open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
قوشما اویدو

**قوشما اویدو** یوخسا **مصنوعی اویدو** () — یئر کوره‌سی‌نین یا باشقا گزه‌گن‌لرین اطرافینا دولانان، آدام دوزلتمیش آراجا (حرکت ائدن وسیله) یه دئییلیر. دونیانین بیرینجی مصنوعی اویدوسو اسپوتنیک-۱ (روسجادا یولداش معناسیندا) ایدی کی ۱۲ مهر ۱۳۳۶–جی هیجری گۆنشلی ایلینده (۴ اوکتوبر ۱۹۵۷ میلادی) روسیه طرفیندن یئر مدارینا یول‌لاندیریلدی.

دوزَلمیش اویدولار ایلیتیشیم (موخابرات) و تلویزیون و جاسوسلوق و گؤی تانیماق و اوزای و اوردو اۆچون گؤیه آتیلار. اوزای گؤیده اوْلان ایدولار سیگنال یا الکتریکی دالغالاری آلیب و وئرر و بۇ الکتریکی دالغارلار وارلیقلاری یئر اۆزۆنده اوْلان مرکزلرده بیلگیلر اوْلار.

۱۹۵۸–جی میلادی ایلده بیرینجی آمریکا بیرلشمیش ایالتلری دوزلمیش اویدوسو ایلیشتیم پروسه‌سینده «اسکور پروسه‌سی» آدیندا اوزایا گئتدی کی اوندا بیر نوار سسلری یغماق و یایماق اۆچون ایشلنیردی. بۇ نواردا آیزن هاور آمریکا جومهور باشکانی سسی یایلدی کی اوندا کریسمس اۆچون ساغلیق وئردی. ۱۹۶۰دا ناسا «اکو» مصنوعی اویدوسون اوزای گؤیه یوللادی. بیرنجی تیجاری اویدو تل ایستار اوْلدو کی فرانسه دؤولتی نئچه دؤولتلر آراسیندا اوْلان کمپانی «ای تی اند تی» ایشلرینه گؤره اوزای گؤیه یوللادی. بۇ مصنوعی اویدو ۱۹۶۲–اینجی ایلده ۱۰ ژوئیه ده فرانسه‌ده کیپ کارانوال اوزای مرکزیندن اوزای گؤیه آتیلدی.

بو مصنوعی اویدو قاره‌لر آراسیندا تلفن خطی یاراتماق اۆچون اوْلدو امّا سون ایللر ایلیشتیم کابل‌لاری سو آلتیندان چکیلدی و چوْخلو بۇ اویدولار ایشدن سالیندی امّا هله اوسترالیا و گونئی قوطبو بۇ اویدولاردان فایدالانیرلار. ۱۹۷۹ دا اویدو موبایللاری قورولدو. بۇ ایلده اویدو تلویزیون و اویدو رادیو قۇرولدو. ۱۹۹۰ اینجی اون ایللرده اویدو ایشلری آیری یئر اۆزۆنده اوْلان الکترونیک قوندارمالارا وئریلدی و اویدو ایشلری دالی قالدی.

## قایناقلار

بؤلمه:تکنولوژی
آیزاک نیوتون

بندانگشتی|نیوتون یازدیغی کیتاب

**سر آیزاک نیوتون**  (دوغوم: ۲۵ دئسامبر ۱۶۴۲ – اؤلوم: ۲۰ مارس۱۷۲۷) اینگیلیسلی فیزیکچی، ریاضیاتچی، مونجم، مخترع، فیلسوف و الاهیاتچی.اینسان تاریخین ان اونملی ریاضی چی لرینن و ان چوخ اتکیلدن اینسان بیلیم لردن بیری و بیلیم اینقیلابین   ان اونملی فیقورلاردان بیریسی دیر. ۱۶۸۷ ده فیلوسوفی ناتورالیس پرینسیپیا ماتماتیکا آدیندا بیر کیتاب یایدی و کلاسیک مکانیکی قوردو. 

آیزاک نیوتون ۱۶۴۲ ایلین بایرام گئجه‌سینده آنادان اولدو. دونیایا گلنده چوْخ آریق و تئز دونیایا گلمیشیدیر کی طبیب‌لر دیری قالماغینا اینانمیردیلار. آتاسی وارلی اکینچی‌یدی و اؤچ آی آیزاک دونیایا گلمه‌میشدن قاباق اؤلموشدو. آناسی هانا تکینه اوشاقی بؤیودور. آیزاک ۱۶۶۱ ده ۱۸یاشیندا کمبریج بیلیم‌یوردونا یازیلدی.

## قایناقلار

* 

http://en.m.wikipedia.org/Issac Newton

## منابع

## گؤرونتولر

File:Newton - 1677.jpeg
File:Hw-newton.jpg
File:Isaacnewton.png
File:Bolton-newton.jpg
File:SS-newton.jpg
File:GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg
File:Isaac-newton 1.jpg
File:Sir Isaac Newton by Sir Godfrey Kneller, Bt.jpg
File:Portrait of Sir Isaac Newton, 1689.jpg
File:Isaac Newton woodcut, frontispiece to Mach.jpg
File:StatueOfIsaacNewton.jpg
File:Theed Newton Grantham face.JPG
File:Newton-WilliamBlake.jpg
File:Isaac Newton, English School, 1715-20.jpg
File:NewtonsPrincipia.jpg
File:Newton-Principia-Mathematica 1-500x700.jpg
File:Opticks.jpg
File:Opticks by Sir Isaac Newton.png
File:Newton_Opticks_titlepage.jpg
File:Newton Comet1680.jpg
File:Observations upon the Prophecies of Daniel.png
File:NewtonsTelescopeReplica.jpg
File:Isaac Newton grave in Westminster Abbey.jpg
File:Newton memorial boullee.jpg
File:Newtonmas Tree.jpg



بؤلمه:اینگیلیس دیلینده یازیچی
بؤلمه:آیزاک نیوتون
بؤلمه:۱۶۴۲-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:۱۷۲۷-جی میلادی ایلده اؤلن‌لر
بؤلمه:17th-century alchemists
بؤلمه:17th-century apocalypticists
بؤلمه:۱۷.یوز ایل اینگیلیس ریاضیاتچیلار
بؤلمه:17th-century English writers
بؤلمه:17th-century male writers
بؤلمه:17th-century Latin-language writers
بؤلمه:18th-century alchemists
بؤلمه:18th-century apocalypticists
بؤلمه:۱۸.یوز ایل اینگیلیسلی عالیملر
بؤلمه:۱۸.یوز ایل اینگیلیس ریاضیاتچیلار
بؤلمه:18th-century English writers
بؤلمه:18th-century male writers
بؤلمه:18th-century Latin-language writers
بؤلمه:Alumni of Trinity College, Cambridge
بؤلمه:Antitrinitarians
بؤلمه:Ballistics experts
بؤلمه:Burials at Westminster Abbey
بؤلمه:Color scientists
بؤلمه:Copernican Revolution
بؤلمه:Critics of atheis
مارتین شکرئلی

**مارتین شکرئلی** (دوغوم گونو. 1983 آوریل آیی نین بیری، دوغوم یئری نیویورک) آمریکالی بیر ایش یارادان، مالی ایشلری ، و داواچیلیق مودورو. او ام اس ام بی یاتیریم مودورلوگو مؤسسه سی،  رتروفین بیوتکنولوژی شیرکتی نین قوروجوسو و کئچمیش مودورو دور. شکرئلی  2015 ایلی نین سپتامبر آییندا، داراپریم تشکیلاتین لیسانسی نی 13.5 دولاردان 750 دولارا چوخالتماغا ( یوزده 5500 آرتیرما) گؤره دونیالیق بیر تنقید ایله قارشیلاندی.

او 2015 دسامبر آیی نین 17جی گونونده اف بی آی طرفیندن امنیتی فیریلداقلیغا گؤره توتوقلاندی، و وثیقه ایله هله لیک بوراخیلدی. بونا گؤره، شیرکتده کی مودورلوک سیمتدیندن استعفا وئردی.

## یاشاییش
مارتین شکرئلی 1983 آوریل آیی نین بیرینده بیر آلبان و کروات کؤچَری تیکینتی تمیزلَیَن بیر عاییله سیندن نیویورکدا دوغولدو. اونون ایکی باجی سی و بیر قارداشی واریدیر. 

شکرئلی هانتر کالجی نین کالجینده درس اوخودو. کیلاس یولداشلاری اونو بیر یاخشی شطرنج اویونچوسو، یاخشی گیتار چالان، و یاخشی بورس آنالیزورو تانییردیلار. او سونرالار نیویورک دا باروچ کالجینده آلوئر یؤنتیمی  لیسانس یوخاری (ام بی ای، MBA) درجه سی نی آلدی.

## ایشده باشاریسی
شکرئلی کرامئر، برکوویتز و شریکلر شیرکتینده اولاندا ، شیرکتین دونیالیق سهم دَیَری آزالاجاغینا ایناناراق، بیوتک بورس پایی نی آزالتماغا توصیه ائتدی. بو ایش گؤرونندن سونار، کرامئر ریسک فونودو قازاندی. 2003 رگنروم داوا دوزَلدن شیرکنی بیر یونگول داوانی سیناقدان کئچیریردی؛ 19 یاشلی شکرئلی اؤنگؤروسونده (قاباقدان گؤرمک) او داوانین دَیَری آزالاجاق ایدی. شکرئلی نین اؤنگؤرمه سی **دَیَرلی کاغازلار و پول دَییشدیرمه کومیسیونو** اونون ذکاسی و بیلدیکلرینی قوللانماق ایسته دی، آنجاق کرامئر ریسک فوندو شکرئلی نین آیریلماغی اجازه وئرمه دی.

## قایناقلار

بؤلمه:کیمسه‌لر
کمبریج بیلیم‌یوردو

**کمبریج بیلیم‌یوردو**(اینگیلیسجه:University of Cambridge) بؤیوک بریتانیانین کمبریج شهرینده یئرلشیب.بو بیلیم یورد ۱۲۰۹ ایلینده قورولدو و ایکینجی قدمتلی بیلیم یورد اینگلیس دیلینده و اؤچونجو تمام دونیادا سایلیر.

## گؤرونتولر

File:Kings dining hall.jpg|
آکسفورد بیلیم‌یوردو

**آکسفورد بیلیم یوردو** (اینگیلیسجه:*University of Oxford*) اینگیلیسین آکسفورد شهرینده و آکسفوردشایر بؤلومونده یئرلشیب ، لاپ قدمتلی اینگیلس دیللی اولان بیلیم یورد دونیادا تانینیر ولی قورولوشونون دقیق تاریخی بیلینمیر اما قدیمی سندلر گؤرسدیر کی ۱۰۹۶ ایلیندن آکسفورددا اؤیرمه دوامی واریمیش. 
	[[فایل:Oxf-uni-mus-nh.jpg|
داش‌کسن (میانا)

**داش‌کسن** كندی دوغو آذربایجان اوستانی نين میانا بولگه‌سی  نين مرکز بولومو نده اولان دوغواوش‌تپه قصبه سینده يئرلشيب. 1385 اينجي ايلين نوفوس ساييسي اساسيندا بو كندين  88نفر اهاليسي وارايميش.  <
## قایناق‌لار

بؤلمه:میانا بؤلگه‌سی
بؤلمه:دوغو اوش‌تپه قصبه‌سی
بؤلمه:میانا بؤلگه‌سی‌نین کندلری
سید حسن خمینی

**سیدحسن مصطفوی** یا **سیدحسن خمینی** (دوغوم: ۱ مرداد ۱۳۵۱قوم) سیداحمدخومینی نین اوغلو و ایرانین آزاد بیلیم یوردونون قوروجو هئتینین عوضولریندن بیری دیر  آذر آیینین 18ی 1394ده ایرانین موتخصیصلر مجلیسینین ( فارسجا: هیئت خبرگان) سئچکیلرینده کاندید اولماسینی اعلام ائتمیشدیر. 

## یاشامی
1351 اینجی ایلین مورداد آیینین بیرینده قوم شهرینده دونیایا گؤز آچدی آتاسی سید احمد و آناسی سیده فاطمه طباطبائی, آیت الله سلطانی طباطبائی قیزی بروجرد سیدلریندندیر. بؤیوک آتاسی سیدروح الله خومینی  دیر.

قوم و نجف شهرلرینده اؤز بؤیوک آتالاری روح الله خمینی وآیت الله سلطانی طباطبائی کناریندا یاشاییردی.

## قایناقلار

بؤلمه:۱۹۷۲-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار

بؤلمه:یاشایان اینسانلار

بؤلمه:سید روح‌الله خمینی
قاراچوخا (رومان)

قاراچوخا (رومان)
«قاراچوخا» آذربایجان تورکجه¬سینده یازیلمیش قیسا بیر رومان دیر، یازاری ایسه ناصر منظوری¬ دیر. بو رومان ایلک دؤنه ۱۳۷۳ (۱۹۹۴)-ده تهراندا چاپ اولونوب. 
رومانین آدی آذربایجان فولکلورونداکی هر بیر کسین وارلیغیندا قارووولچو کیمی سانیلان «قاراچوخا»-دان آلینیبدیر. بو رومان ایکی بؤلومده یازیلیبدیر. 
اوز-بنیزسیز بیر کاراکتئر قاتار‍لا اؤز یوردونا قاییدیر. قارانلیقدا قاتاردان ائندیکده «ایلقار عمی» آدلی بیریسی¬له اؤزله¬شیر. ایکی گئجه اونونلا داغدا کئچیردیر. سیرلارلا دولو اولان او ایکی گئجه¬ده، ایلقار عمی اؤز عؤمرونده گؤردویو اوچ «سورگون»ـدن دانیشیر.
بو رومانین روایتی اؤزل بیر سایاقدا دیر. نیيه کی، راوی، بیرینجی کاراکتئری «سن» دئدیکده خطاب ائدیر؛ سانکی، راوی ایله بیرینجی کاراکتئرین آراسیندا اؤزل بیر بیرگه¬لیک وار دیر. 
ناصر منظوری¬نین باشقا رومان¬لاری کیمی، بورادا دا قاتارین رئال-سیمبولیک بیر رولو وار دیر.

## همچینین باخین
* آواوا
* قاراچوخا
* سوْنای
*مئه
*آغ‌یئل
۲۰ دسامبر

**۲۰ دسامبر**: 
* ۱۶۹۹ - بیرینجی پتر روسیه‌ده یئنی ایلین ۱ سپتامبردا دئییل٬ ۱ ژانویه‌ده قئید ائدیلمه‌سی باره‌ده فرمان وئرمیشدیر.
* ۱۸۰۳ - آمریکا بیرلشمیش ایالتلری لوئیزیانا اوستانینی فرانسه‌دن آلمیشدیر.
* ۱۸۷۹ - توماس ادیسون نئون لامپاسینی تقدیم ائتمیشدیر.
* ۱۹۱۲ - لندنده تۆرکیه و بالکان دؤولتلری آراسیندا باریش کونفرانسی کئچیریلمیشدیر.
* ۱۹۱۵ - سوْن آنزاک و اینگیلیس بیرلیکلری ده چاناق‌قالادان گئری چکیلمیشدیرلر.
* ۱۹۱۵ - مصطفی کمال پاشانین باشچیلیق ائتدیگی عثمانلی اوْردوسو آری‌بۇرنو ظفرینی قازانمیشدیر.
* ۱۹۱۷ - روسیه و آلمان آراسیندا باریش دانیشیقلاری باشلامیشدیر.
* ۱۹۲۲ - شوروی سوسیالیست جومهوریتی ایتّیفاقی آدی آلتیندا ۱۴ دؤولت بیرلشمیشدیر.
* ۱۹۲۴ - هیتلر حبسدن قۇرتولموشدور.
* ۱۹۵۵ - سۇدان باغیمسیزلیق اعلان ائتمیشدیر.
* ۱۹۵۷ - اوروپا اتومی انرژی آژانسی قۇرولموشدور.
* ۱۹۶۳ - برلین دیوارینداکی بۇراخیلیش منطقه‌لری ۱ گۆنلوگه آچیلمیشدیر.
* ۱۹۹۰ - شوروی خاریجی ایشلر ناظیری گؤزلنیلمه‌دن استعفا وئرمیشدیر.
* ۱۹۹۵ - بیرلشمیش میلّتلر تشکیلاتی بوسنی-هرزقویین‌دا وضعیّته نظارتی ناتویا تاپیشیرمیشدیر.

بؤلمه:۲۰ دسامبر
بؤلمه:ایلین گونلری
بؤلمه:دسامبر آیی‌نین گونلری
جان کری

**جان فوربز کِری**  - دوغوم تاریخی: ۱۱ دسامبر ۱۹۴۳ - آمریکالی سیاست ایشچیسی و آمریکا بیرلشمیش ایالتلرینده ۶۸اینجی خاریجه ایشلر باشکانی. ۱۹۸۵دن ۲۰۱۳ اونجو ایلجاق سناتور اولدی و دموکرات حزبیندن ماساچوست اوستاندن سنا یغینجاقینا سئچیلدی. ۲۰۰۴4 اونجو ایلین ژوئیه آینین ۲۴ی جومهورباشکانی سئچیلماقا رسمی آداخلی اولدو آمّا بو ایلده جرج دبلیو بوش جومهورحزبی آداخلی سی جومهور باشکانی سئچیلدی و جان کری مغلوب اولدو. ایندی بوستون شهرینده بیل هیل محله‌سینده یاشیر کی اعیان بیر محله سایلیر.

## عائیله‌سی
چک جومهوریسیندن کوچن بیر قونوشوسو اولور کی اونون آتابابالاریندان توماس کرنل و یوریس/جرج وولسی  آدلیم اولور.

## ویتنام ویریشماسی
ویتنام ویریشماسیندا بیرنجی ایللر بو ویرشماقا گئتدی. بو ویریشمادا بهادور اولدو و بهادورلوق اؤدولون آلدی. آمّا سون ایللرده ویریشا ضدینه چالیشانلاردان اولدو و اونون دانیشماقی کنگره یغینجاقیندا آمریکا قوشونون ویتنامدان دالی چکیلماقا سبب اولدو. اونون قیزی ونسساکری ۲۰۰۹اونجو ایلده بهروز والاناهید ائیله عقد ائله دی. والاناهید مغزجراح دوکتوری ماساچوست مریضخاناسیندا اولور.

## سیاست
۱۹۶۰دا جان اف کندی جومهورباشکانی سئچیمینده آداخلی اولدو و جان کری اونون آدخالی اولماقینا گوره جان کری بیرینجی سیاسی دانیشیقین آمریکا آق ائوینده دانیشدی.

## تحصیل
۱۹۶۲ده جان کری ییل بیلیم یوردوندا سیاسی بیلگیلر اورگندی.

## قایناقلار

*فارسیجا ویکی پدیا

بؤلمه:آمریکالی دیپلوماتلار
گونش توتولماسی

[بندانگشتی|۱۹۹۹گونش توتولماسی،[فرانسه]]
**گونش توتولماسی**(عربجه:کسوف، فارسجا:خورشید گرفتگی)  گون یئرده‌کی موشاهیده‌چی طرفیندن تماما یا قیسما گؤرونممه‌سی.
## دلیل لر
گونش توتولاندا آی اونون اؤستون اۆرتور.زهره و عطارد دا گونش صفحه‌سینین قاباغینا کئچنده تولوما اولا بیلر.گونش توتولماسی اوزامان اولورکی آی یئر و گون آراسینا گیریر و آین کؤلگه‌سی یئر اؤستونه دؤشور.کؤلگه اولان منطقه‌لرده گونش تمام توتولور و آیری یئرلرده گونش یاری یا بیر قسمی توتولور.آیین کولگه‌سی یئر اؤزونده ۲۷۰ کیلومتر انی وار.

## مودت
عوموما توتولما مودتی ۱-۲دقیقه آراسیندا و چوخو ۷ دقیقه اولابیلر.

## قایناقلار

بؤلمه:آسترونومی
قونقا

**قونقا** (اینگیلیسیجه: Gonga, Bam) — بورکینافاسو اؤلکه‌سی‌نین شهرلریندن بیری‌دیر. سوْن نۆفوس ساییمینا گؤره شهرین توْپلام جمعیتی ۸۴۳ نفردیر.

## قایناقلار

بؤلمه:آفریقا شهرلری
گرک ایله گؤرر

بندانگشتی|گۆنون افقدان یوخاریلیق اولماغی، ایشیغینین موستقیم بیزه یئتیشمه‌سی اۆچون گرک دیر اما گؤرر دئییل. (گۆنون تۇتولماسی گۆنون افقدان یوخاریلیغیندا باش وئرر.)
**گرک ایله گؤرر** (*لازم و کافی*) منطیقده‌کی شرطلر اۆچون ایشلنن آدلار دیرلار. "الف"، "ب" اۆچون گرک اولسا "ب"نین دۆزلوگوندن "الف"ین دۆزلوگو نتیجه‌لنر. "ب" اۆچون گؤرر شرطین دۆزلوگو، "ب"نین دۆزلوگون نتیجه‌له‌ندیرر. ایکی حؤکم آراسیندا گرک ایله گؤرر شرطلرینین اولماغی بیرینین دۆزلوگوندن اوبیرسینین دۆزلوگون نتیجه‌لندیرر.
## قایناقلار

بؤلمه:منطیق
باشکند (ساراب)

**باشکند** دوغو آذربایجان ویلایتی، ساراب بؤلگه‌سینین سایین کندلر توپلوسوندا یئرلشمیش بیر کند آدی‌دیر. 2006 توپلوم ساییمینا گؤره، 26 ائو 136 نفر نوفوسو واری‌دیر.  اهالی‌سین آذربایجان‌لی‌لاردان عبارت‌دیر و تورکجه دانیشیرلار.

## قایناق‌لار

بؤلمه:ساراب بؤلگه‌سی
باشکند (ماکی)

**باشکند **باتی آذربایجان ویلایتی، ماکی بؤلگه‌سی‌نین قالا دره‌سی کندلر توپلوسوندا یئرلشمیش بیر کند آدی‌دیر. 2006 توپلوم سایمینا گؤره، 90 ائو، و 403 نفر نوفوسو واری‌دیر. اهالیسی آذربایجان تورکلریندن دیرلر.

## قایناقلار

بؤلمه:غربی آذربایجان اوستانی
بؤلمه:ماکی بؤلگه‌سی
بؤلمه:غربی آذربایجان اوستانینین کندلری
باشکند (اوجان)

**باشکند** شرقی آذربایجان اوستانینین،اوجان بؤلگه‌سی، تیکمه‌داش بؤلومونین گون باتان عابباس قصبه‌سی‌نده یئرلشمیش بیر کند آدی‌دیر. ۲۰۰۶ توپلوم ساییمینا گؤره، ۵۳ ائو و ۲۷۳ نفر نوفوسو واری‌دیر. اهالیسی آذربایجان تورکلریدیرلر.

## قایناق‌لار

بؤلمه:باتی عابباس قصبه سی
بؤلمه:بستان‌آباد بؤلگه‌سی‌نین کندلری
آی توتولماسی

[بندانگشتی|آی توتولماسی [کرمان ،ایران]]بندانگشتی|آی توتولماسی
**آی توتولماسی**(عربجه: خسوف ،فارسجا:ماه گرفتگی) آی اؤز مداریندا دولاناندا یئر کؤلگه‌سینه گیرن زامان آی توتولور.آی دونیا کؤلگه سینه گیرنده گوندن آلدیغی ایشیغی الدن وئریر و آی قارالاشیر.

## یئر کولگه سی
یئر کولگه سی بیر مخروط شکیلده اولور کی اونون قاعده سی یئر (چاپی یئرچاپیندا) و اوزونلوقو 138,000کیلومتیر اولور.بو کولگه یئر گونشدن یاخین واوزاق اولماسینا باغلیدی و 40000 کلیومتیر آزالیب چوخالار ,آی توتولماق اوندا اولار کی آی کوره سی یئرین کولگه سی مخروطینه گئدسین.

## قایناقلار

بؤلمه:آسترونومی
موشتری

**مۆشتری** یوْخسا **ژوپیتر** (سیمگه: )، گونش سیستمی‌نین ان بؤیوک گزه‌گنی دیر. موشتری، گونش‌دن اۇزاقلیغا گؤره بئشینجی سیرادا یئر آلیر و آغیرلیغی، گونش سیستمیندکی بۆتون گزه‌گن‌لردن چوْخدور. موشتری، ۷۹ اویدویا صاحیبدیر کی ایلک، ایتالیالی اوزای‌بیلیمجی قالیلئو قالیله طرفیندن گؤرولموشدور.

موشتری، گونش سیستمی‌‌‌‌نین قازدان تشکیل تاپان گزه‌گن‌لریندن بیری دیر. موشتری‌ده ان چوْخ اوْلان قازلاردان هیدروژن و هلیومو آد آپارماق اوْلار. بۇ گزه‌گن بؤیوک اوْلماسینا رغما، بۆتون گزه‌گن‌لر آراسیندا ان یاواش دۇروش حرکتینه صاحیبدیر.

## موشتری اتمسفری

موشتری دن بیلدیگیمیز بیلگیلرین چوخو، گالیله اوزای‌آراجی یاردیمییلا تاپیلمیشدیر. موشتری اتمسفرینین قالینلیغی، آشاغی یوخاری ۹۶۵ کیلومتر دیر.

## قایناقلار

بؤلمه:نوجوم
بؤلمه:سیاره‌لر
بؤلمه:ویدئو کلیپلری اولان مقاله‌لر
بؤلمه:Astronomical objects known since antiquity
بؤلمه:Gas giants
بؤلمه:موشتری
بؤلمه:Outer planets
۲۱ دسامبر

**۲۱ دسامبر**:
* ۱۸۹۱ - ایلک بسکیتبال اوْیونو کئچیریلدی.
* ۱۹۲۵ - شوروی مرکزی رهبرلیگینین قراری ایله ناخچیوان مۇختار جومهوریتی‌نین ال‌دره٬ لئهواز٬ آستاروز٬ نۆودی و آیری یاشاییش یئرلری ائرمنیستان شوروی جومهوریتینه قاتیلمیشدیر و بۇ توْرپاقلاری ییغان مئهری بؤلگه‌سی یارادیلمیشدیر.
* ۱۹۳۷ - ایلک اۇزون٬ سسلی و بوْیالی جیزگی فیلمی٬ والت دیسنی‌نین «پامبیق شاهزاده و یئددی جۆجه»نین قالاسی کئچیریلدی.
* ۱۹۵۸ - شارل دو قول فرانسه‌نین ایلک جومهور باشقانی سئچیلدی.
* ۱۹۴۸ - ایرلند باغیمسیزلیغینی اعلان ائتدی.
* ۱۹۶۳ - قانلی نوبل بایرامی: قیبریس تۆرکلرینه قارشی سیلاحلی هۆجۇملار باشلاندی.
* ۱۹۶۴ - اینگیلیس پارلمانی اؤلوم جزاسینی لغو ائتدی.
* ۱۹۷۲ - شرقی برلین‌ده ایکی آلمان آراسیندا آنلاشما ایمضالاندی.
* ۱۹۷۹ - شوروی افغانیستانی تۇتدو.
* ۱۹۸۷ - تۆرکیه‌ده ایکینجی تورقوت اؤزال حؤکومتی قۇرولدو.
* ۱۹۸۹ - آمریکا بیرلشمیش ایالتلری پانامانی تۇتدو.
* ۱۹۹۱ - روسیه٬ بلاروس٬ اوکراین٬ قازاخیستان٬ مولداوی٬ آذربایجان٬ ائرمنیستان٬ اؤزبکیستان٬ تاجیکیستان٬ تۆرکمنیستان و قیرغیزیستان رهبرلری٬ بیر آرایا گله‌رک شوروی ایتّیفاقینا سوْن قوْیولدوغونو و باغیمسیز دؤولتلر بیرلیگینی یارادیلدیغینی آچیقلادیلار.
* ۱۹۹۵ - بیت‌اللحم شهری‌نین ایداره‌سی ایسراییلدن فلسطینه کئچدی.

بؤلمه:۲۱ دسامبر
بؤلمه:ایلین گونلری
بؤلمه:دسامبر آیی‌نین گونلری
اولدوز ساواشلاری (فیلم)

**اولدوز ساواشلاری**  آمریکالی آدلیم یؤنتیجی سی جورج لوکاسین یاراتدیغی بیلیم-قورغو (علمی-تخیلی) فیلم سری سیدیر. فیلم چوخ اوزاق بیر قالاکسیدا موختلیف کاراکترلرین آراسیندا باش وئرن و ماجرالاری گؤستریر.

## اولدوز ساواشلاری فیلملری‌نین بؤلوملری
* ۴جو اپیزود: یئنی بیر اومود، ایل: ۱۹۷۷
* ۵جی اپیزود: ایمپیراتورلوق گینه سالدیریر، ایل: ۱۹۸۰
* ۶جی اپیزود: جئدی نین قاییتماسی، ایل: ۱۹۸۳
* بیرینجی اپیزود: فانتوم قورخوتماسی، ایل ۱۹۹۹
* ایکینجی اپیزود: کلونلارین سالدیریسی، ایل ۲۰۰۲
* اوچونجو اپیزود: سیسین اینتیقامی (اؤجو)، ایل: ۲۰۰۵
* ۷جی اپیزود: گوج اویاندیریر، ایل: ۲۰۱۵
* ۸جی اپیزود ، ایل: ۲۰۱۷
* ۹جو اپیزود ، ایل: ۲۰۱۹

### ۴-جو اپیزود
سری نین بیرینجی بؤلومو نون آدی **اولدوز ساواشلاری**  ایدی. سونرالار بؤلوم آدی **دؤردونجو اپیزود: یئنی بیر اومود**ه چئویریلدی. ۱۹۷۷-جی ایلین مئی آیی‌نین ۲۵-جی گونونده ۲۰-جی یوزایل فاکس  شیرکتی طرفیندن یاییملانیب دونیانین ان بؤیوک کولتورل اتفاقی اولدو.

## گؤرونتولر

File:Ben_Burtt_Celebration_Europe_II_(Cropped).jpg
File:SDCC_2015_-_Carrie_Fisher,_Mark_Hamill_&_Harrison_Ford_(19060574883).jpg



## قایناقلار

بؤلمه:فیلملر
بؤلمه:اولدوز ساواشلاری (فیلم)
بؤلمه:20th Century Fox films
بؤلمه:Adventure films by series
بؤلمه:American epic films
بؤلمه:Fantasy films by series
بؤلمه:Films about telekinesis
بؤلمه:Films adapted into comics
بؤلمه:Films adapted into radio programs
بؤلمه:Films adapted into television programs
بؤلمه:Films adapted into video games
بؤلمه:Film series introduced in 1977
بؤلمه:Lucasfilm films
بؤلمه:Lucasfilm franchises
بؤلمه:Media franchises introduced in 1977
بؤلمه:اویدورمادا سیاست
بؤلمه:Science fantasy films
بؤلمه:علمی-فانتاستیکا فرانشیزالاری
بؤلمه:Science fiction films by series
بؤلمه:Space opera
بؤلمه:اویدورمادا ساواش‌لر
بؤلمه:Works set in fictional galaxies
بویمادرن

بندانگشتی|سول|عادی بویمادَرَن**بویمادَرَن Boymadərən ** چوبان یاستیغی کیمیلر فسیلَسینه آیید بیتکی جینسی دیر. گؤوده سی دوز یارپاغی نئشتر شکیللی چیچکلری آغ، ساری و یا چؤهره بویالی چیچک سبدجیکلری قالخانواریدیر. قوزئی یاریم کوره سی نین 100دن آرتیق، آذربایجاندا 14 نؤوعو واردیر. عادی بویمادرن مئشه، چیمن و چای قیراقلاریندا بیتیر. بویمادرن عطیر یاغلی دیر (یوزده 0.4 ه قدر)، علاج و بَزَک بیتکی سی دیر. بیر سایی نؤوعلری آشی(واکسیناسیون ائدن) مادّه لری ایله زنگیندیر.

## نؤوعلری

### آذربایجاندا تاپیلان نؤعلردن
* آلپ بویمادرنی (.Achillea alpina L.)
* آسیا بویمادرنی (Achillea asiatica Serg.)
* ساری چیچک بویمادرن (Achillea clypeolata Sm.)
* عادی بویمادرن (Achillea millefolium L.)
* پاننون بویمادرنی (Achillea pannonica Scheele)
* بَرک توکلو بویمادرن (Achillea setacea Waldst. et Kit.)

### آیری نؤوعلر
* Achillea aegyptiaca
* Achillea filipendulina
* Achillea nobilis
* Achillea ptarmica
* Achillea sibirica
* Achillea ageratifolia

## قایناق&nbsp;
* Boymadərən
*جمشیدی‌ النجارقی، سلیمان؛ رمضانی، عادل؛ '''اسامی محلی گیاهان آذربایجان''' ، گرگان: انتشارات نوروزی، ‏‫۱۳۹۵.


بؤلمه:بیتکیلر
منگنز

**منگنز** () بیر شیمیایی ماده دیر. اتومی سایی:25 و نیشانی Mn دیر.

## قایناقلار

بؤلمه:شیمی
۲۲ دسامبر

**۲۲ دسامبر**:
* ۱۴۵۳ - ایستانبول اونیورسیته‌سی قۇرولدو.
* ۱۸۹۵ - لومیئر قارداشلاری ایلک فیلمی گؤستریشه قوْیدولار.
* ۱۹۱۴ - انور پاشانین باشچیلیغی آلتینداکی عثمانلی اوْردوسو ساری‌قامیش عملیاتینا باشلادی.
* ۱۹۳۲ - ماهاتما قاندی آزادلیغا چیخدی.
* ۱۹۴۱ - هیتلر «قافقاز مۆسلمان لژیونو»نو یاراتماق باره‌ده گؤستریش وئردی.
* ۱۹۹۳ - گۆنئی آفریقا جومهوریسی پارلمانی آپارتاید رژیمینی رسماً لغو ائتدی.
* ۲۰۰۱ - افغانیستاندا حامد کرزایین رهبرلیگی ایله مۆوقّتی حؤکومت قۇرولدو.

بؤلمه:۲۲ دسامبر
بؤلمه:ایلین گونلری
بؤلمه:دسامبر آیی‌نین گونلری
۲۳ دسامبر

**۲۳ دسامبر**:
* ۱۸۷۶ - عثمانلی سولطانی عبدالحمید «بیرینجی مشروطیّت»ی اعلان ائتدی.
* ۱۹۰۰ - کانادالی رِجینالد اوبری سسین ایلک دفعه اوْلاراق بیر کیلومِتیر آرادا سیمسیز اؤتورولمه‌سینی باجاردی.
* ۱۹۰۴ - آمریکا بیرلشمیش ایالتلری احتیاطلار سیستمی یارادیلدی.
* ۱۹۳۰ - تۆرکیه و یۇنان آراسیندا اراضی مۆبادیله‌سی اوْلدو.
* ۱۹۴۷ - ایلک ترانزیستور تقدیم ائدیلدی.
* ۱۹۴۷ - شوروی ناظیرلر شوراسی «ائرمنیستان شوروی جومهوریتیندن کوْلخوْزچۇلارین و باشقا آذربایجانلی اهالی‌نین آذربایجان شوروی جومهوریتی‌نین کۆر-آراز اوْوالیغینا کؤچورولمه‌سی ایله ایلگیلی تدبیرلر حاقّیندا» ۷۵۴ سایلی قرار قبول ائتدی.
* ۱۹۷۵ - آمریکا بیرلشمیش ایالتلری کونقره‌سی مِتریک سیستمینی رسمی‌لشدیرسه ده٬ بۇ سیستم اؤلکه‌ده هئچ زامان ایستیفاده اوْلونماییب.
* ۱۹۷۹ - شوروی اوْردو حیصّه‌لری افغانیستانا گیردی.
* ۱۹۹۴ - قاقائوز تۆرکلرینه موْلداوی‌نین ترکیبینده مۇختاریّت وئریلدی.

بؤلمه:۲۳ دسامبر
بؤلمه:ایلین گونلری
بؤلمه:دسامبر آیی‌نین گونلری
قیزیل

**قیزیل** یوخسا **آلتین**  ()، بیر نوع شیمیایی عونصوردور. شیمیایی علامتی Au فلز و یوموشاق سیخلی و بوکولن ماده دیر. آچیق ساری و پارلاق بویالیدیر.

right|thumb|بویاقلار قیزیل آلیاژلاری
left|thumb|250 کیلو شیمش ان بؤیوک شیمش


## قایناق‌لار

بؤلمه:شیمی
بؤلمه:قیزیل
بؤلمه:شیمیایی عونصورلر
بؤلمه:Transition metals
بؤلمه:Noble metals
بؤلمه:Precious metals
بؤلمه:Cubic minerals
بؤلمه:Dental materials
بؤلمه:Electrical conductors
بؤلمه:Native element minerals
بؤلمه:E-number additives
بؤلمه:Symbols of Alaska
بؤلمه:Symbols of California
اینتل

مختصات: [//tools.wmflabs.org/geohack/geohack.php?language=fa&pagename=%D8%A7%DB%8C%D9%86%D8%AA%D9%84&params=37_23_16.54_N_121_57_48.74_W_type:landmark ۳۷°۲۳′۱۶.۵۴″ شمالی ۱۲۱°۵۷′۴۸.۷۴″ غربی﻿ / ﻿۳۷.۳۸۷۹۲۷۸° شمالی ۱۲۱.۹۶۳۵۳۸۹° غربی﻿ / 37.3879278; -121.9635389]
بندانگشتی
اینل (انگلیزجه : Intel) آمریکالی کامپیوتر تجهیزاتی کمپانی سی دیر. بو کمپانی نین فعالیت ساحه سی گئنیش دیر . بو کمپانی  مادربرد ، شبکه کارتی، چیپست ، بلوتوث و فلش حافظه لری کامپیوتر یاسدال لاری (سخت افزار) و موبایل اۆچون تؤرلدیر و دوزلدیر. همچنین سی پی یو ، یاریم گچیریجی(نیمه رسانا) ، مدارهای مجتمع (بونون تورکوسون بیلمیرم) ،جی پی یو و کش دوزلتمه سینده فعالیت الیر.

مرکزی دفتری کالیفرنیا دا سانتا کلارا شهرینده دی و بو شرکت سهامی نزدک بورسوندا معامله اولونور.اینتل داو جونز اورتالاما صنعتینن و نزدک-100 شاخصینن حساب اولور.

## تاریخ
thumb|اندی گرو، رابرت نویس و گوردون مور (۱۹۶۸)
اینتلی گوردون مور (مور قانونون ارایه ورن و شیمی مهندسی) و رابرت نویس(فقزیکدان و مدارهای مجتمعی اختراع الیین) آرتور راک و مکس پاوسکی نن بیرلیکده مانتین وییو دا تاسیس الدیلر.مور و نویس فریچایلد شرکتینده ایشلیردیلر . آتی ایللر ده اندی گرو دا اولارا قوشولدو . اول لر آدی مو-نویس قویولدو کی سورا مدار مجتمع دن آلینان آدا دییشیلدی (انگلیزجه: Integrated Electronics or "Intel" for short) و اینتل اولدی.اینتل بوراجان تکنولوژی عرصه سینده 11 بویوک و کیچیک شرکتلر آلیب کی لا بؤیوکو مکافی شرکتیدی کی اوت آیینین 19 ندا  2010 ایلینده 7.6 میلیارد دلارا آلدی

## رقیبلر
ای‌ام‌دی  (انگلیزجه: AMD، مخفف Advanced Micro Devices) بیر سی پی یو دوزلدن شیرکت کی 1969 نجی ایلده تاسیس اولونوب.ای‌ام‌دی  اینتلین اصلی رقیبی اولاراخ تانینیر.
ای تی آی (انگلیزجه: ATI) ای‌ام‌دی طرفیندن 2006 ایلینده آلیندی . بو کانادالی شیرکت ده جی پی یو دوزلدمه شیرکتی دیر و الان ای‌ام‌دی آلتیندا ایشین دوام ادیر.


## قایناق لار


## سایت
*  شرکت اینتل ین سایتی
زامان

[بندانگشتی|قدیمده کئچمیش و گلجک آراسیندا فرقی معین ائتمک اؤچون تطبیق ائدیلن قوم [ساعاتی]]
**زامان** و يا **چاغ**- فیزیک و آیری طبیعی علملرده بیزیم کائیناتین اؤلچوسو عونواندا قبول اولور. زامان اؤلچوله‌بیلمه قابلیتینه صاحیب اوْلوب و کائیناتدا باش وئرن ایسته‌نیلن ماده دییشیکلری ایله ایرتباطلی دیر.

## قایناقلار

بؤلمه:فیزیک
بؤلمه:زامان
بؤلمه:متافیزیکا آنلاییشلاری
بؤلمه:Concepts in physics
بؤلمه:Physical quantities
بؤلمه:SI base quantities
بؤلمه:Spacetime
فضازامان

بندانگشتی|فضازامان بؤکولمه‌سی ایکی بعدلو شکلده. ماده‌وارلیغی فضازامانین هندسه‌سین دییشدیریر

**فضا-زامان** (اینگیلیسجه:Space-time) بیر ریاضی مودلدن عیبارت دیر کی فضا و [زامان]بیربیره توخونموش و مداوم اؤلچو شکلینده بیرلشتیریر.اوقلیدوسی  فرضیه‌لره گؤره عالم ده اؤچ مکان بویوتو (بعد) و بیر مۆستقیل زامان بویوتو وار.فضا-زاماندا اؤچ فضا بویوتو و زامان بیرلشیر و بیر دؤرد بویوتلو محیطی اولوشتورور.
فضا-زامان ۱۹۱۵ دهآلبرت آینشتاینئن عام نیسبیتئن ده ظاهر اولدی. بیجور کی دونیانی ۴بعد بیلی کی اونون ۳ بعدون فضا و اوبیرسی بعدون زامان تشکیل وری.

## قایناقلار

بؤلمه:فیزیک
جبران خلیل جبران

**جبران خلیل جبران** (۱۸۸۳-۱۹۳۱) یازیچی، رسام، شاعیر، چاغداش عرب ادبیاتی تانینمیش شخصیتلریندن.thumb|جبران خلیل جبران

## یاشامی
**جبران خلیل جبران**، ۱۸۸۳ میلادی ایلده لوبنانین "بشرای" شهرینده دونیایا گؤز آچدی. آناسی "کامیله رحمه" اریندن آیریلدیقدان سوْنرا  ۱۸۹۵-جی ایلده جبران‌ین ۱۲یاشی وارکن اوشاقلاریلا بیرگه آمریکا بیرلشمیش اوستانلرینین بوْستوْن شهرینه کؤچ ائتدی. آنجاق جبران اوْن‌دوْققوزونجو یوز ایللیین سوْن‌لاریندا، بوْستوْن و عاییله‌سینی ترک ائدیب بئیروتا سفر ائدیری. اوْردا "مدرسه الحکمه"-یه گئدیب، عربلر دیلی و ادبیاتی‌نین یانی‌سیرا طیب بیلیمی، میلتلر آراسی حقوق بیلیمی، موسیقی و دینلر تاریخی‌نی ده اؤیرنمه‌یه باشلادی. ۱۵یاشیندایکن "فلسفی الحقیقه" درگی‌سی‌نین باش یازاری سئچیلدی.

جبرانین ایلک قوْشوق‌لاری اوْن‌آلتی یاشیندا "جبل" درگیسینده چاپ اوْلان چاغلارا قاییدیر. اوْنون قوْشماق و یازماقدان باشقا رسسام‌لیق یئته‌نه‌یی ده وار ایدی.
چوخ چالیشقان ائیله‌جه یئته‌نک‌لی اوْلدوغوندان دوْلایی اوْن‌یئددی یاشیندا ابوعلی‌سینا، ابن خلدون و... بونلار کیمی آدلیم‌لارین طرح‌لرینی چکدیکدن سوْنرا، اوْن‌سکگیز یاشیندا رسسام‌لیق هونری‌نی گلیشدیرمک اۆچون فیرانسانین پاریس شهرینده "رُدن" آدلی اوستادین محضیریندن اؤیرنمک اۆچون، اوْرایا گئتمه‌لی اوْلور. ایکی ایل اوْردا قالدیغی چاغدا "عوصیانکار روح‌لار" آدلی کیتابی‌نی، اینسانا اوْلان ظولمو آچیقلاماسی ایچ قاتی ایلا یازیب بیروت‌دا چاپ ائتدیردییی اۆچون  کئلیسانین و عثمانلی دؤولتینین حیرصلنمه‌سینه معروض قالیری. بو اوزدن کیتاب کئلیسانین آراجی ایله اوْدا چکیلیب، سوْنرا آنایوردو، بیروتا قاییتماسینا دا قاداغا قوْیولور. 
ایل‌لر سوْنرا جبران، "ساوچی" آدلی کیتابی‌نی عربجه‌ده یازدیغی زامانلا بیرگه، عثمانلی دؤولتی اوْنون سورگون حؤکمونو آرادان قالدیریر. آنجاق اوْ زامان خرچنگ آلیزلیغی (مرض سرطان) ایلا ووروشماقدا اوْلان آناسی، گنج باجیسی و قارداشی خسته‌لیک‌دن دوْلایی دونیالارین ده‌ییشدیک‌لری اۆچون جبران یئنی‌دن آمئریکایا دؤنمک مجبورییتینده قالیر. 
جبران بیرچوْخ آدلیم یازارلارلا ایلگیده اوْلدوغو اۆچون اوْنلاردان اؤزل ائتگی‌لر آلماقدایدی. 1912 میلادی ایلیندهسوریهلی-لبنانلی سورگونده اوْلان یازارلارلا بیرگه، "قلم توپلومو" آدلی درنه‌یین تمل داشینی قوْیور.

## اؤلوم
جبران خلیل جبران اؤز چاغی‌نین عرب ادبیاتی‌نین آوانگارد یازاری، 48 یاشیندایکن خسته‌لیک‌دن دوْلایی نیویورکون سنت ویسئنت خسته‌خاناسیندا دونیاسینی ده‌ییشیب، سوْنوندا دوْغولدولو یئر، "البشرای"-دا توْرپاغا تاپشیریلدی.

## قایناغ
* 

بؤلمه:کیمسه‌لر
بؤلمه:عرب شاعیرلر
بؤلمه:عرب یازیچیلار
بؤلمه:کاتولیک شاعیرلر
۲۴ دسامبر

**۲۴ دسامبر**:
* ۱۱۴۴ - موصول آتابگی عمادالدین زنگی اۇرفانی تۇتاراق اورفا کوْنتلوغونا سوْن وئرمیشدیر.
* ۱۶۳۸ - عثمانلی دؤولتی بغدادی اله کئچیرمیشدیر.
* ۱۷۹۰ - رۇس قوْشونو ایزماییل قالاسینی تۆرکلردن آلمیشدیر.
* ۱۸۲۵ - روْس تزاری بیرینجی نیکولاری تخته چیخمیشدیر.
* ۱۹۲۴ - آلبانی جومهوریسی یارادیلمیشدیر.
* ۱۹۴۳ - شوروی قوْشونلاری اوکرایندا آلمان-فاشیست قوْشونلارینا قارشی عکس حمله‌یه کئچمیشدیر.
* ۱۹۵۱ - لیبی ایتالیادان باغیمسیزلیغینی اعلان ائتمیشدیر.
* ۱۹۶۳ - ت.ر.ت قانونو قبول ائدیلمیشدیر.
* ۱۹۶۶ - شوروی‌نین «لونا ۱۳» فضایی گمیسی آی اۆزونه اۇغورلو ائنیش ائتمیشدیر.
* ۱۹۹۴ - جومهوریت خالق حزبی و سوسیال دموکراتیک خالقچی حزبی بیرلشمه قراری آلدی.

بؤلمه:۲۴ دسامبر
بؤلمه:ایلین گونلری
بؤلمه:دسامبر آیی‌نین گونلری
سپ بلاتر

**یوزف بلاتر** یا **سپ بلاتر** (Joseph "Sepp" Blatter) سویسین ویسپ والاسیپ شهرینده 10 مارس 1936 دا دوغولوب و 1998 دن 2015جی ایله قدر&nbsp;فیفا تشکیلاتی نین باشچیسی اولوب دور. 2015جی ایلده فیفا باشچیلاری آراسیندا بؤیوک مالی فسادی روسوایلیغینا گؤره، باشچیلیقدان چکیلیب، ومیشل پلانیتی (یوفا باشقانی) ایله بیرلیکده 8 ایل فوتبول چالیشمالاریندان محروم اولوندو.

بلاتریآولاژین(فیفا اسکی باشچی سی) اؤیرنجی سی آدلاندیرماق اولار. او 20 ایل آوالژین اؤندرلیگی آلتیندا فیفا دا موختلیف وظیفه لرده چالیشیب. فیفا ان بؤیوک ضرری بلاترین چاغیندا چکیب. 2002جی ایلده دونیا قهرمانلیغی عرفه سینده سویس شیرکتلرینی دونیا فوتبول تشکیلاتی 100 میلیون دولار زیانا سالدیلار. بۇ حال بلاترین حاکیمیتی نین سونو اول بیلردی. آنجاق باشچیلیقدان چیخیش یولونو تاپدی. اساساً اؤلکه لریندن حیمایت آلان فیفا باشچیسی کورسونو قورویوب ساخلادی.

بلاتر همیده بۇ یاخینلاردا فوتبولون 2500 متر هوندورلوکده اوینانیلماسی نین علیهینه قرار قبول اولونماسی نی ایسته ییردی. حتی بۇ موشکول فیفا نین اوتوروملاری نین بیرینده موذاکیره ده اولونموشدو. آنجاق گونئی آمریکا دا بیر سایی &nbsp;دولتلر بۇ قرارین قبول اولونماسینا جیددی شکیلده اعتراض ائتدیلر. لاتین آمریکاسی نین بیر نئچه سیاسی خادیمی نین مسله یه قاریشماق ائتمه سی بلاتری داییا آددیم آتماق زوروندا قویدو.

## قایناقلار
* Yozef Blatter
* Sepp Blatter

بؤلمه:یاشایان اینسانلار
بؤلمه:فیفا باشقانلاری
بؤلمه:سوئیسلی ایقتیصادچیلار
فاحیشه‌لیک

: 

**فاحیشه‌لیک** پول قاباغیندا جینسی ایرتیباطا گیرمه عملینه دئییلیر. بو ایشی گؤرنلر فاحیشه آدلانیرلار.
پورنوقرافیک فیلم اویونچولاری پول موقابلینده سکس ائتمکلرینه رغماً، سکس خیدمتلری شریکلرینه دئییل بو فیلملره باخانلارادیر بونا گؤره فاحیشه آدلانمیرلار. ولی سکس اویونچولوغو دا سکس ایشچیلیغی حساب اولور.

## آد
فاحیشه کلمه‌سی عربجه‌دن *آزغین* یا دا *اوتانماز* معناسیندا گلیر. عامیانه تورکجه‌ده *قحبه* آدی دا دئییلیر، فاحیشه اۆچون فارسجا روسپی کلمه‌سی ده ایشلنیر.

## تاریخی
فاحیشه‌لیک بعضاً دونیانین لاپ قدیم ایشی آدلانیر. مثلا فرانسهده ۱۸-نجی عصرده فاحیشه‌لرین یوخاری ایجتیماعی مقاملاری وار ایدی و کاخ و دربارلاردا حضورلاری اولوردو.
## قانونی وضعیت
فاحیشه‌لیک وضعی اؤلکه‌دن اؤلکه‌یه موتفاوت دیر. بو طئیفین بیر اوجوندا اعدام جزاسی و بیر اوجو آز یا تماماً قانونی اولماسیدیر. آلمان، اوسترالیا، اکوادور، سوئیس، کولومبیا،تورکیه، پرو، مکزیک و... قانونی و بعضی اؤلکه‌لرده قانونی وضعی فرقلی‌دیر. آمریکا بیرلشمیش ایالتلرینده قانونی وضعی ایالتلر طرفیندن تعیین اولور. نوادا ایالتینده لاس‌وقاس شهری قانونی وضع‌ده‌دیر.

## قالری

فایل:A German prostitute's self-portrait in a brothel.jpg
فایل:Prostitution; Messaline Wellcome L0011017.jpg
فایل:Wiki-prostitute.png
فایل:Prostitute from Treviso, Italy.jpg
فایل:Prostitute tj.jpg
فایل:Bergner-prostitute.jpg
فایل:A customer of a prostitute. Photo taken in the brothel Erotikakademie, Berlin 2001.jpg
بندانگشتی|فاحیشه‌لیک وضعی اؤلکه‌لرده قیزمیزی :ممنوع یاشیل:قانونی گؤی:یاری قانونی
## قایناقلار

بؤلمه:سکس تیجارتی
پورنو فیلم

[بندانگشتی|۱۹۰۶دا [اتریشده بیر پورن فیلمی]]
**پورنو فیلم**(اینگیلیسجه:Pornographic film) فیلم‌لره دئئیلیر کی بالغ و یئتیشمیش فردلره صینفله‌نیر و جینسی آلته تمرکز اولور،بو فیلم‌لرده جینسی یاخینلاشما و آیری جینسی عمل‌لر آچیق وضع ده گؤرسدیلیر.
## قایناقلار

بؤلمه:پورنو فیلم
بؤلمه:Pornographic works
بؤلمه:Pornographic films
بؤلمه:Film genres
ویروس

thumb|250x250px|توتون موزائیکاسی ویروسونون قورومون گرافیکی
**ویروس** بیر نوکلوئیک اسید اولاراق. بو نوکلوئیک اسید بیردانا پروتوئینلی قاپاق (کپسید)دا محصور اؤلوب. ویروس‌لار باکتریلردن چوخ کیچیکدیلر و چوخلو الکترونی میکروسکوپ لارینان گؤرونئبیلر

ویروسلار یاشاماغا گرک بیر سلول یا آیری باکتری یا اورقانلارا یاپیشا و اوزلری یاشاملاری اولا بیلمز.

## قایناقلار

انگلیسیجا ویکی پدیا

بؤلمه:بیولوژی
پول

[بندانگشتی|[آمریکانین بیر دولاری]]
**پول** یا **آغجا** واسیطه‌سی ایله اینسانلار میلتلر ،، اؤلکه‌لر آراسیندا ایقتصادی و مدنی موناسیبت‌لری حیاطا کئچیریلیر. پول عادتا کاغؽز شکیلده ، ایسکیناس آدلانان و مئتال شکیلده ،سیککه آدلانان اولور.دولار، یئن، یورو، پوند دونیالیق پوللاردان حساب اولورلار.

## قایناقلار

بؤلمه:ایقتیصاد
بؤلمه:پول بیریملری
بؤلمه:پول
بؤلمه:Monetary economics
بؤلمه:پول بیریمی
بؤلمه:Economic anthropology
بؤلمه:Emergence
احمد بای‌تورسون اوغلو

**احمد بای‌تورسون اوْغلو** (قازاق تورکجه‌سی: Ахмет Байтұрсынұлы) اون دوققوزونجو ایله ایگیرمینجی میلادی یۆز ایللرده یاشایان آدلیم سیاستچی، یازیچی و شاعیر دیر. اونون کؤکو قازاقلارین اورتا یۆزیندن و آرقون نسلیندن دیر و آتاسی یاشادیقلاری منطقه‌ده یوخاری معنوی نفوذ یییه‌سی ایدی.

## یاشاییش
احمد، روس ایمپیراطورلوغونون منطقه بؤلونوشونه گوره، تورقای ویلایتینین اورتا باب آدلی کندینده دوغولموشدور. اوشاقلیقدا یازیب، اوخوماغی، قرآن و شریعتی مسجید ملّالاری یانیندا اؤیرنیب، سوْنرالار اوخوتوچولار مدرسه‌سینه چاتدی. احمد یاشاییشینین ایلک چاغلاریندان روسلارلا تورکلرین قارشیلاشماغین گؤروب، بۇ قارشیلاشماقلار دۆشونجه‌سینی تأثیرلندیرمیشدی. بۇ تورک-روس اۆزلشمه‌لرین بیری ۱۸۸۵-جی میلادی ایلده باش وئرن حادیثه دیر. بۇ ایلده بؤلگه باشچی‌سی اوْلان پولکوونیک یاکوولئو کازاک گۆجلری ایله تورقای و جینقیلدی چایلارینین بیرلشن یئرینه گلیب؛ قوجالار، خانیملار و اوشاقلاری دؤیوب اونلارا جسارت ائدیر. بۇ صحنه لری دؤزه‌بیلمه‌ین قازاقلار روس گۆجلری ایله ووروشورلار و احمدین آتاسی بای‌تورسون، بؤلگه باشچی‌سین آتدان چکیب یئره سالیر. روس کازاک گۆجلری، ائلین دایانماغین گؤرمکله، قاییدیب، قاچیرلار. روس اوردوسو بۇ حادیثه دن سوْنرا بؤلگه‌ده یاشایان ایگیتلرین چوخون اسیر توتوب، اونلارین وارلیقلارین موصادیره ائدیر. توتولوب سیبرییه تبعید اوْلانلارین ایچینده احمدین آتاسی و ایکی عمی‌سی داها یئرلشیردی.

## سۆرگونلوک
احمد بای‌تورسون اوْغلو سیاستچی‌لیگه باشلایاندان آز سوْنرا ۱۹۰۹-جو ایلده تۇتولوب، اورتا آسیا بوزقیرلاریندان تبعید اوْلونور و اورنبورگ شهرینه گئدیر. تبعید چاغیندا *آی قاپ* مجله‌سینده یازیلاری یاییلیر، بوندان آرتیق *قازاق* جریده‌سینده باش یازارلیق ائدیب *قیرق میثالی* یاییر. سۆرگونلوکده حاضیرلایان ایشلرینین آدلیمی ایوان کریلوْوۇن افسانه‌لرینین قازاق تۆرکجه‌سینه چئویرمه‌سی دیر.
## قایناقلار

بؤلمه:تورک شاعیرلر
بؤلمه:تورک یازیچیلا‌ر
نوترون اولدوزو

thumb
**نوْتروْن اۇلدوزو** ویا **نوْتروْن اۇلدوز** () بیر نؤوع اولدوزدور. بیر اولدوزون کوتله‌سی گونشدن 1.4 قات داها چوخ اولسا (چاندارسکار اؤلچوسو اساسیندا) چکیردگی یاناندان سونرا سوپر نووا اولار و پارتلار. پارتلاماسیندان سونرا بیر نوترون اولدوزو اولار.
thumb

## قایناقلار

بؤلمه:نوجوم
ویزویزی و قیرمیزی

**ویزویزی و قیرمیزی**، اوشاقلار اۆچون بیر موزیکال قولچاق(عروسک) تئاتر وئرلیشی دیر. یؤنَتمَن(کارگردان)، یازار، و موسیقی یازانی دا **علی برنون**دور. بو تئاتر وئرلیشی، 1394جو ایلده تبریز ده آپاریلماغا باشلانمیش، و خالق آراسیندا چوخ قارشیلانیب . قرار دیر آیری بؤلگه لر و شهرلرده ده بو تئاتر اجرا اولسون . علی برنونون آچیقلاماسینا گؤره ، ویزویزی و قیرمیزی تئاتری آنکارا و اوکیناوا (ژاپون) فستیواللارینا دا دعوت اولونوب، آنجاق اورا گئتمک ، هزینه نی ایرشاد وزارتی وئرمک ایله باش وئره بیلر. برنونون دئدیگینه گؤره تئاترین هزینه لری ان آزی 16 میلیون تومن اولوب و هئچ بیر فرهنگی تشکیلاتدان مالی کؤمک آلابیلمه ییب.

## تئاتر ناغیلی
ویزویزی و قیرمیزی آریلار ملکه سی نین قیزی ایله یولداش اولان بیر ایشچی بال آریسی قیزی نین ناغیلی دیر. آنجاق آری نین آیری آریلاردان فرقلی ایرقدان اولدوغونا گؤره پَتَکدن ائشیگه آتیلیر. او مئشه‌دهمیلچک‌خان آدلی باشچیلیغی آلتیندا اولان بیر خوخانلار قروپو ایله تانیش اولور. بیر گون قیرمیزی نین کئفسیزلَمَک خبری مئشه‌ده یاییلیر و ...
تئاترین ناغیلی نی یازانین سؤزلرینه گؤره، تئاتر حیکایه سی ایرقچیلیقدان اوزاقلاشماق دوشونجه سی نی اوشاقلارا اؤیرتمک ایسته ییر.

## سس چیخاردانلار
* فاطمه حسینی
* وحید مبصری
* علی برنون
* رومینا نیک اندیش
* حسام مقصودی

## قولچاق اوینادانلار
* باهره عبدالحسین زاده
* مهدیه آقایی
* سعیده جماعتی
* فرشته رستمی
* پرستو خداکریمی
* حسام مقصودی
* مهرداد قارصی 
* هادی علیپور
* علیرضا نقی پور
* احسان سعدی

## آیری عامیللر
* صحنه و کاراکتر طراحی: وحید جداری
* قولچاق دوزَلدن: سمیرا یزدان پژوه
* دکور دوزَلدن: مهدیه آقایی، باهره عبدالحسین زاده
* ایشیق طراحی: حسن هابیغ
* گؤرونتو چکَن: رضا احمدزاده
* تئاتر دانیشمانی(موشاویری): نادر ساعی ور
* گَنَل ایلیشکیلر و قرافیک: بابک مینقی
* استودیو: هیرمند سَسی، مهدی ناصری

## قایناقلار
۲۵ دسامبر

**۲۵ دسامبر**:
* ۳۳۶ - تاریخده ایلک سفر روم‌دا «یئنی ایل» قئید ائدیل‌دی.
* ۸۰۰ - فرانک حؤکمداری بؤیوک کارل تخته چیخدی.
* ۱۷۹۹ - یئنی آنایاسایا گؤره ناپلئون بوناپارت اوْن ایل مۆدّتینه مۆطلق حاکیمیّته مالیک ایلک کونسول سئچیلدی.
* ۱۹۱۸ - جنرال صمد بی مهمانداروف حربی ناظیر٬ جنرال علی‌آغا شیخلینسکی ایسه ناظیر مۆعاوینی تعیین ائدیل‌دیلر.
* ۱۹۲۰ - فرانسه کومونیست حزبی قۇرولدو.
* ۱۹۲۵ - بین‌الخلق تقویم و ساعات قبول ائدیل‌دی.
* ۱۹۸۸ - ائرمنیستان‌دان ۲۵۰ میندن چوْخ تۆرکون ائشیگه اؤتورولمه‌سی باشا چاتدیریلدی.
* ۱۹۸۹ - رومانی‌ده دؤولت باشچیسی نیکولا چواشِسکو آروادی ایله بیرگه گۆلـله‌لندی.
* ۱۹۹۱ - شوروی‌نین ایلک و سوْن جومهور باشقانی میخاییل قورباچوف ایستعفا وئردی. ایستعفانین ائرته‌سی گۆنو شوروی ده دۆشدو.
* ۱۹۹۱ - «لاتین قرافیکالی آذربایجان الیفباسی‌نین برپا ائدیلمه‌سی حاقّیندا» قانون کئچیریلدی.
* ۱۹۹۱ - ایران٬ آمریکا بیرلشمیش ایالتلری و ایسراییل آذربایجان باغیمسیزلیغینی تانیدی.

بؤلمه:۲۵ دسامبر
بؤلمه:ایلین گونلری
بؤلمه:دسامبر آیی‌نین گونلری
اینسانسیز اوچوش وسیله‌سی

**اینسانسیز اوچوش وسیله‌سی** و یا **پیلوتسوز اوچوش آپاراتی** (اینگیلیسجه:. unmanned aerial vehicle ، قیساجا UAV) اوزاقدان اوچوردولان اوچوش وسیله‌سینه دئییلیر.

left|thumb|بیر ام کیو۹ ریپر (MQ-۹ Reaper) بیر سالدیریجی آری اوچاق
thumb|آلتی گئیتور بیر سیویل آری اوچاغی
left|thumb|بیر اوچاق آری هاوا گوجویله گؤیه آتیلیر
left|thumb|رایان فایربی (رایان اود آریسی) ، هدف آری اوچاقلار سریسیندن
thumb|آری اوچاقلاری نین بیر چوخوندا ثابیت قانادلار اولسا دا، ام.کیو-۸بی فایر اسکات کیمی بئله روتورکرافت (دؤنر قاناد) دا دوزلیبدیر
left|thumb|شیبل اس-۱۰۰ نئچه یونگول راکت آتابیلیر
thumb|آمریکادا آری اوچاق سرگی سی، ۲۰۰۵
thumb|2013ده دی.اچ.ال داوا تاپشیریقلارینین گؤندرمه یینی میکرودرون ام دی ۴-۱۰۰۰ ایله سینادی
thumb|اینتراسپکت یو.ای.اس بی ۳.۱ اوکتوکوپتر ، آلوئر (تیجاری) آماجلی کارتوقرافیک هاواچیلیق و اوچ بؤیودلو نقشه چکیمی اۆچون
thumb|آی.ای.آی هرون
thumb|بیر هیدرا تکنولوژیز اهکاتل بیر گؤزَتلَمه ماموریتینه اوچودولور
thumb|بیر آری اوچاق قوما دا، مونوسکو نون باریش قوروماق ماموریتی اۆچون اوچوردولور
thumb|آئریون اسکات
thumb|ای.ای.آی شیرکتی نین آئروسوندو
thumb|پریدئیتور هئلفایر راکتی آتماقدا
thumb|شادوویو اکو رنجر
thumb|کَمکلون تی۲۱ آری اوچاغی بیر الکتریک خطینی گؤز آلتیندا آلیب یوخلاییر
thumb|آر.کیو۷ کؤلگه (شادوو) کیچیک دمیر قوتولاری جیبهه نین بیرینجی خططینه آپاریر
left|thumb|بیر یاماها آر-مکس، ژاپوندا گؤیدن اکینچیلیک یئرلرینی گؤز آلتیندا آلیب
thumb|کراس بلئید واسیطه سی ایله، دیک اَنیش-قالخیش تکنولوژیلرین ایشلَتمه سینی سیناییرلار
left|thumb|آمریکانین گومروک و سینیرلار قوروماسیندا آری اوچاقلارین کونترول و مونیتورینگی
thumb|های-مَت اوزاقدان کونترول سیستمی (گؤرونتو: ناسا ۱۹۸۴)
thumb|یو ای ال آری اوچاغی-۷۴۱ لاخلایان موتورو

## قایناق‌لار

بؤلمه:Unmanned aerial vehicles
بؤلمه:Wireless
بؤلمه:Avionics
بؤلمه:Embedded systems
بؤلمه:Robotics
بؤلمه:Emerging technologies
ایدمان

left|thumb|403x403px|رومی مجسمه ایکینجی یوز ایلده

**ایدمان** (انگلیسیجه :Sport) (کؤکنی عربجه دیر و إِدْمَان idmān سؤزجوگوندن آلینیب) بدنی گوجلندیرمک یولوندا موعیّن قوراللارا اویغون بدن عوضولرینین تَرپَتمک و چالیشماغینا ایدمان دئییلر. اوندا چالیشانلار ائلیه بیلر سایلار و گونده چالیشسین. بۇ ایش بدن دورومون یاخشی ائتماقدا و گوجلو ائتماقدا یاخشی اولور و باش قاتماق و دولانیش اۆچونده اولا بیلر. ایدمان مسابقه کیمی اولا بیلر. مسابقه ده قانون قویولار و بوقانون کوکونده بیر یا نئچه نفر اوتان اولار. آیدیمان بیر نفره و نئچه نفره اولار و یا تیمی و قورو اونو گورر. تاخیم ایدمانلار آداملاری بیر تیمده ییغیر. نئچه باش قاتما ایشلری ایدمان بیلیبلر کی فیزیکی چالیشماسی یوخدی هابئله ورق و تخته و شطرنج

چوخلو ایدمانلار اسکی یوناندا اولوردی .گولش .قاچماق. بوکس. دیرک آتماق. دیسک آتماق .آرابا سورماق اسکی یوناندا اولوردی. بۇ ایدیمانلار اردو و هونر اۆچون یاراندی. سون ایللر اولمپیک قورلدی. هر دورد ایل بیر دفعه اولمپیا چولونده پلئوپونس کندینده اولوردی. او چاغدان ایندی اولمپیک ایدمانلاری قورولوب. ایندی ماشین لار چوْخلو ایشلری گورور وآداملار چالیشماسی آزالیب و بدنلر تنبل اوْلوب. آمّا بیر طرفدن تکنولوزیک اؤلکه لرده جماعت ایدیمان اۆچون چوْخ زمان تاپیب و ایشلر آسان اوْلوب. چوخلاری ایدماندا تاماشاچی اولور و چوْخلاری آیدیماندا چالیشیر.

فوتبول ان ایستکلی ایدمان دۆنیادا اولور.

اورال آلتائی ائللرده بۇ اویونا اوخشار بیر ایدماناولوردی. اوندا گئچی گؤنون بیر تخته دوره سینه دولوردولار و اونی یئرده ویریب و آپاریریدیلار. تورک ائللرین و آذربایجاندا کؤک ایدمان چوقان اولوردی کی بۇ جور توپ اوندا اولوردی.

## علمی آراشدیرما
سوئد عالیملری آراش‌دیرمالار نتیجه‌سین‌ده ایدمانین حافیظه یاخشیلاش‌دیرماق خصوصیتینی آشکار ائدیبلر.
ایدمان مشقلری زامانی قان‌دا خصوصی کاتپسین ب پروتئینینین سوییه‌سی آرتیر. بۇ پروتئین حافیظه یاخشیلاشدیریر.
ScienceDaily خبر وئریر کی، تست لر نتیجه‌سین‌ده ۴ آیدان آز اولمایاراق فعّال شکیل‌ده ایدمانلا مشغول اوْلان اینسانلار ایدمانلا مشغول اولمایان اینسانلارلا مؤ قایسه‌ده حافیظه تستلرین‌ده داها یاخشی نتیجه گؤستریبلر.

## قایناقلار
اینگلیسیجا ویکی‌پدیا

بؤلمه:ایدمان
بؤلمه:Main topic articles
چیمن

**چیمن** (تورکجه: Çimən) آذربایجان جومهوریتینین فوضولی رایونون اینضیباطی اراضی واحیدینده بیر یاشاییش منطقه‌سی‌دیر.
## قایناقلار

 

بؤلمه:آذربایجان جومهوریتینین شهرلری
سکس

[بندانگشتی|[اینسانین جینسی بیرلشمه‌سی بیر نقاشی‌ده]] [بندانگشتی|[آسلان جفتلشمه‌سی]]

**جینسی بیرلشمه**، **جینسی ایرتیباط** و یا **جفتلشمه** یوخسا **سیکیشمه** غالبا ائرککین تحریمک اوْلموش جینسی آلتی (پنیس) دیشینین واژنینین ایچینه گیرمیه‌یه کی جینسی لذت یا نسل تولید ائتمک هدفلی بیر بدنی ایرتیباط دی ایشله‌نیر.بونلارین یانیندا آیری دخول‌لاری شامیل آنال سکس ،اورال سکس،بارماقلاما،دیلدو ایشلتمک کیمی جینسی فعالیت‌لر ده جینسی بیرلشمه قبول اولور.لذتی آرتیرماق اؤچون جینسی ایرتیباط دان قاباق سئویشمه شریک‌لری بیربیرلرینین دوداق و بوْیون کیمی حساس یئرلرین اؤپمه‌سی و...گؤرورلر.ادامیه سینده برک اوْلموش ائرکک آلتی واژن ایچینه گیریر و متوالی گئت گل حرکت لردن سوْنرا اورگاسم و اینزال ایله باشاچاتیر.

## قایناقلار

بؤلمه:جینسی بیرلشمه
بؤلمه:Fertility
بؤلمه:Interpersonal relationships
بؤلمه:Human reproduction
بؤلمه:Mating
بؤلمه:Sexology
بؤلمه:Sexual acts
بؤلمه:Health risk
ایلغیم

بندانگشتی|سول|ایلغیم گؤرونتوشو بیر چؤلده
**ایلغیم** (لاتین الیفبادا. **ılğım** ،اینگیلیسجه: Mirage ؛ فارسجا: سراب) آتموسفئرده ایشیق ساچلاری نین سینماسیندان یارانان، و چؤللرده راحاتجا گؤرونه بیلَن اوپتیک یانیلمادیر. اوزاقداکی بر جیسمه باخاراق ائله بیل سو اوزونده گؤزه چارپیر؛ گؤرونَن تصویر جیسم آلیندا 180 درجه ترسینه اولور. ایلغیم، یالقین، پوساریک آدلاری ایله ده تانینار. 

ایلغیم بیر اوپتیک طبیعی حادیثه دیر. قیساجا، اوزاق جیسملرین گؤرونوشو ، ایشیق ساچلاری نین بوکولمه سی ایله ، اصلینده اولمادیقلاری بیر یئرده گؤرونمَسی‌دیر. توهم ترسینه، ایلغیم بیر طبیعی حادیثه دیر. کامئرا ایله ده چکمک اولار. گؤزلَمچی نین موقعیتینده یارانان هر هانکی بیر اوپتیک وسیله، بو ایشیق حادیثه‌سینی تاماشا ائدَبیلر.

بؤلمه:گورونوش خطاسی
۲۸ دسامبر

۲۸ دسامبر: 
* ۱۶۱۲ - قالیله نِپتون سیاره‌سینی کشف ائدیب، لاکین اوْنون اۇلدوز اوْلدوغونو ظن ائدیب.
* ۱۳۰۸ - هانازوْنونون باشچیلیغی آلتیندا ژاپون ایمپیراطورلوغو قۇرولوب.
* ۱۸۳۶ - ایسپانیا مکزیکین مۆستقیللیگینی تانیيیب.
* ۱۸۴۶ - آيوْوا آمریکا بیرلشمیش اوستانلرینین ۲۹-جۇ اوستانی اوْلوب.
* ۱۹۰۸ - سیسیلده زلزله ۷۸۰۰۰ اینسانین حیاتینا سوْن قوْيوب.
* ۱۹۱۷ - بریتانيادا قادینلارا سئچکی حۆقوقو وئریلیب.
* ۱۹۴۲ - ژاپون حربی هاوا قۆووه‌لری کلکوتته‌نی بوْمباردمان ائدیب 
* ۱۹۶۰ - تۆرک يازیچی رشاد نۇری گۆنته‌کی‌نین اؤلوموندن ۴ ایل سوْنرا اوْنون "سوْن سێغیناجاق" روْمانی تاپیلیب.
* ۱۹۶۸ - ایسرائیل خۆصوصی تعییناتلیلاری بيروت فرودگاهیندا ۱۴ مۆلکی طیاره‌نی محو ائدیب.
* ۱۹۹۱ - تۆرکيه‌ده ایلک کۆرد دیللی قزئت "روْژنامئ" نشره باشلايیب.
* ۱۹۹۷ - آنکارا متروْسو ایستیفاده‌يه وئریلیب.
* ۱۹۹۹ - صفرموراد نيازوْو (تۆرکمنباشی) اؤزونو عؤمورلوک جومهورباشقانی اعلان ائدیب.
* ۲۰۰۷ - نپال دموْکراتیک فدرال جومهوریسینه چئوریلیب. 

بؤلمه:۲۸ دسامبر
بؤلمه:ایلین گونلری
بؤلمه:دسامبر آیی‌نین گونلری
یورو

thumb|200x200px|یورو نیشانی
thumb|350x350px|اسکیناس
thumb|350x350px
**یورو** (لاتینجا: euro) (نیشان: **€**؛ ایزو کودی: EUR) — اوروپا بیرلشمیش اؤلکه‌لرینده رسمی پول بیریمی. ۲۰۰۲-جی ایلین ژانویه آیی‌نین اوّلیندن ایستیفاده‌سی باشلاندی. آلمان، فرانسه، بلژیک، اوتریش، ایسپانیا، پورتوقال، یونان، ایتالیا، ایرلند، لوکزامبورق، هولند و فنلاند یورونو بو ایلده رسمی پول بیریملری اوْلاراق تانیدیلار.
## یورو اؤلکه لری
# آلمان
# اوتریش
# ایسپانیا
# ایستونی
# ایسلوواکی
# ایسلوونی
# ایتالیا
# ایرلند
# بلژیک
# پورتوقال
# فرانسه
# فنلاند
# قیبریس
# لوکزامبورق
# مالت
# هولند
# یونان
# لتونی
# لیتوانی

## قایناقلار

*  یورو

بؤلمه:ایقتیصاد
بؤلمه:پول بیریملری
بؤلمه:آسیادا پول بیریملری
بؤلمه:Euro
بؤلمه:1999 in economics
بؤلمه:Currencies introduced in 1999
بؤلمه:Currencies introduced in 2002
بؤلمه:Currencies of the Commonwealth of Nations
بؤلمه:Currencies of South America
بؤلمه:Currencies of the Caribbean
بؤلمه:Currencies of Zimbabwe
بؤلمه:Currency unions
بؤلمه:Economy of the European Union
بؤلمه:Eurozone
بؤلمه:Symbols of the European Union
هاوا ترسلنمه‌سی

thumb|لوچکارون(ایسکاتلند) ده قالخان توستوسونون، داها ایستی بیر هاوا قاتینا (لایه سینه) گؤره دایاندیریلماسی
thumb|مجاریستان پایتختی بوداپست ده، ایستیلیک ترسَلمَسی
مترولوژی ده، **تَرسَلمه**، آتموسفر قاتلاری  نین نورمال دَییشمَلری نین اَیریلمَسینه و اینحیرافینا دئییلر. بونا چوخ واخت ایستیلیک تَرسَلمَسی (اینگیلیسجه. temperature inversion) دئییلیر. ایستیلیک ترسلمسینه گؤره اوجالیق آرتدیقجا ایستیلیکده آرتار.

بیر تَرسلَمه یئر اوزونده سیخینتیلی بیر **دومان **(**سیس**)ه باعیث اوْلوب، و چوخ آلچاق اوجالیقدا هاوانی پیس وضعیته بولاییب، چیرکلی و زهَرلی ائدیب، و آداملارین نفس چَکمَکلری و ساغلاملیقلارینی بؤیوک خطر یارادابیلر. تَرسلَمه هاوانین کنوئکسیونونو دا "کَپ"(cap) آدلانمیش بیر ایشله باسدیرابیلر. کَپ نئچه نَدَنه گؤره سیندیریلسا، ساغاناق یاغیش (لئیسان) یاغدیرابیلر.


## نَدَنلر
thumb|اوجالیق (y) ایستیلیک قاباغیندا (x) نورمال آتموسفر شرطلرینده  6 کیلومتر دن 8 کیلومتر اوجالیق قاتیندا  قورولوق آدیاباتیک وضعیتده(قاچینیلماز شیکلده) آزالسا، سونوندا یئر اوزونون 1-2 کیلومتر یاخینلیغیندا تَرسَلمه باش وئرَر.

## عواقیب و نتیجه‌لر
thumb|220x220px|ترسلمه یه گؤره بیر گمی نین ایلغیمی (سرابی) گؤرونور، 2008
left|thumb|شانگهای(چین)دا ترسَلمه سینیرلی بیر قات بیر یاتای(افقی) آچیق شکلیده گنیشلنیر ؛ 1993
left|thumb|براتیسلاوا(اسلوواکی) دا نووی موست کؤرپوسونون اوستونده بیر ایستیلیک ترسَلمه سی (2005)

## قایناقلار
* Inversion
نوئور گؤلو

thumb|نوور گؤلو

**نوئور گؤلو** (لاتین الیفبادا: *Nour Gölü*) — آذربایجان اَن گؤزل و اَن گؤرمَلی طبیعی و اکوتوریسم یئرلریندن دیر. بۇ گؤل اردبیل اوستانی اردبیل-خالخال بؤلگه‌لری‌نین آراسیندا باغرو داغلاری یئرلشن درین‌لیگی آز بیر گؤل. نوْئۇر گؤلۆ ایوسئن جئولوژی دؤنمینده، ایکی قایانین بیر بیرینه دییب سو آخیمی‌نین قاباغینی آلماغا گؤره یارانمیش‌دیر.

## جوغرافیاسی

گؤل باغرو داغلارینین ارگنه داغ زیروه‌سی‌نین آشاغی یاماج‌لاریندا یئرلشیر. گؤلون اوجالیغی اورتا دنیز سطحیندن ۲۵۰۰ متر (۸٬۲۰۰ فوت) تشکیل ائدیر. اردبیل–خالخال یولوندا ۳۵ کیلومتر جنوبه دوغرو گئدیب، بودالالی کندی چاتاندا، شرقه طرف ۱۸ کیلومتر ایسخ دره تپه‌لی یول‌لاری گئدنده، عابباس آوا کندیندن 4-5 کیلومتر سونرا، نوور گؤلونه یئتیشمک اولار. گؤل ایوسئن جئولوژی واخت میقیاس‌لی چاغی اورتایا چیخدی. نوئور جئولوژی عاریضه‌سی و اونون غربینده‌کی آیری عاریضه، بو گؤلون یارانماسینا ندن اولموش‌لار. سویوق داغ ایقلیمینده یئرلشن نوئور گؤلو حؤوزه‌سی 400 میلیمتر (16 اینچ) ایللیک یاغیش آلیر.
centre|thumb|742x742px|نوئور گؤلوندن باشا-باشا گؤرونوش

### خصوصیتلر
گؤل 220 هئکتار ( 540 acre) سو یاییلماسی ساحه‌سی وار و آذربایجان خزر آراسینداکی داغ‌لارینین بیر "یئل‌آلتینا دوغرو جیناحیندا بیر **تئکتونیک** دئپرئسسیا عرضینده فورملاشمیش سو مؤوسیمی شارژ اورقانی"دیر. بو گؤلون درین‌لیگی 5.5 متر ( 18 فوت) دیر. ایکی گؤل (بیر کیچیک و بیر بؤیوک) اونو تشکیل ائدیر . گؤلون اورتا درین‌لیگی تخمیناً 3 متر ( 9.8 فوت ) دیر. گؤلده آغیر لیللنمه واردیر و اونون سبب‌لری یوکسک یاغینتی حال‌لاری، سووارما بوراخیلیش‌لاری، فیزیو-شیمی عکس العمللر، 35% دن آز یاماج گرادیئنتی (اَییم، شیب)، و یویولما دیرلار. بو فاکتورلار گؤلده بیر تروپیک (استوایی) وضعیته باعیث اولوبدور.

### نوئور گؤلونون بالیقلاری
نوئور گؤلونده گؤی‌قورشاغی آدلی بیر جور قیزیل‌آلا بالیغی یاشاییر. بالیق‌لار گؤل دیبینده اولان **قامماروس** (Gammarus) آدلی بیتکی‌لردن یئمک یئییرلر.  گؤل ساحه‌سی‌نین آز درین‌لی بؤلوم‌لرینده، **فاوونا** نؤوعلری‌نین آراسیندا **آنقیت** آدلی کؤچَری موجود نؤوع واردیر.

### آراشدیرمالار نتیجه‌لری
گؤلون باتاقلیق یاتاغینین شومال-غرب بوجاغیندا بیر نومونه (دیامتری اساس نومونه: 30 سانتیمتر) چیخاردیلیب. آراشدیرماجی‌لارین تحقیقاتلارین‌دان سونرا بیلینیب کی 6500 ایل قاباقدان بؤجَک(سوسک) و چیچَک توزو قالیق‌لاری واردیر. موطالیعه‌لر بونو ثوبوت ائدیر کی بورا **شرقی مئسیچ مولاییم هیرکان** مئشه‌لرینه اوخشایان بیر "آچیق چؤل لاندشافت"ایمیش. تاپیلمیش خوخانلار (حشرات) و چیچک توزو قالیق‌لاری بونو سوبوت ائدیر. 

### قیزیل‌آلا بالیغی توتماق یاساغی
نئچه ایل اقاباغا قدر، بالیق‌چی‌لیق آلوئر (تیجاری) هدفلری ایله، و ایدمان تجروبه مقصدی ایله باش وئریردی. آنجاق گؤل‌ده‌کی بالیق‌لار نَسلی‌نین آرادان گئتمک خطرینه گؤره، بالیق توتماغا قاداغا قویولموش‌دور و بالیق توتانلار جریمه اولونوب گؤز آلتینا آلینابیلرلر.
### گؤلده قاییق سورمک ، و خطرلر
گؤلده تفریحی قاییقلار دا کیرایه وئریلیر و اورا گَزمَک اۆچون گلن توریستلر بو قاییقلره مینه بیلَرلر؛ آنجاق چوخ دیققت ائدیب ، یوخاری سطحده اؤزلریندن گؤزلمَلی دیرلر، چونکو بو گؤل اوزونده شیددتلی یئل اَسیر و کیچیک دالغالاری دا قاییقلاری آشیردابیلر و سونون شیرین اولدوغونا گؤره اوزمک چوخ چتیندیر، و گؤلده بوغولماق ایمکانی واردیر. کئچمیشده بوتون تذکورلره رغمَن، بیر سایی بو گؤلده بوغولوب جانلارین اَلدن وئرمیشلر  .

## قایناقلار

### اتک‌یازی

بؤلمه:آذربایجان یایلاقلاری
بؤلمه:گؤللر
بؤلمه:طبیعی جوغرافیا
بؤلمه:جوغرافیا قارالامالاری
بؤلمه:آذربایجان جوغرافیاسی
کنت، اوهایو

**کنت **(**کئنت**، اینگیلسیجه. **Kent**) آمریکانین اوهایو اوستانینده پورتئیج بؤلگه سینین اَن بؤیوک شهری دیر. کویاهوقا چایی نین یانیندا اوهایونون شومال‌شرقینده ، بؤلگه نین قیراغیندا یئلشیبدیر. نوفوسو 2010 جمعیت ساییسیندا 28904 نفر دیر، و 2014 تخمینی تقریبا 29639 نفر دیر. شهر آکرون متروپولیتَن ساییم ناحیه سی، و بؤیوک کلیولند-آکرون-کانتون قاتیشمیش ساییم ناحیه سینده دیر.

right|thumb|کئچمیش پی اند او کانالی نین قیفیللاما بؤلومو

left|thumb|آمئتئک (AMETEK) کنت ایداره لری 2012 ده آچیلدی

thumb|سانتا کلاوس (بابا نوئل) ایللیک دسامبر ایشیقلار شنلیکلرینده، قاتارلا گتیریلمه سی
thumb|کی اس یو بسکتبال یاریشی مموریال آتلیک و کنووکئیشن مرکزینده

## قایناق‌لار

بؤلمه:آمریکا بیرلشمیش ایالتلری
۲۹ دسامبر

۲۹ دسامبر: 
* ۱۷۹۱ - یاسک باریشینا گؤره قیریم روسیهنین ترکیبینه قاتیلدی.
* ۱۸۴۵ - تگزاس آمریکا بیرلشمیش اوستانلرینین ۲۸-جی اوستانی اوْلدو.
* ۱۹۴۱ - NBC تۆرکجه رادیو یایینا باشلادی.
* ۱۹۸۴ - هیندوستاندا اؤلدورولن باش‌باخان ایندیرا قاندی‌نین یئرینه اوْغلو راجیو قاندی کئچدی.
* ۱۹۹۱ - آذربایجان جومهوریتی‌نین دؤولت باغیمسیزلیغی مسأله‌سی اۆزره رفراندوم کئچیریلدی.
* ۱۹۹۲ - کۆلتور و صنعت بؤیوک اؤدولو٬ یازار یاشار کمالا وئریلدی.
* ۱۹۹۶ - قوواتمالادا ۳۶ ایل سۆرن ساواش باشا چاتدی.

بؤلمه:۲۹ دسامبر
بؤلمه:ایلین گونلری
بؤلمه:دسامبر آیی‌نین گونلری