## اهمیتلی حادیثه‌لر

### حادیثه‌لر
*۷ آوریل - هون ایمپیراتورو آتیلا٬ قۇزئی فرانسه‌ده‌کی متز شهرینی اله کئچیردی. جرمن مۆتّفیق‌لری ایله بیرلشه‌رک رئیمز٬ ماینز٬ ایستیراسبورق٬ کولن٬ وارمز و تریئر شهرلرینی تالادی.

## قایناق‌لار

بؤلمه:میلادی ایللر
۷۷۰ (میلادی)

** میلادی ۷۷۰-جی ایل**  گریگوری تقویمی اساسیندا یئددی یۆز یئتمیشینجی ایل.
## اهمیتلی حادیثه‌لر
## قایناق‌لار

بؤلمه:میلادی ایللر
۸۰۰ (میلادی)

** میلادی ۸۰۰-جی ایل**  گریگوری تقویمی اساسیندا سککیز یۆزونجو ایل.
## اهمیتلی حادیثه‌لر

### حادیثه‌لر
*۲۵ دسامبر - فرانک حؤکمداری بؤیوک کارل تخته چیخدی.

## قایناق‌لار

بؤلمه:میلادی ایللر
۸۰۹ (میلادی)

** میلادی ۸۰۹-جی ایل**  گریگوری تقویمی اساسیندا سککیز یۆز دوْققوزونجو ایل.
## اهمیتلی حادیثه‌لر

### حادیثه‌لر
*۲۴ مارس - هارون الرشید٬ ۵-جی عباسی خلیفه‌سی اؤلدو.

## قایناق‌لار

بؤلمه:میلادی ایللر
۴۹۱ (میلادی)

** میلادی ۴۹۱-جی ایل**  گریگوری تقویمی اساسیندا دؤرد یۆز دوْخسان بیرینجی ایل.
## اهمیتلی حادیثه‌لر

### حادیثه‌لر
*۱۱ آوریل - فلاویوس آناستاسیوس٬ بیزانس ایمپیراتورو اوْلدو.

## قایناق‌لار

بؤلمه:میلادی ایللر
۴۹۲ (میلادی)

** میلادی ۴۹۲-جی ایل**  گریگوری تقویمی اساسیندا دؤرد یۆز دوْخسان ایکینجی ایل.
## اهمیتلی حادیثه‌لر
## قایناق‌لار

بؤلمه:میلادی ایللر
۸۳۷ (میلادی)

** میلادی ۸۳۷-جی ایل**  گریگوری تقویمی اساسیندا سککیز یۆز اوْتوز یئددینجی ایل.
## اهمیتلی حادیثه‌لر

### حادیثه‌لر
*۲۶ آقوست - خورمیلرین سیغیناجاغی اولان بذ قالاسی سوقوط ائتمیشدیر.
*۱۰ آوریل - هالی قۇیروقلو اۇلدوزو یئر یاخینیندان کئچدی.

## قایناق‌لار

بؤلمه:میلادی ایللر
۸۴۳ (میلادی)

** میلادی ۸۴۳-جی ایل**  گریگوری تقویمی اساسیندا سککیز یۆز قیرخ اۆچونجو ایل.
## اهمیتلی حادیثه‌لر

### حادیثه‌لر
*۱۰ آقوست - وردِن موقاویله‌سینه گؤره بؤيوک کارلین ایمپرياسی اونون 3 اوْغلو آراسیندا بؤلوندو.

## قایناق‌لار

بؤلمه:میلادی ایللر
۸۷۱ (میلادی)

** میلادی ۸۷۱-جی ایل**  گریگوری تقویمی اساسیندا سککیز یۆز یئتمیش بیرینجی ایل.
## اهمیتلی حادیثه‌لر

### حادیثه‌لر
*۲۲ ژانویه - دانمارکلی ایستیلاجی وایکینق‌لر انقلوساکسونلاری باسینقده مغلوب ائتدی.

## قایناق‌لار

بؤلمه:میلادی ایللر
۹۳۶ (میلادی)

** میلادی ۹۳۶-جی ایل**  گریگوری تقویمی اساسیندا دوْققوز یۆز اوْتوز آلتینجی ایل.
## اهمیتلی حادیثه‌لر

### حادیثه‌لر
*۷ آقوست - آلمان کرالی ۱ اوتونون تاج قویما مراسیمی باش توتموشدور.

## قایناق‌لار

بؤلمه:میلادی ایللر
۹۳۷ (میلادی)

** میلادی ۹۳۷-جی ایل**  گریگوری تقویمی اساسیندا دوْققوز یۆز اوْتوز یئددینجی ایل.
## اهمیتلی حادیثه‌لر
## قایناق‌لار

بؤلمه:میلادی ایللر
۹۴۴ (میلادی)

** میلادی ۹۴۴-جی ایل**  گریگوری تقویمی اساسیندا دوْققوز یۆز قیرخ دؤردونجو ایل.
## اهمیتلی حادیثه‌لر

### حادیثه‌لر
*۲۴ آقوست - روسلار بردعه شهرینی اله کئچیرمیشلر.

## قایناق‌لار

بؤلمه:میلادی ایللر
اندره برنر

**اندره برنر** ()، (دوغوم: ۲۴ سپتامبر ۱۸۹۳ - اؤلوم: ۳۰ ژانویه ۱۹۸۳) بیر نوروژلی شیمیچی، یازیچی و موعلیم ایدی.

## قایناقلار

بؤلمه:نوروژلی موعلیملر
ایران تقویمی

**ایران تقویمی**-ایران و افغانیستاندا رسمی ایستیفاده ده اولان تقويم. تقويم عمر خیامين ايشتيراکی ايله حاضيرلانميشدير و مۆعاصير دؤوره قدر بير نئچه دفعه اۆستونده دقيقلشديريلمه آپاريلميشدير.
بو تقويمده تاريخین باشلانیشی هيجرتدن (محمد پئيغمبرين ۶۲۲-جی ايلده مکه دن مدینه‌يه کؤچمه‌سی) حسابلانير، آمما کلاسسيک هیجری قمری تقویمی اولان هيجری تقويميندن فرقلی اولاراق ايران تقويمی گونش ايلينه اساسلانير. اونا گؤره ده اونون آيلاری ايلين هميشه عئينی زامانلارينا دنگ گلير. ايلين باشلانغیجی يازین گئجه-گوندوز برابرليگی گۆنو حساب اولونور (نوروز بایرامی).

ایران تقویمی:       خورشیدی

## قایناقلار
 
 
بؤلمه:تقویم 
بؤلمه:تقویملر
هیجری-شمسی تقویمی

**هیجری شمسی تقویمی** یا دا **هیجری گۆنشلی تقویمی** — جلالی تقویمی اساسیندا هیجری مبدأ'یندن دیر. هیجری گونشلی ایلین باشلانیشی یازین بیرینجی گۆنۆ ایله برابر دیر. هیجری تقویمی، ایندی ایران و افغانیستان اؤلکه‌سینده رسمی تقویم‌دیر. بو تقویم ایراندا ایران میلی شورا مجلیسینین تصویبی ایله ۱۳۰۴ ایلین ۱۱ آغلارگولرینده، رسمی تقویم اعلام اوْلدۇ. 

## قایناقلار
 

بؤلمه:تقویم 
بؤلمه:تقویملر
جلالی تقویمی

**جلالی تقویمی** — ان دقیق اوْلان تقویم دۆنیادا و گۆنش ایلی ایله برابر و ایران تقویمی‌نین مبناسی بئش‌اینجی گونشلی یوز ایلدن سوْنرا بۇگۆنه‌جان. 

## قایناقلار
 
بؤلمه:تقویملر
مورداد

**مورداد** ایرانین رسمی تقویمی اولان، هیجری گونش تقویمینین، بئشینجی آیی اۆچون ایرانلی فارس آدیدیر.  مورداد ۳۱ گوندور. یای مووسومونون ایکینجی آیی و اوندان سونراکی آی شهریور آیی دیر.

## حادیثه‌لر

## اؤلنلر

## قایناقلار

بؤلمه:Months of the Iranian calendar
چین تقویمی

**چین تقویمی**- آی و گونشی بیرلیکده اساس آلان تقویم دیر. بو تقویمه گؤره آی‌ین هیلالی گۆن او آی‌ین باشلانغیجی حساب اولور و هر آی ۲۹ دان ۳۰ گۆنه قدر سۆرور. چین تقویمینده ایل باشی قیش اینقیلابی و یاز اعتیدالی‌نین آراسی گۆن حساب اولور، بو گۆن ۲۱ ژانویه و ۲۱ فوریه‌نین ایچینده یئرآلیر.
## قایناق

بؤلمه:تقویملر
بابز فافونوا

**بابز فافونوا**  ()، (دوغوم: ۲۳ سپتامبر ۱۹۲۳ - اؤلوم: ۱۱ اوکتوبر ۲۰۱۰) بیر نیجریه‌لی موعلیم ایدی.

## قایناقلار

بؤلمه:نیجریه‌لی موعلیملر
جیم باتمن

**جیم باتمن** ()، (دوغوم: ۵ آپریل ۱۹۲۵ - اؤلوم: ۱۹۸۷) بیر نیوزیلندلی سیاستچی و موعلیم ایدی.

## قایناقلار

بؤلمه:نیوزیلندلی موعلیملر
ایستعمار

**ایستعمار** ، **کولونیزم**، **سؤمورگه چیلیک** یوخسا **کولونیچیلیک** ()،  گئنللیکله بیر دولتین باشقا میلتلری، دولتلری، توپلولوقلاری، سیاسی و ایقتیصادی حاکمیت آلتینا آلاراق یاییلماسی و یا یاییلماغی ایسته مه‌سی‌دیر.

ایستعمار  گئنللیکله سؤموردوکلری بؤلگه لرین قایناقلارینا، ایش گوجونه، بازارلارینا ال قویار و عئینی زامان‌دا سؤمورگه لری آلتینداکی خالقین سوسیو-کولتورل، دینی  دیرلرینه باسقی اویغولارلار. سؤمورگه چیلیک ایله ائمپئریالیزم کیمی زامان بیربیرلری یئرینه قوللانیلان تئریملر اولماقلا بیرلیکده ائمپئریالیزم، شکلی اولدوغو قدر شکلی اولمایان آلانلاردا دا کونترولون حاکم گوجون الینده بولوندوغونو دوروملاردا قوللانیلماقدادیر. سؤمورگه چیلیک تئرمی عئینی زامان‌دا بو سیستمی مشروع لاشدیرماق و یا یایماق اۆچون قوللانیلان بیر دیزی اینانجا دا ایشارت ائتمکده ‌دیر، زیرا سؤمورگه چیلر اوزلرینین سؤموردوکلری اینسانلاردان داها اوستون اولدوقلارینا اینانیرلار. سؤموردوکلری اینسانلاری گلیشمه میش توپلوملاردان سئچرلر. دونیا بو سؤمورگه چیلری، گلیشمه میش توپلوملاری رفاها یئتیشدیرمک و گلیشمه لرینده قاتقی‌دا اولماق آماجییلا باسقی آلتین‌دا توتدوقلاری شکلینده آلغیلار و یا آلغینلانماسی ساغلانیر. بیر باخیما ایییمسرلیک هاواسی اسدیریلیر. سؤزده علمی تئوریلرله ده دستکله نمه یه چالیشیلان بو تیپ اینانجلار داها چوخ ۱۹. یوزایل‌ده آوروپا'دا یاییلمیش و آوروپالیلارین توم دونیادا سؤمورگه چی گوچ اولاراق یاییلماسینین دا سؤزده مشروع  دایاناغی اولموشدور.

آوروپا سؤمورگه چیلیگی ایکی بویوک دالغایا آیریلابیلیر. ایلکی کشیفلرله باشلامیش ایکینجی‌سی ده ۱۹.یوزایلین ایکینجی یاریسیندا باشلایان دؤنمی‌دیر.

## قایناقلار

بؤلمه:سیاست
آدام بودنار

**آدام پیوتر بودنار** ()، (دوغوم: ۱۹۷۷) بیر لهیستانلی وکیل و موعلیمدیر.

## قایناقلار

بؤلمه:لهیستانلی موعلیملر
بؤلمه:یاشایان اینسانلار
ماروخا پیتا

**ماروخا پیتا** ()، (دوغوم: ۱۸ مارس ۱۹۳۰) بیر ایسپانیالی میسیونر و موعلیمدیر.

## قایناقلار

بؤلمه:یاشایان اینسانلار
بؤلمه:ایسپانیالی موعلیملر
آندراس کارلقرن

**آندراس کارلقرن** ()، (دوغوم: ۸ جولای ۱۹۵۸) بیر سوئدلی سیاستچی و موعلیمدیر.

## قایناقلار

بؤلمه:یاشایان اینسانلار
بؤلمه:سوئدلی موعلیملر
اومار وارلا

**اومار وارلا** ()، (دوغوم: ۱۵ اوکتوبر ۱۹۵۷) بیر اوروقوئه‌لی اویونچو و موعلیمدیر.

## قایناقلار

بؤلمه:یاشایان اینسانلار
بؤلمه:اوروقوئه‌لی موعلیملر
رانکو بوقارسکی

**رانکو بوقارسکی** ()، (دوغوم: ۱ ژانویه ۱۹۳۳) بیر صربیستانلی دیلچی، یازیچی و موعلیمدیر.

## قایناقلار

بؤلمه:صربیستانلی موعلیملر
بؤلمه:یاشایان اینسانلار
عبری تقویمی

**عبری تقویم**، **يهودی تقویمی** و يا** موسوی تقویم** (عبرانیجه: הלוח העברי‎، اينگيليسجه: Hebrew calendar)،یهودیلرین دینی مقصد ایله ایشه آلدیقلاری تقویم‌دیر. آيلار اعتیباری‌یلا قمری، ايللر اعتيباری‌یلا گۆنش اساسلی (آی-گونشلی) بير تقویمدیر. یهودی بايراملاری، ماتزواه(מצבה) مراسیملری کیمی خاص گۆنلرين تاريخلری، بو تقویمه گؤره تعیین اوْلونور. تقويم موقدس کیتابا گؤره دونيانين ياراديلدیغی گۆنده باشلار. ميلادی ۱ ژانویه ۲۰۱۷ تاریخی بو تقويمده ۲ طوت ۵۷۷۷ تاريخی ایله برابرایدی.
بؤلمه:تقویملر
ژاپون تقویمی

بندانگشتی|۱۷۲۹ ایلینده یاییلان تقویم- علم و صنعت میلی موزه‌سی توکیو، ژاپون
**ژاپون تقویمی**، بير سری رسمی و غئیررسمی سيستملرين داخيل اولدوغو بير تقویم‌دیر. گۆنوموزده ژاپوندا ميلادی تقویم ايله بيرليکده موجود ايمپراتورون سلطنتینین ایلینی موشخص ائدن دؤور آدلاری ایشلنمکده‌دیر.
## قایناق

بؤلمه:تقویملر
هیجری قمری تقویمی

**هیجری تقویم**، **موسلمان تقویمی** يا دا **ايسلامی تقويم** (عربجه: التقويم الهجري)، ۱ ایلی ۳۵۴ يا دا ۳۵۵ گۆن اوْلان و ۱۲ قمری آيدان اوْلوشان، محمدين مکه‌دن مدینه‌یه هيجرتينی مبدأ ایلی (۱.جی ایل) قبول ائدن و آی‌ين دونيا اطرافیندا دولانيمینی اساس آلان بير تقویم سيستمی‌دير. هيجرتين، محرم آیی یعنی تقویمین باشلانغیج گۆنو يا دا آیی‌یلا بير ایرتیباطی يوْخدور.

بؤلمه:تقویملر
بؤلمه:هیجری قمری تقویمی
بؤلمه:Islamic terminology
ایپک

**ایپک**  یادا **اطلس**  بیر نوع ساپدیر. ایپک ساپی بیرجور قوت قوشدان عمله گلیر.بو قوت توت آغاجیندا بسله ییر

## قایناقلار
مکس لو

**مکس لو** (چینجه:逯高清)، (دوغوم: ۸ نوامبر ۱۹۶۳) بیر چینلی - اوسترالیالی موهندیسدیر.

## قایناقلار

بؤلمه:یاشایان اینسانلار
بؤلمه:چینلی موهندیسلر
علی آذرشاهی (آتش)

**آتش** تخلص ائدن **علی آذرشاهی**، آذربایجان تورکجه‌سی و فارس دیلینده یازیب یاراتمیش آذربایجانلی شاعیر.
کی ۱۳۲۱اینجی ایلده  سارابین شربیان آدلی بیر کندینده آنادان اولمدشدور.

## قایناق

* ملكپور، محمدرضا. *ناظر شرفخانه‌ای‌نین تورکجه شعرلری*، قم: بخشایش، 1383، ص۳۴۱.

بؤلمه:آذربایجانلی شاعیرلر
مهدی مازندرانی (آذر)

**آذر مازندرانی** آدی ایله تانینمیش **مهدی مازندرانی**، چاغداش آذربایجانلی شاعیر.

## اثرلریندن

* آرزولار چیچه‌یی

## قایناق
بؤلمه:آذربایجانلی شاعیرلر
مهدی کیانی

**مهدی کیانی** () ایرانلی فوتبولچو و یاریم مۆدافیعه‌چی (هافبک). اوْ ایرانین نهاوند شهرینده آنادان اوْلوب. مهدی کیانی ایندی ایرانین سوپر لیگین‌ده اوْلان تیراختور کولوبوندا اوْیناییر.

## کولوب چالیشمالاری
مهدی کیانی تیراختور کولوبونون تاریخینده ان تانینمیش و ان سئویلن اوْیونچولاردان بیریدیر. کیانی تیراختوردا ۱۰ ایلدن چوخ اوْینایان ۳-جۆ اوْیونچودور. ۱۳۸۸-جی ایلده تیراختورلا بیرگه آزادگان لیگیندن سوپر لیگه گلن کیانی، ۱۳۹۴-جۆ ایله‌دک تیراختوردا قالمیش، ۱۳۹۴-جۆ ایلین ایلک یاریم فصلی‌نی گؤستریش فولاد کولوبوندا اوْینامیش و یئنی‌دن تیراختورا قاییتمیشدیر. کیانی ۱۳۹۷-جی ایلین خورداد آییندا تیراختوردان آیریلاراق سیپاهان کولوبونا قوْشولدو. کیانی ۱۳۹۹-جو ایلین سوْنلاریندا فصلین یاریسیندا سیپاهاندان آیریلیب مس رفسنجان کولوبونا قوْشولدو. کیانی ۱۴۰۰-جو ایلین بهمن آییندا یئنیدن تیراختور قاییتدی.
## ایران میلّی تیمی
مهدی کیانی افشین قطبی‌نین مشقچی‌لیگی چاغ، ۲۰۱۱ AFC آسیا کوپاسیندان اؤنجه بیرینجی دفعه ایرانین میللی تاخیمینا چاغریلدی، آنجاق میللی تاخیمین سوْن لیستینده اوْلماق شانسینی الدن وئردی.

## قازانجلاری
***[[ایرانین سوپر لیگی|سوپر لیگ (لیگ برتر)]]**
*۹۱–۱۳۹۰ ایران سوپرلیگی‌نین ایکینجی تاخیمی - تیراختور
*۹۲–۱۳۹۱ ایران سوپرلیگی‌نین ایکینجی تاخیمی - تیراختور
*۹۴–۱۳۹۳ ایران سوپرلیگی‌نین ایکینجی تاخیمی - تیراختور
*۹۸–۱۳۹۷ ایران سوپرلیگی‌نین ایکینجی تاخیمی - سیپاهان
***[[ایران فوتبالینین حذفی جامی|حذفی جام]]**
*۹۳–۱۳۹۲ ایران حذفی جامی‌نین بیرینجی تاخیمی - تیراختور
*۹۶–۱۳۹۵ ایران حذفی جامی‌نین ایکینجی تاخیمی - تیراختور
***[[آزادگان لیگی ۹۷-۱۳۹۶|آزادگان لیگی]]**
*۸۸–۱۳۸۷ ایران آزادگان لیگی‌نین بیرینجی تاخیمی - تیراختور

## قایناقلار

## خاریجی لینکلر

* 

بؤلمه:۱۹۸۷-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:یاشایان اینسانلار
بؤلمه:ایران فوتبولچیلاری

بؤلمه:تراکتورسازی کولوبونون اویونچولاری
آیدین تبریزی

**آیدین تبریزی** آدی ایله تانینمیش **سعید بذلی تبریزی**، آذربایجانین چاغداش شاعیری و ژورنالیستی.

## قایناق
بؤلمه:آذربایجانلی شاعیرلر
بؤلمه:ژورنالیستلر
ابن میمون

**ابن میمون** ـ مسیحیت کلامینی ایسلام عالمینده ساوونان و تبلیغ ائدن کلامچی.

## قایناق
بؤلمه:کیمسه‌لر قارالامالاری
جیرتدان

بندانگشتی
**جیرتدان** ـ تورک ناغیل‌لاریندا کوله‌بویلو، هوشلو، تدبیرلی بیر قهرمان.

## بیلگی
  آذربایجان ناغیل‌لاری پرسوناژلاریندان بیری ده جیرتدان‌دیر. جیرتدانین احوالاتی چوخ مشهوردور، آنجاق اونون اؤز یولداش‌لاری ایله بیرلیکده دیوین ائوینده کئچیردیگی بیر گئجه نین تفصیلاتینی چوخلاری نین یادیندادیر. دیو گئجه یاری اوشاق‌لارین یاتدیغی اوتاغا داخیل اولوب  " کیم یاتمیش، کیم اویاق؟ "  دئیه سوروشموشدو، جیرتدان ایسه اونا  " هامی یاتمیش جیرتدان اویاق "  جاوابینی وئرمیشدی. جیرتدان دیوه غالیب گلمیشدی.  

      جیرتدان سئویملی قهرمان اولدوغوندان والیدئین‌لر چوخ واخت کؤرپه‌لری نوازیشله  " جیرتدان "  آدلاندیریرلار. آنالار اؤولادلارینا لایلا دئییب، اوخشایاندا اوخویاردیلار:      آغلاما، جیرتدان بالا،  

  آغزی یوغورتدان بالا.  

  گئدیم، اونو اله‌ییم،  

  گلیم، سنی بله‌ییم.  

## قایناق
بؤلمه:کیمسه‌لر
بؤلمه:کیمسه‌لر قارالامالاری
کریم زعفری

**کریم زعفری**، (دوغوم:۱۳۰۰ - اؤلوم: ۱۳۷۶)  موعاصیر زنجانلی شاعیر ایدی.

## قایناق

### اتک‌یازی

بؤلمه:آذربایجانلی شاعیرلر
بؤلمه:زنجانلی شاعیرلر
خیرالله حق‌بیگی (ساپلاق)

**ساپلاق** آدی ایله تانینان **خیرالله حق‌بیگی**، چاغداش آذربایجانلی شاعیر.

## قایناق
بؤلمه:آذربایجانلی شاعیرلر
عزیز محسنی

**عزیز محسنی**، چاغداش آذربایجانلی یازیچی، شاعیر و آراشدیریجی.

## قایناق
بؤلمه:آذربایجانلی شاعیرلر
بؤلمه:کیمسه‌لر قارالامالاری
سید ابوالقاسم خوئی

**سئید ابولقاسیم خویی** (19 نووامبر 1899 –8 آوقوست 1992) — شیعه نین بؤیوک موجتهید ایدی.

## حیاتی
سید ابوالقاسم بن علی‌اکبر بن هاشم موسوی خویی (ق. 1371-جی ایلده (15 رجب) خوی شهرینده دونیایا گؤز آچمیشدیر. مشروطه حرکاتی دؤنمینده یارانان پروبلئملردن سونرا آتاسی نجف شهرینه کؤچموشدور. بوندان ایکی ایل سونرا ایسه (1330-جو ایلد) اوغلو آتاسینین یانینا گئتمیشدیر.

او، نجفده دؤورونون شئیخ فتح الله، آیت الله نائینی، کومپانی، سید حسین بادکوبه‌ای و س. مشهور عالیملرینین درسلرینده ایشتیراک ائده‌رک ایجتیهاد درجه‌سینه یئتیر. مرحوم آیت الله خویی ایسلام علملرینه بؤیوک خیدمتلر ائتمیشدیر.

اونون اوصول علمینده اؤزونه‌مخصوص مئتودو اولموشدور. تصادوفی دئییل کی، ایران ایسلام اینقیلابینین لیدئری علی خامنه‌ای اونون حاقیندا دئییر: "بیز، مرحوم آیت الله خویییه یالنیز بیر مرجی-تقلید دئییل، هم ده بؤیوک تدقیقاتچی، پئداقوق و مؤلیف کیمی باخیریق. اونون کئچدیگی شرفلی حیات یولونا باخدیقدا بیر چوخ ائلملرده موتخصیص اولدوغو تام آیدین گؤرونور".

سید ابولقاسیم خویی 8 آوقوست 1992-جی ایلده عیراقدا، کوفه شهرینده وفات ائدیب. حضرت علی قبریستانیندا تورپاغا تاپشیریلیب.

## تورک دیلینده اثرلریندن
* کفایة الذاکرین
* یوسفیّه = احسن القصص

## قایناقلار

* درایتی، مصطفی؛ فهرستواره دستنوشت‌های ایران (دنا): تهران: کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی، ۱۳۸۸ش.، دنا: ج1، ص351 و ج8، ص696.

بؤلمه:آذربایجان عالیم‌لری
بؤلمه:تورک یازیچیلا‌ر
بؤلمه:کیمسه‌لر
بؤلمه:خوی دوغوملولار
حبیب فرشباف

**حبیب فرشباف** ـ موعاصیر آذربایجانلی شاعیر و موعلیمدیر.بو حورمتلی و زحمت چکن موعلیم جاوان لیغین( 1340 و 50 دهه لرین)  قاراداغ کند لرینده موعلیم پئشه سینده گئچیردیب.

## حیاتی
حبیب آقا فرشباف گونش ایلی ۱۳۲۳  ایلینین گول – گولو دیندیرن یاز فصلی‌نین اردیبهشت آییندا باغ مئشه ده آنادان اولوب، 

## اثرلریندن

* دان یئری 
* قاراداغ کندلرینده

فرشبافین بیر چوخ شعرلری و مقاله‌لری آذری درگیسی‌، آذرتورک‌، کولتور‌ و… کیمی‌ درگیلرده یاییملانمیشدیر.

## قایناق

* اوشاق نغمه‌لری‌، حبیب فرشباف آقایی – تهران‌، پیشگامان پژوهش مدار ۱۳۹۱؛
* یارین اوشاقلار قروپو‌، بئشینجی سایی‌، تبریز‌،  ایل بایرامی‌۱۳۹۲ –اوستاد حبیب فرشباف کیم دیر ؟ سالار ترابی

بؤلمه:آذربایجانلی شاعیرلر
صمد مرادی

**صمد مرادی** (دوغوم ۱۳۳۰ ـ جهانبان کندی ـ بستان آباد)، آذربایجانین چاغداش ساتیرا شاعیری. او کرج شهرینده یاشاییر و اؤز ادبی آدینی «صمد» سئچمیش.

## اثرلری

* آغلار ـ گولر
* تورشا ـ شیرین
* طوفاندی مش غضنفر 

## ناق
بؤلمه:آذربایجان شاعیرلری
بؤلمه:کیمسه‌لر قارالامالاری
ناظر شرفخانه‌ای

**ناظر شرفخانه‌ای**(1317-1400) آدی ایله تانینان **محمدرضا ملک‌پور** (م.م. ناظر شرفخانه‌ای) چاغداش آذربایجانلی شاعیر و یازیچی و عالیم.

## تورکجه اثرلری

* 1372: اولدوزلو دنیز(مجموعه شعر)،تبریز،انتشارات معرفت گلزار
* 1377:  شئهلی سحر(مجموعه شعر)،تهران،اتشارات اندیشه نو
* 1380 : ماهنی لی چای (مجموعه شعر)،قم،نشر نوید اسلام
* 1383:  دیوان ترکی ناظر شرفخانه ای،قم انتشارات بخشایش
* 1388:  اوره ک چیرپینتی سی(مجموعه شعر)،قم،انشارات بخشایش
* 1389 : سون ایستک لر (مجموعه شعر)،قم،انشارات بخشایش
* 1392 : حیکایه لر ،طنزلر و ئینی غزل لر، قم،انتشارات بخشایش
* 1393 : کلیات دیوان ترکی (ویرایش دوم) ، قم،انتشارات بخشایش
* 1394 : ایپک چیچکلر ، قم،انتشارات بخشایش 

## فارسجا اثرلری

* راهنمای ادبیات عربی (فارسی-عربی)،تهران
* 1357:  حماسه‌ها (مجموعه شعر)،کرج
* 1358:  زمزمه ها (مجموعه شعر)،کرج
* 1380:  مرهم مهتاب (مجموعه شعر)،تهران،انتشارات اندیشه نو
* 1384:  دیوان فارسی ناظرشرفخانه ای،قم،انتشارات بخشایش
* 1389 :  شهر شاعرانه ی مهتاب (مجموعه شعر)،قم انتشارات بخشایش
* 1393 : کلیات دیوان فارسی (ویرایش دوم)، قم،انتشارات بخشایش
* 1394 : شکوفه های مخملی ، قم،انتشارات بخشایش 
* جادوگری از نگاه اسلام (در دست چاپ)

## خارجی کئچیدلر

* ناظر شرفخانه‌ای ایله تانیشماق 
* ناظر شرفخانه ای دونیاسین دئگیشدی 

## قایناق
بؤلمه:کیمسه‌لر قارالامالاری
بؤلمه:آذربایجانلی شاعیرلر
آسیا اویونلاری

**آسیا اویونلاری** یادا **آسیاد** کیمی تانینان، هر دوْرد ایل عرضینده، هر بیر آسیا دان اولان ایدمانچیلار آراسیندا تشکیل اولان بیر قاره‌ده نئچه ورزیشلی رویداد دیر.

## میدال سایی‌سی

## قایناقلار

بؤلمه:ایدمان آسیادا
آسیا اویونلاری ۲۰۱۸

**آسیا اویونلاری ۲۰۱۸** رسمی آدی **۱۸جی آسیا اویونلاری** و تانینمیش آدی **۲۰۱۸ جاکارتا پالم‌بانگ**، ۱۸ آقوست - ۲ سپتامبر ۲۰۱۸ جی ایل تاریخی آراسیندا اندونزینین جاکارتا و پالم‌بانگ شهرلرینده کئچیریلمیش بیر نئچه ورزیشلی رویداد دیر.

## قایناقلار

بؤلمه:آسیا اویونلاری ۲۰۱۸
بؤلمه:آسیا اویونلاری
بؤلمه:ایدمان
یان وان هالست

**یان وان هالست** ()، (دوغوم: ۱۸ دسامبر ۱۹۰۳ - ۱ آقوست ۱۹۷۵) بیر هولندلی موهندیس ایدی.

## قایناقلار

بؤلمه:هولندلی موهندیسلر
خبر

**خبر**  جاری حادیثه‌لر حقینده معلومات. بو بیر چوخ موختلیف مدیا واسیطه‌سی‌یله تأمین ائدیله بیلر. آغیز سوزو، چاپ، پوْست سیستیمی، یاییم، الکترونیک اؤنسیت، هابئله حادیثه‌لره موشاهیده‌چیلر و شاهیدلرین ایفاده‌سی. همده اهلی اۆچون فیکیر استحصالی اۆچون بیر پلتفورما اولاراق ایستیفاده اولونور.

## قایناقلار

بؤلمه:خبر
اتیوپی تقویمی

**اتیوپی تقویمی**، اتیوپی‌ده ایشه‌آلینان اساس تقویم‌دیر. اتیوپی مسیحیلری اۆچون ده دينی تقويم عونوانیندادیر. ميصر تقويمی کیمی گۆنش اساسیندا اولوب و ژوليئن تقويمی کیمی هر ۴ ايلده اونا بير آرتیق گۆن ایضافه ائدیلیر. ايل‌باشی ژوليئن تقويمینه گؤره ۲۹ و يا ۳۰ آقوستدور. ميلادی تقويمی و اتیوپی تقويمی آراسيندا اولوشان ۷-۸ ايلليک فرق عیسینین بشارتی‌نين حسابيندا اولان فرقلیکدن مئیدانا گلیر.
## ائشیگه باغلانتی
* اتیوپی تاریخ چئویریجی‌سی 
## قایناقلار

بؤلمه:افیوپییا مدنیتی
بؤلمه:اریتریا مدنیتی

بؤلمه:اتیوپیده زامان
بؤلمه:اریتره‌ده زامان
اینگیلیس شاهلارینین سلطنت ایللری

آشاغیداکی لیست اینگیلیسین شاهلارینین سلطنت ایللرینی ۱۰۶۶ ایلیندن گۆنوموزه قدر گؤرسه‌دیر.

## قایناق
*
بؤلمه:تقویملر
کوفی عنان

**کوفی عطا عنان** (; (دوغوم: ۸ آوریل ۱۹۳۳ - اولوم: ۱۸ آقوست ۲۰۱۸) بیر غنالی دیپلومات و بیرلشمیش میلّتلر تشکیلاتینین یئدینجی باش کاتیبی، وظیفه‌سینی ایجرا ائدن ژانویه ۱۹۹۷ دن دسامبر ۲۰۰۶ جی ایله‌دئک. عنان و ب.م.ت بیرلیکدا، ۲۰۰۱ اینجی ایلین نوبل صولح جایزه‌سین قازاندیلار. او کوفی عنان تشکیلاتینین تاسیس‌چی‌سی و باشچی‌سی و نلسون ماندلا تاسیس ائتدیه بین‌الخلق تشکیلات اولان (The Elders) تشکیلاتینین صدری دی.

## قایناقلار

بؤلمه:بیرلشمیش میلتلر قورومو
بؤلمه:غنالی سیاستچیلر
فولادلو

**فولادلو** بیر بویوک  تورک طایفه و شاهسون باش طایفه ‌سیندن بیریدیر. فولادلو یا پولات لو لار اردبیلین جنوب طرفینده  ساکین اولوبلار.

فولادلو بیگ لری
جوروق بیگ، عظمت خانمین، حیات یولداشی دیر که قاجار حاکمیت نن ساواش باشلایب و ایکی دفعه اردبیل تصرف الیب و نهایتا قاجار الینده اغدام اولیب دیر

**فولادلو کندلر و قصبه لری**

فولادلو بیر بیوک محال و یورت دور کی اردبیلین قوزی طرفینده قرار تاپیبدور. حیصار، نوشار، آدالالو، بودالالو، آلچا، آرالو، بوسجین ، قشلاق، قوناق سون ، دمدمه ، بولغاوار ، خَنَیی کرگان و ... داها بیر کندلری بیلینیر.

## قایناقلار
ماریا دلاگارد آنتوکولتس

**ماریا دلاگارد آنتوکولتس** (اسپانیولجا: María Adela Gard de Antokoletz) 11 اکتبر 1911- 23 مای 2002 آرژانتین. مایو مئیدان‌ؽن آنالارؽ حرکتی‌نین بیر عوضوو ایدی. ماریا دلاگارد آنتوکولتس 23 ژوییه 2002 ده دۆنیاسینی دییشدی.

## قایناقلار
مایو مئیدان‌ین آنالاری

بندانگشتی|مایو مئیدان‌ؽن آنالارؽ
مایو مئیدان‌ؽن آنالارؽ (اسپانیایی: Asociación Madres de Plaza de Mayo) 1983-1976 ایل‌لرینین دیکتاتوْرلۇغۇندا اوشاقلارؽنی الدن وئرن آرژانتین‌لی آنالارؽن بیرلشمه‌سی دیر.
بندانگشتی|مایو مئیدان‌ؽن یئرینده چکیلن آغ روسری رسمی

## حرکتین کؤکۆ
1977 آپریل‌ 30. *Azucena Villaflor de De Vincenti* اوْن ایکی باشقا آنایلا بیرلیکده بوینئس آیرئس شهرین‌ین مایو مئیدانینا؛ دؤلت، میللتی ساکیتلاماغا چالیشان زامان، پرئزیدئنتلیک سارای‌ینین اؤنۆنه ییغیشدیلار. آنالارین آچیقجا اوْرا ییغیشماغی آرژانتین ارتشین‌ین ظۆلم و وحشی‌لیگینی آیدینلاتدی. *مایو مئیدان‌ین آنالاری* گؤردۆکلری ایش اینسان حاقلاری‌نین سینماغینا قارشی عدالت ایسته‌مک چاغیریسئ ایدی. قادینلارین حرکتی بیر دینامیک و بکلنمه‌ین گۆج یاراتدی، قادین و آنالیغا گۆنئی آمئریکادا اولان سۆننتی محدودییت‌لره قارشی دۇرماغا. آنالار بیرگه گلیب و اۇشاقلارین‌ین هارادا اوْلدوقلارین بللی ائدن بیلگی اۆچۆن فیشار گتیردیلر. بۇ اۇغراشمالارلا برابر اینسان حاقلارین‌ین پوْزۇنتۇسۇنۇ وۇرغۇلاییب، یئرلی و دۇنیا چاپیندا بیلدیری یایدیلار. اوْنلارین میراثی و سوْنراکی ایره‌لی‌له‌ییش‌لری، داواملی تشکیلاتلاری و سیمگه-شۆعار قوللانیش‌لارین‌دان آسیلی اوۇغۇرلویدی. بۇگۆن آنالار، گۆنئی آمئریکادا و باشقا یئرلرده اینسان، سیاسی و اینسان حاقلارینا چارپیشماغا دوام ائدیرلر.
بندانگشتی|پوْلیس و بیر آنا(اکتبر 1982)
نیظامی دؤلت تیشکیلاتی سیاسی جهتدن داغیدیجی دۆشۆنۆب؛ حرکنین یارادانی، Azucena Villaflor و حرکتی دستکله‌ین ایکی فرانسالی راهیبه (Alice Domon و Léonie Duquet)، Alfredo Astiz دؤلت‌ینین امریله اوْغۇرلانیب، ایشگنجه وئریلیب و اؤلدۆرولدۆلر.

## سوْن دیرنیش یۆرۆشۆ
بندانگشتی|سوْن دیرنیش یۆرۆشۆ
2006 ژانویه‌نین 26-سی مایو مئیدان‌ین آنالاری تشکیلاتی سوْنۇنجۇ ایللیک یۆرۆشۆنۆ، "دۆشمن داها دؤلت دئییل" اعلان ائتدیلر. اوْنلار باشقا ایجتیمایی ندنلری تعقیب ائتمه‌یه هفته‌لیک جۆمه‌آخشامی یۆرۆشۆنۆن داوامینی بیلدیردیلر.

## اؤدۆل‌لر
*1922ده، بو حرکتین بۆتۆن اۆیه‌لرینه ساخاروف اؤدۆلۆ وئریلدی.
*1997ده، ماریا دلاگارد آنتوکولتس گلایتسمن اۇلۇسلار آراسی اؤدۆلۆنۆ قازاندی.
*1997ده، تشکیلات *جوزن* اؤدۆلۆنۆ قازاندی.
*1999دا، تشکیلات یونسکو طرفیندن *باریش ائییتیم* اؤدۆلۆنه صاحیب اوْلدۇ.
*2003ده، بیرلشمیش میللت‌لرین اینسان حاقلاری اؤدۆلۆنۆ قازاندیلار.

## قایناقلار
ارمنی تقویمی

**ائرمنی تقویمی**-مسیحیت یایلانا قدر ارمنیلر طرفیندن ایستیفاده ائدیلمیش  گۆنش تقویمی‌دیر. بو تقویم قدیم میصر تقویمی اساسیندا یاردایلمیشدیر. تقویمه اساساً بیر ایل ۳۶۵ گۆندن عیبارتدیر و یئنی ایل ناواساردین(ارمنی آیی) ۱.جی گۆنونده باشلانیر.
## قایناق

بؤلمه:تقویملر
حاجی‌بابا حسین‌اوو

**حاجی‌بابا حسینعلی اوْغلو حسین‌اوْو **(۱۵ مارس ۱۹۱۹ - ۲۴ دسامبر ۱۹۹۳) - اوْخویان (مۆغننی)٬ آذربایجان خالق آرتیستی.

## یاشاییشی
حاجی‌بابا حسین‌اوْو ۱۵ مارس ۱۹۱۹-جو ایلده باکی شهرینده، دنیزچی حسینعلی حاجی‌بابا اوْغلونون عائیله‌سینده آنادان اوْلموشدور. ائرکن یاشلاریندا مسجیدلرده، یاس مجلیس‌لرده نوحه و مرثیه سؤیله‌ییرمیش. ۱۹۳۸-جی ایلده زۆلفۆ آدی‌گؤزل‌اوْوون قرامافون واللارینی الده ائدن حاجی‌بابا، زۆلفۆنۆن اوْخودوقلارینی تکرار ائدیب اوْنو یانسیلاییرمیش.

۱۹۴۱-جی ایلده، بؤیۆک وطن ساواشی‌نین باشلاماسی ایله، گنج حاجی‌بابا٬ موغام اوْخوماغا آرا وئریب «پارکوْممونا» کارخاناسیندا توْرناچی (تراش‌کار) اوْلاراق ایشله‌مه‌گه باشلاییر. ۱۹۴۵-جی ایلده ساواش بیتن‌دن سوْنرا، حاجی‌بابا حسین‌اوْو'ون بالدیزی اوْلان تانینمیش اوْخویان سارا خانیم قدیم‌اوْوا، حاجی‌بابانی گؤرکملی پئداقوْق، تارزن احمد باکی‌خانوْولا تانیش ائدیر. احمد مۆعللیم گنج حاجی‌بابانی اؤز آنسامبلیندا ایشه گتیریر. حاجی‌بابا ۳ ایل بو آنسامبلدا چالیشمیشدیر.حاجی‌بابا حسین‌اوْو گۆجلۆ حافیظه‌سینه دایاناراق، ائشیتدیگی دینی موسیقی اؤرنک‌لرینی، موغاملاری دریندن منیمسه‌میش، عَروض وزنی‌نین یاسالارینی (قایدالارینی) منیمسه‌یه‌رک غزللر یازماغا باشلامیشدیر.

۱۹۶۳-جۆ ایلده، زۆلفۆ آدی‌گؤزل‌اوْوون اؤلۆمۆندن سوْنرا، احمد باکی‌خانوْو حاجی‌بابا حسین‌اوْوو آذربایجان دؤولت موسیقی مکتبینده موغامات درس دئمه‌گه چاغیریر. حاجی‌بابا حسین‌اوْو عؤمرۆنۆن سوْنونا کیمی، ۳۰ ایل ایچینده بو مکتبده درس دئمیش اوْخویانلار یئتیشدیرمیشدیر.حاجی‌بابا حسین‌اوْوون اؤیرنجی‌لرینین آراسیندا نزاکت ممدوْوا، قدیر رۆستم‌اوْو، سخاوت ممدوْو، تئیمور موصطافایئو، ضابیط نبی‌زاده کیمین گؤرکملی صنعتکارلاری آد آپارماق اوْلار.

حاجی‌بابا حسین‌اوْو موغامدا اوْخونان راست موغامینین عششاق، حسینی، نوروز-رَوَنده و شهناز موغامیندا اوْلان شاه خطایی شعبه‌لرینین ایلک ایفاچیسی اوْلوب. حاجی‌بابانین اؤن‌آیاق اوْلماسی ایله، بایات-ی شیراز موغامینین دلروبا شعبه‌سی درسلیگه آرتیریلیب.

حاجی‌بابا حسین‌اوْو ۱۹ مارس ۱۹۸۹-جو ایلده، آذربایجان امکدار آرتیستی فخری آدینی و ۱۹۹۰-جی ایلین اوْکتوْبر آییندا آذربایجان خالق آرتیستی فخری آدینی قازانمیشدیر.

حاجی‌بابا حسین‌اوْو ۱۹۸۹-جو ایلده، ۷۰ ایللیک یوبیلئییندن سوْنرا، بؤیۆک بیر موسیقی‌چی و ضیالی هئیت ایله ایلک دفعه خاریجی سفره، عراق سفرینه گئدیر. ۱۹۹۰-جی ایلده تۆرکیه‌نین آدانا شهرینه، ۱۹۹۱-جی ایلده بیر آی ایچینده، فرانسا، بلژیک، سوئد و هولندده کوْنسئرتلر وئریر. ۱۹۹۲-جی ایلده ۱۲ نفرلیک موسیقی‌چی هئیأتی ایله، ۲ آیدان آرتیق ایراندا اوْلور و یاددا قالان ایفالار ائدیر. 

حاجی‌بابا حسین‌اوْو ۲۴ اوْکتوْبر ۱۹۹۳-جۆ ایلده سومقاییت شهرینده دۆنیاسینی دگیشمیشدیر. مرحوم پرزیدنت حئیدر علی‌یئوین گؤستریشی ایله، حاجی‌بابا حسین‌اوْو ۲۶ اوْکتوْبر ۱۹۹۳-جۆ ایلده بیرینجی فخری خیاباندا توْپراغا تاپشیریلیب.

## فیلموقرافی

# اوْجاق باشی (فیلم، ۱۹۹۰)
# قاییدیش (فیلم، ۱۹۹۲)
# «حاجی ماییل» ناغیلی... (فیلم، ۲۰۰۵)
# موغامات وار اوْلان یئرده... (فیلم، ۲۰۰۹)

## ویدیو
*ایکی سئودا چکن‌لرین جزاسی وار
*حاجی‌بابا حسین‌اوْوون سوْن ایفاسی ۱۴.۱۰.۱۹۹۳
*حاجی‌بابا حسین‌اوْوون ۷۰ ایللیک یوبیلئیی (یارادیلیق گئجه‌سی)

## قایناق


بؤلمه:کیمسه‌لر
بؤلمه:موسیقی
بؤلمه:آذربایجانلی موغنی‌لر
بؤلمه:آذربایجانلیلار
بؤلمه:هونرمندلر
توئیتر

**توئیتر** () آمریکادا قورولان بیر آنلاین خبر و سوسیال شبکه خیدمتی دیر. توئیترین ایستیفاده‌چیلری، مسیج گوندرماق و یازی ایشتراکا گویماق سیستمینه **توئیت** آد وئریبلر. توئیت ایلک نووبتده ۱۴۰ کاراکتر ایله محدودلاشدی، اما ۴ نوامبر ۲۰۱۷ جی ایلده بؤ محدودلاشدیرماق ژاپون، کوره و چین دیللرینده ایستیثنا اولماق‌ایله، بؤتون دیللرده ایکی‌قات اولدو. قیدیاتلی ایستیفاده‌چی‌لر توئیت گوندره بیلر، اما قیدیاتسیز ایشلدنلر تئکجه اونلاری اوخیا بیلرلر. ایستیفاده‌چی‌لر قیسا مسیج خیدمتی (SMS) و یا موبایل جیهازلارینین پروقراملاریله ("app") و یادا وئب‌سایت واسیطه‌سیله توئیتره داخیل اولورلار.
توئیتر شیرکتی آمریکانین کالیفورنیا ایالتینین سان فرانسیسکو شهرینده یئرلشیب و دونیانین باشا باشیندا ۲۵-دن چوخ آفیسه مالیک دیر.

## قایناقلار

بؤلمه:توئیتر
بؤلمه:Twitter
بؤلمه:2006 establishments in California
بؤلمه:2006 in San Francisco
بؤلمه:2013 initial public offerings
بؤلمه:Android (operating system) software
بؤلمه:Companies based in San Francisco
بؤلمه:Companies listed on the New York Stock Exchange
بؤلمه:Firefox OS software
بؤلمه:Internet properties established in 2006
بؤلمه:IOS software
بؤلمه:MacOS software
بؤلمه:Microblogging
بؤلمه:Multilingual websites
بؤلمه:Proprietary cross-platform software
بؤلمه:Real-time web
بؤلمه:South of Market, San Francisco
بؤلمه:Text messaging
بؤلمه:Universal Windows Platform apps
بؤلمه:WatchOS software
کوره تقویمی

سونتی کوره تقویمی آیری شرقی‌آسیا اؤلکه‌لرینه بنزر شکیلده چین تقویمینه دایانان بیر آی-گۆنش تقویمیدیر. تاریخلر، کوره‌نین نصف‌النهارلارینی اساس آلماقلا حساب اوْلور. قریقوری تقویمی ۱۸۹۵ ایلینده رسمیت تاپمیشدیر آنجاق بایرام تاریخلری اسکی تقویمه گؤره حسابلانیر . کوره‌نین بۇگونکو ان بؤیوک فستیوالی یئنی ایلین ایک گۆنو *سئوللال*(설날)دیر. آیری مۆهیم جشنلر دائه‌بورئوم (ایلک دولون آی)، دانو (یاز جشنی) و محصول ییغماق جشنی چوسئوک‌دور.
## قایناق

بؤلمه:تقویملر
آریستوکراسی

**آریستوکراسی** یا **آریستوْکراتییا** - (یونانجا -ἀριστοκρατία *aristokratía* آریستوس-یاخشی، عالیجناب + کراتوس-حاکمیت)- دؤولتی ایداره ائتمه فوْرمالارین‌دان بیری، دؤولت حاکیمییتین‌ین ایمتیازلؽ کۆبار آزلؽغؽن الین‌ده جمعلشدیگی ایداره‌چی‌لیک فوْرماسؽدؽر. 

## حاققؽن‌دا
تاریخی ادبیات‌دا آریستوْکراسی ترمینی ان چوْخ آشاغؽداکی واریانتلاردا ایضاح اوْلۇنۇر: ۱.جمعیتین ایمتیازلؽ طبقه‌لری، تانؽنمؽش نسلین نماینده‌لری (رومادا پاتری‌سیلر، روسییادا بویارلار، زادگانلار، پولشادا پانلار، شلیاختاچؽلار، آذرجایجان‌دا خانلار، بیگلر، آغالار و باشقالاری). ۲.دؤولت ایداره ائتمه فوْرماسی-بۇرادا عالی حاکیمییت تانؽنمؽش نسلین نماینده‌لرینه مخصوص‌دۇر. آنتیک سیاسی فیکیر تاریخین‌ده آریستوْکراتییا پلاتون و آریستوتئل طرفین‌دن ایداره ائتمه فوْرماسی کیمی تحلیل ائدیلمیش‌دیر، اوْنا ان یاخشؽ ایداره ائتمه نؤع کیمی باخمؽشلار. بۇ زامان حاکیمییت اصیل‌زاده‌لرین الین‌ده جمعلشمیش اوْلۇر. بۇ ایداره‌چی‌لیک فوْرماسی قۇلدارلؽق جمعیتین‌ده مؤوجود اوْلمۇش‌دۇر. آنتیک دؤورلرده ایلک دفعه قدیم رومادا، ایسپارتادا بۇ کیمی ایداره ائتمه فوْرماسی مؤوجود اوْلمۇش‌دۇر. ۳. آریستوْکراسی آنلایؽشی مۆعاصیر دؤورده عقلی و معنوی اۆستۆن‌لۆیۆ اصالان‌دؽران ائلیتیست قاورام کیمی ده قبۇل اوْلۇنماق‌دادؽر.
بؤلمه:سیاست
بؤلمه:سیاسی ترمینلر
آلفونسو رومو

**آلفونسو رومو** ()، (دوغوم: ۱۹۵۰) بیر مکزیکلی تاجیر، میلیونر و موهندیسدیر.

## قایناقلار

بؤلمه:مکزیکلی موهندیسلر
بؤلمه:یاشایان اینسانلار
زنجان پیچاغی

**زنجان پیچاغی** ـ بیچاق، زنجان اَن دیرلی و تانینمیش اَل‌ایشی دیر. زنگانین جوغرافی وضعیتی، اونون رولو ساواش‌لاردا و زنگانین پاخیر و دمیر معدن‌لرینه گؤره بو صنعت زنگان دا بیر اعلا اَل‌ایشی اولوب. زنگان بؤلگه‌سیندن یونان حوکومتی دؤنمینده سؤز آرایا گلیب و اونون دۆنیادا تای‌سیز سیلاح‌لارینا گؤره یازیبلار. ایندیه‌دک زنگانین ان قدیمی پیچاغی چهرآوانین دوز معدنین‌ده تاپیلیب‌دیر و میلاددان ۱۸۰۰ ایل قاباغا مربوط دور. زنگان پیچاقلارینین ایستحصالی آتا بابالاردان، سونراکی نسل‌لره یئتیشیب و گۆن به گۆن صنعتکارلار اونو مۆعاصیر استانداردلارلا دۆزلدیرلر.
## قایناقلار


بؤلمه:ال ایشلری
بؤلمه:زنجان اوستانی
بؤلمه:زنجان اوستانی‌نین شابلونلاری
بؤلمه:بیچاقلار
اسماء اللغات

**اسماء اللغات: بالعربیة، بالفارسیة، بالترکیة، بالیونانية**: ۱۴۳۹ میلادی ایلی یازیلمیش دؤرد دیللی بیر سؤزلوکدور. بو  اثرین الیازماسی پاریس کیتابخاناسیندا ساخلانیلیر.

## قایناق
بؤلمه:تورکجه سؤزلوکلر
لیلی و مجنون (نوایی)

**لیلی و مجنون**: امیرعلیشیر نوائی خمسه‌سی‌نین اوچونجو منظومه‌سی (1484).

## قایناق
بؤلمه:تورکجه اثرلر
جهان‌نما

**جهان‌نما** (تورکچه: Cihannümâ) کاتیب چلبی‌نین 1648 ایلینده یازماغا باشلادیغی نثر تورونده اثر. تورک جوغرافیا تاریخی اۆچون کلاسیک دؤوردن، مدرن دؤوره گئچیشی باشلامیشدیر. بو اثر ایلک دؤنه ابراهیم متفرقه طرفیندن 10 محرم الحرام 1145هـ/1733م تاریخینده ایستانبول شهرینده نشر ائدیلمیشدیر.

## قایناق

بؤلمه:تورکجه اثرلر
بؤلمه:جوغرافیا
دده کاتیب

**عبدالرحمان طیار قولونجو (دده کاتیب)** (1925-2008)،ده‌ده کاتیب تخلوصو ایله 1925-جی ایلده اورمونون قولونجو کندینده آنادان اولوبدور. **قولونجولو دده کاتیب** آدییلا دا مشهوردور. شاعیرین مزاری قولونجو کندینده‌دیر. اونون هئجایی شعرلری داها چوخ قوشمالار و گرایلیلاردان عیبارتدیر.. او، شاعیر کیمی بالوولو مئسکین و دوللو موسطافادان تاثیرلنمیشدیر. دده کاتیب، باتی آذربایجان اوستانی و تورکییه‌نین شرقینده‌کی آشیقلار و اوزانلار آراسیندا (خوصوصن سرحددین هر ایکی طرف کوره‌سوننیلری آراسیندا) چوخ مشهوردور[9]. دده کاتیب، هم ده گونئی آذربایجاندا یاشایان حنفی سوننی تورکلرین دینی عالیمی کیمی ده تانینمیشدیر. او، اکثر شعرلرین آذربایجان تورکجه‌سینده یازیب، آنجاق تورکیه تورکجه‌سینده ده شئیرلری وار.

## قایناق
بؤلمه:تورک شاعیرلر
بؤلمه:آذربایجان شخصیتلری
سئزن آکسو

**سئزن آکسو**، تورکیه اوخوجو و موغنی‌دیر.

## قایناقلار

بؤلمه:کیمسه‌لر قارالامالاری
بؤلمه:۱۹۵۴-جو میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:یاشایان اینسانلار
طایر اردبیلی

**میرزا رحیم مکتبی** یا **طایر اردبیلی** (دوغوم: ۱۲۴۰ ه‍. ق اردبیل) تورک دیلینده شعر یازان شاعیر و عارفدیر.

## قایناق
بؤلمه:تورک شاعیرلر
بؤلمه:تورک عاریفلر
بؤلمه:ایران تورک شاعیرلری
بؤلمه:کیمسه‌لر قارالامالاری
فرهنگ فرهنگ

**فرهنگ فرهنگ**:میرزا ابوالقاسم فرهنگ شیرازی‌نین یازدیغی فارسجا ـ عربجه ـ تورکجه سؤزلوکدور.

## قایناق
بؤلمه:فارسجا سؤزلوکلر
بؤلمه:تورکجه سؤزلوکلر
بؤلمه:عربجه سؤزلوکلر
آژداها (باشقورت افسانه‌سی)

**آژداها** — باشقورت میفولوژیاسیندا ایلان قیافتینده ایمنئس بئر زاد. آغزیندان اوت پوسگورن بئر نئچه (3، 6، 9، 12) باشلی غایت گوجلو دئو قیافه‌سینده گؤزه‌لندیریلیر.

ایران میفولوژییاسینداکی آژی-داهاک پئرسوناژی ایله توتوشدورولا بیلیر. اولوس ریوایتلرینه گؤره، یوز ایل یاشایان ایلان اژداهایا چئوریلر.

«اورال باتیر» افسانه‌سینده تؤپ قئرویی اورال باتیر قهقهه آدلی آژداها — ایلانلار پادشاهی ایله گوله‌شر. 500، 1000 ایل یاشایان، آژداها یووخا ایلانا چئوریلیر. گؤزل قیز دونونا دا چیخا بیلر. اؤرنک اۆچون باشقورتلارین ریوایتلرینه گؤره، اژداهاقیز خانا اره گئدیر، سونرا اونون گئرچک کیملیگی بیلینر.

چایلاردا، گؤللرده، باتلاقلاردا، هردن ده قویولاردا مسکن توتار. خالق گرک اونا گنج قیز قوربانلیق آپارسین، کی قایناقلاردان سو گؤتوره بیلسینلر. قیزلاری قورتارماق اۆچون ایکیت باتیر اژدها ایله ساواشیب اونو یئنر («احمد باتیر ایله خودای‌بیردی باتیر»، «مین باشلی آژداهانی اینقین آخیت»).

اژداهانین بویوتو حاقدا، ریوایتلر اساسیندا دئمک  اولار ...

## [[اورال باتیر]] و [[آق‌بوزآت]] افسانه‌لرینده

## قایناق

* باشقورتجا ویکیچیلر طرفیندن یازیلمیش آژداها یازیسیندان آلینمیش.
*

بؤلمه:تورک میفولوژیسی
بؤلمه:باشقورد ادبیاتی
یووخا

**یووخا** یا **یووها قیز**: تورکمن، اؤزبک، باشقورت و تاتار دستانلاریندا افسانوی بیر یاراتیق.

افسانه‌لرده اونون گؤزل گنج قیز جیلدینده اولدوغو سؤیله‌نیر. بو منفی خاراکتئرلی پئرسوناژدیر. اوزون مودت یاشادیقدان (تاتارلاردا 100 و یا 1000 ایل یاشادیغی بیلدیریلیر) سونرا اژداهایا چئوریلیر. تورکمن و اؤزبک افسانه‌لرینده اره گئدن یووهالار ارییله بیر موقاویله باغلاییر. بو موقاویله‌یه اساساً ارلری یووها ساچینی دارایارکن اونا باخماماغا، کورگینی سیغاللاماغا، جینسی علاقه دن سونرا یویونماغا سؤز وئرمه‌لیدیر. بو شرطلره اویمایان ار اونون کورگینه ال وورارسا، ایلان قابیغی حیس‌ائدر، باشینی دارایاندا اونا باخارسا، باشینی چیخاردیغینی گؤرر. اونو اؤلدورمه‌ینده ارینی یئیه‌جگینه اینانیردیلار. افسانه‌یه گؤره یووخانی یالنیز سوسوز مکاندا اؤلدورمک اولار.

## قایناق

* لاتین آذربایجان ویکیچیلری طرفیندن یارادیلان یوها مقاله‌سی.

بؤلمه:تورک میفولوژیسی
قاموس رسولی

**قاموس رسولی**: یمن رسولیه دؤولتی‌نین آلتینجی حؤکمداری **[[الملك الأفضل عباس بن علي بن داوود]]** طرفیندن یازیلمیش ۶ دیللی بیر سؤزلوک. بو سؤزلوک آلتی دیلده عربجه، فارسجا، تورکجه، موغولجا، یونانجا و ارمنیجه دیر. بو اثر لیدن شهرینده بریل یایین‌ائوی طرفیندن یاییملانمیشدیر.

## قایناق

بؤلمه:تورکجه سؤزلوکلر

بؤلمه:نئچه‌دیللی سؤزلوکلر
بؤلمه:فارسجا سؤزلوکلر
بؤلمه:عربجه سؤزلوکلر
بؤلمه:ارمنیجه سؤزلوکلر
بؤلمه:موغولجا سؤزلوکلر
تواریخ گزیده نصرت‌نامه

**نصرت‌نامه** یا **تواریخ گزیده نصرت‌نامه**: شئیبانی خان تاریخینده یازیلان، یازیچیسی بللی اولمایان تورک دیللی بیر کیتاب.

## قایناق
بؤلمه:تورکجه اثرلر
آق‌بوزآت

**آق‌بوزآت** (باشقورتجا: **Аҡбуҙат**) باشقورت دستانی. اورال باتیر و اونون تورونلاری‌نین افسانوی آتی.

## ایدیل ـ اورال رایونلاری آرمیندا آقبوزآت

Coat of Arms of Abzelil rayon (Bashkortostan).png|Габҗәлил районы гербы
Coat of Arms of Baimak rayon (Bashkortostan).png|Баймак районы гербы
Coat of Arms of Belebei rayon (Bashkortostan).png|Бәләбәй районы гербы
Coat of Arms of Yanaul rayon (Bashkortostan).png|Яңавыл районы гербы
Coat of Arms of Davlekanovo rayon (Bashkortostan).png|Дәүләкән районы гербы
Coat of Arms of Duvan rayon (Bashkortostan).png|Дуван районы гербы
Coat of Arms of Ermekeevo rayon (Bashkortostan).png|Ярмәкәй районы гербы
Coat of Arms of Kigi rayon (Bashkortostan).png|Кыйгы районы гербы
Coat of Arms of Ilishevo rayon (Bashkortostan).png|Илеш районы гербы
Coat of Arms of Ufimskiy rayon (Bashkortostan).png|Уфа районы гербы
Coat of Arms of Uchaly rayon (Bashkortostan).png|Учалы районы гербы

بؤلمه:تورک میفولوژیسی
بؤلمه:باشقورد ادبیاتی
ادواردو بارون

**ادواردو بارون** ()، (دوغوم: ۷ سپتامبر ۱۸۸۸ - اؤلوم: ۱۳ ژانویه ۱۹۴۹) بیر ایسپانیالی موهندیس و خلبان ایدی.

## قایناقلار

بؤلمه:ایسپانیالی موهندیسلر
بؤلمه:ایسپانیالی نیظامیلر