open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ایکینجی لیگ (ایران)

**ایران فوتبالینین ایکینجی لیگی** () ایرانین ۳-جو موعتبر فوتبال لیگی دیر. بو لیگین ایکی قروپو وار و هر قروپدا ۱۴ تیم حاضیر دیر. قروپلارین بیرینجی تیمی آزادگان لیگینه یول تاپار و ایکینجی تیملر پلی‌آف اویونلاردان سونرا بیر تیم آزادگان لیگینه گئدر. هر قروپون آخیر ایکی تیملری (اون‌اوچ و اون‌دؤردونجی تیملر) هر قروپدان اوچونجو لیگه دوشلر.

## فورمت
* ۱۲ کولوب: ۱۳۸۱-۱۳۸۲
* ۲۴ کولوب: ۱۳۸۲-۱۳۸۳
* ۲۰ کولوب: ۱۳۸۳-۱۳۸۴
* ۲۴ کولوب: ۱۳۸۴-۱۳۸۵
* ۲۸ کولوب: ۱۳۸۵-۱۳۸۷
* ۳۶ کولوب: ۱۳۸۷-۱۳۸۹
* ۳۲ کولوب: ۱۳۸۹-۱۳۹۰
* ۲۸ کولوب: ۱۳۹۰-۱۳۹۳
* ۴۰ کولوب: ۱۳۹۳-۱۳۹۵
* ۳۷ کولوب: ۱۳۹۵-۱۳۹۶
* ۳۳ کولوب: ۱۳۹۶-۱۳۹۷
* ۲۶ کولوب: ۱۳۹۷-۱۳۹۸

## لیگ قهرمانلاری
### ۱۹۷۲–۱۹۷۹
*۱۹۷۲–۷۳:  تاج اهواز
*۱۹۷۳–۷۴:  سیپاهان
*۱۹۷۴–۷۵:  تيراختور
*۱۹۷۵–۷۶:  ماشین
*۱۹۷۶–۷۷:  راه آهن
*۱۹۷۷–۷۸:  ابومسلم
*۱۹۷۸–۷۹:  باشا چاتمادی

### ۱۹۹۰–۲۰۰۱
*1990–91: ملوان فوتبال کولوبو (A), ابومسلم خوراسان فوتبال کولوبو (B),  Taam Esfehan (C), ایستیقلال اهواز فوتبال کولوبو (D)
*1991–92: برق شیراز فوتبال کولوبو
*1992–93: چوکای تالش فوتبال کولوبو
*1993–94: Naft Ghaemshahr
*1994–95: Polyacryl Esfahan
*1995–96: پیام مشهد فوتبال کولوبو (A) and نفت آبادان فوتبال کولوبو (B)
*1996–97: فجر شهید سپاسی شیراز فوتبال کولوبو
*1997–98: ملوان فوتبال کولوبو
*1998–99: بهمن کرج فوتبال کولوبو
*1999–00: برق شیراز فوتبال کولوبو
*2000–01: ابومسلم خوراسان فوتبال کولوبو

### ۲۰۰۱—ایندی
*2001–02: *Unknown*
*2002–03: تربیت یزد فوتبال کولوبو
*2003–04: کاوه تهران فوتبال کولوبو (National Group) and Pasargad Tehran (Region Groups/North) and Deyhim Ahvaz (Region Groups/South)
*2004–05: Shahrdari Langarudn  (A) and Pegah Khozestan (B)
*2005–06: Pegah Tehran (A) and اتکا گلستان فوتبال کولوبو (B)
*2006–07: سیپاهان نوین فوتبال کولوبو (A) and برق تهران فوتبال کولوبو (B)
*2007–08: آلومینیوم هورموزقان فوتبال کولوبو
*2008–09: فولاد نوین خوزستان فوتبال کولوبو
*2009–10: سپیدرود رشت فوتبال کولوبو
*2010–11: Esteghlal Jonub
*2011–12: ایستیقلال اهواز فوتبال کولوبو
*2012–13: نفت و قاز گچساران فوتبال کولوبو (A) and سیاه جامگان مشهد فوتبال کولوبو (B)
*2013–14: شهرداری اردبیل فوتبال کولوبو (A) and اتکا گلستان فوتبال کولوبو (B)
*2014–15: آلومینیوم اراک فوتبال کولوبو
*2015–16: گل ریحان البورز فوتبال کولوبو , سپیدرود رشت فوتبال کولوبو
*2016–17: Bargh Novin
*2017–18: شاهین بوشهر فوتبول کلوبو
*2018–19: خوشه طلایی فوتبال کولوبو

## همچینین باخ
* خلیج فارس جامی
* ایرانین آزادگان لیگی
* Iran Football's 3rd Division
* Iranian Super Cup
* حذفی کاپی
* Iranian Futsal Super League
* Iran Futsal's 1st Division
* Iran Futsal's 2nd Division

## قایناقلار

* League 2 Iran | Results, Fixtures, Standings ... 
* Unofficial Fans Site 

ایکینجی لیگ
بؤلمه:فوتبال لیگلری ایراندا

بؤلمه:۱۹۷۲ - جی ایلینده ایران اؤلکه‌سینده یارانانلار
ایران فوتبالی ایستادیوملار لیستی

آشاغاداکی لیست **[[ایران]]دا [[فوتبال]] [[ایستادیوم|ایستادیوملارینین]] لیستی** دیر، سیرالاماسی یئرلشیم اساسیندادیر.

## همچینین باخ
*List of Asian stadiums by capacity
*List of association football stadiums by capacity

## قایناقلار
کریستین دو پیزان

**کریستین دو پیزان** ()، (دوغوم:۱۱ سپتامبر ۱۳۶۴ -اؤلوم:۱۴۳۰) بیر ایتالیالی شاعیر، یازیچی و فیلسوف ایدی.

## اثرلری
* *Enseignements moraux* (1395)
* *L'Épistre au Dieu d'amours* (1399)
* *L'Épistre de Othéa a Hector* (1399–1400)
* *Dit de la Rose* (1402)
* *Cent Ballades d'Amant et de Dame, Virelays, Rondeaux* (1402)
* *[[Le Chemin de long estude]]* (1403)
* *Livre de la mutation de fortune* (1403)
* *La Pastoure* (1403)
* *Le Livre des fais et bonnes meurs du sage roy Charles V* (1404)
* *[[Le Livre de la cité des dames]]* (1405)
* *[[Le Livre des trois vertus]]* (1405)
* *L'Avision de Christine* (1405)
* *Livre du corps de policie* (1407)
* *Livre des fais d'armes et de chevalerie* (1410)
* *Livre de paix* (1413)
* *Epistre de la prison de vie humaine* (1418)
* *Ditié de Jehanne d'Arc* (1429)

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار

* 
* 
*Comprehensive bibliography of her works, including listings of the manuscripts, editions, translations, and essays. in French at Archives de littérature du Moyen Âge (Arlima)

بؤلمه:فرانسه‌لی فیلسوفلار
بؤلمه:ایتالیالی فیلسوفلار
بؤلمه:۱۳۶۳-جو میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:۱۴۳۰-جو میلادی ایلده اؤلن‌لر
بؤلمه:فرانسه‌لی خانیم فیلسوفلار
بؤلمه:ایتالیالی خانیم فیلسوفلار
ایران فوتبالینین سوپر لیگینین مشقچیلری

آشاغاداکی لیست ایران فوتبالینین سوپر لیگینین مشقچیلرین گوستریر.

## چوخ اویون مشقچی‌سی اولان مشقچیلر سوپر لیگده

## نوتلار
‡ اویونچو-مشقچی گوستریر

## قایناقلار
ایرانین سوپر لیگینین اوستون قول وورانلارینین لیستی

## تمام قوللار
آشاغاداکی لیست **ایرانین سوپر لیگینین اوستون قول وورانلارینین لیستی** دیر.

غلام‌رضا عنایتی ۱۴۷ قولیله ایرانین سوپر لیگینین ان یاخشی قول وورانیدیر.

### ۲۶ سپتامبر ۲۰۱۹

## همچینین باخ
*Season by season IPL top goal scorers
*Top-division league all-time top goal scorers

## خاریجی لینکلر
*Iran Pro League 2017-18 Top Scorers
*Azadegan League 2017-18 Top Scorers
*Iran Div 2 League 2017-18 Top Scorers
*All-time top IPL scorers
توپونیمیکا

**توپونیمیکا** — (ق.یون. τόπος - توپوس - یئر و ὄνομα - اونوما) — جوغرافی آدلاری; توپونیملری, اونلارین معناسینی, قورولوشونو, منشأئینی و یاییلما آرئالینی اؤیرنیر.

هر بیر اراضیدکی توپونیملرین مجموعسو اونون توپونیمیاسینی تشکیل ائدیر. آذربایجان توپونیمیاسینین اساس فوندونو آذربایجان (تورک) منشألی آدلار تشکیل ائدیر. آذربایجاندا قدیمدن باشلایاراق, هون, بولقار, سووار, پئچئنئق, خزر, قیپچاق, اوغوز-سلجوق و مونقول قایدالارینین, هابئله ایبئر-قافقاز, ایران, عرب و س. خالق آدلاری ایله باغلی توپونیم لایلاری آشکارا چیخاریلمیشدیر.

گیننئس رئکوردلار کیتابینا گؤره ان اوزون آدلی توپونیم یئنی زئللاندیادا هوندورلویو 305 مئتر اولان تاوماتا­وهاکاتانقیهانقا­کواواو­و­تاماتئا­توری­پوکاکاپیکی­ماونقا­هورو­نوکو­پوکای­وهئنوا­کیتاناتاهو (92 حرف) تپه‌سیدیر.

## آدلار
عمومی قراماتیکادا بوتون ایسیم­‌لر ایکی حصه­‌یه آیریلیر: عمومی آدلار و خصوصی آدلار.

### عمومی آدلار
معین اورتاق خصوصیت­‌لره مالیک اولان بیر قروپ جانلی، یاخود جانسیز وارلیقلاری ایفاده و احتوا ائدیر. مثال اۆچون: «داش» (تراوئرتین، قرانیت)، «آغاج» (سؤیود، قاراآغاج، پالید)، «داوار» (قویون، کئچی)، «آدام» (قادین، کیشی) و س. 
### خصوصی آدلار
خصوصی آدلارا گلدیکده ایسه اونلار مشخص بیر جانلی، یاخود جانسیز وارلیغی او بیریسیندن فرقلندیرمک اۆچون استفاده اولونور. مثال اۆچون: «ساوالان»، «آغ­ داغ»، «خاتای»، «قاسیم» و س.

خصوصی آدلار: 
*شخص آدلاری
:«آنتروپونیم ­شناسلیق» (Antroponimşünaslıq)
*جغرافی آدلار(توپونیم‌لر)
:توپونیم ­شناسلیق (Toponimşünaslıq)
* کوسموس اوبیئکت­ لرینین آدلاری
:آسترونیم ­شناسلیق (Astronimşünaslıq)

## توپونیم‌لرین نوع‌لری
*آقورونیم— میدان آدلاری (قدیم یونانجا ἀγορά — میدان, ساحه).
*آنتروتوپونیم — شخص آدلاریندان تؤرمیش جوغرافی آدلار (قدیم یونانجا ἄνθρωπος — انسان).
*آستیونیم — شهر آدلاری (قدیم یونانجا ἄστυ — شهر).
*درینونیم — مئشه آدلاری (قدیم یونانجا δρῦς — آغاج).
*درومونیم — نقلییات یوللارینین آدلاری (قدیم یونانجا δρόμος — قاچیش, حرکت, یول).
*هیدرونیم — چای آدلاری (قدیم یونانجا ὕδωρ — سو).
*قودونیم — کوچه آدلاری (قدیم یونانجا ὁδός — یول, کوچه, مجرا).
*اویکونیم — یاشاییش یئری آدلاری (قدیم یونانجا οἶκος — ائو, یاشاییش یئری).
*اورونیم — داغ آدلاری (قدیم یونانجا ὄρος — داغ).
*اوربانونیم — شهریچی اوبیئکت آدلاری (لاتینجا اوربانوس — شهرلی).
*ماکروتوپونیم — بؤیوک یاشاییش یئرلرینین آدلاری (قدیم یونانجا μακρός — بؤیوک).
*میکروتوپونیم — کیچیک یاشاییش یئرلرینین آدلاری (قدیم یونانجا μικρός — کیچیک).

## [[آذربایجان خالقی‌نین ائتنوگئنئتیک بازاسی]]
تورك – آذربايجان ايلكين میفوائتنیک آدلاريني آشاغیداكي شكيلده عمومي‌لشديريريك: 
*(İ/U/A, Hi/Hu/Ha)
*(Bi/Bu/Ba, Pi/Pu/Pa, Fi/Fu/Fa)
*(Ci/Cu/Ca, Çi/Çu/Ça)
*(Ti/Tu/Ta, Di/Du/Da)
*(Xi/Xu/Xa)
*(Qi/Qu/Qa, Ki/Ku/Ka, Gi/Gu/Ga)
*(Zi/Zu/Za, Si/Su/Sa, Şi/Şu/Şa)
*(Mi/Mu/Ma)
*(Ni/Nu/Na)

## استنادلار
*عباد ممی‌زاده آغداشلی، آذربایجان توپونیم شناسلیغی، قم، زمستان 1394، شابک 978-964-7733-51-9
*عباد ممی‌زاده آغداشلی، اردبیل کندلری، تبریز، بیرینجی چاپ 1397، شابک 978-622-6063-14-2
اومونيم

اومونیم‌لر فونئتیک ترکیب و سسلنمه‌سینه گؤره عینی، معناجا مختلف اولان سؤزلردیر. 

اومونیم‌لر مختلف یوللارلا یارانیر: 

منشاجه مختلیف سؤزلرین فونئتیک اویغونلوغو: 

«بالاق» (شالوارین آشاغی حصه‌سی) – «بالاق» (جامیش بالاسی) 

سؤز دوزلتمه: 

«بویلو» (قامت‌لی) – «بویلو» (حامیله) 
آلینما سؤزلر: 

«قاز» (قوش)- «قاز» (ماده) و س. 

اومونیم‌لردن بدیعی دیلده جیناس کیمی استفاده اولونور.

= قایناق‌لار ==
Qaynaq: www.toponim.ir

بؤلمه:دیل بیلگیسی
سينونيم

سینونیم‌لر عینی نطق حصه‌سینه عاید فونئتیک ترکیبجه مختلیف، معناجا بیر و یا چوخ یاخین سؤزلره دئییلیر.

سینونیم‌لر مختلیف معنا چالارلارینی و اسلوب اینجه‌لیک‌لرینی فرقلندیرمک اۆچون ایشله‌دیلیر; مثلا، مرد، قوچاق، جسور، ایگید، قهرمان و س. سؤزلر عینی مفهومون مختلیف معنا چالارلارینی بیلدیریر. داها چوخ ایسیم (آرزو – ایستک، عقیده – مسلک)، صفت (گؤزل – قشنگ – یاراشیقلی، بول – زنگین) و فعل‌لرده ( توللانماق – آتلانماق، قاچماق یویورمک) تصادف ائدیلیر.

سینونیم‌لر منشاجه اساسا ایکی قروپا آیریلیر:

#دیلین اؤز داخیلی امکانلاری اساسیندا دوزه‌لن سینونیم‌لر ( اوجا – هوندور، ایری – بؤیوک) 
#مختلیف دیللردن کئچمیش سؤزلرله عمله گلن سینونیم‌لر ( گؤزلوک – چشمک – عینک، دارالفنون – اونیوئرسیتئت – دانشگاه، قیوراق گومراه).

## قایناق‌لار
Qaynaq: www.toponim.ir

بؤلمه:دیل بیلگیسی
ایرانین فوتبال کولوبلارینین اوستون قول وورانلارینین لیستی

آشاغاداکی لیست **ایرانین فوتبال کولوبلارینین اوستون قول وورانلارینین لیستی** دیر.

## اصلی لیگ

**نوتلار**
***** ایران ایسلام اینقیلابینا گوره ۱۹۷۸-۱۹۷۹ جی ایلین لیگی تعطیل اوموشدور.

## تهران اوستانینین لیگی

 

## کلوب اساسیندا

## همچینین باخ
*ایرانین سوپر لیگینین اوستون قول وورانلارینین لیستی (فقط خلیج فارس جامی)
*Iranian Top-division Football league All-time Top Goalscorers

## قایناقلار
*Data on Iran's top goalscorers – RSSSF, by Milad Niqui and Asghar Zarei, Retrieved 2 November 2007
*Special Edition: Thirty years of History of Persepolis Soccer Club: From Shahin til Pirouzi, Kayhan Publishing.
تخت جمشید و ایران سوپر لیگینین اودان مشقچیلرینین لیستی

آشاغاداکی لیست **تخت جمشید و ایران سوپر لیگینین اودان مشقچیلرینین لیستی** دیر.

## ایل اساسیندا

## مشقچیلیق نئچه عونوانیله

## میلیت اساسیندا

## همچنین باخ
* خلیج فارس جامی
* ایرانین فوتبول شامپیونلارینین لیستی
* List of Iranian club football top goal scorers
* List of Hazfi Cup winning managers
* List of Iranian Futsal League winning managers

## خاریجی لینکلر
*Iran Pro league official history 

 

بؤلمه:خلیج‌فارس پرو لیگی
آننا بروزیک

**آننا بروزیک** ()، (دوغوم:۱۱ مهٔ ۱۹۸۰) بیر لهیستانلی فیلسوف و موسیقیچی.

## اثرلری
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## آلبوملار
* *Muzyka i Tatry* ("Music and Mountains"), 2003
* *Kazimierz Twardowski: Pieśni* ("Kazimierz Twardowski: Songs ") with Catherine Zimak - vocals, 2005.
* *Stanisław Moryto: Burleska* ("Stanislaw Moryto: Burlesque"), 2006. 
* *Robert Schumann: Marzenie* ("Robert Schumann: Dream"), 2006.
* *[[Roman Maciejewski]]: Wszystkie mazurki fortepianowe* ("Roman Maciejewski: Complete mazurkas for Piano"), 2011.

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار
* Official site
* Anna Magdalena Brozek at PhilPeople

بؤلمه:۱۹۸۰-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:لهیستانلی فیلسوفلار
بؤلمه:یاشایان اینسانلار
بؤلمه:لهیستانلی خانیم فیلسوفلار
بؤلمه:۲۱. یوز ایلده فیلسوفلار
ایران سوپر کوپاسی

**ایرانین سوپر کاپی** (فارس دیلی: سوپر جام ایران) ایران فوتبالیندا بیر اهدا اولونموش جایزه دیر کی هر مووسوم ده خلیج فارس جامینین شامپیونو و حذفی کاپینین شامپیونو آراسیندا کی اویونون اودانینا وئریلر. بو کاپ باشکا اؤلکه‌لرده کی لیگلره تای ایجرا اولار.

بو تورنومنت ۲۰۰۵-جی ایلده بیر سری برگزار اولدی کی حذفی کاپینین  شامپیونو صبا و خلیج فارس جامینین شامپیونو، فولاد خوزیستان تیملرینین آراسیندا اویناندی و ۰–۴ فولاد خوزیستان بو اویونو اوددو. بو تاریخ دن سونرا بو کاپ ایجرا اولونمادی اما ۲۰۱۶-جی ایلدن یئنیدن بو کاپ باشلاندی و همان ریوالدا ایجرا اولدو.

## ایشتراکی اولان کولوبلار
نورمال شرایطده آشاغاداکی کولوبلار بو اویوندا ایشتراک ائده بیللر:
*خلیج فارس جامی‌نین شامپیونو
*حذفی کاپی‌نین اودانی

اگر بیر تیم هم خلیج فارس جامینین شامپیونو اولسا و هم‌ده حذفی کاپین اودسا، او تیم سوپر کاپین شامپیونو ساییلاجاق.

## ریقابتین فورمتی
*بیر ۹۰-دقیقه‌لیک اویون
*برابر اولسا، علاوه وقت و داهادان برابر اولسالار پنالتیلار اویونون نتیجه‌سین موشخص ائیلیجاق.

## اودانلار
### کیلید

### فیناللار

## آمارلار

### نوماینده‌لر

### قهرمانلار

## نوتلار

## قایناقلار

## خاریجی لینکلر
*Iran - List of Cup Finals since 1991, RSSSF.com
باریش پیناری عملیاتی

**باریش پیناری عملیاتی** یا دا **باریش پیناری حرکاتی** (آنادولو تورکجه‌سی: Barış Pınarı Harekâtı) بیر نیظاملی و عسکری عملیاتی دیر کی تورکیه قوشونو توسوطیله سوریه‌نین قوزئی‌دوغوسوندا اوز وئرمیش‌دیر.

بو عملیات تورکیه سیلاحلی قووّه‌لری و آزاد سوریه اوردوسونون، سوریهنین قوزئی‌اینده کئچیردیغی  بیرگه حربی عملیّات دیر. عملیات  ۹ اوکتوبر ۲۰۱۹-اونجو میلادی ایلده تورکیهنین جومهورباشقانی رجب طیب اردوغانین وئردیغی بیانات‌لا باشلاییب.

## قایناقلار
 
بؤلمه:تورکیه 
بؤلمه:تورکیه سیلاحلی گوجلری
تورکیه سیلاحلی گوجلری

**تورکیه سیلاحلی گوجلری** یا دا **تورکیه سیلاحلی قووَّه‌لری** (آنادولو تورکجه‌سی: Türk Silahlı Kuvvetleri, TSK) تورکیه جومهوریّتی‌نی قورماق مسئولیّتی داشییان اوردو. قورو قوشونلاری، حربی هاوا قووّه‌لری و حربی دنیز قووّه‌لریندن عیبارت‌دیر. 

ژاندارمری و ساحیل موحافیظه ایسه باریش دؤورونده داخیلی تهلوکه‌سیزلیک قووّه‌لری‌نین ترکیب حیسّه‌سی حساب اوْلونور و داخیلی ایشلر باخانلیغینه طابع‌دیر. ساواش شرایطینده ایسه همین قوروملار دا اوردو و حربی دنیز قووّه‌لری نین طابعچیلیغی آلتیندا فعالیّت گؤستریر. تورکیه جومهورباشقانی بوتون سیلاحلی قووّه‌لرین عالی باش کوماندانی سایا گلیر.

## قایناقلار
بوجنورد بؤلگه‌سی

**بوجنورد بؤلگه‌سی** ()، ایران شومالی خوراسان اوستانیندا یئرلشن بیر بؤلگه‌دیر. بو بؤلگه‌نین مرکزی بوجنورد شهریدیر. بو بؤلگه‌نین 1395-جی ایلین آمارلارینا گوره ۳۶۵٬۸۹۶ نفر جمعیتی واردیر.

## اهالیسی
  2006-جي ايل نوفوس ساییمینا اساساً، بؤلگه‌نین اهاليسی 322،309 نفر و 79،882 عاييله‌دن عيبارت ايدي.  

بوجنورد ساکین‌لری تورک ، تورکمن، کورد و تاتلاردیر. 

## ایداری بؤلونوش
* بخش مرکزی شهرستان بجنورد
** دهستان آلاداغ
** دهستان باباامان
** دهستان بدرانلو
شهر: بجنورد
* بخش گرمخان
** دهستان گرمخان
** دهستان گیفان
شهر: حصار گرم‌خان

## قایناقلار

* اطلس گیتاشناسی استان‌های ایران [Atlas Gitashenasi Ostanhaye Iran] (*[https://web.archive.org/web/20070522192425/http://www.gitashenasi.com/En/Product/Index.cfm?I=9 Gitashenasi Province Atlas of Iran]*)

بؤلمه:بوجنورد بؤلگه‌سی
بؤلمه:شومالی خوراسان اوستانی‌نین بؤلگه‌لری
آلتینجی محمد

**آلتینجی محمد** و یا **سولطان وحید الدین** (عثمانلیجا: محمد سادس؛ د. ۱۴ ژانویه ۱۸۶۱، ایستانبول، عثمانلی ایمپیراتورلوغو - اؤ. ۱۶ مئی ۱۹۲۶، سانرمو، ایتالیا کراللیغی)، عثمانلی ایمپیراتورلوغونون ۳۶-جی و سوْن سولطانی و ۱۰۱-جی ایسلام خلیفه‌سی دیر.

## قایناقلار

بؤلمه:شاهلار
خانلیق

**خانلیق** یا دا **خاقانلیق** موستقیل خیردا فئودال دؤولت.

آذربایجان اراضی‌سینده میلادی ۱۸. یوز ایلین ۴۰-اینجی ایللرینده خانلیقلار مئیدانا گلمیشدیر. سولطانلیق و مَلیکلیکلر خانلیقلاردان اصلی وضعیت‌ده ایدی.

## قایناقلار
جنوبی آذربایجان خانلیقلاری

**گونئی آذربایجان خاقانلیغی** یا دا **گونئی آذربایجان خانلیغی** و یا **جنوبی آذربایجان خانلیقلاری** — گونئی آذربایجانین موختلیف خان‌اؤتوران‌لارینا دئیلیردی کی ممالک محروسه ایرانین توپراقلارینا و اؤزللیکله آذربایجان توپراقلارینا شامیل اولوردی، کی نادر شاه افشار اؤلن‌دن سونرا ۱۱۶۰ ه‍.ق ایلینده،  قاجار ایمپیراتورلوغو حؤکومته چاتماسینه جان، قفقاز خانلیغینه موخالیفت و قارشیلاشما آماجی‌ایله کی آراز چایینین قوزئی‌اینده حؤکومت ائدیردیلر، ایجاد اولموشدورلار. بو خاقانلیقین تاپیلماسی و باشلانیشی آذربایجانین تورک  خان‌لاری‌نین حؤکومتیندن تأثییر آلمیشدیر.

آشاغاداکی خانلیقلار بوگونکو ایران توپراقلاری نین و قاجار ایمپیراتولوغونون توپراقلاری نین بیر بؤلومو عونوانیله سونا چاتمیشدیلار:

* تبریز خانلیغی
* اورمو خانلیغی
* اردبیل خانلیغی
* زنجان خانلیغی
* خوی خانلیغی
* مرند خانلیغی
* خلخال خانلیغی
* سراب خانلیغی
* ماکو خانلیغی
* مراغه خانلیغی
* قره‌داغ خانلیغی

## قایناقلار
فیفا دونیا کاپی ۲۰۲۲ سئچیمی (آسیا) - بیرینجی مرحله

**[[فیفا دونیا کاپی ۲۰۲۲ سئچیمی (آسیا)|ای‌اف‌سی]]** منطقه‌سینین **[[فیفا دونیا کاپی ۲۰۲۲ سئچیمی]]**نین بیرینجی مرحله‌سی، **[[آسیا میلتلر کاپی ۲۰۲۳ سئچیمی]]**نین بیرینجی مرحله‌سی ده حساب اولور کی ۶-۱۱ جولای ۲۰۱۹ دا قورولدو.

## فورمت
تمام ۱۲ تیم (۳۵-۴۶ رنکینده اولان آسیا لیستینده) ائو و ائودن ائشیک اویونلاردا بیر بیرلریله اوینایاجاق.

آلتی اودان تیملر ایکینجی مرحله‌یه یول تاپاجاقلار.

## قورعه روتبه‌سی
بیرینجی مرحله‌نین قورعه‌لری ۱۷ آوریل ۲۰۱۹ ساعت ۱۱:۰۰ ده (یوتی‌سی ۸:۰۰+)ای‌اف‌سی نین مرکزی کوالالامپور، مالزیده قورولدو.

قورعه روتبه‌لری  ۲۰۱۹ آوریل آیینین فیفا دونیا رئیتینقینین اساسیندا سیرالاندی. (پارانتزده گوستریلیب). آ کاساسینداکی تیملر بیرینجی اویونون ائوصاحیبی اولاجاقلار.

نوت: **قالین سازیلان** تیملر ایکینجی مرحله‌یه یول تاپدیلار.

## خولاصه




## اویونلار

**موعولیستان** جمعده ۳-۲ اودو و ایکینجی مرحله‌یه یول تاپدی.
----

**سری لانکا** جمعده ۳-۱ اودو و ایکینجی مرحله‌یه یول تاپدی.
----

**بنقلادش** جمعده ۱-۰ اودو و ایکینجی مرحله‌یه یول تاپدی.
----

**مالزی** جمعده ۱۲-۲ اودو و ایکینجی مرحله‌یه یول تاپدی.
----

**کامبوج** جمعده ۴-۱ اودو و ایکینجی مرحله‌یه یول تاپدی.
----

**گوام** جمعده ۵-۱ اودو و ایکینجی مرحله‌یه یول تاپدی.

## اوستون قول وورانلار

## نوتلار
 

## قایناقلار

## خاریجی لینکلر
*
**Qualifiers – Asia , FIFA.com
*FIFA World Cup, the-AFC.com
*AFC Asian Cup , the-AFC.com
*Preliminary Joint Qualification 2022, stats.the-AFC.com
تهران بؤلگه‌سی‌نین مرکزی بؤلومو

**تهران بؤلگه‌سی‌نین مرکزی بؤلومو** تئهران بولگه‌سینین بیر بؤلومو دور کی تهران اوستانیندا و ایراندا یئرلشیب‌دیر.

## قایناقلار
شمالی آذربایجان خانلیقلاری

**شمالی آذربایجان خانلیقلاری** یا دا **قفقاز خانلیغی** و یا **قوزئی آذربایجان خانلیقلاری** ۱۸. یوز ایلین ۴۰-اینجی ایللرینده ایندیکی آذربایجان جومهوریتی، ائرمنیستان و گونئی آذربایجان اراضی‌سینده یارانمیش باغیمسیز فئودال دؤولتلرینه تاریخچیلیقدا وئریلن آد. شکی و قوبا خانلیقلاری ایستیثنا اولماقلا دیگر خانلیقلار اساساً نادیرشاه افشارین ۱۷۴۷ (میلادی) ایلینده قتلیندن سونرا مئیدانا گلمیش، ۱۹-اونجو میلادی یوز ایلین ۲۰-۳۰-اونجو ایللرینده مرحله-مرحله قاجار ایمپیراتورلوغو و تزار روسیه‌سینین نظارتی آلتینا کئچمیشلر.

## قایناقلار
حیدر میرزا صفوی

**حیدر میرزا صفوی** بیر صفوی شاهزاده‌سی‌ایدی. حیدر میرزا، اوچونجو شاه ایسماعیل صفوی‌نین اوغلوسویدو.

## بیرده باخ
حیدر میرزا (دقیقلشدیرمه)

## قایناقلار
حیدر میرزا (دقیقلشدیرمه)

**حیدر میرزا** مومکون‌دور بو موارده ایشاره ائلیه؛

* حیدر میرزا صفوی
* حیدر میرزا صفوی (بیرینجی شاه تهماسبین اوغلو)
* حیدر میرزا (حمزه میرزا اوغلو)
حیدر میرزا صفوی (بیرینجی شاه تهماسبین اوغلو)

**حیدر میرزا صفوی** بیر صفوی شاهزاده‌سی‌ایدی. حیدرمیرزا، بیرینجی شاه تهماسب صفوینین اوغلوسویدو.

## قایناقلار
حیدر میرزا (حمزه میرزا اوغلو)

**حیدر میرزا** یا دا **حمزه میرزا اوْغلو حیدر**، صفوی ایمپیراتورلوغونون دؤردۆنجو شاهی شاه محمد خدابنده‌نین نوه‌سی و حیدر میرزا صفوی‌نین اوْغلودور.

## حیاتی
تبریز آلینماسیندان سوْنرا صفوی-عوثمانلی ساواشینا سوْن وئرمک اۆچۆن فرهاد پاشا و حمزه میرزا صفوی آراسیندا آندلاشمالار نتیجه‌سینده و ایکی دؤولتین باشچی‌لاری‌نین تأییدی ایله و نهایتده فرهاد پاشا آنلاشماسی ایمضاسی ایله ساواشلار آزدا اوْلسا دایاندیریلدی. آندلاشما گرگی صفوی‌‌لر، عثمانلی‌لار طرفیندن الده ائدیلن تورپاقلارا حاق ایدیعا ائتمه‌یه‌جک و بیر صفوی شهزاده‌سی رهین اوْلاراق عثمانلی دربارینا گؤنده‌جک. اوْ اۆزدن صفوی دؤولتی طرفیندن *حمزه میرزانین اوْغلو حیدر میرزا* رهین اوْلاراق ایستانبولا گؤندردی. اوْ حایاتی‌نین سوْن گۆنۆنه قدر اوْردا رهین اوْلاراق قالدی و نهایت ۱۵۹۶-جی ایلده طاعون خسته‌لیگی‌نه یاخالانیب وفات ائتدی.

## قایناقلار
۱۱ ژوئیه

**۱۱ ژوئیه**، **[[ژوئیه]]** یا **[[ژوئیه|تمموز]]** آیی‌سی‌نین اون‌بیرینجی گونو میلادی تقویم‌ینده.

## بیرده باخ

## قایناقلار
۲۴ مئی

**۲۴ مئی**، مئی آیی‌نین ایرمی‌دؤردونجو گونو دور میلادی تقویمی‌نده.

## بیرده باخ

## قایناقلار
۱۷ جولای

**۱۷ جولای** میلادی تقویمی‌سی‌نین جولای آیی‌سی‌نین اون‌یئددی‌اینجی گونو دور.

## قایناقلار
مرعشی‌لر

**مرعشیلر**_ ایراندا تاریخی بیر خیردا و محلی دؤولت. بو محلی دؤولت، تکجه مازندران و مازندرانین بعضی اطراف کیچیک شهرلرین اؤز حؤکوم‌سوردوغو اراضیلرینه داخیل ائتمیشدیر.

## قایناقلار
بیرینجی سلیم

**بیرینجی سلیم** (عثمانلیجا: سلیم اول‎؛ د. ۱۰ نوْوامبر ۱۴۷۰، آماسیا، عثمانلی ایمپیراتورلوغو - اؤ. ۲۲ سپتامبر ۱۵۲۰، چورلو، عثمانلی ایمپیراتورلوغو) و یا **یاووز سولطان سلیم**، عثمانلی ایمپیراتورلوغونون ۹-جو سولطانی و ۷۴-جو ایسلام خلیفه‌سی دیر. ۱۵۱۲–۱۵۲۰ ایللری آراسیندا سۆرن ۸ ایللیک سلطنتینده ایمپیراتورلوغو اؤلچویه گلمز بیر سورعتله گئنیشلتدی. اؤزللیکله ۱۵۱۶ ایله ۱۵۱۷ ایللری آراسیندا دۆزنله‌دیگی بؤیوک میصر سفری ایله بۆتون آرالیق دنیزی و میصر داخیل بیر چوْخ اورتا دوغو بؤلگه‌سی‌نی و مکه و مدینه کیمی ایسلام عالمینده اؤنملی شهرلر اوْلاراق ساییلان شهرلرین ایداره‌سی‌نی اله کئچیردی. سولطانلیغی دؤنمینده آنادولودا بیرلیک برپا ائدیلدی، میصرده حؤکوم سۆرن مملوک سولطانلیغی و اوْنلارا باغلی عباسی خیلافتی‌نه سوْن وئریلیب، خیلافت عثمانلی خاندانی‌نا وئریلدی. بۇندان باشقا ان اؤنملی ایکی تیجارت یوْلو اوْلان ایپک یولو و ادویات یولونو دا اله کئچیردی و بۇ سایه‌ده دوغو تیجارت یوْللاری‌نی دا تاماماً کوْنترولو آلتینا آلدی. 

آماسیادا دوْغولان و شاهزاده‌لیگی ترابزون‌دا سانجاق‌بیگی اوْلاراق کئچن *بیرینجی سلیم*، ایلک ایللریندن سرت مزاجلی و جسارت‌لی اوْلدوغونو هله شاهزاده ایکن صفوی ایمپیراتورلوغو و سامتسخه پرنسلیگی ایله اوْلان دؤیوشلری ایله گؤستردی. اوْ، یئنی‌چئری دستگی ایله ۱۵۱۲ تاریخینده آتاسی ایکینجی بایزیده کودیتا یاپاراق تخته چیخدی. قارداشلاری طرفیندن اوْلان تهدیدلری برطرف ائتدیکن سوْنرا صفوی‌لره قارشی چالدیران ساواشی ایله بیرینجی شاه اسماعیلی مغلوب ائتدی و باشکند تبریزی آلدی. آردیندان آنادولودا بیرلیگی برپا ائتمک مقصدی ایله تورنا داغ دؤیوشو نتیجه‌سینده ذوالقدر بی‌لیگی‌نی یؽخدی و فرات-دجله سفری ایله گونئی دوغو آنادولو، قوزئی عراق و قوزئی سوریه‌نی اله کئچیردی. آنادلودا بیرلیگی برپا ائتدیکدن سوْنرا ۱۵۱۶ تاریخینده بؤیوک میصر سفری‌نی باشلاتدی و مرج دابق، غزه، ریدانیه و سوْن اوْلاراق  قاهره دؤیوشلری ایله مملوک‌لری یؽخاراق، بۆتون سوریه، فیلیسطین، لوانت، میصر و حجاز کیمی استراتژیک بؤلگه‌لری ایمپیراتورلوق سرحدلرینه قاتدی. *یاووز سولطان سلیم*، سفردن سوْنرا ایسلام پئیغمبری *[[حضرت محمد]]*ین موقدس امانت‌لر اوْلاراق بیلینن اشیالاری‌نی ایستانبولا گتیردی و آیاصوفیادا دۆزنله‌نن بیر مراسیمله رسماً خیلافتی سوْن عباسی خلیفه‌سی اوْلان اۆچونجو متوکل‌دن تسلیم آلدی و ایلک تورک سوْیلو ایسلام خلیفه‌سی اوْلدو. ۱۵۲۰ده باتی‌یا دوْغرو یوْلا چیخان *یاووز سولطان سلیم*، ۲۲ سپتامبر ۱۵۲۰ تاریخینده چورلودا یئرلشن اوْردوگاهیندا کۆره‌گینده چیخان بؤیوک بیر چیبان اۆزوندن ۴۹ یاشیندا وفات ائتمیش یئرینه اوْغلو قانونی سولطان سلیمان کئچمیشدیر. *یاووز*، باباسی ایکینجی بایزید یئرینه اوْتوردوغو زامان ۲٬۳۵۷٬۰۰۰ km²-لیک ایمپیراتورلوق سرحدلری‌نی ۷۰٪-ه قدر بؤیوده‌رک ۶٬۵۵۷٬۰۰۰ km² اوْلاراق اوْغلو قانونی سولطان سلیمانا میراث بۇراخمیشدی.

## قایناقلار

بؤلمه:شاهلار
سولطان موراد بایاندور آغ‌قویونلو

**شاه سولطان موراد بایاندور آغ‌قویونلو** ایرانین قدیم شاه‌لاریندان‌ایمیش. سولطان موارد آغ‌قویونلولار دؤولتینین دوققوزونجو و البته آخیر شاهلاریدی.

## قایناقلار
عفرین

**عفرین شهری** (عربجه:عَفرین) سوریه نین قوزئی باتی طرفینده حلب اوستانی ندا و تورکیه مرزینه یاخین بیر شهردیر.اهالیسی چوخلوجا تورکمن و عربدیر و کوردلر و ارمنی لرده بو شهرده یاشیر.80 مین نفردن چوخ یاشایشی وار و 366 کندی وار.

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار

*A photo of the Afrin stele

بؤلمه:عفرین
بؤلمه:سوریه شهرلری
ژوئیه

**ژوئِیَه** (؛ ) میلادی تقویمی‌نین آی‌لارین‌دان‌دیر.

## بیرده باخ
۱۱ ژوئیه

## قایناقلار

بؤلمه:آیلار
الوند بیگ بایاندور

**سولطان الوند بیگ بایاندور** _ آغ‌قویونولو سولطانی، یوسف بیگ بایاندور'ون ایکینجی اوغلو، و اوزون‌حسنین نوه‌سی.

سولطان الوند بیگ، آغ‌قویونلولار دؤولتی‌نین سگگیزینجی پادیشاهی‌ایدی.

## حیاتی
اوزون‌حسنین نوه‌سی، یوسف بیگ بایاندورون ایکینجی اوغلودور. ۱۴۷۸ (میلادی)-جی ایلده سولطان خلیل طرفیندن شیراز والی‌سی تعیین اوْلونموش‌دور. گؤدک احمدین اؤلومون‌دن سوْنرا گونئی آذربایجاندا حاکیمیّته گلمیش‌دیر. ۱۵۰۰-۱۵۰۱-جی میلادی ایللره‌ده ایکی یره بؤلونموش آغ‌قویونلو دؤولتی‌نین بیر حیسّه‌سی‌نین حؤکومداری اولموشدور.

## قایناقلار

بؤلمه:آغ‌قویونلو شاهلاری
بؤلمه:۱۵۰۵-جی میلادی ایلده اؤلن‌لر
الوند زیروه‌سی

**الوند قولّه‌سی** یا دا **الوند زیروه‌سی** بیر قولّه (زیروه) دیر کی همدان اوستانی و همدان بؤلگه‌سی'نده یئرلشیبدیر. بو قولّه الوند داغلاری'نین ان بؤیوک و ان اوجا نوقطه‌سیدیر.

## قایناقلار
الوند داغلاری

**الوند داغلاری** یا دا **الوند داغلیغی** بیر داغلیق دیر همدان اوستانی'ندا، بو داغلیق زاگروس سیراداغی'سی‌نین بیر بؤلومو'دور.

## قایناقلار

بؤلمه:همدان اۇستانی
فامنین بؤلگه‌سی

**فامنین بؤلگه‌سی** ()، ایرانین همدان اوستانی یئٰرلشن بیر بؤلگه‌دیر. بۇ بؤلگه‌نین ۱۰۳۶ کم مساحتی و ۱۳۹۰-جی ایلین آمارلارینا گؤره ۴۱٬۲۰۵ نفر جمعیتی واردیر.

## ایداری بؤلونوش
بۇ بؤلگه ۲ بؤلوم، ۱ شهر و ۴ دهیستاندان تشکیل تاپیبدیر:
* بخش مرکزی
** دهستان خرم‌دشت
** دهستان مفتح
شهرها: فامنین
* بخش پیشخور
** دهستان پیشخور
** دهستان زردشت

## آدلیملار
* محمد مفتح 
* روح‌الله سهرابی 
* یحیی دولتی 
## قایناقلار

بؤلمه:فامنین بؤلگه‌سی
بؤلمه:همدان اوستانی‌نین بؤلگه‌لری
یوسف بیگ بایاندور

**یوسف بیگ بایاندور** یا دا **یوسیف میرزا بایاندور**  اوزون‌حسنین اوغلو،  سولطان محمد بیگ بایاندورون و الوند بیگ بایاندورون آتاسی‌ایدی.

## قایناقلار
یوسیف میرزا

**یوسیف میرزا** (Yusif Mirzə)، آذربایجانلی بیر رسّام (عکّاس و نقّاش) دیر. ۱۹۵۹-جو میلادی ایلده لاچین رایونونون سادینلار کندینده آنادان اولوب.

۱۹۷۶-جی ایلده باکی پداقوجی اینستیتوتونون گرافیکا فاکولتسینه داخیل اولوب.

۱۹۸۱-جی ایلده عکّاسلیق فاکولتسینی بیتیرمیشدیر.

## قایناقلار
سولطان محمد بیگ بایاندور

**سولطان محمد بیگ بایاندور** یا دا شاهلیق دان قاباق **محمد میرزا** آغ‌قویونلولار دؤولتینین یئددی‌اینجی پادیشاهی‌ایدی.

او یوسف بیگ بایاندورون بیرینجی اوغلو و اوزون‌حسنین نوه‌سی‌دیر.

## قایناقلار
گؤدک احمد

**گؤده احمد** یا دا **سولطان گؤدک احمد بیگ بایاندور آغ‌قویونلو** _ ایرانین پادیشاهی آغ‌قویونلولار دؤولتینین دؤنمینده، آغ‌قویونلولارین آلتینجی پادیشاهی و البته آخیر گوجلو شاه‌لاری‌ایدی.

## قایناقلار
سراسکند

**سراسکند** یا دا **هشترود (هشتری)** — شرقی آذربایجان اوستانی مرکزی-جنوبی شهرلرین‌دن بیری و سراسکند بؤلگه‌سی نین مرکزی‌دیر. بۇ  شهر متوسط صورت‌ده ۱٬۱۵۰ متر دنیزلرین سطحین‌دن اوجالیغی واردیر. هشترود (سراسکند) میانه شهری‌نین قوزئی‌باتی‌سیندا یئرلشیب و میانه شهری ایله ۱۰۱ کیلومتر فاصیله‌سی وار، هابئله هشترود تبریزین گونئی‌دوغوسوندا یئرلشیب و تبریز شهری ایله ۱۱۴ کیلومتر فاصیله‌سی وار. هشترود شهری ۶٫۲۴ متر مربع مساحتی واردیر. بۇ  شهرین ۱۳۹۰–جی هجری شمسی ایلین‌ده ۱۹٬۹۰۳ نفر جمعیتی واریمیش و بۇ  باخیم‌دان اوستانین اون‌دوردونجو شهری ساییلیرمیش.

هشترودون داغ‌لاری سهند داغ‌لاری‌نین امتدادین‌دا چکیلیب‌دیرلر و بۇ  شهرین غرب ناحیه‌سین‌ده واقع اوْلوب‌لار. بۇ  داغ‌لارین آراسین‌دان تکجه بئش داغین اوجالیغی ۲٬۰۰۰ متردن یوخاری‌دیر کی اونلارین ان اوجاسی آغ‌داغ‌دیر و ۲٬۹۵۰ متر اوجالیغی واردیر. بۇ  داغ‌لارین مۆختلیف لایه‌لرین‌ده معدنی کانی‌لر ذخیره اوْلوب‌دور. هشتری نئچه فرعی چایین طریق‌ایله سوالیر کی اونلارین ایچین‌دن قرنقی‌چای -کی قیزیل‌اوزنین شاخه‌لرین‌دن‌دیر و بۇ  شهرین کنارین‌دان سووشور- منطقه‌نین ان بویوک چایی‌دیر. هشتری و اونون اطرافین‌دا نئچه معدنی ایستی‌سو بولاقلاری واردیر.

ایرانین بیرینجی تقسیمات کشوری قانونی اساسین‌دا هشترود مراغا شهریستانی و غربی آذربایجان اوستانینین تابعه‌سی‌دیر. ۱۹۴۸اینجی میلادی ایلین‌ده مراغادان آیریلیب و تبریز شهرستانی و شرقی آذربایجان اوستانینا قوشولدو. سوْنون‌دا ۱۹۶۰اینجی میلادی ایلین‌ده شرقی آذربایجان اوستانی‌نین مستقل شهرستان‌لاری‌نین بیری‌سی عنوانین‌دا تانیندی. بۇ  شهرین یاشایان‌لاری‌نین آذربایجان تورکجه‌سینه دانیشیب و اون‌لارین مذهب‌لری، اون‌ایکی‌امامی شیعه مذهبی‌دیر.
سرّس کند ، ۱۳۴۰ دا آدی آذران اولوب و سونرا آدین فارسلادیب هشترود آدین سچسیب لر . 
سرس کند ، یعنی روستای سرس ، ولی فارسی منابع لر ، اشتباه و یالنیش دان یازیللار سر اسکندر یعنی سر اسکندر !!

## قایناقلار

بؤلمه:تورک شهرلری
بؤلمه:دوغو آذربایجان اوستانی‌نین شهرلری
آلاقاپی (محله)

**آلا قاپی**، اردبیل شهری‌نین قدیم آلتی بؤیوک محله‌لریندن بیری‌دیر. بو محله اردبیلین اوْرتاسیندا یئرلشیب، همچینین شیخ صفی‌الدین‌ اردبیلی‌نین مقبره‌سی بو محله‌ده دیر.

آلاقاپی تورکجه بیر سؤزدور و فارسجادا علی قاپو کیمی یازیلیب.

## بیر ده باخ
* اردبیل محله‌لری
* آلاقاپی (اردبیل)
* آلاقاپی (تبریز)
* آلاقاپی (دقیقلشدیرمه)

## قایناقلار
 

بؤلمه:اردبیل محله‌لری 
بؤلمه:اردبیل
مقصود میرزا

**مقصود میرزا** یا دا **مقصود بیگ بایاندور** بیر آغ‌قویونلو شاهزاده‌سی‌ایدی. مقصود میرزا، اوزون‌حسنین اوغلو، و سولطان روستم بایاندورون آتاسی‌ایمیش.

## قایناقلار
سولطان بای‌سونقور بایاندور

**سولطان بایسونقور** یا دا **سولطان بای‌سونقور بایاندور** _ آغ‌قویونلولار دؤولتینین دؤردونجو پادیشاهی‌ایدی.

## قایناقلار
سولطان روستم بایاندور

**سولطان روستم بایاندور آغ‌قویونلو** _ ایرانین پادیشاهی آغ‌قویونلولار دؤنمینده.

سولطان روستم، آغ‌قویونلولار دؤولتی‌نین بئش‌اینجی پادیشاهی‌ایدی.

## قایناقلار
ملاییر بؤلگه‌سی

**ملاییر بؤلگه‌سی** ()، ایرانین همدان اوستانی یئٰرلشن بیر بؤلگه‌دیر. بۇ بؤلگه‌نین ۳۴۱۰ کم مساحتی و ۱۳۹۵-جی ایلین آمارلارینا گؤره ۳۹۰٬۱۳۷ نفر جمعیتی واردیر.

## ایداری بؤلونوش
بۇ بؤلگه ۴ بؤلوم و ۶ شهره بؤلونور:
* بخش مرکزی
** ازناو
** دهستان جوزان
** دهستان حرم رودعلیا
** دهستان موزاران
** دهستان کوه سرده
نقاط شهری: ملایر
* بخش جوکار
** دهستان المهدی
** دهستان ننج
** دهستان ترک شرقی
** دهستان ترک غربی
** دهستان جوکار
نقاط شهری: ازندریان، جوکار، اسلام‌شهر آق‌گل و علی‌آباد دمق
* بخش سامن
** دهستان اورزمان

:::: شامل روستاهای آورزمان / لولو هر / روستای آبدر / دوریجان / دهلق
** دهستان حرم رودسفلی
:::: شامل روستاهای اسکنان / حسین‌آباد ناظم / دهنو آورزمان / بلرتو / کلیل آباد / کهریزناظم
** دهستان سامن
:::: شامل روستاهای کهکدان / یونس / طجر / واشان / نازول / نماز گاه / کرتیل آباد
** دهستان سفیدکوه
:::: شامل روستاهای بهاره/ انوج / رحمان آباد
نقاط شهری: سامن و حسین‌آباد ناظم
* بخش زند
* دهستان کمازان سفلی
::::روستای بیاتان-روستای بید کرپه- روستای ارگس- روستای تله جرد-روستای دره میانه- روستای علی‌آباد-روستای چم- روستای اشمیزان- روستای صدریه-روستای مهدویه (قلعه مهدی خان)- روستای پیهان-روستای مصلحان (قلعه خلیفه- روستای طایمه- روستای کیکلهروستای مرویل
* دهستان کمازان علیا

::::روستای کمازان- روستای گوشه کساوند- روستای میشن- روستای کساوند-روستای زنگنه سفلی-روستای احمدیه-روستای ده میانه-روستای گلپرآباد
* دهستان کمازان وسطی
::::روستای پری (پیروز) - روستای پریدر (پریان)-روستای بیغش-روستای گرجایی-روستای چشمه علی‌محمد-روستای قاسم‌آباد
نقاط شهری: زنگنه

## آدلیملار
* کریم خان زند
* مسعود مصطفی جوکار
* میثم مصطفی جوکار
* شاهین نصیری نیا
* محمد حیدری ملایری
* مسعود جعفری جوزانی

## قایناقلار

بؤلمه:ملاییر بؤلگه‌سی
بؤلمه:همدان اوستانی‌نین بؤلگه‌لری
دئسپینا خاتون

**دئسپینا خاتون** یا دا **دئسپینا کاترینا** ( - *Teodora Meqale Kominin*) — اوزون‌حسن'ین خانیمی. ترابزون ایمپیراتورو اولان کومنئنوس'لاردان دؤردونجو ژان ترابوزان'ین قیزی.

## قایناقلار
نهاوند بؤلگه‌سی

**نهاوند بؤلگه‌سی** ()، ایرانین همدان اوستانی یئٰرلشن بیر بؤلگه‌دیر. بۇ بؤلگه‌نین ۲۱۶۰ کم مساحتی و ۱۳۹۵-جی ایلین آمارلارینا گؤره ۱۷۸٬۷۸۷ نفر جمعیتی واردیر.

## ایداری بؤلونوش
* بخش مرکزی
** دهستان شعبان
** دهستان طریق الاسلام
** دهستان گاماسیاب
نقطه شهری: نهاوند
* بخش خزل
** دهستان خزل شرقی
** دهستان سلگی
نقطه شهری: فیروزان
* بخش زرین‌دشت
** دهستان فضل
** دهستان گرین
نقطه شهری: برزول
* بخش گیان
** دهستان سراب
** دهستان گیان
نقطه شهری: گیان

## قایناقلار

* اطلس گیتاشناسی استان‌های ایران [Atlas Gitashenasi Ostanhai Iran] (*[https://web.archive.org/web/20070522192425/http://www.gitashenasi.com/En/Product/Index.cfm?I=9 Gitashenasi Province Atlas of Iran]*)

بؤلمه:نهاوند بؤلگه‌سی
بؤلمه:همدان اوستانی‌نین بؤلگه‌لری
عباس صحت

**مهدی‌زاده عباس علی‌عباس اوغلو** — شاعیر، دراماتورق، ترجومه‌چی، آذربایجان ادبیاتیندا رومانتیزم جریا‌نی‌نین نوماینده‌سی.

**یاشاییشی**

عباس صحت 1874-جو ایلده شاماخیدا روحانی عاییله‌سینده دونیایا گلمیشدیر. 1894-جو ایلده ایرانا گئتمیش مشهد و تهران شهرلرینده طیب تحصیلی آلمیشدیر. 1901-جی ایلده شاماخی‌یا قاییدان عباس صحت تدریجاً حکیملیک صنعتیندن اوزاقلاشاراق مکتبلرده، داها سونرا آذربایجان دیلیندن درس دئییر. محض بو دؤوردن اعتیباراً ادبی فعالیته باشلاییر. 1903-جو ایلدن مقاله‌لری شرق-روس قزئتینده چاپ اولونور. 1905-جی ایلده "یئنی پوئزییا نئجه اولمالیدیر؟" آدلی مقاله‌سی، داها سونرا "پوئتیک نیطق" ،"آزادلیغا مدحیّه" ،"اویانیشین سسی" شعرلری ایشیق اوزو گؤرور.

"یئنی اوسلوبلو مکتبلر" ایدئیاسی‌نین یورولماز مودافیعه‌چیسی اولان عباس صحت، پروفسور علی بیگ حسین‌زاده‌نین بانیسی اولدوغو آذربایجان رومانتیک ادبیاتی جریا‌نینا قوشولور (فیوضات ژورنالی، 1906-1907-جی ایللر). عباس صحت او دؤورده باکیدا نشر اولونان بوتون ژورنال و قزئتلرده موتمادی قایدادا چیخیش ائدیر. ترجومه‌چیلیک فعالیتی ایله ده مشغول اولان یازیچی او دؤور آذربایجان اوخوجوسونو روس (لرموْنتوْو، پوشکین، کریلوو، نادسوْن، ماکسیم قورکی و ب.)، فرانسیز (هوقو، موسسئ، سوللی-پرودوْم و ب.)، آلمان شاعیر و یازیچیلاری‌نین اثرلری ایله تانیش ائدیر

1912-جی ایلده شاعیرین اؤز شعرلریندن عیبارت "سینیق ساز" و آوروپا شاعیرلریندن ائتدیگی ترجومه‌لردن عیبارت "غرب گونشی" آدلی شعرلر توپلوسو ایشیق اوزو گؤرور. بیر قدر سونرا "احمدین شوجاعتی" آدلی پوئماسی، 1916-جی ایلده ایسه "شاعیر، شعیر پریسی و شهرلی" آدیندا رومانتیک پوئماسی نشر اولونور.

عباس صحتین یارادیجیلیغینا شرقین نظامی، حافظ، سعدی کیمی شاعیرلرین بؤیوک تاثیری اولموشدور. او، تورک خالقلاری‌نین ادبیاتلاری ایله ده یاخیندان ماراقلانمیش، خوصوصیله توفیق فیکرت یارادیجیلیغینا خوصوصی دیقّت گؤسترمیشدیر.

عباس صحت آذربایجاندا لیبرال بورژوازی ایدئیاسینی مودافیعه ائتمیش، ایسلام دَیرلریندن ایمتیناعیا قطعی اعتیراض ائده‌رک، اثرلرینده "عوموم موسلمان غربچیلیگی" ایدئیاسینی دستکله‌میشدیر.

1908-جی ایلده باش وئرمیش ایران اینقیلابینا ان گؤزل اثرلرینی حصر ائتمیشدیر.شاعیر هم ده میرزه علی اکبر صابر ایله یاخین دوست اولموشدور. هر ایکیسی‌نین شاماخیدا یاشاماغی بو دوستلوغون گوجلنمه‌سینده بؤیوک رول اوینامیشدیر. اونلار بعضاً ایکیسی بیرلیکده باکی‌یا گلمیشدیر.

## عاییله‌سی
آتاسی موللا علی‌عباس شاعیر و مکتبدار اولموشدور.

آناسی سئیید رقیه خانیم

## کیتابلاری

* جهالت ثمره‌سی یاخود بیر یئتیمین خوشبختلیگی. باکی: 1914
* سینیق ساز. باکی: 1912،
* کاسیبلیق عیب دئییل (2 پرده‌لی کومدی). باکی: 1912،
* غرب گونشی (ترجومه‌لر توپلوسو). باکی: 1912،
* نفت فونتانی (1 پرده‌لی کومدی). باکی: 1912،
* آذربایجان دیلی‌نین 3 ایللیک تدریسی اۆچون درسلیک (محمودبیگوولا شریکلی). باکی: 1912،

## قایناق

# عبداله شایق. تورک ادبیاتی‌نین مونتخاباتی. باکی: 1925،
# قولوزاده. عباس صحت حاقیندا بیر نئچه سؤز. "معاریف ایشچیسی" ژورنالی 6-7 (14-15)-جی سایلار، باکی: 1927.
# عبداله شایق. ادبیاتیمیز حاقیندا. "معاریف ایشچیسی" ژورنالی 2-4 (14-15)-جی سایلار، باکی: 1927.
# "عباس صحت" (1949)
# "عباس صحت" (1986)
# محمدحسین تهماسیب. سئچیلمیش اثرلری. 2 جیلدده. بیر جیلد. باکی: موترجیم، 2010. - ص. 478-479.

## اتک یازیلار



بؤلمه:یازیچیلار
بؤلمه:شاعیرلر
بؤلمه:آذربایجان ادبیاتی
رزن بؤلگه‌سی

**رزن بؤلگه‌سی** ()، ایرانین همدان اوستانی یئٰرلشن بیر بؤلگه‌دیر. بۇ بؤلگه‌نین ۱۳۹۵-جی ایلین آمارلارینا گؤره ۱۱۷،۸۶۳ نفر جمعیتی واردیر. رزنده اکثریت دیلی تورکجه‌.

## ایداری بؤلونوش

* بخش مرکزی
** دهستان خرقان
** دهستان رزن
نقاط شهری: رزن
*بخش قروه درجزین
**دهستان درجزین علیا
**دهستان درجزین سفلی
نقاط شهری قروه درجزین
* بخش سردرود
** دهستان بغراطی
** دهستان سردرود سفلی
** دهستان سردرود علیا
نقاط شهری: دمق

## قایناقلار

* اطلس گیتاشناسی استان‌های ایران [Atlas Gitashenasi Ostanhai Iran] (*[https://web.archive.org/web/20070522192425/http://www.gitashenasi.com/En/Product/Index.cfm?I=9 Gitashenasi Province Atlas of Iran]*)

بؤلمه:رزن بؤلگه‌سی
بؤلمه:همدان اوستانی‌نین بؤلگه‌لری
بلدیه

**بلدیّه** _ قانونلا موعیّن ائدیلمیش اراضی حودودلاری داخیلینده یئرلی اؤزونو ایداره ائتمه فورماسی. بیر شهر و یا ایلچهنین تمیزلیک، آیدینلاتما، سو و الکتورونیک گیبی اورتاق ایحتیاجلارینی و خیدمتلرینی گؤرن اؤرگوت.

## قایناقلار
ایلچه

**ایلچه** (آنادولو تورکجه‌سی: İlçe) تورکیه'ده ایداری باخیمیندان مولکی تقسیماتدا ایلدن سونرا گلن یئرلشیم بیریمی دیر.

## قایناقلار
آلاقاپی (دقیقلشدیرمه)

**آلاقاپی** یا **عالی‌قاپو** دقیقلشدیرمه صفحه‌سی، **آلاقاپی** یا **عالی‌قاپو** عونوانی ایله اولان مقاله‌لر، بو موریدلره ایشاره ائده بیلرلر:
*  آلاقاپی (داروازا)
* آلاقاپی (اردبیل)
* آلاقاپی (تبریز)
* عالی‌قاپو (قزوین)
* عالی‌قاپو (ایصفاهان)
* آلاقاپی (محله)
* علی قاپوسی
آلاقاپی (اردبیل)

**آلاقاپی**، **عالی‌قاپو** یا دا **اردبیل آلاقاپیسی** اردبیل شهرینده تاریخی و مدنی بیر مجموعه‌دیر ، بو تاریخی و مدنی مجموعه، اردبیلین آلاقاپی محلّه‌سینده یئرلشمیبدیر.

بو تاریخی و مددنی مجموعه‌ده چوخلو تاریخی و مدنی بینلار واریمیش کی قیدمتی صفویه دؤنمی‌نین ایلکین گونلرینه و ایلک شاهلاری  یعنی بیرینجی شاه اسماعیل صفوینین دؤنمینه قاییدیر. ایندی، حال-حاضیردا بو تاریخی و مدنی مجموعه‌دن چوخ آز بینالار قالیر. او جومله‌دن **آلاقاپی مسجیدی** دیر کی بو گونه قدر سالیم قالیب و اؤزونو حیفظ ائلهٰییب، و ایندی بو گون، اردبیل شهری‌نین تاریخی و مدنی بینالاریندان ساییلیر.

## بیر ده باخ
آلاقاپی (محله)

آلاقاپی (تبریز)

آلاقاپی (دقیقلشدیرمه)

## قایناقلار
عالی‌قاپی (قزوین)

**عالی‌قاپی** یا دا **قزوین عالی‌قاپیسی** _ تاریخی و فرهنگی بیر بینا دیر قزوین شهرینده. بو بینا صفوی باغی مجموعه‌سینده یئرلشیبدیر.
عالی‌قاپی (عالی قاپو)، تورکجه بیر سؤزدور و آنادیلیمیزده آلاقاپی یازیلار.

## قایناقلار
سولطان خلیل آغ‌قویونلو

**سولطان خلیل آغ‌قویونلو** _ اوزون‌حسن و سلجوق‌شاه بیگیمین بؤیوک اوغول‌لاری‌ایدی، و  آغ‌قویونلولار دؤولتینین ایکینجی پادیشاهی.

## حیاتی
اوزون‌حسن'ین اوغلو ایدی. حاکیمیّته گلمزدن اؤنجه فارس ویلایتی‌نین والی‌سی ایدی. جلال‌الدین دوانی اؤز عرض‌نامه'سینی ۱۴۷۶-جی میلادی ایلده، محض اونون دؤورونده یازمیشدیر. یای ایقامتگاهی مین‌بولاغ دا ، داها سونرا ایسه پرسپولیسده اولموشدور. شیرازدا ادبیّات حامی‌سی اولموشدور. 

## حاکیمیّتی
حاکیمیّته آتاسیندان سونرا گلمیش، لاکین قارداش‌لاری ایله موحاریبه‌یه باشلامیش‌دیر. قارداشی مقصودو اؤلدورموش، دیگر قارداشلاری یعقوب و یوسفی ایسه سورگونه گؤندرمیشدی. همین ایل عمی‌سی موراد بیگ بایاندورو دا مغلوب ائدرک  حاکیمیّتی مرکزلشدیرمه سیاستی گودور. مرکزلشدیرمه سیاستی‌نی بَیَنمَه‌یَن تورکمان امیرلری بوندان ناراضیلیق ائتدیلر. ۱۴۷۸ (میلادی) ایلین ژوئن آییندا خوی یاخینلیغیندا ۱۴ یاشلی قارداشی سلطان یعقوبون دستک‌چی‌لری طرفیندن مغلوب ائدیلدی. بو مغلوبیّت‌دن سوْنرا، شاهلیق‌دان توشدی و شاهلیق تاج و تختی و حاکیمیّت، قارداشی «سولطان یعقوبا» یئتیشدی. 

## قایناقلار
عالم‌شاه بیگیم (آغ‌قویونلو)

**عالم‌شاه بیگیم** _ بیر آغ‌قویونلولار شاهزاده‌سی‌ایمیش. عالم‌شاه بیگیم، اوزون‌حسن'ین قیزی، و بیرینجی شاه اسماعیل صفوی'نین آناسی، و شیخ حیدر'ین خانیمی‌سی‌ایمیش.

## قایناقلار
عمارت (قصر)

**عمارت** _ بیر نوع بینا دیر کی گئچمیش زامانلاردا کؤشکلارین بیر بؤلومو اولورموش کی شاه و یا شاهزاده، بو بینانین ایچینده ایقامت ائدیرمیش.

## قایناقلار
میرزا یوسف (قاراقویونلو)

**میرزا یوسف بیگ قاراقویونلو** _ قاراقویونلولار دؤولتینین سوْنونجو شاه‌لاری‌ایمش. میرزا یوسف، جهان‌شاه قاراقویونلو'نون اوغول‌لاریندان‌ایمیش.

حسن‌علی بیگ (قاراقویونلو)'نون اؤلوموندن سوْنرا، حسن‌علی بیگ‌ین کیچیک قارداشی، میرزا یوسف قاراقویونلولارین حوکوم‌سۆرنی عونوانیا منصوب اولدو. میرزا یوسف اوزون حسن توسوطی‌ایله کؤر اولموشدو. میرزا یوسف، سولطان علی‌ایله یول بیر اولدو، سولطان علی، حسن‌علی بیگ‌ین اوشاغی‌ایدی، یعنی سولطان علی، میرزا یوسف‌ین قارداش اوغلوسو اولوردو.
میرزا یوسف قارداش‌اوغلوسونون کؤمکلیغی‌ایله بعضی دؤیوشلرده و موباریزه‌لرده ظفره یئتیشدیلر و اوتکو قازاندیلار، او جومله‌دن، همدان دا و لوریستان دا موفّقیت کسب ائتدیلر و اوتکو قازاندیلار، اما نهایت‌ده اوزون‌حسن اونلاری مغلوب ائتدی و یوسف میرزا و قارداش‌اوغلو، اوغورلو محمد بیگ (اوزون‌حسن‌ین اوغلو) الی‌ایله اؤلدورولدولر. 

## قایناقلار
علی بیگ (قارا یولوق عوثمان‌ین اوغلو)

**علی بیگ عوثمان اوغلو** _ قارا یولوق عوثمان بیین اوغلو، و اوزون‌حسن آغ‌قویونلونون آتاسی‌ایمیش.

## حاکیمیّتی
۱۴۳۵-جی میلادی ایلده حاکیمیّته گلمیشدی و طایفا ایتّیفاقلاری‌نین حاکیمیّت اوغروندا گئدن موباریزه‌سی نتیجه‌سینده بیر سوره آغ‌قویونلولارین باشچی‌سی اولدو، داخیلی و خاریجی موباریزه‌ده موعیّن اوستونلوکلر الده ائده بیلدی. علی بی تک باشینا تک اوتکو قازانا بیلمه‌یه‌جه‌غینی آنلایاراق میصیر سولطانلیغی ایله موقاویله باغلادی و میصیر حاکیمی ملیک اشرف اونا کؤمک اۆچون ۵۰ مین نفردن عیبارت حربی گوج گؤندردی. بونا باخمایاراق قارداشی حمزه بی ایله موباریزه‌ده مغلوب اولوب و دیاربکر حمزه بیگ‌ین قوشونلاری طرفیندن توتولدو. میصیره گئدن علی بی گئریه قاییدارکن یولدا اؤلدو.

## عائیله‌سی
علی بیگ سارا خاتونلا ائولنمیش و ۸ بالالاری اولموشدور. اونلار ۷ اوغول و بیر قیزه صاحابی‌ایدیلر:
* اوزون‌حسن (آغ‌قویونلولار دؤولتی'نین قوروجوسو و بیرینجی پادیشاهی)
* جهانگیر بیگ
* حسین بیگ
* جهانشاه بیگ
* اسکندر بیگ
* ابراهیم بیگ
* اُویس بیگ
* خدیجه بیگیم - شیخ جنید له ائولنمیشدیر.

## قایناقلار
تویسرکان بؤلگه‌سی

**تویسرکان بؤلگه‌سی** ()، ایرانین همدان اوستانی یئٰرلشن بیر بؤلگه‌دیر. بۇ بؤلگه‌نین ۱۵۵۶ کم مساحتی و ۱۳۹۵-جی ایلین آمارلارینا گؤره ۱۱۰٬۷۳۸ نفر جمعیتی واردیر.

## ایداری بؤلونوش

بخش قلقل‌رود
** دهستان قلقل‌رود
** دهستان کمال‌رود
** دهستان میان‌رود
نقاط شهری: فرسفج
* بخش مرکزی
** دهستان حیقوق نبی
** دهستان خرم‌رود
** دهستان سیدشهاب
** دهستان کرزان‌رود
نقاط شهری: تویسرکان و سرکان

## قایناقلار

* اطلس گیتاشناسی استان‌های ایران [Atlas Gitashenasi Ostanhai Iran] (*[https://web.archive.org/web/20070522192425/http://www.gitashenasi.com/En/Product/Index.cfm?I=9 Gitashenasi Province Atlas of Iran]*)

بؤلمه:تویسرکان بؤلگه‌سی
بؤلمه:همدان اوستانی‌نین بؤلگه‌لری
حسن‌علی بیگ (قاراقویونلو)

**حسن‌علی بیگ قاراقویونلو** _ جهان‌شاه قاراقویونلو'نون اوغلو، و قارا قویونلولار دولتینین  حوکمداری ایدیر.
## قایناقلار
تاریخ ایران منصور جدی
۱۹ آوریل

**۱۹ آوریل** _ میلادی تقویمی‌نین آوریل آیی‌سی‌نین اون‌دوققوز-اونجو گونو دور.

## قایناقلار
قارا اسکندر

**قارا ایسکندر بیگ قاراقویونلو** _ قارا یوسف اوغلو و قاراقویونلولار دولتینین ایکینجی حکمداری.1421 جی میلادی ایلدن 1438 جی ایله قدر حکم ائت میشدیر و سونون دا اوغلو قباد توسطینن اولدورولموشدور.

## شاهروخلا بیرینجی ساواشی
شاهروخ تیموری قارا یوسوف اولمه دن آدربایجانا ساری سالدیرییی باشلامیشدیر لاکین قارا یوسوفون اولومو سبب اولور کی قاراقویونلو لار طرفیندن هچ بیر مقاومت گوستریلمه سین و شاهروخ آذربایجانی ساواش سیز فتح اتسین .
1421 جی ایلده شاهروخ قارا عثمان آق قویونلونون تحریکیله اسکندره سالدیرماغی پیلانلاییر.
بخشی دئنیلن موضع ده اسکندرله شاهروخ قارشی قارشیا دوروب و ساواشیرلار بو ساواش اوچ گون سورور و سونوندا شاهروخ غالیب اولور و اسکندر قاچ ماغا مجبوراولور.شاهروخ آدربایجان حکومتین قارا عثمان اوغلو علی بیگه تاپشیریر و اوزو هراتا قاییدیر.

بو خبری بیلن قارا یوسوفون اوغلو اسپند میرزا شاهروخ هراتا دونندن سورا تبریزه سالدیریر و آذربایجانیاله گئچیریر علی بیگ ایسه قاچیر لاکین اسپند میرزانین حکومتی اوزون سور مور نیه کی قارداشی اسکندرین گلیش خبرین اشیدرک تبریزه ترک اتماغا مجبور قالیر .
بویله لیک له امیر اسکندر تبریزی اله گئچیریر.
## شاهروخلا ایکینجی ساواش
1425 جی ایلده اسکندر اخلاط حاکیمینی مغلوب ائدیر سورا 1427 ایلینده کوردوستان حاکیمینی ده مغلوب ائدیر اونون آردینداندا جسارت تاپاراق سلطانیه شهرینه سالدیریب و شاهروخا ساواش آچیر.
1428 ایلینده شاهروخ اوردوسویلا آذربایجانا ساری یولا دوشور ، سلطانیه یئتیشمه میش اسکندر اورا ترک ادیر و دالی چئوریر .
شاهروخ سلطانیه دن تبریزه و تبریزدن ده سلماسا گدیر و سلماس دا اسکندر له ساواشیر و گینه دا اسکندر بو ساواش دا یئنیلیر.

شاهروخ قاراباغ قیشلاقینا گئدیر اوردا قارا یوسف اوغلو ابوسعید اونون خدمتینه گلیر و بیله سینن بیعت ائدیر .

شاهروخ آذربایجان حکومتین ابو سعیده وئریر و هراتا قاییدیر.
## شاهروخلا سونونجو ساواش
1430 ایلینده اسکندر تبریزه سالدیریر و شهری فتح ائدرک قارداشینین اولدورور.
اسکندر یئرینده دورمایب و قاراباغا دا سالدیراراق اورانی طالان ائدیر.
شروانشاه سلطانی شاهروخا نامه یازیر و اوندان کمک ایستیییر شاهروخ دا عجله نن ایش یاپماییر و صبر الیر .
سونوندا 1434 ایلینده شاهروخ بویوک اوردولا اوچونجو سئری تبریزه ساری یولا دوشور .
اسکندر شهری ترک ائدیرو آنادولویا گدیر آما قارداشی جهانشاه قالیر و شاهروخ گلنده اوننان بیعت الییر.
شاهروخ قارا عثمانا نامه گوندیریر و ایستییر کی اسکندرین یولونو باغلاسن .ارزروم دا قارا ین یولونو کسیر و ایکی اوردو بیربیرینن ساواشیرلار،سونوج دا اسکندر غالیب گلیر و قارا عثمان دا یارالانیب اولور.
شاهروخ آذربایجان ، روم و شامی جهانشاها وئریر و 1436 ایلینده هراتا ساری یولا دوشور .
## اسکندر بیگین اولومو
اسکندر شاهروخون قاییتماغیندان سورا تبریزه سالدیریر آماقارداشی جهانشاهدان یئنیلیر و النجق قلعه سینه چکیلیر.
سونوندا 1438 جی میلادی ایلینده اسکندر بیگ اوغلو قباد شاه الینن اولدورولور.

## قایناقلار
تاریخ ایران منصور جدی
مهاجران

**مهاجران** همدان اوستانی باهار بؤلگه‌سی یئرلشن بیر شهردیر. بۇ شهرین ۱۳۹۵-جی ایلین آمارلارینا گؤره ۸۵۱۷ نفر جمعیتی واردیر.

## قایناقلار

* شناسنامهٔ آبادی‌های استان همدان (شهرستان بهار- بخش لالجین)، دفتر آمار و اطلاعات معاونت برنامه‌ریزی استانداری، همدان، ۱۳۸۶.

## ائشیک باغلانتیلار
* وب‌گاه هگمتانه، روستای مهاجران شهر شد. 
* پیش‌شماره
* بلندا و جایگاه
صنعت

thumb|400px|right|داغ-معدن صنایع ساحه‌سی

**صنعت** یا دا **صنایع** (باشقا دیللرده *industria* معناسی لاتینجادا **چالیشقانلیق** دئمک‌دیر) _ ایقتیصادین اساس قیسمتی اولوب، جمعیّتین ایستحصال گوجونون آرتماسینا بؤیوک تأثیر گؤسته‌ره‌ره‌ک هم صنایع‌ین، هم ده خالق تصرّوفاتی‌نین باشقا ساحه‌لری اۆچون امک سیلاحینین حاضیرلانماسی ایله مشغول اولان بیر چوخ موئسیسه‌لرین (زاوود، فابریک، حؤوزه، شاختا، الکتریک سانترالی) توپلوسونو تصویر ائدیر.

### تاریخچه‌سی
مودئرن صنعتین کؤکلری ۱۸-جی عصرده بریتانیادا باش وئرن **بیرینجی سənaye اینقیلابینا** دایانیر. بوخار ماشینینین ایختیراسی و تکستیل (توخوجولوق) و دمیر کیمی سئکتورلاردا یئنی تکنولوژیلارین تطبیقی، ایستحصالین میقیاسینی کؤکلو شکیلده دَییشدیردی. بو دؤورده، ال امه‌یی تدریجاً ماشینلارلا عوض اولوندو و بؤیوک فابریکلرین یارانماسینا سبب اولدو. صنایع ایستحصال فورمالاری‌نین اینکیشاف ائتدیریلیب تطبیق اولونماسی پروسه‌سینه **صنعتلشمه** دئییلیر.

### صنعتین نؤوعلری
صنعتی مختلیف критериیالارا گؤره تصنیف ائتمک اولار. ان یایغین بؤلگو **آغیر** و **یونگول** صنعته اساسلانیر:

* **آغیر صنعت:** بؤیوک سرمایه و گئنیش تئخنولوژی طلب ائدن ساحه‌لری اَحاطه ائدیر. پولاد، پتروکیمیا، ماشین‌قاییرما و معدن‌چیخارما کیمی ساحه‌لر آغیر صنعته عاییددیر. بو ساحه‌لر عادتاً دیگر صنعتلر اوچون خام‌مال و آوادانلیق (تجهیزات) تولید ائدیر.
* **یونگول صنعت:** اساساً ایستهلاکچیلار اوچون محصوللار ایستحصال ائدن ساحه‌لردیر. قیدا، توخوجولوق، آیاققابی و الکترونیکا کیمی ساحه‌لر یونگول صنعته مثال‌دیر. بو ساحه‌لر داها آز سرمایه ایله یولا سالینا بیلیر و داها تئز محصول وئریر.

### ایقتیصادی اهمیّتی
صنعت، اؤلکه‌لرین ایقتیصادی اینکیشافیندا موهوم رول اویناییر. صنعتلشمه، ایش یئرلری‌نین آرتماسینا، میلّی گلیرین یوکسلمه‌سینه و تئکنولوژی‌نین ایره‌لیله‌مه‌سینه سبب اولور. صنایع محصوللاری‌نین ایخراجاتی، بیر اؤلکه‌نین دۆنیا بازارینداکی موقعیتینی گوجلندیریر و اونا والیوتا (ارز) قازاندیریر.

### قایناقلار

* "Industry". **Encyclopædia Britannica**. Encyclopædia Britannica, inc. 18 September 2024. Archived from the original on 1 October 2025. Retrieved 15 October 2025.
* Landes, David S. (1969). **The Unbound Prometheus: Technological Change and Industrial Development in Western Europe from 1750 to the Present**. Cambridge, New York: Press Syndicate of the University of Cambridge. .
* «صنعت». **بریتانیکا فارسجا (دانشنامه)**. بایگانی‌شده از نسخه اصلی در ۲۸ فوریه ۲۰۲۴. تاریخ بازدید: ۱۵ اکتبر ۲۰۲۵.
* «اوکه صنعت - صنایع تجهیزاتلاری و خدمات پورتالی». **[https://oksanat.ir/ oksanat.ir]**. تاریخ بازدید: ۱۵ اکتبر ۲۰۲۵.
۲۷ مارس

**۲۷ مارس** _ میلادی تقویمی‌نده مارس آیی‌نین ایرمی‌یئددی‌اینجی گونودور.

## قایناقلار
جهانگیر بیگ

**جهانگیر بیگ آغ‌قویونلو** _ آغ‌قویونلولارین طایفا باشچی‌سی‌ایمیش، اوزون‌حسندن قاباق.

## قایناقلار
هونرمند

küçükresim|بندانگشتی|هونرمند (آرتیست)
**هونرمند** یا دا **آرتیست** _ هونرمند یا آرتیست آنلامیندا بیر آد و صیفت. آد حالی اینجه‌صنعت، یاراتیجیلیک، رسام‌لیق، اوستالیق، هونر، به‌جه‌ری گیبی آنلاملاری ایفاده ائدن **آرت**کؤکوندن توره‌دیلمیش‌دیر. دویارلیلیک و خیال گوجو ایچرن گؤستریشلی اثرلر اوره‌دن یارادیجی نفر آنلامیندا ایستیفاده اولونور. اینگلیسجه ده داها چوخ رسام‌لیق ایله، تورکچه ده ایسه داها چوخ آکتورلوق ایله اؤزدئشلشمیشدیر.

## قایناقلار
ابوسعید (قاراقویونلو)

**ابوسعید قاراقویونلو** _ ایرانین پادیشاهی، قاراقویونلولار دؤنمینده. ابوسعید، قارا یوسفین اوغلوسو ایدی.

ابوسعید، قاراقویونلولار دؤولتینین ایکینجی (بیر باخیمدان اوچو-نجو) پادیشاهی‌ایدی.

## قایناقلار
قهاوند

**قهاوند** همدان اوستانی همدان بؤلگه‌سی یئرلشن بیر شهردیر. بۇ شهرین  ۱۳۹۵-جی ایلین آمارلارینا گؤره ۷۴۸۳ نفر جمعیتی واردیر. قهاوند  اهالیسی‌نین دیلی آذربایجان تورکجه‌سی دیر.

## قایناقلار

* مختصات و ارتفاع
* شناسنامهٔ آبادی‌های استان همدان (شهرستان بهار- بخش لالجین)، دفتر آمار و اطلاعات معاونت برنامه‌ریزی استانداری، همدان، ۱۳۸۶.

بؤلمه:همدان بؤلگه‌سی
بؤلمه:همدان اوستانی‌نین شهرلری
سولطان احمد جلایر

**احمد جلایر** یا دا **سولطان احمد جلایر** و یا **معزالدین سلطان احمد بن اویس بن حسن بن حسین بن آغبوغا بن ایلکا بن جلایر** _ جلایر سولطانلیغی (ایلکانیلر سولطانلیغی) نین سوْنونجو حاکیمی.
عراق و آذربایجان منطقه‌سینده بیر سوره حؤکومت ائتمیشدیر. احمد جلایر، جلایر سولطانلیغینین آخیر سولطانی‌ایدی، و او اؤلن‌دن سونرا، جلایر سولطانلیغی آرادان گئتدی.

## قایناقلار
قارا محمد

**قارا محمد** یا دا **قارا محمد قاراقویونلو** و یا **قارا محمد تؤره‌میش** _ بارانلی طایفاسینین باشچی‌سی و قارا یوسفین آتاسی‌ایدی.
1380 دان 1389 جی میلادی ایلینه جاق قره قویونلو لار طایفاسینین رهبری اولور .

## جلایری سلطانینا یاردیم اله ماق
1382 جی میلادی ایلینده سولطان حوسین جلایری وفات ائلیر و جلایری مولکونه قدرت ساواشی دوشور 
و بو آرادا قارا محمد سولطان احمد جلایریه یاردیم ائدیر و اونو حاکیم ائدیر .
بو خدمتین قارشیلیغیندا سولطان احمد جلایری قارا محمدی رسمیته تانییر و اونون ایچ ایشلرینده مداخله ائله میر و بویله لیک له قارا قویونلو خان لیغی رسمیتله تانیلیر .

## آق قویونلو لاری یئن ماق
قره قویونلو لارین سرعتله قدرتلی لش ماغی اولارین قدیمی دوشمنی آق قویونلو لار ی راحاتسیز ائتمیشدی و اونونوچون مرز ده اولارا سالدیریر دیلار ،بو کیچیک ساواش لار ایچینده آما هر ایکی طرف ارزنجان اوچون بیربیرینن رقابت ائدیردیلر .
آق قوویونلو اوردوسو ارزنجانا سالدیریر و اولاری یئنیر ،ارزنجان حاکیمی موتاخاراتان قارا محمد دن یاردیم ایستییر و بویله لیکله قارا محمد آق قویونلولارا سالدیریر و اولاری آغیر شکیل ده یئنیر و بو سبب اولور کی آق قویونلولار سیواس حاکیمی قاضی برهان الدینه تابع اولورلار.

## اولومو
1389 ایلینده پیر حسنین شورشیندن یئنیلیر و قتله یئتیشر.

## قایناقلار
تاریخ ایران منصورجدی