open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
نازمحمد پقه

**نازمحمد پقه** (تورکمنجه: Nazmamet pakga)، (دوغوم: ۱۹۵۹) تورکمن‌صحرانین آق‌قالا شهرینده اوچ‌تپه اوباسیندا دوغولان تورکمن شاعیری‌دیر.

نازجان آدی ایله خالقین آراسیندا تانینان شاعیر، ایران تورکملرینین آراسیندا رباعی قوشغولاری ایله مشهوردور.

چوخ سایلی ایران غزئته‌لرینده نازمحمددن «سؤیه‌جک بولسان» آدلی تورمن دیلینده (عربجه ، فارسجا چئویریلری ایله) بیر قوشغو کیتابی یاییملانیبدیر.

۲۰۰۲نجی ایلین سپتامبر آیی‌نین ۱۴ونده شیراز شهرینده بیر مریضخانادا آرادان گئتدی.

## قایناقلار

بؤلمه:تورک شاعیرلر
بؤلمه:تورکمن شاعیرلر
بؤلمه:کیمسه‌لر
ستار سوقی

**ستار سوقی** ـ ایران تورکمنلری‌نین ان تانینان شاعیرلریندن بیریدیر.

۱۹۴۶نجی ایلده آق قالانین، صحنه سفلی آدلی کندینده آنادان دوغولان شاعیر ۶-۱۶نجی یاشلاری آراسیندا قوشوق قوشماغا قالخدی. قیلیچ‌محمددن اؤیره‌نن ۱۶ یاشیندا ایلک شعرلرینی دوزمه‌یه باشلادی.

*باغیشلایان آناما*، *جرن قیز*، *دوغماچی قیز* و *مزارین یالی* آدلی قوشوقلاری خالق آراسیندا مشهور اولان شاعیرین چوخ سایلی شعرلریندن دیر.

ستار سوقی مخلصی «ساوچی» دیر. شاعیرن ان سونکی کیتابی «بوشلوق» ۲۰۱۱ نجی ایلده ایراندا چاپ ائدیلیبدیر. بو وقتده چنلی ۱۷ـنین میوه‌لری، ساوچی، و گئجه‌لر آدلی کیتابلاری شاعیردن نشر ائدیلمیشدیر. شاعیرین ان سونکی کیتابی بوشلوق، اولسا ۲۰۱۱ نجی ایلده ایراندا چاپ ائدیلندیر.

دوتار، آیرالیق موقامی، صورته باخار گلین، دیللن اوبام، آرزو، اسمه شمال و ساچین شاعیرین ان سؤیله‌نن شعرلری دیر.

## قایناق

بؤلمه:کیمسه‌لر
بؤلمه:تورک شاعیرلر
بؤلمه:تورکمن شاعیرلر
آقاگلدی آللاه‌نظراف

**آقاگلدی آللاه‌نظراف** ـ چاغداش تورکمن شاعیر.

۱۹۴۸ نجی ایلده تورکمنیستانین ماری ولایتی‌نین تاختابازار اطرافی‌نین مارچاق کندینده آنادان اولدو. او کندلرینده کی اورتا مکتبی‌نین ۸ کلاسینی بیتیردیکدن سونرا، ماری شهرینده‌کی معلّمچی‌لیک مرکزینده تحصیلاتینا دوام ائدیر. 

آقاگلدی آللاه‌نظرافون تورکمنجه و روسجا ۳۰ دان آرتیق یاییملانمیش اثری وار.
## قایناق

بؤلمه:کیمسه‌لر
بؤلمه:تورک شاعیرلر
بؤلمه:تورکمن شاعیرلر
آمان کئکیل‌اوف

**آمان کئکیلوف** (تورکمنجه: **Aman Kekilow**)، (دوغوم ۱۹۱۲ـ اؤلوم: ۱۹۷۴) ـ تورکمنیستانین خالق یازیچیسی، تورکمنیستانین علملر آکادئمیاسی‌نین حقیقی عوضوو، فیلولوگییا علملری‌نین دوکتورو، مختومقولو آدینداکی دؤولت بایراغی‌نین یییه‌سی.

آمان ککیلوف، ۱۹۱۲ -نجی ایلده عاشق‌آباد شهرینین یاخینیدا یئرلشن کؤشی کندینده دونیایا گؤز آچمیش.
## قایناق

بؤلمه:کیمسه‌لر
بؤلمه:تورک شاعیرلر
بؤلمه:تورکمن شاعیرلر
حسینعلی نوری (بهاء الله)

**میرزا حسینعلی نوری**  (۱۸۱۷، تهران - ۱۸۹۲، عکا) آدلیم **بهاء الله** بهایی‌لیک مسلکین باشچیسی اولوردو. باب دؤنوشونده بهائیه مسلکین قوردو. ایراندان، عیراق اؤلکه سینه کؤچدو و عراقدان ایستانبول شهرینه کؤچوب و آخیرده عکا شهرینه گئتدی و بو یئرده اؤلدو.

اونون مسلکی بهائی آدلانیر بهائیلر اونو موسی ابراهیم عیسی و محمد کیمی پئیغمبر بیلیر. بهائیلر پئیغمبری تانری ایشیقی یئر اوزونده بیلیب و اولارا بؤیوک تانری ایشیقی آد وئریبلر. بوگون بهائی‌لرین سایی دونیادا 7 میلیون 400مین باش اولور.
## مازندران
نور شهری مازندران اوستانیندا اونون قونشولاری یئری اولور. 1195ده تهراندا دونیایه گوز آچیب. بهایئیلر اونو ابراهیم نسلیندن و ابراهیم و قطوره اوغلو بیلیبلر. میرزا بؤیوک نوری فتحعلی شاه باشچیلاریندان اولوردو. آتاسی 1221ده علی‌محمد باب دؤنوشون قبول ائدمیشدی. آتاسی بابیه مسلکینده چوخلو چالیشدی و بو مسلکده بیر باشچی اولدو.

## قالری

file:Bahashrine.jpg|
file:Map iran ottoman empire banishment.png|
file:AkkaPrison.jpg|


## قایناق

بؤلمه:دین
بؤلمه:بهایی‌لیک
عکا

**عکا** (Acre (/ˈɑːkər/ or /ˈeɪkər/, عبرانیجه: עַכּוֹ, ʻAkko, چوخلوجا دئیلین آد: Akko; عرب دیلی: عكّا ‎‎, ʻAkkāفیلیسطینده بیر شهر. ایندی ایسرائیلده قوزی طرفده بیر شهریدی. حیفا شهرینه یاخین و حیفا اوستانیندا.گؤی دنیز ساحیلینده و دنیز قیراغی بیر شهریدی.

بهایی‌ لرین باشکندی و یئری دۆنیادا اولور و حسینعلی نوری (بهاء الله) مقبره‌سیدی. بو شهریده ایندی مسولمان جویویت و نصرانی و بهائیلر یاشیر و 2015ده 47,675.باش یاشامی اولوردو.

## قایناق
اینگلیسیجه ویکی پدیا https://en.wikipedia.org/wiki/Acre,_Israel نوامبر 2016

بؤلمه:فیلیسطین
عبد ربه منصور هادی

**عبد ربه منصور هادی** یمن اؤلکه سینده اوردو باشچیسی (دوغوم1945).2012 ده جومهوررئیسی اؤلدو.باشدا 1994ده جومهور رئیسی نائیبی ایدی. 2012 جی ایلده بیر سئچیمده جومهور رئیسی اولدو بو سئچیمده یوزه 60 یمنلی لر اونو یاساق ائدمیشدیلر.هابئله 2015ده 22 ژانویه حوثی پارتیلار اونون باشباکانلیق قصرین آلدیلار و جومهور باشکانلیقدان سالیندی.اوز مقامیندان دالی چکیلدی.قاریشیقلاردا عدن شهرینه قاچدی و بو شهریده اوزون یئنی دن جومهور باشکانی بیلیندیردی.27 مارس 2015ده عربیستان اونا یاردیم و یاناش چیخدی و عربیستان اؤلکه سینه قاچدی.عرب بیرلشمیش میلتلر تشکیلاتی منصور هادی قورماقا یمن اؤلکه سینه یورودولر و نئچه آیلار بو اؤلکه نی بمباردیمان ائددیلر.مینلر مین اینسان اونون امرینه اؤلوبدو.

## قایناق

بؤلمه:یمن
بؤلمه:یاشایان اینسانلار
بؤلمه:یمنلی سیاستچیلر
بصره

**بصره** عیراقدا یئرلشن بیر شهردیر. بغداددان سونرا ایکنجی شهر عیراق اؤلکه سینده دیر.

2003جی ایلده 2600000 باش جمعیتی واریدی. تاریخده ایسلام و عربلر تاریخینده آدلیم و بؤیوک شهرلردندیر. بصره اوستانی مرکزی و بؤیوک تیحارت و ایقتصاد یئریدیر.

## قایناق

بؤلمه:عراق
جده

**جده** (عربجه: مدینة الجدّة) ـ سعودی عربیستاندا بیر شهر. عربیستان یاریم آداسی‌نین باتی طرفینده و قیزیل دنیز ساحیلینده یئرلشیر. قیزیل دنیز گلینی یوخسا عروس البحر الاحمر آدلانیر. ایقتیصادی و توریسم مرکزی و باشکندی اولور.

## یاشام
بو شهریده 2004جی ایل سایی اساسدا 2.8 میلیون باش یاشامی اولوردو. تکجه یوزده 58 عربیستانلی اولوردو و قالانی آیریجا اؤلکه لردن کؤچوب. ریاض شهریندن سونرا ایکینجی بؤیوک شهر عربیستاندادی.

## تاریخ
3000 ایل دن چوخ اسکیسی اولور هابئله بالیق توتانلار بو یئرده بیر اوبا و قالماق یئری تیکدیلر و سوندا بیر کیچیک کند اولدو. 2500 ایل قاباق بو یئره نئچه عرب ائللری کوچدولر و بیر کند قوشولدو. عثمان بن عفان ایکنجی خلیفه امرینه  حج عبادتینه گلنلر اۆچون بیر یئر بو شهریده قوشولدو و بو شهر تیجارت و ایقتصاد یئری اولدو. ایلده حج چاغیندا آفریقالی حاجیلار دنیزدن بو شهره گئچیب و بو شهری چوخ گوجلندیردیلر.

## قایناق‌لار

عربجه ویکی پدیا الجده یوخلاما 2016 نوامبر

بؤلمه:عربیستان
بؤلمه:سعودی عربیستان
قطیف

**قطیف**شهری (عربجه:مدینة القطیف) عربیستاندا بیر شهردی.احساءاوستانیندا و دوغو طرفده فارس کؤرفئزینه یاپیشیق.خورما آغاجلاری چوخدو و خورمالاری دۆنیادا آدلیمدی.نفت لوله سی بو شهریدن گئچیب و سوریه و اوردون یئرینه گئدیر.

## ائللری

عربلرین اسکی تاریخدن چوخ یاشاکلی یئرلریندندی و چوخلو ائللر احساء یئرینه کؤچوب و قطیف شهرینده قالیب.
* قضاعة
* الأزد
* إیاد
*عبد القیس
* تمیم
*بکر بن وائل
* تغلب بن وائل
* بنو شیبان
* بنو سلیم
* بنو خالد
## یاشام
98.278 باش یاشامی 2004جی ایلده اولوردو.چوخلو شیعه لر بو شهریده یاشیر.شیعه لرین عربیستاندا لاب آدلیم مرکزی و باشکندی اولور.احساء یئری شیعه لر اؤلکه سیدی.

## احساء شهرلری
قطیف

سیهات

صفوی (شهر)

تاروت

سنابس

ربیعیه

زور

دارین

جش

ملاحه

عنک

أم الحمام

جارودیه

خویلدیة

حله محیش

توبی

بحاری

قدیح

آوجام

عوامیه

## قایناق
https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%82%D8%B7%DB%8C%D9%81 فارسیجا ویکی پدیا نوامبر 2016

بؤلمه:عربیستان
بؤلمه:سعودی عربیستان
بالتان

**بالتان** ساری‌داش بؤلگه‌سینین مرکزی بؤلومونده‌کی آلان قصبه‌سینه تابع اوْلان کنددیر.

## اهالی
بو کندین ۱۳۸۵ -نجی ایلین نفوس سایینا گؤره ۳۳ نفر(۷ عائیله) نفر اهالیسی واردیر.

## ایقتیصادیات
اهالی چوخو مالدارلیق و اکینچیلیکله مشغول اولورلار.

## دیل و مذهب
بو کندین بوتون اهالیسی کوردلر و سنی دیرلر.

## بیرده باخ
* غربی آذربایجان اوستانی‌نین کندلری
* غربی آذربایجان اوستانی

## قایناقلار

بؤلمه:ساری‌داش بؤلگه‌سی‌نین یاشاییش یئرلری
مورات کئکیللی

**موراد کئکیللی** (ایستانبول تورکجه‌سی: Murat Kekilli) ـ ( نیسان 1968, آدئنا)، تورک شارکیچی.

## یاشام
18 نیسان 1968ده آداناده دونیایه گوز آچدی و بو شهریده اوخولا گئددی. قوجا وزیر محله‌سینده فقیر بیر قونشودا یاشیردی. آدانا و جیحان شهرینده قارپوز آل وئرینده چالیشیردی. آداناده گئنچیلیک سرای مدیری ایئله تانیش اولوب و او بیر پیانیستی گوردو.بو پیانیست ایشلری اونو حئیران ائدیب و موراد موزیک ایشلرین پیانو ائیله باشلادی. 1989دا وطن عسکری اولور. 1991دا عسکرلیقی قورتاریب و یاشاماقا چالیشیر. 1992-1993ده دولت ایشلرینه باش قاتیر بیر سونرا آیریلیر. 1994ده ایستانبول شهرینه گلیب و بیر قوروپدا چالیشیر. 1996 دا یولچولار قوروپو ائیله چالیشیر. عشق گؤزلوم آلبومون چیخالدیر. بو آلبوم یاخشی اولمور و اوز قوروپو Ferdifon Müzik قوروپون بوشلور. سونرا بوغازیجی موزیک ائیله آنلاشیر و 1999 ایلینده بو آخشام اؤلوروم آدینداکی آلبومونو چیخالیدر.

## قایناق
آنادولو تورکوجه سی ویکی پدیا https://tr.wikipedia.org/wiki/Murat_Kekilli یوخلاما نوامبر 2016

بؤلمه:موسیقی
عبدالله حبیبی

**عبدالله حبیبی** (870 ـ 865 هـ.) دوقوزونجو ـ اونونجو یوزایللرده تانینمیش تورک شاعیر.

شاه ایسماعیل خطایی‌نین درباریندا ملک الشعرا لقبی ایله یاشایان عبدالله حبیبی آذربایجان تورک شعرینین آدلیم شاعرلریندن ساییلیر.

## دوغوم ایلی و یئری
عبدالله حبیبی، ظنّ ائدیلیر 870 ـ 865 هـ. ایللری آراسیندا دنیایا گلمیش‌دیر. اونو یئنی یئتمه گنج ایکن، 883 ـ نجو ایلدن سونرا سلطان یعقوب اؤز دربارینا آپارمیشدی. اونون دوغوم تاریخینی، همین تاریخده 12 ـ 7 یاشلاری آراسیندا اولدوغونو ظنّ ائتمکله، چیخارماق اولور.
دوغوم یئری سندلرده «برگوشاد» کندی آدلاندیریلمیشدیر. بو کند، ایندی آذربایجان جمهوریسینده، اوجار منطقه‌سینده گؤی‌چای یانیندا یئرلشیر. 1976 م. ایلی‌نین باش ساییمینا گؤره 4017 نفر اهالیسی‌وار ایدی.

## آدی و تخللوصی
حبیبی بیر یئرده دئییر:

اولدورور سلطان ایکی عالمده بس

چون حبیبی هرکیم عبدالله اولا.

بورادا عبدالله کلمه‌سینده ایهام واردیر. بیر طرفدن «سلطان نؤکری» اولماغی، الله عبدی و بنده‌سی اولماق ایله مقایسه ائدیر و باشقا طرفدن‌ده اؤز آدینا ظریف بیر اشاره ائله‌ییر؛ یعنی دئمک ایسته‌ییرم کی اونون بورادا اؤز آدینا رمزلی بیر اشاره‌سی واردیر. باشقا بیر سند و آیری بیر تصریح تاپیلانا قده‌ر، بیز اونون آدینی عبدالله تانیییریق.

شاعرین تخلّصو حبیبی‌دیر کی بوتون سندلر و قایناقلاردا اونا تصریح اولونور. بیر تذکره، یانلیش اولاراق اونون آدینی «جیشی» اوخوموشدور و سونرادان گلن تاریخچیلر، او جمله‌دن محمّدعلی تربیت همین ماده‌نی‌ده ضبط ائتمیشلر. رحمتلی عبدالرسول خیّام‌پور، فرهنگ سخنوران اثرینده هر ایکی تخلّصی ماده باشی ائتمیشدیر.

## شاه اسماعیل درباریندا
890 هـ. ایلینده سلطان یعقوب اؤلدوکدن سونرا، عبدالله حبیبی شاه اسماعیل ختایی‌نین دربارینا آپاریلیر و اونون یانیندا قالیر.

ظنّ ائدیریک کی شاه اسماعیل‌ین دربارینا گئتدیگی ایل، 25 ـ 20 یاشلاریندا ایمیش و گنج اولماسینا باخمایاراق اوستاد بیر شاعر کیمی تانینیردی.

## حبیبی‌نین آنا دولویا مهاجرت
مرحوم حمید آراسلی یازیرکی یاووز سلطان سلیم تبریزه گلدیکدن سونرا، تبریزین 1700 نفر ادیب، شاعر، عالم و صنعتکارلارینی آنا دولویا کؤچورتدو. عبدالله حبیبی‌ده بو جمعیتین ایچینده تبریزدن استانبولا مهاجرت ائتمیشدی.

ها بئله، تذکره‌لرده قئید ائدیلیر کی حبیبی، یاووز سلطان سلیم زمانی وفات ائتمیشدیر.  و گؤرونور کی او، استانبولدا چوخ قالمامیشدیر. بئله‌لیکله ظنّ ائتمک اولار کی ملک‌الشّعراء عبدالله حبیبی یالنیز عُمرونون سون ایللرینی استانبولدا کئچیرمیشدیر.

قینالی‌زاده‌نین یازدیغینا گؤره حبیبی 907 هـ. ایلینده آنادولویا گئتمیشدیر.

## دیل اؤزه‌للیگی
دوْکتور حسین محمدزاده صدیق نشر ائتدیگی عبدالله حبیبی‌ دیوانی‌نین علمی نشری‌نین مقدمه‌سیندن دئییر:

«حبیبی‌‌نین دیلی، چوخ ساده، اویناق و آهنگلی بیر لهجه‌دیر. اونون دیوانچاسیندا گئدن بعض مصراعلار، ضرب‌المثل حالینا گلمیش‌دیر. باکی چاپینا اؤن سؤز یازان عزیز آقا محمّدوف آشاغیداکی مصراعلاری سئچیب، حقلی اولاراق اونون اویناق دیلیندن نمونه گتیرمیشدیر:

سعادتلی آیاغی‌نین توزو هر باشا کیم قونسا،

الینی ائرديرير عرشه، آدین صاحب کلاه ائیلر.

جان وئریب بیر جان اۆچون یانسا حبیبی، غم دگیل،

ماسَوادان فارغ اولدو وصل دلدار ایسته‌ین.

عاشقین یانماقدان اؤزگه دردینه درمانی یوخ،

یانماغا پروانه بولسون شمعِ رخسار ایسته‌ین.

من کی، لعلین جان یئرینده گؤرموشم،

دردینی درمان یئرینده گؤرموشم. »

## قایناقلار
قارپیز

**قارپیز** (، ، ، ، ، ) بیر نؤع بیتکی.
## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار

* Chomicki, G., and S. S. Renner. 2015. Watermelon origin solved with molecular phylogenetics including Linnaean material: Another example of museomics. New Phytologist 205(2): 526-532
قوهون

بندانگشتی|246x246پیکسل|قوهون
**قؤهون** (انگلیسجه: Melon) بیر نوع بوستان میوه سی و بیتکی دیر.

## قایناق

بؤلمه:بیتکیلر
بؤلمه:میوه
تنخ

**تَنَخ** یوخسا **تناخ**  (عبرانیجه: תנ"ך)،یهودیلرین مقدس کیتابی عبرانی دیلده دیر. بو کیتاب مسیحیلر دیلینده عبرانی تورات آدلانیر.انجیل کیتابینا باغلی اسکی عهد کیتابی نصرانیلر یازیسیندا اولور.

بو کیتاب نصرانیلر باخیشیندا اوچ بؤلومدی:

*تورات یا تورا (عبری: תורה) (فرمان - شریعت)
*نوییم (عبری: נביאים) یا کتب انبیا
*کتوویم (عبری: כתובים) یا مکتوبلار (یازیلار)

اوچ حرف بۇ بؤلوملردن ت-ن-خ(ت:توارت-ن:نوویم-خ:ختوویم یوخسا کتوویم ) تنخ اوْلوب.

## تورات
بئش سفر یوخسا بئش کیتاب مقدس کیتاب آدلانیر.جویوتلر اینانیشیندا بۇ کیتابی یهوه موسی پئیغمبره وحی ائدیب.

*برشیت בראשית (باشلانیش)
*شموت שמות (چیخیش)
*وییقرا ויקרא (لاویلر)
*بمدیبار במדבר (ساییلار)
*دواریم דברים (تثنیه)(چاغیرماق)

## نوییم
نوییم ایکی بؤلومده نوییم ریشونیم و 12 کیتابدی.

#### 12 کیتاب
* هوشع הושע
* یوئل יואל
* عاموس עמוס
* عوودیا עובדיה
*یونس יונה
*میخا מיכה
*ناحوم נחום
* حبقوق חבקוק
* صفنیا צפניה
* حجی חגי
* زکریا זכריה
*ملاکی מלאכי
## کتوویم
*تهیلیم یا داود مزامیر תהילים
*امثال سلیمان משלי
*جامعه کیتابی קהלת
*غزللر غزلی שיר השירים
* ایوب کیتابی איוב
* روت  کیتابیרות
*ارمیا نوحه سی איכה
*استر کیتابی אסתר
*دانیال کیتابیדניאל
*عزرا کیتابی עזרא
*نحمیا کیتابی נחמיה
*گونلر تاریخی דברי הימים ایکی بؤلومده بیرینجی و ایکینجی گونلر تاریخی یازیلیب.

## قایناق

بؤلمه:جویوتلر
بؤلمه:دین
آخن آتون

**آخن آتون** یوخسا آخناتون میصر فرعونو و شاهی. اؤنجه آدی دؤردونجو آمون هوتب ایدی. سونرا آمون قوللوغونو بوشلاییب و آتون قولو اولدو.
اوغرولوق

بندانگشتی|Paul-Charles Chocarne-Moreau, ''The Cunning Thief'', 1931
**اوغرو** عربجه:سارق بیر کیمسه اوزگه وارلیقین ناحق اله گئچیلده.ایسلامدا ایکی نوع اوغرولوق یازیلیبدیر.حد و تعزیری اولان اوغرولوق.

## حد اولان اوغرولوق
حد یوخسا یوخاری موجازات نئچه ایشلره باغلی چیخار 
*1-اوغرو بالیغ و بیلن اولسون. 
*2-اوغرو بیر اوغرولوق اۆچون مجبور قالماسین یوخسا اونی اوغرولوق ائدماقا مجبور اولونماسین. 
*3-اوغرو بیلسین بو ایش حرامدی و مال صاحیبی اونو حرز(کیلید یوخسا باغلی یئرده) ساخلایب.
*4-اوغرو مضطر(گرکلیقدا) اولماسین . 
*5-اوغرولوق قحطلیق و چوخ یوخسوللوقدا اولماسین
*6-اوغرو اوزگه مالین اوغرولوق اۆچون و اغرولوق ائدماق قصدینه گوتوروسون.
*7-مال بیر بئینیلمیش باغلی یئرده یوخسا قیفیلدا اولسون. 
*8-مال دولت مالی یوخسا وقف مال اولماسین.

## قایناق
  رشد بیلگیلری  نوامبر 2016

بؤلمه:قانون
شلاله

**آخارسو** یوخسا **شلاله**، شیرآتان. سو اوجا یئردن آلچاق یئره آخار و بیر شلاله اولار. شلاله داغلار اتکینده و بولاغلاردان یوخسا چای و آخار سولاردا اولار.

آزر بایجاندا چوخلو شلاله واردی.
شره خور

**شره خور** ساری‌داش بؤلگه‌سینین مرکزی بؤلومونده‌کی باسک کولسه قصبه‌سینه تابع اوْلان کنددیر.

## اهالی
بو کندین ۱۳۸۵ -نجی ایلین نفوس سایینا گؤره ۱۴ نفر(۴ عائیله) اهالیسی واردیر.

## ایقتیصادیات
اهالی چوخو مالدارلیق و اکینچیلیکله مشغول اولورلار.

## دیل و مذهب
بو کندین بوتون اهالیسی کوردلر و سنی دیرلر.

## بیرده باخ
* غربی آذربایجان اوستانی‌نین کندلری
* غربی آذربایجان اوستانی

## قایناقلار

بؤلمه:ساری‌داش بؤلگه‌سی‌نین یاشاییش یئرلری
ساتیش اوچون بیر اسلحه

**ساتیش اۆچون بیر اسلحه** ()، گراهام گرین الی ایله یارادیلمیش بیر رومان کیتابیدیر.

## قایناقلار

بؤلمه:رومان کیتابلاری
گئجه یاریسی اعترافلاری

**گئجه یاریسی اعترافلاری** ()، ژورژ دوامل الی ایله یارادیلمیش بیر رومان کیتابیدیر.

## قایناقلار

بؤلمه:رومان کیتابلاری
قار

حاشیه|سول|بی‌قاب|282x282پیکسل
**قار** آغ پارلاق بوز کریستالیندان اولوشان بیر یاغینتی. بوز کریستالی صیفر سانتیگراد درجه آلتیندا سو بوخاری‌نین یغیشماسی ایله اولوشور.

چوخ ساده کریستال چئشیدی آلتی گوشه‌لی‌دیر. قار کریستالی بیر بیرینه اوخشامیر و بۇ دنه‌لر هره‌سی بیر شکیلده دونور. میکروسکوپ آلتیندا هر قار آیری شکیلده و اوزنه باغلی بؤیاقدا و بیچیمده (بؤیوک و بالاجا اولماقدا) فرقلی‌دیر.
## بیرده باخ
*چنا

## گؤرونتولر

Image:SnowflakesWilsonBentley.jpg
Image:Snowflake1.png
Image:Snowflake2.png
Image:Snowflake3.png
Image:Snowflake4.png
Image:Snowflake5.png
Image:Snowflake6.png
Image:Snowflake7.png
Image:Snowflake8.png
Image:Snowflake9.png
Image:Snowflake10.png
Image:Snowflake11.png
Image:Snowflake12.png
Image:Schnee1.jpg
Image:Schnee2.jpg
Image:Schnee3.jpg
File:Schneeflocken in Deutschland - 20100102.jpg|Snowflakes on handrail
Image:Snowflake - Microphotograph by artgeek.jpg|Snowflake captured by a microscope
Image:Snowflake magnified usda.jpg|Snowflake captured by a scanning electron microscope


## قایناقلار
آلتای داغلاری

**آلتای داغلاری** (مغولجا: Алтайн нуруу، روسجا: Алтайские горы، چینجه: 阿尔泰山脉) بیر سیلسله داغ دیر. بو طبیعت آورتا آسیادا، دؤرد اؤلکه آرسیندا روسیه، چین، موغولیستان و قازاغیستاندا یئرلشمیشدیر. ایرتیش و اوبی چایلاری بو داغلاردان قایناقلانیر.

آلتای داغلاری شمالغربدن جنوبشرقه دوغرو اوزانان اوچ حیصه‌دن تشکیل اولونور. بونلار روس، موغول و گوبی آلتایی اولاراق آدلاندیریلیر. توپلام اوزونلوغو ۲٬۱۲۰ کیلومتردیر.

بعضاً آلتای آدینی، کی ایلک دفعه اولاراق قالموق زامانیندا اورتایا چیخمیشدیر،  آلتان (قئزیل )موغول کلمه‌سینه مربوط ائتمیشلر، آمّا یئنه ده بو سؤز ثابیت اولماییبدیر.

## قایناق

بؤلمه:جوغرافیا
ایلیاس بوراغانسکی

**ايلياس بوراغانسکي** (1852 - 1924) - قيريم‌تاتار نشریاتچی، خطاط و مطبعه‌چی‌سی. 

## قایناق

بؤلمه:کیمسه‌لر
صائم عثمان قاراخان

**صائم عوثمان قاراخان** (1939 س. فئوریه 5، کؤستئنجه، رومانييا - 2015 س. آوریل 23، ايستانبول، تورکييه) - قيريم‌تاتار دیلچی و يازيچيسي. 

## قایناق

بؤلمه:کیمسه‌لر
بؤلمه:قیریم تورکلری
رفعت محمود

**رفعت محمود** (۱۸۶۰-۱۹۴۰) ـ تانینان قیریم‌تاتار یازیچی‌لاریندان.

## قایناق

بؤلمه:کیمسه‌لر
عثمان آقچوراقلی

**عوثمان نوری ـ آسان اوغلو آقچوقراقلی** (1878 ژانویه 3 - 1938 آوریل 17) - قیریم‌تاتار مدنیت اربابی‌دیر. 

عوثمان آقچوقراقلی 1878 ایلی ژانویه‌نین 3-نده باغچاسارایدا دوغولدو. باباسی آقچوقراق کندیندن اولدوغو اۆچون، سونوندان آقچوقراقلی سوی‌آدینی آلدی. 

عوثمان آقچوقراقلی 15 یاشینادک باغچاسارایدا یاشادی. باشلانغیچ مئکتبینی و روشدیه‌نی همان یئرده بیتیردی. او واقتلار باغچاسارایدا یاشایان و سونوندا بئللی مطبعه‌چی روشدیه‌نی بیتیردیکدن سونرا، آق‌مچیده گئدیب، اونداکی دبیرستاندا اوخودو. اون دوققوز عصرین سونوندا و ییرمی عصرین باشیندا سانکت‌پئتئربورگدا اوردو خیدمتینده اولوب، شتاب کاتیبی وظیفه‌سینده اولدو. 

1907 - 1909 ایللرینده عوثمان آقچوقراقلی ایستانبول و غیره ده اولدو. 

عوثمان آقچوقراقلی 1917 سئنئسیندئن اوجالیق فعالیتینه باشلاییب، زنجیرلی مدرسه‌ده، قیریم اونیوئرسیته‌سی و سونرا قیریم پئداگوگیکا اینستیتوتیندا چالیشدی. علمی ایشلرده بؤیوک موفقیتلره نایل اولدوغو اۆچون، 1920 ایللرینین سونوندا اوکراینا علملر آکادئمییاسینا اویه سئچیلدی. 

عوثمان آقچوقراقلی ایلک اثرلرینی اوردودا خیدمت ائدن زامان یازدی. 1899 ایلی سانکت-پئتئربورگدا اونین "نه‌نه‌که‌جان خانیم دوربه‌سی" شعری آیری کیتاب اولاراق نشر ائدیلدی. سونرا "کریلوودان اون قصه" (1900)، "قیریم گؤنجه‌لری" (1906) کیمی روس کلاسسیکلریندن چئوریلن نظم توپلولاری باسیلدی. 1927 ایلی یازان "باغچاسارای گؤزیاش چشمه‌سی" نمایشنامه‌سی قیریم دولت تئاتری طرفیندن دفعه‌لرجه موفقیتله اویناندی. 

علمی اثرللریندن "قیریمنی کوچوک بیر دولاشوو (قیریمی کیچیک بیر دوشماق)" (1924)، "قارت معلم و یازیجیلاریمیزدان ایسماعیل گاسپرینسکی" (1925)، "قیریمدا تاتار تامغالاری" (1926)، "جانمحمدین ‘توغای بئی’ پوئماسی" (1930) وئ اولارین دیگرلری بوگون ده آیریجا قیمته لایقدیر. 

عوثمان آقچوقراقلی 1938 ایلی آوریل 17-ده "میللئتچیلیک"له متهم ائدیلیب، قورشونا اوغرادیلدی.

## قایناق
* قیریم 

بؤلمه:کیمسه‌لر
بؤلمه:قیریم‌تاتار
بون ای ساواشی

**بون‌ای ساواشی** (ژاپونیچه: 文永の役 Bun'ei no eki)، یا بیریمجی خلیج هاکارتا ساواشماغی ،  1274 جی ایلده  موغول ایمپیراتورلوغونون بیریمجی ژاپونه حمله سینه دیئیلیر.
بون ای ژاپوندا بیر حوکومته (1264 جی ایلدن تا1274 ابله قدر) شامیل اولور.

بو یوروماقدا چین اؤلکه سینده یوآن سیلسله سی, موغول ایمپراتورن سلطه سیند ئیدی و گوریئو یئرلری (ایندیکی قوزئی و گونئی کوره) 1231 جی میلادی ایلده مغولون حکومتینون آلتانا کچمیش دور.  یوانون و گوریئون  اوردوسو ( مغول اوردولاری) اوست اوسته  اتوز -30 مین قوْشونچو ایدی.
1274جی ایلدا بیرلیشمیش اوردولار  ایکی گون حرکتلردن  سوْنرا  تسوشیما آداسینا گلیب و بۇ یئرین مۆدافیعه قوْشونلارین مغلوبه ائدیبلر. سوْنرا  ایکی نوشیما آداسیندا و هارکارتا گوزفیزینون ساحلیندا انیبلر. اما   1274 جی ایل گئجه چاغی بوتون یوان اوردوسو (موغول) گمیلرینه (کشتی) مینیکلیک زمان، بعضی منابعلر اساسیندا، گئجه یاری بیر شیدتلی فیرتینا چیخیب و داها چوخ گمی باتمیش اوْلوب.

بو ساوشمادا مووغول ایمپوراتورن اوردولاری ژاپون اؤلکه سینه  تصرف ائدماقا ایغورلی اولمادیلر.

نیچرن بودایی رهبرون قالمیش یازیسینه گورا  بۇ ساواشدا بتون کیشیلر اوْلوب و اوشاقلار و  کادینلر اسیر اوْلموشلار.

## قایناقلار

## گؤرونتولر


File:Mōko Shūrai Ekotoba e2.jpg

File:Mōko Shūrai Ekotoba4.JPG



بؤلمه:ساواشلار
كیچیك بناويله

**کیچیک بناویله** ساری‌داش بؤلگه‌سینین مرکزی بؤلومونده‌کی باسک کولسه قصبه‌سینه تابع اوْلان کنددیر.

## اهالی
بو کندین ۱۳۸۵ -نجی ایلین نفوس سایینا گؤره ۳۶۰ نفر(۶۷ عائیله) اهالیسی واردیر.

## ایقتیصادیات
اهالی چوخو مالدارلیق و اکینچیلیکله مشغول اولورلار.

## دیل و مذهب
بو کندین بوتون اهالیسی کوردلر و سنی دیرلر.

## بیرده باخ
* غربی آذربایجان اوستانی‌نین کندلری
* غربی آذربایجان اوستانی

## قایناقلار

بؤلمه:ساری‌داش بؤلگه‌سی‌نین یاشاییش یئرلری
ساری‌داش بؤلگه‌سی‌نین مرکزی بؤلومو

**ساری‌داش بؤلگه‌سی‌نین مرکزی بؤلومو** ساری‌داش بؤلگه‌سینین بؤلوملریندن بیری‌دیر. بۇ بؤلومون شهرلری ساری‌داش و ربط دیرلر. بۇ بؤلومون دؤرد قصبه‌سی واردیر:
* آلان
* باسک کولسه
* بریاجی
* گورک سردشت
## اهالی
بو بؤلومون ۱۳۸۵ -نجی ایلین نفوس سایینا گؤره ۷۲٬۷۷۷ نفر(۱۵٬۰۷۱ عائیله) اهالیسی واردیر.

## دیل و مذهب
بو قصبه‌نین بوتون اهالیسی کوردلر و سنی دیرلر.

## بیرده باخ
*غربی آذربایجان اوستانی‌نین کندلری
* غربی آذربایجان اوستانی

## قایناقلار

بؤلمه:سردشت بؤلگه‌سی
بؤلمه:غربی آذربایجان اوستانی‌نین بؤلوم‌لری
گورک نعلین قصبه‌سی

**گورک نعلین قصبه‌سی** ساری داش بؤلگه‌سینین وزینه بؤلومو‌نده‌کی قصبه‌دیر. بۇ قصبه‌نین ۴۵ کندی واردیر.

## اهالی
بو قصبه‌نین ۱۳۸۵ -نجی ایلین نفوس سایینا گؤره ۱۰٬۶۸۲ نفر(۱٬۶۸۲ عائیله) اهالیسی واردیر.

## ایقتیصادیات
اهالی چوخو مالدارلیق و اکینچیلیکله مشغول اولورلار.

## دیل و مذهب
بو قصبه‌نین بوتون اهالیسی کوردلر و سنی دیرلر.

## بیرده باخ
* غربی آذربایجان اوستانی‌نین کندلری
* غربی آذربایجان اوستانی

## قایناقلار

بؤلمه:غربی آذربایجان اوستانی‌نین قصبه‌لری
بؤلمه:سردشت بؤلگه‌سی
پاییز گولو

**پاییزگۆلو** (، ، ) بیر نؤع بیتکی.
## قایناقلار

بؤلمه:درمان بیتکیلری
احمد جودت پاشا

**احمد جودت پاشا** (دوغوم: ۱۸۲۲، لوفچه (بو گونکو بولغاریستان سینیرلاری ایچینده) اؤلوم: ۲٥ مايس ۱۸۹٥ ، استانبول) عثمانلی دؤولت و علم آدامی.

## یاشام
ايلك تحصيلنى اؤز اؤلکه‌سینده بیتیردی، ۱۸۳۹ده استانبولا گئتدی، فاتح مدرسه‌سینده اوخودو و اجازت آلدى. بو آرادا فارسجا، منطق، هندسه خانه ده ریاضیات درسلرى آلدی، فرانسه‌جه اؤیره‌ندى .

رشيد پاشا ايله تانیشدی، سياست ايله علاقه‌دار اولماغا باشلادى. معارف مجلسى اعضالیغى و دارالمعلمين مديرلیگینه تعيين ائدیلدى. فؤاد پاشا ايله برابر "قواعد عثمانيه" آدلی نحو ـ ديل بيلگیسى كیتابینى حاضرلادى . انجمن دانش قوروجولاری آراسیندا یئر آلدى، بو انجمن قراريله ۱٧٧٤-۱٨۲٦ تاريخلرى آراسینی آنلادان تاريخ جودت آدلى اثرى و ابن خلدونون مقدمه‌سینى يازدى .

مجلس عالی تنظيمات و مجلس والاى احكام عدليه اعضاسى اولدى . داها سونرا حلب واليسى تعيين ايدلدى، آرخاسیندان ديوان احكام عدليه رئيسلیگى ائتدی. مجلهٔ احكام عدليه‌نین رئيسى اولدى و مجله‌نین ۱٦ كتابی‌نین حاضرلانماسینی ساغلادى.

معارف ، داخليه ، عدليه ، اوقاف ناظرلغى اولدو، بیر مدت سوريه واليسى اولدو، كريد مسأله‌سى کوميسيونو مذاكره‌لرينه قاتیلدی.

عبد الحميد ثانی‎ خان طرفیندن مجلس عالى اعضالیغینا سئچیلدی.

سون ایللرينى علمى آراشدیرمالار ايله كئچيردى.

۲٥ مايس ۱٨٩٥ ده استانبولده وفات ائتدى ، قبرى فاتح سلطان محمد خان جامعى مقبره سینده دیر .

احمد جودت پاشا، باتيچيلیغا قارشى، اسلامى فیکیر و عنعنه‌لرى مۆدافیعه ائتدى .

تاريخى عثمانلى تاریخچی‌لیگی‌نین ان باشاريلى اؤرنكلریندن ساييلير، پيغمبرلرین حياتى و ايكنجى مراد خان دورينه قدر اولان اسلام تاريخینى آنلاتديغى "قصص انبيا و تواريخ خلفا " آدلی كیتابى ساده بیر ديل ودصميمى بر اسلوب ایله يازیلمیشدر .

## اثرلرى
# مقدمهٔ ابن خلدون: ترجمه، ۱۸٦۰.
# قواعد عثمانيه: فؤاد پاشا ايله بیرلیکده، ۱۸٦٤.
# قواعد تركيه: یوخاریداکی اثرین ساده‌لشمیش شكلى ، ۱۸۷۳.
# تذاكر: ۱۸٥۳-۱۸۷٦ آراسى نوتلرى.
# مجلهٔ احكام عدليه : ۱۸٦۸ – ۱۸۷٦.
# آداب سداد : منطق كتابى، ۱۸۷۷ .
# تاريخ جودت : ۱۸٥٤-۱۸۸٥ آراسنده ۳۰ سنه ده يازلدي .
# بلاغت عثمانيه : ۱۸۸۱ .
# قصص انبيا و تواريخ خلفاء : ۱۸۸٤-۱۸۸۹ .
# معروضات: ۱۸۳۹-۱۸۷٦ آراسى حادثاتى حقنده سلطان عبد الحميد خانین ايسته‌یى اوزرينه قلمه آلمیشدیر .
# قريم و قفقاس تاريخچه‌سى: ۱۸۹۰ .
# ديوانچه: شعرلرى ، چاپ اولماییب.

## قایناق
* 

بؤلمه:کیمسه‌لر
خدیجه بنت خویلد

**خدیجه ,خویلد قیزی** (۶۸ق‌ه-۳ق‌ه) پئیغمبر محمد بن عبداللّه خانیمی.فاطمه الزهرا آناسی.موسلمان اولمادا بیرینجی خانیمیدی.

عربجه آدی:خدیجه بنت خویلد بن اسد بن عبدالعزی بن قصی بن کلاب بن مرة بن کعب بن لؤی بن غالب به فهر بن مالک بن نضر بن کنانه- آناسی: فاطمه بنت زایده بن الأصم بن الهرم بن رواحه بن حجر بن عبد بن معیص بن عامر بن لؤی بن غالب بن فهر بن مالک.68 ایل هیجرتدن اونجه مکه ده دونیایه گلدی.ایسلامدان قاباق آدلیم سیده القریش و الطاهره اولوردو.

## تیجارت
خدیجه تیجارت ایشلرینده و چوخ پوللو و دولت لی بیر خانیمیدی.اونو قریش خاتونی یوخسا عربجه امراة القریش آدلانیدیردیلار.آدلیم پوللو و تاجیر اولوردو.ایپک آل وئرینده و اطلس پارچالاری ساتیشدا چوخ آدلیمیدی.

پئیغمبر ائیله ائولندی.پئیغمبر اونون چاغیندا آیری بیر خانیم آلمادی.

## قایناق

بؤلمه:صحابه

بؤلمه:ایسلام تاریخی
آكیهیتو

**آكی‌هیتو** (ژاپونجا: **明仁**)**،** (تولد:۲۳ آرالیق ۱۹۳۳) ژاپون ایمپراتورو.

هیروهیتونون بئش اوشاغیندان ان بؤیوگودور. آكیهیتو آتاسی هیروهیتونون ۱۹۸۹ تاریخینده وفاتیندان سونرا تخته كئچدى.

## قایناق

بؤلمه:کیمسه‌لر
آمریکو وسپوچی

**آمریکو وسپوچى** (ایتالیانجا: Amerigo Vespucci) کریستوفر کولومب طرفندن كشف ائدیلن آمریکانین یئنى بیر قطعه اولدوغونو دونیایا دویوران ایتالیان تاجر و خریطه‌چى. ١٤٥٤ ده فلورانس‌دا دنیایا گلدى. یئنى كشف ائدیلن آمریکا قاره‌سینه سیاحتلر یاپدى. ١٥١٢ ده اسپانیانین سویل شهرینده اولدى.

## قایناق

بؤلمه:کیمسه‌لر
بؤلمه:ایتالیالی کاشیفلر
مصطفی صبری افندی

**مصطفى صبرى افندى** 1869-1954 ـ عثمانلی بیلیم و سیاست آدامی، و شیخ الاسلامی.

## یاشامی
1286 هـ/1869م ده توقادده دوغولدو. باباسى احمد افندی دیر. ایلك تحصیلنى توقاددا آلدی. کیچیک یاشدا حافظ اولدى. قیصرى مدرسه سینده دیوریكلى حاجى امین افندی دن و ایستانبولدا حضور درسلرى مقررى احمد عاصم افندی دن اوخودو و اجازتنامه‌سینى آلدى . خواجه‌سى عاصم افندى‌نین قیزی ایله اولندى .

1890 ایلینده رؤوس امتحانینى قازاناراق 22 یاشیندا مدرّس اولدو. فاتح مچیدینده درس اوخوتدو . 50 دن آرتیق طلبه‌یه درس وئردى . بشیكطاش آثاریه جامعى اماملیغیندا اولدو. 4. رتبه دن عثمانى ومجیدى نشانلرى ایله مکافاتلندیریلدى .

1898 دن باشلاماق اوزره 1914 ایلینه قدر حضور درسلرینه مخاطب اولاراق قاتیلدى .1900-1904 ایللرى آراسندا سلطان عبد الحمید ثانى حضرتلرینین حافظ كتابى اولدى .

عثمانلی ایكینجى مشروطیتین اعلانندان سونرا توقاد مبعوثى اولارق مجلسه گیردى (1908) . بو آراده فاتح جامعى مدرسلیگینه دوام ائدیردی. جمعیت علمیۀ اسلامیه نك نشر واسطه‌سى اولان بیان الحق مجموعه‌سینین باش یازارلیغی کیمی چالیشدی.

باشلانقیجدا اتحاد و ترقى تشكیلاتینى دستكله‌دى. آنجاق قیسا زاماندا ایچ اوزلرینى گؤرونجه مخالفته کئچدی و حریت وائتلاف فرقه‌سی‌نین قوروجولارى آراسیندا یئر آلدى. باب عالى باسقینى اوزرینه (1913) مصر و رومانیایا قاچدى . بیرینجى دونیا ساواشی سیراسیندا یوردا دؤندو. 1919 ده داماد فرید پاشا حكومتنده شیخ الاسلام اولدو، داماد فرید پاشانین سیور معاهده‌سى اۆچون پاریس ده اولدوغو اثناده صدر اعظم وكیللیگى ائتدى .

1922 ده یورد دیشینا چیخدى . یئنى رجیم مخالفى 150 لیكلر لیسته سینده اوغلو ایبراهیم صبرى ایله یئر آلدى و یونانستان دا (یارین) -70 سایى- (پیام صباح) -5 سایى- غزته‌سینى چیخاردى و آنکارا حكومتینه چَتین تنقیدلر توجیه ائتدى . داها سونرا میصره كئچدى و اورادا علمى نشریاتینا دوام ائیله‌دى . 1954 سنه‌سینده قاهره ده وفات ائتدى .

یازیلارى آیریجا ( معلومات، یئنى غزئته، تأسیسات، علمدار، اقدام ) کیمی غزئته لرده نشر ائدیلمیشدیر .

## اثرلری
# یئنى ایسلام مجتهدلرینین قیمت علمیه‌سى: موسى جارالله بیگییف ‘ك رحمت الهیه برهانلرى آدلى كتابنى تنقید ، 1919 . 
# دینى مجددلر – یاخود – تركیا اۆچون نجات و اعتلا یوللرینده رهبر : هاشم ناهد‘ك اثرینه جواب ، 1922. 
# مسألة ترجمة القرآن : عربجه اولوب قرآن كریمك ترجمه سى مساله سنى اله آلیر . قاهره ، 1932 . 
# موقف البشر تحت سلطان القدر : قدر وقضا حققنده در ، عربجه در . قاهره ، 1933 . 
# موقف العقل والعلم وعباد الله المرسلین عن رب العالمین : مؤلف بو كتابى كله جك نسللر ایجین یازدیغنى ، اسلام دولتى نك ناصیل ییقلدیغنى و بو خصوصده كى انتریقه لرى ، تركیاده دونن دولابلرى آكلاتمش ، الهیات ، نبوت ، قدر وداها بشقه موضولره یر ویرمشدر . عربجه در ، 4 جلد ، قاهره ، 1950 . 
# القولُ الفصلُ بین الذین یؤمنون بالغیب والذین لا یؤمنون : آخرته ایمانى اولانلر ایله اولمایانلرى قیاس ایدر . عربجه ، قاهره .
# قولى فی المرأة : قادینلر حقنده در . عربجه ، قاهره . 
# النكیر على منكرى النعمة من الدین والخلافة والأمة : دین ، خلافت و أمت اولمه نعمتلرینه نانكورلك ایدنلره جواب . عربجه ، بیروت .
# مساله لر حقنده جوابلر : بیان حق‘ده چیقان بعضى یازیلرى و صوم رمضان رساله سى ایله برلكده . 1976 ، طاره مه ،استانبول . 
# آیریجه ( اسلامده امامت كبرى ، دین و ملیت ، تورك‘ك باشینا گلن شاپقا مساله‌سى) اسملى رساله لرى یارین ـ پیام اسلام غزته‌سینده گلمیش، كتابلاشمامیشدیر.

## قایناق
* 

بؤلمه:کیمسه‌لر
انور پاشا

**انور پاشا** ()، اتحاد و ترقى جمعیتى لیدئرلریندن. ۱۸۸۱ ده ایستانبولدا دونیایا گلدی. ۱۹۰۲ ده قورماى یوزباشى اولدو. عثمانلی ایکنجى مشروطیتی‌نین اعلانیندا اؤنملی رول اوینادى. حركت اوردوسونا قاتیلدى. بیرینجی دونیا ساواشیندان سونرا اوروپایا گئتدى. ۱۹۲۲ ده تاجیکیستاندا اؤلدورولدو. 

## قایناق

بؤلمه:کیمسه‌لر
بؤلمه:۱۸۸۱-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:۱۹۲۲-جی میلادی ایلده اؤلن‌لر
بؤلمه:تورکچولر
بؤلمه:انور پاشا
بؤلمه:تورکیه‌لی اینقیلابچیلار
كنه مشكه

**کنه مشکه** ساری‌داش بؤلگه‌سینین مرکزی بؤلومونده‌کی بریاجی قصبه‌سینه تابع اوْلان کنددیر.

## اهالی
بو کندین ۱۳۸۵ -نجی ایلین نفوس سایینا گؤره ۲۵۲ نفر(۴۹ عائیله) اهالیسی واردیر.

## ایقتیصادیات
اهالی چوخو مالدارلیق و اکینچیلیکله مشغول اولورلار.

## دیل و مذهب
بو کندین بوتون اهالیسی کوردلر و سنی دیرلر.

## بیرده باخ
* غربی آذربایجان اوستانی‌نین کندلری
* غربی آذربایجان اوستانی

## قایناقلار

بؤلمه:ساری‌داش بؤلگه‌سی‌نین یاشاییش یئرلری
ابراهیم حقی

**ابراهیم حقى** (ارزروملو ابراهیم حقى حضرتلرى): بؤیوك بیر الله عاشیقى، توپلومچو (سوسیولوق)، روانشناس (پسیقولوق)، هیئت‌شوناس (آسترونوم) و فن آدامى.

## یاشامی
ابراهیم حقى، میلادى ۱۸ می ۱۷۰۳ تاریخینده ارزرومون حسن قلعه قضاسیندا دونیایا گلدى. باباسى درویش عثمان، آناسى ایسه حضرتٍ پیغمبر سلاله‌سیندن گلن محمود قیزی شریفه حنیفه خاتون دور. ابراهیم حقى دوققوز یاشلاریندا ایكن تیللویا گئتدى. شیخ اسماعیل فقرالله‌دان درس آلماغا باشلادى. ارزروم مفتى‌سى حاذق محمددن عربجه و فارسجا تعلیم و تحصیل ائتدى. ۱۷٦٦ دا ایستانبولا گئتدى و محمود اول‌ین دعوتى ایله عالیم اولاراق سارایا گیردى. عؤمرونده اوچ دفعه حجّه گئدن ابراهیم حقى ۱۷۸۰ ده تیللودا وفات ائتدى. نعشى وصیتى اوزره شیخى شیخ اسماعیل فقرالله‌ین آیاق طرفینده قویلاندی.

## اثرلری
ارضروملى ابراهیم حقى ٤۰ دان آرتیق اثر بوراخمیشدیر. اثرلریندن ۱۷۵٤ ده بیتیردیگی ***الهى نامه*** آدینداكى دیوانى ان مشهورلارینداندیر. اوندان داها مشهورو ایسه *معرفت‌نامه‌*سی‌دیر.

## قایناق
* 

بؤلمه:کیمسه‌لر
بول جبری

**بول جبری **دییشکن‌لرین دَیرینی *دوغرو* و *یانلؽش* اولابیلدیگی بیر جبر آلت‌قولودور. دوغرو و یانلیش دَیرلری عومومیتده سیرایلا ۱ و ۰ اولاراق ایفاده ائدیلیر. کؤک ایشلم‌لری ∧ «و»، ∨ «یا»  و ¬ «دئییل» دن عبارت‌دیر.

بول جبری‌ آدین جورج بول‌دان آلیر و آدین ایلک دفعه ۱۹۱۳ ایلینده شفر طرفیندن اؤنریلدیگی ایدیعا ائدیلمکده‌دیر. 

سایی‌سال (دیجیتال) مدارلارین آنالیز و طراحلیغی بول جبرینی ایشلدیر. بو سیستم‌ده یئر آلان «۰» و «۱» سیراسیلا آچیق (ON) و قاپالی (OFF) مدارلارا اِش‌آنلاملیدیر. سایی‌سال بیلگی‌سایار مدارلاری اویغولاماسیندا، ایکی‌لی دییشکن‌لر اۆزرینده تانیملانان سایی‌سال ایشلم‌لری گؤستریر.

## وارساییملار (فرضیه‌لر)
بول جبری‌ ۱۰ تمل وارساییما دایانیر.«۰» و «۱» سایی‌لاری ندنی‌ایله هر وارساییم جۆت اولاراق ایفاده ائدیلیر. وارساییملارین «۰» و «۱» کاراکترلرینی قاپساماسی ندنی‌ایله بونلارین آچیقلاماسی عومومیتله قاپالی و آچیق الکتریک مدارلاری ایله توصیف اولونور.

 1)0.0=0
 2)0.1=0
 3)1.0=0
 4)1.1=1
 
 5)0'=1
 6)1+1=1
 7)0+1=1
 8)1+0=1
 9)0+0=0
 10)1'=0

## تئوری‌لر
بول جبری ۱۰ تئوری‌دن اولوشور.

### دییشمه قورالی

 A+B=B+A
 A.B=B.A

### بیرلشمه قورالی

 A+B+C=(A+B)+C=A+(B+C)
 A.B.C=(A.B).C=A.(B.C)

### عئینی قووت قورالی (اؤزدشلیک قانونو)

 A.A=A 
 A+A=A

0+0=0  0.0=0

### «و» (AND) قانونو

A.1=A

A.0=0

## «و یا» (OR) قانونو

A+1=1

A+0=A

### ائتکی‌سیز الِمان قورالی

 A.0=0
 A+1=1

### تامام‌لاییجی قورال

 A.A'=0 
 A'+A=1

### اوتما قورالی

 A.(A+B)=A
 A+AB=A

### داغیلما قورالی

 A(B+C)=AB+AC
 A+B.C=(A+B)(A+C)

### جۆت ترسله‌مه قورال

 (A')'=A 
 (A')'=A 

### [[دمورقان قورالی]]

 (A.B)'=A'+B'
 (A+B)'=A'.B'

بؤلمه:ریاضیات
بؤلمه:بیلگی‌سایار‎‏
صوفی‌لیک

**صوفی‌لیک** بیر یول یولاق دیر صوفیچی لیک یعنی دونیانین مادیاتین براخماق و نفسین تمیزلش مسینه چالیشماق اصلی آماج یوخسا هدفی کمال لیقا یتیشمق دیر. اورتا دوغو دا درویش لر و عورفا هیندوستان دا یوقا چی لار و اوشوچیلار و ... .

## قایناقلار

بؤلمه:دین
بؤلمه:Sufism
بؤلمه:ویدئو کلیپلری اولان مقاله‌لر
افعی اوووجدا

**افعی اوووجدا** ()، هروه بازن الی ایله یارادیلمیش بیر رومان کیتابیدیر.

## قایناقلار

بؤلمه:رومان کیتابلاری
ابومنصور ماتریدی

**امام ابو منصور الماتريدى** (دوغوم: ۷۶۴میلادی؛ اؤلوم: ۳۳۳ هجری قمری) حنفى مذهبیندن اولانلارین اعتقاد امامى، مشهور عالم. ماتريديه کلامی مذهبی‌نین قوروجوسو.

بوگونكو اؤزبكیستان جمهوريتی‌نین سمرقند شهری‌نین ماتريد اسملى ائشیک محله‌سينده ويا کندینده دونیایا گلدی. دوغوم تاريخى قطعى اولماماقلا برابر میلادى ٧٦٤ دور.

ماتريدى ابو حنيفه‌نین يولونو ایزله‌میش ۱۳ اثر يازمشدر. هجرى ۳۳۳ میلادى ٩٤٤ تاريخنده وفات ايتدى. مزاری‌نین اولدوغو يئره ۲۰۰۰ ایلینده تیکینتیسی بیتن بیر تربه و قیراغیندا بیر بیلیم‌یوردو ایشله‌نمیشدیر.

## قایناق
* 

بؤلمه:کیمسه‌لر
سید علی قاضی

**سید علی قاضی طباطبایی**  (۱۲۴۸-۱۳۲۴هجری شمسی) موجتهد (دین عالیمی). حکیم، عاریف و یازیچی. شیعه‌لرین اون اوچونجو یوز ایلده دین عالیمی.

## یاشام
فروردین آیی‌نین ۷سی ۱۲۴۸-نجی هیجری ایلده تبریزده دونیایا گلدی. طباطبائی سیدلردن و علی بن ابی طالب نسلیندن ایدی. تبریزده مقدمات درسینی اوخودو. سون ایللر سید احمد کربلائی و شیح محمد بهاری اوخولونا نجف شهرینده گئتدی و اؤرگندی. عربجه سؤزلری چوخ یاخشی بیلیردی و عرب شعرلرین یاخشی یازاردی. عربجه ۴۰ مین سؤز و سویله؟؟؟؟ حفظ ائتمیشدی.

## مزاری
۷۷ یاشیندا نجف شهرینده دونیادان گتدی و وادی السلام مقبره‌سینده تورپاغا تاپشیریلدی. ۱۳۵۶-نجی ایلده قیزی دونیادان گتدی و آتاسی کناریندا تورپاغا تاپشیریلماغا وصیت ائتمیشدی. بو ایشده آتاسینین مزاری جومدو و سیدعلی‌نین جسدی سالیم بیلیندی اونون جسدی سالیم و ساغ قالیب.

## قایناقلار

بؤلمه:شیعه
بؤلمه:موجتهدلر
اوماج حالواسی

**اوماج حالواسی** — بیر حالوا نؤوعۆ'دور. بو حالوا آذربایجان منطقه‌سی‌نین یئیه‌جک دیر.

## قایناقلار

بؤلمه:یئمکلر
سیر ایله خیال افسانه‌لری

**سیر ایله خیال افسانه‌لری** ()، ادقار آلن‌پو الی ایله یارادیلمیش بیر رومان کیتابیدیر.

## قایناقلار

بؤلمه:رومان کیتابلاری
قازان (ساری‌داش)

**قازان** ساری‌داش بؤلگه‌سینین مرکزی بؤلومونده‌کی بریاجی قصبه‌سینه تابع اوْلان کنددیر.

## اهالی
بو کندین ۱۳۸۵ -نجی ایلین نفوس سایینا گؤره ۳۳ نفر(۱۱ عائیله) اهالیسی واردیر.

## ایقتیصادیات
اهالی‌نین چوخو مالدارلیق و اکینچیلیکله مشغول اولورلار.

## دیل و مذهب
بو کندین بوتون اهالیسی کوردلر و سنی دیرلر.

## بیرده باخ
* غربی آذربایجان اوستانی‌نین کندلری
* غربی آذربایجان اوستانی

## قایناقلار

بؤلمه:ساری‌داش بؤلگه‌سی‌نین یاشاییش یئرلری
احمد هاشم

**احمد هاشم** ( ۱۸۸۷ باغداد ـ ۱۹۳۳ ایستانبول) چاغداش تورك شعری‌نین ان اؤنملی شخصيتلريندندیر.

## یاشامی
بابا و آنا طرفيندن باغدادین تانينمش عائله‌لرينه منسوبدر. آناسى ساره خانم وفات ايتديكدن سونرا باباسى عارف احمد هاشم حيكمت بگ اونو استانبوله گتيرير. احمد هاشم استانبولا ايلك گلديگينده چوخ آز توركچه بيلمكده ایدی. ایلک اولاراق نمونه يى ترقى مكتبينه وئريلير. بر ايل سونرا ۱۸۹۸ ایلينده گالاتاسارای مكتبى سولطانيسینه ياتيلى اولاراق گئچدى. ۱۹۰۷ ایلینده گالاتاسارای ليسه‌سيندن مأذون اولدوقدان سونرا رژی اداره‌سينه گيریر. ۲ نجی مشروطيتین اعلانیندا بايراق و پرى حريت آدى شعرلرى ايله سئوينجينى بللى ائدر ايكن بونلار عئينى زاماندا احمد هاشیمين سياسى و اجتماعى ماهيتلى شعرلريدیر. بر سونرا اوگره‌تمنلیگى ترجيح ائدن شاعر ایزمير مكتب سلطانيسينه تعيين ائدیلیر بوراده فرانسه‌جه و ادبيات درسلرى وئرير. اوجاق ۱۹۱۳ ده ایستانبولا دؤنر و ماليه نظارتينده ترجومان اولاراق وظيفه آلير. ۱. دنيا حربی‌نین باشلاماسى اوزه‌رينه يده‌ک سوباى اولاراق عسكره آلينير  حرب بيتيكدن سونرا بر ايل اعاشه نظارتينده اعاشه مفتشى اولارق چاليشر. ۴ حزيران ۱۹۳۳ ده وفات ائدر مزارى ايوبدادیر.

## أثرلرى
: **شعر كتابلارى:**
:* آغاج 
:* آخشام يينه توپلاندي درينده 
:* باغچه 
:* بير گونون سونوندا آرزو 
:* بير ياز گئجه‌سي خاطیره‌سي 
:* بولبول 
:* باشيم 
:* گئجه 
:* گلمه‌دن اوّل گلدين بيرليکده 
:* حوض 
:* قرنفیل 
:* قارانلیق 
:* قاریه 
:* مهتابدا لئیلک‌لر 
:* نردووان (پاپولار) 
:* مقدمه  او بلده 
:* او اسکي هوجره‌یه بنزر کي 
:* اورمان 
:* اؤیله 
:* پاريلتي 
:* سحر 
:* سون‌باهار 
:* آتلی (سوواری) 
:* شفقده  
:* شاعيرسيز دونيا 
:* تهاطور 
:* ياري يول 
:* گؤل ساعاتلاري 
:* پياله 
 
آیری اثرلری: 
:* بيزه گؤره
:* غرباخانه لاقلاقان (۱۹۲۸)
:* فرنكفورت سياحتنامه‌سى (1933)، گزي يازيسي

## شعرلریندن اؤرنک
: سون بهار
: دوكركن افقه دونوق  قالى بر ضيا أيلول 
: ايده رك زلف تار و ماره حلول
: كيلى بر سسله آغلايان أى باد !
: شمدى گوكلرده ُ قطره قطره ُ يانان
: نجم مخمورى بر دقيقه نهان
: بو بهارك قولنده أركك
: حزن سارى يه مرج روح ايدهرك
: ايڭليور سسز.

: صوڭرا... دورغون صولرده بر ييقانان
: گولگه ُگوكلرده نورينى قيرپان
: بويوك ُدرين ُنظر آواره ُ مائ بر ييلديز..

## قایناق
* 

بؤلمه:بغدادلی یازیچیلار
بؤلمه:عراقلی شاعیرلر
بالکان ساواشلاری

300px|بندانگشتی
**بالکان ساواشلاری** — عثمانلی ایمپیراتورلوغونین ۴ بالکان دؤولتینه قارشی ۱۹۱۲-۱۹۱۳-جو ایللرده آپاردیغی ساواش (۸ اۇکتوبر ۱۹۱۲ - ۲۹ سپتامبر ۱۹۱۳). مۆحاریبه‌نین اصل سببی بولغاریستانلا صربیستاننین بالکانلاردا آرتان فعالیّتی اوْلموش‌دور.
بندانگشتی|سول
## تاریخی
بندانگشتی
۱۹۱۱-جی ایلده ایتالیا عثمانلی ایمپیراتورلوغونا مۆحاریبه اعلان ائتدی و تئزلیک‌له تریپولینی و دودکانیس آدالارینی ایشغال ائتدی.  بۇنونلا عثمانلیلار سیخیشدیریل‌دی، بولقاریستان، صربیستان و یونان تۆرکیه‌یه قارشی مۆحاریبه‌ده اؤز قوه‌لرینی بیرلشدیردیردیلر. اوْنلار عثمانلی اراضی‌سین‌ده‌کی بعضی اراضیلری ایشغال ائتمه‌یه اۆمید ائدیردیلر. تۆرکیه تئزلیک‌له مغلوب ائدیل‌دی، لاکین صربیانین گذشته گتمه‌سینه اۆمید بسلین بولقارلار ماکدونیانی اله کچیرمه‌یه ادعا ائتدیلر. بئله‌لیک‌له، بیرینجی بالکان مۆحاریبه‌سیندن سوْنرا، ۱۹۱۳-جو ایلده ایکینجی بالکان ساواشی باش وردی. بۇ مۆحاریبه‌ده صربیستان، یونان، رومانی و عثمانلیلار بولغاریستانین اۆزرینه هۆجوم ائده‌رک اوْنو مغلوب ائتدیلر. آدریاتیک دنیزی اۆزرینده داغ‌لیق اؤلکه اوْلان آلبانی اساساً موسلمان اهالی‌سینه مالیک اوْلماقلا برابر هم ده آوروپانین ان گئری‌ده قالمیش بؤلگه و ایدی. صربلر هر ایکی بالکان مۆحاریبه‌سین‌ده اوْنون بیر حیصّه ‌سینی ایشغال ائتدیلر، لاکین یونانلار دا اوْنون دیگر حیصّه ‌سینه ادعا ادیردیلر. صۆلحو قورویوب ساخلاماق اۆچون بؤیوک دؤولتلر موستقیل آلبانی کراللیغینین یارانماسینین طرفداری ایدیلر. بالکان مۆحاریبه‌لری دؤیوشن  بۆتون طرفلری مۆحاریبه‌نین نتیجه‌لرین‌دن ناراضی‌ سالدی،  بۆتون بونلار ۱۹۱۴-جو ایلده صرب میللت‌چیلری طرفیندن اوتریش تاختینین ولی عهدی هرسوق فردیناندین اؤلدورولمه‌سی و بیرینجی دونیا ساواشینین باشلانماسی ایله نتیجه لندی.

## گؤرونتولر


File:Balkan troubles1.jpg

File:Meurtre de Nazim Pacha illustration, 9 February 1913.jpg

File:Bulgarian army adrinople.jpg

File:Balkan belligerants 1914.jpg

File:King George I of Greece and Tsar Ferdinand of Bulgaria at Thessaloniki.jpg

File:With the conquered Turk (1913) cholera patients arriving.png

File:Balkan Wars Boundaries.jpg

File:Bazar Tirana (ca. 1900)2.jpg

File:Zapleneti turski topovi od strana na srpskata vojska pred crkata vo Kumanovo, Balkanska vojna, 1912.tif



بؤلمه:ساواشلار
بؤلمه:اینگیلیسین تاریخی
بؤلمه:تورک تاریخی‏
بؤلمه:عثمانلی تاریخی
بؤلمه:بالکان ساواش‌لاری
جابر بن عبدالله انصاری

**جابر بن عبدالله انصاری** (دوغوم: ۱۶ ایل هیجرتدن قاباق- اؤلوم ۷۸ ه ق)  پئیغمبر صحابه سی ایدی. خزرج ائلیندن و مدینه ده 15 ایل هیجرتدن قاباق دونیایا گوز آچمیشدی.

## قایناق

بؤلمه:صحابه
کیهان (قازئته)

اطلاعات قزئته‌سی ایله برابر، ایرانین ایلک گونلوک قازئته‌لریندن بیری دیر.  کیهان قروپونون بونیه‌سینده اولان قازئته، ایرانین دینی و سیاسی رهبرینه آیت الله سید علی خامنه‌ای‌یه یاخینلیق ایله تانینیر.

بو سببدن  قزئتین باش یایین یؤنتمنی ایران رهبری‌نین طرفیندن تعیین اولور.

## قایناق

بؤلمه:قزئته
بؤلمه:مطبوعات
ایتمیش اوفوق

**ایتمیش اوفوق** ()، جیمز هیلتون الی ایله یارادیلمیش بیر رومان کیتابیدیر.

## قایناقلار

بؤلمه:رومان کیتابلاری
آی دوغموش

**آی دوغموش** شرقی آذربایجان اوستانیندا چاراویماق بؤلگه‌سینده بیر کنددیر.تکجه 155 باش جمعیتی وار.

## قایناقلار

بؤلمه:چاراویماق بؤلگه‌سی
بؤلمه:دوغو آذربایجان اوستانی
آخشام

**آخشام** یا گون باتان چاغیندان قاباق (گون آیریلان) گون اورتا (ناهار) و گون باتان چاغین آراسی. گونش ایشیغی آزالیر.

## قایناق

بؤلمه:چاغ
گورجو آدام

**گورجو آدام**  نسلی کسیلمیش، کئچمیشده  ایندیکی گورجیستان اؤلکه‌سینده یاشایان هومینیدلره عایید بیر نؤوعدور. بو اینسان بیر میلیون سککیز یوز مین ایل بوندان قاباق یاشاییرمش. 
گورجو اینسان کله‌سینده، ایلک اینسان نؤوعلرین بعضی خصوصیاتی و ایندیکی اینسانلارین دا بعضی خصوصیاتیندان گؤرسنیر.

تاپیلمیش آلتلر، ساده‌لیکله دوزلمه‌لرینی گؤستریر. بو آلتلرین بیر طرفی یونولوب بو وسیله‌لر بازالتدان دوزلیبلر و اکین آلتلری و چیپ و بالتالار او جومله‌دن‌دیر.

## قایناق‌لار

.
بؤیوک صحرا

300px|بندانگشتی|سول
**بؤیوک صحرا** (، ) — آفریقانین شیمالین‌دا یئرلَشن بؤیوک صحرا. اۇزون‌لوغو باتی‌دن شرقه قدر ۴۸۰۰ km، قوزئی‌دان جنوبا ایسه ۸۰۰–۱۲۰۰ km-دیر. ساحه‌سی تقریباً ۸٬۶ میلیون km²-دیر. بۇ دا آفریکانین عۆمومی ساحه‌سی‌نین ۳۰٪- دئمک‌دیر. صحرانین غربی اطلس اوقیانوسو ساحللری‌له، قوزئی‌دان اطلس داغلاری و آرالیق دنیزی ایله، شرق‌دن ایسه قیزیل دنیزله ایحاطه اوْلونموش‌دور.
ا.ا. ۸–۶-جی مینیل‌لیکلرده صحرا آراسیندا کیففی مدنیتی، ۵–۳-جو مینیل‌لیکلرده ایسه تینری مدنیتی مؤوجود اوْلموش‌دور.

## بؤیوک صحرادا یئرلشن اؤلکه‌لر
سادالانان اؤلکه‌لر بؤیوک صحرا اراضی‌سین‌ده یئرلشیر.
* الجزایر
* چاد
* میصر
* لیبی
* مراکش
* موریتانی
* مالی
* نیجر
* سودان
* { تونیس

## شکیللر

file:Libya 4985 Tadrart Acacus Luca Galuzzi 2007.jpg|بؤیوک صحرانین اراضی‌سیندن بیر گؤرنوش
file:Sahara desert.jpg|بؤیوک صحرا
file:Sahara satellite hires.jpg|بؤیوک صحرانین اوزای دان گؤرونتوسو
file:Maroc Sahara caravane.jpg|قوم تپه لری و بؤیوک صحرادان کئچن دوه کاروانی


## بیرده باخ
چرنداب

**چرنداب** تبریزده بیر قدیمی محله دیر.

## قایناقلار

بؤلمه:تبریز
بؤلمه:تبریز محله‌لری
مراد

**مراد** ساری‌داش بؤلگه‌سینین مرکزی بؤلومونده‌کی بریاجی قصبه‌سینه تابع اوْلان کنددیر.

## اهالی
بو کندین ۱۳۸۵ -نجی ایلین نفوس سایینا گؤره * نفر(* عائیله) اهالیسی واردیر.

## ایقتیصادیات
اهالی‌نین چوخو مالدارلیق و اکینچیلیکله مشغول اولورلار.

## دیل و مذهب
بو کندین بوتون اهالیسی کوردلر و سنی دیرلر.

## بیرده باخ
* غربی آذربایجان اوستانی‌نین کندلری
* غربی آذربایجان اوستانی

## قایناقلار

بؤلمه:ساری‌داش بؤلگه‌سی‌نین یاشاییش یئرلری
قارا تکن

**قارا تَکَن** یا **قره تکن** تورکمن صحرا (گولوستان اوستانی) دا بیر تورک نوفوسلو شهر و بؤلگه نین اسکی آدی دیر. بو شهر و بؤلگه نین آدی، پهلوی چاغیندا شاه‌پسنده ، و ایسلامی دئوریمدن (انقلاب) سونرا آزادشهره چئویریلدی.
نیروانا (موزیک قروپو)

بندانگشتی|سول|کورت کوباین و کریست نوووسلیچ ام‌تی‌وی موزیک اؤدوللری تؤرنینده
**نیروانا** (اینگیلیسجه. Nirvana) بیر آمریکا راک موزیک قروپو ایدی، **کورت کوباین** (گیتاریست) و **کریست نوووسلیچ**، ۱۹۸۷-نجی ایل واشینقتون ایالتی‌نین آبردین شهرینده قوردولار. ۱۹۹۰-نجی ایلده دایو قروهل (درامر) اونلارا قوشولاندان سوْنرا، قروپ بؤیوک باشاریلار الده ائدیب شؤهرت قازاندی. بۇ قروپ تکجه ۳ استودیو آلبومو یاییملاماغا باخمایاراق، آلترناتیو راک موسیقی‌سی ساحه‌سینه بؤیوک ائتکی بوراخدی. بۇ قروپون چالیشماسی ۱۹۹۴-نجو ایلده کورت کوباینین ۲۷ یاشیندا اؤزونو اؤلدورمه‌سینه گؤره سوْنا چاتدی. 
بندانگشتی|سول|نیروانا قروپونون لوْقوسو

## آلبوملار
# Bleach , 1989
# Nevermind , 1991
# In Utero , 1993

## قایناقلار
یئر ایمپیراتورلوغو

**یئر ایمپیراتورلوغو** ()، آرتور سی. کلارک الی ایله یارادیلمیش بیر رومان کیتابیدیر.

## قایناقلار

بؤلمه:رومان کیتابلاری
تیجارت حوقوقو

**حقوق التجارة** یوخسا **تیجارت حوقوقو** - آل وئر و تیجاری ایشلره باغلی قانون و قورولان یاساقلار و ایشلردی.بو حققیلر شیرکت و موشاریکت و کمپانیلر و فابریکالر و بازار ایشلرینه دایاق و دایانون(قانون) یارادیب.

سیفته -چَک-برات-حواله و چوخلو تیجارت سندلری و دولت بانکاسی و مالیات و تاجیرلرین ایشلرینه چوخلو یاساق و دایاق یارادیب. آل وئر ایشلرینده ساتانلار و آلانلارین یاساق ایشلرین بیلیندیریب و آلانلارین حقین قوروب.

سهام بازاری خصوصی سهامی شیرکتلر و عمومی سهامی شیرکتلر تشکیلاتی و اساس نامه سی و سهام بازاریندا بورس و مالی ورقه لرین ساتیش و آلیش ایشلرین، دؤولت، مرکزی بانک، بانکلار، بورس و سهام ایشلری بیلینیر.

تیجارت قانونو بو ایشلرده چوخ گوجلو یاساقلار یارادماق اۆچون قورولوب.

## قایناقلار

بؤلمه:قانون
بیرینجی کونستانتین

**بیرینجی کونستانتین** یوخسا **بؤیوک کونستانتین** ( (دوغوم: ۲۷۲، اؤلوم: ۲۶ ژوئن ۳۳۷ (میلادی))، روم ایمپیراتورو ایدی.

## قایناقلار

بؤلمه:روم ایمپیراتورلاری
بؤلمه:شاهلار
کاتدا

**کاتدا** یا **کدخودا** یوخسا **کندخودا**، کند باشچیسینا دئییلیر.

## قایناقلار

* از کاتدا و کت خداها تا شورا http://kandim.blogfa.com/post/18
نیکاح

**نیکاح** یوخسا ائولنمک بیر کیشی و بیر خانیم وصلت ائدیب و حیات یولداشی اولماقدیر.

## قایناقلار

بؤلمه:قانون
وحشی اینسان

**وحشی اینسان** ()، امیل زولا الی ایله یارادیلمیش بیر رومان کیتابیدیر.

## قایناقلار

بؤلمه:رومان کیتابلاری
كنه ورچه

**کنه ورچه** ساری‌داش بؤلگه‌سینین مرکزی بؤلومونده‌کی گورک سردشت قصبه‌سینه تابع اوْلان کنددیر.

## اهالی
بو کندین ۱۳۸۵ -نجی ایلین نفوس سایینا گؤره ۳۴ نفر(۶ عائیله) اهالیسی واردیر.

## ایقتیصادیات
اهالی‌نین چوخو مالدارلیق و اکینچیلیکله مشغول اولورلار.

## دیل و مذهب
بو کندین بوتون اهالیسی کوردلر و سنی دیرلر.

## بیرده باخ
* غربی آذربایجان اوستانی‌نین کندلری
* غربی آذربایجان اوستانی

## قایناقلار

بؤلمه:ساری‌داش بؤلگه‌سی‌نین یاشاییش یئرلری
گوله

**گوله** (تورکجه: Güləh) آذربایجان جومهوریتینین شابران رایونون اینضیباطی اراضی واحیدینده بیر یاشاییش منطقه‌سی‌دیر.
## قایناقلار

 

بؤلمه:آذربایجان جومهوریتینین شهرلری
ربغوزی

**ربغوزی** تخلّصی ایله تانینان **برهان‌الدین اوْغلو ناصرالدین** (13- میلادی یوز ایل سونلاری ـ خورازمین رباط‌اوْغوز موضعی؛ اؤلوم: ۱۴ یوزایلین باشلاری) شاعیر، یازیچی، مفسر.

## یاشامی
رباط غزدا قاضی‌لیک قیلان.

شرق خالقلاری شفاهی یارادیجیلغینی، ریوایتلرینی، اولیا ـ انبیاء قونوسونداکی حیکایتلری اوشاق ایکن اؤرگنمیش، اؤز ده چوْخ عیبرتلی حیکایتلر، قصه‌لر یازمیش. تورکیه خالقلار ادبیاتی تاریخینده بیرینجیلردن اوْلوب نصرده ریوایتلردن حیکایت، حیکایتلردن قصه یارادیشینی باشلامیشدیر. بیزه گؤره «قصص ربغوزی» (۱۳۰۹-۱۳۱۰میلادی) چاغیمیزا قدر قالمیش اثری دیر. اثر مسلمان موغول بیگ‌لریندن ناصرالدین توقبوغانین تاپشیریی ایله یازیلمیش.

قصه‌نین ۱۵. یوزایللگیه عاید الیازماسی لندنده کی بریتانیا موزه‌سینده، ۱۶ یوزایلده کؤچورولن نسخه‌سی سنت پترزبورگدا، ۱۹ عصرده کؤچورولن قولیازما، هابئله باسما نوسخه‌لری اؤزبکیستان فا شرقشناسلیق انستیتوتوندا  (inv. №1025, 7397, 1874) ساخلانیلیر. تهران کیتابخاناسیندا دا بیر نوسخه‌سی ساخلانیلیر.

## قایناق
* اؤزبک ادبیات تاریخی (۵جیلد)، ۱.نجی جیلد، تاریخ، ۱۹۷۷، ص؟؛ Oʻzbek adabiyoti tarixi [5 j.li], 1j., T., 1977.

بؤلمه:کیمسه‌لر قارالامالاری
بؤلمه:تورک شاعیرلر
بؤلمه:تورک یازیچیلا‌ر
بؤلمه:تورک تاریخچیلر
عیلام

**عیلام** ()، ایندیکی ایرانین جنوب غربینده یئرلشن بیر قدیمی تمدون ایدی. عیلام لی لار بین النهرین دکی لرنن آلیش وریش لری وارمیش بین النهرینلی لر عیلام لی لاردان داش آلئرمیشلار. عیلام اویقارلیقی هخامنشی لر قالخماغینان سونا یتیشدی.

  
## قایناقلار

اینگیلیسجه ویکیپدیا دان چورولموش.
آلکول

**آلکوْل** - کربون آتومونا بیرباشا -اوْه قروپونون باغلی اوْلدوغو اورقانیک ماده‌لره وئریلن عۆمومی آد. عۆمومی فورموللاری CnH2n+1OH اوْلان مونو آلکوللار، آلکوللارین اؤ‌نملی بیر صینفی‌دیر. بونلاردان اتانول (C2H5OH) آلکولی مشروبات ایچکیلرده مؤوجود اوْلان نؤعدور. عومومیت‌له مشروب ایچکیلرده‌کی آلکول سؤزو ایله اتانول نظرده توتولور، هان‌سی کی ینی اۆرتیم (تولید) اوْلونموش پیوهده اتانولون فایز نیسبتی %۳ - %۵ آراسیندا ، شراب‌دا ایسه %۱۲ - %۱۵ آراسیندا اوْلور.

## متانول
صاف متانول ۶۴،۶ ℃ درجه‌ده قاینایان آخیجی بیر مایع اوْلوب، پارلاق اوْلمایان ماوی آلوولا یانیر. چوْخ آز میقداردا بئله متانول جانلی اوْرگانیزم اۆچون زهرلی‌دیر.

## اتانول
اتانول اینسان بده‌نین‌ده سینتز اوْلونا بیلن یگانه ایسپیرت (آلکول) نؤعودور. متانول زهرلنمه‌لرین‌ده پادزهر (زهرلنمه‌یه قارشی واسطه) اوْلاراق ایستیفاده ائدیلیر. صنایع‌ده اۆرتیم (تولید)ی آشاغی‌داکی تئپکی sqq آپاریلیر.

CH2=CH2+H2O → CH3-CH2-OH



## قایناقلار


بؤلمه:Antiseptics
بؤلمه:Functional groups
اورتودوکس

**اورتودوکس**یونان دیلی: اورْتودوکْسوس (orthodoxos) -دوز عقیده صاحیبی-هترودوکس اونون قارشیسیدی هترودوکس -غلط عقیده صاحیبی-نصرانیلیکدن بیر مسلکدی.بیرینجی میلادی یوز ایلده بیر یونانلی کشیش اونو باشلادی.

یوناندا دوغو اورتودوکس کلیساسی یوخسا یونان کلیساسینه باغلی اولان کلیسالره دئیلیر.عیسی بو باخیشدا ایکی ذات و وجود صاحیبیدی بیری گؤیده و بیری یئرده اینسان کیمی.عیسی دوغوم و اؤلومده و قیامت گونی اینسان کیمی وجود اولور.

## یهودی(جویویت) اوتودوکس
جویوتلر ایچره اورتودوکس چوخ سونت ائیله محکم عقیده صاحیبیلری اولور.مذهبی ایشلرده محکم و سونتلره باغلی دین عقیده صاحیبلری اورتودوکس آدلانیر.موْدرن جویتچولوق ایشلرین بوراخیب و سونت و گئچمیش ایللره باغلی اولان دین ایشلرین توتوب.

## قایناق

بؤلمه:نصرانیلر
بؤلمه:دین
ال یازما

**ال‌یازما** ـ تاریخی و ادبی دَیَری اولان ال ایله یازیلمیش کیتاب، سند، نامه و باشقا یازی شَکیللری.

اورتاآسیا تورکلری اَلیازما اصطلاحی یئرینه، گئنل‌لیکله **قوْل‌یازما** عنوانینی قوللانیرلار.
[240px|بندانگشتی|[محمد فضولی دیوانیندان بیر ال یازما]]

## تۆرکجه ال یازمالار
تۆرکلرین اۆچ قاره‌ده حاکمیتلری اۆچون تۆرکجه ال یازمالار آسیا، آفریقا و اوروپا کیتابخانالاریندا و ال یازما مجموعه‌لرینده ساخلانیر. بو ال یازمالارین بیر قیسمی ایران کیتابخانالاریندا (ملّی کیتابخانا، مجلیس کیتابخاناسی، آستان قدس رضوی کیتابخاناسی و ...) موجود دور. ایراندا تۆرکجه ال‌یازمالارین تانیماغیندا بؤیوک مۆشکوللرین بیری، بو یازمالارا کاتالوق یازانلارین تۆرکجه باشارمایانلارا تاپشیریلماسی ساییلیر.

## ایران کیتابخانالاریندا تۆرکجه الیازمالارین سایی
ایران کیتابخانالاریندا ساخلانیلان تۆرکجه اَلیازمالارین سایی ۵۰۰۰ اَلیازمادان آرتیق تخمین ائدیلیر. بو اَلیازمالارین بیر بؤلوْمۆ شادی آیدین‌ین یازدیغی *ایران کیتابخانالاری تۆرکجه یازمالار کاتالوْغو*ندا تانیتدیریلمیش. بیر بؤلوْمۆنون ده دئتایلاری یوسف بیگ‌باباپورون یازدیغی، دونیا کیتابخانالاریندا تورکجه یازمالار کاتالوغوندا وئریلمیش.

## ایراندا ساخلانان تۆرکجه ال یازمالارین موضوعلاری
ایراندا ساخلانان تۆرکجه ال یازمالار موضوع اساسیندا بو بؤلوملرده دیرلر:
:# ایسلام
:# عیرفانلا فلسفه
:# ادبیات
:# تاریخ ایله جوغرافی
:# طب
:#نوجوم

## ائشیگه باغلانتی
*تۆرکیه بؤیوک ملّت مجلیسی، کیتابخانا و آرشیو باخانلیغی
*ایران مجلیس کیتابخاناسینین دیجیتال ال یازمالار آرشیوی 
*آستان قدس رضوی کیتابخاناسینین دیجیتال ال یازمالار آرشیوی 
*ایران ملّی کیتابخاناسینین دیجیتال ال یازمالار آرشیوی 

## قایناقلار

بؤلمه:ال‌یازما
اوانجلیسم

**اوانجلیسم** یوخسا **اوناجلیک**  پروتستان مسیحیتلیکدن بیر مسلکدیر. بو مسلک 19-جی یوز ایلده آمریکادا قورولوب.

## قایناق
http://adyanuniv.com/christianity/1394/02/21/%D8%A7%D9%88%D9%86%D8%AC%D9%84%DB%8C%DA%A9%D8%A7%D9%84%DB%8C%D8%B2%D9%85/ 

بؤلمه:دین
بؤلمه:مسیحیت