open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
تورک سؤیلنجه سؤزلوگو

**تورک سؤیلنجه سؤزلوغو**، دنیز قاراقوردون، 2011-جی ایلین آوقوستوندا نشر اولونان کیتابی.

## اؤن سؤز
تورک افسانه‌لرینده‌کی تمل عونصورلر و کومپونئنتلرین آشکار ائدیلمه‌سی و بیر سؤزلوک حالیندا سیستئملی بیر شکیلده اورتایا قویولماسی نظرده توتولان بو ایش بو معنادا بلکه ده بیر ایلک اولاجاق قدر گئنیش احاطه‌لی‌دیر. بو مقصدله وار اولان بوتون ایشلر تک-تک دارانمیش و نظردن کئچیریلمیشدیر. بونا باخمایاراق گؤزدن قاچمیش، اسکیک و همچنین دئرلئمئلئری گیرمه‌ین باشلیقلارین اولماسی دا قاچینیلمازدیر. بوندان باشقا ایفاده ائدیلمه‌سی لازیم اولان دیگر بیر خوصوص دا بو لوغت ترتیب یالنیز ییغمالار و یا باشقالارینا عایید یاپیتلاردان یارارلانیلمادیغی، علاوه‌اولاراق آنادولونون موختلیف یئرلرینده چؤل حیاتین ایچینده ائده‌رک بیر چوخ موتیوی، فیقورون شخصن ائشیدیلمیش اولماسیدیر. مثلا رادلوففون آسیادا ییغدیغی بیر جومله، آنادولونون کیچیک بیر کندینده بنزر بیر اوسلوبلا حتّی بیره-بیر عئینی قورولوشلا ایشیتیله‌بیلمئکده‌دیر. بو وضعیته دفعه لرله، سایسیز دفعه لر شاهید اولونموشدور. چونکی خالق مدنیتینده، کند اوتاقلاریندا دئییلنلر ایستر آسیادا ایستر آنادولودا اولسون عئینی منشادن قایناقلانماقدادیر.

*"کؤهنه‌دن قیش گونلرینده کند بیرلیگینین اورتاق مالی اولان کند اوتاقلاریندا اوجاغین اطرافیندا گونلرله، حتّی هفته‌لرجه سورن افسانوی احوالاتلار ایضاح ائدیلیردی. بونلار تئخنولوگییانین هله اینکیشاف ائتمه‌میش اولدوغو دؤورلرده سئریال فیلملرین یئرینی توتاردی. من اوشاقلیق ایللریمده بو شیفاهی ایضاحات عنعنه سینین سون نومونه‌لرینه شاهید اولما فورصتینی یاخالادیم."*

## ائشیک باغلانتیلار

*[تورک افسانه سؤزلوگو، توروز - کیتابلار و لوغتلر](http://www.turuz.info/Sozluk/0418-Turk%20Soylence%20Sozluyu-Achiqlamali%20Ansiklopedik%20Mitoloji%20Sozlugu%20(Deniz%20Karakurt)(%20Turkiye-2011).pdf)  PDF
*تورک افسانه سؤزلوگو، تورکلیب - تورکیستون کوتوبخوناسی (تورکیستان کیتابخاناسی)  PDF
*  (آذربایجان تورکجه‌سی)
* (آذربایجان تورکجه‌سی)

## قایناقلار

بؤلمه:تورکجه سؤزلوکلر
سعید براهمی

**سعید براهمی** (اینگیلیسجه: Said Brahmi) (دوْغوم: قطر) بیر فوتبالیست. الخور ایدمان کولوبوندا چیخیش ائدیب و هافبک موقعیتینده اوْیناییب.
## قایناقلار

بؤلمه:فوتبال اویونچولاری
دنيز قاراقورد

**دنیز قاراقورد** ـ موعاصیر تورکیه یازیچی و کولتورچودور.

## یاشاییشی
ایشچی اولاراق چالیشماق اۆچون تورکییه‌دن گؤچئرئک آلمانییایا یئرلشمیش بیر عاییله‌نین ایلک اوشاغی اولان دنیز قاراقورد، برئمئن ایالتی‌نین لیمان شهری برئمئرهاوئنده 1978-جی ایلده دونیایا گلدی. بو اؤلکه‌ده قالدیغی مودت عرضینده عنعنه وی عاییله دامی آلتیندا، والیدین‌لریم یانیندا باباسی و آتا طرفدن بؤیوک آناسی ایله بیرلیکده یاشادی. آتاسی‌نین بیر ایش قضاسی نتیجه‌سینده اؤلومو اوزرینه عاییله‌سی ایله بیرلیکده تورکیه‌یه قطعی دؤنوش ائتدی. بوندان سونرا یاز تعطیللئرینین بؤیوک بیر قیسیمینی سیواسین شارکیشلا ماحالینا باغلی آکچاکیشلا بوجاغیندا کئچیردی. بورادا و زامان زامان گزدیگی اطراف کندلرده چؤل حیاتی و خالق ادبیاتینی یاخیندان تانیدی. ایلک، اورتا و لیسئی تحصیلینی مملکتی اولان سیواسدا تاماملادی. ائسکیشئهیرده آلدیغی مدن موهندیسلیگی تحصیلینی ایکینجی ایلینده بوراخاراق سیواسا تکرار دؤندو. جومهورییئت اونیوئرسیتئتینده آدمینیستراتورلوق اوخودو. ایکی ایله یاخین بیر مودت کوتاهیادا دؤولت مأمورلوغو ائتدیکدن سونرا ایستئفا ائتدی. عسگرلیک وظیفه‌سینی ایستانبولدا تانکچی اولاراق تاماملادی. 2009-جی ایلده باسیلان، آنادولو شیفاهی ایضاحات عنعنه سیندن و خالق هئکایه‌لریندن فایدالاناراق یازمیش اولدوغو "آلما" آدلی بیر رومانی اولان و هله ده سیواس جومهورییئت اونیوئرسیتئتینده موعلیم اولاراق پئشه حیاتینی داوام ائتدیرمکده اولان یازار ائولیدیر.

## اثرلری

* آلما
* تورک سؤیلنجه سؤزلوگو

## قایناقلار

بؤلمه:کیمسه‌لر
بؤلمه:کیمسه‌لر قارالامالاری
اسکی تورک سؤزلوگو

**اسکی تورک سؤزلوگو** (روسجا: Древнетюркский словарь) قدیم تورک دیللری و لهجه‌لری تمل سؤزجوکلر سؤزلوگو.

## یازیلما تاریخی

## قایناق

بؤلمه:تورکجه سؤزلوکلر
بؤلمه:کیتاب قارالامالاری
تاتار آنسیکلوپئدیا سؤزلوگو

**تاتار آنسیکلوپئدیا سؤزلوگو** (**TES**) (تاتارجا: Tatar Entsiklopediä Süzlege)- تاتار دیلینده تاتار خالقی هم تاتارستانین کئچمیش زامانلاریندان توتوب بیزیم گونلره قدر گلن تاریخین هم یاشاییشین قاپسایان بیرینجی فنی اونیورسال باسما. سؤزلوکده ۱۷۰۰۰ ـه یاخین مقاله وار. بو سؤزلوک ۲۰۰۲.جی ایلده گون گؤردو.

باش محرری منصور حسن‌اف، مسئول محرری ایسه عؤمر صابیراف دور.

## قایناق
بؤلمه:تورکجه سؤزلوکلر

بؤلمه:تورکجه بیلیک‌لیکلر
بؤلمه:تاتارجا سؤزلوکلر
شوروی‌نین جغرافی آدلاری سؤزلوگو

**شوروی‌نین جغرافیاسی آدلاری سؤزلوگو** (روسجا: Словарь географических названий СССР) روس ديلينده بير حجملي توپونيميک سؤزلوکدور. جوغرافيياچيلار، خریطه‌چی‌لر، نشريات ايشچيلري، هابئله پست و اينضيباطي ايشچيلر و ايجتيماعيت اۆچون نظرده توتولموشدور.

## قایناق

بؤلمه:سؤزلوکلر
بؤلمه:روسجا سؤزلوکلر
تئپوک اویونو

**تئپوک اویونو،** فوتبالا چوخ اوخشایان اویون قدیمده تورک بویلاریندا دا اوینانیب. آدینا تئپوک(Tepük) دئییبلر (تپمک، تپیکله‌مک سؤزوندن).

      اورتا آسیا تورکلری ایله باغلی  "**La Tartarie**"  (اوروپادا خزر دنیزیندن ساکیت اوکئانا قدر اراضیلره، آسیایا اوزون مودّت تارتاریا دئییلیب) آدلی فرانسیزجا اثرده هم اوغلانلارین، هم ده قیزلارین اوینادیغی بیر اویوندان بحث ائدیلیر. اویونو هیجانلا ایزله‌میش بیر چینلی‌نین دیلیندن قئید ائدیلیر کی،  " بؤیوک معبدلرده تئز-تئز آیاق توپو موسابیقه‌لری دوزنله‌نیر. بو اویوندا توپا ال ایله توخونماق اولماز، توپا ضربه یا آیاقلا، یا دا باشلا وورولور. بئله‌جه، توپو رقیب قاپیسیندان ایچری سالماغا چالیشیلیر " .

     بؤیوک تورک موتفکّیری و دیلچیسی محمود کاشغارلی اؤزونون مشهور سؤزلوگونده -   " دیوان لغات الترک " ده (11-جی عصر) یازیر کی، اورتا آسیاداکی تورکلر تئپوک آدلی آیاق اویونو اویناییرلار. اونون قئید ائتدیگینه گؤره، اویون قورغوشون کوره‌یه کئچی توکو، یاخود کئچه سارینماقلا اوینانیرمیش. آما زامان کئچدیکجه، توپ قورغوشون یوخ، داها یومشاق مادّّه دن حاضیرلانیب. او جومله‌‌دن ایچینه هاوا دولدورولموش قویون دریسی، تولوقلا.

    " تئپوک "  حاقدا سونراکی منبعلر‌ده یازیر. قاپی یئره سانجیلمیش ایکی قارغیدان عیبارت اولوردو. توپو آیاقلا اونلارین آراسیندان کئچیرمک لازیم ایدی. اویونون تورک بویلاریندا یوزیللیکلر بویو اویناندیغی  " ختایی نامه "  و  " بای بارس تاریخی "  اثرلرینده ده قئید ائدیلیر. بیر مقامدا اورادا اؤز عکسینی تاپیب. اویون زامانی بللی دایره‌دن (موعاصیر آنلامدا کناری خطلنمیش مئیداندان) کنارا چیخماق اولمازمیش.

 آیاصوفیا کیتابخاناسیندا ساخلانان  " تاریخ-ای تئیمور "  آدلی اثرده ده تئپوک باره ده معلومات وئریلیر و اویونون امیر تئیمور اوردوسوندا عسگرلرین چئویکلیک تعلیمی کیمی ایستیفاده ائدیلدیگینی قئید ائدیلیر.

بوتون بو بلگه‌لر، تورکلرین یوزایللر بویونجا اورتا آسیادا اوینادیقلاری و تئپوک آدینی وئردیکلری اویونلا مودئرن فوتبال آراسینداکی بؤیوک یاخینلیغین آیدین بلگه‌سیدیر. تئپوک اسکی تورک بویلاریندا تپمک، تکمه‌له‌مک آنلامیندا ایشله‌نن بیر سؤزدور. تورکلر بو اویونو یالنیز آیاقلا اوینادیقلاری اۆچون بو آدی وئرمیشدیلر.

## قایناق
http://www.turkosfer.com/tepuk/
شوروی قوزئی ـ دوغوسونون توپونیمیک سؤزلوگو

**شوروی قوزئی ـ دوغوسونون توپونیمیک سؤزلوگو** (روسجا: Топонимический словарь Северо-Востока СССР) روس دیلینده  جوغرافیا آدلارینی ایچه‌رن بیر قالین سؤزلوک. جوغرافیاچیلارا، ژورنالیستلر، نشریات ایشچیلری و دیگر تشکیلاتلار اۆچون حاضیرلانمیشدیر.

## قایناق

بؤلمه:روسجا سؤزلوکلر
بؤلمه:جوغرافیا
یابانجی اؤلکه‌لر جوغرافیایی آدلار سؤزلوگو

**یابانجی اؤلکه‌لر جوغرافیایی آدلاری سؤزلوگو** (روسجا: Словарь географических названий зарубежных стран) روس دیلینده بیر جیلدلیک حجملی توپونیمیک سؤزلوک. خریطه‌چیلر، جوغرافیاچیلار، ژورنالیستلر، نشریات ایشچیلری و دیگر تشکیلاتلار اۆچون حاضیرلانمیش، ائلجه ده گئنیش بیر اوخوجو اۆچون نظرده توتولموشدور.

## قایناق

بؤلمه:روسجا سؤزلوکلر
بؤلمه:جوغرافیا قارالامالاری
غرانیق

**غرانیق ** ()، تاریخ طبری کیمی کیتابلاردا ایشاره اولونان بیر ایسلام چاغی‌نین باشلانیشیندا اوز وئرن بیر حادیثه‌دیر. ایسلام پئیغمبری محمد بن عبدالله مکه یاشادیغی چاغ،  نجم سوره‌سینی اوخودوغوندا  شیطانین اونا ایکی آیه ایلهام ائتدیگینه دئییلیر. 

## قایناقلار

بؤلمه:ایسلام تاریخی
خزر سؤزلوگو

**خزر سؤزلوگو** - صرب یازیچی ميلوراد پاويچ‌ين ايلک روماني، چوخ‌ساتیشلی. 1984-جو ايلده چاپ اولونوب، صرب دیلینده‌دير، دونيانين بير چوخ ديلينه چئوريليب. 

## مضمون
رومان اوچ حيصه دن عيبارتدير: 

**قيرميزي کيتاب - خزرلر حاقدا خريستيان قايناقلاري،** 

**ياشيل کيتاب - خزرلر حاقدا ايسلام قايناقلاري،** 

**ساري کيتاب - خزرلر حاقدا يهودي قايناقلاري.** 

رومانين کيشي و قادين وئرسيياسي وار: بير بيريندن يالنيز بير آبزاسلا فرقله‌نيرلر. 

پاويچ اثرينده خزرلرين تاريخيني بديعي شکيلده عکس ائتديرن يهودا حالئوينين "کوزاري" کيتابينين دا آديني چکير. 

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار

* ميلوراد پاويچ - خزر سؤزلوگو (کيشي وئرسيياسي)، روس ديلينده اونلاين 

## بیرده باخ

* خزرلر

بؤلمه:رومان کیتابلاری
بؤلمه:کیتاب قارالامالاری
کو پینق چونق

**کو پینق چونق** ()، (دوغوم:۱۸ سپتامبر ۱۹۹۵) بیر تایوانلی حرفه‌ای بیلیارد اویونچوسودور.

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار
* Ko Ping-chung at azbilliards.com

بؤلمه:تایوانلی ایدمانچیلار
بؤلمه:۱۹۹۵-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:یاشایان اینسانلار
ویرات واچیراراتاناوونق

**ویرات واچیراراتاناوونق** ()، (دوغوم:۲۵ نوْوامبر ۱۹۴۷) بیر تایلندلی تای بوکسچی ایدمانچی.

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار
*
*

بؤلمه:۱۹۴۷-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:یاشایان اینسانلار
بؤلمه:تایلندلی ایدمانچیلار
بهمنیار

**بهمنیار** (تورکجه: Əbülhəsən Bəhmənyar Azərbaycani فارسجا: ابوالحسن بهمنیار بن مرزبان) بؤیوک آذربایجان فیلسوفو.

## یاشاییشی
ابوالحسن بهمنیار مرزبان اوغلو (993-1066) شرق پئریپاتئتیزمی‌نین(مشائی‌لیک‌) گؤرکملی نوماینده‌لریندندیر. فیلوسوفون آنادان اولدوغو یئر معلوم دئییلدیر. اورتا عصر مؤلیفلری یازیرلارکی، او، «آذربایجانلی» («ال-آذربایجانی»)، «آذربایجان اؤلکه‌سیندن» (مِن بِلاد آذربایجان) ایدی.

     بهمنیار ابن‌سینانین گؤرکملی شاگیردی و داوامچیسیدیر. اونون اؤز موعلیمی ایله ایلک گؤروشو باره‌ده دئییرلر:     بیر دفعه ابن سینا دمیرچیخانادا اولارکن بهمنیار اورایا گلیب اود ایسته‌ییر. دمیرچی اونا دئییر: «قاب گتیر ایچینه اود قویوم آپار». بهمنیار اوووجونا بیر قدر تورپاق ییغیب دئییر: «اودو بو قابا قوی». ابن سینا بهمنیارین درّاکه‌سینه حئیران قالیب، اونو اؤزونه شاگیرد گؤتورور.      
آذربایجان فیلوسوفو اؤزونون پارلاق ایستعدادی و امک‌سئورلیگی ایله ابن سینانین درین رغبتینی قازانمیشدی. سونرالار موعلّیم شاگیردی حاقّیندا یازیردی:«او، منه اوغولدان آرتیق ایستکلیدیر من اونا تعلیم-تربییه وئرمیش و بو سوییّه‌یه گتیریب چیخارمیشام. اونون آخیر گلیب منیم یئریمده اولماسینا بیر شئی قالماییب».     بهمنیار موعلّیمی‌نین اومیدینی لاییقینجه دوغرولدور. اونون اؤزو و شاگیردلری- ابولعباس لفکری، عمر خیام، هابئله داوامچیلاری یاخین و اورتا شرقده پئریپاتئتیک فلسفه‌نی اینکیشاف ائتدیریبلر.

## اثرلری
آذربایجان فیلوسوفو بیر سیرا قییمتلی اثرلرین مؤلیفیدیر. «تحصیل» («التحصیل»)، «منطیقه دایر زینت» (« الزینة فی المنطق »)، «گؤزللیک و سعادت» («البهجة والسعادة»)، «موسیقی کیتابی» («کتاب فی الموسیقا»)، «مئتافیزیکانین مؤوضوسو» («فی موضوع المعروف بما بعدالطبیعة»)،. آخیرینجی ایکی تراکتات(رساله) 1851-جی ایلده لئیپسیقده عرب و آلمان دیللرینده، 1911-جی ایلده قاهیره‌ده عرب دیلینده چاپ ائدیلمیشدیر. تحصیل اثری بهمنیارین یارادیجیلیغیندا موهوم یئر توتور. فیلوسوف بو اثری داییسی ابومنصور بن بهرام بن خورشید اوغلونا ایتحاف ائتمیشدیر.

     «تحصیل» اثری «منطیق» («المنطق»)، «مئتافیزیکا» («علم مابعد الطبیعه») و «عیانی مؤوجود شئیلرین حاللاری» («احوال عیان الموجودات») اولماقلا اوچ کیتابدان عیبارتدیر. او، فلسفی بیلیکلرین اؤیره‌نیلمه‌سینده قییمتلی منبع اولدوغوندان هله اورتا عصرلرده عرب اورژینالیندان فارس دیلینه ترجومه ائدیلمیشدیر.

     «تحصیل» کیتابی‌نین عربجه‌سی‌نین موختلیف واختلاردا کؤچورولموش الیازماسی نوسخه‌لری بئیروت، قاهیره، تهران، رامپور، واتیکان و دونیانین باشقا شهرلری‌نین کیتابخانالاریندا، فوندلاریندا ساخلانیلیر. اثرین فارسجا بیر الیازماسی نوسخه‌سی اؤزبکیستان EA بیرونی شرقشوناسلیق اینستیتوندا، دیگری ایرانین میلّی شورا مجلیسی کیتابخاناسیندادیر. بو دیرلی اثرین بوتؤو حالدا عربجه‌سی 1971-جی ایلده، فارسجاسی 1983-جو ایلده تهراندا چاپدان چیخمیشدیر. اونون آ.و.ساقادئیئو طرفیندن عربجه‌دن روسجایا ترجومه‌سی 1983، 1986-جی ایللرده نشر اولونموشدور.

     «منطیق» عرب دیلینده «تحصیل» اثری‌نین مرتضی مطهری طرفیندن حاضیرلانمیش تهران چاپیندان (1971)، «مئتافیزیکانین مؤوضوسو» و «مؤوجوداتین مرتبه‌لری»(«فی مراتب الموجودات») س.پوپپئر طرفیندن حاضیرلانمیش عربجه لئیپسیق چاپیندان گؤتورولموشدور.

## قایناق
«شرق فلسفه‌سی» کیتابی
بؤلمه:فیلسوفلار
بؤلمه:آذربایجان فیلوسوفلاری
اوسکار پریتو اورتیز

**اوسکار پریتو اورتیز** ()، (دوغوم: ۱ آقوست ۱۹۰۵ - اؤلوم: ۱۰ آقوست ۱۹۸۳) بیر ونزوئلالی بئیسبالچی ایدی..

## قایناقلار

بؤلمه:۱۹۰۵-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:۱۹۸۳-جو میلادی ایلده اؤلن‌لر
بؤلمه:ونزوئلالی ایدمانچیلار
موغان نفت یاتاغی

**موغان نفت یاتاغی** موغاندا 5.6 کؤب کیلومتیر ساحه ده تاپیلان نفت یاتاغی دیر.بو یاتاغدا 4 میلیارد بوشکا نفت بیلینیب. بو نفت شیل و ات پالچیقدیر. موغانین قیر دره سینده نفت یئر اوستونه چیخمادان بو یئرده نفت اولماغی بیلیندی و 1387ده بو یئرده چالیشمالار باشلاندی. 

## قایناق
https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%DB%8C%D8%AF%D8%A7%D9%86_%D9%86%D9%81%D8%AA%DB%8C_%D9%85%D8%BA%D8%A7%D9%86

بؤلمه:نفت
مفتاح اللغه

**مفتاح اللغة** ـ محمد بن ضیاءالدین حسینی فراغی (اؤلوم 1052 هجری قمریدن سونرا)‌ شاه صفی زامانیندا یازدیغی تورکجه سؤزلوکدور. بو سؤزلوک چاغاتای تورک ادبیاتیندا گلن اثرلرین، میثاللی سؤزلوگودور. سؤزلوک تورکجه ـ فارسجا یازیلمیشدیر.

## قایناقلار

بؤلمه:تورکجه سؤزلوکلر
بؤلمه:تورکجه اثرلر
داغلیق آلتایین توپونیمیک سؤزلوگو

**داغلیق آلتایین توپونیمیک سؤزلوگو** (روسجا: Топонимический словарь Горного Алтая) آلتای جمهوریتی یئرلی جغرافیا آدلارینین منشأینی ایضاح ائدن و علمی شکیلده آچیقلایان بیر سؤزلوکدور. دیلچیلر، جوغرافیاجیلار، تاریخچیلر، بومی تاریخچیلر و تورکولوقلار کیمی گئنیش بیر اوخوجو اۆچون نظرده توتولموشدور.

## قایناق

بؤلمه:تورکجه سؤزلوکلر
بؤلمه:روسجا سؤزلوکلر
بؤلمه:سؤزلوکلر
تاریخ ده هزار ساله سلماس و غرب آذربایجان

**تاریخ ده هزار ساله سلماس و غرب آذربایجان**و یا **سلماس و آذربایجانین غربی‌نین اون مین ایللیک تاریخی** کیتابی توحید ملک زاده دیلمقانی نین اثریدیر. بو کیتاب سلماس و آذربایجانین غربی‌نین تاریخینه گوره منبع اثرلردن ساییلیر.

## قایناقلار

بؤلمه:کیتاب
ایران نو (قزئت)

**"ايران نو"** — آذربایجاندا یایینلانمیش گونده‌لیک قزئتلردن بيري‌ ایدی.

## تاريخي
1909-جو ايلين آوقوستون 24-ده فعاليته باشلايان گونده‌ليک و موستقيل "ايران نو" قزئتي 2-3 مين نوسخه ايله ايرانين ان بؤيوک قزئتي اولدو. 
بندانگشتی|محمد امین رسول زاده قزئتين رئداکتورو
قزئتين رئداکتورو محمد امين رسول‌زاده ايدي. او، بو قزئت واسيطه‌سيله ايران دئموکراتيک فيرقه‌سي‌نين فيکيرلريني ياييردي، ياراديجي هئيتي ده آذربايجان تورکلريندن عيبارت ايدي. قزئتده م.ا.رسول‌زاده‌نين چوخلو مقاله‌لري، شئعير و پوبليسيستيک يازيلاري چاپ اولونموشدور. او، اؤز قلمي ايله ايراندا آوروپا تيپلي ژورناليست صنعتي‌نين اساسيني قويموشدور. م.ا.رسول‌زاده آذربايجانين روس ايشغاليندان قورتولماسي و ايرانين روسیه‌نين تاثيريندن اوزاقلاشماسي ايله باغلي سرت يازيلار يازيردي. قزئتده م.ا.رسول‌زاده بعضاً نيش تخلوصو ايله چيخيش ائديردي. سونرالار سید حسن تقی‌زاده، م.ا.رسول زاده‌نين خاطيره‌سينه حصر ائتديگي نئکروْلوْقدا بئله يازميشدير:

**"مودئرن [[اوروپا|آوروپا]] قزئت فورماسيني ايلک دفعه ايرانا گتيرن [[محمد امین رسولزاده|م.ا.رسول‌ زاده]] اولموشدور".**
1910-جو ايلين ياييندا باغلانسا دا، ائله همين ايلين پاييزيندا – اوکتيابرين 26-دا آرتيق ايران دئموکرات پارتيياسي‌نين اورقاني کيمي فعاليتيني برپا ائتدي. ايران دئموکرات پارتيياسي‌نين اورقاني کيمي فعاليت گؤسترميش بو قزئت مشروطه اينقيلابي نين ايکينجي دؤورونده و مجليسين ايکينجي دؤنمينده ان مشهور قزئت ايدي.

1944-جي ايلده فعاليتيني "ايران نوين" آدي آلتيندا داوام ائدن قزئتده سياسي مسله‌لر داها کسکين وئريليردي. بئله کي، بو مطبوع اورقان ايراندا اولان اجنبيلرين پرده آرخاسي ايشلري‌نين اوستونو آچماغا نايل اولوردو. حتّي صدر هاشيمي‌نين قئيد ائتديگينه گؤره تهرانين ميلّي مجليس نوماينده‌لري اؤز نيطقلرينده بو قزئتده درج اولونان يازيلاردان ايستيفاده ائديرديلر.

## فعاليتي
نشر اولوندوغو دؤورده ايران تاريخينده ايلک دفعه اوروپا استانداردلارينا اويغون اولان و اؤلکه‌ده ان چوخ اوخونان و ان نوفوذلو قزئت ساييلميشدير.

## تضيیقلر
قزئت عادتاً اؤلکه‌ده باش وئرن سياسي حاديثه‌لري ايشيقلانديرير، چاتيشمازليقلاري آچيق گؤستريردي. بونا گؤره ده تئز-تئز نوفوذلو شخصلرين و ديگر قزئتلرين تضيقينه معروض قاليردي. صحيفه‌لريندن بيرينده ايوان کريلوْووُن "حئيوانلارين کونسئرتي" تمثيلينه ايقتيباس چاپ ائدن قزئت سيپه‌دارين غضبينه توش گلميشدي.

## قایناقلار

* علويه طاهرقيزي.  آذربايجان مطبوعاتي.
* "خالق جبهه سي" قزئتي، ص.  11
* پروانه محمدلي.  آذربايجان مطبوعاتي تاريخي . باکي: "عئلم" ،2009، ص. 39-40-41
* "سخن "درگیسی، تهران، 1955-جي ايل، نومره:4

بؤلمه:قزئتلر
تورک دستانلاری

**تورک دستانلاری**، بوتون دونیا ادبیاتلاریندا اولدوغو کیمی تورک ادبیاتی‌نین دا ایلک اؤرنکلری‌دیر. . تورک ادبیات گله‌نگی ایچینده "دستان" تئرمینی بیردن چوخ نظم شکلی و تورو اۆچون ایشلنمیش و ایشلنیلمکده‌دیر. اسکی تورک ادبیاتی نظم شکیللریندن مثنویلرین بیر بؤلومو و منظوم حیکایه‌لر، آنونیم ادبیاتدا و آشیق ادبیاتیندا قوشما ویا مانی(بایاتی) دؤردلوکلری ایله یازیلان ویا سؤیله‌نن فردی، سوسیال،تاریخی، آجیقلی ویا گولونج اولایلاری تحکیه تئکنیکی ایله چئشیدلی اوسلوبلارلا کؤچورن نظم تورونه و بو یازیدا اله آلینان کایناتین، اینسانلیغین، میلّتلرین یارادیلیشینی،گلیشیمینی، حیاتدا قالما موباریزه‌لرینی و چئشیدلی اولای و نسنه‌لرله ایلگیلی سبب آچیقلایان و باتی ادبیاتیندا "ائپوس" تئرمینی ‌ایله آنیلان اثرلرین تمامی ده تورک ادبیاتی گله‌نگی ایچینده "دستان" آدی ایله آنیلماقدادیر.

تورک دستانلاری، آناخطلریله کولتور دایره‌لرینه، کرونولوژیک و ایچینده تشکّول ائتدیکلری ویا موحافیظه ائدیلدیکلری سیاسی بیرلیکلره گؤره بئله تصنیف ائدیلمکده‌دیر:

## ایسلامدان قاباقکی تورک دستانلاری

### آلتای-یاکوت

#### [[یارادیلیش دستانی]]

### ساکالار دؤنمی

#### [[آلپ ار تونقا|آلپ ار تونقا دستانی]]

##### [[شو دستانی]]

### هون دؤنمی

#### [[اوغوز خاقان دستانی|اوغوز قاغان دستانی]]

### کؤک تورک دؤنمی

#### [[بوزقورد دستانی]]

##### [[ارگنه‌قون دستانی]]

### اویغور دؤنمی

#### [[تؤره‌ییش دستانی]]

#### [[کؤچ دستانی]]

## ایسلامیتین قبولوندان سونراکی تورک دستانلاری

### قاراخانلی دؤنمی

#### [[ساتوق بوغراخان دستانی]]

### قازاق-قیرغیز کولتور دایره‌سی

#### [[ماناس دستانی]]

### تورک-موغول کولتور دایره‌سی

#### [[چنگیزنامه]]

### تاتار-قیریم

#### [[تیمور و ائدیگه دستانلاری]]

### سلجوقلو- بگلیکلری و عوثمانلی دؤنملری

#### [[آ. سید باتتال غازی دستانی|سید باتتال غازی دستانی]]

##### [[ب. دانیشمندغازی دستانی|دانیشمندغازی دستانی]]

##### [[کوراوغلو دستانی|کور اوغلو دستانی]]

## قایناقلار
Türk Destanları TÜRK DESTANLARI Prof. Dr. Umay Günay 

بؤلمه:دستانلار
آنتون آبله

**آنتون آبله** ()، (دوغوم:۱۰ ژانویه ۱۹۹۲ ایستوکهولم) بیر سوئدلی چالیشقان و سیاستچی.

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار

*stoppagatuvaldet.nu– Stop Street Violence website (Swedish]

بؤلمه:اوشاق چالیشقانلار
بؤلمه:۱۹۹۲-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:یاشایان اینسانلار
لیلا روز

**لیلا روز** ()، (دوغوم: ۲۷ ژوئیه ۱۹۸۸) بیر آمریکالی چالیشقان و لایو اکشن تشکیلاتی قۇروجوسودور.

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار

* Profile  at Live Action
* Fighting for Life , Lila Rose, *First Things*, October 2010
* Undercover and Over Obstacles , Katy Carl, "National Catholic Register", Feb. 2007.
* 
* 

بؤلمه:۱۹۸۸-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:یاشایان اینسانلار
بؤلمه:آمریکالی اوشاق چالیشقانلار
آرول ریچاردز

**آرول ریچاردز** ()، (دوغوم: ۲۵ ژانویه ۱۹۸۲) بیر ولزلی تاجیر و ایدمانچی.

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار
*Official website

بؤلمه:۱۹۸۲-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:یاشایان اینسانلار
بؤلمه:ولزلی ایدمانچیلار
لیلا محمدبیگ‌ اووا

**لیلا  علسگرقیزی محمدبیگ‌اووا** (لاتین تورکجه:Leyla Ələsgər qızı Məmmədbəyova )  — آذربايجاندا، قافقازدا، همچنين بوتون جنوبي آوروپادا و ياخين شرقده ايلک قادين طیاره‌چی.

## یاشاییشی
لیلا محمدبیگ‌اووا ، 9 سئنتيابر 1909-جو ايلده باکيدا آنادان اولوب. اصلاً قوبادان اولان لیلا محمدبیگ‌اووا ايلک تحصيليني باکيدا آليب. 1918-جي ايلده ائرمنيلرين آذربايجانليلارا قارشي حياتا کئچيرديکلري مارت سوي‌قيريمي عرفه‌سينده عاييله‌سي ايله بيرليکده هشترخاندا مسکونلاشيبلار.آذربايجان خالق جومهوريتي يارانديقدان سونرا باکي‌يا کؤچوبلر. ايلک امک فعاليتينه 1930-جو ايلدن باشلايان لیلا محمدبیگ‌اووا صنعت تحصيليني باکي آئروکلوبوندا آلميش و ايلک اوچوشونو 1931-جي ايلده يئرينه يئتيرميشدير. تحصيليني 1932-جي ايلدن موسکوادا داوام ائتديرن محمدبیگ‌اووا 1933-جو ايل، مارتين 17-ده موسکوانين توُشينوْ آئروْدروُموُندا او-2 طياره‌سيندن پاراشوت ايله آتلاناراق سووئت ايتيفاقي‌نين ايکينجي قادين پاراشوتچوسو اولموشدور (نينا کامنئوادان سونرا). 1934-جو ايلده جنوبي قافقاز رئسپوبليکالاري آراسيندا کئچيريلن پاراشوتچولر ياريشيندا بيرينجي يئري توتموش و 1941-جي ايله‌دک آرتيق آوياسيا مايورو اولموشدو. سونرالار صنعتيني باکي آئروکلوبوندا موعلّيم کيمي داوام ائتديرميشدير.

يئتکينليک ياشينا چاتماميش دؤرد اوشاق آناسي (اوشاقلاري‌نين سايي جمعي آلتي نفر ايدي) مايور محمدبیگ‌اووانين بؤيوک وطن موحاريبه‌سينده ايشتيراکيندان ايمتيناع ائديلدي. 

آئروکلوبون باغلانماسينا گؤره او، دئسانتچي و پاراشوتچو کورسلاريني تدريس ائتمگه ايجازه آلميشدي. او، موحاريبه‌ ايللري عرضينده يوزلرله دئسانتچي و 4 مين پاراشوتچو حاضيرلاييب جبهه‌يه يوللاميشدي. اونلارين آراسيندا ايکي نفر سووئت ايتيفاقي قهرماني آدينا لاييق گؤرولموشدور. محمدبیگ‌اووا طیاره‌چی کاريئراسيني 1949-جو ايلده سون اوچوش ايله باشا چاتديرميش، سونرالار OADKYC-نين باکي فيلياليندا صدر موعاويني کيمي چاليشميشدير. 1961-جي ايلده تقاعوده چيخميشدير. 

### وفاتی
لیلا محمدبیگ‌اووا 1989-جو ايلين اييولوندا وفات ائديب و 2. فخري خياباندا دفن اولونوب.

## شخصي حياتي
لیلا محمدبیگ‌اووا 1925-جي ايلده 14 ياشيندا ايکن کورده‌خاني قصبه‌سينده دونيايا گلميش آذربايجانين تانينميش موتخصيصلريندن اولان بهرام فيرودين اوغلو محمدبيگ‌اوولا عاييله حياتي قورموشدور. 16 ياشيندا ايکن ايلک اؤولادي دونيايا گليب.

لیلا محمدبیگ‌اووانين بؤيوک اوغلو فيرودين ايکينجي دونيا موحاريبه‌سينده، کيچيک اوغلو خانلار ايسه قاراباغدا ووروشموشدور.
بندانگشتی|پوست مارکاسی

## خاطيره‌سي
قادين طیاره‌چی‌يه بير سيرا شئعير و کينوفيلم حصر اولونموش، 1995-جي ايلده حاقيندا سندلي فيلم ده چکيلميشدير. 1934-جو ايلده چکيلن "**عيصمت**" بديعي فيلمي محض لیلا خانيما حصر اولونموشدور.

## قایناقلار

* корение небо. Журнал "Баку". Номер: Март - Апрель 2011
* Tahirqızı, Ü. Şərqin əfsanəvi xanımı: Leyla Məmmədbəyova: O, müharibə dövrü ərzində 4000 paraşütçü-desant hazırlamışdı: [“İsmət” filmində baş rolun ifaçısı, təyyarəçi qadın Leyla Məmmədbəyova haqqında] //Xalq cəbhəsi.- 2014.- 5 aprel.- S.15
* Kazımzadə, A. Kinomuzun “İsməti”: [“İsmət” filmində baş rolun ifaçısı, təyyarəçi qadın Leyla Məmmədbəyova haqqında] //Kaspi.- 2014.- 15-17 mart.- S. 22-23.

## ائشیک باغلانتیلار
İsmət movie online

بؤلمه:آذربایجانلی نیظامیلر
بؤلمه:۱۹۰۹-جو میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:۱۹۸۹-جو میلادی ایلده اؤلن‌لر
بؤلمه:قادین‌لار
فائز بنصرالله

**الفائز بنصر الله** () یوخسا **أبوالقاسم عيسى بن الظافر** (دوغوم:۳۱ مئی ۱۱۴۹ - اولوم:۲۳ جولای ۱۱۶۰ ) فاطمی خلافتی ۱۳-جو خلیفه‌سی ایدی.

## قایناقلار

بؤلمه:۱۱۴۹-جو میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:۱۱۶۰-جی میلادی ایلده اؤلن‌لر
بؤلمه:اوشاق حاکیملر
ساری آشیق

**ساري آشيق** — بایاتی اوستادی اولوب، ۱۷-جی قرنده یاشایان بیر آذربایجانلی عاشیق ایدی. 

## یاشاییشی
17. عصر آذربايجان آشيقلاريندان اولان ساري آشيغين دوغوم و اؤلوم تاريخي دقيق معلوم دئييل. ساري آشيق لاچين رايونونون گوله‌بيرد کندي‌نين ياخينليغيندا، هَکَري چايي‌نين ساغ ساحيلينده 17-19 عصرلرده مؤوجود اولان و حاضيردا خاراباليقلاري قالان قاراداغلي کندينده آنادان اولموش، ياشاميش و قاراداغلي کندي‌نين ياخينليغيندا حاضيرکي گوله‌بيرد کندينين اراضيسينده دفن اولونموشدور. 

آشيغين قبري زنگه‌زور ماحالي‌نين، اينديکي لاچين رايونونون گوله‌بيرد کندينده، هَکَري چايي‌نين ياخينليغيندادير. قبرين باش داشينا اونون خيالي شکلي ده حک اولونموشدور. 

ساري آشيق حاقدا ايلک معلوماتي حسنعلي خان قاراداغي وئرميشدير. اؤز هم‌يئرليسي، اصلي قاراداغدان اولوب زنگه‌زورون گوله‌بيرد کندينه کؤچموش ساري آشيق حاقّيندا وئرديگي معلوماتا، ساري آشيغين باياتي و قوشمالارينا گؤره آذربايجان ادبياتشوناسليغي محض حسنعلي خان قاراداغي‌يه بورجلودور. "ساري آشيق حاقّيندا ايلک معلوماتي 19. عصرده ياشاميش قاراداغي وئرميشدير".

آرخئولوقلار 1927-جي ايلده قبري آچاراق اونون 17. عصرده ياشاديغيني ثوبوت ائتميشلر. 

ساري آشيغين حياتييلا باغلي خالق آراسيندا "ياخشي و آشیق" داستاني تشکّول تاپميشدير. آشیقی ترسینه قویونیویون ترسینه قویونیاخشی‌نین قیبله‌سینهمنی ترسینه قویونساري آشيق اساسن باياتيلارييلا تانينير. او، "باياتي قوشماق قادين ايشيدير" دئينلره مئيدان اوخوياراق ياراديجيليغيندا بو ژانرا اوستونلوک وئرميشدير. 

آشيق اساسن اخلاقي مسله‌لره توخونان بو باياتيلاريندا جيناسلاردان چوخ اوستاليقلا ايستيفاده ائتميشدير. 

شئعیرلرينده آتالار سؤزلريني و مثللري تئز-تئز ايشله‌دن ساري آشيق چوخلو سايدا سئوگي شئعیرلرينين ده مؤليفيدير. 

1993-جو ايلده ائرمني وانداللاري ساري آشيغين قبريني تاماميله داغيتميشلار. 

## کيتابلاري

* ساري آشيق. سئچمه باياتيلار. ترتيب و اؤن سؤز: حسین کورد اوغلو. باکي: صاباح، 1993، 120 ص. 
* ساري آشيق. شئعیرلر. ترتيب و اؤن سؤز: اهليمان آخوندوو. باکي: آذرنشر، 1966، 90 ص. 
* ساري آشيق. گول دفتري. باکي: "عادل اوغلو" ،2011، 242 ص. (توپلاياني و ترتيب ائدني: ايلهام قهرمان). 

## ادبيات

* پ.افندييئو. آذربايجان شيفاهي خالق ادبياتي. باکي: 1981، ص. 191-193. 
* آذربايجان ادبياتي تاريخي. بير جيلد. باکي: 1960، ص. 491-495. 
* میرزاده مصطفی فخرالدین. آذری آشیقلاریندان ساری آشیق. آذربایجان یورت بیلگیسی،3 (28)، نیسان 1934،ص.176-178
* تئللي ساز اوستادلاري. باکي: 1964، ص. 7-10. 
* واقف ولي‌يئو. آذربايجان فولکلورو. باکي: 1985، ص. 142-146. 
* آذربايجان آشيقلاري و ائل شاعيرلري. 1. جيلد. باکي: 1983، ص. 88-92. 
* "لاچين يوردو" ژورنالي، نومره 1(1)، 2011، باکي، "عئلم و تحصيل" ،2011 
* پيرسلطانلي، س. ساري آشيغين پوئزيياسي //خالق جبهه سي.- 2012.- 6 دئکابر.- ص. 14.

## قایناقلار

بؤلمه:آشیقلار
آغاجاری نفت یاتاغی

**آغاجاری نفت یاتاغی** (فارسیجا:میدان نفتی آغاجاری) ایراندا خوزیستان اوستانیندا آغاجاری شهرینده بیر نفت یاتاغی دیر.1315ده ایران و اینگلیس نفت شیرکتی بو یاتاغی تاپدی و 1317ده نفت قویولاری قازیلدی.

بو یاتاغین 28 میلیارد بوشکا نفتی وار.هرگون بو یاتاغدان 170 مین بوشکا نفت آلینیر و بو نفت ایله 2.7 میلیون کؤب متیر (95 میلیون کؤب فوت) دوغال قاز چیخیر. نفت چیخیشیندا هرگون 2 میلیارد کؤب فوت قاز بو یاتاغا تزریق اولور.
## قایناق

بؤلمه:نفت
ابی فیلیپس

**ابی فیلیپس** ()، (دوغوم: ۱۴ ژانویه ۱۹۹۴) بیر اینگیلیسلی اویونچو و موسیقیچیدیر.

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار
*Official website

بؤلمه:یاشایان اینسانلار
بؤلمه:۱۹۹۴-جو میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:اوشاق موسیقیچیلر
آل‌میوزیک

**آل‌میوزیک** () موسیقی موضوعوندا چالیشان بیر وب‌سایت. بو سایت ۱۹۹۱-جی ایلده آچیلدی.

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار
* 

بؤلمه:سایتلار
ایتان اورباچ

**ایتان اورباچ** ()، (دوغوم: ۱۲ ژانویه ۱۹۷۷) بیر ایسرائیللی ایدمانچی و مودل.

## قایناقلار

بؤلمه:یاشایان اینسانلار
بؤلمه:یهودی کیشی مودللر
بؤلمه:۱۹۷۷-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار
دبستان (درگی)

**"دبستان"** (درگی) — آذربایجان و ایسلام دونیاسیندا ایلک اوشاق درگیسی ایدی.

## حاقیندا بیلگی
"دبستان" معاریفچی درگیسی باکیدا 16 آپرئل 1906-جی ایلده آذربایجان تورکجه‌سینده نشره باشلادی. درگی اوّل علی ایسگندر جعفرزاده ایله محمدحسن‌ بیگین مودیرلیگی و ناشیرلیگی‌ ایله نشر ائدیلیردی.

آذربایجاندا آنا دیلینده موستقیل اوشاق مطبوعاتی‌نین یارانماسی علی ایسگندر جعفرزاده‌نین آدی ایله باغلیدیر. درگی‌نین 1906-جی ایلده 18 نؤمره‌سی، 1907-جی ایلده 7 نؤمره‌سی، 1908-جی ایلده ایسه 2 نؤمره‌سی چیخمیشدیر.

"دبستان" مجموعه‌سی‌نین باشیندا بئله بیر بیانات واردی:*" موتعلّیملره (شاگیردلره) مخصوص ایکی هفته‌ده نشر اولونان و ابناء - میلّتیمیزین ترقّی و تکامولونه خیدمت ائدن مصوّر (رسملی، شکیللی) تورک درگیسی‌دیر. "*

## امکداشلار:
درگی‌نین فعالیتینده ع.ای.جعفرزاده، میرزه علی اکبرصابیر، محمد هادی، شیدا، حسن بیگ زردابی، فیرودین بیگ کؤچرلی، ر.افندی‌زاده، موسایئو، فرهاد آغازاده، عباس صحت، عبداله شایق، ا.افندی‌زاده، فرج‌اله‌زا‌ده ، نریمان نریمانوو و دؤورون دیگر تانینمیش ضیالیلاری ایشتیراک ائدیبلر.

هله قوْری موعلّیملری سئمینارییاسیندا ایشله‌دیگی مودّتدن مطبوعاتدا مونتظم چیخیش ائدن سلطان مجید غنی‌زاده ان چوخ "دبستان" درگیسینده چاپ اولوناردی. 1906-جی ایلده "دبستان" درگیسینده چاپ ائدیلمیش سلطان مجید غنی‌زاده‌نین "آللاه خوفو" حئکایه‌سی اونون یارادیجیلیغیندا خوصوصی یئر توتور.

## درگیده عکس اولونان مؤوضولار
"دبستان"دا پئداقوژی مسله‌لر، اوشاقلارین تعلیم-تربیه‌سینه دایر بدیعی اثرلر، عئلم-تئکنیک یئنیلیکلری درج ائدیلیردی.

بونلاردان علاوه بیر چوخ ترجومه‌لر و عثمانلی اثرلری درج اولونوردو، مؤحترم شخصلرین شکیللری درج اولونوردو. بیر چوخ تاریخی - طبیعت، عئلمی، فنی، ادبی و ایجتیماعی معلومات تاپماق مومکون ایدی. "دبستان"-ین "والیدئینه مخصوص ورقه"سی ده اولموشدور.

## درگی‌نین باغلانماسی
معاریفچی-دئموکراتیک سجییه‌لی "دبستان" درگیسی مادّی چتینلیکله اوزلَشنده اونون نشرینی داوام ائتدیرمک اۆچون درگی‌یه خئیریه‌چی زکریا بیگ آسلانوو دا کؤمکلیک گؤسترنلر آراسیندا اولموشدور. بو مجموعه 1908-جی ایلین مارتین 1-نه کیمی داوام ائتمیشدیر. مجموعه مادّی ضعیفلیکدن دولایی قاپانمیشدیر. سون نؤمره‌سینده حسن بیگ زردابی‌نین شکلی، ترجومئیی-حالی، فعالیتی، خیدمتی و مراسیمی-دفنی اؤز عکسینی تاپیب.

## قایناقلار

* ن.ن.زئینالوو "آذربایجان مطبوعات تاریخی" ،1. حیصه . باکی، 1973، آدو-نون نشریاتی
* محمدحسین تهماسیب. سئچیلمیش اثرلری. 2 جیلدده. 1. جیلد. باکی: موترجیم، 2010. - ص. 485-486.
* ""دبستان" ژورنالی". آذربایجان اوشاق ادبیاتی مونتخباتی (19-20. عصرلر). اوچ جیلدده. 2. جیلد. باکی: ناثیر، 2002. - ص. 6-52.
* 1،5شاهوئردی‌یئو آ.ب. آذربایجان مطبوعاتی تاریخی. "تحصیل" نشریاتی، 2006 - 248 ص.

بؤلمه:درگیلر
بؤلمه:درگی
بؤلمه:قزئتلر
رسول قربانی مقدم

**رسول قربانی مقدم** (دوغوم: ۱۳۴۶ مراغه) بیر ایران آذربایجانلی شاعیر، موعلیم، ژورنالیست و یازیچیدیر.

## یاشاییشی
1346 - جی گونش ایلینده ماراغا شهرینده دونیایا گؤز آچیب. 1363-جو ایلدن چالیشمالارینی باشلاییبدیر. او شعرلرینده اسیر تخلوصونو ایشلدیر. مراغه‌ده چاپ اولونان رصد هته‌لیگین چشمه آدلی تورکجه بولومونون مسئولودور. او بیر مودت مراغه رادیوسوندا چالیشیبدیر. سویوق چایی قیراغیندا یئرله شن - خود اشتغالی آدلانان بؤیوک آلیش - وئریش مرکزینده آچدیغی ( گئنیش ساحه لی تورک مدنیت تورک اوجاغی )-دا او زامانادک بیرینجی دفعه اولاراق آنا دیلی کیلاسلاری قوروب ماراقلی قیزلی - اوغلانلی چوخلو گنجلره آنا دیلی درسلرین یانیندا تاپدالانمیش میللی حاقلاری دوشوندوردو.

مراغه‌ده مکتب و بیلیم یوردوندا بوراخیلان دومان و بیرلیک درگیلری اونون ایشلریندن ساییلیر. او  78-جی ایلده ( کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان ) اداره سینده ایشه باشلاییب سونرا  داها گئنیش چالیشماق اۆچون عایله سی ایله بیرگه تبریز شهرینه کؤچدو. شعرلریندن صفرخان، سون ناغیل، بؤیوک آذربایجان، کوچه میز، سهند اته یی، شهرلرینین گلینی، مکتبسیز دیل، تورک مکتبی، خوخو نو آد آپارماق اولار.
‏رسول قربانی مقدم کانون پرورشده بیرینجی دفعه اولاراق اوشاقلار اۆچون منیم یووام هاردادیر آدلی کیتابی چاپا چاتدیریبدیر و  کانونون واسیطه سی ایله بوراخیلان ( جیرجیرک ) آدلی درگیسینده ده آنا دیل بؤلومونون مسئولو اولموشدور. او ایندی تهران شهرینده یاشاییر.

## شعرلریندن

## قایناقلار

بؤلمه:آذربایجانلی موعلیملر
بؤلمه:آذربایجانلی یازیچیلار
آشیق وئیسل

**آشیق وئیسل** (تورکجه: Veysel Şatıroğlu) - تورک خالق اوزانی. افشار بویونون شاطیرلی اوباسینا منسوب تورکیه‌لی موسیقیچی.

## یاشاییشی
آشیق وئیسل شاطیراوغلو 1894-جو ایلین اوکتیابر آییندا سیواسین شارکیشلا سمتینه باغلی سیوری‌آلان کندینده دونیایا گلمیشدیر. آناسی گولیزار، آتاسی ایسه احمد آدلی کندیلر ایدی. وئیسلین ایکی باجیسی همین زامانلاردا اراضیده گئنیش یاییلمیش چیچک خسته‌لیگی سببیندن گنج یاشدا وفات ائدیرلر. عاییله‌نین اوغلان اؤولادی دا یئددی یاشی اولارکن همین خسته‌لیکدن هر ایکی گؤزونو ایتیریر. آشیق وئیسل اوشاقلیق دؤورلرینه تصادوف ائدن اولایی بو شکیلده خاطیرلامیشدیر:" چیچک خسته‌لیگینه توتولمامیشدان اول آنام منیم اۆچون گؤزل کؤینک توخوموشدو. همین کؤینگی گئیینیب منی چوخ ایسته‌ین بیر نفرین یانینا گئتمیشدیم. گئییمیم خوشونا گلمیشدی. همین گون یاغیشلی بیر گوندو، ائوه قاییدارکن ییخیلدیم و بیر داها آیاغا دورا بیلمه‌دیم. چیچک خسته‌لیگینه یولوخموشدوم.. خسته‌لیگی آغیر کئچیردیردیم. ایلک اوّل سول گؤزوم توتولدو و داها سونرا ایسه ساغ.. همین گوندن بو گونه دونیا منیم اۆچون بیر زینداندیر.. "آتاسی، وئیسل گنج یاشلاردا اولارکن باشینی قاتماسی اۆچون اونا ساز آلیر. ایلک اول باشقا اوزانلارین تورکولرینی ایفا ائتمگی اؤیره‌نن وئیسل، 1933-جو ایلده احمد قوتسی تئجئر ایله تانیش اولدوقدان سونرا اؤز تورکولرینی بسته‌له‌ییب ایفا ائتمگه باشلاییر. تورک آشیق مکتبی‌نین سون اوستادی اولاراق قبول ائدیلن آشیق وئیسل قیسا زاماندا مشهورلاشماغا باشلاییر. طرفیندن اؤز سسی ایله ایفا ائدیلن ماهنیلاری دؤولت رادیولاریندا سسلندیریلیر.

1965-جی ایلده آشیق دؤولت طرفیندن ماعاش ایله تأمین ائدیلیر. 1970-جی ایللرده ایسه حومئیرا، فیکرت قیزیل‌اوخ و ائسین افشار کیمی صنعتچیلرین آشیق طرفیندن یازیلان ماهنیلاری سسلندیرمه‌سی اونون شؤهرتینی بوتون اؤلکه حودودولارینا یاییلماسی ایله نتیجه‌له‌نیر. آشیق وئیسل 1973-جو ایلده 78 یاشیندا اولارکن آغ‌جیگر خرچنگیندن وفات ائتمیشدیر.

## شعیرلریندن اؤرنک
  اوزون اينجه بير يولداييم  

  گيدييوروم گوندوز گئجه  

  بيلمييوروم، نه حالده‌یيم؟  

  گيدييوروم گوندوز گئجه  

  اوزون اينجه بير يولداييم  

  گيدييوروم گوندوز گئجه  

  بيلمييوروم نه حالده‌ییم؟  

  گيدييوروم، گوندوز گئجه  

  گوندوز گئجه  

  گوندوز گئجه  

  گوندوز گئجه  

  دونيايا گلديغيم آندا  

  يورودوم عاینی زاماندا  

  ايکي قاپيلي بير خواندا  

  گدييوروم گوندوز گئجه  

  گوندوز گئجه  

  گوندوز گئجه  

  گوندوز گئجه  

  دوشونولورسه درينجه  

  اوزاق گؤزوکور گؤرونجه  

  يول بير داقّا ميقدارينجا  

  گيدييوروم گوندوز گئجه  

  گوندوز گئجه  

  گوندوز گئجه  

  گوندوز گئجه  

    

## اثرلری

* آنلاتامام دردیمی
* آراسام سنی گول ایلن
* آتاتورکه آغیت
* بنی خور گؤرمه
* بئش گونلوک دونیا
* بیر کؤکده اوزامیش
* بیرلیک دستانی
* جومله عالم سنیندیر
* دردیمی دؤکرسم درین دره‌یه
* دوست چئویرمیش یوزونو بندن
* دوست یولوندا
* دوستلار بنی خاطیرلاسین
* دون گئجه یار ائشیگینده
* دونیایا گلمه‌مده‌ ماقصات
* اسدی باهار یئلی
* گل ائی عاشیق
* قونجا گولون قوقوسونا
* گؤنول سانا ناصیحاتیم
* گؤزیاشی آرماغان
* گوزللیگین اون پارا ائتمز
* قاحبه فلک
* قارا توپراق
* قیزیل ایرماق سنی سنی
* کوچوک دونیام
* موراد
* نه اؤترسین دردلی دردلی
* نجیب
* سازیم
* سحرین واقتینده
* سکیزینجی آیین ییرمی ایکیسی
* سن وارسین
* شو گئنیش دونیایا
* اوزون اینجه بیر یولداییم
* یاز گلسین
* ییلدیز (سیواس ائللرینده)

بؤلمه:آشیقلار
جعفر سلماسی

**جعفر سلماسي** (دوغوم. 22 سئنتيابر 1918‌، عراق، کاظمین – اؤلوم. 31 يانوار 2000. ايران، تهران)  – آذربايجانلي آغير هالتئر قالدیرما ايدمانچيسي. ايرانين بيرينجي اولمپیک مئداليني قازانميش ايدمانچيدير.

عراقدا آنادان اولسا دا، اصلاً  آذربايجانين سلماس شهريندندير. 
بندانگشتی|تاریخده ایرانین ایلک اولمپیک مئدالینی آلان جعفر سلماسی،اۆچونجولوک سککیسینده

## یاشاییشی
هالتئر ايله مشغول اولماميشدان اول جعفر سلماسي بغدادداکي مکتبلردن بيرينده موعلّيم کيمي چاليشميشدير. سونرا رسيملي کيتابلاردان ايستيفاده ائده‌رک ژيمناستيک حرکتلري اؤيرنميشدير.

تخميناً، 20 ياشيندا اولارکن ايرانا سفر ائتميش و بو سفر زاماني ايرانلي ايدمان اوستالاري طرفيندن کشف ائديلميشدير. بوندان سونرا، ايران شامپيوناتيندا ايشتيراک ائتمک اۆچون دعوت ائديلميش و غاليب اولموشدور. بو غاليبيتدن سونرا ايراني تمثيل ائتمک اۆچون 1948-جي ايل لندن ياي اولمپیک اويونلارينا گؤندريلميشدير. قئيد ائتمک لازيمدير کي، بو اولمپیک کومانداسي ايرانين ايلک اولمپیک کومانداسي اولموشدور.

اولمپیک اويونلاريندان سونرا بغدادا گئتميشدير. بورادا ايدمانلا ياناشي موعلّيمليکله ده مشغول اولان جعفر سلماسي صدام حسین حاکيميته گلديکدن سونرا عاييله‌سي ايله بيرليکده ايرانا کؤچموشدور.

2000- جي ايلين 31 يانواريندا تهران شهرينده وفات ائتميشدير.

## بين الخالق کاريئراسي
1948-جي ايلين 7 اييولوندا لوندون ياي اولمپیک اويونلاريندا 56-60 ک‌ق ايدمانچيلارين آغير هالتئر اوزره ياريشيندا بورونج مئدال قازانميشدير. بو مئدال ايرانين اولمپیک اويونلاريندا قازانديغي ايلک مئدالدير.

1944-1948جي ايللر آراسيندا 5 دفعه ايران شامپيونو اولموشدور.

1951-جي ايلده يئني دهلي ده کئچيريلن آسیا اويونلاريندا قيزيل مئدال قازانميشدير.

## قایناقلار

بؤلمه:ایدمانچیلار
بؤلمه:۱۹۱۸-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:۲۰۰۰-جی میلادی ایلده اؤلن‌لر
حسین صدقیانی

**حسین صدقیانی**؛ ایران فوتبالی‌نین آتاسی کیمی ساییلان و حسین افندی آدی ایله تانینمیش امیر حسین صدقیانی 1281 نجی ایلین دِی آییندا آذربایجانین سلماس شهرینده آنادان اولوب. ایران میلّی فوتبال تیمینین قوروجوسو ، ایلک مشقچیسی‌دیر. تورکیه‌نین فنرباخچا و  بلژیکین شارلرو  تیملرینده فوروارد پوستوندا اوینامیشدی.

## قایناقلار

بؤلمه:۱۹۰۳-جو میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:۱۹۸۲-جی میلادی ایلده اؤلن‌لر
بؤلمه:ایران فوتبولچیلاری
طوطی بیکه

**طوطی بيكه**، قوبا خاني فتحعلي خانين آروادي، قارا-قايتاق حاکيمي امير حمزه نين باجيسي، دؤولت خاديمي. 1776 ايلده دربند شهريني ايداره ائتمک طوطی بيکه‌يه تاپشيريلميشدي. او، اري نين دؤيوشده اؤلدورولدوگو حاقّينداکي شايیعه‌لره اينانماياراق شهري آخيرا قدر مودافيعه  ائتميش، 9 آي دوشمني دربنده ياخين بوراخماميشدير. 

  1786 ايلده وفات ائتميش، دربندين قيرخلار قبيريستانليغيندا، سککيزگوشه‌لي مقبره‌ده دفن اولونموشدور.
بؤلمه:قادینلار
ویسیلر حرکتی

**ویسیلر حرکتی** (تاتار تورکجه‌سی: Wäisilär xäräkäte) اون دوققوزونجو عصرین ایکینجی یاریسی و ایگیرمینجی عصرین باشلانیشیندا عدالتسیزلیگه قارشی دینی، اجتماعی و سیاسی حرکت. بو حرکتین اساسچیسی بهاءالدین ویسی دیر.

## تاریخی
ویسیلر حرکتی تاتار اکینچیلری، صنعتچیلری و اورتا مرتبه‌ده اولان تیجارتچیلرینی بیرلشدیرن بیر حرکت دیر. بهاءالدین ویسی ۱۸۸۴-جو ایلده توتولاندان سونرادا بو حرکته قوشولانلارین سایی آزالمادی. ۱۹۰۸-جی ایلده قازان، آرچا، زؤیه، اورنبورگ و باشقا ولایتلرده داهی اورتا آسیادا اون بئش مین کیشینی بیرلشدیرمیشیدی. ویسیلر حرکتینین دوشونجه‌لریندن ملّی دؤولت قانونلاری قارشیسیندا دایانماق، شریعت ایله قرآن قانونلاری اساسیندا حرکت ائتمک، کفر اوردوسوندا (روسیه دؤولتینین اوردوسوندا) اشتراک ائتمه‌مک و روسیه دؤولتی پاسپورتونو آلماماق ذکر ائدیله‌بیلر. بو عقیده‌لر یوخاری احتمال ایله قرآنین مسلمانلارا طاغوت حؤکمونون قبول ائتمه‌سینی تحریم ائیله‌مه‌سیندن قایناقلانیبلار. بهاءالدین ویسی‌دن سونرا اوغلو قاینان ویسی حرکت باشچیلیغینی قبول ائتدی. میر سعید سولطان علییئو (غالییئو) و ملا نور واحدوف بو حرکته قاتیشان آدلیم کیمسه‌لریدیلر. ۱۹۰۵-جی و ۱۹۰۷-جی ایللر آراسیندا ویسیلر حرکتی چوخ گوجلنمیشیدی. بو حرکت یاشام یولونو ابوذر غفاری‌دان اؤرنک آلمیشدی.

## قایناقلار

بؤلمه:ایسلام تاریخی
بؤلمه:تورک تاریخی
بؤلمه:تاتاریستان
تاج الدین اورموی

**تاج‌الدین اورموی**؛‌ (تام آدی: تاج‌الدین محمد حسن اوغلو اورموی (1177-1255) )— آذربایجان فیلوسوفو، حوقوقشوناس و ایلاهیاتچی. 

## یاشاییشی
تاج‌الدین محمد اورموی بغداددا یاشامیش، شرفیه مدرسه‌سینده درس دئمیشدیر. زکریا قزوینی و عبدالرشید باکووی اونون اؤز زمانه‌سینده دینین اساسلارینی، حوقوقو، حیکمتی و ادبیاتی میثیلسیز شکیلده بیلدیگینی گؤسترمیشلر. تاج‌الدین اورموی ایرثی‌نین یئگانه تدقیقاتچیسی آمئا-نین موخبیر عوضوو ذاکر محمدوو موتفکّیرین 1255-جی (هیجری 653-جو) ایلده 80 یاشیندا وفات ائتدیگینی یازمیشدیر.

آذربایجان عالیمی‌نین یارادیجیلیغیندا میلادی 1218-جی، یاخود 1219-جو (هیجری 614-جو) ایلده تاماملادیغی "محصولدان حاصیل ائدیلن کیتاب" داها مشهوردور. فخرالدین رازی‌نین اثری اساسیندا یازیلمیش بو خولاصه‌نین 1295-جی ایلده کؤچورولموش بیر نوسخه‌سی قاهیره‌ده خدیویه کیتابخاناسی‌نین الیازماسیدیر. تاج‌الدین اورموی ترجومه‌چیلیک ایله ده مشغول اولموش، 1228-جی ایلده دمشقده موعلّیمی و دوستو فخرالدین رازی‌نین منطیقه و فلسفه‌یه دایر "ایلاهی حقیقتلر حاقیندا کمال‌الدین رساله‌سی" اثرینی فارسجادان عرب دیلینه چئویرمیشدیر.

## قایناقلار

* ذاکیر محمدوو. اورتا عصر آذربایجان فیلوسوفلاری و موتفکّیرلری. باکی، 1986
* ذاکیر محمدوو. آذربایجاندا 11-13 عصرلرده فلسفی فیکیر. باکی، 1978
* ذاکیر محمدوو. آذربایجان فلسفه‌سی تاریخی. باکی، 1994

بؤلمه:فیلسوفلار
قیروو (آی)

**قیروو** یا دا **قیروو آیی** آذربایجان تورکلری نین تقویمینده پاییز فصلی نین آیلاریندان دیر. بو آی فارسلارین  آبان آیی ایله برابر دیر.

## بیرده باخ
آی‌لار

## قایناقلار
شاه سلامی

**شاه سلامی** یا دا **سلام شاه** ایرانین ایلک میلّی مارشی دیر کی قاجارلار دؤنمینده ثبت اولموشدور.

بو میلّی مارش ایرانین بیرینجی میلّی مارشی دیر.

## بیلگی

بندانگشتی|ناصرالدین شاه قاجارین سلطنتی موسیقی دسته‌سی
317px|بندانگشتی|چپ|
317px|بندانگشتی|چپ|
**شاه سلامی** یا **سلامی شاه** قیطعه‌سی ایرانین ایلک میلّی مارشی آدلاندیریلیب کلام‌سیز موسیقی قیطعه‌سی دیر کی آدی **سلام شاه**  مارشیدی کی موسیو لومر فرانسه‌لی طرفیندن (نیظامی موسیقی‌چی، ایرانا اعزام اولان قاجار دؤنمینده) (۱۲۵۲ گونشلی ایلی) دوزلیبدیر.

## قایناقلار

بؤلمه:قاجارلار
بؤلمه:ایران
ایران ایسلام جومهوریتی‌نین علامتی

**ایران ایسلام جومهوریّتی‌نین علامتی** و یا **ایسلامی اینقیلاب علامتی** بیر سیمگه دیر کی ایرانین ایسلامی اینقیلابیندان سونرا ایرانین رسمی علامتینه تبدیل اولوبدور و ایندی ایرانین رسمی علامتی سایا گلیر، بو علامت ایران ایسلام جومهوریّتی نین رسمی سیمگه سیندن گؤتورولوبدور کی ایران بایراغینین مرکزینده نقش باغلاییب.

## قایناقلار
سیمگه

**سیمگه** یا دا **سئمبول** و یا **نماد** (یونانجا: simbolon) ادبیاتدا بیر سؤزله موعیّن فیکرین اوستواؤتورلو شکیلده ایفاده اولونماسی.

## قایناقلار
ایران ایسلام جومهوریتینین رسمی نیشانی

**ایران ایسلام جومهوریتینین رسمی نیشانی** بیر سیمگه دیر کی ایران ایسلام اینقیلابیندان سونرا ایرانین رسمی سیمگه سی اولدو. بو سیمگه  ایران ایسلام اینقیلابیندان سونرا ایران بایراغینین اصلی عونصورو اولوبدور و ایران بایراغی نین مرکزینده نقش باغلاییبدیر.

## قایناقلار
موطلق شاهلیق

**موطلق شاهلیق** یا دا **موطلق کراللیق**، یاساما و یوروتمه قووّتلرینین حؤکومداردا توپلاندیغی بیر حؤکومت سیستمی دیر. بو سیستمده، دؤولت ایچینده تک و ان بؤیوک اوتوریته صاحیبی حؤکومدار و یا همن شاه دیر.

## قایناقلار
میرزا نصرالله خان

**میرزا نصرالله خان** یا دا **میرزا نصرالله خان مُشیرالدوله**، قاجارلارین بیرینجی باش‌باخان‌لاریدی.

## قایناقلار
ایران باش‌وزیرلری‌نین لیستی

**ایران باش‌باخانلاری‌نین لیستی** یا دا ￼**ایران باش‌وزیرلری‌نین لیستی**، بو صفحه‌نین عونوانی دیر. بو صفحه‌ده چالیشمیشیک کی ایران باشباخانلاری نین آدلارین لیست اولموش جدول ده تهیّه الییب و یازاق.￼ البته بو لیست ایران مشروطیتدن قاباق باشباخانلاری نین آدلارین یازیبدیر و لیست مشروطه دن قاباق باشباخانلارا گؤره دیر.

## قایناقلار
خلیفه‌

[بندانگشتی|270px| [عمر بن خطاب موسلمان‌لارین ایکینجی خلیفه‌سی.]]
**خلیفه**، بیر عونوان و بیر مقام ‌خیلافت‌ده دیر. بو عونوان و یا مقام، خیلافتین پادیشاهی سایا گلیر و خیلافتین ان اوست مقامی ساییلیر.

## قایناقلار
 

بؤلمه:لقب‌لر
پادیشاه (عونوان)

**پادیشاه** — بعضی ایسلام حؤکۆمدارلاری طرفیندن ایشلنیلن و یۆجه‌لیک بلیرتن عونوان. فارسجا بیر سؤزجوک اولوب "شاهلارین ان بؤیۆگو" معناسیندا گلمکده‌دیر. اساساً ایسلامیت اؤنجه‌سی ایران‌دا حؤکۆم سۆرن ساسانیلر حؤکۆمدارلاری‌نین صیفاتی ایکن داها سونرا عثمانلی ایمپیراتورلوغو و دهلی سولطانلیغی سولطانلاری طرفیندن منیمسنمیش‌دیر. هیندیستان‌دا بعضی بؤلگه‌سل ایسلام حؤکۆمدارلاری (اؤرنه‌گین مایسور حؤکومداری تیپو سولطان) ایله افغانیستان‌داکی دورانیلر ده "پادیشاه" عونوانی‌نی ایشلتمیش‌دیر. 

## قایناقلار
 
بؤلمه:عونوانلار
پاریس موعاهیده‌سی (۱۸۵۷)

**پاریس موعاهیده‌سی** بیر موعاهیده نین آدی دیر کی ۱۸۵۷ میلادی ایلین مارس آییندا ایران و اینگیلیسین ایکینجی ساواشیندان سونرا، هرات مسئله‌سی اوستونده،  صولح ائله‌مه‌ک اۆچون ایکی اؤلکه آراسیندا، پاریس‌ده قید اولوندی.

## قایناقلار
آخال موعاهیده‌سی

**آخال موعاهیده‌سی**، بیر موعاهیده نین آدی دیر کی روسیه ایمپیراتورلوغو و ایران آراسیندا باغلانیبدیر، بو آندلاشما ۲۱ سپتامبر ۱۸۸۱ میلادی ایلینده، ۱۲۶۰-اینجی گونش ایلی‌نین زومار آیی‌سی‌نین ۳۰-اونجو گونو ایله بیرابیر، ایکی اؤلکه‌نین سینیرلاری‌نین موعیّن ائتمک آماجی‌ایله تورکمن‌اوتوران منطقه‌لرده خزر دنیزی‌نین دوغو طرفینده باغلانیبدیر.

## قایناقلار

بؤلمه:قاجارلار
بؤلمه:روسیه‌ده سیاست
بؤلمه:ایراندا سیاست
موعاهیده

**مۆعاهیده** یا دا **آندلاشما**، ایکی یا دا داها چوخ دؤولتی باغلایان آنلاشما یا موقاویله‌یه دئییلیر. اسکی دیلده موعاهیده‌لره عهدنامه یا دا آندلاشما دا دئییلیردی.

## بیرده باخ
آند

## قایناقلار
آند

**آند** یا دا **یِمین** و یا **آند ایچمَک**، بیر شیی یاپاجاغینا و یا یاپمایاجاغینا دائیر، گئنلیکله موقدّس قبول ائدیلن بیر وارلیق اوزه‌رینه وئریلن سؤز. کؤکنی تاریخ اؤنجه سی دؤنملره دایانان و گئنلده دینی بیر معنا ایچرن یمین و یا آند ایچمک تؤرنلری، گونوموزده بعضی سکولار قوروملاردا گؤرِو باشی یاپان کیمسه لر طرفیندن ده گؤروین حاقّیله یئرینه گتیریله‌جه‌غینه دائیر سؤز وئرمکده ایستیفاده اولونور.

## قایناقلار

بؤلمه:آندلار
ائل

**ائل**، تورکلرین قورومودور. یاریم‌کوچه‌ریلر اساساً ائل قورولوشونا مالیک اولوردولار.

## قایناقلار

بؤلمه:اتنوقرافی
کیچیک‌آد

[بندانگشتی|300px|بیر [کؤرپه آناسی نین قوجاغیندا وافتیز ائدن زامان کیلیسا دا]]

**کوچوک‌آد** یا دا  **بالاجا آد** و یا **بالا آد** اینسان آدی نین بیناسی نین بیر بؤلومو دور، بیر سؤزجوک دور کی اینسانا هویت وئریر و معمولاً کیشی و آرواد اۆچون تفاووتی وار. آیری عیبارته **کوچوک آد** بیر آد دیر کی دوستلار، عائیله و یولداشلار و یاخینلار اینسانی سسلمه‌ک و چاغیرماق اۆچون اونو ایشلدیرلر. البته بیر اینسانین هوویتین دقیق موشخّص ائلمک اۆچون کامیل آد دان ایستیفاده ائدیرلر کی موختلیف فرهنگلرده موتفاویت دوزلیشی وار و ایراندا آد و سوی‌آد دان تشکیل ائدیلیر. بیر اینسانین آدین معمولاً نئچه گون دوغوم گونوندن سونرا سئچیرلر و تانیشنامه آلان زامان او شخصه، اونو ثبت ائلییرلر.

## قایناقلار
ایمام علی مسجیدی

**ایمام علی مسجیدی** یا دا **امام علی(ع) مسجدی**

مومکون دور بو موارده اشاره الیه؛

ایمام علی مسجیدی (تبریز)

ایمام علی مسجیدی (ایصفاهان)

ایمام علی مسجیدی (هامبورگ)

ایمام علی مسجیدی (شیراز)

ایمام علی مسجیدی (بفروئیه)

## قایناقلار
علی بن ابی‌طالب توربه‌سی

**ایمام علی توربه‌سی** یا دا **ایمام علی(ع) حرمی** موقدّس بیر مکان دیر نجف شهرینده و عراق اؤلکه سینده. ایمام علی(ع) بو مکاندا دفن اولوبدور و بونا گؤره بو مکانا ایمام علی توربه سی و یا ایمام علی حرمی دئییرلر.
بو موقدّس مکان شیعه‌لر اۆچون چوخ اؤنملی و موقدّس بیر مکان دیر و شیعه لرین چوخو زیارت اۆچون بو مکانا گئدیرلر.

## قایناقلار
لقب

**لَقَبْ**، لقب یا عونوان بیر نوع آد دیر کی رسمیّتی یوخدور اما مومکون دور چوخلاری مثلاً بیر اینسانی بو آدا (لقبه) سسلسینلر و رسمی آد یئرینه لقبی ایشلتسینلر.

نئچه مورد عومومی لقبلر و عونوانلاری میثال اۆچون ؛

آغا، خانیم، شاه، جومهور باشقانی، باش وزیر و....

## قایناقلار

بؤلمه:لقب‌لر
بؤلمه:عونوانلار
سوی‌آد

**سوی آد** یا دا **عائیله آدی** و یا **بؤیوک آد** کامیل آدین بیر بؤلومو دور.

سوی آد بیر شخصین آدی نین بیر بؤلومو دور کی او شخصین بیر عائیله‌یه باغلی اولماغین گؤستریر.

## قایناقلار
قیران (پول بیریمی)

**قیران**، بیر اسکی پول بیریمی دیر کی قاجار ایمپیراتورلوغو چاغیندا ایرانین رسمی پول بیریمی‌ایمیش.

## قایناقلار
طوغرا

[بندانگشتی|چپ|270px|[ایکینجی محمود|ایکینجی سولطان محمود عوثمانلی سولطانی نین توغراسی، بو توغرا دا یازیلیبدیر: «محمود خان بن عبدالحمید مظفر دائماً»]]
**طۇغرا** یا دا **تۇغرا** و یا **طغرا**، پادیشاهین آدی و لقبی بولونان علامت، ایمضا. طوغرا، خط هونری‌نین بیر قولو حالینده یوزایللر بویونجا اوستا خطّاطلار الی‌ایله یازیلمیشدیر.

تورکجه ده کلمه اولاراق پادیشاهین آدینی ایحتیوا ائدن اؤزل بیر ایشارت، پادیشاهین ایمضاسی گیبی آنلاملار ایفاده ائدر. اصیل اغوز لهجه سینده **توغراغ** اولوب، حوکومدارین باسیلمیش ایمضاسی دئمکدیر.

## قایناقلار
جیران خانیم

**جیران خانیم**، جیران خانیم محمدحسن خان قاجارین خانیمی‌سی و آغا موحمّد خان قاجارین آناسی‌دی.

او محمّدحسن خان قاجارین خاتونو اولدو کی اؤز طایفاسیندان (قووانلی طایفاسی قاجار ائلیندن) ایدی.

او شوجاع، جسور و دلیر بیر خانیمی‌ایدی، همچنین  مودیر و بیلیجی، عاقیل و سیاستمدار اؤزونه و حیات یولداشینا ایدی اؤلومه‌جه اشاقه باش قووانلی طایفاسی نین کی قاجارلارین بؤیوک طایفالاریندان دیر ریاستین و مودیریتین اله آلمیشدی و توم او زامانلار کی محمدحسن خان موختلیف شهرلرده دوشمنلر و رقیبلریله ساواشیردی و چالیشیردی، او طایفانین باشچیسیدی. اونون اصلی تورک دیر و آدی دا تورکجه بیر آد دیر. آقامحمدخان اوشاقلیق واقتی اوخ آتماق، آت سورمک و یازماق و اوخوماغی و قورآنی حیفظ ائتمگی اؤز آناسی (جیران خانیم) دان اؤگرشدی.

## قایناقلار
قیلبرت تامسون

**قیلبرت تامسون** ()، (دوغوم: ۲۱ مارس ۱۸۳۹-اؤلوم: ۰۸ ژوئن ۱۹۰۹) بیر آمریکالی کاشیف، توپوقرافچی و سرباز ایدی.

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار
* 
* 

بؤلمه:۱۸۳۹-جو میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:۱۹۰۹-جو میلادی ایلده اؤلن‌لر
بؤلمه:آمریکالی سربازلار
بؤلمه:آمریکالی کاشیفلر
شهریار (شهر)

**شهریار** تهران اوستانی‌نین شهرلریندن دیر. شهریار شهری، شهریار بؤلگه‌سی‌نین مرکزی دیر. یئرلی اهالیسی تورکلردن عیبارت‌دیر.

## قایناقلار
شهریار بؤلگه‌سی‌نین جوقین بؤلومو

**شهریار بؤلگه‌سی‌نین جوقین بؤلومو** یا دا ￼**شهریار بؤلگه‌سی‌نین مرکزی بؤلومو** (دولتی آدی: بخش جوقین شهرستان شهریار و یا بخش مرکزی شهرستان شهریار) شهریار بؤلگه‌سی‌نین بؤلوملریندن دیر کی شهریار شهری بو بؤلومدا یئرلشیبدیر.

## قایناقلار
عادل شاه افشار

**عادل شاه افشار** یا دا **عادیل شاه افشار**، افشار شاهلیغی‌نین ایکینجی شاهیدی و نادرشاه افشاردان سونرا، اؤزون شاه بیلیندیردی. عادیل، نادیرشاه افشارین قارداش اوغلوسویدو، نادیرشاه اؤلندن سونرا، عادیل نادیرشاهین توم اوغول‌لارین و نوه‌لرین شاهرخ میرزا دان سونرا اؤلدوردو، عادیل شاهرخ میرزانی دا ایستییردی اؤلدوره امّا عادیلین قیزی شاهرخ میرزانین معشوقه‌سیدی و بونا گؤره شاهرخ میرزانی اؤلدورمدی. عادیل شاه ایبراهیم خان افشارین اوغلویدو.

نادیر شاهین اوغول‌لاری‌ندان و نوه‌لری‌ندن فقط بیری قالدی او دا شاهرخ میرزا ایدی کی او دا عادیل شاهین کورگنی اولدو.

## قایناقلار
ابراهیم خان افشار

**ایبراهیم خان افشار**، افشار ائلی‌نین بؤیوکلریندن و نادرشاه افشارین قارداشیدی. او هابئله عادل شاه افشار و محمد علی بیگ (ایبراهیم شاه افشار)ین آتاسیدی.

## قایناقلار
ایبراهیم شاه افشار

**ایبراهیم شاه افشار** یا دا اصلی آدی **محمدعلی بیگ افشار**، افشار شاهلیغی‌نین اوچونجو شاهیدی. محمدعلی بیگ افشار، ایبراهیم خان افشارین اوغلو و نادیرشاه افشارین قارداش اوغلوسویدو.

او هابئله عادل شاه افشارین قارداشیدی و عادل شاهدان سونرا شاهلیغا چاتدی.

ایبراهیم شاه افشارین اصلی آدی محمدعلی بیگ افشاریمیش کی آتاسی ایبراهیم خان افشار اؤلندن سونرا، نادیرشاه ایسته‌گینه گؤره آدین دئییشیب و ایبراهیم خان آدینی اؤزونه قویوب.

## قایناقلار
رضا قولو میرزا افشار

**رضا قولو میرزا خان افشار** بیر افشار شاهزاده‌سیدی. رضا قولو میرزا، نادرشاه افشارین اوغلویدو. هابئله رضا قولو میرزا خان، شاهرخ شاهین دا آتاسیدی.

## قایناقلار
حسین قولو خان جهانسوز قاجار

**حسین قولو خان جهانسوز قاجار**، قاجار ائلی‌نین بؤیوک‌لری‌ندن‌ایمیش. حسین قولو خان جهانسوز قاجار، محمّدحسن خان قاجارین ایکینجی اوغولویموش. هابئله حسین قولو خان جهانسوز قاجار، فتحعلی شاه قاجارین دا آتاسیدی.

## قایناقلار
فتحعلی‌خان قاجار

**فتحعلی خان قاجار** یا دا **فتحعلی‌خان قووانلی قاجار**، قاجار ائلی‌نین بؤیوک‌لری‌ندن‌ایمیش. فتحعلی خان قاجار، شاه قولو خان قاجارین اوغلو، و محمّدحسن خان قاجارین آتاسیدی.

فتحعلی خان قاجارین آتاسی، شاه قولو خان قاجار، قاجارلارین آشّاغی‌باش طایفاسی‌نین باشچی‌سیدی.

## قایناقلار
ویلیام ناقل

**ویلیام ناقل** ()، (دوغوم:۴ ژوئن ۱۹۴۷ - اولوم:۵ مارس ۲۰۰۲) بیر اوسترالیالی یازیچی، اویونچو و سرباز ایدی.

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار
* Vietnam Service: http://www.vietnamroll.gov.au/Certificate.aspx?VeteranId=1276943
* Obituary: http://www.frontiersmen.org.au/nagle.htm 

بؤلمه:۱۹۴۷-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:۲۰۰۲-جی میلادی ایلده اؤلن‌لر
بؤلمه:اوسترالیالی سربازلار
لئون روم

**لئون روم** ()، (دوغوم:۲ آوریل ۱۸۵۹ - اؤلوم: ۳۰ ژانویه ۱۹۲۴) بیر بلژیکلی سرباز ایدی.

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار
*ROM (Léon Auguste Théophile) at the *Biographie Coloniale Belge* (1951)

بؤلمه:۱۸۵۹-جو میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:۱۹۲۴-جو میلادی ایلده اؤلن‌لر
بؤلمه:بلژیکلی سربازلار