open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
کوردوبا (ایسپانیا)

**کوردوبا (ایسپانیا)** (ایسپانجا: Córdoba, Spain)  ایسپانیادا بیر یاشاییش منطقه‌سی‌دیر بۇ شهرین مساحتی ۱۲۵۳ کیلومتر موربّع دیر. ۱۰۶ متر دنیز سویه‌سیندن اۇجالیقی وار. سوْن نۆفوس تخمین‌لرینه گؤره ۳۲۶۶۰۹ نفر دیر.

## گؤرونتولر

File:Vista de Córdoba (1567). Anton van den Wyngaerde.jpg
File:Veterinaria . Córdoba.JPG
File:SenecaELWI.jpg
File:Sede de CajaSur.jpg
File:Salmorejo cordobes.jpg
File:Rosa de los vientos.svg
File:Renfe clase 100.JPG
File:Puente romano y mezquita.jpg
File:Paseo de Córdoba (Córdoba, Spain).jpg
File:Parque de Miraflores.jpg
File:MuseoJulioRomerodeTorres01.jpg
File:Mosque Cordoba.jpg
File:MonGranCapitan01.jpg
File:MonAlhakenII01.jpg
File:Mezquita de Córdoba.jpg
File:Mausoleoromano.jpg
File:Maimonides01.jpg
File:Logo PSOE-A.svg
File:JulioRomero.jpg
File:IDM Fontanar, Córdoba.jpg
File:Hombre Río (Cordoue).JPG
File:Fuente de los Jardines de Colón (Córdoba, Spain).jpg
File:Flag of Córdoba, Spain.svg
File:File:File:File:File:Lourdes Mohedano 2013 Kiev.PNG
File:Fachada del Gran Teatro de Córdoba.jpg
File:Fachada de la Real Colegiata de San Hipólito.jpg
File:Distritos de Córdoba.svg
File:Cruz de la Plaza del Cardenal Toledo (Córdoba, España).jpg
File:CristoFarolesCordobaJul07.jpg
File:Cordoue-vue-du-ciel.jpg
File:CordobanuevaELWI.jpg
File:Conjunto sombreros.jpg
File:Clima Córdoba (España).PNG
File:Ciudad de los Niños, Córdoba (España) (3).jpg
File:Batalla de las flores 03.jpg
File:Statue of Averroes (Córdoba) - BAE09705.jpg
File:Ayuntamiento de Córdoba.jpg
File:Autobus Aucorsa (Córdoba, España).jpg
File:Alcazar (12).jpg
File:4-77857W 37-Cordoba-Spain.png
File: Cordoue,_quartier_historique.jpg


## بیرده باخ
ایسپانیا شهرلرین لیستی
## قایناقلار

*ایسپانیا ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Córdoba (España)»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۷ مارس ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر). 

بؤلمه:ایسپانیا شهرلری
یئردن آیا قدر

**یئردن آیا قدر** ()، ژول ورن الی ایله یازیلمیش بیر رومان کیتابیدیر.

## قایناقلار

بؤلمه:رومان کیتابلاری
اون فرمان

**اوْن فرمان** یوخسا **اوْن امر** (عربجه:*وصايا عشر*، عبرانیجه:*עשרת הדברו*، لاتینجا:*Decalogus*) دینی اعتیقادا گؤره موسی‌یا سینا داغیندا تانری طرفیندن ایکی داش لؤوحه‌سی اۆستونده وئریلدیگی سؤیلنن بیر سری دینی و اخلاقی تعلیملر بۆتونودور. امرلر تورات چیخیش باب/۲۰ ده یئر آلیر.
## امرلر
۱-مۆقابیلینده آیری بیر تانری اوْلمایاجاق.
۲-اؤزون اۆچون بوْت دۆزلتمه، یۇخاریدا گؤی‌لرده اوْلانین، یا آشاغیدا یئرده اوْلانین، یا یئرین آلتیندا سۇلادا اوْلانین هئچ صۇرتینی دۆزلتمه‌یه‌جکسن، اوْنلارا اییلمه‌یه‌جکسن و ا‌وْنلارا عیبادت ائتمه‌یه‌جکسن.
۳-یهوه‌نین، تانری‌نین آدینی بوْش یئره آغیزا گتیرمه‌یه‌جکسن.
۴-سبت گۆنو تقدیس ائتمک اۆچون اوْنو خاطیرینده تۇتاجاقسان. آلتی گۆن ایشله‌یه‌جکسن و بۆتون ایشینی گؤره‌جکسن، فقط یئددینجی گۆن اَفندین ربّه سبتدیر. سن و یا اوْغلون، قیزین و نؤکر و کنیزین و حئیوانلارین و قاپیدا اوْلان غریبین هئچ بیر ایش گؤرمه‌یه‌جک. چۆنکو ربّ گؤی‌لری، یئری و دنیزی و اوْنلارادا اوْلان بۆتون زادلاری آلتی گۆنده یاراتدی.
۵-آتا و آنانا حؤرمت ائده‌جکسن.
۶-اینسانلاری اؤلدورمه‌یه‌جکسن.
۷-زینا ائتمه‌یه‌جکسن.
۸-اوْغورلوق ائتمه‌یه‌جکسن.
۹-قوْنشویا قارشی یالان شاهیدلیک ائتمه‌یه‌جکسن.
۱۰-قوْنشونون ائوینه طاماح ائتمه‌یه‌جکسن. قوْنشونون آروادینا، نؤکر و یا کنیزینه یا اؤکوزونه، ائششَگینه یا قوْنشونون هئچ بیر شئیی‌نه طاماح ائمه‌یه‌جکسن.

## قایناق

بؤلمه:دین
بؤلمه:یهودیت
بؤلمه:اون امر
بؤلمه:Biblical phrases
بؤلمه:Book of Deuteronomy
بؤلمه:Book of Exodus
بؤلمه:Biblical law
بؤلمه:Codes of conduct
بؤلمه:Commandments
بؤلمه:Jewish ethics
بؤلمه:Jewish law and rituals
بؤلمه:Judeo-Christian topics
بؤلمه:موسی
بؤلمه:Mosaic law in Christian theology
تورات

**تَوْرات** یوخسا اسکی عهد (عبرانیجه: תּוֹרָה)، (عبری یازیدا: توراه) یهودیلر)ین مقدس کیتابی و موسی یا وئریلمیش شریعت یازیلاردیر.

## قایناق

بؤلمه:یهودیت
بؤلمه:دین
مسلم بن عوسجه اسدی

**ابو حجل مسلم عوسجه**  (عرب دیلی: ابوحَجَل مسلم بن عوسجه الأسدي‎‎) بنی اسد ائلیندن.علی و حسین صحابه سی ایدی.

## قایناق
https://en.wikipedia.org/wiki/Abu_Hajal_Muslim_ibn_Awsaja مسلم بن عوسجه اینگیلیسیجه ویکی پدیا (اوکتوبر 2016)

بؤلمه:کربلا حادیثه‌سی
عبدالله بن عمر

**عبدالله بن عمر** -ایکینجی خلیفه عمر بن خطاب اوْغلو .آدلیم حدیث روایت ائدن.

## یاشام
عمر اوْغلو عبدالله چوخلو مذهب و ایسلام یولون گئدیب و عبادت ایشلرینده چالیشیردی.جیسمی و گوجو ضعیف و گوجسوز و ساوش ایشلرینده عاجیز اولوردو .هئچ بیر ساواشدا اولمادی و موسلمانلار آراسیندا اوْلان ساواشلاردان دالی چکیلیب.اوچ دفعه خلافتی قبول ارد ائدیب .بیر دفعه عثمان بن عفان اؤلومونه, ایکینجی دفعه صفین دؤیوشونده حکمیتده و اۆچونجو دفعه معاویه اؤلومونه خلافی اونون اۆچون آدوئردیلر و عبدالله خلافتی قبول ائدمه دی.

پئیغمبر هیجرتیندن قاباق و بیلنمئز بیر ایلده دونیایه گلیب.پئیغمبر چاغیندا اوشاق ایدی.آتاسی ایله مکه دن مدینه شهرینه کوچدو و موسلمان اولدو.خندق ساواشیندا 15 یاشی اولوردو و بیرینجی ساواشی خندق ساواشی اولدو.سون ایللره موته ساواشی و مکه ساواشیندا قوشونچو اولدو.نهاوند دئویوشونده و ایران ساواشیندا اولدو.

80 ایلدن چوْخ یاشادی و عرفه دن قایدان چاغدا حجاج قوشونچوسو جماعت ایچره یورودو و عبدالله ین عمر بۇ قاریشیقدا ایاقینا نیزه دگدی و یارالاندی بۇ یارا چیرک ائله دی و جانین ایتیردی.

## قایناق

Veccia Vaglieri, L. “ʿAbd Allāh b. ʿUmar b. al-K̲h̲aṭṭāb”. In Encyclopaedia of Islam. vol. 1, A-B. second ed. Leiden: E. J. Brill, 1986. 53-4. ISBN ‎90-04-08114-3.*

بؤلمه:صحابه لر
حبیب بن مظاهر

**حبیب بن مظاهر(مظهر) اسدی**(عرب دیلی: حبیب بن مُظهر (أو مظاهر) بن رئاب الأسدی الکِنْدی، ثمَّ الفقعسی)-شیخ طوسی یازیسیندا-علی ,حسن بن علی وحسین بن علی صحابه سی ایدی.

## قایناق

بؤلمه:عاشورا
بؤلمه:Sahabah favored by Shias
بؤلمه:People killed at the Battle of Karbala
بؤلمه:Twelvers
بؤلمه:Year of birth missing
بؤلمه:680 deaths
نیتروژن

**نیتروژن** یوخسا **آزوت** ()، شیمیایی بیر نوع قازدیر.علامتی N اتوم سایی‌سی 7 فلز دئیل و طبیعتده قاز شکیلده گوروشور. بو ماده نی ۱۷۷۱ ایلین ده ایسکاتلندلی فیزیک بیلیم اینسانی دنیل رادرفورد کشف اله دی .

## قایناق‌لار
فارسیجا ویکی پدیا https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%DB%8C%D8%AA%D8%B1%D9%88%DA%98%D9%86

بؤلمه:شیمی
سینا داغی

بندانگشتی|سینا داغی
**سینا داغی** *(عربجه:جبل موسى)*— میصرده سینا یاریم‌آداسیندا یئرآلان ۲.۲۸۵ متیر اۇجالیغی اوْلان بیر داغدیر. ابراهیمی دینلر تاریخینده ده اهمیّتلی بیر یئره صاحیبدیر. تۇراتا گؤره موسی‌نین تانری ایله دانیشدیغی و اوْن امری آلدیغی یئردیر.


Sinai-Mosesberg-100-2009-gje.jpg
Sinai-Mosesberg-134-Morgendaemmerung-Mond-2009-gje.jpg
Sinai-Mosesberg-152-angestrahlte Berge-Prozession-2009-gje.jpg
Sinai-Mosesberg-170-Blick zum Katharinenberg-2009-gje.jpg
Sinai-Mosesberg-178-heilige Messe-2009-gje.jpg
Sinai-Mosesberg-190-Moschee-2009-gje.jpg
Sinai-Mosesberg-216-Beduina mit Eseln-2009-gje.jpg
Sinai-Mosesberg-236-Abstieg zum Katharinenkloster-2009-gje.jpg


بؤلمه:داغلار
سینا یاریم آداسی

**سینا یاریم آداسی** (عرب دیلی:سیناء).اوچ بیجاق یاریم آدا اولور قوزئی طرفی مدیترانه(گؤی دنیز) و گونئی طرفی قیزیل دنیز میصر اؤلکه سیندن اولور.

بو یاریم آدا عربیستان اؤلکه سینین باتی طرفی و میصرین دوغو طرفی اولور.فلیسطین اؤلکه سینین گونئی طرفی.60 مین کاره متر یئر اولور.

## قایناق
اینگلیسیجا ویکی پدیا یوخلاما 2016 اوکتوبر

بؤلمه:میصر
سعد بن عباده

**سعد بن عباده بن دلیم** پئیغمبر صحابه سی ایدی. پئیغمبر مدینه شهرینه کؤچن چاغدا خزرج ائیلنه باشچی ایدی.یثرب یوخسا مدینه شهرینده ایکی بؤیوک ائل یاشاییردی بیر اوس و بیر خزرج ایدی .پئیغمبر هیجرتینده اوس ائلینه باشچی سعد بن معاذ و خزرج ائیلنه باشچی سعد بن عباده ایدی.

## قایناق
http://daneshnameh.roshd.ir/mavara/mavara-index.php?page=%D8%B3%D8%B9%D8%AF+%D8%A8%D9%86+%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%AF%D9%87&SSOReturnPage=Check&Rand=0  رشد اوکتوبر 2016

بؤلمه:صحابه لر
خالد بن ولید

**خالد بن ولید بن مغیره مخزومی**  "آدلیم سیف الله المسلول (تارینین چکیلمیش قیلینجی)" قریش ائلیندن و پئیغمبر صحابه سی.

آتاسی ولید بن مغیره لاب آدلیم ایسلام دوشمنی و ایلکن پئیغمبری مسخره ائدیب اله سالان کیمسه لردندی.آناسی لبابه صغری، حارث بن حزن هلالی قیزی،باجیلاری میمونه و ((ام فضل (لبابه)|لبابه کبری)), عباس بن عبدالمطلب خاتونی،اولوردو.یوز ساوشادان چوخ قوشونچو اولدو.چوخلو ساواشلاردا غالیب چیخدی.ایران ساواشیندا و روم حکومتی ائیله ساواشدا چوخلو قاریشلاری مغلوبه ائدیب و ایران و شام اؤلکه سین اله گئچیلدیب.

احد ساواشیندا کافر اولوردو و ایسلام اوردوسونا قارشی دورانلاردانیدی.حدیبیه باریشیقیندان سونرا ایسلامی قبول ائدیب و پئیغمبر دؤنوشونه گلدی.موته ساواشیندا  جعفر بن ابیطالب و زید بن حارثه و عبدالله بن رواحه اوردو باشچیلاری شهید اوماقدا ایسلام اوردوسو مغلوبه چیخدی قوشونچولار خالد بن ولیدی باشچی سئچدیلر, خالد مغلوبه اوردونو مدینه شهرینه قایتاردی.بو مغلوبه اولمادا مدینه لیلر خالدی قورخاق , قاچان و ساواشی بوراخان کیمسه بیلدیلر و اونون باشینا توپراق و کول الک ائددیلر.سون ایلده مکه شهرین آلماقدا قوشونچو اولدو.

## قایناق

*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*

## آرتیق اوخو
*

بؤلمه:صحابه لر
باوله سفلی

## آشاغی باوله
(فارسجا: باوله سفلی) خانا(پیرانشهر) بؤلگه‌سینین باتی منگور قصبه‌سینه تابع اولان کنددیر.

## اهالی
بو کندین  1385 نجی ایلین نفوس سایینا گؤره 45(6 عائیله) نفر اهالیسی واردیر.

## ایقتیصادیات
اهالی چوخو مالدارلیق و اکینچیلیکله مشغول اولورلار.

## دیل و مذهب
بو کندین بوتون اهالیسی کوردلر و سنی دیرلر.

## بیرده باخ
*غربی آذربایجان اوستانی‌نین کندلری
* غربی آذربایجان اوستانی

## قایناقلار

بؤلمه:پیرانشهر بؤلگه‌سی‌نین یاشاییش یئرلری
ولید بن عقبه

**ولید بن عُقبَه بن ابی معیط** پئیغمبر صحابه سی و بنی امیه ائلیندن ابوعمرو قونشوسوندان مکه ده ایدی.۶۱-جی هیجری ایلده دونیادان گئتدی.

## پئیغمبر چاغیندا
آتاسی عقبه بدر ساواشیندا ایسلام اوردوسونا قارشی دوردو و کافیرلر اوردوسوندا ساواشدی و جانین ایتیردی. هابئله ولید مکه ساواشیندا مکه‌نین توتولماقی‌یلا ایسلامی قبول ائدیب موسلمان اولدو. پئیغمبر چاغیندا بنی مصطلق ائیلندن صدقه ییغماقا مامور اولدو و عمر بن خطاب چاغیندا بنی ثعلب نصرانیلریندن جیزیه آلماقا مامور اولدو.

## قایناق

بؤلمه:صحابه‌لر
بؤلمه:کیمسه‌لر
ابراهیم بن مالک اشتر

**ابراهیم بن مالک اشتر نخعی** مالک اشتر اوغلو ایدی.موختار ثقفی ائیله حسین قاتیللرین اؤلدورمک اۆچون بیرلشدی.

## نخع ائلی
یمن اؤلکه سینین مذحج ائلیندن نخع قونشوسوندان ایدی.مالک اشتر علی صحابه سی اوْلدو و کوفه شهرینده ساکین اوْلدولار.ابراهیم صفین ساواشیندا چوخ جوان ایدی.15 یوخسا 21 هجریده دونیایه گلیب.

## مختار ثقفی
مختار ثقفی ائیله کومکچی اوْلوب و کوفه شهرین اله گئچیددیلر.آل زبیر حاکیمی کوفه ده مغلوبه اوْلدو و کوفه مختار الینه دوشدو.حسن قاتیللرین اؤلدورمگه چالیشدیلار.

## قایناق

بؤلمه:عربلر
بؤلمه:شیعه
بؤلمه:عرب ژنراللار
بؤلمه:691 deaths
بؤلمه:7th-century Arabs
بؤلمه:Alids
بؤلمه:People of the Second Fitna
دولقان تورکجه‌سی

**دولقان تورکجه‌سی**، **دولقانجا** یوخسا **دولقان دیلی** (Долган Тыла/Dolgan tıla, Сака-дулгаан тыла / Saka-Dulgaan tıla) تورک دیللرینین سیبری قوْلونا باغلی، ساخا تورکجه‌سی ایله عئینی کیمی اولان، دولقان‌لارین دانیشدیغی دیلدیر. یوخ اولماق اۆزره اولان تورک دیللریندن بیری‌دیر. تایمیر بؤلگه‌سینده دانیشیلیر.

## دانیشانلار
۱۹۸۶-جی ایلین نۆفوس ساییمینا گؤره ۶۹۴۵ نفردن تشکیل اولونان دولقان خالقینین آرتیق ساده‌جه ۵۱۰۰ نفری دولقان تورکجه‌سینی آنا دیلی اولاراق گؤستردیگی بللی اولموشدور. بو ساییمدا هم ده بیر نئچه ائوئنکلر و ساموئیدلر دولقان تورکجه‌سینی ایکینجی دیلی اولاراق گؤسترمیشدیر. بو اوزدن دولقان تورکجه‌سینین او موحیطده ترافیک دیلی اولدوغونو دئیه‌بیلریک. آنجاق دولقانلارین اؤزلری دیللرینی ساخا توررکجه‌سینین و یا یاکوت تورکجه‌سینین بیر دیالئکتی اولاراق حساب ائدیرلر. ۲۰۱۰ ایلینین ساییمینا گؤره دولقان تورکجه‌سینی دانیشانلارین توپلامی ۱۰۵۴ نفر اولاراق مۆعین اولونموشدور.

## آغیزلاری (دیالکتلری)
*نوریلسکای (Норильскай)
*پاسینسکای (пясинскай)
*آوامسکای (авамскай)
*خاتانسکای (хатангскай )

## الیفباسی
دولقان تورکجه‌سینین یازی‌یا آلینماسی ۱۹۲۰-جی ایلینده لاتین الیفباسی ایله گئرچکلشمیشدیر. ۱۹۴۰-جی ایلدن باشلایاراق ساخا تورکجه‌سی اۆچون حاضیرلانمیش اولان اؤزل بیر کیریل الیفباسی، دولقان تورکجه‌سی اۆچون ده ایشلنمیشدیر. بونون یانیندا روسلارین ایشلتدیگی کیریل الیفباسی ایله یازیلان باشقا بیر شکیلی ده واردیر.

## باغلانتیلار
*ائتنولوگ سایتیندا دولقان تورکجه‌سی
*آنلاین ساخا تورکجه‌سی-روسجا و روسجا-ساخا تورکجه‌سی سؤزلوک

## قایناق
*آنادولو تورکجه‌سی ویکی‌پدیا

*

بؤلمه:دیللر
بؤلمه:تورک دیلی
ائوئنکلر

روسیه‌ده، اساساً شرقی سیبریده _ یئنی سئی چایی‌نین سول ساحیلیندن ساخالین آداسینا قدر یاییلیبلار، (۴٬۸۰۰ نفر، ۲۰۱۰ -نجو ایل)، همچینین چینین شیمالیندا داخیلی موغولیستان، سین کیانگ- اویغور موختار ویلایتینده و موغولیستاندا یاشایان ۹٬۰۰۰ نفر سولونلار دا ائوئنکلره عاییددیر. ائوئنکی دئییلن دیلده دانیشیرلار.

## گؤرونتولر

Image:Evenkshome.jpg|
File:Stielers Handatlas 1891 62 NE.jpg|



بؤلمه:روسیا دیللری
بؤلمه:ائتنوقرافی
مالک اشتر

**مالک بن حارث نخعی** یوْخسا مالک اشتر علی صحابه سی ایدی.

## قایناقلار

بؤلمه:کیمسه‌لر
بؤلمه:عرب ژنراللار
بؤلمه:Male Sahabah
بؤلمه:Sahabah favored by Shias
بؤلمه:Yemeni Muslims
بؤلمه:علی ابن ابیطالب
بؤلمه:Deaths by poisoning
بؤلمه:People of the First Fitna
حصین بن نمیر

**حصین بن نمیر** معاویه و یزید بن معاویه و مراون بن حکم حوکومتینده اموی لر اوردوسونا باشچیلاردان ایدی. علی نین ادلیم دوشمنی و قارشی دورانی ایدی.

## قایناق
* 
* دانشنامه جهان اسلام

بؤلمه:صحابه لر
بؤلمه:عرب ژنراللار
بؤلمه:686 deaths
بؤلمه:Medieval Arabs killed in battle
بؤلمه:Umayyad people of the Arab–Byzantine wars
بؤلمه:People of the Second Fitna
بؤلمه:Generals of the Umayyad Caliphate
بؤلمه:Umayyad governors of Hims
بؤلمه:دوغولدوغو ایل بیلینمز
بؤلمه:Kinda
ایران اوستانلاری‌نین جعمیت لیستی

ایران اولکه‌سینده چوخ قوملار یاشاماقدادیر. بریتانیکا بیلیکلیگنه گؤره بو اهالی‌نین ٪40 دان چوخو تورک دیللری‌نین بیرینده دانشیرلار. بو حسابلامالار تقریبی حسابدیر. سیا ایداره‌سی‌نین ، دونیالیق کتابی اساسیندا، تورکلر  یوزه 26 دان آز دئییللر.

ایران اوستان‌لاری‌نین نوفوسو ۱۳۹۰ اینجی ایل‌ده:

## قایناق‌لار

*ایرانین آمار مرکزی

بؤلمه:ایران اوستانلاری
یاقوت تورکجه‌سی

**یاقوت تورکجه‌سی**، **یاقوتجا** و یا **ساخا تورکجه‌سی** یاقوتلارین (ساخا تورکلرینین) دانیشدیغی دیلدیر. تورک دیللرینین سیبری قولونا باغلیدیر. 456٬288 اینسان طرفیندن دانیشیلیر. بوندان علاوه تایمیر یاریم‌آداسی‌نین شرقینده یاشایان خالقلارین تیجارت دیلیدیر(روسلاردان باشقا). یاقوت تورکجه‌سینه ساخا تورکجه‌سی ده دئییلیر. بو دیلی دانیشانلارین اکثریتی روسیه فدراسیونونا باغلی یاقوتیستانجومهوریتینده یاشاییر.  
## یاکوتجا بعضی جومله‌لر

## یاکوتجا عوضلیکلر (ضمیرلر)

## یاکوت الیفباسی

## آذربایجان تورکجه‌سی، قیرقیز تورکجه‌سی و یاکوت تورکجه‌سی قارشیلاشدیرماسی
آذربایجان تورکجه‌سینده تورکجه منشالی سؤزلرین باشیندا ی(y) قورونوب و یا ایتمیش حالدادیر. حالبوکی قیرقیز تورکجه‌سینده "ج (c)" سسی ایله و یاکوت تورکجه‌سینده "س (s)" سسی ایله دییشدیریلمیشدیر. اؤز تورکجه‌ده "ی (y)" اولان بو فونئم زامان ایچریسینده تورک توپلولوقلاریندا Y>C>S شکلینده دییشیمه اوغرامیشدیر. تورکیه، قوزئی قیبریس تورک جومهوریتی، آذربایجان، تورکمنیستان، اؤزبکیستان و دوغو تورکیستاندا "ی (y)" ایله دئییلیرکن قازاغیستاندا "ژ (j)"، قیرغیزیستاندا "ج (c)"، آلتای، خاکاس و تووادا "چ (Ç)"، یاقوتیستان یوردوندا بو فونئم "س (s)" اولموشدور. 

## باغلانتیلار
*[ http://home.uchicago.edu/~straughn/sakhadic.pdf       یاقوت تورکجه‌سی-اینگیلیسجه سؤزلوک]
* Онлайн словарь SakhaTyla.Ru        آنلاین یاقوت تورکجه‌سی-روسجا و روسجا-یاقوت تورکجه‌سی سؤزلوک
*[ /http://www.uni-bonn.de/~uzsylm/sakha/bib     یاکوتجا متنلر: قهرمانلیق شئعرلری، پری ناغیللاری، افسانه، آتالار سؤزو و س.]
## قایناق
*               آنادولو تورکجه‌سی ویکی‌پدیا
*

بؤلمه:دیللر
بؤلمه:تورک دیلی
طلحه

**طلحه بن عبیدالله** ()،  پئیغمبر صحابه سی ایدی.

## قایناقلار

بؤلمه:صحابه لر
بؤلمه:Male Sahabah
بؤلمه:6th-century Arabs
بؤلمه:656 deaths
بؤلمه:دوغولدوغو ایل بیلینمز
بؤلمه:Arab Muslims
بؤلمه:۵۹۴-جو میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:Sahabah martyrs
بؤلمه:Sahabah participated in battle of Uhud
بؤلمه:People of the First Fitna
بؤلمه:7th-century Arabs
زبیر بن عوام

**زبیر بن عوام بن خویلد** پیئغمبرین بی‌بی‌سی اوغلو و یاخین صحابه‌سی ایدی. پئیغمبر اونو اؤزونه حواری و آرخا آد وئریبدیر. اون بهشت وعده‌سی وئریلمیش کیمسه‌لردن بیری‌دیر.

عمر بن خطاب اؤلوم حالیندا اونو ۱۰نفر خلیفه سئچن شورادان ائتمیشدی. زبیر عربجه سؤزدور. عربجه: زوبئر (قویو داشی) آغیر و گوجلو کیمسه معناسیندادیر.

## پئیغمبر چاغیندا
زبیرین آناسی صفیه عبدالمطلب بن هاشمین قیزی، پئیغمبرین عمه‌سی(بی‌بی‌سی) ایدی. زبیرین باجیسی، خدیجه بنت خویلد، پئیغمبرین خانیمی ایدی و زبیر پئیغمبرین قاینی اولوردو. بیر یازیدا علی، طلحه، سعد بن ابی وقاص و زبیر دؤردو بیر ایلده دونیایا گؤز آچیبلار.

## قایناق

بؤلمه:صحابه لر
بؤلمه:656 deaths
بؤلمه:Male Sahabah
بؤلمه:۵۹۴-جو میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:Sahabah martyrs
بؤلمه:Converts to Islam
بؤلمه:Sahabah participated in battle of Uhud
بؤلمه:People of the First Fitna
بؤلمه:موسلمانلارین میصر آلینماسی
بؤلمه:Banu Asad (Quraysh)
جمل دؤیوشو

**جمل ساواشی** یا دا **دوه ساواشی** (عربجه: معركة الجمل، اینگیلیسجه: Battle of the Camel) -عایشه و علی خلافتی ساواشدیلار. بو ساواشدا عایشه بیر ساری دَوه اوسته میندی بۇ دوه عسکر آدلاندی, بو ساواشین آدی جمل(ائرکک دوه) اوْلدو.

## ساواش
طلحه و زبیر بن عوام باشدا علی خلافتین قبول ائدیب و بیعت ائددیلر.آزجا سوْنرا بیعتلرین سیندیریب و قارشی دوردولار.قارشی دورمادا مکه شهرینه گئدیب و عایشه پئیغمبر خانیمی ایله ال بیر اوْلوب و عثمان بن عفان قانین آلماقا اوردو قوردولار.3 مین قوْشون ییغیب و بصره شهرینه یول آچدیلار.بو ساواشدا علی مئیدانا چیخیب و چوخلو دانیشدی.هابئله طلحه و زبیر و عایشه قارشی دوروب و علی نی دوشمن بیلدیلر.ساواش باشلاندی و چوخلو کیمسه لر ایکی اوردودا قیریلدی.علی بۇ ساواشدا غالیب اوْلوب و عایشه توتولدو طلحه و زبیر اؤلدولر و قاریشیق یاتدی.
## ساواش
علی بصره اوردوسونا چوخ یاخین اوْلدو.طلحه وزبیر و عایشه ائیله دانیشدی.عایشه بیر دؤوه اوستونده اوتوروب و اوردونو باشچیلیق ائدیردی.بئله بیلیندی ایکی طرف صولح ائدیب و باریشدیلار هابئله عایشه اوردوسو علی اوردوسونا یورودو و نئچه کیمسه علی اوردوسوندان جانین ایتیردی.علی اؤز اوردوسوندا ساواش ایشلرین باشلاماقی یاساق ائدمیشدی دوشمن یوروماقدا مودافیعه چیخیب ساواش اۆچون امر ائددی و ساواش چوخ چتین اؤز وئردی. علی اوردوسو عایشه دؤوه سین ییخماقا چالیشیردی و عایشه مئیدان آراسیندا قالمیشدی بۇ ایشده علی اوردوسو چوخلوجا یورودو.مئیدان ایچره طلحه یارالاندی و بیر اوخ یاراسی اونو ییخدی.طلحه یارالمادا زبیر دالی چکیلدی .دؤوه مئیداندا قالیب و اونو ایاق اوسته ساخلاماقا چالیشیلار. 40 یوخسا 2700 کیمسه دؤوه نی ایاق اوسته ساخلاماقا چالیشیردی. علی اوردوسو دؤوه نین قیشلارین کسیب و دؤوه ییخیلیب و ساواش سوْنا چاتدی.بو ساواشدا عایشه سالیم توتولدو و ایمام حسن (عایشه نین اوغوللوقو) ننه لیقین ساخلادی و تکجه دؤوه دن دوشنده چیرینی یارالانمیشدی.زبیر چوللره قاچیب و بیلینن توبه ائددی.

طلحه مئیداندا یارالاندی و یازیلیب اؤز آدامی مروان بن حکم مئیدان ایچره  اونو ویردی."روبرت گلیو" یازیر مروان طلحه نی عثمان قتلینده گوناهلی بیلیریدی.طلحه یارالاندی و بیر ائوده بۇ یارادان جانین ایتیردی.زبیر چوللره قاچیب و بیر قوْشونچو اونون باشین کسدی.علی او قوْشونچونو توبیخ ائددی و بۇ ایشی پیس بیلدی.عایشه توتولدو و مدینه شهرینه قایتاریلیدی.

## قایناق

## گؤرونتولر


File:Black flag.svg
File:Rashidun Caliph Ali ibn Abi Talib - علي بن أبي طالب.svg


بؤلمه:ایسلام تاریخی
بؤلمه:راشیدی خیلافتینین دؤیوشولری
بؤلمه:بصره‌نین تاریخی
بؤلمه:656
بؤلمه:First Fitna
بؤلمه:Shia days of remembrance
بؤلمه:650s conflicts
هشام بن حکم

**هِشام بن حکم** ایمام صادق صحابه سی و شاگیردی ایدی.شیعه متکلمی و عقلی بیلگیلرده آدلیم بیر کیمسه ایدی.چوخلو دینلر ائیله سوزچولوق ائدیب و مانوی لر دهریلر و مجسمیلر ائیله دین سوزلری چوخ اولدو.کلام علمینده آدلیم بیر دانیشان و بیلگیلر صاحبی ایدی.

کوفه شهرینده دونیایه گلمیش‌دی و واسط یئرینه بؤی آچدی و بغداد شهرینده پارچا ساتان ایدی و 179جی هیجری ایلده هارون الرشید اونو توتماقا چالیشدی و هشام کوفه شهیرنه قاچیب و بیر چتین نوخوشلوقا گوره جانین ایتیردی.

## قایناقلار
*سفینه البحار، محدث قمی.
*معجم الرجال الحدیث، سید ابوالقاسم خویی، ج ۹، ص ۲۷۱.
*یغداد تاریخی، شمس‌الدین ذهبی، ج۱۳، ص ۳۰.
*تارطبری تاریخی، ج ۱۰، ص ۵۹۲، چاپ لیدن.

بؤلمه:کیمسه‌لر
تازه قلعه (خانا)

## تازه قلعه (خانا)
خانا (پیرانشهر) بؤلگه‌سینین باتی منگور قصبه‌سینه تابع اوْلان کنددیر.

## اهالی
بو کندین ۱۳۸۵ نجی ایلین نفوس سایینا گؤره ۵۷(۹ عائیله) نفر اهالیسی واردیر.

## ایقتیصادیات
اهالی چوخو مالدارلیق و اکینچیلیکله مشغول اولورلار.

## دیل و مذهب
بو کندین بوتون اهالیسی کوردلر و سنی دیرلر.

## بیرده باخ
* غربی آذربایجان اوستانی‌نین کندلری
* غربی آذربایجان اوستانی

## قایناقلار

بؤلمه:پیرانشهر بؤلگه‌سی‌نین یاشاییش یئرلری
یحیی بن زمزم

**یحیی بن زمزم**—کوفه شهرینده بنی ضبه ائلیندن اولان بیر ساواش باشاران ایدی. آل زبیر خیلافتی مصعب بن زبیر باشچیلیغی ایله کوفه شهرینی ایشغال ائتدی و مختار ثقفینی اؤز قصرینده حصر ائتدیلر. مصعب بن زبیر مختار اوردوسون کوفه قصرینده حصره سالدی و کوفه‌نین آدلیم ساواش باشارانی یحیی بن زمزم پول آلیب و مختار ایله ساواشا گلدی. یحیی بن زمزم تاریخده چوْخ اۇجا بوْی و معروف بیر ساواشچی ایدی. یحیی آت اۆسته میندیگی زامان آیاقلاری یئره یئتیشیردی.  .یحیی کوفه قصری‌نین قاپی‌سیندا مختاری اۆز اۆزه دؤیوشه چاغیردی و اوْنو قوْرخاق و ساواشدان قاچان آدلاندیردی. مختار اۆز اۆزه دؤیوش اۆچون قصرین قلعه‌سیندن چیخیب و تک بیر قیلینج ویرماقدا یحیی بن زمزمی اؤلدوردو و تئزلیکله آرادان چیخدی.

## قایناق
بؤلمه:ایسلام تاریخی

بؤلمه:کیسانیه
نعمان بن بشیر

**نعمان بن بشیر بن سعد خزرجی انصاری**(عربجه:: النعمان بن بشیر بن سعد بن ثعلبة بن جلاس بن زید الأنصاری الخزرجی)،پئیغمبر مدینه شهرینه کؤچندن سونرا بیرینجی دونیایه گوز آچان اوشاق اولوردو.پئیغمبر مدینه شهرینه گلنده بو اوشاق دونیایه گوز آچدی.انصار صحابه لردن و خزرج ائلیندن.آناسی رواحه قیزی عمره .معاویه حوکومتینده کوفه شهرینده والی اولودو و یزید بن معاویه باشدا اونو قبول ائددی اما سوندا عبیدالله بن زیادی کوفه والیسی ائدیب و نعمان ایشدن دوشدو.

عثمان بن عفان قتیلینده عثمانین قانلی کؤینکین مدینه دن شام اؤلکه سینه آپاردی و معاویه اۆچون خبر آپاردی.صفین ساواشیندا علی قارشیسیندا دوردو علی قارشیسیندا نعمان و  مسلمه بن مخلد تکجه انصار اولوردولار و بو ایکی کیمسه دن سونرا انصاردان علی قارشیسی یوخودو.53جی ایلده دمشق قاضی القضاتی و سوندا یمن والیسی اولدو.معاویه نین آخیر ایللرینده کوفه والیسی اولدو و یزید حوکومتینده 9 آی کوفه والیسی قالدی.مسلم بن عقیل کوفه شهرینه گلماقدا عبیدالله بن زیاد اونون قاریشیسینا چیخدی و یزید اونو کوفه شهرینه امیر ائددی.

کوفه دن چیخاندان سونرا حمص شهرینه والی اولدو و یزید اؤلومونه آل زبیر ائیله بیعت ائددی.جماعت قاریشیق سالدیلار و نعمان شهریدن قاچیب چولده اونو اؤلدوردولر(65 هیجری).

## قایناقلار

http://wiki.ahlolbait.com/%D9%86%D8%B9%D9%85%D8%A7%D9%86_%D8%A8%D9%86_%D8%A8%D8%B4%DB%8C%D8%B1 ویکی شیعه

بؤلمه:صحابه
بؤلمه:684 deaths
بؤلمه:Ansar
بؤلمه:People of the First Fitna
بؤلمه:Umayyad governors of Hims
بؤلمه:Umayyad governors of Kufa
بؤلمه:۶۲۲-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار
هانی بن عروه

**هانی عروه اوغلو**(عربجه:هانی بن عروة بن الفضفاض بن عمران بن ابی العاص المرادی الکوفی) بنی مراد ائلینین باشچیسی ایدی.کوفه شهرینده یاشاییردی و علی صحابه سی ایدی.

## قایناق

## گؤرونتولر


File:Hani ibn Urwa.jpg



بؤلمه:کربلا حادیثه‌سی
مصعب بن زبیر

**مصعب بن زبیر** () ، زبیر بن عوام پئیغمبر صحابه سی نین اوغلو و عبدالله بن زبیرین کیچیک قارداشی ایدی.مختار ثقفی ثقفی حوکومتی اونون الی ائیله داغیلدی.

## قایناق

*۱- تاریخ الیعقوبی، بیروت، مؤسسة الاعلمی للمطبوعات، ج ۲، ص ۲۶۵ و ابن ابی الحدید، شرح نهج‌البلاغه، ج ۳، ص۲۹۷
*۲- ابن ابی الحدید، شرح نهج‌البلاغه، ج۳، ص۲۹۸
*۳- ایران تاریخی -رسول جعفریان-تهران
*۴- البدایة والنهایة (ابن کثیر)، ج ۸، ص ۳۴۷ و ص ۳۵۳؛ وقایع الایام (شیخ عباس قمی)، ص ۲۴۶

بؤلمه:ایسلام تاریخی
بؤلمه:کیسانیه
بؤلمه:7th-century Arabs
بؤلمه:691 deaths
بؤلمه:People killed in action
بؤلمه:People of the Second Fitna
بؤلمه:Iraq under the Umayyad Caliphate
بؤلمه:Banu Asad (Quraysh)
باتی یوغور تورکجه‌سی

**باتی یوغور تورکجه‌سی**، **باتی یوغورجا** چین خالق جومهوریتینده یوغورلار (ساری اویغورلار)ین سیخ اولاراق یاشادیغی قانسو ایالتینده 4,600 اینسان طرفیندن آنا دیلی اولاراق دانیشیلان، تورک دیللرینین سیبری قولونا باغلی بیر دیلدیر.
چینده رسمی اولاراق تانینمیش 55 آزینلیق قروپدان بیری اولان یوغورلارین توپلام ساییسی 13,719 نفر اولاراق آچیقلانمیشدیر. یوغورلار اؤز آرالاریندا دا یوغورجانین فرقلی شیوه‌لرینی دانیشیرلار. باتی یوغورجا تورک دیللرینه منسوب اولدوغو حالدا دوغو یوغورجا موغول دیللرینه منسوبدور. یوغورلارین اوچده بیری باتی یوغورجا، اوچده بیری دوغو یوغورجا، قالان قیمسی ایسه ساده‌جه چین دیلی ایله دانیشیرلار.

## باغلانتیلار
*     چین خالق جومهوریتی رسمی سایتی

## قایناق
* آنادولو تورکجه‌سی ویکی‌پدیا
*

بؤلمه:دیللر
بؤلمه:تورک دیلی
تورک بؤلگه‌لر فراکسیونو

بندانگشتی|سول|تورک بؤلگه لر فراکسیونونا قوشولان میلّت وکیللر
**تورک بؤلگه‌لر فراکسیونو** یوخسا **تورک توپلوملو بؤلگه‌لر فراکسیونو** و یا **تورک اوتوران بؤلگه‌لر فراکسیونو** (فارسجا. فراکسیون مناطق ترک نشین) ایران ایسلامی شورا مجلیسینده 1395جی ایل گوزاورتاسی(آبان آیی) نین 9جو گونونده 100 میلّت وکیلی نین ایمضاسی ایله قورولوب و رسمیت تاپان مجلیس ایچ فراکسیونو دور. 25 نفر فراکسیونون مرکزی شوراسیندا حضورلاری اولاجاق. بو فراکسیونون باشقانی سسلر ایجماعی ایله مسعود پزشکیان (تبریز، آذرشهر و اوسکو بؤلگه‌لری‌نین وکیلی)، بیرینجی باشقان یاردیمجی سی نادر قاضی پور (اورمو میلّت وکیلی)، ایکینجی باشقان یاردیمجی سی رضا کریمی (اردبیل، سرعین، نمین و نیر بؤلگه لری وکیلی) سئچیلدیلر. محمد حسن‌نژاد (مرند و جولفا وکیلی) و شهاب الدین بی‌مقدار (تبریز، آذرشهر و اوسکو وکیلی) فراکسیونون کاتیبلری(دبیرلری)، و زهرا ساعی (تبریز، آذرشهر و اوسکو وکیلی) ایسه فراکسیون دانیشانی  (سخنگو) سئچیلدیلر.

## فراکسیون قورولماسیندان اؤنجه کی مواضع، مانع‌لر و قارشی دورمالار

## فراکسیون آماجلاری
بو فراکسیونون هدفی، تورک میلّت وکیللری‌نین ظرفیتیندن، تورک نوفوسلو منطقه لری نین موشکوللری نین چؤزولمه سی، و متوازن گلیشدیرمک یولوندا ایستیفاده ائتمک اعلام اولونموشدور.

## فراکسیون اویه‌لری (عضولری)

## قایناق
* تشکیل فراکسیون مناطق ترک نشین در مجلس (باغلانتی)
* ساعی خبر وئردی: پزشکیان باشقانلیغی ایله تورک بؤلگه‌لر فراکسیونون قورولماغی (باغلانتی)
قاسم بن حسن

**قاسم بن حسن** (اینگیلیسی‌جه: Qasim ibn Hasan) بیر شاهزاده ایدی.

بؤلمه:شاهلار
بؤلمه:۶۶۷-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:680 deaths
بؤلمه:Muslim martyrs
بؤلمه:Family of Muhammad
عمر بن سعد

**عمر بن سعد**(عربجه:عمر بن سعد بن ابی وقاص بن حفص بن عبید زهری مدنی) پئیغمبرصحابه سی ایدی. کوفه شهرینده یاشاییردی و آتاسی سعد بن ابی وقاص عمر بن خطاب چاغیندا کوفه شهرین قوردو.ایللر سعد بن ابی وقاص کوفه حاکیمی اوْلموشدو و عمر بن سعد کوفه ده آدلیم و باشچی ایدی.

## قایناق
*عاشورا زیارتی
*مقتل لهوف-سیدبن طاووس
*کورت فریشلر، ذبیح‌الله منصوری، تهران:امیرکبیر، ۱۳۷۱

بؤلمه:عاشورا
بؤلمه:کربلا ساواشی
ورقه بن نوفل

**ورقه بن نوفل ** ()، نصرانی و ایسلامی یازیلاردا اونو انجیل و تورات اهلی و موحد و عابد بیر کیمسه بیلیبر.محمد بن عبداللّه ایسلام پئیغمبری چاغیندا یاشاییردی و جاهلیت زمانی عربیستاندا موحد بیر اینسان ایدی.ورقه بن نافل مسیحی یوخسا یهودی اولماسی بللی دئیل.پئیغمبر بعثدن سونرا ورقه بن نوفلی خدیجه ائوینه چاغیردی و اونو ایسلام دؤنوشونه چاغیردی ورقه ایسلامی قبول ائددی موسلمان اولاندان سونرا آزجا زمان یاشادی و دونیادان گوز یومدو.

## قونشوسو
ورقه بن نوفل بن اسد بن عبدالعزی بن قصی.خديجة بنت خويلدین عموسو اوغلویدی.خدیجه آتاسی خویلد و نوفل قارداش ایدی.

## قایناق

بؤلمه:صحابه
بنی اسد

**بنو اسد** یوخسا اسد قونشولاری.قریش ائلیندن.خندقیه مضریه.عدنان نسلیندن .عربلرین کؤکلو قونشولاریندان(عدنان اسماعیل و ابراهیم نسلیندن اولور).
## یاشام یئرلری
يبه چولونده و قنونا چولونده والبرك , باتی تهامة یئرینده و  عربیستان یاریم آداسیندا و الرس والرسيس و نجد چولونده یاشیردیلار.عمر بن خطاب چاغیندا کوفه و فاضریه یئرلرینه عیراق اؤلکه سینده کؤچدولر.
قیریمچاق تورکجه‌سی

**قیریمچاق تورکجه‌سی**، **قیریمچاقجا** قیریمدا قیریمچاقلار طرفیندن دانیشیلان بیر تورک دیلیدیر. تورک دیللری آراسیندا قیپچاق قروپونداندیر. عومومیتله قیریم تاتار تورکجه‌سینین بیر دیالکتی اولاراق قبول ائدیلیر. اوزون زامان ‌موسلمانلارلا بیرلیکده یاشادیقلاری اۆچون قیریمچاق تورکجه‌سینده عربجه و فارسجا سؤزلر چوخدور. ایندیلیکده دانیشان ساییسی ۷۸۵ نفره یاخیندیر. دانیشانلارین چوخو یهودی اولدوغونا گؤره بو دیله عیبری و آرامی دیللریندن سؤزلر آلینمیشدیر. یهودیلردن علاوه بو دیلی دانیشانلار آراسیندا موسلمانلار دا واردیر.
## آذربایجان تورکجه‌سی ایله قاشیلاشدیرما

## ائشیک باغلانتیلار
*     ائتنولوگدا قیریمچاق تورکجه‌سی
*     اومنی گلوتدا قیریمجاق تورکجه‌سی
*      قیریمچاقلار 

## قایناق
* آنادولو تورکجه‌سی ویکی‌پدیا
*

بؤلمه:دیللر
بؤلمه:تورک دیلی
سلیمانین آناسی‌نین مقبره‌سی

**کوروشون مقبره‌سی** یا **سلیمانین آناسی‌نین مقبره‌سی** یا دا **حضرت سلیمانین آناسی‌نین مقبره‌سی** (فارسجا: **آرامگاه کوروش** (معناسی: «کوروشون مقبره‌سی») یا **مقبره مادر سلیمان،** اینگیلیسجه: Tomb of Cyrus the Great) — ایرانین فارس اوستانیندا یئرلشن بیر توربه‌دیر. بوردا حضرت سلیمانین آناسی باسدیریلمیش‌دیر. بو توربه یوز ایللر بویو اطراف اهالی اۆچۆن زیارت یئری اوْلاراق اؤزللیکله قادینلار آراسیندا چوخ دیرلندیریلمیش دینی بنالاردان ایمیش.

بندانگشتی|سول|سلیمانین آناسی‌نین مقبره‌سی

میلاددان سونرا ۱۲۰۰ دن ۱۸۰۰ ایللرینه دک منطقه‌دن گؤروش ائدن اوروپالیلار بو بنانین حضرت سلیمانین آناسینین باسدیریلدیغی یئر بیلمیشلر. نومونه اولاراق بونلاری آد آپارماق اولار: پیترو دلا والئ (Pietro Della Valle)، ویلیام اوزلی (William Ouseley)، کریستین لسن (Christian Lassen) و ژول اوپرت.

## گؤرونتولر

File:Tomb of Cyrus Robert Ker Porter.png
File:USSHER(1865) p621 TOMB OF CYRUS, MURGHAB.jpg
File:The tomb of Cyrus the Great.jpg


## قایناقلار

### اتک‌یازی

بؤلمه:تاریخی تیکینتیلر
ابراهیم پئیغمبر

**ابراهیم پئیغمبر** (عبریجه: אַבְרָהָם) ، یهودیت، مسیحیت و اسلام دینلرین آتاسی و مذهبی اینانجلارا گؤره تانری‌نین پئیغمبریدی.

## قایناقلار

بؤلمه:دین
بؤلمه:پئیغمبر
بؤلمه:ابراهیم
بؤلمه:Angelic visionaries
بؤلمه:Biblical patriarchs
بؤلمه:Book of Genesis people
بؤلمه:Christian saints from the Old Testament
بؤلمه:Founders of religions
بؤلمه:21st-century BC people
بؤلمه:Lech-Lecha
بؤلمه:People whose existence is disputed
بؤلمه:Prophets of Islam
بؤلمه:Vayeira
بؤلمه:Legendary progenitors
بادین آبادمنگور

## بادین آبادمنگور
خانا(پیرانشهر) بؤلگه‌سینین باتی منگور قصبه‌سینه تابع اولان کنددیر.

## اهالی
بو کندین  1385 نجی ایلین نفوس سایینا گؤره 74(15 عائیله) نفر اهالیسی واردیر.

## ایقتیصادیات
اهالی چوخو مالدارلیق و اکینچیلیکله مشغول اولورلار.

## دیل و مذهب
بو کندین بوتون اهالیسی کوردلر و سنی دیرلر.

## بیرده باخ
*غربی آذربایجان اوستانی‌نین کندلری
* غربی آذربایجان اوستانی

## قایناقلار

بؤلمه:پیرانشهر بؤلگه‌سی‌نین یاشاییش یئرلری
حجاج بن یوسف

**حجاج بن یوسف ثقفی**(۶۶۱، طائف - اؤ. ۷۱۴، واسیط)  بنی ثقیفه ائلیندن و اموی‌لر خیلافتی چاغیندا حیجاز ایله عراق حاکیمی ایدی.

 ۶۶۱-جی ایلده طائف‌ده آنادان اولموشدور. ثقیف قبیله‌سیندن ایدی و بو طایفا اموی‌لر سولاله‌سی ایله یاخشی موناسیبتده ایدی. بونونلا بئله، اموی خلیفه‌سی ۲. معاویه‌نین اؤلوموندن سونرا عبدالله ابن زبیر اؤز خیلافتینی اعلان ائتدی و بوتون عربیستان یاریم‌آداسی - یئری گلمیشکن، طائف اهالیسی ایله بیرلیکده - عبدالله ابن زبیره بئیت ائتدی. بونون اوزرینه حجاج و قبیله‌سی طائفدن چیخیب سوریه‌یه یئرلشدیلر.  

     حجاج طائفدن  چیخانا قدر درس دئدی. اونون یوکسک خطابه‌ سویه‌سی ده بونونلا باغلی‌دیر.  

## قایناق
نهج‌البلاغه خطبه ۱۱۶.

بؤلمه:اموی لر
بؤلمه:ایسلام تاریخی
بؤلمه:عرب ژنراللار
بؤلمه:Tabi‘un
بؤلمه:۶۶۱-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:714 deaths
بؤلمه:7th-century Arabs
بؤلمه:8th-century Arabs
بؤلمه:Umayyad governors of Iraq
بؤلمه:Generals of the Umayyad Caliphate
بؤلمه:Chach Nama
بؤلمه:Banu Thaqif
بؤلمه:People of the Second Fitna
بؤلمه:Umayyad governors of Medina
بؤلمه:City founders
بؤلمه:One Thousand and One Nights characters
قارای تورکجه‌سی

**قارای تورکجه‌سی**، **قارای دیلی** یوخسا **قارایجا**، تورک دیللری‌نین قیپچاق قولونا باغلی دیلدیر. قیریم تاتار تورکجه‌سینه یاخیندیر. موسوی اینانجینا منسوب بیر تورک قروپو طرفیندن دانیشیلماسی سببی ایله ده باشقا بیر اهمیته مالیکدیر. دانیشانلارینین ساییسی آز اولان قارای تورکجه‌سی، یوخ اولما تهلوکه‌سی آلتیندا اولان تورک یازی دیللریندن بیریدیر. 
## یاییلما ساحه‌سی
20 -نجی عصرده هله ده لیتوانیده تراکائی و پانئوئژیس(Panevėžys) بؤلگه‌لرینده، اوکراینین لوک(Luck) و هالیکس(Halicz) بؤلگه‌لرینده و کیریم‌دا بو دیلی دانیشانلار واردیر. تورکیه و صهیونیست ایشغالچی ایسرائیلده هله ده بو دیلی دانیشانلارا راست گلمک اولار. 
## دانیشانلارین ساییلاری و دیالئکتلری
سون سووئتلر بیرلیگی دؤنمینده تشکیل اولونان نوفوس ساییمیندا تکجه 2٬602 نفر قالدیغی آنلاشیلان قارای خالقیندان: یالنیز 503 نفر قارای تورکجه‌سینی آنا دیلی اولاراق ایشلتدیگینی، 502 نفر ایکینجی دیل اولاراق دانیشدیغینی بیلدیرمیشدیر. 
بوگون بو دیلین یالنیز ایکی دیالئکتی قالمیشدیر: تراکای و گالیت
## الیفبا
اورتا عصرلردن بری اؤنملی بیر ادبیات دیلی اولان قارای تورکجه‌سی، عبری الیفباسی ایله یازیلمیش بیرچوخ مکتوبدا راستلانماقدادیر. اؤرنک اولاراق 10 -نجو عصرده اسپانیادا بیر خاخاملیق مدرسه‌سی طلبه‌سینین آنایوردو ‌ورشویا یازدیغی مکتوبلار صاف قارای تورکجه‌سینین ان گؤزل اؤرنکلریندن دیر. بو دیلین دانیشانلاری، 8 -نجی عصرده یهودی‌لیک‌دن گلیشمیش اولان قارایلار جماعتینه باغلیدیرلار. بوگون بالتیک دنیزینین جنوب شرقیینده، شرقی اوروپادا، ‌تورکیه و صهیونیست ایشغالچی ایسرائیلده هله ده بو اینانجا صاحیب اولانلارا راستلانماق اولار. 
20- نجی عصرین ایلک یاریسیندا دینی مؤحتواسی اولمایان یازیلار قارای تورکجه‌سینده یازیلمیشدیر: مثلا ورشودا یایینلانان *قاراییم آوازی* آدلی درگی. آنجاق بوگون بو دیل آرتیق یوخ اولماق عرفه‌سینده‌دیر. لیتوانینین باشکندی ویلینیوس شهری، دیگر شهرلری تراکائی و پانئوئژیس‌ده هله ده قارای تورکجه‌سی دانیشابیلن اینسانلار واردیر. لیتوانی‌ده بوگون توپلام 267 نفر قارای واردیر. آنجاق آرتیق تاپیلابیلن یازیلی منبعلر دینی مؤحتوالی‌دیر.
"قارایجا دانیشماق" آدلی کشتائو (Éva Á. Csató) و داوید ناتان (David Nathan) طرفیندن یایینلانان سون مالتی مدیا سی دی، قارای توپلومونا ایلگیسی اولان تورک دیلچیلر و باشقا دیلچیلره پولسوز پایلانیر.   
## اینکوباتورداکی تورک دیللری
*قارای تورکجه‌سی ویکی پدیا
*قیریمچاق تورکجه‌سی ویکی پدیا
*کوموک تورکجه‌سی ویکی پدیا
*گونئی آلتای تورکجه‌سی ویکی پدیا
*عوثمانلی تورکجه‌سی ویکی پدیا
*سالار تورکجه‌سی ویکی پدیا
*خاکاس تورکجه‌سی ویکی پدیا
*نوقای تورکجه‌سی ویکی پدیا
*قاشقای تورکجه‌سی ویکی پدیا
*چولیم تورکجه‌سی ویکی پدیا
*اسکی تورکجه‌ ویکی پدیا
## باغلانتیلار
*  ائتنولوگدا کاراییم تورکجه‌سی

## قایناق
*آنادولو تورکجه‌سی ویکی‌پدیا
*

بؤلمه:دیللر
بؤلمه:تورک دیلی
غرب وسوسه‌سی

**غرب وسوسه‌سی** ()، آندره مالرو الی ایله یازیلمیش بیر رومان کیتابیدیر.

## قایناقلار

بؤلمه:رومان کیتابلاری
اسپارتاکوس (رومان)

**اسپارتاکوس** ()، هوارد فاست الی ایله یارادیلمیش بیر تاریخی رومان کیتابیدیر.

## قایناقلار

بؤلمه:رومان کیتابلاری
قاراچای-بالقار تورکجه‌سی

**قاراچای-بالقار توٚرکجه‌سی** و یا **قاراچای-بالقارجا** (КЪарачай-малкъар тил, قاراچای-مالقار تیل) یا دا **داغلی توٚرکجه‌سی** و یا **داغلی دیلی** (Таулу тил, تاولو تیل) قوزئی قافقازدا یاشایان قاراچایلارین و بالقارلارین دانیشدیقلاری دیلین اورتاق آدیدیر. قاراچای تورکجه‌سی و بالقار تورکجه‌سی بیر بیرینه چوخ یاخین دیللر اولدوغو اۆچون اورتاق بیر آدلا آدلانیرلار.
قاراچای تورکجه‌سی و بالقار تورکجه‌سی، تورک دیللرینین قیپچاق قولونا باغلی‌دیرلار. قاراچای تورکجه‌سی، اکثریتی **قاراچای-چرکس‌**ده یاشایان قاراچایلارین دیلیدیر. بالقار تورکجه‌سی دانیشان بالقارلارین اکثریتی ایسه **کاباردئی-بالکاریا**دا یاشاییرلار.
## قاراچای-بالقار الیفباسی
### موعاصیر قاراچای-بالقار الیفباسی

### ۱۹۲۵-جی ایله قدر قاراچای-بالقار عرب الیفباسی

## آذربایجان تورکجه‌سی قاراچای- بالقار تورکجه‌سی قارشیلاشدیرماسی

## قاراچای-بالقار تورکجه‌سینده یازی نومونه‌سی

## باغلانتیلار
*     ائتنولوگدا قاراچای-بالقار تورکجه‌سی
*      قاراچای-بالقار جمعیتی 
*    روسجا-قاراچای-بالقارجا سؤزلوک(a)
*     روسجا-قاراچای-بالقارجا سؤزلوک(b)
*     قاراچای-بالقارجا '''زامان''' قزئته‌سی 
*     قاراچای-بالقارجا '''قاراچای''' قزئته‌سی 
*     قاراچای-بالقارجا '''مینگی تاو''' درگیسی 

## قایناق
*               آنادولو تورکجه‌سی ویکی‌پدیا
*

بؤلمه:دیللر
بؤلمه:تورک دیلی
پهلوی خاندانی

**پهلوی‌لر** یا دا **پهلوی سولاله‌سی** و یا **پهلوی خاندانی** — ایران'دا حاکیم اولان بیر خاندان‌ایدیلار. بو خاندان ۱۹۲۶–جی میلادی ایلده ایران‌دا پهلوی حؤکومتی'نی برپا ائتدیلر.

تاریخچیلرین چوخو پهلویلرین منشأین مازانداران‌لی‌لاردان بیلیرلر.

بعضی تاریخچیلر ده پهلویلرین منشأین تورک بوْی‌لاریندان اوْلان آیرملو بویونا باغلی بیلیرلر.

## قایناقلار

### اتک‌یازی
رضا شاه پهلوی

**رضا شاه** یا دا **رضا شاه پهلوی** (دوْغۇم: ۲۴ اسفند ۱۲۵۶ هجری شمسی سوادکوه بؤلگه‌سی، مازندران اوستانی - اؤلۇم: ۴ مرداد ۱۳۲۳ ژوهانسبورق، گونئی آفریقا) — ایراندا ۱۳۰۴–۱۳۲۰–جی هیجری گۆنشلی ایللر آراسی شاهلیق ائدیب. رضا پهلوی پهلویلر حؤکومتی‌نین بانی‌سی و بیرینجی شاهی‌ایدی.

رضا پهلوی بعضی ریوایتلره گؤره کورد بیر عائیله‌ده آلاشت یئرینده دونیایه گلیب. ایکی ایل صدراعظم اوْلدو (۱۳۰۲–۱۳۰۴)، ۱۳۰۴–جو ایلده پهلوی سولاله‌سی‌نین بیرینجی شاهی اوْلوب و قاجار شاهلیغی‌نین ییخیلیشین اعلام ائتدی.

## یاشام
رضا پهلوی، آلاشت کندینده سوادکوه یئرینده مازندران اوستانیندا دۆنیایه گؤز آچیب. بعضی تاریخچیلر اوْنۆن عائیله‌سین پالان کۆردلریندن بیلیب‌لر. رضا پهلوی اوشاقلیقدا یوْخسۇل اوْلۇردۇ، سوْنرالار قوْشۇنچۇ اوْلدۇ و افسرلیق رۆتبه‌سینه یئتیشدی.

## اوْردۇ باشچی‌سی
۱۲۹۹-جۇ ایلده قزوین قزاق اوْردۇسۇنا باشچی اوْلدۇ. ۳ ایسفند ۱۲۹۹ تهران شهری‌نی ایشغال ائدیب و کۇدتا ائتدی. سوْنرا اینگیلیس سیاستچیلری‌نین حیمایتی ایله ساواش وزیری اوْلۇب و چوْخلۇ قاریشیقلاری آرادان آپاردی و ۱۳۰۲–جی ایلده احمدشاه قاجار مجبۇر اوْلدۇ اوْنۇ صدراعظم اعلام ائلیه.

## شاهلیغا یئتیشمه‌سی
۱۳۰۴-جۇ گۆنش ایلینده رضا پهلوی اؤزۆنۆ شاه بیلیندیرب و قاجار ایمپیراتورلوغونۇن سوْنا گلمه‌سی‌نی اعلام ائتدی و پهلوی دؤولتینی قۇردۇ. رضا پهلوی ۱۳۰۴–جو ایلدن ۱۳۲۰-جی ایلینه‌جن حؤکۆمت ائتدی.

## شاهلیق‌دان دۆشمه‌سی
۱۳۲۰-جی ایلده ایران اؤلکه‌سی، روس و اینگلیس و آمریکا طرفیندن ایشغال اوْلۇب و رضاشاه شاهلیقدان دۆشدۆ. رضا پهلوی شاهلیقدان دۆشن‌دن سوْنرا، گۆنئی آفریقا اؤلکه‌سینه تبعید اوْلدۇ و ۴ مرداد ۱۳۲۳–جو ایلده گۆنئی آفریقانین ژوهانسبورق شهرینده دۆنیاسین دئیشدی.

## مزارلیغی
## قایناقلار

بؤلمه:ایران شاهلاری
بؤلمه:پهلوی
بؤلمه:Monarchs of Persia
بؤلمه:People of the Pahlavi dynasty
بؤلمه:۱۸۷۸-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:۱۹۴۴-جو میلادی ایلده اؤلن‌لر
بؤلمه:20th-century monarchs of Persia
بؤلمه:People from Mazandaran Province
بؤلمه:موسلمان شاهلار
بؤلمه:Commanders-in-Chief of Iran
بؤلمه:Critics of Islamism
بؤلمه:Critics of religions
بؤلمه:Iranian anti-communists
بؤلمه:Iranian people of Georgian descent
بؤلمه:Iranian nationalists
بؤلمه:Iranian Shia Muslims
بؤلمه:Leaders who took power by coup
بؤلمه:Mazandarani people
بؤلمه:Middle Eastern collaborators with Nazi Germany
بؤلمه:Prime Ministers of Iran
بؤلمه:World War II political leaders
بؤلمه:Monarchs who abdicated
بؤلمه:۲۰. یوز ایلده ایرانلی کیمسه‌لر
بؤلمه:Grand Cordons of the Order of the Lion and the Sun
آلاشت

**آلاشت** مازندران اوستانیندا سوادکوه بؤلگه‌سینده بیر شهردیر. رضا پهلوی بۇ شهریده دونیایه گلیب. آلاشت مازندران دیلینده یانی قارتال یوواسی.

## قایناقلار

بؤلمه:مازندران اوستانی
قارتال

**قارتال** یا **قجیر** ات جیللردن اوچان قوش (Accipitridae -بؤلومده قیرقی کیمینلردن : Falconiformes) قارتال قیرقی شاهین و چوخلو قوشلار بو بؤلومده دی.60 بؤلوک ات جیل قوش بو بؤلکده دی.11 جوره قیرقی کیمی قوش.چوخلو جوره سی اوراسیا و آفریقا قاره سینده یاشیر.بللی بیر سایاق قارتال و آیری قوشلار آراسیندا یوخدو و چوخلو ات جیلل قوشلار بیربیرنه اوخشار و شاهین قیرقی و آق بابا و نئچه جوره قوشلار بیر بؤلومده اولار بیلر.هابئله قارتال اوبیری قوشلاردان بؤیوک و هیکللی اولور.قارتال دیمدیکی اوجو بیز و اوراق کیمی و قاناتلاری اوزوندی.

## قایناق
فارسیجا ویکی پدیا https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D9%82%D8%A7%D8%A8

بؤلمه:قوشلار
بؤلمه:حئیوانلار
بؤلمه:ات جیللر
سینوهه

**سینوهه**بیر تاریخی روماندیر. یازانی میکا والتاری فنلاندلی یازیچیدیر. میصر فرعونو آخن آتون زامانینا عایید بیر دستان یازیلیب. سینوهه آخن آتون حکیمی و ساغلیق بیلنی ایمیش. بو اساسدا بیر هالیودی فیلم ۱۹۴۵-نجی ایلده یارانیبدیر.

## دستان
بیر اوشاق توخوما سبد ایچره نیل چایینا تاپشیریلیر. بیر یوخسول عائیله اونو سودان توتوب و ساخلاییر. سینوهه بوی آتیب حکیم، بیلیجی و معبدچی اولوب بابول (شهر)، سوریه و گؤی دنیز اؤلکه لرینه گئدیب وچوخلو بیلگیلر قازانیر. چوخلو ایشلر گؤروب و سونرا فرعون قصرینه گیریب فرعون ساغلیغینا چالیشیر. فرعون ناخوش اولاندا اونون ساغلیغین یوخلاییر. بو داستاندا سینوهه نهایت اؤز دوغما آتا -آناسینی تانییر. بو داستاندا میتانی، بابل و میصر اؤلکه لری باره ده بير چوخ تاریخی معلومات وئریلیر.

## قایناق
سینوحه، میکا والتاری،  دکتر احمد بهپور، نشر حوریا، تهران.

بؤلمه:کیتابلار
بؤلمه:تاریخ
بؤلمه:ادبیات
میشل عون

**میشل عون** -  - لوبنانین ایندیکی جومهورباشقانی دیر.

## قایناقلار

## منابع

بؤلمه:سیاستچیلر
بؤلمه:لوبنان مجلیسینین عوضولری
بؤلمه:یاشایان اینسانلار
بؤلمه:بیروت لی لر
بؤلمه:بعبدا بؤلگه‌سینین اهالیسی
بؤلمه:لوبنانین جومهورباشقانلاری
زادگان ۱۹۳۳
بؤلمه:لوبناننی مارونیلر
بؤلمه:لوبنانین باش وزیرلری
قیرغی

**قیرقی** ات جیل قوش .Eurasian sparrowhawk (Accipiter nisus) اتجیل قوشلارین کیچک قوشلاری اولاراق .قیسا قانات و بالا دیمدیکی اولور.قاشلاری آق بؤز و سینه سی آق بؤز بویاقدا قاناتلاری بؤز بویاق و چوخلو سئرچه و قناری یوخسا کیچیک قوشلاری توتار.آغاجلار پیتاقیندا یووا ائدیر.

## قایناقلار

*اینگلیسیجه ویکی پدیا (قیرقی(اسپارو وایک)) یوخلاما دئسامبر ۲۰۱۶

بؤلمه:قوشلار
بؤلمه:ات جیللر
بؤلمه:حئیوانلار
یهودیه

**یهودا** یوخسا یهودیه   فیلیسطین اؤلکه سی‌نین جنوبوندا  بیر تاریخی قیسمتدیر..

## قایناق

## گؤرونتولر


File:First century Iudaea province.gif

Image:Judea 1 by David Shankbone.jpg

Image:Valley of Elah-Med woodland.jpg

File:Levant 830.svg

File:1stMithritadicwar89BC.png

File:Israel Byzantine 5c.jpg



بؤلمه:تاریخ
بؤلمه:یهودیت
واکوئل

thumb|300px|ائوکاریوت هوجیره قورولوشو. واکوئل ۱۰عددی ایله نؤمرلنیب

**واکوئل** — اساساً بیتکی هوجیره‌لری اۆچون کاراکتریک‌دیر. اوْنلار ایری و کیچیک اؤلچولو اوْلور. مرکزی واکوئل سیتوپلازمادان تک غشانلا – تونوپلاستلا آیریلیر.

ایری مرکزی واکوئل ائندوپلازماتیک شبکه‌دن آیریلان کیچیک قوووقجوقلاردان عمله گلیر. واکوئلون بوش‌لوغو سودا حل اوْلان غیری-اورقانیک ماده‌لر، اورقانیک تورشولار و دیگر ماده‌لرله دولور.

مرکزی واکوئل هوجیره‌ده تورقور تضییقینی تنظیمله‌مک خۆصوصیتسینی یرینه یتیریر. واکوئل‌دا فوتوسینتز اۆچون لازیم اوْلان سو و ماده‌لر مۆبادیله‌سی نتیجه‌سینده عمله گلن چؤکونتو ماده‌لری توْپ‌لانیر. لاکین چؤکونتو ماده‌لری هوجیره‌دن خاریج اوْلونور. واکوئللاردا بیرده، رنگلییجی ماده‌لر اوْلان آنتوسیانلار دا توْپ‌لانیر. بعضی واکوئللار ایسه لیزوزوملاری خاتیرلادیر. 
## ایستینادلار


## خاریجی کچیدلر
http://www.dissland.com/catalog/videlenie_svoystva_i_stroenie_membran_vakuoley_rasteniy.html 

بؤلمه:ساغلیق
بؤلمه:ساغلیق علمی
بؤلمه:بیولوژی
آغ‌بابا

**آغ‌بابا** یوخسا کرکس . قیرقی کیمینلردن(Falconiformes) ات جیل قوش.لش خورک حئیوانلارین اورتاق آدیدی.ایکی بؤلمده یئنی دونیا و اسکی دونیا آق بابالاری هابئله یئنی دونیا آمریکا قاره سی و اسکی دونیا اوراسیا و آفریقا قاره سی آدلانیر.

چوخلو آق بابالار باشی کچل و تاسدی بو ایشده بدن حرارتی تنظیم اولور و قوش اوچان چاغدا یئل باشلارینا دگیب و بدنین حرارتی آزالیر.

## قایناقلار

*https://tr.wikipedia.org/wiki/Akbaba آنادولو تورکجه ویکی پدیا یوخلاما ۲۰۱۶ دئسامبر

بؤلمه:حئیوانلار
بؤلمه:قوشلار
چوبانلیلار

**چوبانلیلار** یا دا **چوبانلیلار سولاله‌سی** ( فارسجا : چوپانیان)،  ۸-نجی عصرده، ایراندا و آذربایجاندا حؤکومت قورماغا، چالیشان بیر موغول و تورک سولاله‌سی‌دیر.

بو سیلسله سولدوزون اولادلاریندان یارانمیشدیر.  اولجه، ائلخانیلرین الی آلتیندا حؤکومت ایشلرینده جالیشمیشلار.  آمّا ائلخانیلر داغیلاندان سونرا، بوتون  اونلارین تورپاقلارین، نظارت آلتینا آلدیلار. چوبانلیلار دؤولتی، آذربایجان جومهوریتیدن علاوه، آرانی، کیچیک آسیانین بیر حیصصه‌سینی، و ایکی سو آراسی اؤلکه‌لری و  بوتون باتی و اورتا ایرانی، جلایرلار بغدادی آلاناجان، حؤکومتین آلتینا آلیمیشدیرلار.

## اوایلری
چوبانلیلار کؤکو سولدوز قبیله‌سینه چاتیر. سورقون سیرا سولدوز، بیر بؤیوک آغ ساققال و آلپ دیر کی چنگیزخانا حؤکومته یئتیشمکده یاردیم ائدیب.

## شاهلاری
### شیخ حسن (۷۳۸–۷۴۴ق)

**شیخ حسن**  ***امیر تیمور تاش*** اوغلو، بیرینجی امیردیر  کی،  بوتون تاریخ یازیچیلاری، اونو  ابوسعید بهادرخانین حؤکومتینی دولاندیران بیلیرلر.

17 ربیع الثانی 736 -نجی  ایلده ابوسعید بهادرخان اؤلدو و شیخ حسن بو ایتیفاقدان ایستیفاده  ائدیب ایرانین باتی طرفینده بیر حؤکومت قورموشدور.

## ملیک اشرف

### قایناقلار

بؤلمه:تاریخده تورک دؤولتلری
بؤلمه:تاریخ
بؤلمه:تورک تاریخی
کیفری حوقوق

**کیفری حوقوق** یوخسا جزائی و جنایت حوقوقو .عمومی حوقوقون بیر بوداغیدیر . جزا حوقوقی حوقوقون بیر بؤلۆمۆ دور کی جزا ائتمک اوچون دیر. بو حوقوق تهدید ائدن ،جانا  گۆونلیگه  مالا ضرر ووران داورانیشلاری یاساق لییان یاسالاردان قونوشور.

## قایناق
تورکی حوقوق مقاله سینن یازار رضا عباس زاده ثمرین / جزا حوقوقی ندیر؟
بؤلمه:ایجتیماع
بؤلمه:قانون
آیخان هون‌آلپ

**آیخان هونالپ**، تورک شاعیر، یازیچی و ژورنالیست. 1927-جی ایلده بیتلیسده دوغولدو. آتاسی جاهانگیرلی سوواری ظابیطی نورالدین بی، آناسی کادیکؤی (قاضیکؤی) خئیریییه خانیمدیر. 1953-جی ایلده آنکارا اونیوئرسیتئتی "دیل، تاریخ و جوغرافیا فاکولته‌سینین" تورکولوگییا فاکولته‌سیندن مأذون اولموشدور. 

## صنعت و ادبیات حایاتی
1943-1947-جی ایللر آراسیندا ایستانبول ائکسپرئسس قزئتی‌نین آنکارا موخبیرلیک-اینی ائدیب. همین دؤورده آنکارا رادیوسونون مشهور عایشه باجی اوشاق کلوبونون نوماینده‌لرینده رول آلدی. بونلاردان ان مشهورلاری؛ اوچلو دفعه رول آلدیغی "وطن فداییلری" و "چالیشان قازانار" آدلی رادیوتئلئفونلار اویونلار. 1947-1950 ایللری آراسیندا میلت قزئتی و آخشام خبرلرینده چالیشدی. 19-50-1953-جی ایللرده منبع ژورنالیندا یازی ایشلری ایداره‌سی، 1955-1960-جی ایللرده او دؤورون مشهور ترجومان قزئتی ایشتیراک سیاسی موخبیرلیک، موصاحیبه دراماتورگییا، کونج دراماتورگییا، اینجه‌صنت کاتیبلیگی، کشفیات دیریژورلوغو کیمی وظیفه‌لرده اولوب. 1960-62 آراسیندا ایستانبول رادیوسو ایله قیبرس رادیوسوندا "تورک مؤلیفلردن میثاللار" پروقرامینی حاضیرلادی. 1963-1965-جی ایللرده هورریت قزئتینده کشفیات دیریژورلوغو ائدیب. سون ساعات قزئتینده چالیشیب. تورکیه ایش‌گؤتورن همکارلار ایتتیفاقلاری کونفئدئراسییانین مطبوعات کاتیبلیگینی ائدیب. 1966-1990 ایللری آراسیندا شیشه‌جام باش ایداره‌سی مطبوعات مشورتچی اورقانی و شیشه‌جام ژورنالی یازی ایشلری ایداره‌سی آپاریب. اوزه‌ل ماشین‌قاییرما صنایعسی و تورکیه گه‌می موهندیسلری اوتاغیندا مطبوعات، یاییم، دیزاین موشاویری وضعیفه‌لرینده اولوب. ایستانبول ژورنالیستلر جمعیتینین 1960-جی ایلده‌کی یاریشیندا "تانری آلدادان دیندارلار" آدلی مقالیله ایکینجی یئر و 1962دئ وارلیق ژورنالینین موسابیقه‌سینده "اسیرلرین اینقیلابی" ایله ایکینجی یئر قازانیب. بونلاردان باشقا یئنه ده پئشه باغلی موختلیف یاریشلاردا یئددی دفعه بیرینجی اولوب. 1968-جی ایلده 25 ایلینی تاماملایاراق مطبوعات شرف کارتی آلدی. سوآلتی گه‌می ایله گئدن ایلک تورک ژورنالیستی آدینی آلیب. شئیرلری؛ اینگیلیس، رومئنجه، عربجه و بولقارجایا چئوریلدی. 1955تئ یازدیغی مشهور "لئیتئنانت" شئیری دنیز قوووه‌لری کوماندانلیغینین موزه‌لرینه قویدو. آنا طرفیندن؛ "آه! او کئچمیش ایللر"، " آلمیلایا" ،"آمنیستییا" ،"یئددی کیمییدی یاشیم، سککیزه گیرمیش بیلردیممی"؟ کیمی مشهور شئیرلرین شاعیری یازیچی گونای تولوق ایله قوهوم اولان آیخان هونالپ حاضیردا ایستانبول ژورنالیستلر جمعیتینین بیزیم قزئتینده گوشه دراماتورگییا خیدمتی گؤستریر. 

## اثرلری
* اوچ اوتوز پول، (شییرلئر-1950)  
* کیچیک ایستاسیونلار (سینئرومان-1953)،  
* پاروخود فیتلری (سینئرومان-1962)،  
* بیر قاغایی اؤتدو (شییرلئر-1963)،  
* اوچ اوتوز پول، (شییرلئر-ایکینجی باسکی-1968)  
* داغلارا گئدن یوللار، (انیلار-1974)  
* اوزاق ماویلر (شییرلئر-1973)،  
* نغمه‌سیز دونیالارین سکومبرییالاری (سینئرومان-1977)،  
* یاش قانادلی قوشلار (سینئرومان). 

## قایناق
* ادبیات تورک سیته‌سی 

بؤلمه:کیمسه‌لر
بؤلمه:تورک شاعیرلر
موسیقی

**موسیقی**  یادا **چالغی** — سس‌لی بدیعی تصاویرا گرچک‌لیک‌ده عکس اتدیره‌ن اینسانین داورانیشسینا فعال تأثیر اد‌ن اینجه صنعتین نؤعلرین‌دن بیری‌دیر.

قدیم یونانلار موسیقینی تانریلارین تؤوهه‌سی کیمی قیمتلندیریر، اوْنا اینسانلارین قلبینی فتح اد‌ن اجازکار قوه کیمی یاناشیردیلار. یونان روایتلرینین بیرین‌ده اوْرفی اوْخودوغو گؤزل نغمه‌لرله تانریلاری و آداملاری هیران ادیر، طبیعتین کور قوه‌لرینی رام ادیردی.

عمومی موسیقی ترمینلری ایتالیا دیلیندن گؤتورولموش‌دور. 
موسیقی‌ده ۷ نوت وار  **دو**، **رئ**‚ **می**، **فا**، **سوْل**، **لیا**، **سی**.

## موسیقی تاریخی
مۆعاصیر اینسانین ۱۶۰.۰۰۰ ایل اوّل آفریقادا یاراندیغی گومان ادیلیر. تخمیناً ۵۰.۰۰۰ ایل اوّل اینسانلار حیات اۆچون یارارلی قیطعه‌لرده مسکونلاشمیش‌دیر. تاریخچیلر تجرید ادیلمیش بیر قروپ طایفه لرین بئله موسیقی‌سی اوْلدوغونو نظره آلاراق ایلک موسیقینین ده محض آفریقادا یاراندیغینی گومان ادیرلر. آفریقادا یارانماسی گومان ائدیلن موسیقی، ۵۰.۰۰۰ ایلدیر کی، اینسان حیاتینین آیریلماز بیر حیصّه ‌سینه چوریلمیش‌دیر.

## آذربایجان جومهوریتی نین میلّی موسیقی سی
آذربایجان موسیقی‌سینین تاریخی چوْخ قدیم‌دیر. قوبوستان‌دا داشلارین اۆستون‌ده چکیلمیش رسملر، قاوالداش اوْنون قدیملیینی بیر داها تصدیق ادیر. ان قدیم موسیقی آلتیمیز اوْلان قوپوز دده قورقوددان بیزه یادیگار قالمیش‌دیر.
خالق موسیقی‌سی میلّی موسیقی آلتلریمیزله ایفا ادیلیر. تاریخاً ۶۰-دان چوْخ میلّی موسیقی آلتیمیز اوْلموش‌دور: قوپوز، ساز، تار، کامانچا، توتک، بالابان، ناغارا، قاوال، قوشاناغارا و س.
دیلیمیز گؤزل اوْلدوغو کیمی، موسیقیمیز ده گؤزل‌دیر. دونیا شؤهرت‌لی بستکارلاریمیز، موغه‌ننیلریمیز میلّی موسیقیمیزی دونیانین هر یرین‌ده سسله‌ن‌دیریرلر. آذربایجان موغامی دونیا شؤهرتی قازانمیش‌دیر.
بیز موسیقیمیزی قورومالیییق، سوملیگیک.

## ایستینادلار


بؤلمه‌:موسیقی
قاه قاه قالاسی

**قاه قاه قالاسی** یوخسا **قاه قاه قیه** (فارسجا:قلعه قهقهه)اردبیل اوستانیندا  و خیاو بولگه‌سینین ۸۵ کیلومتر شومال طرفیندن آرالی بیر قالادیر.

## قایناقلار

بؤلمه:اردبیل اوستانی
قاوال

بندانگشتی|240x240پیکسل|قاوال

**قاوال،** آذربایجانین ان‌قدیم میلّی ضرب آلتی دیر کی بیر اوزلو ضرب آلتلری قروپونا عایید دیر.

## قورولوشو
قاوال غشان‌لی ضرب آلتی‌دیر. ساغاناغین‌دان دمیر هالقالار آسیلیر. بۇ هالقالار خصوصی سس اثری یاراتماق اۆچون لازیم اوْلور. قاوال ایلکین فوْرماسینی دؤوروموزه قدر ساخلایان یگانه موسیقی آلتی‌دیر. قاوال بارماقلارلا ایفا ائدیلیر. اوْنون اۆزرینه نره بالیغینین دری‌سی چکیلیر.
بیروزلو ضرب آلتلری قروپونا عاییددیر. آذربایجان اراضی‌سین‌ده چوْخ گئنیش یاییلمیش بۇ آلت باره‌ده کلاسیکلرین اثرلرین‌ده، مینیاتورلرده کیفایت قدر معلومات وریلمیش‌دیر. قاوال، بلکه ده، یگانه آلت‌دیر کی، ایلکین فوْرماسینی دؤوروموزه قدر ساخلایا بیلمیش‌دیر.

گئنیش ایفاچی‌لیق ایمکانلارینا مالیک اوْلان بۇ آلت‌ده ترل، ترمولا، موردنت و باشقا چالارلار آلماق مۆمکون‌دور. رنگ، درامد، سینیف و ضربی موغاملارین اۆچلوک طرفیندن ایفاسی زامانی قاوالین ایشتیراکی موطلق‌دیر. جویز آغاجین‌دان حاضیرلانمیش ساغاناغین ایچری حیصّه ‌سینه چوره‌سی بویو ۶۰-۷۰ عدد خیردا میس هالقالار برکیدیلیر. اۆزونه خصوصی اۆصوللا آشیلانمیش نره بالیغینین دری‌سی چکیلیر. بالیق دری‌سی نازیک و شفاف اوْلدوغون‌دان اوْنون سس تمبری اوْلدوقجا ملاحت‌لی‌دیر.

## قاوال‌دان ایستیفاده
اوْرتا عصرلرده، اساساً، سارای موسیقی مجلیسلرین‌ده ایستیفاده ادیلمیش‌دیر. بیر چوْخ شرق اؤلکه‌لرین‌ده، مثلاً، اوْرتا آسیا خالقلاری آراسیندا  قاوالین مۆختلیف  اؤلچولو تۆره لری گئنیش یاییلمیش‌دیر.

قاوال بوتؤولوک‌ده غشان‌لی آلت اوْلسا دا، اوْنون ایدیوفون‌لو آلتلره مخصوص علامتلری ده واردیر. اوْنون ساغاناغین‌دان آسیلمیش دمیر هالقالار، بعضی حاللاردا دؤرد کیچیک زینقیروو، سیلکه‌لنه‌رک تکرارولونماز سس تمبری یارادیر. قاوال اۆزییر هاجیبیوو طرفیندن خالق چالغی آلتلری اوْرکسترینین ترکیبینه اساس آلت کیمی داخیل ادیلمیش، اوْنون ایلک نوت پارتییاسینی دا بستکار اؤزو یازمیش‌دیر. ایٛفاچی قاوالی هر ایکی ال‌له توتاراق بارماقلارلا و شاپالاقلا ایفا ادیر.

## قایناق

## خاریجی کچیدلر
*موسیقی آلتلر--آزتر
*آذربایجان چالغی آلتلری--آزتر 

## بیرده باخ
* آذربایجان موسیقی‌سی
* آذربایجان مدنیتی

بؤلمه‌:ضرب موسیقی آلتلری
بؤلمه‌:آذربایجان موسیقی آلتلری

بؤلمه:موسیقی
بؤلمه:آذربایجان چالغی آلتلری