open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ایرانین ۱۴۰۴ دی اعتیراضلاری

**ایرانین دی 1404 اعتیراضلاری** ایراندا ۷ دی ۱۴۰۴-دن باشلایان اعتصابلار و اعتیراضلارا دئییلیر. بو اعتیراضلار دی آیی‌نین ۷-جی گونونده تهران بازاریندان اعتصاب ائدن بازاریلرین خیابانلارا گلمه‌سی و پول بیریمی‌نین نوساناتینا اعتراض ائتمه‌سیندن باشلاندی و نئچه گون عرضینده ایرانین باشقا شهرلرینه ده یاییلدی و سایی باخیمیندان ۱۳۵۷-جی ایلدن سونراکی ان بؤیوک اعتیراضلارا بدل اولدو. دی آیی‌نین ۷–جی گونونده آمریکا دولاری‌نین قیمتی ۱٬۴۴۰٬۰۰۰ ریال قیمتینه چاتدی و ایران ریالی سون ایللرده ان آشاغی قیمتینه دوشدو، پول قیمت نوساناتی مالی جهتدن ان آغیر ضربه‌نی بازاردا آلیش وئریش ائدن کسبه‌لره وورور و بو ندنله تهران بازاریلری ان آغیر مالی ضرر زیانلاری تجروبه ائتدیلر. بو ندنلره گؤره بازاریلر ایلک اولاراق اعتیصاب و سونراسی دا اعتیراضلاری باشلاتدیلار و آز زاماندا اعتیراضلار ایرانین باشقا شهرلرینه ده چاتدی.

## یادداشتلار

## قایناقلار

بؤلمه:علی خامنه‌ای
بؤلمه:ایسلامی اینقیلاب قوروجولار اوردوسو
بؤلمه:ایرانین تاریخی
بؤلمه:ایران ایقتیصادی
بؤلمه:ایران‌دا باش وئرمیش اعتیراض‌لار
آرکیتالیتروس سیلواتی

عۆمومیتله **آرکیتالیتروس سیلواتی** ، چمن مئیقوسو و یا یئربیتی کیمی تانؽنان چیمرلیک بیتلرین نوْوعو، قۇم بیتلری فصیلسینه عائید عالی سرطانلردندیر . ایلک دفعه ۱۸۷۹-جی ایلده ویلیام ای‌آیتجسون هاسول طرفیندن آرکیتالیتروس سیلواتیوس کیمی تصویر ائدیلمیشدیر.

## قایناقلار
قۇم بیتلری

**قۇم بیتلری** یان اۆزنلر عائله‌سیدیر. قۇرودا یاشایان نوْولره چوْخ واخت قۇرو بیتلری، چیمرلیکده یاشایانلارا ایسه قۇم بیتلری و یا قۇم بیره‌لری دئییلیر. اما قۇم بیره‌سی آدؽ یانلؽشدیر، چۆنکی بۇ قوم بیتلری سیفوْناپتئرانلار (اصل بیره‌لر) دئییل، اینسانلارؽ دیشلمیر و یالنؽز قۇملو چیمرلیکلرله محدودلاشمؽر.دنیز یان اۆزنلر تئز-تئز ساحیل خطینه یۇیولور، اما قۇرودوقدان سوْنرا تئز اؤلورلر. قۇم بیتلری اۇزون مۆدت سۇدان قؽراقدا یاشایا بیلمه‌لری ایله فرقلنیر؛ بعضی  گۆنئی یاریم کوره سی نوْولاری تامامیله قۇرودا یاشایؽر.

## بونلارا دا باخ
*پلاتورچستیا

## قایناقلار
چوخ قابؽقلیلار

**چوخ قابؽقلیلار** کلادؽندا  ان چوخ اۆست صینیف قابؽقلیلاردا تشکیل ائدیر. خرچنگلر، لابسترلر، تیکانچنقالؽلار،میقولار، وفاوسیاسالار ، مئیرم قوردولار ،کۆرک ایاقلیلارا شامیل اولونور.

## قایناقلار
آغ قانادلی آریقوشی

**آغ قانادلؽ آریقوشی** (Melaniparus leucomelas) آریقۇشلار  فصیلسینه عائید اوْلان قۇشدور. اوْ، هابله تۆند گؤزلو آریقوشی و یا قوزئی قارا آریقوشی کیمی‌ده تانؽنیر. بو نوْوع  ایلک دفعه ۱۸۴۰-جؽ ایلده ادوارد رۆپئل طرفیندن تصویر ائدیلمیشدیر.

## قایناقلار
گۆنی قره آریقوشی

**گۆنئی قره آریقوشی** یوخسا **قره آریقوشی** (لات:Melaniparus leucomelas) آریقۇشلار  فصیلسینه عائید اوْلان قۇشدور. بۇ نوع جنوبی آفریقاداکؽ مئشه‌لیک یاشایؽش یئرلرینه دوْغمادیر و اۆچ آلت نوْوعو وار.

## قایناقلار
ایکیو سان

**ایکیو سان** توئی انیمئیشن طرفیندن ایستئحصال اولونموش و زئن بودیست راهیبی ایکی یۇ-نین آنکوکو-جی معبدینده قالدؽغی دؤورده قیده آلؽنمیش ائرکن حیاتؽنا اساسلانان تاریخی-کوْمئدیا آنیمه سریالؽدیر.

## قایناقلار
کارپ آریقوشی

کارپ آریقوشی یوخسا (لات:Melaniparus carpi ) آریقۇشلار  فصیلسینه عائید اوْلان قۇشدور. بعضی مۆلیفلر اوْنو گۆنی قره آریقوشی آلت نوْوع حئساب ائدیرلر. نامیبیا ساوانا مئشلرینده و جنوبی آنقولا موپان مئشلرینده یاشؽیر.

آدؽ اولمپیک دنیزچیسی و اوْرنیتولوژیست برئند کارپؽن (۱۹۰۱-۱۹۶۶) خاطیره‌سینه حصر اوْلونوب.
بۇ جینس اوللر آریقوش جینسینده‌کی چوْخسایلی نوْولردن بیری ایدی، لاکین ۲۰۱۳-جۆ ایلده درج ائدیلن مولکولار فیلوْژئنتیک آنالیز یئنی جینسین عۆضولرینین فرقلی بیر قروه عمله گتیردییینی گؤستردیکدن سوْنرا قره آریقوشیا کؤچورولوب.

## قایناقلار
آغ قارؽن آریقوشی

آغ قارؽن آریقوشی (لات:Melaniparus albiventris ) آریقۇشلار  فصیلسینه عائید اوْلان قۇشدور.کامرون، کنیا، نیجریه ، جنوبی سودان، تانزانیا و اوقاندادا یاشؽیر. طبیعی یاشایؽش یئرلری سۇبتروپیک و یا تروْپیک قۇرو مئشه‌لر و سۇبتروپیک و یا تروْپیک نملی داغ مئشه‌لریدیر.
بۇ جینس اوللر آریقوش جینسینه داخیل اوْلان چوْخسایلی نوْولردن بیری ایدی، آما ۲۰۱۳-جۆ ایلده درج ائدیلن مولکولار فیلوژئنتیک آنالیز یئنی جینسین عۆضولرینین فرقلی بیر قروه عمله گتیردییینی گؤستردیکدن سوْنرا قره آریقوشیا جینسینه کؤچورولدو.

## قایناقلار
آغ بئل آریقوشی

آغ بئل آریقوشی (لات:Melaniparus carpi ) آریقۇشلار  فصیلسینه عائید اوْلان قۇشدور. اریتره و اتیوپی ده یاشؽیرلر. طبیعی یاشایؽش یئری قوزئی مئشه‌لریدیر.

بۇ جینس اوللر آریقوش جینسینده‌کی چوْخسایلی نووعلاردان بیری ایدی، آما ۲۰۱۳-جۆ ایلده درج ائدیلن مولکولار فیلوژنئتیک آنالیز یئنی جینسین عۆضولرینین فرقلی بیر قروپ عمله گتیردیینی گؤستردیکدن سوْنرا قره آریقوشی کؤچورولدو.

## قایناقلار
ائوهیپپوس

**ائوهیپپوس** دؽرناقلیلارین و آت کیمیلر عائله سینن نسلی کسیلمیش بیر جینسیدیر. یئگانه نوْوعئ. آنگۇستیدئنسدیر کی، اۇزون مۆدت هیراجوْتئریوم نوْوع حئساب اوْلونوردو (ایندی جیدّی شکیلده ائقۇیدائه دئییل، Palaeotheriidae عۆضوو کیمی مۆعین ائدیلیر). اوْنون قالؽقلاری شومالی آمریکادا آشکار ائدیلمیش و ائرکن ائوْسئن دؤورونه عائیددیر.

## بونلارا دا باخ
*اوروپات
*اورتاآت
*پلیوآتی
*بؤیوک آت

## قایناقلار
اوروپات

**اوروپات** ، ائکووید دؽرناقلیلارین نسلی کسیلمیش بیر جینسیدیر. اوْنون نوْوعلاری اۇزون مۆدت پروْپالائوتئریوم و لوْپهیوتئریومون بیر حیصّه‌سی حئساب ائدیلمیشدیر. ۲۰۱۵-جی ایلده حامیله بیر نؽمونه تصویر ائدیلمیشدیر.

## قایناقلار
پلاتورچستیا

**پلاتورچستیا** بیر جینس قۇم بیتلریندن سایؽنیر. و آلتداکی نوْوْعلارا شامیل اولور:

**[[Platorchestia ashmoleorum]]* Stock, 1996
**[[Platorchestia bousfieldi]]* Hou & Li, 2003
**[[Platorchestia chathamensis]]* Bousfield, 1982
**[[Platorchestia crassicornis]]* (Costa, 1867)
**[[Platorchestia dispar]]* (Dana, 1852)
**[[Platorchestia humicola]]* (Martens, 1868)
**[[Platorchestia japonica]]* (Tattersall, 1922)
**[[Platorchestia joi]]* Stock & Biernbaum, 1994
**[[Platorchestia kaalensis]]* (J. L. Barnard, 1955)
**[[Platorchestia lanipo]]* Richardson, 1991
**[[Platorchestia monodi]]* Stock, 1996
**[[Platorchestia munmui]]* Jo, 1988
**[[Platorchestia pachypus]]* (Derzhavin, 1937)
**[[Platorchestia pacifica]]* Miyamoto & Morino, 2004
**[[Platorchestia paraplatensis]]* Serejo & Lowry, 2008
**[[Platorchestia pickeringi]]* (Dana, 1853)
**[[Platorchestia platensis]]* (Krøyer, 1845)
**[[Platorchestia zachsi]]* (Derzhavin, 1937)

## قایناقلار
گیلزان

گیلزان و یا گیلزان کراللؽغی، همچینین گیلزانۇ کیمی‌ده تانؽنیر، قدیم اورتا شرقده و اورمو گؤلونون باتیسیندا، آشور و اورارتو کیمی قدیم بؤیوک دؤلتلر آراسؽندا یئرلشن سوْن برونز و ائرکن دمیر دؤورونه عائید بیر کراللؽق ایدی.گیلزانلارؽن تاریخی حقؽنده چوخ معلۇمات یوْخدور، گیلزان اساساً آشوریلر و اۇرارتو منبعلریندن معلۇمدور.

## گئچمیشی

گیلزان ایلک دفعه تاریخی قیدلرده  ۹-جی عصرده اوْرتایا چؽخیر. اولجه مۆستقیل بیر کراللؽق کیمی گؤرونور و سوْندا اورارتو کراللؽغینین بیر حیصّه‌سینه چئوریلمزدن اول مۇختارییتینی قوْرویوب ساخلایؽردی. ۹-جی عصرین اوْرتالاریندا  اوچونجو سالمانسر ایمپئریاسؽنی گئنیشلندیردیکجه گیلزان فتح ائدیلدی و نئوْ-آشوری ایمپئریاسؽنین واسال دؤلتینه چئوریلدی. زامانلا اوْنون آشۇر نظارتینه اینتئقراسییاسؽ درینلشدی و   ۸-جی عصرین سوْنلاریندا  ایکینجی سارقون حاکیمییتی آلتؽندا ایمپئریایا تامامیله داخیل اوْلدو. بۇ دؤوردن سوْنرا گیلزانؽن اؤزو تاریخی قیدلردن سیلینیر. گیلزان اراضیسی ۷-جی عصرین سوْنلاریندا ماد ایمپریاسؽ طرفیندن آشور و اورارتو ایله بیرلیکده فتح ائدیلدییی.

## قایناقلار
پالئوتریدئا

پالئوتریدئا ، اوروپادا مسکۇنلاشمیش اوتاران منشألی مملیلرین نسلی کسیلمیش بیر عائله‌سیدیر. آسییادا دا داها آز سایدا قالؽقلار وار، ائوسئنین اوْرتالارین‌دان ائرکن اوْلیقوسئن دوره سینه قدر. اوْنلار، یاشایان ائقویدائه عائله‌سی (زئبرالار، آتلار و ائشکلر دا داخیل اوْلماقلا) ایله بیرلیکده آت کیمیلر تسنیف ائدیلیرلر.

## اکولوژی
عائله‌نین ایلک عۆضولرینین میوه-یینلر ، داها سوْنرا ایسه داها بؤیوک عۆضولرینین پوتاباشی-یینلر اوْلدوغو ائحتیمال ائدیلیر.
## قایناقلار
اورتاآت

**اورتاآت** ائرکن آتلارؽن نسلی کسیلمیش بیر جینسیدیر. ۳۷-۳۲ میلیون ایل اول ائرکن اوْلیقوسئن دؤورونده یاشامؽشدیر.  بیر چوخ فوسیل آت کیمی، اورتاآت دا شومالی آمریکا دا گئنیش یایؽلمیشدی. چیین هۆندورلویونون ۶۰ سم اوْلدوغو تخمین ائدیلیر.

## آناتومیسی

اورتاآت سلفی ائوهیپپوسدان داها اۇزون آیاقلارؽ وار ایدی و تخمینا ۶۰ سم بوْیوندا ایدی. بۇ آت تکامۆل قیدلریندکی ایلک تام اۆچقاتلی آتدؽر، اۆچونجو بارماغؽ بیرینجی و ایکینجی بارماقلارؽن‌دان داها اۇزون و داها بؤیوکدور؛ اورتاآت بۇ مرحله‌ده دؽرناق اینکیشاف ائتدیرممیشدی، عکسینه، هیراکودئریوم و داغات گؤروندویو کیمی هله‌ده یاستؽقلاری وار ایدی. اورتاآت اۆزو اولکی آتلاردان داها اۇزون و داها بؤیوک ایدی. کله‌ده کیچیک بیر اۆز چۇخورو و یا چؤککلیک وار ایدی. گؤزلر داها یۇوارلاق ایدی و هیراکودئریوما نیسبتا داها گئنیش و داها آرخایا دوْغرو یئرلشمیشدی.

اولکی آتلاردان فرقلی اوْلاراق، دیشلری آشاغؽ تاجلؽ ایدی و اؤن دیشلرین آرخاسؽندا تک بیر بوْشلوق وار ایدی، دیش حاضؽردا مۆعاصیر آتؽن دیشلرینین یئرلشدییی یئرده‌. بۇندان علاوه‌، اوْنون داها بیر اۆیودوجو دیشی وار ایدی و جمعی آلتؽ ایدی. اورتاآت اینجه بۇداقلار و میوه‌لرله قیدالانان بیر دیشلی ایدی. بئیین یارؽمکوره‌سی و یا کله بوْشلوغو سلفلرین‌دن چوخ بؤیوک ایدی و بئینی مۆعاصیر آتلارا بنزَییردی.

## بونلارا دا باخ
*مریکهیپوس

## قایناقلار
آنچیتئرینا

آنچیترینا، آت کیمیلرفصیلسینین نسلی کسیلمیش بیر آلت فصیلسیدیر. قروهون بۆتوولوکده پارافیل اوْلدوغو و آتالار یه آپاران مۆختلیف ائرکن قوْللاری تمثیل ائتدییی ایره‌لی سۆرولور (مۆعاصیر زئبرالار، آتلار و ائششکلر داخیلدیر)، باخمایاراق کی، آنچیتئریینی قبیله‌سی موْنوفیل قروهو تمثیل ائدیر. قروه ایلک دفعه شومالی آمریکا تخمینا ۴۰ میلیون ایل اول، ائوْسئنین سوْنلاریندا، سوْنرادان یایؽلاراق ائوْسئنین سوْنوندا، تخمینا ۳۴ میلیوْن ایل اول مۆختلیفلی‌یین زیروه‌سینه چاتمؽش، اوْلیقوسئن دؤورونده ایسه بیر قدر آزالما مۆشاهیده اوْلونموشدور. آنچیتئریینی عۆضولری تخمینا ۱۹ میلیوْن ایل اول، ائرکن میوْسئن دؤورونده بیرینگ بوغازؽنان کؤرپوسوندن کئچه‌رک اوراسیایا یایؽلمیش و سوْنرادان غربه دوْغرو غربی اوروپایا قدر یایؽلمیشدیر. باخمایاراق کی، اوْنلار هئچ واخت آفریقایا چاتمامؽش کیمی گؤرونورلر. آنچیترینا، عینی زاماندا ۱۵ نوْعون ان چوخ مۆختلیفلیینه چاتمؽشدیر. میوْسئنین اوْرتالاریندا، تخمینا ۱۵،۵ میلیون ایل اول، آما بۇنون زیروه‌سین‌دن سوْنرا اوْنلار داواملؽ اوْلاراق آزالماغا باشلادؽلار. آنچیترینا تخمینا ۱۰ میلیون ایل اول شومالی آمریکادا و ۹ میلیوْن ایل اول اوراسیادا میوْسئنین سوْنلاریندا محو اوْلدو. بۇ، شومالی آمریکادان هیپاریونین آتلارؽنین کؤهنه دۆنیایا گلمه‌سین‌دن سوْنرا باش وئردی.

## قایناقلار
آفریقا وحشی ائششکی

آفریقا وحشی ائششکی (Equus africanus) و یا آفریقا وحشی قولانی، آت کیمیلر عائله‌سینین وحشی عۆضوودور. بۇ نووعون بعضا عینی نوْوع عائید ائدیلن ائو ائششکیینین (Equus asinus) اجدادؽ اوْلدوغو دۆشونولور. اوْنلار آفریقا بۇینوزونون صحرالارؽندا و دیگر قۇراق اراضیلرینده، اریتره ، اتیوپی و سومالیده یاشایؽرلار. اوللر قوزئیدن و باتؽدان سۇدان، میصر و لیبیه قدر داها گئنیش اراضییه مالیک ایدی. طبیعتده تخمینا ۵۷۰ سایؽ مؤوجود اوْلماقلا، نسلی کسیلمکده یاخؽن اوْلان نوْوعودور.

## قایناقلار
مریکهیپوس

**مریکهیپوس** یوخسا **گوشیئن آت** ، ۱۵٫۹۷-۵٫۳۳ میلیون ایل اول میوْسئن دؤورونده شومالی آمریکا یا ائندئمیک اوْلان آت کیمیلر عائله‌سینین نسلی کسیلمیش پروْتو-آتیدیر. اوْنون هر آیاغؽندا اۆچ بارماق وار ایدی و گوشین ایلک آتدؽر.

## کشف و آدلانماسی

مریکهیپوس نووعونا جوزف لئیدی (۱۸۵۶) آدؽنی وئرمیشدیر. چوخسایلی مۆلیفلر مریکهیپوس اینسیگنیس تیپینی پروتوهیپپوس نووعونا عائید ائتسه‌لر ده، بۇ، نظره آلؽنمامیشدیر. لئیدی (۱۸۵۶) و جارروْلل (۱۹۸۸) طرفیندن آتالار نووعونه، ماکفادئن (۱۹۹۸) و براووْ-کوئواس و فئررۇسقیا-ویللافرانکا (۲۰۰۶) طرفیندن ایسه آتلار نوْوعونا عائید ائدیلمیشدیر. جینسین آدؽ قدیم یۇنانجا "گوشئمک" معناسؽنی وئرن μηρυκασθαι و "آت" معناسؽنی وئرن ἵππος (هíپپوْس) سؤزلرین‌دن گلیر، آما مؤوجود دلیللر مریکهیپوس گوشئمقینی دسته‌کلمیر.

## آناتومیسی

مریکهیپوس سۆرو حالؽندا یاشایؽردی. تخمینا ۱۰۰ سم  اۇجالؽقی ایدی  و اوْ دؤورده مؤوجود اوْلان ان اوجا آت ایدی. آغزؽ بۇ گۆنه قدر آتلارا بنزر آیری حیوانلاردان داها اۇزون، داها درین چنه و گؤزلری داها گئنیش ایدی. بئینی‌ده داها بؤیوک ایدی، بۇ دا اوْنو داها عاغیللؽ و داها چئویک ائدیردی. مریکهیپوس بۇگونکو آتلارؽن فرقلی باش فوْرماسینا مالیک ایلک آت ایدی.

## قایناقلار
پلیوآتی

پلیوآتی (قدیم یۇنانجا πλείων (پلئíوْن)، "داها چوْخ" و ἵππος (هíپپوْس)، "آت" معناسؽنی وئریر)  آت عائله‌سی اوْلان آت کیمیلر نین نسلی کسیلمیش بیر جینسیدیر. پلیوآتی تخمینا ۱۵ میلیوْن ایل اول، اوْرتا میوْسئنده یارانمؽشدیر. پلیوآتؽن اۇزون و اینجه اطرافلارؽ سۆرعتلی ایاقلؽ چؤل حیوانؽنی گؤستریر. بعضی نۆمونه‌لرین هر آیاغؽندا بیر بارماق اوْلسا دا، آیریلارین اۆچ بارماغؽ وار (اساس بارماق و ایکی عمله اوْلمایان یان بارماق)

## قایناقلار
درویشعلی بهروان اینانلی

**درویشعلی بهروان اینانلی** و یاخود **درویش‌خان اینانلی** قزوین اوستانی‌نین بوئین‌زهرا بؤلگه‌سیندن اولان چاغداش تورک شاعیر. او شعیرلرینی آذربایجان تورکجه‌سینده قوشموشدور.

## یاشاییشی
درویشعلی بهروان اینانلی ۱۹۳۴-جو ایلده قزوین اوستانی‌نین بوئین‌زهرا بؤلگه‌سی‌نین خورم‌آباد کندینده دوغولدو. بو کند اینانلی بویونون زاهرا ماحالیندا واخت‌ایله یاشادیغی کندلردن بیری اولاراق؛ حاضیردا موجود دئییل (خارابالیق‌لاری قالیر). اونون آتاسی یاورخان آدی ایله ده تانینان فیض‌الله خان قزوین بؤلگه‌سینده اینانلی بویونون تانینمیش خان‌لاریندان بیریسی ایدی. اونون آتاسی اینانلی بویونون موختلیف اویماق‌لاری آراسیندا سایغی‌دَیَر بیر شخص اولاراق تانیناراق؛ وارلی عائیله‌دن ایدی. درویشعلی آتا و آناسینین دونیالارینی دَییشدیک‌دن سونرا تهران کؤچور و اورادا دمیریولو ایشچیسی اولاراق چالیشیر. آنجاق اؤز آتا آنا یوردونو اونوتمور. اونون شعیرلری اساساً دینی، دونیوی، اؤیود و عیبرت ایچَریکلی‌دیر. درویشعلی بهروان اؤز شعیرلرینده شیعه امام‌لارینین وصفی، دونیانین وفاسیزلیغی و فانی اولدوغو، دونیا اینسان‌لارینین عدالت‌سیز اولدوغو، وارلی‌لارین یوخسول‌لاری گؤزه آلمادان خوش کئچیردیگی کیمی موضوع‌لارا دَیینه‌ره‌ک؛ هامینین بیر گون اؤله‌جگینی خاطیرلادیر. ائله بونون اوزوندن ده او اؤز شعیرلرینده وارلی و گوجلو اولانلاری یوخسول و گوجسوز اولان‌لارا کؤمک ائتمگه چاغیریر. او ۲۰۲۲-جی ایلین آوقوست آیینین ۱۲-جی گونونده وفات ائتمیشدیر.

## اثرلر
* آنایوردوم بوئین‌زهرا 
* اینانلی دیوانی
* ائل گؤروشو
* آتا یاور
* پناهعلی و آسیه
* سؤنمز ائل‌لرین اوجاغی
* هر شاعیر شهریار اولماز
* یاشا کندیم

## گؤرونتولر
درویشعلی بهروان اینانلی طرفیندن یاییملانیش بیر نئچه کیتاب:

آنایوردوم بوئین‌زهرا.jpg|آنایوردوم بوئین‌زهرا 
سؤنمز ائل‌لرین اوجاغی.jpg|سؤنمز ائل‌لرین اوجاغی 
یاشا کندیم.jpg|یاشا کندیم 
پناه‌علی و آسیه حکایه‌سی.jpg|پناه‌علی و آسیه حکایه‌سی 


## قایناق‌لار

بؤلمه:قزوینلی شاعیرلر
ایستی قانلی حیوانلار

**ایستی قانلؽ حیوانلار** ، بدنلری اطراف مۆحیطدن داها یۆکسک حرارتی ساخلایان حیوان نوْولرینه عائید بیر تئرمیندیر. خۆصوصیله‌، حرارت بیرلشیمی نوْوعلار (قۇشلار و ممه‌لیلر داخیل اوْلماقلا) مئتابوْلیک پروْسه‌سلری تنظیملمکله ثابیت بدن ایستیلییینی ساخلایؽر. دیگر نوْولرده مۆختلیف درجه حرارت ایارلاما وار.

حیوانلار طرفیندن ایستیفاده ائدیلن حرارت نظارتینین ایکیدن چوْخ دسته لری اوْلدوغوندان، علمی ساحه‌ده ایستی قانلؽ و سوْیوققانلی تئرمینلر کؤهنه‌لمیشدیر.
کمال المولک

کمال المولک کیمی تانؽنان محمد غفاری کاشانی (۱۲۲۶ - ۱۷ آوقۇست ۱۳۱۹) قاجار وه ائرکن پهلوی دؤورلرینده گؤرکملی و نۆفوذلو ایران رسامؽ ایدی. اوْ، موعاصیر ایران رساملؽغینین آتاسؽ کیمی تانؽنیر. مینیاتۆر رساملؽغینین اولکی سنتلریندن اۇزاقلاشاراق، اوْ، اوروپا آکادئمیک رئالیزمی و ناتۇرالیزم اۆسلوبونو ایران اینجه‌صنعتینده تاسیس ائتمیش و اوروپایا تحصیل صفرلری واسیطه‌سینن غرب تئکنیکلرؽنی ایران پئرسپئکتیوی ایله بیرلشدیرمیشدیر. اۇزون ایللر ناصر الدین شاه‌ؽن سارای رسامؽ اوْلان کمال المک تالار آینه کیمی اۇزونموددتلی اثرلر یاراتمؽش و داها سوْنرا تصویری صنعتلر مکتبینی قۇروب مۆعاصیر ایران ویزۇال صنعتینین گئدیشاتؽنی دَییشدیرن بؤیوک صنعت‌کارلار نسلینی یئتیشدیرمیشدیر.

## قایناقلار
آراداقالدی

**آراداقالدی** ، ایکی رقیب تیم اوْیونچولارینین توْپ آتماغا و رقیبلرینه ضربه ائندیرمه‌یه چالؽشدیقلاری، عینی زاماندا اؤزلرینه دَیممه‌سی اۆچون چالؽشدیقلاری ایدمان نووعودور. هر تیمین مقصدی رقیب تیمه بۆتون عۆضولرینی آتؽلان توْپلارلا وۇرماق ، رقیبین آتدؽغی توپو تۇتماق و یا رقیبی میداندان چؽخماق کیمی قایدا پوْزونتوسونا تحریک ائتمکله آرادان قالدؽرماقدیر.

## اوْیون قایدالارؽ

عومومیتله، اوْیون میدانؽنین اؤلچولرینین اوْیونچولارین یاشؽنا مۆتناسیب اوْلماسی داها یاخشؽدیر.

اویونون بیرپارا قایدالارؽ:

اگر بۆتون اوْرتا اوْیونچولار میداندا اولسالار، تۇتولان هر توْپ توتولمایا بیر بول حئسابلانؽر ، و بیر دافا ایخراجؽن قاباغؽن آلر.

توْپ یئره دَیدیکدن سوْنرا تۇتولماسی اوْیونچونون اوْیوندان کنارلاشدؽریلماسینا سبب اوْلور.

عادتا، اوْیون میدانؽنین اطرافؽندا و توپو آتانلارؽن اطرافؽندا ختلر قوْیولور. اگر آتؽجی اؤز خطینین قاباغؽندادیرسا و توْپلا کیمیسه وۇرورسا، اوْنون آتؽشلاری قبۇل ائدیلمیر. اگر اوْرتا اوْیونچولار اوْیون میدانؽنین خطیندن چؽخسالار، اوْنلار اۆچون قوْل وۇرولانا قدر - کیمسه توْپو هاوادا تۇتوب اوْیونا داخیل ائدنه قدر - و یا بیر نفر قالؽب اوْن آتؽش تاماملایانا قدر اوْیوندان قوْولورلار. اگر توْپ یئره دَییرسه و سوْنرا اوْرتاداکی شخصه دَییرسه‌، بۇ سایؽلمیر.

## قایناقلار
کلئیستنس

**کلئیستنس** یادا کیلیستنس (اسکی یونان دیلی:Κλεισθένης)( 5-6 یوز ایل میلاددان قاباق) اسکی آتن‌ده سیاستچی و ایصلاحچی ایدی.بیر نوع مشروطه‌چی لیق (constitution) یاراتدی. سولون ایصلاحی یا سولون مشروطه‌لیغی ضعیف اولدو و کلئیستنس بیر نئچه ایصلاحات حاکمیتده یاراتدی و اشراف و باشچیلارین الین بعضی ایشلردن کسدی و ائللری حاکمیتده داخیل ائتدی.آتئیک بؤلومونده ائل ایشلرین قوللاندیردی و جماعتی حاکمیتده قوجولو ائدیب و دؤولتلی و اشراف طبقه‌سین کنارا چکدی و ایشلری ائللره وئردی.بو ایصلاحدا آتنی دموکراسی گوجلندی و قالارلی اولدو.

## یاشایش
آلکمئونید ائلیندن و آتن شهرینده یاشیردی و ۵۰۷جی ایل میلاددان قاباق ایصلاحات یاراتدی و دموکراسی تشکیلاتین ائللرین و جماعتین منفعتینه ائتدی و اشراف و باشچیلاری حاکمیتدن سالدی.

## قایناق

بؤلمه: آتن 
بؤلمه: سیاست
بؤلمه: یونان تاریخی
بؤلمه: هلنیسم
دونکئروۇرت

**دونکئروۇرت اوتوموبیل** ،(هولندیجه :Donkervoort Automobielen B.V.) هولندین لیلیستاد شهرینده یئرلشن ال ایستئحصالؽ و چوخ یۆنگول ایدمان اوتوموبیللری ایستئحصالچؽسیدیر. اوتوموبیل برئندی ۱۹۷۸-جی ایلده یوپ دونکئروۇرت طرفیندن قورولوپ. ۱۹۹۶-جؽ ایلده دونکئروۇرتون فورد موتورلاری آئودی مۆحریکلری ایله عوض اوْلوندو. دونکئروۇرت-اون شۆعاری - "گۆذشته گئتمه‌یین" - ABS (قوفل قارشی سیستئمی)، ائلئکترون ستابیلیزاسییا برنامه سی(ESP) و یا فرمان گۆجلندیریجیسی کیمی هئچ بیر ائلئکتروْن کؤمکچی اوْلمادان سۆروجولوک دئمکدیر.

## گئچمیشی
شیرکت تینهوئنده‌، یوپ دونکئروۇرتون اوْ واختکؽ ائوینین آرخاسؽنداکی کیچیک بیر سوله‌ده تاسیس ائدیلیب. ایلک دانکروْورتلار بۇرادا دۆزلیب. بیر نئچه ایل سوْنرا دونکئروۇرت لوسدرئختده داها بؤیوک بیر یئره کؤچدو. ۲۰۰۰-جی ایلده شیرکت لیلیستاددا آ۶ یولوندا بوْیونجا گؤرکملی بیر یئره کؤچدو. بۇ بؤیوک اوْبیئکت بؤیوک بیر ایستئحصال زالؽ و سرگی سالوْنو اۆچون یئر تامین ائدیر.
۱۹۹۹-جۇ ایله قدر بۆتون دونکئروۇرت موْدئللری فورد موتورلارینان ایستیفاده ائدیردی. ۱۹۹۹-جۇ ایلدن آئودی ایله امکداشلؽق مۆقاویله‌سی سایه‌سینده سوْنراکی بۆتون موْدئللر آئودی مورتورلارنان ایله تجهیز اوْلونوب.

## اوتوموبیللری

## قایناقلار
فرقوسن تی ای۲۰

فرقوسن تی ای۲۰، هری فرگسون طرفیندن حاضؽرلانمیش کند تیراختور. ان اۇغورلو دیزاینؽ ۱۹۴۶-جؽ ایلدن ۱۹۵۶-جؽ ایله قدر ایستئحصال ائدیلمیش و عۆمومیتله بالا بوْز فرقیئه کیمی تانؽنیردی. یۆنگول چکیسی، کیچیک اؤلچوسو، مانور قابیلییتی و چوْخ یؤنلولویو ایله فرقله‌نن بۇ تیراختور دیزاینؽندا بؤیوک بیر ایرلیلَییش علامتی اوْلدو. تی ای۲۰، هری فرقۇسن-اون هیدراولیک اۆچ نؤقطه‌لی باغلاما سیستئمینین ایختراع سؽنی دۆنیادا پوْپولیارلاشدیردی و سیستئم تئز بیر زاماندا بۆتون مارکا و اؤلچولرده تیراختورلار اۆچون بین الخلق ایستاندارتا چئوریلدی و بۇ گۆنه قدر قالؽب. تیراختور گئنیش یایؽلمیش مکانیزه کند تصرۆفاتینین تطبیقینده بؤیوک روْل اوْینادی. دۆنیانین بیر چوْخ یئرینده تی ای۲۰، اوْرتا فئرمئر اۆچون الوئریشلی اوْلان ایلک تیراختور ایدی و آت و ال امه‌یینی عوض ائتمک اۆچون کیفایت قدر کیچیک و یۆنگول ایدی. بیر چوْخ تی ای۲۰ اکینچیلیکده و دیگر ایشلرده مۆنتظم اوْلان ایستیفاده اوْلونور و موْدئل بۇ گۆن‌ده کلئکسیونچیلارا اۆچون مشهۇر کوْلکسیون اشیاسؽدیر.

## گئچمیشی
مۆحاریبه ایللرینده فرقوسن دیزاین قروهۇ هم تیراختور ، هم‌ده آلتلر اۆچون بیر چوْخ تکمیللشدیرمه‌لر حاضؽرلادی و بیرلشمیش شاهلؽقا ایستئحصال اۆچون تدبیرلر گؤرمه‌یه باشلادؽ. ۱۹۳۸-جی ایلده فورد ایله باغلانان مۆقاویله‌یه اساساً، ائسئکسده‌کی داگئنهامداکؽ فوْرد زاووْدوندا ایستئحصال نظرده تۇتولوردو، آما بؤیوک بریتانییانؽن فوْرد شیرکتی بۇنو ائتمکدن ایمتینا ائتدی.

## قایناقلار
کشاورز بؤلومو

**کشاورز بؤلومو** غربی آذربایجان اوستانی نین سایین‌قالا بؤلگه‌سینده بیر بؤلومدور. بو بؤلومون مرکزی، کشاورز شهریدیر.

## قایناقلار
تک بوینوز

**تک بوینوز** یادا بوینوزلی آت . یونیکورن (لاتین دیلی . Unicornis,  'تک و cornis 'بوینوز')افسانه و قوشما بیر حئیوان نوعودور. آندیندا یا گؤزلری‌نین آراسیندا بیر بوینوزو واردی و آت کیمی دؤرد ایاقلی حئوانا بئنز بیر قوشما حئیواندیر.
یونیکورن آذربایجان افسانه‌لرینده تعریف اولوب و اوروپادا اسکی ناغیللاردا و افسانه لرده گؤروشور.

یونیکورن بعضا ایکی قاناد صاحیبی دیر و اوچا بیلر. یونیکورن یا تک بوینوز قیزلار و خاتونلارا چوخ محبت ائدر و افسانه ده تکجه خاتونلار یا قیزلار اونا صاحیب اولار و بعضی افسانه‌لرده یونیکورن مریضلره و یارالارا شفا وئریب و توختاخلیق یارادار. 
آغ بؤیاقدا و گوزلری ایشیقلی و بؤیوک و روج کیمی اوچوب و گؤیدن یئره گلیر و بوینوزلاری بویولموش و قیزیل بؤیاقدادیر. سونرا اونون بؤیاقی چونوب و گوموش کیمی اولار و نهایتده آغ رنگه چونئر.

## قایناق

بؤلمه:افسانه‌لر بؤلمه: فولکلور
بؤیوک آت

بویوکـ‌آت ، اوْرتا میوْسئن دؤورونده آمریکا بیرلشمیش ایلاتلرینده گۆنئی حیصّه‌سینده تاپؽلان بؤیوک آنچیتئرینانؽن  آتلارؽنین نسلی کسیلمیش بیر جینسیدیر. حیوان، زامانلا داها چوْخ تؤرمه یۆکسک تاجلؽ آتلارلا اۆست-اوسته دۆشن ان سوْن آلچاق تاجلؽ آتلاردان بیرینی تمثیل ائدیر.

## آناتومیسی
عومومیتله، آلت فصیلده دیگر جینسلره بنزه‌سه ده، بۆیوک آت، ۱-۳ اورتا درمان دیشلری داخیلی کنارؽندا یاخشی مۆعیین ائدیلمیش بیر سلسله‌نین اوْلماسی و بؤیوک، ایره‌لی باخان آلت کسیجی دیشلرین اوْلماسی ایله اۇنیکالدیر. هیپوْهیپپوس کیمی دیگر آنچیتئرینا دیشلرینین کسیجی دیشلرین‌دن فرقلی اولاراق، اوْنلار بؤیوک و یۆکسک تاجلؽ اوْلاردیلار. ایکی نوْوع آراسؽندا، اورتا درمان دیشلرین زامانلا کیچیلمه‌سینه دایر بیر مئیل وار، م. مک کنای-ده اوْنلار مۆتناسیب اوْلاراق داها بؤیوکدور. هم بویوک آت ، هم‌ده هیپوْهیپپوس، اولکی آنچیتئرینامؽن ایله مۆقایسه‌ده کسی‌یین آیرؽلماسی سببین‌دن یۇخاری یاناق دیشلرینده تئزلی‌یینده عۆمومی بیر آرتؽم مئیلی گؤستریر.

## قایناقلار
بعل الذباب

**بعل زبوب** (عیبری دیلی: בַּעַל זְבוּב, Baʿal Zəvûv) (عرب دیلی: بعل الذباب) معناسی:میلچکلر باشچی‌سی یا میلچکلر اربابی 

ایبلیس‌ین بعضا بیر آدی دیر.نصرانیلیکده شیطان تانیماقدا جهنمین بیر شاهزاده سی یادا جهنم باشچی‌سی دیر.

اوقاریت دؤنوشونده بعل باش تانریچا ایدی و بعل زبوب بعضا بعل زبول یازیلیب و معبد باشچی‌سی معنا اولوب. معبد همان بول و بعل باشچی دیر.بعل اَر (شوهر) معنا اولور.عوام دیلینده بعل زبول بعل زبوب یا بعل الذباب (میلچکلر باشچی‌سی) سسلنیب.

بو تانریچا میلچکلری نوخوشلارین اوستوندن اینسانلار اوستونه آپاریب و اینسانلاری نوخشلادیر و بونا گؤره قورخولو شیطان کیمی تانینیب.

## قایناق
فارسیجا ویکی پدیا https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D8%B9%D9%84%E2%80%8C%D8%B2%D8%A8%D9%88%D8%A8

بؤلمه:تانریچالار
رع

**رع** یادا **را** اسکی میصر دؤنوشونده گونش تانریچاسی ایدی.رع بیر اینسان کیمی سایین باشلی هئیکلدیر.باشیندا بیر ایشیقلی گیرده اؤلکر(تاج) یا پاپاق واردیر.

25 یوز ایللر میلاددان قاباق ایللر میصرده ان بؤیوک تانریچا سایلدی و رع همان ارباب یا اَر(شوهر) معنا اولوب.رع الینده عنخ (یاشایش آچاری) واردیر. میصرده رع همان یارادان تانریچا اینانیلمیشدیر.
 
فرعون همان (ف- رع - ون) رع اوغلو دیر و رع اوغلو بوتون شاهلیغیندا رع اوچون ایبلیسلیک(اوبلیسک) و هیرم قوشوردو.

## قایناق
https://en.wikipedia.org/wiki/Ra

بؤلمه: تانریچالار بؤلمه: میصر تاریخی
ایبلیسلیک

**ایبلیس‌لیک** یاا ایبلیس‌لیق (اینگیلیس دیلی: Obelisk) (یونان دیلی: اُوِلیکوس ὀβελίσκος یادا اُوِلوس ὀβελός، یانی اییرنه یا اوجوبیز سوتون)

دؤرد بیجاق بیر اوجا داش اوجو بیز پایادیر.اؤزون هیرم شکلینده قورولار. 

بو هیرم شکیلینده گونشدن بیر ایشیق دالغاسی‌نین آچیلیش ساحه‌سی داشدان قورولار یانی گونش ایشیقی‌نین داشا دؤنموشودور.اسکی چاغدا تک بیر داشدان قورولاردیر هابئله سون ایللر نئچه داشدان بیر اوجا هیرم قورولوب.

## اؤلکه‌لر
میصر، یونان ، آشور ، آکسوم ، روم اؤلکه لرینده
ایتدیشلیلر

**ایت دیشلیلر** یوخسا **سینودونتیا** (قدیم یۇنانجا κύων (kúōn) "ایت" و  (odoús) "دیش" سؤزلرین‌دن) ایلک دفعه سوْن پئرم دؤورونده (تخمینا ۲۶۰ میلیوْن ایل اول) اوْرتایا چؽخان و پئرم-تریاس نسلی کسیلدیکدن سوْنرا گئنیش شکیلده مۆختلیفلشن ائۇتئریودونت تئراپییالارؽنین بیر قروهوْدور. ممه‌لیلر، اوْنلارین نسلی کسیلمیش اجدادلارؽ و یاخؽن قوْهوملاری (ماممالیافوْرمئس) کیمی، سوْن تریاس دؤورونده اینکیشاف ائتمیش پروْباینوقنات سینوْدونتلاریندان تکامۆل کئچیرمیش سینوْدونتلاردیر.

## قایناقلار
اۆچونجو کیخسرو

**اۆچونجو کیخسرو** و یا **اۆچونجو غیاث‌الدین کیخسرو** (د. ۱۲۵۹، آنادولو سلجوقلو دؤولتی - اؤ. ۱۲۸۴، قونیه، آنادولو سلجوقلو دؤولتی)، آنادولو سلجوقلو دؤولتی‌نین ۱۵-جی سولطانی دیر.
## قایناقلار

بؤلمه:شاهلار
بؤلمه:روم سولطانلاری
ایکینجی علاءالدین کیقباد

**ایکینجی علاءالدین کیقباد** (د. ۱۲۳۹، آنادولو سلجوقلو دؤولتی - اؤ. ۱۲۵۴، پاسینلر، آنادولو سلجوقلو دؤولتی)، آنادولو سلجوقلو دؤولتی‌نین ۱۴-جو سولطانی دیر. *ایکینجی علاءالدین کیقباد*، اۆچلو ایقتیدار دؤنمینده قارداشلاری، ایکینجی کیکاووس و دؤردونجو قیلینج آرسلان ایله بیرلیکده اوْرتاق سولطان اوْلاراق وظیفه یاپمیشدیر.

## قایناقلار

بؤلمه:شاهلار
بؤلمه:روم سولطانلاری
طبیعت‌ده نسلی بیتن‌لر

وحشی حیاتدا نسلی قؽریلان بیر نوع کی (**EW**) سیمگه نن تانؽنیر ، طبیعتین قورونماسی اوچون بین المللی بیرلیک طرفیندن فقط اسارت ساخلانمیش یا تاریخی ساحه سی دن چیخارمیش طبیعی جمعیت دن عبارت اولان بیر نوعدیر. طبقه بندي، موسمييت، گون واختي و حيات دورومو مراعات ائتميش، نوعين تانينميش ياشاديغی يئرلرده کئچيريلن تام آراشديرمالارين طلب اولونماسي دير. بیر نوع EW-ه طبقه بندي اولوندوغو زامان، اونون آشاغی درجه دن آلینماسی اوچون تکجه یول، تکرارین گئدرمه سی دیر.

بوتون EW نوع لاری نادیر دئییل. مثلن بروقمانیا جینسینی گوْسترمک اولار، یئددی جینسیلری بو گئنیش شکیلده بئجریلیر آما هئچ بیرینی وحشی طبیعت ده رصد اولونموییب.

## یئنیدن تانؽدیرما
یئنیدن تانؽدیرما ، نوْوعون قصداً وحشی طبیعته، اسیرلیکدن و یا ساغ قالدؽغی آیری اراضیلردن ، بۇراخیلماسیدیر. بۇنونلا بئله‌، طبیعی یاشایؽش یئرلری برپا اوْلونسا بئله‌، ائو نوْولرینی وحشی طبیعته یئنیدن گتیرمک چتین اوْلا بیلر، چۆنکی والدینلیک دؤورونده والدینلردن اؤلادلارا اؤتورولن ساغ قالما اۆصوللاری ایتیریلمیش اوْلا بیلر. یئرداشینماق کیمی‌ده آدلاندؽریلان یئنیدن تانؽدیرما سَیلری مۆرکبدیر و عۆمومی بیر فساد منبعیی حیوانلارؽن بۇراخیلیش زامانؽ نئجه داورانماسؽدیر. ایقلیم اۇیغونلوغونون دا یئنیدن تانؽدیرما نتیجه‌لرینه تأثیر ائتدییی گؤستریلمیشدیر. بیر چوْخ سَی سایقؽلاری گئچمیش اراضیلره کؤچورسه ده، ایقلیم دَییشیکلیگی اوللر مسکۇنلاشمیش اراضیلرین آرتؽق نوْولار اۆچون اۇیغون اوْلماماسینا سبب اوْلا بیلر.

## قایناقلار
یئرداشینماق

**یئرداشینماق** یادا ** نوْوع داشینماقی **اوْرقانیزمی بیر اراضیدن کؤچورمک و باشقا بیر اراضییه بۇراخماق کیمی اینسان حرکتیدیر. وحشی طبیعتین قوْرونماسی باخؽمیندان، اوْنون مقصدی کؤچورولموش اوْرقانیزمین قوْرونما وضعییتی یاخشؽلاشدیرماق و یا اوْرقانیزمین داخیل اوْلدوغو اکوسیستئمین فۇنکسییاسینی و پروْسه‌سلرینی قورماقدیر.

یئرداشینماقین ایکی اساس مقصدی نوفوسون برپاسؽ و قوْرونماسیدیر. نوفوس برپاسؽ مؤوجود جمعیتلرین گۆجلندیریلمه‌سینی و سایؽسی یوْخا چؽخدیغی اراضیلره یئنیدن گتیریلمه‌سینی احاطه ائدیر. قوْروما تطبیقی تامامیله یئنی اراضیلرده اوْرقانیزملرین سۆروسونه کؤمک ائدیلمه‌سینی و ائکوْسیستئمده بوْش قالان روْلو یئرینه یئتیرمک اۆچون اوْرگانیزملرین یئنی اراضیلره اکوْلوژی جهتدن دَییشدیریلمه‌سینی احاطه ائدیر.
بین الخلق طبیعتی مۆحافیظه بیرلیگی (IUCN) یئرداشیماق لاییحه‌لرینی کاتالوْقلاشدیریر و اوْنلارین دیزاینؽ و ایجراسؽ اۆچون بۆتون دۆنیادا گئنیش تعلیماتلار یارادؽر.

## قایناقلار
بین الخلق طبیعتی مۆحافیظه بیرلیگی

**بین الخلق طبیعت مۆحافیظه بیرلیگی** (IUCN) طبیعتین قوْرونماسی و طبیعی ثروتلرین داواملؽ ایستیفاده‌سی ساحه‌سینده فعالیت گؤسترن بین الخلق تشکیلاتدؽر.
۱۹۴۸-جی ایلده قورولوب ، طبیعی دۆنیانین وضعیتی و اوْنو قوْروماق اۆچون لازؽم اوْلان تدبیرلر اۆزره دۆنیالیق صلاحییته چئوریلمیشدیر. معلۇماتلارین توْپلانماسی و تحلیلی، تحقیقات، ساحه لاییحه‌لری، مۆدافیعه و تحصیلله مشغۇل اوْلور. بۇ اورقانؽن میسسییاسؽ "دۆنیاداکی جمعیتلره طبیعتی قوْروماغا و طبیعی ثروتلردن ایستیفاده‌نین عدالتلی و ائکوْلوژی جهتدن داواملؽ اوْلماسینی تامین ائتمه‌یه تأثیر گؤسترمک، اوْنلاری تشویق ائتمک و کؤمک ائتمکدیر".

## بونلارا دا باخ
*آی‌یو‌سی‌ان  قیرمیزی سیاهه‌سی

## قایناقلار
ولوو اف‌اچ سری

**ولوو اف اچ** یا **اف هاش** ، سوئد شیرکتی ولوو تؽراکس طرفیندن ایستئحصال اوْلونان آغؽر یۆک ماشؽنی سئریاسؽدیر. اولجه ۱۹۹۳-جۆ ایلین سوْنلاریندا اف اچ۱۲ و اف اچ۱۶ کیمی تقدیم ائدیلمیشدیر. اف اچ، مۆحریک حجمینین لیترله ایفاده ائدیلدییی "ایره‌لی اداره‌ئتمه" معناسؽنی وئرن "یۆکسک گیریش" دئمکدیر . اف اچ سئری سی ، دۆنیادا ۴۰۰.۰۰۰-دن چوْخ سایؽ ساتان ان اۇغورلو یۆک ماشؽنی سئریالارؽندان بیریدیر.

## گئچمیشی

۱ سپتامبر ۱۹۹۳-جی ایلده ولوو ، تخمینا ۱۵ ایلدیر ایستئحصالدا اوْلان اف کابوْوئر سئریاسؽنین عوضئدیجیسینی تقدیم ائتدی. ولوو اف-اچ این اینکیشافؽ یئددی ایل چکدی. اۆست ائکسانتریک میلی و ائلئکتروْن بلوْک ائنژئکتوْر تئخنوْلوگیاسی ایله بۆتون یئنی ۱۲ لیترلیک مۆحریکین اینکیشافؽ ولوونو دۆنیانین آپارؽجی مۆحریک دیزاینئرلری سؽراسینا داخیل ائتدی.
اف هاش۱۲ و اف هاش۱۶-نؽن تقدیماتؽ ولوو-نون یئنی دۆنیالیک پروْقرامینین عینی واختدا باشلانغؽجینی قید ائتدی. اف اچ-این و اوْنون یئنی مۆحریکینین بیر ایفاده‌لی مقصدی
یورو ۶ ائمیشئن ایستانداردؽنا اۇیغونلاشماق ایدی. اف اچ-نی تقدیمات زامانؽ رقیبلرین‌دن فرقلندیرن بیر خۆصوصیتین راحتلؽق اوْلدوغونا اینانؽلیر؛ اف اچ مۆحریک گۆجو و تکر دۆزولوشو اۆچون دؤورون استاندارتلارؽنا جاواب وئریردی و هله‌ده قیمتلندیریلن راحتلؽق سویه‌سی ایله بیرلشیردی.
## دیزاین و تئکنولوژیسی
### کابین
اومِئه‌ده ایسّی باتیرلَمیَش سنکلَنمیش یوقسک دارتیلما قابیل پولاد‌دان یاسالان کابین، چکی‌نی آزالدیب نازیک پانللرده و قوتو حصه‌لرده داها قوْوْلو موحکملیک ویرمَه‌یه ایمکان وِردی. 
یئنی FH کابینی داها ئئرو‌دینامیک جَهت‌دن سَمَرالی‌یدی، یاخشیلاشدیریل‌میش ارگونومیکا و اوتوْراقلار کابینین عمومی چکی‌سینی تقریباً ٣٠٪آزالدی.   
هاوا سُوروشمَسینی آزالتماق و یانجاق سمرلِلی‌یینی آرتیردمک اوچون، فورمانین ئئرو‌دینامیک خصوصیتلَرینی یوخلاماق عملیاتی‌یاتی کولَک تونِل‌دَه گئنیش صِناق‌دان کئچدِی.  
کابین داهَه کَشیق شَکِل‌ده ائیلَنمیش اون شووشَیَه، پاز فورمالی یانلارا و گئنیش رادیوس‌لو کؤنجلرده یووَرلَدیلمیش اون پانلَه و آرخا گؤره‌ن گوزگولرَیَه مالیک ایدی.  
بو کابین ان چَتین زضربِه صِناقینا مَاروز قالدی، بورا‌دا دامین اوستونَه ‎١٥‎ تونلوْق ثابت آغیر‌لیق یِرلَشدیریلدی و بیر تونلوْق سارقاچ کابینین آرخا دیوارینا و شووشَه دیرَکلَرینَه وورولدو، صِناقین آخیرون‌دا کابین قابیلَری آچیلابیلمَلِی‌ایدی. 
‎١٩٩٥‎-جی ایل‌ده Volvo FH سریاسی پاسسیو تأهلوکَسیزلیگی داها یاخشی‌لاشدیرماق اۆچون SRS هاوا یاستیغی‌نینان تجهیز ائدیلمیش بیرینجی آغیر یوْک ماشی‌نی اولدو.

## قایناقلار
یئرآلتی

**هیپوژئال** ویا **یئرآلتی** (حرفن "یئرالتؽ"؛ قدیم یۇنانجا ὑπό (hupó) "آلتؽندا" و γῆ (gê) "یئر" سؤزلرین‌دن گؤتورولموشدور) توْرپاق سطحینین آلتؽندا اوْرقانیزمین فعالیتینی تصویر ائدن بیوْلوژی تئرمینلردیر.

## قایناقلار
قیزیل اوردو

فهله و کندلی قیزیل اوردوسو، قؽسالدیلمیش آدؽ ایله قیزیل اوردو آدلاندؽریلان ، روسیه شوروی فدراتیو سوسیالیست جومهوریتی و ۱۹۲۲-جی ایلدن شوروی ایتیفاقؽنین اوْردوسو و هاوا قۆوه‌لری ایدی. اوْردو، ۱۹۱۸-جی ایلین یانوار آیؽندا خالق کوْمیسسارلاری شوراسینین  فرمانؽ ایله روسیه وطنداش مۆحاریبه‌سی زامانؽ یئنی میلتین دۆشمنلرینین حربی قۆوه‌لرینه، خۆصوصا‌ده آغ اوردو کیمی تانؽنان مۆختلیف قروهلارا قارشؽ چؽخماق اۆچون یارادؽلمیشدیر. ۱۹۴۶-جؽ ایلین فوریه آیؽندا (شوروی دنیز قۆوه‌لری ایله یاناشؽ، شوروی سیلاحلؽ قۆوه‌لرینین اساس ترکیب حیصّه‌سینی اؤزونده بیرلشدیرن) قیزیل اوْردو "شوروی اوْردوسو" آدلاندؽریلدی. شوروی ایتیفاقؽنین داغؽلماسیندان سوْنرا اوْ، پوْستسووئت دؤلتلری آراسؽندا بؤلوندو و اساس حیصّه‌سی عۆمومیتله سوْوئت اوْردوسونون واریثی حئساب ائدیلن رۇسییا قۇرو قوْشونلارینا چئوریلدی.

قیزیل اوْردو ایکینجی دۆنیا مۆحاریبه‌سینین اوروپا جیبهه سینده مۆتفیقلرین غلبه‌سینده ان بؤیوک قۇرو قۆوه‌سینی تامین ائتدی و منچوریه یه هۆجومو یاپوْنییانین قید-شرطسیز تسلیم اوْلماسینا کؤمک ائتدی. شرق جبهه‌سیندکی عملیاتلارؽ زامانؽ وئرماخت و سس-لرین مۆحاریبه زامانؽ وئردییی ایتکیلرین ۷۵-۸۰٪-نی تشکیل ائتدی و نتیجه‌ده آلمانییانؽن پایتخاتؽ برلینی اله کئچیردی.
## قایناقلار
قارانلیق آریقوشی

قارانلیق آریقوشی( لات**Melaniparus funereus**) ،آریقۇشلار فصیلسینه عائید قۇش جینسیدیر.

اوْنون وطنی آفریقا تروپیک یاغؽش مئشه‌لریدیر. قارانلؽق قوش اوللر پارۇس جینسینه داخیل اوْلان چوْخسایلی نوْوعلاردان بیری ایدی. ۲۰۱۳-جی ایلده درج ائدیلمیش مولکولار فیلوْژنتیک آنالیزه اساساً، اوْ، دیریلمیش قره آریقوشیا جینسینه کؤچورولموشدور.
بو قوشون آفریقانؽن اوْرتاسیندا نامعلوم سایی اؤلچوسو وار. قارانلؽق آریقوشی ، دیشی و یا ائرکک اوْلماسیندان آسؽلی اوْلاراق، دئمک اوْلار کی، تامامیله قره ، قهوه‌ای و یا بوْز توْنلارلا اولماسی ایله تانؽنیر.نیسبتا کیچیک قۇشدان اوْرتا اؤلچولو قوشا قدردیر؛ جینسین‌دن آسؽلی اوْلاراق ۱۳ ایله ۱۵ سانتی متر آراسؽندا دَییشه بیلر. قؽرمیزی گؤزلری و "دری دی-دی-دی" کیمی سسله‌نن جینگیلتیسی ایله اوْلونور.

## قایناقلار
قیرمیزی قارین

**قیرمیزی قارین** ( لات**Melaniparus rufiventris **) ،آریقۇشلار فصیلسینه عائید قۇش جینسیدیر.

قیرمیزی قارؽن آریقوشلار رسمی اوْلاراق ۱۸۷۷-جی ایلده پورتوقالی زولوقیست خوزه ویسنته باربوسا دۇ بوْکاژ طرفیندن آنقولانین مرکزینده‌کی کاکوندا شهری یاخؽنلیغیندا توْپلانمیش نۆمونه اساسؽندا تصویر ائدیلمیشدیر. اوْ، اوْنو دؤشلرله بیرلیکده پارۇس جینسینه یئرلشدیرمیش و ایکیۆزلو پارۇس رۇفیوئنتریس آدؽنی (Parus rufiventris) یاراتمؽشدیر. خۆصوصی ائپیتئت مۆعاصیر لاتؽنجا "قؽرمیزی قارؽنلی" معناسؽنی وئریر، لاتؽنجا "رۇفوس" "قؽرمیزی" معناسؽنی وئرن ، "وئنتریس" "قارؽن" معناسؽنی وئرن سؤزلردن عیبارتدیر. قؽرمیزی قارؽنلی آریقوشی حاضؽردا ۱۸۵۰-جی ایلده فرانسه لی طبیعتشیناسی شارل لۆسیئن بوْناپارت طرفیندن تقدیم ائدیلن قره آریقوشیا جینسینه داخیل ائدیلمیش ۱۴ قره آریقوشلاردان بیریدیر.

## قایناقلار
آکواریوم

**آکواریوم** سو بیتکیلری و یا حیوانلارؽنین ساخلانؽلدیغی و نۆماییش ائتدیریلدیی ان آزؽ بیر شفاف طرفی اوْلان ایستنیلن اؤلچولو محفظه دیر. بالؽقچیلار بالؽقلاری ، اوْنورغاسیزلاری، سودا-قورودا یاشایانلار ، تؽسباغالار کیمی سۇ سۆروننلرینی و سۇ بیتکیلرینی ساخلاماق اۆچون آکواریۇملاردان ایستیفاده ائدیرلر. انگلیسلی طبیعتشیناسی فیلیپ هنری قوس طرفیندن ایشلدیلن آکواریوم تئرمینی، لاتینجه "سو" معناسؽنی وئرن "آکوا" کؤکونو "علاقه یئری" معناسؽنی وئرن "-آریۇم" شکیلچیسی ایله بیرلشدیریر.

## گئچمیشی
آکواریوم قایناقی ۱۸۵۰-جی ایلده کیمیاچی روبرت وارینقتون طرفیندن تام شکیلده اینکیشاف ائتدیریلمیشدیر. او، قابدا سویا علاوه ائدیلن بیتکیلرین حیوانلارؽن سایؽ چوْخالمادیغی مۆدتجه حیوانلارؽ دسته‌کلمک اۆچون کیفایت قدر اوکسیژن بوراخاجاغینی ایضاح ائتمیشدیر. آکواریۇم دبینه ویکتوْریا دؤورونون اوللرینده اینگلیسده قوْس طرفیندن باشلانؽلمیشدیر. قوْس ۱۸۵۳-جی ایلده لندن وحش پارکیندا ایلک اجتماعی آکواریومو یاراتمؽش و تجهیز ائتمیش، ۱۸۵۴-جی ایلده ایسه ایلک درسلیک اولان "آکواریوم: درین دنیزین مؤعجیزه‌لرینین آچؽلماسی" کیتابؽنی نشر ائتدیرمیشدیر. کیچیک آکواریوملار ائوده هوسکارلار طرفیندن ساخلانؽلیر. بیر چوْخ شهرده بؤیوک اجتماعی آکواریوملار وار. اجتماعی آکواریوملاردا بالؽقلار و آیری سۇ حیوانلارؽ بؤیوک آکواریۇملاردا ساخلانؽلیر. بؤیوک بیر آکواریمدا سۇ سامۇرلاری، دولفینلر، کؤپکبالیقلاری، پینقوینلر، سۇیتیلر، و بالینالار اوْلا بیلر. بیر چوْخ آکواریوم آکواریوملاریندا دا بیتکیلر وار.

## قایناقلار
قیزیل بالیقلار

قؽزیل بالیقلار ، شواوزگج‌لیلر بالؽقلار عائله‌سیدیر، ۱۱ مؤوجود جینسدن و ۲۰۰-دن چوخ نووعدان عیبارت اولان (Salmonoidei)آلت دسته دیر. آلت دسته نین تئکجه مووجود عۆضوودور. فصیلده قؽزیلبالیق (هم آتلانتیک، هم‌ده بؤیوک اوقیانوس نوعلاری)، آلابالؽق (قؽزیل آلا)، چَییرتکه، بوزباش، شیرین سۇ آغبالؽغی، تایمئن و لئنوکس کیمی قوزئی یاریم کوره سۇبارکتیک و سرین مۆلاییم سۇلاریندا یاشایان سویوق سۇ اورتا سوییه‌لی یؽرتیجی بالؽقلار وار. لاتین آدؽ سالمو(Salmo) جینسینین آدؽنا چئوریلن آتلانتیک قؽزیلبالیغی (سالمو سالار) همچینین فصیلنین و سؽرا آدلارؽنین اپونیمیدیر.

سومون بالیقلار(Salmonids) ، سۆموکلوبالیقلار ایچینده نسبەتەن ابتیدایی گؤرونوشلری وار، چاناق اوزگه‌جلەری چوخ آرخادا یئرلشیب، یاغ اوزگه‌جی ایسه بەلین آرخاسینا دوغرو یئرلشیب. اونلارین نازیک بدنلری وار، یووارلاق پول‌چوق‌لاری و چنگەلّی قویروقلاری اوله، آغیزلارین‌ بیر سری ایتی دیشلر وار. هەر نقدر ائن کوچوک سالمون نووعو ۱۳ سانتیمتر اوزونلوقدا اولسا دا، چوخو داها بؤیوکدور و بؤیلاری ۲ متره چاتیر.

## بیرده باخ
*قیزیل‌آلا

## قایناقلار
قیزیل‌بالیق‌کیمیلر

**قیزیل‌بالیق‌کیمیلر** ، مولاییم و قوطب آلتی قوزئی یاریم کوره مخصوص شواوزگج‌لیلر بالیقلار ده‌سته‌سی‌دیر.  ‌ایکی آلت دسته‌دن عیبارت‌دیر: قؽزیل بالیقلار و دورنابالیقکیمیلر.

## قایناقلار
قیزیل‌آلا

**قیزیل‌آلا** یادا **آلابالیق**، قیزیل بالیقلار فصیلسینین قیزیل‌بالیق‌کیمیلر آلت فصیلسینین عۆضولری اوْلان اوْنجورینهوس(Oncorhynchus)، قیزیل بالیق و سالولینوس جینسینه عائید چوْخسایلی شیرین سۇ بالیقلاری نوْوعلاری اۆچون عومومی بیر آددؽر. قیزیل‌آلا سؤزو همچینین اوْخشار فوْرمالی، آما قؽزیلبالیق اوْلمایان بعضی بالیقلار، مثلاً ، خاللی آلابالؽق (Cynoscion nebulosus) اۆچون‌ده ایستیفاده اوْلونور.

## طبیعی یاشایؽش یئرلری

بونلار، عۆمومیتله، سرین (۵۰-۶۰°فارنهایت و یا ۱۰-۱۶°سانتیگراد)، تمیز چایلاردا، باتاقلؽق اراضیلرده و گؤللرده راست گلینن سوْیوق سۇ بالؽقلاریدیر. ۱۹-جۇ عصرده هوسکار بالؽقچیلار طرفیندن اوسترالیا و نیوزیلند بیر نئچه نوْوع قیزیل آلا گتیریلمیش و بیر نئچه یئرلی داغلؽق بالیق نوْونو تأثیرلی شکیلده سؽخیشدیرمیش و تحلۆکه آلتؽنا آلمؽشدیر.

## قایناقلار
مئشه نین آناسی

مئشه‌نین آناسؽ، سیئررا نئوادادا قابؽغی سوْیولموش و سرگی آغاجؽ کیمی ایستیفاده ائدیلمیش بؤیوک بیر سکوویا ایدی. ۱۸۵۲-جی ایلده اوروپالی آمریکالؽلار طرفیندن مئشه کشف ائدیلدیکده‌، بۇ، کالاوئراس قروْوندا ایکینجی ان بؤیوک آغاج ایدی و ۳۲۸ فۇت (۱۰۰ متر) هۆندورلویونده، ۹۳ فۇت (۲۸ متر) دایره‌سینده ایدی. کالیفورنیا قؽزیل قاچؽشی زامانؽ اوْنون قابؽغی یؽغیلمیش و نیویورک و لندن ده سرگیلنمیشدیر. آما قالان آغاج ۱۹۰۸-جی ایلده یانغؽن نتیجه‌سینده محو اوْلموش و یالنؽز یانغؽندان قارالمؽش بیر لکه قالمؽشدیر. ۱۸۰۰-جی ایللرین اوْرتالاریندا مئشه‌نین آناسؽنا دَین زیان و آیری بؤیوک سکویالارین کسیلمه‌سی اجتماعی اعتیراضلارا سبب اوْلموش و بۇ آغاجلارؽن قوْرونماسی حرکاتؽنا و حۆقوقی قوْرونماسینا سبب اوْلموشدور. ۱۹۳۱-جی ایلده کالاوئراس قروْو کالیفوْرنیا دولت پارکلارؽنین بیر حیصّه‌سی کیمی تعیین ائدیلمیش و بۇ علامتدار آغاجلارؽن گله‌جک نسیللر اۆچون قوْرونماسینی تامین ائتمیشدیر.

## قایناقلار
ماغارابالیقی

**ماغارا بالیقی** ، ماغارالاردا ویا آیری یئرالتؽ یاشام آلانلارؽندا یاشامایا اۇیوم ساغلامؽش تاتلؽ وئ آجؽ سۇ بالؽکلاری ایچین کۇللانیلان گئنئل بیر تئریمدیر. ایلگیلی تئریملئر آراسؽندا یئرالتؽ بالؽغی، تروْگلومورفیک بالیق ، تروْگلوبیتیک بالیق ، ستیگوْبیتیک بالیق، فرئاتیک بالیق و هیپوژئال بالیق بۇلونور.

جنوب قوطبو ایستتیثنا اوْلماقلا، بۆتون قیته‌لرده علمی اوْلاراق تصویر ائدیلمیش ۲۰۰-دن چوْخ اوْبلیقات ماغارا بالیقی نوْوع مؤوجوددور. سۆرو شکلینده گئنیش یایؽلسا دا، بیر چوْخ نوْوعون چوْخ کیچیک آرئاللارؽ وار و تحلۆکه آلتؽندادیر.
ماغارا بالیقی گئنیش عائله‌لرین عۆضولریدیر و موْنوفیل قروه یاراتمؽرلار. تیپیک آداپتاسییالارا گؤزلرین کیچیلمه‌سی و دئری رنگلری داخیلدیر.

## قایناقلار
دیپ سیک

**دیپ سیک** (DeepSeek) چین‌دن اولان بیر یاپای زکا شرکتیدیر کی، بویوک دیل مودللری (LLM) گلیشدیرمه‌یه یؤنلیک فعالیت گؤستریر. بو مودللر اینسانلارین یازدیغی متن لری آنلاماق، سؤالارا منطیقی جاوابلار وئرمک، مقاله و گزارش حاضیرلاماق و حتی کُد یازماق کیمی ایشلرده کومکچی اولور. دیپ سیک خصوصاً رئیاضی، منطیق و پروقراملشدیرما ساحه‌سینده قووَتلی نتیجه‌لر وئرن مودللر اوستونده ایشله‌مکله تانینیر و یاپای زکانی هم گونلوک ایستیفاده، هم ده تخصصی ایشلر اوچون یارارلی حالا گتیرمه‌یه چالیشیر.

بو شیرکتین هدفی، داهـا سۆرعتلی، داهـا دقیق و داهـا الچاتان یاپای زکا سیستم‌لری یاراتماقدیر. دیپ سیک بعضی مودللرینی آچیق‌قایناق شیکلنده یایینلایاراق آراشدیرماچی‌لارا و گلیشدیرن‌لره ایستیفاده ایمکانی وئریر. بو یاناشما، یاپای زکا ساحه‌سینده رقابت و ینوآسیونون آرتماسینا سبب اولور. اومومیتله، دیپ سیک عصری یاپای زکا تکنولوژیالارینی گلیشدیرن و بو ساحه‌ده سریع ایریله‌یلر قازانان شیرکت‌لردن بیری حساب اولونور.

## قایناقلار
سرطان ایراندا

**سرطان ایراندا** مهم صحیه و اجتماعی مسئله‌لردن بیری حساب اولونور و قلب–دامار خسته‌لیک‌لرندن سونرا اؤلوم سبب‌لری آراسیندا اون سیرالاردادیر. رسمی گزارش‌لره گؤره، هر ایل ۱۳۵ مین‌دن چوخ اینسان سرطان نوخوشلوغونا موبطلا اولورلار. بعضی چیخیش‌لاردا ایسه هر ایل تقریباً ۲۰۰ مین یئنی حالین تشخیص اولوندوغو بیلدیریلیر و بو خسته‌لیگین آرتما مئیلی گؤستردیی وورغولانیر. همچنین هر ایل تقریباً ۵۵ مین نفرین سرطان سببینه حیاتینی ائیتدیی قید اولونور.

صحیه مسئول‌لری بیلدیریرلر کی، ایراندا سرطانین یایینما سویه‌سی بعضی دوره‌لرده جهانی اورتالامادان نسبتن آشاغی اولسا دا، جمعیتین یاشلانماسی و یاشام طرزینین دئییشمه‌سی (حرکتسیزلیک، قیدا عادت‌لری، سیگارت و ...) سببینه گلجه‌ک دهه‌لرده حاللارین سایینین آرتماسی گؤزله‌نیر. بوالارین یانیندا، سرطانین درمانی چوخ باها‌لی‌دیر و بو خسته‌لیک ایراندا اَن پُرخَرجلِی خسته‌لیک‌لردن بیری حساب اولونور. چوخلو خسته‌لر درمان خَرج‌لری سببینه مالی چتینلیک‌لرله اوزله‌شه بیلیرلر.

## قایناقلار
چنا

**چنا** یوخسا **خیزه** قار و بوز کیمی سۆروشکن یئرلرده‌، بعضندا پالچؽق، چمن یا دا دۆز داش سطحلرده حرکت ائتمک اۆچون، عادتا، آلتؽ هامار ایکی پارالئل خیزک اۆزرینده دۆزلدیلمیش مینیک و یا یۆک آراباسؽ. قؽشدا اوشاقلار طرفیندن اَیلنجه مقصدیله ایشله‌نن چنایه "ال چناسی" دئییلیر.

چنالار خوصوصاً قیشدا فایدالی‌دیر، آما اونلاری یاش تارلالاردا، پالچیق‌لی یوللاردا و حتی بئرک تورپاق‌لاردا دا چکمک اولار، اگر کیمسه اونلارا کؤمک ائدرسه، بیچاغلاری یاغلا (“سۆرۆشمه‌لری یاغلایین”) و یا آلترناتیو اولاراق سو ایله ایسلاتماقلا. چنالارین و آیری اشیالارین بوز، بوزلو قار، یاش قار و قورو قار اۆزه‌رینده چوخ آز سۆرۆشمه‌دن اوجودقا آز سۆرۆشمه‌یه قدر موختلیف درجه‌لرده سۆرۆشمه‌سینین سبب‌لری اۆچون بوز و بوز کون‌کیسی حققیندا مقاله‌لردکی مووافیق بؤلمه‌لره باخین. قیزاق‌لارین قار و یا بوز اۆزه‌رینده‌کی تضییقینین نازیک سو طبَقه‌سی یاراتماسی و بونون چنالارین بوز اۆزه‌رینده آز سۆرۆشمه نن حرکات ائتمه‌سینه ایمکان وئرمه‌سینین اَ‌ن‌ا‌ن‌هه‌وی ایضاحی کیفایت دئییل.
موختلیف نووع چنالار، مارال، آتلار، قاتیرلار، اؤکوزلر و یا ایتلر کیمی حئیوانلار طرفیندن چکیلیر.

## قایناقلار
مسی فرقوسن۳۹۹

مسی فرقوسن۳۹۹، بؤیوک بریتانییانؽن کاونتری شهریندکی بانئر لین ده و مسی فرقوسنده ایستئحصال اوْلونموش ۳۰۰ سریالؽ ان گۆجلو تراکتوْر ایدی. تراکتوْر ۱۹۸۶-جی ایلده دۆنیالیق میقیاسدا ساتؽشا چؽخاریلدی.

## گؤرونوش
بۇ تیراختور، ایلک دفعه ۶۰۰ سئریالی مسی فرقوسن آوتوْموبیلرینه بنزر قارا کابینن تقدیم ائدیلدی. اوْنون پارلاق قؽرمیزی گؤرونوشو ۱۹۸۸-جی ایلده مۆعاصیر "های-لاین" گۆموشو کابین تقدیم ائدیلدیکده دقت چکدی.
## مۆحریک
۳۹۹ مودلی اولجه ایستاندارد اولان ۹۷ آت گۆجونده پئرکینس A6.354 ۶ سیلیندرلی دیزئل مۆحریکی ایله تجهیز اوْلونموشدو. مۆحریک ۱۰۴ آت گۆجونده ۱۰۰۶ سئرییالؽ مۆحریکه یۆکسلدیلدی و کابین ۱۹۹۱-جی ایلده یئنیلندی. شیرکت اوْن ایللر اول ایلک دفعه ایستئحصال اوْلونماغا باشلادؽغی واختدان بری بیر سؽرا تیراختورلارا بۇ قدر ساتؽشا چؽخمامیشدی. ۱۹۹۴-۹۶-جؽ ایللر مسی فرقوسن اۆچون یاخشؽ کئچدی، ایرلند و بؤیوک بریتانیا بۇ سریانؽن رکورد ساتؽشلارینا صاحیب ایدی. بۇنون اساس سببلری اوْنون اعتیبارلؽلیغی، الا کابینی، گۆجلو خۆصوصیتلری و گۆجلو مۆحریکی ایدی. سوْنونجو بعضا دیلئر طرفیندن ۳۹۹-اۇن گۆجونو ۱۰۰٫۱۰۵ آت گۆجونه چاتدؽرماق اۆچون تۇربوموحریک دستلری قۇراشدیریلیردی و فرمره داها بؤیوک بیر تیراختورون محصۇلا ضرر وئره بیلجه‌یی تارلا ایشلری اۆچون یۆنگول، آما گۆجلو بیر تراکتوْر وئریردی.

## بونلارا دا باخ
*فاستراک

## قایناقلار
مسی فرقوسن۱۳۵

**مسی فرقوسن ۱۳۵**،(MF135) سریالدا مسی فرقوسنده ۱۹۶۴ دن۱۹۷۵ جی ایله قدر ایستئحصال اوْلونموش تیراختور ایدی.

## گؤرونوش
ام اف۱۳۵ ان چوْخ ۴۵ آت گۆجونده ۲.۵لیتر پرکینس AD3.152 ۳ سیلیندرلی دیزئل مۆحریکی ایله تجهیز اوْلونوردو. آیری مدللر آراسؽندا پرکینس AG3.152 بنزین واریانتؽ و ۳۷ آت گۆجونده ۴ سیلیندرلی  بنزین مۆحریکی وار ایدی. اوْ، جۆت دیفر ایدی و شانزیمانؽ ۶ ایره‌لی و ۲ گئری اؤتوروجو، میکانیکی کلاجی وار ایدی. سوْنراکی مودللرده (۱۹۷۰-جی ایلدن سوْنرا) ۸ پیلله‌لی اینتیقال (یۆکسک و آشاغؽ دیاپازوْنلو ایکی دیاپازوْندا ۴ ایره‌لی و ۱ گئری) وار ایدی. ۱۲ ایره‌لی و ۴ گئری اؤتوروجو، اۆستگل هیدرولیک شانزیمان وئرن چوْخگۆجلو سئچیم وار ایدی.

## قایناقلار
سوموکجوقلیلار

**سۆموکجوقلی‌بالیقلار** یادا ** سۆموکلیلار** ایکینجی ان بؤیوک اۆست دسته‌سیدیر. بۇ اۆستدسته‌نین عۆضولری سۆموکجوقلیلار آدلانیر. بۇ مۆختلیف قروپ ۱۰.۷۵۸ نوْوعدان عیبارتدیر کی، بۇ دا دۆنیادا معلۇم بالؽق نوْولرینین تخمینا ۲۸٪-نی و شیرین سۇ نوْولرینین ۶۸٪-نی تشکیل ائدیر و جنوب قوطبو ایستتیثنا اوْلماقلا، بۆتون قاره لرده مؤوجوددور. اوْنلارین بیر سؽرا اوْرتاق خۆصوصیتلری وار، مثلاً، آلارم ماده‌سی و وئبر آپاراتؽ. بۇ قروهۇن عۆضولرینه اینسانلار اۆچون قیدا، ایدمان، آکواریۇم صنایعسی و تحقیقات اۆچون واجیب اوْلان بالؽقلار داخیلدیر.

## قایناقلار
اوچونجو فورما

thumb|بیر راگبی تیمی‌نین بیرینجی، ایکینجی و اوچونجو فورمالاری
**اوچونجو فورما** یوخسا **اوچونجو کؤینک** ائو و سفر فورمالارینا آلترناتیو اولاراق ایدمان تیملری‌نین گئییندیگی فورما.

## قایناقلار
چکیلر

**چکیلر** ، چوخلی چکیکیمیلر فصیلسی کیمی تانؽنان، کارپ ، باربلار و تیکانلؽ بالؽقلاری احاطه ائدن cyprinids شیرین سۇ بالؽقلاری عائله‌سیدیر. بۇ چکیلر هابله Cyprinoidei آلت سرحدیندکی دانیونینلر و میننووس ایله باجؽ تاکسونلارینی بؤلوشورلار. چکیلر ان بؤیوک و ان مۆختلیف بالؽق عائله‌سی و عۆمومیلیکده اونورغالیلارین ان بؤیوک عائله‌سیدیر و تخمینا ۱۷۸۰ نووع ۱۶۶ اعتیبارلؽ جینسدن عیبارتدیر. 

## قایناقلار
چکیکیمیلر

**چکیکیمیلر** ،  شواوزگج‌لیلر باليقلار دستسيدير و بو دستده بير چوخ باجی فوسيللر و نسيللر ير اللير. اونلار بير نچه آلت دستيه بؤلونور: مثلن، باربالار، لؤچالار، بوتيارلار، سازانلار، دانيونينلر و خردا باليقلار (ميننولار).  
چکیکیمیلر ،دسته ایچينده بير دسته ساييلير و  ادلی اۆست دسته نین اوسترافیوسینین تركيبينه داخيلدير. بو اۆست دسته ده سايپرينيد و ostariophysin باليقلاريندن ايبارتدير.  
بو دسته يه ۱۱–۱۲ فسيله داخيلدير (بعضی منبلرده بو رقم ۲۳ه قدر گوستريلير)، ۴۰۰دن چوخ جينس و ۴,۲۵۰دن چوخ تصوير ايديلمش نووع موجوددور. یئنی نووع لار متمادّی اولاراق علمه تنييلير و يني جينسلر تئز تئز مويين ايديلير.  
سايپرينيد باليقلاري ان چوخ جنوب و جنوب شرق آسيا دا دییشکلی دیر، اوسترالیا و جنوبی آمریکا دا ايسه تاميلا موجود دييلدير.  
اينديه قدر قيد اولونان ان اوزون عوْمۆرلی چکیکیمیلر باليق بؤيوک آغيزلی بوفالو دور — ۱۱۲ ايل ياشاميشدير.

## قایناقلار
گؤلمئچه‌بالیقلاری

گؤلمئچه‌بالیقلاری، مۆختلیف یۇمورتا قوْیان چکیدیش کیمیلر بالؽقلاردان بیریدیر. آپلوچایلیده ، پانتانودونتیدای ، چکیدیشلر ، فوندولوسلار ، یالانسولونگاچلار ، پروفوندولیدای ، آفانیدای و والنسیا فصیللری‌ده داخیل اوْلماقلا. عۆمومیلیکده، ۱۲۷۰ نوْوع گؤلمئچه‌بالیقلار نوْوع مؤوجوددور کی، ان بؤیوک فصیل ۳۲۰-دن چوْخ نوْوعی احاطه ائدن چای‌بالیقلاری دیر. موْوسومی و مۆوقت سۇلاردا یاشاماغا اۇیغونلاشما اوْلاراق، اکثر گؤلمئچه‌بالیقلار یۇمورتالاری قیسما سۇسوزلاشما دؤورلرینه دؤزه بیلیر. نوْوعلرین چوْخو بئله بیر دیاپوْزا اساسلانؽر، چۆنکی یۇمورتالار تامامیله سۇیا باتؽریلارسا، بیر نئچه هفته‌دن چوْخ یاشایا بیلمه‌زلر. کریپتولبیاس مارموراتوس کیمی بعضی نوْوعلرین یئتکینلری‌ده علاوه اوْلاراق بیر نئچه هفته سۇدان قؽراقدا یاشایا بیلیر. چوخلی گؤلمئچه‌بالیقلاری کیچیکدیر، اؤلچولری ۲،۵ سانتیمتردن ۵ سانتیمتره قدردیر، ان بؤیوک نوْوعلاری ایسه ۱۵ سانتیمتردن بیر قدر آشاغؽیا قدر بؤیویور.

## قایناقلار
چکیدیشلر

**چکیدیشلر** ، شواوزگج‌لیلر بالیقلارین چکیدیش کیمیلر دسته سینین اوْن جینسینه عائید گؤلمئچه‌بالیقلاری قروپۇدور. چکیدیشلر خۆصوصیله خاص و تجرید اوْلونموش وضعیتلرده تاپؽلدیقلاری گؤره مشهۇردولار. اوْنلار اساساً شومالی آمریکا، جنوبی آمریکا و کارائیب دنیزی بؤلگه‌سینده یاشییلار. ۲۰۰۶-جی ایلین آقوست آیؽنا اوْلان معلۇماتا گؤره، ۱۲۰ نوْمینال نوْوع و ۹ آلت نوْوع معلۇم ایدی. بیر نئچه چکیدیشلر نوْووع نسلی کسیلمیشدیر و مؤوجود اوْلان نوْولرین اکثریتی نسلی بیتمق تهلیکه ده آلؽنمیشدیر. آمریکا بیرلشمیش ایالتلری-دا ان مشهۇر چکیدیش بالیق نوْوع، دئیدولی میللی پارکؽنین نوادا طرفیندکی دویلس هولئ-آ مخصۇص اوْلان دویلس هوْلئه بالؽغی اوْلا بیلر. ۱۹۹۵-جی ایلدن بری دویلس هولی بالؽغی دئمک اوْلار کی، داواملؽ اوْلاراق آزالماقدادؽر و ۲۰۱۳-جۆ ایلده ۳۵-۶۸ بالؽقلا نسلی کسیلمک اۆزره ایدی. 

## بونلارا دا باخ
*دوداقسیزبالیقلار

## قایناقلار
یازگؤلمچه‌لری

**یاز گؤلمچه‌لری**، فرقلی بیتکی و حیوانلار اۆچون یاشایؽش یئری تامین ائدن مؤوسومی سۇ گؤلمچه‌لریدیر. اوْنلار عادتا بالؽقلاردان محرۇم اوْلان سولاق نوْوع حئساب اوْلونور و بئله‌لیکله، بالؽقلارین رقابتینه و یا یؽرتیجیلیغینا تاب گتیره بیلمه‌ین دوْغوشدان گلن سودا-قورودا یاشایانلار و حشره‌لر نوْوعلارینین تحلۆکه‌سیز اینکیشافؽنا ایمکان وئریر. آما بعضی تروْپیک بالؽق سوْیلاری (مثلاً، گؤلمئچه‌بالیقلاری) بۇ یاشایؽش مۆحیطینه خۆصوصی اولوب اۇیغونلاشمیشدیر.

یاز گؤلمچه‌لری باتاقلؽق اراضیلرین بیر نوْوعودور. اوْنلار یارپاقلؽ مئشه، اوْتلاق، شام مئشه‌سی، یوْوشان چؤلو، شیره‌لی ساحیل کوْللاری و چؤللر‌ده داخیل اوْلماقلا بیر چوْخ ایجماع نوْوع ایله احاطه اوْلونا بیلر. بۇ گؤلمچه‌لر آرالؽق دنیزی ایقلیمی اۆچون شاخیصلنیب ، آما بیر چوْخ آیری اکوسیستملرده‌ده مؤوجوددور.

## قایناقلار
باتاقلؽق

اکولوژیده باتاقلؽق، مئشه‌لی بیتکیلردن داها چوْخ اوْتلو بیتکیلرین اۆستونلوک تشکیل ائتدییی باتاقلؽقدیر. داها عۆمومی معنادا، بۇ سؤز ایستنیلن آلچاق و مؤوسومی سۇ باسمؽش اراضی اۆچون ایستیفاده ائدیله بیلر. اوروپادا و کند تصرۆفاتی ادبییاتؽندا زهکشلیق طلب ائدن آلچاق چمنلیکلر و ساحیلبوْیو پوْلدرلار هابله باتاقلؽقلار آدلانیر.
 باتاقلؽقلارا تئز-تئز گؤللرین و چایلارؽن کنارلارؽندا راست گلینیر، بۇرادا سۇ و قۇرو اکوْسیستملری آراسؽندا کئچید تشکیل ائدیرلر. اوْنلارا تئز-تئز اوْتلار، قمؽشلر  اۆستونلوک تشکیل ائدیر. اگر مئشه‌لی بیتکیلر مؤوجوددورسا، اوْنلار عادتا آلچاقبوْیلو کوْللار اوْلور و باتاقلؽغا بعضا کارر دئییلیر. بۇ بیتکی اؤرتویو فوْرماسی باتاقلؽقلاری آغاجلارؽن اۆستونلوک تشکیل ائتدییی سولاق و تۇرشو توْرف یاتاقلارؽ توْپلایان باتاقلؽقلار اوْلان باتلاق کیمی دیگر باتاقلؽق نوْولریندن فرقلندیریر.

## قایناقلار
دوداقسیزبالیقلار

**دوداقسیزبالیقلار** ، (لاتین دیلی : Aplocheiloidei) آدؽنین کؤکی یونیجا (haplous) سؤزۆنن ساده معنادا و (cheilos) دوداق دییلن سؤزلردن منشعلنیر بۇ آلت دسته اۆچ عائله‌دن عیبارت اوْلان چکیدیش کیمیلر دسته‌سینین آلت سرحدیدیر کی عومومیتده گؤلمئچه‌بالیقلاری تانؽنیر.

بعضی صلاحییتلیلر اۆچ عائله‌نی تک بیر عائله‌یه، Aplocheilidae-یه بیرلشدیریبلر. بۇ، زامانلا ایستیفاده‌سیندکی ثابیتلی‌یینه و مشهۇر آکواریۇم بالؽق قروپۇ اۆچون عائله سؽراسینا یئنی بیر آدؽن تأثیرینین قارشؽسینی آلماق اۆچون سئچیلمیش تانؽنمیش بیر آددؽر. بۇ تکلیفه اساساً، Aplocheilidae اۆچ آلت عائله‌نی احاطه ائدیر: آسیا ، ماداقاسکار و سیشل آدالارؽن‌دان اوْلان نوْوعلار اۆچون Aplocheilinae؛ آمریکادان اوْلان نوْوعلار اۆچون چای بالیقلاری (Rivulidae)؛ و آفریقا اصلی تورپاقؽ اوْلان نوْوعلار اۆچون یالانسولونگاچلار.

## قایناقلار
چای‌بالیقلاری

**چای‌بالیقلاری** ، (لاتین دیلی : **Rivulidae** ) چکیدیش کیمیلر دسته‌سینه عائید بیر گؤلمئچه‌بالیقلاری عائله‌سیدیر. اوْنلار عۆمومیتله چای‌بالیقلار ، **جنوبی آمریکا گؤلمئچه‌بالیقلاری** و یا **یئنی دۆنیا گؤلمئچه‌بالیقلاری** کیمی تانؽنیرلار. آما سوْنونجو آدلار بیر آز یانلؽشدیر، چۆنکی اوْنلار یالنؽز جنوبی آمئریکا ایله محدودلاشمؽر ، اکثریتی اصلینده اوْرادا تاپؽلیر و آمریکا قیته‌سین‌دن اوْلان تئکجه گؤلمئچه‌بالیقلاری دئییل. بعضا اوْنلار هله‌ده چای‌بالیقلاری آدلانؽرلار، بۇ تئرمین اوْنلارین آپلوچایلیده آلت فصیلسی حئساب ائدیلدییی دؤوره گئدیب چؽخیر.

Rivulidae آلت عائله آدی ۱۸۹۵-جی ایلده آقوستوس رادکلیف قروته طرفیندن Noctuidae اۆچون آرتؽق یارادؽلمیشدیر. گئنیش یایؽلمیشدیر، گۆوه تاکسوْنو ایسه آز ایستیفاده اوْلونور. چای‌بالیقلاری-نین بۇ عائله‌نین آدؽ کیمی ایستیفاده ائدیلمه‌سی بین الخلق زوْولوژی نوْمنکلاتورا کومیسینو طرفیندن اداره اوْلونمالی اوْلا بیلر. دییشیک عائله قروپۇ آدؽ Cynolebiidae Hoedeman ۱۹۶۱ ریوۇلیدائ-یه دییشیک اوْلاراق تکلیف ائدیلمیشدیر.

## قایناقلار