علم

**بیلیم** یا **علم،** ایدراکێن بیر فورماسی اولماقلا، طبیعت‌ین اؤیرنیلمه‌سی، جمعیتین و تفکۆرۆن اینکیشافی اۆچون یارادیلان بیلیکلر سیستمی‌دیر. علمین ايجتماعی وظیفه‌سی اینسانلارا طبیعت، جمعیت حاقێندا دقیق، دوُروُست بیلیکلر آشێلاماق، اونلاردا علمی دونیاگؤروشو فورمالاشدێرماق و هرطرفلی، کامیل شخصیت یئتیشدیرمک‌دیر.

## علم ندیر؟
بیلیم و یا علم، فیزیکی و طبیعی کایناتین قوُروُلوُشوُنوُن و داورانیشلارینین تجرۆبه و مۆشاهیده‌لر واسیطه‌سیله سیستملی بیر شکیلده آراشدێرێلماسێنی ده ایحاطه ائدن اینتللکتوال (ذهنی) و پراکتیک (عملی) ایشلر بۆتۆنۆ. علم؛ سبب، ماراق و مقصد بسله‌یه‌ن بیر فاکت اولاراق گۆنۆمۆزه قدر بیر چوخ آلت دالا (خولا-بؤلۆمه) بؤلۆنموش، اینسانلارین داها یاخشی حیات شرطلرینه قووۇشماسینا، وار اولمایان فاکتلاری تاپماسینا و یئنی شئیلر اؤیرنمه‌سینه اؤن آیاق اوْلموشدور. بوتون علم ساحه‌لری کایناتین بیر حیصه‌سینی اؤزونه مؤوضوع اولاراق سئچیر، تجرۆبی اۇصۇللارا و حقیقته سؤیکنه‌رک قانوُنلار چیخارماغا چالیشیر. علم؛ تمللری سنت طرفیندن آتیلمیش، هر مرحله‌ده سنت و یارادیجیلیقلا بسلنه‌رک اینسانلارین حیات شراییطینی یاخشیلاشدیرماق اۆچون ائدیلن ایشلرین بوتونودور. آینشتاین علمی، هر جور نیظامدان محروم دویغو معلوماتلاری ایله نیظاملی دوشونجه‌لر آراسیندا اویغونلوق تامین ائتمک چالیشماسی، برتراند راسل ایسه موشاهیده و موشاهیده‌یه سؤیکه‌نن عقل ایجرا ائتمه یولو ایله دونیایا باغلی فاکتلاری بیر-بیرینه باغلایان قانونلاری تاپما چالیشماسی  اولاراق تعریف‌له ییر.

یوزایللردیر اینسان اوغلونون یئر اوزون‌ده‌کی حیاتا موحیطینه ائشیتدیگی ماراق، حیات سویه‌سی‌نین یوکسلده‌جک بیر فعالیته بورونمه‌یه باشلادی. عادی کیمی گؤرونن حادیثه‌لری آنلاما چالیشماسی، اصلینده دونیانین گیزلملرله دولو بیر یئر اوْلدوغونو و بونلاری حلل ائتمک لازیم اوْلدوغو گئرچه‌گینی دوغورموشدور. عنعنوی (عومومو) علم یالنیز آنلاماغا و حلل ائتمه‌یه احتیاج حیس ائتسه‌ده، ایره‌لی صفحه‌لره بؤلونن علم نؤوعلری یالنیز حلل ائتمه‌یی دئییل حللدن کانار ایره‌لی‌له‌مه‌یی ده ایحاته ائدر. کئچمیشه باخیلدیغیندا ان اهمیتلی ساییلان علم بوداقلارین‌دان بعضیلری ریاضیات، هندسه، گؤی علمی (آسترونومی) و طیب‌دیر. چوْخ موختلیف ریاضی تحلیل ائتمه سیستملری‌نین اینکیشاف ائتدیریلدیگی ایلک زامانلاردان بۇ یانا هله‌ده یئنی دوْستورلار (فورموللار)، سیستملر، قایدالار گلیشدیریلمکده‌دیر (توسعه‌ده‌دیر) کی، بۇ دا علمین داواملی‌لیغینا بیر نومونه‌دیر.

علمی قانونلار علمین ایمتیناع المنتلری اولسادا، هله‌ده بیر چوْخ علمی قانونون دوغرولوغو موذاکیره ائدیلر سویه‌ده‌دیر. علم تجروبه‌یه چوْخ اهمیت وئرر و علمی اوصول تجروبه‌یه اساسلانیر. بۇ مرحله، ایشلنن مؤوضوعنو داها ایناندیریجی ائتمه‌نین یانیندا معین بیر چرچیوه‌یه اوتوردور. یالنیز کاغیذ اوزرینده بیر کورامکن قانونیاشابیلیر و تمل داش خوصوصیتینه بورونه بیلیر. علمین سونسوز بیر مدت ایچینده دؤییشمه‌سی یادسیناماز بیر وضعیت‌دیر. زامان ایچینده آلت بوداقلارا بؤلونن علم عددی و سوسیال ساحه‌لرده آیری مؤوضوعلارا بورونموش؛ لاکین خوصوصییت باخیمیندان عئینی مقصده خیدمت ائتمه‌یه داوام ائتدیرمیشدیر.

طبیعت، جمعیت و اینسان تفکورو حاقیندا اوبیئکتیو، سیستملی و اسالاندیریلمیش بیلیکلرین الده ائدیلمه‌سینه، دقیقلشدیریلمه‌سینه و یاییلماسینا یؤنلمیش اینسان فعالیت نؤعو. بۇ فعالیتین اساسینی علمی فاکتلارین توپلانماسی، اونلارین داییمن یئنی‌لنمه‌سی و سیستملشدیریلمه‌سی،تنقیدی آنالیزی و بۇ اساسدا علمی بیلیکلرین توپلانماسیدیر. علم تکجه موشاهیده ائدیلن طبیعت و ایجتیماعی حاللارینی تصویر ائتمیر، هم ده اونلارین علاقه‌لی‌لیگینی تاپیر و نتیجه‌نی معین ائده بیلیر.

هر هانسی بیر علم حاقیندا تصور بۇ علمین اوبیئکتینی، پردمتینی، متودونو و پرینسیپینی اؤیرنمک‌دن باشلاییر.

علم آشاغی‌داکی شرط و درک ائتمه کومپوننتلرینی اؤزونده بیرلشدیریر:
* علمی امه‌یین بؤلونمه‌سی و بیرلیکلری‌نین یارانماسی
* علمی موسیسه‌لر،سیناق و لابوراتور آوادان‌لیقلاری
* علمی-تدقیقات ایشلری‌نین متودلاری
* درک ائتمه و کاتقوریا آپاراتی
* علمی اینفورماسیا سیستمی
* اول‌دن توپالنمیش بوتون بیلیکلر مجموعه‌سی.

علم یاراندیغی گوندن اینسانلارین امک محصولدارلیغی‌نین آرتیریلماسی و بونون سایه‌سینده اونون ریفاهی‌نین یاخشیلاشدیریلماسینا خیدمت ائتمیشدیر. علم‌ایله مشغول اوْلان شخصلره "عالیم" دئییلیر. اونلار اینسانلارین آراسیندان اؤز باجاریغی، ساوادی و دوشونجه‌سی ایله فرق‌لننلردیر.

## علم تاریخی
علم موعاصیر حالدا XVI-XVII (اون آلتی-اون یئددی) عصرلردن فورمالاشماغا باشلاییب. تاریخی اینکیشافیندا او تکنیک و تکنولوژی چرچیوه‌سین‌دن شیخاراق جمعیتین اینکیشافینا جیددی تاثیر ائدن فاکتورا چئوریلدی. XVII (اون یئددی) عصردن باشلایاراق علمی فعالیت هر ۱۰-۱۵ ایله ایکی دفعه آرتیر (کشفلرین سایی، علمی اینفورماسیالار، علمی ایشچیلرین سایی)
### اسكی چاغلاردا علم

علمین یازیدان داها اول اورتایا چیخدیغی بیلینمکده‌دیر. بۇ سببله، خوصوصیله آنتیک چاغلارداکی علمی کشف، فیکیر و کشفلری آراشدیرماقدا آرخولوژیانین (باستان شناسی) اهمیتلی بیر یئری واردیر. مثلاً آرخولوژی موختلیف کشفلرین آراشدیریلماسی سوْنراکی تاریخ چاغلارداکی ایلک اینسانلارین موختلیف موشاهیده‌لر ائتدیگی معین اوْلونموشدور؛ مثلاً مؤوسوملری (فصللری) تعقیب ائتمیشلر. آفریقادا اوْلان و ائ.ا ۳۵۰۰۰ ایله م.اؤ. ۲۰۰۰۰  ایل‌لری منشألی موختلیف تاپینتیلار، زامانی اؤلچمه‌یه داییر موختلیف سیناقلارین ایزلرینی داشیییرلار.

بونونلا بیرلیکده تکنولوژی اینکیشافین یانیندا علمی فعالیتلرین خوصوصیله م.اؤ. ۲۵۰۰-جی ایلده سیخلاشدیغی و تعجیل قازاندیغی معین ائدیلمیشدیر. بونون خوصوصیله آرخیتکتورا (معماری) بیر چوْخ نومونه‌سی بۇ گون ده گؤروله بیلر؛ استون هنج کیمی بؤیوک ایستروکتورلار (سازه‌لر) معین علمی و تکنولوژی اینکیشاف، خوصوصیله ده موختلیف اینکیشاف ائتمیش ریاضیات معلوماتلاری اولمادان ائدیله بیلمزعابیده‌لری . مثلاً بۇ دؤوردکی چوخو ایستروکتورلار هئچ اولماسا پیفاگور قایداسی اولمادان ائدیله ایستروکتوردور، بونا و بنزری دیگر تاپینتیلارا اساس‌لاناراق، پیفاگور قایداسی‌نین (نظریه فیثاغورث) پیفاگوردان مین‌لرله ایل اول اینسانلار طرفیندن بیلیندیگی معین ائدیلمیشدیر. نئجه‌کی آنتیک میصیرلیلر کیمی بیر چوْخ خالق‌دان چوْخ ائرکن تاریخ‌لرده ریاضی تدبیرلر گؤرولمک‌ده‌دیر. آنتیک میصیرلیلر م.اؤ. ۴۲۰۰-جی ایلده ۳۶۵ گونده‌لیک بیر تقویم چیخارمیش اوْلدوقلاری کیمی، م.اؤ. ۳۱۰۰-جی ایلین تاریخ‌لی بیر گورزه عددی اولاراق میلیونلاری ایفاده ائتمک اۆچون بیر سیستمین ایستیفاده ائدیلدیگی گؤرولموشدور. آنتیک مسوپوتامیادا (بین‌النهرین) ریاضی فعالیت و اینکیشافین وارلیغی، آرخولوژی آراشدیرمالارجا الده ائدیلن گیل لؤوحه‌لر کؤمه‌یی‌له بیلینمکده‌دیر. مسوپوتامیادا زامان ایچینده ایقتدارا گلن فرقلی کراللیقلارین آز قالا هامی‌سین‌دان ریاضی فعالیتین تاپینتیلاری قالمیش‌دیر؛ م.اؤ. ۳. مین‌ایللیکدن سومئرلره عاید، م.اؤ. ۲. مین‌ایللیکدن آکاد و بابیل‌لیلر عایید، م.اؤ. ۱. مین‌ایلدن‌سه آسورلولارا عاید. بونلارا علاوه اولاراق داها سوْنرا بؤلگه‌ده حاکمیت قوران فارسلارا عاید م.اؤ. ۶. عصردن ۴. عصره قدرکی بیر تاریخه عایید تاپینتیلار دا مؤوجوددور. مسوپوتامیاداکی ریاضی فعالیتلر چوْخ موختلیفدیر و پراکتیک پروبلملرین کانارینادا سیخلیقلا کئچمیشدیر؛ خطی و ایکینجی درجه‌دن تنلیکلرین (معادلات) حللینی ائحتیوا ائدن جبر ایشلری ایله موختلیف سایی قایداسینا داییر ایشلر گؤرولموشدور. بونلارا علاوه اولاراق بۇ توْرپاقلارداکی فرقلی کراللیقلار طرفیندن زامان ایچینده عدد سیستمی اوْلدوقجا اینکیشاف ائتدیریلمیش‌دیر. سومئرلیلر، آنتیک میصیرلیلرین ایستیفاده ائتدیگینه بنزر اونلوق اکلی بیر سایی سیستمی‌نین تمللرینی آتمیشلار و ایستیفاده. بۇ سیستم داها سوْنراکی دؤورلرده فرقلی ایقتیدارلار طرفیندن یارادیلیب، بابیل‌لیلرجه ۶۰ اساسلی بیر سیستمه چاتیلمیش‌دیر.

م‌اؤ ۳. مین‌ایللیکدن هیند یاریماداسیندا ریاضیاتلا اوغراشیلدیغی و ریاضی حسابلارین ائدیلدیگی بیلینمکده‌دیر. آیریجا بۇ ریاضی فعالیت بؤیوک نیسبت ده اؤلچمه جدول‌لری (مقیاس‌های اندازه‌گیری)، آغیرلیق و عومومو اولاراق اؤلچولر کیمی مؤوضوعلاری‌دا ائحتیوا ائتمک‌ده‌دیر. بۇ دؤوردکی ریاضی تدبیرلرین عومومو اولاراق آسترونومی ایله ده ایلیشیک اوْلدوغو قارشییا قویولموش‌دور.

نئجه کی دینی آچی‌لاردا ساخلایان، سیخلیقلا ریاضیات کیمی دیگر علم ساحه‌لری‌له بیرلیک ائدیلن آسترونومی ایشلری آنتیک چاغ‌دالاردا بؤیوک بیر اهمیت و یئر کسب ائدیر. آستونومی‌له علاقه‌لی فئنومئن‌لرین ریاضی تظاهورلرینه آنتیک مسوپوتامیاداکی علمی فعالیتلرده راست گلینمکده‌دیر. چینده تقویم‌سل احتیاج‌لارا جاواب وئره‌جک آسترونومی فعالیتلری اوْلدوغو کیمی، مسوپوتامیادا ریاضی اینکیشاف‌دان فایدالانیلاراق پلانئت‌لرین (گزگت‌لر، سیاره‌لر) دؤنگولرینی (چرخه‌لرینه)، مؤوقع‌لرینه داییر حسابلامالار گورولمكده‌ایدی. ریاضی اینکیشاف‌دان آیری بیر شکیل‌ده آسترونومی ایشلری و آنلاییشی اوْرتا آمریکا مرکزلی مایا سیویلیزاسیاسیندا اؤزونه یئر تاپمیش‌دیر؛ خوصوصیله تقویم‌سل ایشلر و گونش و آی توتولمالاری‌نین حئسابلانماسی موهوم یئر توتموش‌دور.

بونلارین خاریجین‌دکی علملرین ده کؤک‌لرینی آنتیک چاغ‌دا تاپماق مومکون‌دور. مثلاً بیولوژیا (زیست شناسی) سیویلیزاسیانین اینکیشافین‌دان چوْخ اول‌لر ایجتماعی معنادا اهمیتلی بیر رول آلمیش، خوصوصیله اکین‌چی‌لیک باخیمیندان چوْخ موختلیف حادیثه‌لر اوْلموش، اینسانلار بیر چوْخ حئیوانی ائوجیللشدیرمیشدیر (اهلی‌لشدیرمیشدیر). بیتکی‌لرین آراشدیریلماسی نتیجه‌سینده بیر چوْخ شئی کشف ائدیلمیشدیر؛ مثلاً آرخولوژی تاپینتیلارین بابیل‌لیلرین خورما آغاجی‌نین ائشئی‌لی اورئدیغینی (نژاد جنسی) کشف ائتمیش، توزجوق‌لاری چاتیل اوْلدوقلارینی و توزجوق‌لاری دیشیل بیتکی‌لره کؤچوروله‌رک تؤرمه‌نین تامین ائدیله بیله‌جه‌یی‌نی ثبوت ائتمیشلر. آنتیک چاغلاردا آیریجا بیولوژی‌له بیرلیکده اولاراق طیبی ایشلرده ائدیلمیش، چین، میصیر و هیند یاریم‌آداسین‌داکی موختلیف سیویلیزاسیالار فرقلی شفالی بیتکی‌لری معین طیبی و آناتومیک (تشریحی) پروبلملر اۆچون ایستیفاده، بۇ ایستیفاده‌لری‌نی زامان-زامان یازی‌لادا ایفاده ائتمیشلر. طیب‌ین ایله یاناشی، کیمیا، جوغرافیا و ژئولوژی (زمین‌شناسی) کیمی علملر ده خوصوصیله چین‌ده بؤیوک اؤلچوده اینکیشاف ائتمیشدیر.

### علم و فلسفه

ایلک چاغلارداکی فیلوسوف‌لارین دونیانی و اطرافی آنلاماغا چالیشماسی، ماراق دویغولاری، معین معیارلارین دوغولماسینا و بونلارین موختلیف ایدئولوژیلره چئوریلمه‌سینه گتیریب چیخارمیش‌دیر. علمین تمللری آتیلینجایا قدر، موذاکیره و تجروبه فاکتی اینسانلار طرفیندن یارادیلیب و بۇ بیر آختاریش حالینا چئوریلمیش‌دیر. ایلک دؤورلرده ديققت‌ه چارپان بیر فلسفه-علم آیری-سئچکی‌لیگی یوخ‌دور و بیر چوْخ بؤیوک علم آدامی عئینی زاماندا فیلوسوف‌دور. تجروبه‌نین و نتیجه‌نین کلیشه حالینا گلمه‌سی علمین آرتیق ایستنیله‌بیلیر سویيه‌یه گلمه‌سینی تامین ائتمیشدیر. 19. عصره قدر اینکیشاف ائدنن علم اصلینده اؤز ایچینده بیر دؤیوش وئرمیش، بیر چوْخ خوصوصی آراشدیرماچی، دوز منطیق‌له حرکت ائدن اوْرتا عصرلر لیدئرلرینه مغلوب اوْلموشدور. آریستونون فیزیکاسین‌دان فرقلی دوشونجه‌لره صاحب اوْلان گالیله اؤز زامانی‌نین علم آدام‌لاری‌لا ترس دوشمه‌یه باشلامیشدی. علم، تاریخی مۆدت ینده بۇ تیپ صحنه‌لره داوام‌لی شاهید اوْلموش، تجروبه و موشاهیده نتیجه‌سینده چؤکن قانونلارین یئرینی باشقالاری آلمیشدیر.

گئرچک و آکتیوین مقصدینی آراش‌دیران فلسفه سیستم‌لی دوشونمه‌یی طلب ائدیر. کلاسیک آنتیک چاغ فلسفه‌سی ایله باشلاییب، تالس ، آناخیمنس (آناكسيماندر) ، پیته‌اگوراس (فيثاغورث) ، دئموکریت ، گورگیاس ,، امپدوکلس ، هراکلیتوس ، پارمانیدس ، سوقراط، پلوتینوس ، پلاتون (افلاطون)  و آریستوتل (ارسطو)  کیمی فیلوسوف‌لار، گئت-گئده اینکیشاف ائدن و فورمالاشان فلسفی سوال‌لارین فورمالاشماسینی تامین ائتمیشلر. دین مرکزلی اوْرتا عصرلر فلسفه‌سینده مسیحیتین اؤزونه بیر واسیطه‌سی کیمی ایستیفاده ائتدیگی فلسفه، تانری، معلومات، اینانج اکسنلرینده سیخ شکیل‌ده ایستیفاده ائدیلمیشدیر. ایشیقلانما چاغیندا ائدیلن فلسفه‌ده عقل اؤن پلانا چیخمیش‌دیر. دوشونجه سیستمین‌ده‌کی اساس فیکیر، اینسان آغلی‌نین ایشیقلاندیردیغی قطعی دوز دانیشان‌لارا و معلوماتا دوغرو ایره‌لی‌لمک‌دیر. کئچید دؤورو فلسفه‌سی کیمی تانینان اینتیباه فلسفه‌سی، علم‌ده و دوشونجه سیستمین‌دکی یئنی اینکیشاف‌لارین ایشتیراک ائتدیگی بیر دؤورو ایحاته ائدیر. یئنی‌دن دوغوش معناسینی وئرن اینتیباه، اوول‌کی چاغلاردان چوْخ فرقلی بیر دوشونجه سیستمینه کئچیدین کؤرپوسو مؤوقع‌سینده‌دیر.

علم و فلسفه‌نین آیریلماسی موعاصیر چاغا یاخینلاشارکن یاخشیجا بلیرگینلشمیش، بونونلا بیرلیکده فلسفه ایله علم تامامی‌له بیر-بیرین‌دن کوپمامیش و گرک عومومو اولاراق علمین فلسفه‌سی اوْلان علم فلسفه‌سی گرکسه علم ساحه‌لری‌نین بیر-بیر فلسفی جهت‌دن آراشدیریلدیغی فلسفه ساحه‌لری (مثلاً فیزیک فلسفه‌سی) وارلیغینی داوام ائتدیرمک‌ده و گرک علم گرکسه فلسفه ساحه‌لرینده اهمیتلی رول‌لار اویناییر.

### علم ساحه‌لری‌نین اینکیشافی
#### آسترونومی و فیزیک

گؤی علمی (آسترونومی)، علم ساحه‌لری آراسیندا ان کؤهنه اولان‌لاردان‌دیر و خوصوصیله آنتیک چاغدالاردا ان سیخ معنادا ایجرا ائدیلن، علملرین آناسی اولاراق گؤرولن بیر علم‌دیر. . اینسانلارین سمایا اوْلان ماراغی، یوخاریدا آسیلی دایانان جیسیم‌لری آراشدیرماغا ایتمیش و تلسکوپون تاپیلماسی بۇ موشاهیده‌لر داها تأثیرلی بیر حال آلمیشدیر. بابیل حؤکم‌داری اولگوسال آسترونوم‌لارا نظرن یونان آسترونوم‌لاری، ریاضی دئتال‌لاری اؤزوم‌سه‌یه‌رک بۇ علمین اینکیشافیندا اساس نقطه‌لری مئیدانا گتیرمیش‌لر.

روما ایمپیراتورلوغونون حاکمیتی آلتین‌داکی میصیرده یاشامیش باتلامیوس (بطلمیوس) خوصوصیله آسترونومی تاریخی و عومومو اولاراق علم تاریخی باخیمیندان اهمیتلی بیر مؤوقع‌ه مالیک‌دیر. داها سوْنرالار ایسلام آسترونوم‌لاری طرفیندن ال-مئجیستی اولاراق خاطیرلاناجاق اوْلان هئ مئگالئ سینتاخیس یعنی "بؤیوک رندر" آدلی آسترونومی مؤوضوع‌لو اثری اوْرتا چاغ عرضینده عومومو کئچر قبول گؤرن آسترونومی اثری ایدی و یازی‌چی‌سی اولاراق باتلامیوس آز قالا میتی بیر ایستاتوسا گتیریلمیشدی. . باتلامیوسون کاینات مودئلی گئوسانتریک یعنی یئرمرکزجیددی و اوزون ایل‌لرجه قبول گؤرن بۇ سیستم‌دن گونش-مرکزلی بیر سیستمه کئچید موذاکیره‌لر دوغورموش‌دور.

پولشالی (لهیستانلی) بیر آسترونوم اوْلان نیکولاس کوپرنیک، دونیانین و دیگر پلانئت‌لرین، گونش اطرافیندا دؤندوک‌لرینی آچیقلامیش؛ هلیوسانتریک یعنی گونش-مرکزلی بیر سیستم اورتایا آتمیشدیر. کوپرنیکوسون سیستمینی کوممئنتاریولوس آدلی بیر ریساله ایله یولداش‌لارینا تانیتمیش داها سوْنرا سیستمینی، پاپا III. پاولوسا اتحاف ائتدیگی دئتال‌لی بیر شکیل‌ده باشیاپیتی ساییلاجاق دِرِوولوتیونیبوس اوربیوم کوئلئستیوم آدلی اثرینده آچیقلامیش‌دیر. بۇ آسترونومی علمینده یئنی بیر دؤور آچیلماسینا سبب اوْلموشدور. تلسکوپو اینکیشاف ائتدیرمه‌سی، ائتدیگی آسترونومیک موشاهیده‌لر و کوپرنیکین سیستمینه وئردیگی دستک ایله تانینان ایتالیان علم آدامی گالیلو گالیله ده آسترونومی و فیزیک تاریخی اۆچون اهمیتلی بیریدیر و زامان ایچری‌سینده موعاصیر موشاهیده‌لرله آسترونومینین آتاسی  و مۆعاصیر فیزیک علمی‌نین آتاسی  کیمی آتیف‌لارا مظهر اوْلموشدور . ۱۶۷۱-ده ایلک آینالی تلسکوپو ائدن ریاضیات و فیزیکچی آیزاک نیوتون مشغول اوْلدوغو علم ساحه‌لری‌نین اینکیشافینا چوْخ چوخ ایشتیراک ائتمیش دیفئرئنسیال و اینتئقرال حسابین تمللرینی آتمیشدیر. بون‌دان باشقا نیوتونون 5 یول 1687ده نوماییش ائتدیگی، طبیعت فلسفه‌سی‌نین ریاضی قانونلاری  کیتابی کلاسسیک مئکانیغین تمللرینی تشکیل نیوتونون حرکت قانونلاری و یئر چکیلیشی کیمی اهمیتلی مؤوضوعلاری ائحتیوا ائدیر.

آلمان نظری فیزیکچی آلبئرت انیشتین انرژی‌نین ایشیق سۆرعتی‌نین کوادراتی کوتله‌نین برابر اوْلدوغونو E=mc² دوستورویلا (فورمولو ایله) ایسپاتلادی.گئنئل نیسبی‌لیک نظریه‌سی و نیسبی‌لیک نظریه‌سی ایله کوتله‌نین کوسموس زامانی بوکدوگونو و زامان، مکان، حرکتین بیر-بیریله آسیلی اوْلدوغونو ایسپاتلاییپ برون brown حرکتی ایله آتومون وارلیغینی ثبوت ائتدی. لئوپولد اینفئلدلا بیرلیکده یازدیغی فیزیکانین تکامولو کیتابی ایله کوانت و مکان کیمی مؤوضوعلاری ائحتیوا ائدیر.

#### کیمیا

کیمیا، ماده‌نین قورولوشونو و داورانیش‌لارینی آراشدیران بیر علم ساحه‌سی‌دیر. فیزیکوکیمیا، بیوکیمیا، آنالیتیک کیمیا، غئیری-عضوی کیمیا و عضوی کیمیا اساس بوداق‌لاری‌دیر. طیب کیمی بیر چوْخ علم ساحه‌سی‌نین کؤمک‌چی‌سی مؤوقعینده اوْلان کیمیا علمی‌نین قئیدا، درمان، بویا، کوسمئتیک و تئکستیل ساحه‌لرینده ایستیفاده‌سی دولایی‌سی ایله ان بیلینن ساحه‌سی عضوی کیمیادیر.

آنتیک چاغلاردا ماده‌نین معین اساس المنت‌لردن مئیدانا گلدیگی دوشونولر و بیر چوْخ مدنییت‌ده بونلار هاوا، سو، آتش و تورپاغی ایچریردی. بونونلا بیرلیکده آنتیک یونان فیلوسوف‌لاردان بیر قیسمی آتوم فیکرینی اورتایا آتمیش و هر شئیین چوْخ کیچیک یاپیتاش‌لارین‌دان مئیدانا گلدیگینی قارشییا قویموشلار. بۇ فیلوسوف‌لارا داها سوْنرا آتومجو فیلوسوف‌لاردا دئییلمیش‌دیر. چوْخ کؤهنه چاغلاردان بری اینسانلار مئتالورژی ایله اوغراشماق‌دا، موختلیف اشیانین ایستئحصالیندا کیموی حادیثه‌لری و بونلارین نتیجه‌سی اوْلان محصول‌لاری ایستیفاده ائتمک‌ده‌دیرلر؛ مثلاً شوشه‌دن اشیانین ایستئحصالیندا اوْرتا چاغا دوغرو شیمی عنعنه‌سی اورتایا چیخمیش‌دیر. شیمی عنعنه‌سی کیمیانین اؤنجولودور و میستیسیزم، فلسفه کیمی المنت‌لرله کیمیوی موختلیف آراشدیرمالارین قاریشیغیندان عبارتدیر. شیمی‌ده خوصوصیله ایکی موهوم قاورام و مقصدوارایدی: بیری زامان-زامان فلسفه داشی اولاراق دا خاطیرلانان و هر جور ماده‌نین و یا مئتالین آلتینا اعمال ائتمه‌سینه کؤمک اولاجاق افسانوی بیر شئی، دیگری ایسه ایچن آداما اؤلومسوزلوک و یا چوْخ اوزون حیات وعده ائده‌جک اؤلومسوزلوک ایکسیری یعنی آب-حیات.

زامانلا سیمیایا اوْلان ماراق داها دا بیلیم‌سل‌لشمیش و سیمیادا آیری اولاراق کیمیا علمی اورتایا چیخمیش‌دیر. موعاصیر کیمیانین شیمی‌ده‌ن آیریلماسی و تمللری‌نین آتیلماسیندا اهمیتلی فعالیتلری اوْلان بیر آد روبئرت بویل‌دیر. بۇ گون خوصوصیله آدینی وئردیگی بویله قانونو ایله تانینان بویل آتومجو فیکیریاتی مودافیعه ائدن بیر علم آدامی ایدی. فرانسیز علم آدامی آنتونیو لاوویسیئر ایسه کوتله‌نین قورونومو قانونو ایله گرک کیمیا ایسترسه ده علم تاریخینده اهمیتلی بیر آددیم آتمیش، کیمیا علمی‌نین آتاسی اولاراق دا خاطیرلاندیغی اوْلموشدور. . اؤزو آیریجا اوکسیژن و هیدروژن‌دن تثبیت ائدیب آدلان‌دیران‌دیر. 19. عصرین باشینا قدر کیمیانین، او بیری فیزیک علملرین عکسینه، ایندوکسیا (ایندوجتیون) ایستیقامتی‌نین تومدئنگئلیم (دئدوجتیون) جهت‌دن داها باسقین اولماسی، اونون بیولوژی علملره داها یاخین اولماسینا سبب اولوردو. اما ریاضیات و فیزیک اوصوللارین کیمیایا تطبیقی نتیجه‌سینده یئنی بیر علم ساحه‌سی‌نین، یعنی فیزیکوکیمیانین دوغولماسیندا باشدا ویلیام اوستوایلد , ، وانت هوفف  و آررهنیوس  'ون پایلاری بؤیوکدور. کیمیوی ماده‌لرین فیزیکی ده‌ییشمه‌لرینی، فیزیکی حادیثه‌لرین کیمیوی ماده‌لرین اؤزللیکلرینی فایدالانیلاراق آچیقلانماسینی مووضوع آلان و الکتروکیمیا، کوللوید کیمیاسی، نووه کیمیاسی و پولیمر کیمیاسی کیمی قول‌لارا آیریلان فیزیکوکیمیا، بۇ عالیم‌لرین 1881ده *Zeitschrift Für Physikalische Chemie* آدلی علم ژورنالینی یایینلامالاری‌لا علم دونیاسیندا کیمیادان آیری بیر بوداق اولاراق یئرینی آلمیشدیر. اینسانلارین اؤیرنمه و آراشدیرما ماراغی زامانلا آنالیتیک (چؤزومله‌مه‌لی) کیمیانین دوغولماسینا سبب اوْلموش، بۇ وضعیت زامان ایچینده کووردیناسیا کیمیاسی‌نین و صنایع آنالیتیک کیمیانین اینکیشافینا زمین حاضیرلامیش‌دیر. آنالیتیک اوْلونان متودلارین کشفی طیب، بیولوژی و ژنتیک ساحه‌سینده کیمیانین ایستیفاده‌سینی چوخالتمیش‌دیر. پئنسیلین و ویتامین‌لرین کشفی ایله کیمیا علمی‌نین اینسانین حیات کئیفیتینی آرتیردیغینی گئرچه‌یی‌نین یانیندا اینکیشاف ائدن تکنولوژینین ایستحصال پروسسلرینده ایستیفاده باشلانماسی، اطراف پروبلملرینه سبب اوْلموش، بۇ وضعیت طبیعی احتیاطلارین ایحتیاتطسیزجا صرف‌ادیلمه‌سی نتیجه‌سینی دوغورموش‌دور. بۇ سببله اطراف کیمیاسی و سو کیمیاسی کیمی آلت علم ساحه‌لری ده اینکیشاف ائتمیشدیر.

#### ریاضیات و ژئومتری

آنتیک چاغلارداکی علمی فعاليتلرده ریاضیاتین اهمیتلی بیر رول اوینادیغی، کؤهنه ميصيرلیلر، مسوپوتامیالیلار، هیندلیلر کیمی چوْخ موختلیف قوملارین ریاضیاتلا مشغول اوْلدوقلاری بیلینمکده‌دیر.

یونان ریاضیاتی‌نین ان اهمیتلی آدلارین‌دان اوْلان تالس‌ین هنده‌سينی، ميصيرده قالدیغی مۆدت  ایچری‌سینده اؤیرنمه‌سی و بۇ علمی اطرافین‌داکی‌لارا اؤیرتمه‌سی نتیجه‌سینده اینکیشاف داوام ائتمیشدیر. عددلرین آتاسی اولاراق خاطیرلانان پیساگورون مشهور تئورئمی  اونو زامانینین ان بؤیوک علم آدام‌لاری آراسیندا خاطيری سایی‌لار بیر یئره گتیرمیش‌دیر.

اورتا چاغ، خوصوصیله هیند و ایسلام ریاضیاتچی‌لاری‌نین سیخ ایشلرینه صحنه اوْلموشدور. 499 ایلی قدر ائرکن بیر دؤورده هیندلی ریاضیاتچی آریابهاتا ایلک سینوس تریقونومئتریک حئسابات‌لارینی یاراتمیش، جبر، دیفئرئنسیال تن‌لیکلر و سون‌سوز کیچیک ده‌یه‌رلر اۆچون آلقوریتم‌لر و تئکنیکالار اینکیشاف ائتدیرمیشدیر. 12. عصرده بیر باشقا هیندلی ریاضیاتچی بهاسکارا ایلک دفعه دیفئرئنسیال کالکولوسون و اساس آنلاییش‌لاری‌نین تمللرینی آتمیشدیر. ایسلام علم آدام‌لاری دا اوْرتا چاغ‌دا بیر چوْخ ریاضی گؤروش و کشفه ایمضا آتمیشتیرلار. 9. عصرده ال-خوارزمي هیند-عرب رقم سیستمی و تن‌لیکلرین حل‌لی اوزرینه اهمیتلی اثرلر وئرمیش‌دیر. نئجه کی آلقوریتم سؤزجوگو آدی‌نین لاتینیزاسیونا اوغرامیش حالین‌دان منشأ آلمیشدیر. خوصوصیله جبر ساحه‌سینده کؤهنه کشفلری موحافيظه‌سی و گتیردیگی یئنی اینکیشاف‌لار سبب‌ایله خوارزمي زامان ایچینده جبرین آتاسی اولاراق خاطیرلانمیش‌دیر.  12. عصرده یاشامیش اوْلان بیر باشقا ریاضیاتچی عمر خیام ایسه اؤکلیدین ایشلرینه تنقیدلر گتیرمیش و آنالیتیک هنده‌سه ایله اوکلید خاریجی هنده‌سه‌نین تمللرینی آتمیشدیر. بون‌دان باشقا کوبیک تن‌لیکلره عومومو، هنده‌سی بیر حلل گتیرن ایلک ریاضیاتچی ده اؤزودور.

اورتا چاغ‌دا قرب‌ده‌کی ان اهمیتلی ریاضیاتچی‌لاردان بیری فیبوناججی‌دیر. سندلر عرب رقم سیستمینی آوروپایا تانیتمیش و یاییلماسینا اؤن آیاق اوْلموش، و بۇ گون فیبوناچ‌چی عددلری اولاراق خاطیرلانان سایی دیزی‌سینی چوخالتمیش‌دیر. اصلینده بۇ سایی دیزی‌سینی ایلک کشف ائدن اؤزو دئییل لاکین اونون کیتابیندا نومونه اولاراق قويولدو سوْنرا قربده اون قازانمیشدیرلار. .

17. و 18. عصرلرده قربده ریاضیات یوکسلیش‌ه کئچمیش، بیر چوْخ اهمیتلی ریاضی گؤروش رئاللاشمیش‌دیر. ایسکوچ ژوهن ناپیئر طبیعی لوقاریتمالاری آراشدیرمیش، كئپلئر گزگن‌سل حرکت‌لرین ریاضی قانونلارینی اورتایا قویموش، رنه دکارت بۇ گون هله ده تئز-تئز ایستیفاده ائدیلن کارتئزیئن کووردینات سیستمینی و بۇ سببدن آنالیتیک هنده‌سنی اینکیشاف ائتدیرمیشدیر. آلمان ریاضیاتچی گوتتفریئد ويلهلم لئیبنیز کالکولوس اوزرینه بیر چوْخ ایشی‌له کالکولوسون اینکیشاف ائتدیرمیش و بۇ گون کالکولوسته ایستیفاده ائدیلن نوتاسیونون تمللرینی آتمیشدیر. پیئرر ده فئرمات و بلایس پاسکال احتیمال نظریه‌سی‌نین تملینی آتمیشلار و بۇ سببدن علاقه‌دار کومبیناتوریک قایدالارینی کشف ائتمیشلر. پاسکال آيريجا پاسکال نظریه‌سی و (هر نه قدر اؤزون‌دن داها اول شرق‌ده بیلینسه و ایستیفاده ائدیلسه ده ) پاسکال اوچ‌بوجاغی‌نین اینکیشاف ائتدیریجی‌سی و آد آتاسی‌دیر. 18. عصرده ریاضیاتچی لئونهارد ائولئر فونکسیا آنلاییشینی و ریاضیات‌داکی سای‌سیز نوتاسیونو (مثلاً طبیعی لوقاریتما بازاسی اولاراق ائ نوتاسیونونو) اینکیشاف ائتدیرمیشدیر. سایی نظریه‌سی، گراف نظریه‌سی، هنده‌سه کیمی چوْخ موختلیف ساحه‌لرده اهمیتلی اثرلر وئرمیش، اهمیتلی گؤروش‌لره ایمضا آتمیشدیر.

19. عصرده یاشامیش آلمان ریاضیاتچی جارل امپیریکگاوسس ایسه گرک ریاضیات ایسترسه ده دیگر بیر چوْخ علم‌ده اهمیتلی اوغورلارا ایمضا آتمیش؛ اساس جبر نظریه‌سی (و یا جبرین اساس تئورئمی) نی ثبوت ائتمیش، تهورما اگرگیوم‌و اورتایا آتمیش و ثبوت ائتمیش، کومپلئکس ده‌ییشن‌لی فونکسیالاردا اهمیتلی ایشلری اوْلموشدور. یئنه 19. عصرده یاشامیش اوْلان جورج بوول آد آتاسی اوْلدوغو یئنی بیر جبر نؤوعو اوْلان بوول جبرینی اورتایا آتمیشدیر.

#### طیب

علمین طیب ساحه‌سین‌ده‌کی ایلک اینکیشاف‌لاری آسیا قیطعه‌سینده رئاللاشمیش‌دیر. هیندیستان، میصیر، چین، ایران و یونانیستاندا طیب سیستماتیک بیر فورمادا اینکیشافا باشلامیش و بیر علم ساحه‌سی اولاراق بشریتین ان بؤیوک پروبلملرین‌دن بیری اوْلان ساغلام‌لیق ساحه‌سینده اینکیشاف‌لار عصرلر بویو داوام ائتمیشدیر.

هیندیستان یاریم‌آداسیندا، ایندوس وادی‌سی سیویلیزاسیاسین‌دان بری طیب و دیش حکیملیگی مؤوجود ایدی. نئجه کی، هیند طیبی عنعنه‌سی اوْلان آیوروئدا گون بئله موعاصیر طیبین یاناشی وارلیغینی داوام ائتدیریر. اینگیلیسلرین هیند یاردیم‌آداسی‌نی کولونیلشدیرمه‌سینه قدر بؤلگه‌ده‌کی اساس طیب سیستمی اوْلان آیوروئدا، ایلک دؤورلرینده جیوه-کوکورد اساسلی درمان‌لار ایستیفاده، بون‌دان باشقا، بۇ گون موختلیف طیبی فایدالاری بیلینن زئردئچال کیمی موختلیف بیتکی‌لرده موعالیجه‌لرده کلاسیک هیند طبابتینده ایستیفاده ائدیلمیشدیر.

چین‌ده آنتیک چاغلاردان گونوموزه قدر وارلیغینی سوردئن عنعنوی بیر طیبی عنعنه مؤوجوددور. تائویست حکیم‌لرین ائتدیگی امپیریک (تجروبی) خسته‌لیک و ناراحاتلیق موشاهیده‌لری‌نین و چین دوشونجه‌سی‌نین نتیجه‌سی اوْلان عنعنوی چین طیبی، بیتکی منشألی موعالیجه، آکوپونکتور (اینه‌سل طیب؛ طب سوزنی) و ماساژ کیمی چوْخ موختلیف پراکتیک اوصوللارا مالیک‌دیر. بونلارین خاریجینده بسلنمه موعالیجه‌سی و فئنگ سوی کیمی ذهنی موعالیجه‌لر ده عنعنوی چین طبابتینده ایشتیراک ائتمکده‌دیر.

هیپوکراتئسین (بقراط) خسته‌لره جادو و باطیل اینانج‌لارلا بزدیلمیش بیر موعالیجه تقدیم ائتمک یئرینه، یاخشیلاشدیریجی تأثیرلری ثبوت ائدیلمیش موعالیجه اوصوللارینا مراجعت ائتمه‌یه باشلاماسی، طیب علمینده خسته اهمیتی‌نین قاورانمایا باشلاماسینا سبب اوْلموشدور. ایلک باش‌لاردا بؤلگه‌لره گؤره فرقلی‌لیک گؤسترن موعالیجه اوصوللاری، سون ایکی عصردیر موعاصیرلشمه‌یی باشلامیش و عومومو معنادا اورتاق بیر چالیشمایا چئوریلمیش‌دیر. آوروپاداکی سالگینلاردان (شیوع) سوْنرا داها چوْخ اینکیشاف ائدن طیب علمی، گونوموزده ژنئتیک ایشلری‌نین اینکیشافی‌لا چوْخ یوکسک سوییه‌لره چاتمیش‌دیر.

اورتا چاغ عرضینده اوْرتا شرق باش‌دا اولماق اوزره ایسلامین یاییلدیغی توْرپاقلاردا بیر چوْخ اهمیتلی ایسلام حکیمی یئتیشمیش‌دیر. بونلاردان بیری ایران‌لی رازی، نئیروجرراهییه (مغز و اعصاب) و اوفتالمولوژی (گوز تانیماغی) ساحه‌لرینده تئز-تئز بیر قاباقجیل اولاراق گؤرولموشدور. تجروبی طیبین اهمیتی‌نی وورغولایان رازی همچینین چوخون‌دان پئدیاتری (اوشاقلار طیبی) ساحه‌سی‌نین‌ده آتاسی‌دیر. یازدیغی بیر چوْخ اثرده چوْخ موختلیف طیبی معلوماتلار کؤچورن رازی همچینین چیچک خسته‌لیگی (آبله) ایله قیزیلجا خسته‌لیگینی (سرخک) بیر-بیرین‌دن آییران و آچیق بیر شکیلده تعیین ائدیب، دیاگنوزونو (عیبلرله تانیشلیق) ائدن ایلک حکیمدیر. آلرژی و ایممونولوژی (ایمنی تانیتیمی) مؤوضوعلاریندا دا ایلک اثر وئرن حکیم اؤزودور. بیر باشقا تانینمیش موسلمان حکیمده ابن-ی سینانین. 14 جیلدلیک باشیاپیتی (شاهکار) ال-قانون فی-طیب (طیبین قانونو) آدلی اثری طیب باخیمیندان یولوخوجو خسته‌لیکلرین (عفونی مریضلیکلر) و جینسی گؤندر بولاشان خسته‌لیکلرین (مقاربتی مریضلیکلر) کشفی ، ائنفئکسیؤز (عفونی) خسته‌لیکلرین یاییلامی‌نین قارشیسی‌نی آلماق مقصدی ایله قرنطینه تطبیقی‌نین اورتایا آتیلماسی ، میکرواورقانیزم‌لرین وارلیغی‌نین وارساییلماسی  و نؤروپسیخیاتریا  و س.. بیر چوْخ کشفی و کشفی ایچینده ساخلایار.

اورتا چاغ و سوْنراسیندا قربده اهمیتلی طیبی گؤروش‌لر اوْلموشدور. گارجیا ده اوْرتا تروپیک (ایستیلیک) طیبین قاباقجیلی اولاراق اورتایا چیخیب باشدا کولِرا (وبا) اولماق اوزره چوخو تروپیک خسته‌لیگی دوغرو شکیلده تعریف‌لرکن، ویلیام هاروی، قربده قان دؤورانینی (گردش خون) دوغرو و تام بیر شکیل‌ده آچیقلایان ایلک قرب اوْلموشدور. داها سوْنرالار 19. عصرده لویی پاستور ایلک موفقیت‌لی قودوز پئیوندینی (واکسن هاری) تاپمیش، اؤز آدینی آلاجاق اوْلان پاستؤریزاسیون عملیاتینی ده ایلک دفعه اورتایا آتمیشدیر. لویی پاستور عئینی زاماندا روبئرت کوخ و فئردیناند کوهن ایله بیرلیکده میکروبیولوژی ساحه‌سی‌نین آتالاریندان بیری اولاراق قبول ائدیلیر. 1905-جی ایلده نوبئل موکافاتی آلمیش اوْلان روبئرت کوخ عئینی زاماندا توبئرکولوسیس باکیللوس و ویبریو کهولئرا کیمی خسته‌لییه سبب اوْلان اهمیتلی باکتئریالاری ایلک دفعه تجرید ائدن آدام‌دیر. داها سوْنرا اؤز آدی‌لا خاطیرلاناجاق اوْلان کوخ پوستولات‌لارینی اینکیشاف ائتدیرمیشدیر.

#### بیولوژی
بیر علم ساحه‌سی اولاراق 19. عصره قدر ایندیکی آلت ساحه‌لری‌له اینکیشاف ائدن بیولوژی، جانلیلارین بوتون خوصوصیت‌لرینی آراشدیران بیر سیستم‌دیر. باش‌دا اینسان اولماق اوزره، بیتکی‌لری آراشدیران بوتانیکا (گیاه‌شناسی)، حئیوان‌لاری آراشدیران زوولوژی (جانور شناسی)، میکرواورقانیزم‌لری آراشدیران میکروبیولوژی (میکروب شناسی) کیمی آلت بوداق‌لارا آیری‌لار.

آریستوتل (ارسطو) طبیعته داییر بیر چوْخ ایش گؤرموش، بیر چوْخ بیتکی و حئیوان نؤوعونو آراشدیرمیش و تصنیف (كاتقورایز، طبقه‌بندی) ائتمیشدیر. آریستوتلین فیکیرلری، اؤزون‌دن سوْنراکی بعضی علم آدام‌لاری‌نین ائتدیگی اک‌لرله بیرلیکده خوصوصیله قربده اوزون بیر مۆدت  نوفوذلو اوْلموشدور.

اورتا چاغدا خوصوصیله ابن نفس، ابن جاهیز و ابن بایتار کیمی موسلمان‌لار علم آدام‌لاری بیولوژی دالینا ایشتیراک ائتمیشلر. خوصوصیله ائرکن تکامول دوشونوشونه ایشتیراک ائتمیش  اوْلان ابن جاهیز، قئیدا زنجیری (زنجیره غذایی) فیکرینی ده ایلک دفعه اورتایا آتان آدام‌دیر. . 9. عصرده یاشامیش ال-دیناوئری ایسه بیتکی تکامولونو، بیتکی‌لرین اینکیشافینی آراشدیرمیش و کیتابون-نئبات آدلی اثرینده بیر چوْخ نؤوعو تعیین ائده‌رک بوتانیکا علمینه قاتقی‌لاردا تاپیلمیش‌دیر. بیر باشقا علم آدامی اوْلان ال-نباتی‌نین شاگیردی اوْلان ابن بایتار اجزاچیلیغا (دارویی) باغ‌لی (فارماسؤتیک) بیر بیلیملیک حاضیرلامیش و بیر چوْخ بیتکی، یئمک و درمانی اثرینده تعیین ائتمیشدیر. بۇ اثر لاتینجا ترجومه‌سی داها سوْنرا آوروپالی علم آدام‌لاری طرفیندن 18. و 19. عصرلرده ایستیفاده ائدیلمیشدیر. . ابن نفیس پولمونئر (گردش خوش ریوی)  و تاج دؤورانی (گردش خون کرونر)  دوغرو بیر شکیل‌ده تثبیت ائتمیش، ماده‌لر موبادیله‌سی آنلاییشینی تعیین ائتمیشدیر.

بیولوژی‌نین اساس‌لارین‌دان ساییلان موعاصیر تکامول نظریه‌سی (ائوریم تئوریسی)، چارلز داروین  'ین گؤروش‌لری‌نین اوزرینه اینشاء ائدیلمیشدیر. داروین، نؤوعلرین منشایی ، اینسانین تؤره‌ییشی (هبوط)، و آختاریرسیز مخصوص سئچمه ، اینسان و حئیوان‌لاردا دویغولارین ایفاده‌سی  اثرلرینده فیکیرلرینی ایفاده ائتمیشدیر. موناستیرین (صومعه) باغچاسین‌داکی بئزلیلری (نخود فرنگی) بیر-بیرلری‌له ائشلشدیررک (تطبيق ائدرک) ژنئتیک علمین تمللرینی آتان گرئگور مندل کلاسیک ژنئتیک قانونلاری‌نین یاپیتاش‌لارینی یاراتمیش‌دیر.

#### سوسیولوژی (توپلوم‌بیلیم‌سل)

هر نه قدر دیگر علم ساحه‌لرینه نیسبتن یئنی بیر علم ساحه‌سی اولاراق تانیملانسادا، سوسیولوژی یعنی توپلوم‌بیلیم‌سل ایشلر و موشاهیده‌لر آنتیك چاغلاردان بری مؤوجوددور. هئرودوت و توکیدیدیس کیمی آدلارین اثرلرینده سوسیولوژی موشاهیده و قیمت‌لندیرمه‌لره راست گلمک مومکون‌دور.

بیر ائرکن دؤور ایسلام سوسیولوژی‌سی‌نین وارلیغینا دایر موختلیف دلیل‌لر واردیر. ایسلام دوشونورو (موتفکیری) ابن‌خلدون‌ون، ائورن‌سل (اونیوئرسال-جهانی) تاریخی آنالیز ائدن یئددی جیلدلیک اثرینه یازدیغی، موقددیمه آدلی اؤن سؤزونده موختلیف سوسیولوژی نظریه‌لری ایلک دفعه فورموله ائده‌رک ایجتماعی فلسفه‌ده و بیر بوداق اولاراق سوسیولوژی‌نین اینکیشافیندا قاباق‌جیل مؤوقع‌سی‌نه گلمیش‌دیر. مثلاً بۇ اثر واسیطه‌سی‌له ابن‌خلدون یئنی بیر علم ساحه‌سی اولاراق علم ال-عومران علمینی اورتایا آتمیش و بئله تعیین ائتمیشدیر: "بو علمین ... اؤزونه خاص بیر مؤوضوع‌سو وار (دیر)؛ یعنی (هومانیتار) جمعیت، و اؤزونه خاص پروبلملری وار (دیر)؛ یعنی جمعیتین طبیعتینده بیر-بیرینی تعقیب ائدن اجتماعی چئوریلمه‌لر ..."  بون‌دان باشقا بۇ اثرین‌دکی دوشونجه‌لری ایله تاریخ علمی و تاریخ فلسفه‌سی باخیمیندان دا اهمیتلی بیر آددیم آتمیشدیر.

هر نه قدر سوسیولوژی تئرمینی اؤزون‌دن اول ایستیفاده ائدیلمیش اولسادا،  موستقیل اولاراق تکرار تئرمینی اورتایا آتان  و سوسیولوژی‌نین اساسینی موثبت علملرین کرالیچاسی اولاراق گؤره‌رک  زامان ایچینده سوسیولوژی‌نین آتاسی اولاراق دا خاطیرلانان آد آوگوسته كومته‌دیر (Auguste Comte)  بونونلا بیرلیکده عومومو اولاراق كومته سوسیولوگیانین قوروجوسو اولاراق گؤرولمز. قرب‌دکی سوسیولوژی ساحه‌سی ایله مشغول اوْلان ایلک آدلار عومومییت‌له داروین‌ین تکامول نظریه‌سین‌دن تاثیرلنمیشلر و خوصوصیله آنالوژیک اولاراق جانلی اورقانیزم ایله جمعیتی قارشیلاشدیرماقداایدی‌لار. بۇ آدلارا نومونه وئرمک لازیم اولسا هئربئرت ایسپئنسئر (Herbert Spencer) و لوییز هئنری مورگان (Lewis Henry Morgan) کیمی آدلار ذیکر ائدیله‌بیلر. 19. عصرده و 20. عصرین اول‌لرینده ائمیل دورکیم (Émile Durkheim)، ویلفرئدو پارئتو (Vilfredo Pareto)، و ماكس وئبئر (Max Weber) کیمی کلاسسیک سوسیولوق‌لار علمه اهمیتلی قاتقی‌لاردا ائتمیشلر.

#### سیاست علمی

سیاست علمی چوْخ کؤهنه چاغلاردان بری سیاسی فعالیتلرله بیرلیکده اینکیشاف گؤسترمیش، اهمیتلی بیر اجتماعی علم ساحه‌سی حالینا گلمیش‌دیر. آنتیک هیندیستان‌داکی وئدیک (وئدالار) متن‌لردن، داها سوْنراکی موختلیف بوداایست متن‌لره قدر بیر چوْخ متنده سیاسته داییر آراشدیرمالار و ایشلر ایشتیراک ائدر. هیندلی سیاسی دوشونر چاناکیا (م.اؤ. 350-283) سیاسی دوشونجه، ایقتیصادیات و اجتماعی نیظام کیمی مؤوضوعلاری اله آلان آرتهاسهاسترا (Arthashastra) آدلی اثری‌له تانینیر. بنزری شکیل‌ده آنتیك یونان‌دا دا بیر چوْخ سیاسی فیکره راست گلینیر؛ گرک هومئر (Homeros)، هئسیودوس (Hesiodos) و توکیدیدیس (Tukididis) کیمی ائرکن دؤور مؤلف‌لری‌نین اثرلرینده ایسترسه ده افلاطون و آریستوتل (ارسطو) کیمی فیلوسوف‌لارین اثرلرینده چوْخ موختلیف سیاسی فیکیر و آراشدیرمالارا راست گلینه. افلاطون دؤولت آدلی اثرینده اؤزونجه ایدئال اوْلان سیاسی قورولوشلانما و ایداره فورماسینی آچیقلامیش و آراشدیرمیش‌دیر.

اورتا چاغ‌دا (قرون وسطی) فرقلی سیاسی گؤروش‌لر و دین ایله سیاست علاقه‌لرینی اله آلان موختلیف اثرلر اورتایا چیخمیش‌دیر. آوگوستینوسون (Augustinus) تانری‌نین شهری اثری کیمی اثرلرین فاکتور اوْرتا عصرلردکی دین-سیاست علاقه‌لری آنلاییشینا قاتقی‌سی اوْلموشدور. اوْرتا چاغ‌دا همچینین ایسلام توْرپاقلاریندادا موختلیف سیاسی دوشونمه و آراشدیرمالار اوْلموشدور و بۇ چاغلاردان باش‌لارا سیاستنامه، ایصلاحاتنامه وس. کیمی آدلان‌دیریلان فرقلی یازین عنعنه‌لری اورتایا چیخمیش‌دیر. مثلاً 11. عصرده نیظام‌المولک (نظام‌الملك) طرفیندن یازیلان سیاستنامه دؤولت رهبرلیگی و دؤولت ایشلری مؤوضوع ائدیلمیشدیر. سیاسی یازین و آراشدیرما عنعنه‌سی داها سوْنراکی دؤورلره قدر داوام ائتمیش، مثلاً عوثمان‌لی دؤولتینده سیخ بیر سیاستنامه و ایصلاحاتنامه عنعنه‌لری اورتایا چیخمیش‌دیر، موهیی-ی گولشنی (Muhyî-i Gülşenî)، حسن کافی ال-آک‌حیصاری (Hasan Kâfî el-Akhisârî)، کاتیپ چلبی (Kâtip Çelebi) کیمی آدلار شرق‌ده‌کی سیاست علمینه ایشتیراک ائتمیشلر.

ایتالیان اینتیباه اثناسیندا یازار ماكیاولی (Niccolò Machiavelli) یازدیغی شاه‌زاده (*Il Principe*) آدلی اثری ایله سیاست علمی تاریخی باخیمیندان اهمیتلی بیر یئره گلمیش‌دیر. اثرده موختلیف وضعیت‌لرده اقتدارا گلن حؤکم‌دارین هر وضعیته گؤره نلره (nələrə) قاباق‌دان تانیماسی لازیم اوْلدوغو، نئجه بیر سیاست ایزلمه‌سی لازیم اوْلدوغو آچیق‌لانیر. اوْرتا چاغ‌دا و سوْنراسین‌داکی دؤورده بیر چوْخ فرقلی سیاسی اقتدار فورماسی و دؤولت قورولماسی فرقلی ایسیم‌لرجه مودافیعه. مثلاً فران‌سیز حقوق‌شوناس ژئان بودین (Jean Bodin) اقتدار و دؤولت اوزرینه یازدیغی دؤولت اوزرینه آلتی کیتاب (*Les Six livres de la République*) آدلی اثری ایله تانینمیش، موطلق‌ییت‌چی‌لییه شیددت‌له مودافیعه ائتمیشدیر.

بیر علم اولاراق سیاست علمی خوصوصیله 19. عصرده آکادمیک معنادا قورولوشلانماغا باشلامیش، 1880-جی ایلده آبش-دا ایلک سیاست علمی مکتبی (حیصصه‌سی) قورولموش و داها سوْنرا 1903-جی ایلده آمریکا سیاست علمی بیرلیگی قورولموش‌دور. سیاست علمی اوزرینه آکادمیک ایشلر آرتاراق داوام ائتمیش، بیر چوْخ فرقلی بیلیم‌یورددا سیاست علمی بؤلوم‌لری آچیلمیش‌دیر.

#### پسیكولوژی

بو گون پسیكولوژی (روان شناسی) علمی ایچری‌سینده مؤوضوع ائدیلن چوخو آنلاییش، حادیثه و فئنومئن آنتیک هیندیستان، چین و میصیر کیمی مدنیت‌لرده ده فلسفی ماراغا مظهر اوْلموشدور. افلاطون و آریستوتل (ارسطو) کیمی یونان فیلوسوف‌لاردا پسیكولوژی موختلیف مؤوضوعلارا یازین‌لارین و دوشونجه‌لرینده یئر وئرمیش‌لر. بونونلا بیرلیکده پسیكولوژی‌ده کلینیکا  و تجروبی یاناشمالار فاکتور اوْرتا عصرلردکی موسلمان علم آدام‌لاری طرفیندن باشلادیلمیش‌دیر.

عقل خسته‌خانالاری اولاراق تعیین اوْلونا بیله‌جک ایلک قوروم‌لار (تشکیلات‌لار) ایسلام توْرپاقلاریندا 8. عصرده اورتایا چیخمیش‌دیر. نئجه کی موسلمان حکیم‌لر ائرکن دؤورلردن اعتیباراً "عقل خسته‌لیگی" اولاراق تعبیر ائتدیک‌لری پوزوقلوق‌لارا قارشی موختلیف موعالیجه‌لر (تراپی‌لر)، اویغون‌لامالار (تطبیق‌لر) اینکیشاف ائتدیرمه‌یه باشلامیش‌دیر. احمد بین سئهل ال-بلخی (Ahmed bin Sehl el-Belhî) بدن و روح خسته‌لیکلرینی آییران و آیری-آیری آراش‌دیران، موباحیثه ائدن ایلک ایسیم‌لردن‌دیر؛ روحی خسته‌لیکلرین زامان ایچینده بدن‌ین خسته‌لنمه‌سینه‌ده یول آچا بیلجه‌یینی ده اورتایا آتمیشدیر. بون‌دان باشقا بۇ گون دئپرئسسیا (افسردگی) اولاراق آدلان‌دیریلان پوزوق‌لوغو تعیین ائتمیش و ایکی تیپین‌دن بحث ائتمیشدیر: بیرینجی‌سی بیر ایتکی و یا موفقیت‌سیزلیک کیمی سبب‌لردن میدانا گله بیلن و پسیكولوژی یوللارلا موعالیجه ائدیله بیله‌جک دئپرئسسیا، دیگری ایسه سبب‌لری بیلینمه‌ین لاکین احتیمال‌لا فیزیولوژی سبب‌لردن اوْلان و فیزیکی طیب اوصول‌لاری‌لا موعالیجه ائدیله بیله‌جک اولان‌دیر. پسیكولوژی ساحه‌سینده بیر باشقا اهمیتلی علم آدامی دا ابن-ی سینادیر. ابن‌سینا، بۇ گون نؤروپسیکیاتریک حال‌لار کیمی معین ائدیلمیش هالوسیناسیون، اینسومنیا، مانع، کابوس، مئلانخولیا، دئمانس، ائپیلئپسیا، ایفلیج و ترئمور کیمی  بیر چوْخ وضعیتی آراشدیرمیش و تعیین ائتمیشدیر.

فیلوسوف رنه دکارت (René Descartes)، باتی‌دا پسیكولوژی‌نین موعاصیر فلسفی فورماسینین تمللری‌نین میدانا گلمه‌سینه ایشتیراک ائتمیشدیر. موختلیف اثرلرینده اهمیتلی پسیكولوژی مساله‌لری اله آلان دکارت اؤزو بیر حکیم اولماسا دا موختلیف آناتومیا ایشلری ائتدیگی بیلینمکده‌دیر. اینگیلیس حکیم توماس ویلیس (Thomas Willis) ایسه طیبی بیر اینتیظام اولاراق پسیكولوژی‌نین اورتایا آتیلماسیندا موهوم رول اوینامیش، بئیین فونکسیالاری ایستیقامتینده پسیكولوژی‌یا یاناشما اولسون ائتدیگی سیخ آناتومیک ایشلرله اولسون پسیكولوژی‌یا بؤیوک قاتقی‌لاردا تاپیلمیش‌دیر. بون‌دان باشقا داها سوْنرالار تجروبی (ده‌نه‌ی‌سل) پسیكولوژی‌نین اینکیشافیندا جان لوک (John Locke) و دیوید هوم (David Hume) کیمی فیلوسوف‌لارین بؤیوک تأثیری اوْلموشدور.

موعاصیر چاغا یاخینلاشارکن اورتایا چیخان و خوصوصیله پسیكولوژی پوزوقلوق وضعیت‌لرینده بیر موعالیجه اولاراق اورتایا چیخان هیپنوتیزم ایله فرئنولوژی کیمی بوداق‌لار موذاکیره مؤوضوع‌سو اوْلموش، خوصوصیله‌ده بونلارین جیددی اولاراق تأثیرلی اوصوللار اوْلوب-اولمادیغی و هر هانسی بیر علمی دایاغی‌نین تاپیلیب-تاپیلمادیغی موذاکیره ائدیلمیشدیر. داها سوْنرالار اورتایا چیخان آلمان تجروبی پسیكولوژی حرکتی پسیكولوژی‌یا اهمیتلی قاتقی‌لاردا تاپیلمیش‌دیر. بۇ زاماندا رئال‌لاشان و خوصوصیله نئورولوژی قورولوشا دایر آناتومیک و فیزیولوژی گؤروش‌لر پسیكولوژی‌نی موثبت تأثیر ائتمیشدیر. آلمان حکیم ویلیام وونت (Wilhelm Wundt) 1879-اونجو ایل‌ده ایلک تجروبی پسیكولوژی لابوراتوریاسینی آچاراق بیر قانونا ایمضا آتمیشدیر. 1890 لاردان باشلایاراق آوستریالی (استرالیالی) حکیم زیگموند فروید (Sigmund Freud) ایسه پسیک‌آنالیز اولاراق آدلاندیردیغی یاناشما ایله پسیكولوژی‌یا یئنی بیر ایستیقامت قازاندیرمیش‌دیر. هر نه قدر پسیک‌آنالیزه علمی مؤوقعیی هله موباحیثه‌لی اولسا دا  پسیک‌آنالیزه موختلیف مولاحیظه‌لری و آنلاییش‌لاری عومومو معنادا باتی مدنیتینده اهمیتلی بیر یئر قازانمیش‌دیر. یئنه 1890لاردا ایت‌لرده ائتدیگی تجروبه‌لرله ایوان پاولوف (İvan Pavlov) کلاسیک شرط‌لندیرمه موفقیت‌لی بیر شکیل‌ده گؤسترمیش‌دیر. نئجه کی داها سوْنرادا اینسان خاریجی پریمات‌لار، پیشیک‌لر و ایت‌لر کیمی موختلیف حئیوان‌لار پسیكولوژی تجروبه‌لرینده ایستیفاده ائدیلمیشدیر.

#### آنتروپولوژی

هر نه قدر آنتروپولوژیک (اینسان شوناس‌لیق) منشایی قرب‌دکی ایشیقلانما مۆدت ی و داوامین‌داکی ائرکن دؤور موعاصیر دوشونجه‌لری ایلیشکیلندیریلسه ده، بۇ دؤورلردن چوْخ اول بۇ گون آنتروپولوژی ایچری‌سینده ایشتیراک ائدن مؤوضوعلارا داییر آراشدیرمالار ائدیلمیشدیر. مثلاً ال-بیرونی هیند یاریم‌آداسی‌نین خالق‌لاری، عنعنه‌لری و دین‌لری اوزرینه بیر چوْخ آراشدیرمادا تاپیلمیش‌دیر و عومومو اولاراق آنتروپولوژی ساحه‌سینه گیره‌جک چوْخ موختلیف آراشدیرما و ایشلری نتیجه‌سینده زامان-زامان "ایلک آنتروپولوق" اولاراق خاطیرلانمیش‌دیر. بیرونی، اوْرتا دوغو (خاورمیانه)، آرالیق دنیزی (آغ دنیز) حؤوزه‌سی و گونئی آسیا مدنیت و دین‌لری اوزرینه اهمیتلی موقاییسه‌لی آراشدیرمالار ائتمیشدیر. بون‌دان باشقا ابن خلدون ایله بیرلیکده بیرونی بعضی عالیم‌لر طرفیندن ایسلام آنتروپولوژی‌سی‌نه ائتدیک‌لری قاتقی‌لار سببی‌له اؤوولموشدولار.

نظری اولاراق آنتروپولوژیک اینکیشافی طبیعت تاریخین‌دن دوغولموش‌دور و ایلک دؤورلرده خوصوصیله آوروپالی گوج‌لرین نظارتینده اوْلان کولونیالارداکی حیاتین، یئرلی اینسانلارین و اونلارلا علاقه‌دار فاکتلاری (مدنیت، دیل، دین کیمی) آراشدیریلماسینی ایچرمیشدیر. آنتروپولوژی 19. عصرده اینکیشاف ائتمیش، خوصوصیله 1860 لارداکی علمی اینکیشاف‌لاردان، خوصوصیله ده بیولوژی و فیلولوژی کیمی بوداق‌لارداکی اینکیشاف‌لاردان، تاثیرلنمیش‌دیر. قاباقجیل آنتروپولوگ‌لاردان اینگیلیس‌لی ادوارد بورنئتت تیلور (Edward Burnett Tylor)، داروین‌ین تکامول قایداسینی اساس گؤتوره‌رک آنتروپولوژیک چیخارام‌لار ائتمیش، مدنیتین اینکیشافی ایدراکین اینکیشاف‌ینین دوغرو موطناسیب اوْلدوغونو مودافیعه ائتمیشدیر . همچینین موعاصیر بعضی چؤل و یا اووچو-توپلاییجی خالق‌لاری تکامول اینکیشاف باخیمیندان گئری‌ده گؤروب، پریمیتیف یعنی "ایبتیدایی" کیمی قیمتلندیرمیش‌دیر. 19. عصر و 20. عصرین اول‌لرینده آنتروپولوژی نیسبی‌لیک ایجتماعی معنادا داها آز اینکیشاف ائتمیش اولاراق گؤرولن خالق‌لار اوزرینه سیخلاشماغا داوام ائتدی. 20. عصرین ایکینجی یاری‌سیندا آنتروپولوق‌لار داها اۆچونجو دونیا اؤلکه‌لرین‌دکی داها مورککب ایستروکتورلارلا (سازه‌لرله) ماراقلانماغا باشلامیش، داها سوْنرالار، 1970 لرله بیرلیکده، موعاصیر قرب اؤلکه‌لرینی آنتروپولوژیک اولاراق آراشدیرماغا باشلامیش‌لار کی آنتروپولوژی اۆچون بؤیوک بیر آددیم اوْلموشدور. موعاصیر آوروپا و قوزئی آمریکا اؤلکه‌لرینده فوکوس‌لانان آنتروپولوژی ایشلرینده گرک عومومو اولاراق جمعیت، ایسترسه‌ده اتنیک و دینی آزلیق‌لار مؤوضوع ائدیلمیشدیر؛  بونو دا بعضی‌لری باتی، کولونیالاری آراشدیران آنتروپولوژیک قربی آراشدیران و باتی پئرسپئکتیولری، کانی‌لاری باتی اولمایان‌لار داوام‌لی اولاراق سینانان بیر دالا چئوریلمه‌سی اولاراق شرح اوْلونموشدور.

### گونوموزه دوغرو

20. عصرین باش‌لارین‌دان اعتبارن علم‌ده‌کی ایره‌لی‌له‌ییش‌لر بؤیوک سورعت قازانمیش و آکادمیک موحیطین، داها الوئریش‌لی بیر آراشدیرما موحیطینه قوووشماسی بۇ ایره‌لی‌لمه‌یی تئتیکله‌میشدیر. علم‌ایله مشغول اولماق بیر پرئستیژ حالینا گلمه‌یه باشلامیش و تأثیرلرینی گؤسترمه‌یه باشلامیش‌دیر. آلفرئد نوبئل‌ین (Alfred Nobel) وصیتی اوزرینه 1901 دن اعتباراً وئریلن نوبئل موکافات‌لاری علمین پرئستیژ ایستیقامتینی سرگی‌لر. بۇ تیپ موکافات‌لارلا، علم‌ه اوْلان تشویق آرتدیریلماقدا و آراشدیرمالار اۆچون لازیم پول‌لار تامین ائدیلمه‌یه چالیشیلیر.

#### علمین مودرن‌لشمه‌سی‌نده رولو اولان‌لار

رادیولوژی قوروجوسو اوْلان ماری كوری‌نین (Marie Curie) علمه ائتدیگی قاتقی‌لار کیمیا ساحه‌سینده بؤیوک عکس-صدا اویاندیرمیش‌دیر. رادیواکتیویته ساحه‌سین‌ده‌کی ایشلری اونا، 1903-جی ایل‌ده فیزیک ساحه‌سینده و 1911-جی ایلده کیمیا ساحه‌سینده نوبئل قازاندیرمیش‌دیر. آلبئرت انشتین‌ین آلمان آننالئن دئیر پیسیک (*Annalen der Pysik*) ژورنالیندا نشر اوْلونان ایشیغین مئیدانا گلمه و چئوریلمه‌سی اوزرینه بیر فیکیر،  مولئکول اؤلچولری‌نین یئنی بیر تعیین ائتمه‌سی  و حرکت‌لی جیسیم‌لرین الکترودینامیكی  باش‌لیق‌لاری آلتین‌داکی مقاله‌لری فیزیک علمی اۆچون یئنی بیر صحیفه‌نین آچیلماسینا سبب اولوردو. عومومو نیسبی‌لیک و خوصوصی نیسبی‌لیک، انشتین طرفیندن فیزیکایا تقدیم ائدیلن ان قاریشیق و ان سیررلی نظریه‌لردن ساییلیر. هله‌ده موذاکیره‌لره سبب اولسا دا عصرین ان اهمیتلی علم آدام‌لارین‌دان ساییلان انشتین، 1921 ده فوتوالکتریک تأثیر حادیثه‌سینه گتیردیگی شرح ایله نوبئل موکافاتینا لاییق گؤرولموشدور.

اوشاقلیغین‌دان اعتبارن ریاضیاتا اوْلان فعالیتلری، كارل فریئدریك گاوسسو (Carl Friedrich Gauss) بۇ علمین یاپیتاش‌لارین‌دان بیری حالینا گتیرمیش‌دیر. گاوسس، عددلر نظریه‌سی، آنالیز، دیفئرئنسیال هندسه، ژئودئزی، مانیئتیزما و آسترونومی مؤوضوعلاریندا اهمیتلی قاتقی‌لار ائتمیشدیر. ریاضیات ساحه‌سینده‌کی ایره‌لی‌له‌ییش‌لر، گاوسس‌دان اعتبارن داها فرقلی بیر حال آلماغا باشلامیش و اونون شاگیردلرین‌دن اوْلان بئرنهارد ریئماننین (Bernhard Riemann) یاراتدیغی هندسه سایه‌سینده نیسبی‌لیک نظریه‌سی اینکیشاف ائتمیشدیر.

20. عصرده سرینیواسان آیانگار رامانوژان (Srinivasa Aiyangar Ramanujan) 3000 ده اوزرینده نظریه اینکیشاف ائتدیرمیش؛ هیپئرگئومئتریک (hipergeometrik seriler) سئری‌لر، ساده عدد نظریه‌سی، قاما فونکسیاسی کیمی ریاضیاتین بیر چوْخ فرقلی بوداغیندا اهمیتلی کشفلری اوْلموشدور. کورت گؤدئل‌ین (Kurt Godel) ائکسیک‌لیک تئورئمی ریاضیات‌دا چوْخ اهمیتلی بیر یئره مالیک‌دیر. گودئل، 20. عصرین ریاضیات باخیش بوجاغینی ده‌ییش‌دیرن تئورئمینی، پرینسیپیا ماتئماتیكا گیبی سیستم‌لرین بیچیم‌سل اولاراق قرار وئریلمه‌یه‌ن مولاحیظه‌لری اوزرینه (*Principia Mathematica Gibi Dizgelerin Biçimsel Olarak Karar Verilemeyen Önermeleri Üzerine*) باش‌لیغی آلتین‌داکی حکیمه مقاله‌سینده بیلدیرمیش‌دیر. عومومو اولاراق 20. عصرده کومپلئکس‌لیک نظریه‌سی، اویون نظریه‌سی، توپولوژی کیمی بیر چوْخ یئنی ریاضیات ساحه‌سی و ایش ساحه‌سی مئیدانا چیخمیش‌دیر.

1953-جی ایل‌ده د.ائن.ائی DNA -نین قورولوشونو تاپان علم آدام‌لاری فرانسیس كریك (Francis Crick) ، جئیمز واتسون (James Dewey Watson)  و ماریس ویلكینز (Maurice Wilkins)  ژنئتیک ساحه‌سینده‌کی اینکیشاف‌لارا بؤیوک ایشتیراک ائتمیشلر. ژنئتیک معلوماتی داشییان د.ائن.ائی DNA نین حللی، عصرین ان اهمیتلی علمی ایشلرین‌دن بیریدیر. ژنتیکنین یئنی تئكنولوژی شرط‌لرده ایره‌لی‌لمه قئیدائتمه‌سی‌له خسته‌لیکلرین داها مئیدانا گلمه‌دن تثبیتی مومکون اولا بیله‌جک.

#### مودرن لشمه‌یه ایستیفاده ائدیلن متودلار

علمین آرتدیقجا لازیم‌لی مئكانیزم‌لر چوخالمیش و یئنی متودلار اورتایا چیخمیش‌دیر. آز قالا هر ساحه‌ده ایستیفاده ائدیلمه‌یه باش‌لانان تئكنولوژی، عددی علملرین ان بؤیوک کؤمک‌چی‌لرین‌دن بیری حالینا گلمیش‌دیر. سون زامانلاردا طیب، ژنئتیک و مولکول‌ئر بیولوژی ساحه‌سینده گؤستریلن ایره‌لی‌لمه‌ده تئكنولوژی‌نین پایی بؤیوکدور. ایلک زامانلارا باخدیغیمیزدا فیزیک و کیمیا لابوراتوارلاریندا ایستیفاده ائدیلن ساده جیهازلار اساس داش‌لارین مئیدانا گلمه‌سینه کؤمک‌چی اوْلدولارسادا، یئنی دؤور علمی‌نین ان اوست سوییه‌ده‌کی واسیطه‌لری ایستیفاده ایره‌لی‌لمه‌یی سورعتلندیرمیش و گونوبیرلیک حالا گتیرمیش‌دیر.

میکروسکوپون گلیشدیریلمه‌سی‌له یارادیلان الکترون میکروسکوپ‌لارین علمی واسطه باخیمیندان اهمیتلی بیر ایره‌لی‌لمه‌دیر. شرط‌لرین مئیدانا گلمه‌سی‌له بیرلیکده آرتان سیستماتیک نیظام، علمین ایره‌لی‌لمه‌سی‌نه قاتقی تامین ائتدیگی کیمی اینسان‌لیق ایچینده اهمیتلی اینکیشاف‌لاری اؤزو ایله گتیرمک‌ده‌دیر. تلسکوپون  ایلک گون‌لرین‌دن بری‌دیر کئچیردیگی تکامول کوسموسون (كیهان) درین‌لیکلرینه چاتمامیزی تامین ائتمیش و قاران‌لیق بیلینمه‌یه‌نین ایچین‌دکی سیرلری چؤزمه‌میزه کؤمک‌چی اوْلموشدور. بیلگی‌سایار (کامپیوتئر) تئكنولوژی‌سی‌نین اینکیشافی علمین فایدا ساحه‌سینه گیرن بیر باشقا سیستم‌لر یوماغینی یارادیر. . بیلگی‌سایار کومکی آسان‌لاشان آنالیزلر و سند خط‌لرینه آسان شکیلده چاتیلماسی، ائدیلن علمی ایشلرده زامان قازانجینی تامین ائدر. بۇ زامان قازانجی طیب ساحه‌سینده اهمیتلی بیر فاکتوردور، خسته‌لیکلرین دیاقنوزو و موعالیجه اوصوللاری‌نین درحال اینکیشافی چوْخ اهمیتلی‌دیر.

## علملرین صینیف‌لاندیریلماسی

علملرین صینیف‌لاندیریلماسی (و یا علملرین تصنیفی) خوصوصیله علم فلسفه‌سینده اهمیتلی بیر یئر توتموش، بیر چوْخ فیلوسوف فرقلی تمللرده یولا چیخاراق فرقلی علم تصنیفلرینه چاتمیش‌لار. گرک کؤهنه یونان فلسفه‌سی ایسترسه‌ده داها سوْنرا بۇ فلسفه‌نین تمللرینی اینکیشاف ائتدیرن ایسلام فلسفه‌سی‌نین مشائی مکتبینده علملرین تصنیفی اؤزونه یئر تاپمیش‌دیر. علملرین تصنیفی‌له مشغول اوْلان آریستوتل ان اساس علمین فلسفه اوْلدوغو، بیلیم‌لرین‌سه عومومو اولاراق اوچ اساس کاتقوریادا قیمت‌لندیری‌له مودافیعه ائتمیشدیر. بۇ اوچ کاتقوریا نظری، پراکتیکی و پوئتیک علملر کاتقوریالاری‌نین. بونا گؤره نظری علملر کاتقوریاسیندا مئتافیزیک، ریاضیات و فیزیک ایشتیراک ائدرکن، پراکتیک علملرده اینسان فعل‌لری‌نین رهبرلیگی‌له علاقه‌دار علملر ایشتیراک ائدر. سون اولاراق پوئتیک علملر کاتقوریاسی ایله قصد ادبیات‌دیر و شعر و رئتوریک کیمی علملری ائحتیوا ائدیر. ایستواجی‌لاردا علملرین تصنیفین‌دن اوچ اساس کاتقوریایا سؤیکه‌نیرلر، اونلارین ایره‌لی سوردوگو کاتقوریالار فیزیکا، ائتیک و منطیق کاتقوریالاری‌دیر. ارسطوجو فلسفه‌نی اساس ائدن مشائی مکتبین‌دن ابن سینا ایسه علملرین بنزری شکیل‌ده، ایکی اساس کاتقوریایا آییریر: نظری و پراکتیک . دؤورده علم فلسفه آیریلماسی اولمادیغی اۆچون، بنزری شکیل‌ده، تمل‌ده وار اوْلان فلسفه‌دیر و نظری فلسفه (و یا نظری فلسفه) مئتافیزیک، ریاضیات و فیزیک علملرینی ائحتیوا ائدرکن، پراکتیک فلسفه (و یا عملی فلسفه) ائو رهبرلیگی، سیاست علمی و اخلاق علمینی ایحاطه ائدر . مشائی ائکولدئکی دیگر فیلوسوف‌لاردا، مثلاً فارابی و ابن روشد، علملر تصنیفین‌دن بنزری بیر شکیل‌ده، بؤیوک اؤلچوده ارسطوجو اساس‌دا اله آلمیش‌لار . 10. عصرده اورتایا چیخان ایسلام فلسفه‌سی و علملرینده آنسیکلوپئدیجی قاباقجیل‌لار اوْلان اخوان الصفا حرکتی ائنسیکلوپئدیک کوللیات‌لارینی یارادارکن اورتایا معین بیر علم تصنیفی اورتایا قویموش لاکین بۇ تصنیفی دیگر ایسلام فلسفه مکتبلریندن فرقلی اولاراق تام آریستوتل اساسلی ائتمه‌میش‌لر؛ بۇ تصنیف‌ده آریستوتل‌ین اورتایا قویدوغو علم تصنیفی یالنیز فاکتور تصنیفلردن‌دیر . اخوان الصفانین اورتایا قویدوغو تصنیف ده اوچ کاتقوریا ایستیفاده: پراکتیک-ائییتیم‌سل علملر کاتقوریاسی (الر-ریاضی)، (قویولموش) شریعت (*es-ser’iyye el-va’ziyye*)، و سون اولاراق حقیقی فلسفه (ال- فلسفه ال-حاکئکیه – *el-felsefe elhakîkiyye*) . بۇ کاتقوریالاردان بیرینجی‌سی فردین و جمعیتین پراکتیک حیاتی‌لا علاقه‌دار علملردیر و ائییتیم سل علملری ده ائحتیوا ائدرلر؛ اخلاق علمی (ائتیك) باشدا اولماق اوزره، دیل علملری، شعر و عروض کیمی ادبیات ساحه‌لری، کیمیا و حساب کیمی عددی علملر، تیجارت و زاناات‌لارلا بیرلیکده صنعتلر بۇ کاتقوریایا داخیلدیر . اخوان الصفا دوشونجه‌سینده میستیک قایدالارین اهمیتلی بیر یئره صاحب اولماسی سببی‌له جادو، آسترولوژی کیمی شئی‌لرده بۇ کاتقوریادا بیر علم اولاراق ساییلمیش‌دیر . ایکینجی کاتقوریا اوْلان قویولموش شریعت دینی علملری و یوللاری داخیلدیر؛ قوران ایله علاقه‌دار علملر اوْلان تنزیل، شرح کیمی علملرین یانیندا فیقه و احکام کیمی عملی ایسلام علملری و تصوووف ایله یوخو شرحی کیمی داها میستیک دینی یوللار . حقیقی فلسفه ایسه کلاسیک علملر تصنیفی بنزری بیر تصنیف مالیک‌دیر اؤز ایچینده و دؤرد آنا قولا آیریلیر: ریاضیات، منطیق، طبیعت علملری و ایلاهیات.

فیلوسوف فرانسیس باكون دا علملرین تصنیفی مؤوضوع‌سونا توخونموش، علملری صینیف‌لاندیریرکن آرالاریندا علاقه قوردوغو اینسانی قابیلیت‌لرله (human faculties*") اساس آلمیشدیر. بونا گؤره اوچ تمل اینسانی قابیلیت "یادداش"، "خیال گوجو" و "عقل" دیر. یادداش تاریخ علملرینه برابر گلرکن، خیال گوجو پوئتیک علملره عقل ایسه فلسفه‌یه اویغون گلیر . ائله ائتدیگی تمللر سببی‌له باكونون تصنیفی پسیكولوژی اساسلی بیر تصنیف اولاراق شرح اولونموشدور . باكونون آیریمی داها سونرالار اورتایا چیخان ائنسیکلوپئدیک ایشلری ایله یاناشی علم تصنیفی ایشلرینده ده تأثیرلی اولموشدور؛ مثلاً فران‌سیز آنسیکلوپئدیست‌لرین (عنعنه‌سی) باكونون تصنیفین‌دن ایستیفاده ائدیب‌لر .

موعاصیر دؤوره دوغرو ان ایحاطه‌لی و اهمیتلی علم صینیف‌لامالارین‌دان بیری آمریکالی فیلوسوف و علم آدامی ج. س. پئیرجئ طرفیندن ائدیلمیشدیر. پیرس (C. S. Peirce) علم صینیف‌لاماسیندا، نؤوعلرین تصنیف ائدیلمه‌سینده کوللانی‌لانا پارالئل بیر سیستم قورموش‌دور: بوداق، صینیف، سیرا، فامیلیا، جینس و نؤوع . مثلاً 1902-جی ایل تاریخ‌لی صینیفلاندیرماسیندا آریفمئتیک (*Aritmetik*) بیر علم اولاراق نظری ساحه‌سی‌نین، ریاضیات صینیفینده ایشتیراک ائدن سون‌سوز کولئکسیون‌لار کومانداسینین آلت کوماندالارین‌دان بیریدیر . بۇ صینیف‌لاندیرمادا، ایکی اساس بوداق مؤوجوددور و علم آنلاییشی بۇ ایکی آنا دالا آیری‌لار: نظری و پراکتیک. داها سونرا بۇ ایکی بوداق، باشقا آلت بوداق‌لارا بؤلونور و تصنیف ائتمه صینیف و کوماندالارلا داوام ائدیر . 1903ده‌کی علمی تصنیفاتی، بنزشمک‌له بیرلیک ده داها فرقلی‌دیر؛ بوتون آیریشمالار اوچ‌لودور و خوصوصیله كومته‌نین علمی صینیفلاماسین‌دان تاثیرلنمیش‌دیر .

بو گون عومومو کئچر قبول گؤرن بیر علم صینیفلاماسی (یعنی علملرین تصنیفی) یوخ‌دور؛ نئجه کی بعضی فیلوسوف‌لار علم صینیفلاماسی فیکری باخیمیندان موختلیف پروبلملر اولدوغونو قارشییا قویموش‌دور . علملرین تصنیف ائدیلمه‌سی اوزرینه ایشلر و ماراق ده 20. عصرین باش‌لاریندا بؤیوک اؤلچوده سونا چاتمیش‌دیر . علمین اؤیردیلمه‌سینه و اویره‌دیلمه‌سی‌نده، اینضیباتی واحیدلرین آیریشدیرماسیندا موعاصیر بیلیم‌یوردلاردا عومومییت‌له بیر نئچه آنا دال معین ائدیلیر و علاقه‌دار علملر بۇ بوداق‌لارین آلتیندا چالیشیرلار: فن علملری، سوسیال علملر، تئكنولوژی (کی بونا عومومییت‌له موهندیس‌لیک ده داخیل ائدیلیر) و صنعت ایله بشری علملر؛ سیخلیقلا طیب دا اؤز باشینا بیر بوداق اولاراق بۇ دال‌لاشمادا ایشتیراک ائدر.

== علم فلسفه‌سی ==

علم فلسفه‌سی، علم آنلاییشی‌نین و یا علم ساحه‌لری‌نین مضمون‌لاری‌نی، تمللری‌نی، نتیجه‌لری‌نی، تطبیقلری‌نی و بونلارلا علاقه‌دار یاناشمالاری و اوصوللاری فلسفی معنادا ایرده‌له‌ین فلسفه دالینا وئریلن آددیر . خوصوصیله علم تاریخی‌نده اهمیتلی بیر یئره صاحب اوْلان علم فلسفه‌سی، عومومو اولاراق "علم" آنلاییشی ایله علاقه‌لی اوْلان بیله‌جه‌یی کیمی معین بیر علم ساحه‌سی ایله علاقه‌لی (مثلاً بیولوژی فلسفه‌سی ، فیزیک فلسفه‌سی ، کیمیا فلسفه‌سی  کیمی) ده اولا بیلر .

علم فلسفه‌سی‌نین داها سوبیئکتیو تانیملانابیلمه‌سی ده مومکون‌دور؛ نئجه کی علم فلسفه‌سی ایچری‌سین‌ده‌کی فرقلی جریان‌لار علم فلسفه‌سی‌نی فرقلی تعیین ائتمیشلر . علم ایله فلسفه‌نین علم تاریخی‌نین اول‌لرینده قاریشیق بیر شکیل‌ده تطبیق اولونماسی، بیر چوْخ فیلوسوفون عئینی زامان‌دا علم آدام‌لاری اولماسی و فلسفی اثرلرین عئینی زامان‌دا علمی تاپینتیلاری، قایدالاری دا ساخلاماسی موعاصیر چاغا دوغرو سون تاپمیش و علم ایله فلسفه یاخشی‌جا آیریشمایا باشلامیش‌دیر. بۇ گون آیدین معنادا علم فلسفه‌سی‌ده بۇ آییرما سونراسی، فلسفه‌نین و فیلوسوف‌لارین علم آنلاییشی‌نی عقلی باخیم‌دان اله آلماسی ایله باشلامیش دئییله بیلر . تاریخ بویونجا، بۇ گون علم فلسفه‌سی تاریخی و اینکیشافی‌نین اساسینی تشکیل ائدن بیر چوْخ علم قایداسی ایشلنیب حاضیرلانمیش‌دیر. بونلارین خاریجی‌نده علمین ماهیتی‌نه داییر ده فرقلی آخین‌لار، دوشونجه‌لر علم فلسفه‌سی تاریخینده اؤزونه یئر تاپمیش‌دیر. مثلاً بعضی فیلوسوف‌لار و پوزیتیویزم کیمی آخین‌لار علمین طبیعت و اینسانی ذئهنی ایشلرین بیر محصولو اولدوغونو قارشییا قویارکن، بعضی فیلوسوف و جریان‌لار ایسه بون‌دان فرقلی اولاراق علمین زامانا، مکانا و جمعیته سؤیکه‌نن بیر نؤوع اینسان فعالیتی اولدوغونو مودافیعه ائدیرلر، مثلاً توماس کوهن (Thomas Kuhn) و یورگئن هابئرماس (Jürgen Habermas) بیر فعالیت اولاراق علمین تاریخی و ایجتماعی علاقه‌لرینه و بونلاردان یولا چیخاراق یئنی علم تاریخی آنلاییش‌لاری‌نا و علم تانیم‌لارینا وورغولامیش‌دیر ائتمیشلر ]. موختلیف علم آنلاییش‌لارین‌دان خوصوصیله پوزیتیویست آنلاییش بیر مۆدت  عومومو قبول ائدیلسه‌ده، 20. عصرین ایکینجی یاری‌سیندا جیددی شکیل‌ده سورقولانمیش، تنقید اولونموش، حاقین‌داکی عومومو قانی ده‌ییشیک‌لیک گؤسترمیش و موعاصیر پوزیتیویزم بعضی حددین‌دن آرتیق ایفاده‌لرین‌دن ایمتیناع ائدیب عومومییت‌له داها اورتا منیمسمه‌یه باشلامیش‌دیر  نئجه کی پوست‌مودرنیزمین اورتایا چیخیشی و تأثیرلری، مودرنیست پوزیتیویزمه قارشی‌دیر و موعاصیر علم فلسفه‌سینده اهمیتلی بیر یئره مالیک‌دیر .

علمی اوصول، علمی تاپینتیلار و علملر ایچری‌سینده ایستیفاده ائدیلن آنلاییش‌لار دا علم فلسفی مؤوضوع‌سو اولموشدور. مثلاً علمی قانونلارین تام اولاراق نه اولدوغو، نئجه تعیین اولونماسی لازیم اولدوغو و اگر وارسا گئرچک علمی قانونلارین، سهواً ائدیلمیش اوبیئکتیو اولاراق عومومو کئچر اولمایان عومومی‌لشدیرمه‌دیر نئجه آیریلماسی لازیم اولدوغو علم فلسفه‌سی داخیلینده موذاکیره ائدیلمیشدیر .

علم فیلوسوف‌لارینجا علمین بۇ خوصوصیت‌لره صاحب اولدوغو گؤستریلیر:
* علم اولگوسال‌دیر. علم، فاکتلارا یؤن‌لنه‌رک تصدیق‌لنه بیلن ایفاده‌لری آراشدیرار.
* علم منطیق‌سال‌دیر. علمی ایفاده‌لر، منطیقی باخیم‌دان دوغرو چیخارام‌لار ایله چاتیلمیش، ضدیت‌سیز ایفاده‌لر اولمالی‌دیر.
* علم اوبژئکتیودیر. علم، سوبیئکتیو (اوزنل) ایفاده‌لر ایله دئییل اوبیئکتیو (نسنل) ایفاده‌لر ایله ماراق‌لانار.
* علم تنقیدی‌دیر. علم‌ده‌کی مؤوجود هر قایدا یئنی فاکتلار ایشیغین‌دان چورودوله و یا ده‌ییش‌دیریله بیلر؛ هر قایدانین یئرینی باشقا بیر قایدایا بوراخا بیلر.
* علم گئنل‌له‌یی‌جی‌دیر (عومومولشدیرن‌دیر). علم، تک تک بوتون فاکتلار ایله علاقه‌دار موشاهیده ائتمز؛ بونلار ایله علاقه‌دار عومومو قایدالار و علاقه‌لی‌دیر تاپماغا چالیشیر.
* علم سئچی‌جی‌دیر. علم، هر جور اولگوی‌لا دئییل یالنیز ماراق ساحه‌سینه گیرن و اهمیتلی فاکتلار ایله ماراق‌لانار.

بو خوصوصیت‌لرین خاریجینده علمین بیر سیرا اینانج‌لارا سؤیکندیگی ایفاده ائدی‌لر:
* علم رئالیست‌دیر. بونا گؤره خاریجی دونیا موبتدادان (اوول‌دن) موستقیل و حقیقت‌دیر.
* علم راسیونالیست‌دیر. بونا گؤره دونیا آیدین اولا بیلر و آغلا اویغون بیر دونیادیر. بۇ سببله فاکتلاری عقل یولو ایله قاوراماغا الوئریش‌لی بیر نیظامی واردیر.
* علم ندن‌سل‌جی‌دیر. بونا گؤره طبیعت‌ده‌کی هر شئیین بیر سببی واردیر، طبیعت‌ده‌کی بوتون فاکتلار آراسیندا سبب-نتیجه علاقه‌سی مؤوجوددور.
* علم نیجل‌جی‌دیر. بونا گؤره وار اوْلان هر شئی اؤلچوله.

== علمی اوصول (بیلیم‌سل یونتم) ==


علمی اوصول موختلیف یئنی معلومات الده ائتمک و یا بیلینن بعضی معلوماتلاری تصدیق‌لمک و یا دوزلتمک مقصدی‌له، موختلیف فئنومئن‌لری آراش‌دیرماق اۆچون و کئچمیشده قازانیلمیش، اؤیرنیلمیش بیلگی‌لری تامام‌لاماق اۆچون ایستیفاده ائدیلن اوصوللارین بوتونونه وئریلن آددیر. علمی اوصول (لار) موشاهیده ائدیله بیلر، تجروبی (امپیریک) و اؤلچوله دلیل‌لرین معین بعضی منطیقی پرینسیپ‌لرله آراشدیریلماسینا اساس‌لانیر . علمی اوصول، اوکسفورد اینگیلیس سؤزلوک‌ده بئله تعیین اولونموشدور:

«17. عصردن بری طبیعی علملری خاراکتئریزه ائتمیش، سیستمیک موشاهیده، اؤلچمه، و تجروبه، و فورمولاسیون، تئست ائتمه، و فرضیه‌لر ده‌ییشدیریلمه‌سینی ایحاطه ائدن موحاکیمه ائتمه اوصولودور. »

علمی اوصول دیگر بعضی معلومات الده ائتمه اوصوللارین‌دان، علم، تجروبه و منطیق اساسلی اولماسی ایله فرق‌لنیر. عئینی شکیلده علمی اوصول ایله الده ائدیلن معلوماتین، تکرار ائدیله بیلر تجروبه‌لردن سونرا تکرار چاتیلا بیلر اولماسی لازیم‌دیر. بۇ باخیم‌دان علمی اوصول سیخلیق‌لا وحی اساسلی اوْلان دینی اوصول‌دان فرقلی‌دیر؛ دینی معلومات‌دا اساس سیخلیق‌لا وحی‌دیر حالبوکی وحی تکرار ائدیله بیلر بیر تجروبه اولمادیغی اۆچون علمی بیر اوصول دئییل . هر نه قدر فرقلی علم ساحه‌لرینده و فرقلی معلومات مؤوضوعلاریندا فرقلی، مؤوضوعا خوصوصی‌لشمیش علمی اوصوللار ایستیفاده ائدیلسه ده عومومو بعضی نوقطه‌لر علمی اوصوللارین تملی‌نی تشکیل ائدیر. عومومییت‌له علم آدام‌لاری، آراشدیرماچی‌لار معین بیر فئنومئنی آچیقلاماق آدینا بؤیوک اؤلچوده ال‌لرین‌ده‌کی معلوماتلاری ایستیفاده ائده‌رک فرضیه‌لر ایره‌لی سورورلر ؛ داها سونرا بۇ فرضیه‌یه تئست ائتمک اۆچون موختلیف تجروبه‌لر حاضیرلاییرلار  و تجروبه‌لرین نتیجه‌سینه گؤره بیر فرضیه‌نی دوغرولوغو و یا سهوی اورتایا چیخیر . بعضن بیر فرضیه‌نی دوغرولوغو معین تجروبه‌لر نتیجه‌سینده قبول ائدیلسه‌ده، داها سونرا سهو اولدوغو فرقلی تجروبه‌لر یولو ایله ده ثبوت ائدیله بیلر . بۇ سببله هر جور فرضیه، داوام‌لی اولاراق تجروبه‌لره طبیعی توتولا بیلر. علمی اوصول باخیمیندان، علمی اوصوللار نتیجه‌سینده الده ائدیلن معلوماتلارین پایلاشیلماسی و آرشیولنمه‌سی چوْخ اهمیتلی‌دیر چونکی بۇ معلوماتلار ایشیغیندا عئینی و یا موختلیف یوللارلا علاقه‌دار تجروبه و تئست‌لرین تکرار ائدیلمه‌سی، یئنی‌دن اورتیله‌بیلمه‌سی و ائدیله‌بیلمه‌سی علمی اوصول نتیجه‌سینده مئیدانا گله‌جک معلومات باخیمیندان قاچینیلماز بیر واجیب‌دیر – تجروبه‌لرله عئینی نتیجه تکرار تکرار اورتیله‌بیلدییینده فرضیه قایدا اولماغا یاخینلاشیر.

== علم داییره‌لری و جامیعه‌سی ==

علم ایجتیماعییه‌تی بیر چوْخ فرقلی علم ساحه‌سینده ایختیصاص‌لاشمیش، فرقلی بوداق‌لاردا آراشدیرما ائدن بیر چوْخ علم آدامی و علاقه‌دار تشکیلات‌لاردان عبارتدیر.
=== علم ساحه‌لری ===

زامان ایچینده فرقلی علم ساحه‌لری (دال‌لاری)، و یا آلان‌لاری، خوصوصی‌لشمیش و اینکیشاف ائتمیشدیر. سیخلیق‌لا آکادمیک سوییه‌ده علملرین دال‌لاشماسی ایکی آنا کاتقوریادا اله آلینار. طبیعی فئنومئن‌لری آراشدیران و اینجه‌له‌یه‌ن طبیعت علملری (و یا طبیعی علملر) ایله جمعیتی، فردی و اینسانی فعالیتلری و داورانیش‌لاری آراشدیران و اینجه‌له‌یه‌ن ایجتماعی و بشری علملر. بیولوژی، فیزیک و کیمیا کیمی علملر طبیعت علملرینه اؤرنک‌اولدوق‌دا، سوسیولوژی و آنتروپولوژی کیمی علملر اجتماعی علملره نومونه‌دیر. بۇ تمل ساحه‌لر آراسیندا چوْخ موختلیف علاقه‌لر اولموش، موهندیس‌لیک و طیب کیمی بۇ ساحه‌لرله علاقه‌لی بیر چوْخ تطبیقی اینتیظام ده اولدوغو کیمی خوصوصیله سون عصرده بیر چوْخ اینتئر-دیسیپلینئر بوداق دا اورتایا چیخمیش‌دیر؛ سیبئرنئتیک ، ائکونوفیزیک  و طیبی آنتروپولوژی  کیمی .

ریاضیات علمی تئز-تئز بۇ ایکی اساس کاتقوریادان فرقلی اۆچونجو بیر کاتقوریا اوْلان فورمال علملر کاتقوریاسیندا ایشتیراک ائدر، چونکی هم طبیعت علملرینه هم ده اجتماعی علملره یاخین و اوزاق اولدوغو بیر چوْخ نقطه مؤوجوددور. ریاضیات، معین بیر معلومات ساحه‌سی‌نین اوبیئکتیو، دقت‌لی و سیستم‌لی آراشدیریلماسی باره‌سینده طبیعت علملرینه یاخین‌کن، آراشدیرما متودو کیمی امپیریک یعنی تجروبی اوصوللار باریندیرماماسی باخیمیندان آیری‌لار؛ ریاضیات‌دا الده ائدیلن معلومات امپیریک اوصوللارلا دئییل ده ا پریوری (a priori) ایله دوغرولانیر. فورمال علملر کاتقوریاسی ریاضیاتین یانیندا ایستاتیستیک و منطیق علملرینی‌ده ائحتیوا ائتمک‌ده‌دیر. بۇ ایکی علم، ریاضیات ایله بیرلیکده، بوتون علملر، خوصوصیله امپیریک علملر باخیمیندان اهمیتلی بیر یئره مالیک‌دیر؛ مثلاً فورمال بیلیم‌لرده‌کی موختلیف حادیثه‌لر فیزیکی و بیولوژی علملرده ده بؤیوک اینکیشاف‌لارا سبب اولموشدور. نئجه کی فورمال علملر فرضیه، قایدا و قانونلارین فورمالاشماسیندا، هم شئی‌لرین نئجه چالیشدیغی و اولدوغونا ایستیقامت‌لی (طبیعت علملری) هم‌ده اینسانلارین نئجه دوشوندوگو و داوراندیغینا ایستیقامت‌لی (ایجتماعی و بشری علملر) کشف و تانیملامالاردا حیاتی بیر اهمیتی مالیک‌دیر.

اجتماعی علملرین بیر امپیریک علم اولوب اولماماسی وضعیتی 20. عصردن بری موذاکیره مؤوضوع‌سو اولموشدور. بۇ موذاکیره‌لر اطرافیندا اجتماعی و داورانیش بوداق‌لارین بیر قیسمی علمی اولمادیق‌لاری ائلئشدیری‌لریله قارشیلاشمیش‌دیر. حتی بعضی عالیم‌لر (مثلاً نوبئل موکافاتی صاحبی فیزیکچی پئرسی و. بریدگمان (Percy W. Bridgman)، ) و بعضی سیاست‌چی‌لر (مثلاً آبش سئناتورو کای بایلئی هوتچینسون (Kay Bailey Hutchinson) )، دیگر بوداق‌لارا نیسبتن ایسپئسیفیک (اوزل-خاص)-اولمایان، موعممالی (معمالی) و یا علمی باخیم‌دان یئرسیز تاپدیق‌لاری بعضی بوداق‌لار اۆچون " علم "سؤزجوگونو ایستیفاده قاچینمیشدیرلار.



=== موسیسه‌لر ===

علمی فیکیر، تجروبه و تاپینتیلارین موبادیله‌سی، اونسییه‌ت‌ی و تقدیماتی کیمی مقصدلری گودن علم بیرلیکلرینه اینتیباه دؤورون‌دن بری راست گلینمکده‌دیر. بۇ گونه چاتمیش ان قدیم تشکیلات ایسه ایتالیاداکی Accademia dei Lincei دیر  1660-جی ایل‌ده اینگیلیس رویال سوساییتی (کرال جمعیتی)  و 1666-جی ایل‌ده فرانسیز Académie des Sciences  ایله باشلایاراق، میللی علم آکادئمی‌لری، بیرلیکلری بیر چوْخ اؤلکه‌ده اوْلان سئچمه علمی آراشدیرما و معلومات قوروم‌لاردیر.

بیر چوْخ اولوس‌لار آراسی (میلتلرآراسی) علمی تشکیلات، مثلاً میلتلرآراسی علم شوراسی‌نین (*International Council for Science*)، فرقلی میللت‌لرین علم بیرلیکلری، جامیعه‌لری آراسیندا امکداش‌لیغی اینکیشاف ائتدیرمک و تشببوثکار اولماق مقصدی ایله قورولموش‌دور.

=== یازین ===

بو گونه قدر بؤیوک چئشیتلی‌لیک‌ده علمی یازین‌لار نوماییش اوْلونموشدور و نوماییش اوْلونماغا داوام ائدیلیر. . علمی ژورنال اونیوئرسیتئت‌لرده و دیگر موختلیف آراشدیرما تشکیلات‌لاریندا آپاریلان آراشدیرمالارین نتیجه‌لرینی سندلشدیرمک و چاتدیرماق‌دا؛ علمی آراشدیرمالارین و ایشلرین بۇ سببله ده علمین آرشیوسل بیر قئیدی اولما فونکسیاسینی گؤرمکده‌دیرلر. ایلک علمی ژورنال، ژوورنال دئس ائسچاوانس (Journal des Sçavans) و آردین‌دان گلن فیلوسوفیكال ترانساكشن (Philosophical Transactions)، 1665-جی ایل‌ده یاییملانماغا باشلانمیش‌دیر. او زامان‌دان بویانا نیظام‌لی نشرلرین عومومو سایی دورمادان آرتمیش‌دیر کی 1981-جی ایلده ائدیلن بیر تخمینه گؤره یایینداکی جمعی علمی و تئکنیکی ژورنالین سایی 11.500 'دو.

بیر چوْخ علمی ژورنال معین بیر علم ساحه‌سینی ایحاطه ائدیر و او دال‌داکی آراشدیرمالاری یاییم‌لاماق‌دا (نشر اولماق‌دا)، تقدیم ائتمک‌ده‌دیر؛ آراشدیرمالار نورمال‌دا علمی بیر تئز فورماتیندادیر(فرمت‌ینده‌دیر). علم موعاصیر جمعیت‌لرده او قدر مشهور و نوفوذلودور کی عومومییت‌له اوغورلارین، خبرلرین و علم آدام‌لاری‌نین هوس‌لری‌نین داها گئنیش کوتله‌لره کؤچورولمه‌سی لازیم گؤرولور.

علمی ژورنال‌لار، مثلاً نیو سایئنتیست (New Scientist) و یا سایئنتیفیك آمئریكن (Scientific American)، داها گئنیش اوخوجو کوتله‌سی‌نین طلب‌لرینه جاواب وئرمک‌ده و بعضی آراشدیرما ساحه‌لرین‌دکی قئیده‌دیر کشف و حادیثه‌لر داخیل بیر چوْخ مشهور آراشدیرما ساحه‌نین تئکنیکی اولمایان خلاصه‌لرینی تقدیم ائتمک‌ده‌دیر. بون‌دان باشقا، سطحی اولاراق، علم فانتاستیکا نؤوعو، تمل‌ده فانتاستیک بیر طبیعته صاحب اولسا دا، عومومو اولاراق جمعیتین خیال گوجونو جذب‌ائتمک‌ده و بلکه علمی اوصوللاری دئییل اما علمی فیکیرلری چات‌دیرماق‌دادیر.

== تنقیدلر و موذاکیره‌لر == 
=== علم، سؤزده‌بیلیم و علم خاریجی ===

اؤز باشینا قانونی‌لیک قازانامایاجاق اوْلان و بۇ سببله علم کیمی رفتار گئیینه‌رک اؤزونه حاق قازاندیرماغا چالیشان هر هانسی بیر یئرلشمیش معلومات توپلوسونا علم اولاراق قبول ائدیلمز؛ بونلارا عومومییت‌له سرحد-علم (*fringe science*) و یا آلتئرناتیو علم دئییلمک‌ده‌دیر. بونلارین ان بؤیوک چاتیشمازلیغی، طبیعی علملرین تملینی مئیدانا گتیردیگی کیمی طبیعی علملرین اینکیشافینا کؤمک اولان، دیققت‌له نظارت ائدیلن و اطراف‌لیجا آراشدیریلیب، شرح اوْلونان تجروبه‌لردن محروم اولمالاری‌دیر. بیر باشقا تئرمین‌ده زیبیل علم‌دیر. چؤپ علم (*junk science*)، اصلینده قانونی، دوغرو ساییلا بیله‌جک موختلیف علمی نظریه و معلوماتلارین، سهو بیر شکیلده و یا سهواً علئیه‌دار بیر طرفی، مؤوقعی مودافیعه ائتمه مقصدلی ایستیفاده‌سی‌دیر. تئریمین ایستیفاده‌سینده عومومییت‌له ایدئولوژی و یا سیاسی اؤن موحاکیمه و فاکتورلار دا سؤز مؤوضوع‌سودور. تیجارت اعلان‌لارین چوْخ موختلیف بیر قیسیمی‌ده بۇ کاتقوریایا دوشور. سون اولاراق، بۇ تئرمین‌لرین آیری و فرقلی اولاراق، علمی فیکیرلرین یاخشی نیت‌لی اولسادا سهو، کؤهنه‌لمیش، اسکیک و یا چوْخ ساده‌لشدیریلمیش نوماییشی و تظاهورلرینه ده راست‌لانماق اولور.

بیر چوْخ معلومات بوتونو و ساحه‌سی‌نین حقیقتاً علم (ساحه‌سی) اوْلوب اولمادیغی موباحیثه مؤوضوع‌سو اوْلموشدور. بۇ باره‌ده موذاکیره‌لر و فیکیر آیری‌لیق‌لاری اوْلدوقجا بؤیوک سای‌دادیر و سوسیال و داورانیش علملر کیمی بعضی ساحه‌لر موختلیف تنقیدچی‌لر طرفیندن علم‌دن کنار اولماق‌لا گوناه‌لاندیریلمیش‌دیر. موختلیف ساحه‌لردن بیر چوْخ آدام، مثلاً نوبئل موکافاتی صاحبی فیزیکچی پئرس و. بریدگمان (Percy W. Bridgman)  کیمی بعضی عالیم‌لر و مثلاً آبش سئناتورو کای بایلئی هوتچینسون (Kay Bailey Hutchinson)  کیمی بعضی سیاست‌چی‌لر، دیگر بوداق‌لارا نیسبتن ایسپئسیفیک-اولمایان، موعممالی و یا علمی باخیم‌دان یئرسیز تاپدیق‌لاری بعضی بوداق‌لار اۆچون "علم" سؤزجوگونو ایستیفاده قاچینمیشدیرلار. بعضی فیلوسوف‌لار دا بۇ باخیم‌دان فرقلی فیکیرلر تقدیم ائتمیشلر؛ مثلاً کارل پوپئر (Karl Popper) علمی اوصولون  و دلیل‌لرین  وارلیغینی رد ائتمیشدیر. پوپئره گؤره یالنیز بیر دنه ائورن‌سل (اونیوئرسال) اوصول واردیر؛ منفی سیناق و یانیلما اوصولودور. بو، علم، ریاضیات، فلسفه، سنت وس. داخیل اینسان ذئهنی‌نین بوتون محصول‌لارینی ایحاطه ائتدیگی کیمی، حیاتین تکامولونو ده ایحاطه ائدر. همچینین پوپئر، تنقیدی راسیونالیزم (پوپپئر، آلبئرت) ایله فرانکفورت مکتبی (آدورنو، هابئرماس) آراسین‌داکی اجتماعی علملرین متودولوژی‌سینی مؤوضوع آلان فلسفی بیر موذاکیره اولان، پوزیتیویزم موذاکیره‌سینه ده ایشتیراک ائتمیشدیر .

=== فلسفی باخیش و مرکز ===

تاریخ‌چی ژاک بارزون (Jacques Barzun) علمی "تاریخ‌ده‌کی هر اینانج قدر فاناتیک بیر اینانج" اولاراق تعیین ائتمیش و اینسان یارانماسی باخیمیندان تامام‌لایان اوْلان معنا دوشونجه‌لرینی باسدیرماق مقصدی‌له علمی دوشونجه‌نین ایستیفاده‌سینه قارشی خبردار ائتمیشدیر. كارولین مئرچانت (Carolyn Merchant)، تئودور آدورنو (Theodor Adorno) و ائ. ف. شوماخر (E. F. Schumacher) کیمی بیر چوْخ موعاصیر دوشونر 17. عصرده‌کی علمی اینقیلابین علمی طبیعتی و یا حیکمتی آنلاماغا چالیشان بیر مركزدن، طبیعتی اؤز منفت‌لری اۆچون ایستیفاده ائتمک (مانیپولیاسیا ائتمک) اوداغینا کایدیردیغینی و علمین طبیعتی مانیپولیاسیا ائدیشی‌نین سونوندا قاچینیلماز بیرده اینسانلاری‌دا مانیپولیاسیا ائتمه‌سینه گتیریب چیخاراجاغینی دوشونموش‌لر. همچینین، نیجئل اؤلچوم‌لرین علمین مرکزینده اولماسی، علمین دونیانین اهمیتلی نیتئل بوجاق‌لارینی گؤره بیلمه‌دیگی تنقیدلرینه گتیریب چیخارمیش‌دیر.

علمین ایجرااسیندا، ائتیک و ایش اخلاقی‌نین ایدئولوژی بیر شکیل‌ده رد ائدیلمه‌سی‌دیر ساختاکارلیق، اینتیهال و معلومات تحریفی کیمی موختلیف فورمالارداکی نتیجه‌لری بیر چوْخ عالیم طرفیندن تنقید اوْلونموش و یئریلمیشدیر. فیلوسوف بئرنارد روللین (Bernard Rollin)، "علم و ائتیک" (*Science and Ethics'') آدلی اثرینده، ائتیک و اخلاقین علم ایله علاقه و دیققت‌ینی رد ائدن ایدئولوژی فیکیری آراشدیرار و اساس ائتیک آنلاییشی‌نین و قایدالاری‌نین اؤیره‌دیلمه‌سی‌نین، علمی تحصیلین ایمتیناع و آیریلماز بیر عونصورو اوْلدوغونو مودافیعه ائدیر.
آ

### مدیا و علم تارتیشماسی

کوتلوی مدیا، بیر-بیری‌له یاریشان فرقلی علمی ایددیعالاری، بۇ ایددیعالارین علمی جامیعه‌ده‌کی قبول اوْلونماسی و گووه‌نیله‌بیلیرلیغینی تام اولاراق، قطعی بیر شکیل‌ده یانسیتمالارینی انگلله‌یه‌ن موختلیف تضییق‌لره معروض قالماقدادیر. علمی بیر موذاکیره‌ده فرقلی طرف‌لره نه قدر آغیرلیق وئریله‌جه‌یینی تعیین ائتمک، موباحیثه‌نین مؤوضوع‌سو حاقّیندا تجروبه و معلوماتی طلب ائدیر. چوْخ آز ژورنالیست گئرچک معنادا علمی معلوماتا صاحب اوْلدوغو کیمی، معین علمی مسئله‌لر اوزرینه معلوماتا صاحب اوْلان بیر ژورنالیست بئله بیردن خبرینی ائتمه‌سی لازیم اوْلان دیگر علمی مسئله‌لر اوزرینه آز شئی بیلیر اولا بیلر.

### اپیستمولوژیک چاتیشمازلیق‌لار

پسیكولوق كارل یونگ‌ه (Carl Gustav Jung) گؤره هر نه قدر علم طبیعتین هر ایستیقامتینی، تام اولاراق آنلاماغا چالیشسادا ایستیفاده ائدیلن تجروبی اوصوللار آنجاق صونعی و محدود سوال‌لار اورتایا آتاجاق و بۇ سببدن یالنیز قیسمی جاواب‌لارا اولاشیلابیلینه‌جک‌دیر. روبئرت آنتون ویلسون (Robert Anton Wilson)، علمین سوال سوروشماق‌دا ایستیفاده ائتدیگی واسطه‌لرین چیخاردیغی جاواب‌لارین یالنیز ایستیفاده ائدیلن واسیطه‌لر باخیمیندان معنالی جاواب‌لار اوْلدوغونو و علمی کشفلرین اینجه‌لنه‌بیله‌جه‌یی تامامی‌له اوبیئکتیو بیر باخیش بوجاغی‌نین اولمادیغینی قارشییا قویاراق علمی تنقید ائتمیشدیر.

### علم و دین

علم ایله دین آراسین‌داکی علاقه، ایکی‌سی‌ده سون درجه گئنیش مؤوضوعلاری اله آلدیغی اۆچون سون درجه فرقلی فورمالارا مالیک‌دیر. علم و دین بیر-بیرین‌دن فرقلی اوصوللارا و سوال‌لارا مالیک‌دیر. علمی اوصول طبیعی، فیزیکی و مادی مؤوضوعلارا اؤلچمه، حسابلاما و تعیین اساس ائدن امپیریک (تجروبی) بیر شکیل‌ده یاخینلاشار. دینی اوصوللار ایسه کاینات‌داکی روحانی مساله‌لری، وارلیق‌لاری فؤوق‌الطبیعی نوفوذ و ایلاهی وحی کیمی آنلاییش‌لارلا شرحه و آنلاماغا چالیشار. تاریخی اولاراق علمین دین ایله اوْلان علاقه‌سی سون درجه مورککب‌دیر. دینی دوکترینالار و سبب‌لر زامان زامان علمین اینکیشافینی تاثیرلرکن، علمی معلومات‌دا دینی اینانج‌لاری تأثیر ائتمیشدیر.

تاریخ بویو بعضی موتفکیرلر علم ایله دینین اوزلاشاماز و بیر-بیرینه قارشی مشغولیت‌لری اوْلدوغونو قارشییا سورسه‌ده،-کی بۇ عومومو اولاراق علمین سورغولاماغا دایانماسی، دینین ایسه سورغولامادان اینانماغی گرکدیرمه‌سی‌ندن قایناق‌لانماق‌دادیر. – بعضی موتفکیرلرده عکسینی ایددیعا ائتمیشدیر. خوصوصیله 19. عصرین معین دؤورلرینده دین ایله علمین بیر-بیرینه موخالیف اوْلدوغو گؤرونوشو قازانمیش‌دیر. بۇ دؤورلرده اینکیشاف ائتدیریلن موخالیفت، علئیه‌دارلیق تئزی‌سینه گؤره علم ایله دین آراسیندا هر هانسی بیر قارشی‌لیق‌لی تأثیر هر دایم قارشی‌دورمایا گتیریب چیخاراجاق و دین‌ده، یئنی علمی فیکیرلره قارشی، تجاووزکار اوْلان طرف اولاجاق. هر نه قدر بۇ آنلاییش 19. عصرده جان ویلیام دراپئر (John William Draper) و آندرو دیجکسون وایت (Andrew Dickson White) کیمی ایسیم‌لرجه یایقین‌لاشدیریلمایا چالیشیلمیش‌سادا علم ایله دین آراسین‌داکی تاریخی و بوگونکو قارشی‌لیق‌لی تأثیری، قارشی‌دورما آنلارین‌دان امکداش‌لیق آنلارینا قدر، شرحه کافی اولمامیش‌دیر. نئجه کی گرک کوپرنیک (Mikolaj Kopernik)،]], گالیله (Galileo Galilei)، كئپلئر (Johannes Kepler) و بویله (Boyle) کیمی قرب علم تاریخینده یئر آلمیش اهمیتلی آدلار، ایسترسه ده ابن‌سینا  بیرونی  و ابن-ی هئیثم  کیمی شرق علم تاریخی‌نده یئر آلمیش اهمیتلی آدلار اوْلدوق‌جا دین‌دار و اینانج‌لی اینسانلار ایدی. بونونلا بیرلیکده، علم ایله دینین تاریخ ایچینده ضد دوشدوگو مسئله‌لر ده اوْلموشدور و علم ایله دینین اوزلاشماسی‌نین مومکون اولمادیغینی مودافیعه ائدن‌لر بۇ گون ده موجوددورلار. مثلاً اینگیلیس تکامول بیولوژی متخصصی ریچارد داوكینز (Richard Dawkins) علم ایله دینین اوزلاشماسینین مومکون اولمادیغینی شیددت‌له مودافیعه ائتمک‌ده‌دیر. عکس فیکیرده اوْلان علم آدام‌لاری و یازی‌چی‌لار دا مؤوجوددور؛ آبش‌لی بیولوق کئننث آر. میللئر (Kenneth R. Miller) کیمی.

تاریخ بویونجا دین ایله علمی بیرلشدیرمه‌یه چالیشان، بیر-بیری‌له چلیشمه‌یه‌ن اوصوللار اوْلدوغونو ایره‌لی سورن و حتی بیر-بیرلرینی تامام‌لادیغی‌نی دوشونن‌لرده اوْلموشدور. زامان-زامان دینی کانی‌لارین علمی اوصوللارلا و یا علمی کانی‌لارین دینی اوصوللارلا شرحه چالیشان‌لار اوْلموشدور. مسالن، ابن‌سینا تانری‌نین وارلیغینی عقل و منطیق یولو ایله شرحه چالیشمیش‌دیر. بونا علاوه اولاراق، خوصوصیله موعاصیر چاغ‌دا، بعضی‌لری علم و دینین بیر-بیرین‌دن موستقیل اوْلدوغونو، هومانیتار تجروبه‌نین بیر-بیری‌له ماراق‌سیز ایستیقامت‌لری‌له مشغول اوْلدوقلاری و بۇ سببله بیر-بیرلری‌نین ساحه‌سینه بولاشمادیق‌جا، اؤز ساحه‌لری ایچری‌سینده، پروبلئم‌سیز بیر شکیل‌ده بیرلیکده وار اولا بیله‌جک‌لرینی ایره‌لی سورموش‌دولر.آما بۇ چوْخ دا مومکون اولمامیش‌دیر.

## عالیم‌لر
عالیملرین مقصدی مؤوجود ایش شرایطینده بیرباشا و یا دولایی یول‌لا اینسانلارین حیات طرزی‌نین یاخشیلاشدیریلماسین‌دان عبارتدیر. اونا گؤره‌ده، تاریخ بویو عالیم‌لرین ایشلری دؤولت‌لرده سؤز صاحبی اوْلان شخص‌لر و قوروم‌لار طرفیندن دستکلنمیش و نظارت ائدیلمیشدیر. ایلک تشکیل اوْلونموش شکیلده آپاریلان علمی ایشلره قدیم یونانیستاندا، پلاتون آکادئمیاسیندا راست گلینیر. اول‌لر علمله مشغول اوْلان شخص‌لر سارای اعیان‌لاری کیمی خصوصی ایمتیازلارا مالیک اولسالاردا، سوْنرادان اونلارا وئریلن علمی درجه‌لرله جمعیتده ائلیتار بیر طبقه یارانمیش‌دیر.

## علملر دوکتورو

علم‌ایله مشغول اولان، بۇ ساحه‌ده هر هانسی بیر پروبلئمی تک‌باشینا، مؤوجود واسیطه‌لرین و اوصوللارین کومک‌ایله حلل ائده بیلن شخص‌لر اوْرتا عصرلردن باشلایاراق قرب مدنیتینده "دوکتور" آدینی داشیمیش‌لار. ایلک دوکتور علمی درجه‌سی، تاریخی منبع‌لره گؤره 12 یول 1219-جو ایلده بولونیادا پاپا III هونوری طرفیندن وئریلمیش‌دیر. دوکتور سؤزو لاتین دیلین‌دکی دوجتوس – "اؤیردیلمیش" سؤزون‌دن‌دیر. بو، علم ساحه‌سینده وئریلمیش ان یوکسک درجه ساییلیر. بۇ علمی درجه‌نی آلماق اۆچون نامیزد حازیرلادیغی دیسسئرتاسیانی (لات. دیسسئرتاتیو – "موذاکیره ائتمک"، "تدقیق ائتمک") آچیق موذاکیره زامانی موتخصلرین ایشتیراکی ایله تشکیل اوْلونموش شورا و آزاد ایشتیراک‌چی‌لارین قارشی‌سیندا مودافیعه ائتمه‌لی ایدی. اوْرتا عصرلرده مودافیعه پروسسی بیر نئچه آندایچمه پروسسین‌دن عبارت ایدی. بونلاردان اونیوئرسیتئتین رئکتورو قارشی‌سیندا آندایچمه اساس ساییلیردی. بون‌دان علاوه نامیزد بیر گیزلی و بیر آچیق ایمتاحان وئرمه‌لی‌ایدی. گیزلی ایمتاحان دیسسئرتاسیادا قئید اوْلونان تئزیس‌لرین فاکولته پروفئسسورلاری (ماگیستری رئگئنتئس) قارشی‌سیندا، اکثر حال‌لاردا آچیق هاوادا مودافیعه اوْلونماسین‌دان عبارت ایدی. ایمتاحانی وئردیک‌دن سوْنرا نامیزد آچیق موذاکیره‌یه، دیسپوتاتیونا (لات. دیسپوتاتیونئس – "موباحیسه") بوراخیلیردی. بورادا نامیزد اؤز علمی یئنی‌لیکلرینی پوبلیکا قارشی‌سیندا مودافیعه ائتمه‌لی ایدی. بۇ مرحله‌ده پروفئسسورلاردان علاوه تاماشاچی‌لار آراسیندا اه‌یلشن هر بیر شخص نامیزه‌ده سوال وئرمک حوقوقونا مالیک ایدی. مودافیعه‌دن سوْنرا پروسسین سونونجو و طنطنه‌لی حیصصه‌سی اوْلان ایناوقوراسیا (لات. ایناوگورو – "تعیین ائتمک" (وظیفه‌یه)) کئچیریلیردی. بۇ زامان نامیزد سیموولیک اشیالارلا تلطیف اوْلونوردو. بورایا کیتاب، بیر قیزیل اوزوک و بئرئت فورمالی دوکتور پاپاغی داخیل ایدی. بۇ عادت-عنعنه ایل‌لر کئچسه‌ده، قرب مکتبلرینده اؤز ایلکین فورماسینی قورویوب ساخلایا بیلمیش‌دیر.

## میلتلرآراسی علمی موکافات‌لار

علمی نایلیت‌لره گؤره عالیم‌لره آشاغی‌داکی میلتلرآراسی نوفوذلو موکافات‌لار وئریلیر :
* نوبئل موکافاتی — دونیادا ان نوفوذلو علمی موکافات. ایل‌ده بیر دفعه دؤرد علم ساحه‌سی اوزره وئریلیر. اونا پارودیا کیمی شنوبئل موکافاتی ده وئریلیر.
* فیلدسوو موکافاتی — ریاضیات ساحه‌سینده بؤیوک نایلیه‌لره گؤره. ایسپانیا کرالی طرفیندن تقدیم ائدیلیر.
* رولف نئوانلیننی موکافاتی — اینفورماتیکانین ریاضی آسپئکت‌لرینده بؤیوک اوغورلارا گؤره.
* کارل فریدریخ قاوسس موکافاتی — دیگر علملرده کشفلر واسیطه‌سی ایله ریاضیاتا بؤیوک تؤحفه‌لره گؤره.
* کراوفورد موکافاتی — موکافات آشاغی‌داکی ایستیقامت‌لر اوزره وئریلیر: آسترانومیا، ریاضیات، بیولوژی علملر، یئر حاقیندا علملر.
* آبئل موکافاتی — ریاضیاتین اینکیشافینا تؤحفه‌یه گؤره.
* شاو ایفو موکافاتی — آسترانومیا، ریاضیات، طیب و حیات حاقیندا علملره وئریلن بؤیوک تؤحفه‌لره گؤره.
* تیورینق موکافاتی — حسابلاما تئکنیکاسی آسوساسیاسی طرفیندن اینفورماتیکا ساحه‌سینده وئرییلن موکافات.
* میخایل لومونوسوو آدینا بؤیوک قیزیل مئدال— روسیه علملر آکادئمیاسینین عالی موکافاتی.
* دمیتری مئندئلئیئو آدینا بؤیوک قیزیل مئدال — روسیه علملر آکادئمیاسی‌نین کیمیا علمی ساحه‌سینده بؤیوک ناییلییه‌ت‌لره گؤره موکافاتی.

## بیر ده باخ
بیلیک

بیلگی

بیلیشیم

## قایناقلار


بؤلمه:بیلیک
بؤلمه:الیفبا اساسیندا سئچیلمیش مقاله‌لر