open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
چئینین چی (حئیوان لار)

**چئینین چی** یا دا گمیرن چی ( و فارسجا: جونده) بیر سؤره حئیوانلارین دسته سی دیر کی چئینمک اؤنلارین اصل یئمک طریقه سی دیر.

## قالری

فایل:White_Tailed_Squirrel.jpg
فایل:Masillamys_Senckenberg_2007-01.JPG
فایل:Tamias_striatus_CT.jpg
فایل:Rodent_range.png
فایل:Carnegie_Institution_of_Washington_publication_(1914)_(white_background).jpg
فایل:Western_pocket_gopher.jpg
فایل:Squirrels_and_other_fur-bearers_(Plate_15)_(white_background).jpg
فایل:Josephoartigasia_BW_flipped.jpg
فایل:Chinchilla_white_background.jpg


## قایناقلار

بؤلمه:حئیوانلار
دوْوشان‌کیمی‌لر

**دوْوشان‌کیمی‌لر** ، ، دوْوشان‌کیمی‌لر تیپینه عایید حئیوان نؤعو.

## قایناقلار
http://www.catalogueoflife.org  

بؤلمه:الیفبا سیراسینا گؤره حئیوانلار
بؤلمه:دووشان‌کیمی‌لر
بؤلمه:ممه‌لیلر
ابتدا نامه

**محمد سولطان بهاءالدين ولد** و يا قيساجا سلطان ولد (هیجری ۶۰۵ -۶۹۱ )مولوی‌نین بؤیوک اوغلونون یازدیغی دیوان (تۆرکجه‌ ـ فارسجا)، ابتدانامه، رباب‌نامه، انتهانامه و معارف اثرلریندن بیری‌دیر. ولدنامه آدی ایله ده مشهوردور.

سعيدرضا بيات:

## قایناق

بؤلمه:کیتاب
دون چایی

**دون چایی**- اوزونلوغو ۱۸۷۰کیلومتردیر. شرقی اوروپادا یئرلشیر. آزوف دنیزینه تؤکولور. منبعینی ایوان گؤلوندن آلیر. دون چایینا، آدی ۱۷-نجی عصرده بورایا گلیب وئریملی تورپاقلاردا یئرلشن کازاکلار وئرمیشلر. 
## قایناق

بؤلمه:چایلار
پان ایرانیست حیزبی

**پان ایرانیست حیزبی** یا دا **پان ایرانیست پارتیاسی** (فارسجا: حزب پان ایرانیست) بیر تشکیلات ایران‌دادیر که اوز هدفی‌نین، ایرانلی‌لارین موتحد ائلمق بیلیر. تشکیلاتین ایدئولوژی اساسلاری (پان‌ایرانیسم)، ۱۵ شهریور ۱۳۲۰ده قویولموشدور و -نجو ایلده سیاسی پارتیا مرحله‌سینه داخیل  اوْلموشدور. تشکیلاتین میلی مجلیسین موختلیف دؤورلرینده تمثیلچیسی  اوْلموشدور. ایران اسلامی اینقیلابیندان سونرا پارتیانین مرکزی خاریجه کؤچوب و ایندی ایرانین داخیل و خاریجینده اؤز فعالیتینی داوام ائتدیر.

## قایناق

بؤلمه:حیزب‌لر
دوغو آجورلو قصبه‌سی

**دوغو آجورلو قصبه‌سی** باروق بؤلگه‌سینین نختالو بؤلومونده یئرلشن قصبه‌دیر.
## آنلامی
  
## اهالی
بو قصبه‌نین ۱۳۸۵ -نجی ایلین نفوس سایینا گؤره ۴٬۹۰۳ نفر(۹۶۹ عائیله) اهالیسی واردیر. ۲۶ کندی واردیر.

## ایقتیصادیات
اهالی‌نین چوخو مالدارلیق و اکینچیلیکله مشغول اولورلار.

## دیل و مذهب
بو کندین بوتون اهالیسی تورکلر و شیعه دیرلر.

## بیرده باخ

## خاریجی کئچیدلر
غربی آذربایجان اوستانی‌نین پورتالی 

بؤلمه:غربی آذربایجان اوستانی‌نین قصبه‌لری
بؤلمه:میاندوآب بؤلگه‌سی
سامانچی قیزی

**سامانچی قیزی**، (فارسجا: سامانچی قیزی)، آذربایجان تورکلرینین آراسیندا، اؤزللیک‌له غربی آذربایجان اوستانیندا آد چیخاردان بیر افسانه‌دیر.

## حیکایه‌سی

بیر سامانچی‌نین، گؤزل قیزی وار ایمیش و هامی اونو، سامانچی قیزی، چاغیرارمیشلار. بو قیز بویا-باشا چاتیر و بو گؤزللیک بوندان آیریلمیر. قیز ارلیک واختینا چاتاندا، ایکی بؤیوک طایفادان، ایکی اوغلان بو قیزی ایسته‌ییرلر. بونلارین آراسیندا اوزون زامان چاتیشمالار و داعوالار اوز وئریر و قیزین آتاسی گله‌جک‌ده بؤیوک قان داعواسینین چیخماسینی دوشونور. او اوزدن بیر گون ایکی اوغلونو چاغیریب، حال-حیکایه‌ نی سؤیله‌ییب دئییر، باجی‌نیزی اؤلدورمه‌لیسیز و یا بورالاردان قاچیترمالیسینیز. اوغوللار ایسه بو چاره‌نی قبول ائدیب آتانین سؤزونه باخیرلار. او گونون صاباحیسی، سامانچی قیزی، بیر داها گؤزه گؤونمور و ایکی طایفانین دا داعواسی باش وئرمیر. (اورمیه، خوی و سالماس روایتی)

## آیری روایت‌لر

بعضی شهرلرده آیری روایت‌لر ده واردیر و هامیسی بو روایته یاخیندیر. آنجاق بیر پارا روایتلرده ده **سامانچی قیزی**، جیلولوق سویقیریمی چاغلاریندا یاشاییرمیش. 

## سامانچی قیزی‌نین تابلوسو

**سامانچی قیزی** آدینا تانینان بیر تابلو، بیر چوخ اورمیه‌لی‌نین ائوینده اولارمیش و هئچ کیمین ده خبری یوخ ایدی کی بو تابلونو کیم چکیب. آنجاق بو تابلو بیر اینگیلیسلی نقاشین تابلوسودور و آدی اوزه چیخماییبدیر.     
 

## قایناقلار

بؤلمه:آذربایجان
بؤلمه:جیلولوق
بؤلمه:اورمیه
قصیده‌ی بُرده

بُرده، قصیده (یا بُرأه)، مشهور بیر قصیده‌ رسول اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم ستایشینده‌دیر، یازانی ابوعبدالله شرف‌الدین محمد بن سعید دلاصی صنهاجی معروف به بوصیری‌ مشهور میصرلی شاعردیر. 
## قایناق
۱۵ ژوئن

**۱۵ ژوئن** گرگوری تقویم ده، ایلین یوز آلتمیش-آلتینجی (اوزون ایل ده یوز آلتمیش‌یئددی) گونی اولور. ۱۹۹ گون ایلین آخیرینه گالیر.

## رویدادلار
* ۷۶۳ (پیش از میلاد) - رخداد خورشیدگرفتگی در خاور نزدیک.

## دوغوملار
* ۱۹۱۶ - لویی لسر، تاجر آمریکایی 
* ۱۹۱۷ - جان فن، پروفسور و پژوهش‌گر آمریکایی
* ۱۹۲۱ - عبدالهادی التازی، زبان‌شناس و تاریخ‌دان مراکشی 
* ۱۹۳۷ - آنه هزاره، فعال اجتماعی هندی 
* ۱۹۴۱ - هاگن کلاینرت، فیزیکدان آلمانی 
* ۱۹۴۳ - جانی هلیدی، خواننده فرانسوی 
* ۱۹۵۸ - مارک جونز،  فوتبالیست انگلیسی
* ۱۹۶۴ - میشل لادروپ، فوتبالیست دانمارکی
* ۱۹۸۷ - روح‌الله نیکپا، تکواندوکار افغان

## اولوملر
* ۱۳۸۳ - ژان ششم، سیاست‌مدار، تاریخ‌نویس و امپراتور بیزانس
* ۱۳۴۱ - آندرونیکوس سوم، امپراتور بیزانس
* ۱۴۶۷ - فیلیپ سوم، دوک بورگوندی، دوک بورگوندی 
* ۱۹۱۶ - آلبرت هوتوم-شیندلر، پژوهشگر انگلیسی  

## بیرده باخ
* ویکی‌پدیا:تاریخ‌ده بوگون/ژوئن ۱۵
* ۲۵ خرداد

## قایناقلار

* BBC: On This Day

بؤلمه:ایلین گونلری
۱۶۰ (سایی)

**۱۶۰** یوْخسا **یوزآلتمیش**، ۱۵۹-دان سوْنرا و ۱۶۱-دن قاباق یئرلشن بیر طبیعی عدددیر.

## اتک یازی‌لار

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتی‌لار

بؤلمه:بۆتؤو ساییلار
ولفقانق اوستوالد

**ولفقانق اوستوالد** (; 27 May 1883  – ) آلمانلی شیمی بیلیم آدامی‌دیر.

## باشاری یوْلو و آراشدیرمالاری

## سئچیلمیش مقاله لری

## اؤدوللر و ایفتیخارلاری

## قایناقلار
* اینگیلیسجه ویکی‌پدیا صفحه‌سی

بؤلمه:آلمان کیمیا‌چیلاری
ویلهلم کورنر

**ویلهلم کورنر** () آلمانلی بیلیم اینسانی. ۲۰ آوریل ۱۸۳۹ تاریخینده دۆنیایا گؤز آچیب. ۸۵  ایل عومر ائله‌ییب و ۲۹ مارس ۱۹۲۵ میلادی تاریخینده وفات ائدیب. ویلهلم کورنر قیسن بیلیم‌یوردودا درس اوْخویوب. 
## قایناق‌لار

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Wilhelm Körner»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۷ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر). 

بؤلمه:آلمانلی عالیملر
آلبرتوس ماقنوس

**آلبرتوس ماقنوس** (، دوْغوم تاریخ:c. 1200، اؤلوم تاریخ:November 15, 1280 |feast_day=November 15) آلمانلی یازیچی
## یاشاییش
بۇ آلمانلی یازیچی  لاوینقن دوک‌نشین باواریادا آنادان اوْلوب و کولندا  دؤنیاسین دییشیب.
## بیرده باخ
*آلمان ادبیاتی
*ادبی تنقیدچی
*ادبیات تاریخی
*ادبیات آخیملاری
## ائشیگه باغلانتیلار
*

## قایناقلار

*اینگلیسیجه ویکی پدیا

بؤلمه:آلمان یازیچیلاری
فریتس آرنت

**فریتس آرنت** () آلمانلی بیلیم اینسانی. ۶ ژولای ۱۸۸۵ تاریخینده دۆنیایا گؤز آچیب. ۸۴  ایل عومر ائله‌ییب و ۸ دسامبر ۱۹۶۹ میلادی تاریخینده وفات ائدیب. فریتس آرنت ژنو بیلیم‌یوردو,دا درس اوْخویوب. 
## قایناق‌لار

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Fritz Arndt»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۷ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر). 

بؤلمه:عالیم
آدولف فون بایر

**آدولف فون بایر** () آلمانلی بیلیم اینسانی. ۳۱ اوْکتوبر ۱۸۳۵ تاریخینده دۆنیایا گؤز آچیب. ۸۱  ایل عومر ائله‌ییب و ۲۰ اوت ۱۹۱۷ میلادی تاریخینده وفات ائدیب. آدولف فون بایر هومبولت برلین بیلیم‌یوردودا درس اوْخویوب. 
## قایناق‌لار

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Adolf von Baeyer»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۷ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر). 

بؤلمه:عالیم
پاول فریدلندر

**پاول فریدلندر** () آلمانلی بیلیم اینسانی. ۲۹ آقوست ۱۸۵۷ تاریخینده دۆنیایا گؤز آچیب. ۶۶  ایل عومر ائله‌ییب و ۴ سپتامبر ۱۹۲۳ میلادی تاریخینده وفات ائدیب. پاول فریدلندر لودویق ماکسیمیلیان مونیخ بیلیم‌یوردودا درس اوْخویوب. 
## قایناق‌لار

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Paul Friedländer (chemist)»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۷ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر). 

بؤلمه:عالیم
قوستاو هاینریش یوهان آپولون تامان

**قوستاو هاینریش یوهان آپولون تامان** () آلمانلی بیلیم اینسانی. ۹ ژوئن ۱۸۶۱ تاریخینده دۆنیایا گؤز آچیب. ۷۷  ایل عومر ائله‌ییب و ۱۷ دسامبر ۱۹۳۸ میلادی تاریخینده وفات ائدیب. قوستاو هاینریش یوهان آپولون تامان تارتو بیلیم‌یوردودا درس اوْخویوب. اوْ فیزیک ساحه‌سینده چالیشیب. 
## قایناق‌لار

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Gustav Heinrich Johann Apollon Tammann»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۷ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر). 

بؤلمه:عالیم
فردیناند تیمان

**فردیناند تیمان** () بیلیم اینسان. ۱۰ ژوئن ۱۸۴۸ تاریخینده دۆنیایا گؤز آچیب. ۵۱  ایل عومر ائله‌ییب و ۱۴ نوامبر ۱۸۹۹ میلادی تاریخینده وفات ائدیب. 
## قایناق‌لار

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Ferdinand Tiemann»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۷ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر). 

بؤلمه:عالیم
کارل زیقلر

**کارل زیقلر** () آلمانلی بیلیم اینسانی. ۷۴  ایل عومر ائله‌ییب و ۱۲ اوت ۱۹۷۳ میلادی تاریخینده وفات ائدیب. کارل زیقلر ماربورق بیلیم‌یوردودا درس اوْخویوب. 
## قایناق‌لار

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Karl Ziegler»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۷ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر). 

بؤلمه:عالیم
زیقموند قابریل

**زیقموند قابریل** (;   – ) آلمانلی شیمی بیلیم آدامی‌دیر. برلین بیلیم یوردوندا ایشلرمیش ، قابریل سنتزین کاشیفی دیر.

## باشاری یوْلو و آراشدیرمالاری

## سئچیلمیش مقاله لری

## اؤدوللر و ایفتیخارلاری

## قایناقلار
* اینگیلیسجه ویکی‌پدیا صفحه‌سی

بؤلمه:آلمان کیمیا‌چیلاری
ویلهلم شلنک

**ویلهلم شلنک** () بیلیم اینسان. ۲۲ مارس ۱۸۷۹ تاریخینده دۆنیایا گؤز آچیب. ۶۴  ایل عومر ائله‌ییب و ۲۹ آوریل ۱۹۴۳ میلادی تاریخینده وفات ائدیب. ویلهلم شلنک لودویق ماکسیمیلیان مونیخ بیلیم‌یوردودا درس اوْخویوب. 
## قایناق‌لار

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Wilhelm Schlenk»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۷ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر). 

بؤلمه:عالیم
کارل فیشر

**کارل فیشر** () آلمانلی بیلیم اینسانی. 449 تاریخینده دۆنیایا گؤز آچیب. ۵۷  ایل عومر ائله‌ییب و ۱۶ آوریل ۱۹۵۸ میلادی تاریخینده وفات ائدیب. 
## قایناق‌لار

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Karl Fischer (chemist)»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۷ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر). 

بؤلمه:عالیم
کارل شاتن

**کارل شاتن** () آلمانلی بیلیم اینسانی. ۱۲ ژولای ۱۸۵۳ تاریخینده دۆنیایا گؤز آچیب. ۵۶  ایل عومر ائله‌ییب و ۹ ژانویه ۱۹۱۰ میلادی تاریخینده وفات ائدیب. 
## قایناق‌لار

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Carl Schotten»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۷ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر). 

بؤلمه:عالیم
تئودور کورتیوس

**تئودور کورتیوس** () آلمانلی بیلیم اینسانی. ۲۷ مئی ۱۸۵۷ تاریخینده دۆنیایا گؤز آچیب. ۷۰  ایل عومر ائله‌ییب و ۸ فوریه ۱۹۲۸ میلادی تاریخینده وفات ائدیب. 
## قایناق‌لار

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Theodor Curtius»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۷ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر). 

بؤلمه:آلمانلی عالیملر
کارل تئودور لیبرمن

**کارل تئودور لیبرمن** () بیلیم اینسان. ۲۳ فوریه ۱۸۴۲ تاریخینده دۆنیایا گؤز آچیب. ۷۲  ایل عومر ائله‌ییب و ۲۸ دسامبر ۱۹۱۴ میلادی تاریخینده وفات ائدیب. کارل تئودور لیبرمن هومبولت برلین بیلیم‌یوردودا درس اوْخویوب. 
## قایناق‌لار

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Carl Theodore Liebermann»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۷ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر). 

بؤلمه:عالیم
هرمان هلریقل

**هرمان هلریقل** (، دوْغوم تاریخ:، اؤلوم تاریخ:) آلمانلی یازیچی
## یاشاییش
.
## بیرده باخ
*آلمان ادبیاتی
*ادبی تنقیدچی
*ادبیات تاریخی
*ادبیات آخیملاری
## ائشیگه باغلانتیلار
*

## قایناقلار

*اینگلیسیجه ویکی پدیا

بؤلمه:آلمان یازیچیلاری
هانس هلمان

**هانس هلمان** () بیلیم اینسان. ۱۴ اوْکتوبر ۱۹۰۳ تاریخینده دۆنیایا گؤز آچیب. ۳۴  ایل عومر ائله‌ییب و ۲۹ مئی ۱۹۳۸ میلادی تاریخینده وفات ائدیب. هانس هلمان اشتوتقارت بیلیم‌یوردودا درس اوْخویوب. 
## قایناق‌لار

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Hans Hellmann»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۷ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر). 

بؤلمه:عالیم
هیرونیموس تئودور ریشتر

**هیرونیموس تئودور ریشتر** () آلمانلی بیلیم اینسانی. ۲۱ نوْوامبر ۱۸۲۴ تاریخینده دۆنیایا گؤز آچیب. ۷۳  ایل عومر ائله‌ییب و ۲۵ سپتامبر ۱۸۹۸ میلادی تاریخینده وفات ائدیب. 
## قایناق‌لار

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Hieronymous Theodor Richter»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۷ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر). 

بؤلمه:عالیم
ویلیام فرانسیس هیله‌براند

ویلیام فرانسیس هیله‌براند (;   – ) آلمانلی شیمی بیلیم آدامی‌دیر.

## باشاری یوْلو و آراشدیرمالاری

## سئچیلمیش مقاله لری

## اؤدوللر و ایفتیخارلاری

## قایناقلار
* اینگیلیسجه ویکی‌پدیا صفحه‌سی

بؤلمه:آلمان کیمیا‌چیلاری
ایوار کارل یوقی

**ایوار کارل یوقی** () ایستونی و آلمانلی بیلیم اینسانی. ۹ سپتامبر ۱۹۳۰ تاریخینده دۆنیایا گؤز آچیب. ۷۵  ایل عومر ائله‌ییب و ۲۹ سپتامبر ۲۰۰۵ میلادی تاریخینده وفات ائدیب. ایوار کارل یوقی توبینقن بیلیم‌یوردودا درس اوْخویوب. 
## قایناق‌لار

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Ivar Karl Ugi»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۷ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر). 

بؤلمه:عالیم
ولادیمیر ایپاتیف

**ولادیمیر ایپاتیف** () روسیه‌لی بیلیم اینسانی. ۲۱ نوْوامبر ۱۸۶۷ تاریخینده دۆنیایا گؤز آچیب. ۸۵  ایل عومر ائله‌ییب و ۲۹ نوامبر ۱۹۵۲ میلادی تاریخینده وفات ائدیب. 
## قایناق‌لار

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Vladimir Ipatieff»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۷ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر). 

بؤلمه:عالیم
بؤلمه:روسیه‌لی موخترعلر
الکساندر بوتلروف

**الکساندر بوتلروف** () روسیه‌لی بیلیم اینسانی. ۱۵ سپتامبر ۱۸۲۸ تاریخینده دۆنیایا گؤز آچیب. ۵۷  ایل عومر ائله‌ییب و ۱۷ اوت ۱۸۸۶ میلادی تاریخینده وفات ائدیب. الکساندر بوتلروف قازان بیلیم‌یوردودا درس اوْخویوب. 
## قایناق‌لار

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Alexander Butlerov»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۷ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر). 

بؤلمه:عالیم
الکساندر بوربا

**الکساندر بوربا** () بیلیم اینسان. ۶ آقوست ۱۹۱۸ تاریخینده دۆنیایا گؤز آچیب. ۶۶  ایل عومر ائله‌ییب و ۵ اوکتوبر ۱۹۸۴ میلادی تاریخینده وفات ائدیب. اوْ شیمی ساحه‌سینده چالیشیب. 
## قایناق‌لار

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Aleksander Burba»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۷ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر). 

بؤلمه:عالیم
بؤلمه:شورویلی موهندیسلر
الکسی فاورسکی

**الکسی فاورسکی** () روسیه‌لی بیلیم اینسانی. ۷۴  ایل عومر ائله‌ییب و ۸ اوت ۱۹۴۵ میلادی تاریخینده وفات ائدیب. الکسی فاورسکی موسکو دولتی بیلیم‌یوردو ,دا درس اوْخویوب. 
## قایناق‌لار

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Alexey Favorsky»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۷ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر). 

بؤلمه:عالیم
بؤلمه:روسیه‌لی موخترعلر
میخاییل لومونسف

**میخاییل لومونسف** () روسیه‌لی بیلیم اینسانی. ۱۹ نوْوامبر ۱۷۱۱ تاریخینده دۆنیایا گؤز آچیب. ۵۳  ایل عومر ائله‌ییب و ۱۵ آوریل ۱۷۶۵ میلادی تاریخینده وفات ائدیب. چالیشدیغی یئرلریندن بیری سن پترزبورق دولتی بیلیم‌یوردو‌دیر. اوْ فیزیک، تاریخ، شیمی ساحه‌سینده چالیشیب. 
## قایناق‌لار

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Mikhail Lomonosov»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۷ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر). 

بؤلمه:عالیم
بؤلمه:روسیه‌لی فیلسوفلار
دمیتری مندلیئف

**دمیتری مندلیئف** () روسیه‌لی بیلیم اینسانی. ۸ فوریه ۱۸۳۴ تاریخینده دۆنیایا گؤز آچیب. ۷۲  ایل عومر ائله‌ییب و ۲ فوریه ۱۹۰۷ میلادی تاریخینده وفات ائدیب. دمیتری مندلیف سن پترزبورق دولتی بیلیم‌یوردودا درس اوْخویوب. اوْ فیزیک، شیمی ساحه‌سینده چالیشیب. 
## قایناق‌لار

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Dmitri Mendeleev»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۷ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر). 

بؤلمه:روسیه‌لی عالیملر
بؤلمه:روسیه‌لی موخترعلر
بؤلمه:دمیتری مندلیف
بؤلمه:۱۸۳۴-جو میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:۱۹۰۷-جی میلادی ایلده اؤلن‌لر
بؤلمه:19th-century chemists
بؤلمه:۱۹.یوز ایل روس عالیملر
بؤلمه:20th-century chemists
بؤلمه:Corresponding Members of the St Petersburg Academy of Sciences
بؤلمه:Demidov Prize laureates
بؤلمه:Discoverers of chemical elements
بؤلمه:Faraday Lecturers
بؤلمه:Foreign Members of the Royal Society
بؤلمه:Foreign associates of the National Academy of Sciences
بؤلمه:Inorganic chemists
بؤلمه:Igor Sikorsky Kyiv Polytechnic Institute
بؤلمه:Members of the Prussian Academy of Sciences
بؤلمه:Members of the Royal Swedish Academy of Sciences
بؤلمه:Members of the Serbian Academy of Sciences and Arts
بؤلمه:Military Engineering-Technical University faculty
بؤلمه:توبولسک دوغوملولار
بؤلمه:Pe
الکساندر نیسمیانوف

**الکساندر نیسمیانوف** () بیلیم اینسان. ۸۰  ایل عومر ائله‌ییب و ۱۷ ژانویه ۱۹۸۰ میلادی تاریخینده وفات ائدیب. 
## قایناق‌لار

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Alexander Nesmeyanov»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۷ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر). 

بؤلمه:عالیم
الکساندر آربوزوف

الکساندر آربوزوف (;   – ) روسیهلی شیمی بیلیم آدامی‌دیر.

## باشاری یوْلو و آراشدیرمالاری

## سئچیلمیش مقاله لری

## اؤدوللر و ایفتیخارلاری

## قایناقلار
* اینگیلیسجه ویکی‌پدیا صفحه‌سی

بؤلمه:کیمیا‌چیلار
بؤلمه:شورویلی موخترعلر
کارل ارنست کلاوس

**کارل ارنست کلاوس** () آلمانلی بیلیم اینسانی. ۲۳ ژانویه ۱۷۹۶ تاریخینده دۆنیایا گؤز آچیب. ۶۸  ایل عومر ائله‌ییب و ۲۴ مارس ۱۸۶۴ میلادی تاریخینده وفات ائدیب. کارل ارنست کلاوس تارتو بیلیم‌یوردودا درس اوْخویوب. 
## قایناق‌لار

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Karl Ernst Claus»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۷ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر). 

بؤلمه:عالیم
اس. دونالد استوکی

**اس. دونالد استوکی** () آمریکالی بیلیم اینسانی. ۲۳ مئی ۱۹۱۵ تاریخینده دۆنیایا گؤز آچیب. ۹۹  ایل عومر ائله‌ییب و ۰۴ نوامبر ۲۰۱۴ میلادی تاریخینده وفات ائدیب. اس. دونالد استوکی ماساچوست تکنولوژی انستیتوسودا درس اوْخویوب. 
## قایناق‌لار

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«S. Donald Stookey»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۷ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر). 

بؤلمه:عالیم
ژوان اس. والنتین

**ژوان اس. والنتین** () بیلیم اینسان. ژوان اس. والنتین پرینستون بیلیم‌یوردودا درس اوْخویوب. 
## قایناق‌لار

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Joan S. Valentine»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۷ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر). 

بؤلمه:عالیم
الیزابت جی. فینلر

**الیزابت جی. فینلر** () آمریکالی بیلیم اینسانی. ۲ مارس ۱۹۳۱ تاریخینده دۆنیایا گؤز آچیب. الیزابت جی. فینلر باتی لیبرتی ایالتی کالج و پردو بیلیم‌یوردودا درس اوْخویوب. اوْ بیلگی‌سایار بیلیمی ساحه‌سینده چالیشیب. 
## قایناق‌لار

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Elizabeth J. Feinler»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۷ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر). 

بؤلمه:عالیم
لینوس پاولینق

**لینوس پاولینق** () آمریکالی بیلیم اینسانی. ۲۸ فوریه ۱۹۰۱ تاریخینده دۆنیایا گؤز آچیب. 
## قایناق‌لار

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Linus Pauling»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۷ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر). 

بؤلمه:عالیم
آلیس وای. تینق

**آلیس وای. تینق** () بیلیم اینسان. آلیس وای. تینق کالیفورنیا، برکلی بیلیم‌یوردودا درس اوْخویوب. چالیشدیغی یئرلریندن بیری استنفورد بیلیم‌یوردو‌دیر. 
## قایناق‌لار

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Alice Y. Ting»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۷ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر). 

بؤلمه:عالیم
جان ای مک‌موری

**جان ای مک‌موری** () آمریکالی بیلیم اینسانی. ۲۷ ژولای ۱۹۴۲ تاریخینده دۆنیایا گؤز آچیب. جان ای مک‌موری هاروارد بیلیم‌یوردودا درس اوْخویوب. 
## قایناق‌لار

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«John E. McMurry»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۷ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر). 

بؤلمه:عالیم
توماس میدقلی جونیور

**توماس میدقلی جونیور** () آمریکالی بیلیم اینسانی. ۱۸ مئی ۱۸۸۹ تاریخینده دۆنیایا گؤز آچیب. ۵۵  ایل عومر ائله‌ییب و ۰۲ نوامبر ۱۹۴۴ میلادی تاریخینده وفات ائدیب. توماس میدقلی جونیور کورنل بیلیم‌یوردودا درس اوْخویوب. 
## قایناق‌لار

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Thomas Midgley Jr.»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۷ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر). 

بؤلمه:عالیم
چارلز آلن توماس

**چارلز آلن توماس** (;   – ) آمریکالی شیمی بیلیم آدامی‌دیر.

## باشاری یوْلو و آراشدیرمالاری

## سئچیلمیش مقاله لری

## اؤدوللر و ایفتیخارلاری

## قایناقلار
* اینگیلیسجه ویکی‌پدیا صفحه‌سی

بؤلمه:کیمیا‌چیلار
ادوین سوترمیستر

**ادوین سوترمیستر** () بیلیم اینسان. اوْ شیمی ساحه‌سینده چالیشیب. 
## قایناق‌لار

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Edwin Sutermeister»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۷ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر). 

بؤلمه:عالیم
قلن سیبورق

**قلن سیبورق** () آمریکالی بیلیم اینسانی. ۱۹ آوریل ۱۹۱۲ تاریخینده دۆنیایا گؤز آچیب. ۸۶  ایل عومر ائله‌ییب و ۲۵ فوریه ۱۹۹۹ میلادی تاریخینده وفات ائدیب. 
## قایناق‌لار

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Glenn T. Seaborg»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۷ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر). 

بؤلمه:عالیم
پل فلوری

**پل فلوری** () آمریکالی بیلیم اینسانی. ۱۹ ژوئن ۱۹۱۰ تاریخینده دۆنیایا گؤز آچیب. ۷۵  ایل عومر ائله‌ییب و ۹ سپتامبر ۱۹۸۵ میلادی تاریخینده وفات ائدیب. 
## قایناق‌لار

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Paul Flory»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۷ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر). 

بؤلمه:عالیم
لوئیس فیزر

**لوئیس فیزر** () بیلیم اینسان. ۷ آوریل ۱۸۹۹ تاریخینده دۆنیایا گؤز آچیب. ۷۸  ایل عومر ائله‌ییب و ۲۵ ژوئیه ۱۹۷۷ میلادی تاریخینده وفات ائدیب. لوئیس فیزر ویلیامز کالجیینده درس اوْخویوب. 
## قایناق‌لار

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Louis Fieser»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۷ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر). 

بؤلمه:عالیم
فراسر استودارت

**فراسر استودارت** () بریتانیالی بیلیم اینسانی. ۲۴ مئی ۱۹۴۲ تاریخینده دۆنیایا گؤز آچیب. فراسر استودارت ادینبروق بیلیم‌یوردودا درس اوْخویوب. 
## قایناق‌لار

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Fraser Stoddart»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۷ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر). 

بؤلمه:عالیم
استفانی کولک

**استفانی کولک** () آمریکالی بیلیم اینسانی. ۳۱ ژولای ۱۹۲۳ تاریخینده دۆنیایا گؤز آچیب. ۹۰  ایل عومر ائله‌ییب و ۱۸ ژوئن ۲۰۱۴ میلادی تاریخینده وفات ائدیب. استفانی کولک کارنقی ملون بیلیم‌یوردودا درس اوْخویوب. 
## قایناق‌لار

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Stephanie Kwolek»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۷ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر). 

بؤلمه:عالیم
آدام کوهن (دانشمند)

آدام کوهن (دانشمند) () آمریکالی شیمی بیلیم آدامی‌دیر.

## قایناقلار
* اینگیلیسجه ویکی‌پدیا صفحه‌سی

بؤلمه:کیمیا‌چیلار
راجر کورنبرق

**راجر کورنبرق** () آمریکالی بیلیم اینسانی. ۲۴ آوریل ۱۹۴۷ تاریخینده دۆنیایا گؤز آچیب. 
## قایناق‌لار

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Roger D. Kornberg»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۷ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر). 

بؤلمه:عالیم
الیاس کوری

**الیاس کوری** (;   – ) آمریکالی شیمی بیلیم آدامی‌دیر.

## باشاری یوْلو و آراشدیرمالاری

## سئچیلمیش مقاله لری

## اؤدوللر و ایفتیخارلاری

## قایناقلار
* اینگیلیسجه ویکی‌پدیا صفحه‌سی

بؤلمه:کیمیا‌چیلار
جوسایا ویلارد قیبس

**جوسایا ویلارد قیبس** () آمریکالی بیلیم اینسانی. ۱۱ فوریه ۱۸۳۹ تاریخینده دۆنیایا گؤز آچیب. ۶۴  ایل عومر ائله‌ییب و ۲۸ آوریل ۱۹۰۳ میلادی تاریخینده وفات ائدیب. جوسایا ویلارد قیبس ییل بیلیم‌یوردودا درس اوْخویوب. چالیشدیغی یئرلریندن بیری ییل بیلیم‌یوردو‌دیر. اوْ ریاضیات، فیزیک، شیمی ساحه‌سینده چالیشیب. 
## قایناق‌لار

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Josiah Willard Gibbs»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۷ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر). 

بؤلمه:عالیم
ویلارد لیبای

**ویلارد لیبای** () آمریکالی بیلیم اینسانی. ۱۷ دسامبر ۱۹۰۸ تاریخینده دۆنیایا گؤز آچیب. ۷۱  ایل عومر ائله‌ییب و ۸ سپتامبر ۱۹۸۰ میلادی تاریخینده وفات ائدیب. ویلارد لیبای کالیفورنیا، برکلی بیلیم‌یوردودا درس اوْخویوب. 
## قایناقلار

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Willard Libby»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۷ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر). 

بؤلمه:عالیم
بؤلمه:تایم مجله‌سینین ایل آدامی
ویلیام لیپسکام

**ویلیام لیپسکام** () آمریکالی بیلیم اینسانی. ۹ دسامبر ۱۹۱۹ تاریخینده دۆنیایا گؤز آچیب. ۹۱  ایل عومر ائله‌ییب و ۱۴ آوریل ۲۰۱۱ میلادی تاریخینده وفات ائدیب. ویلیام لیپسکام کنتاکی بیلیم‌یوردودا درس اوْخویوب. چالیشدیغی یئرلریندن بیری مینه‌سوتا بیلیم‌یوردو‌دیر. 
## قایناق‌لار

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«William Lipscomb»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۷ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر). 

بؤلمه:عالیم
ارل موترتیس

**ارل موترتیس** () بیلیم اینسان. ۲۳ ژوئن ۱۹۲۷ تاریخینده دۆنیایا گؤز آچیب. ۵۶  ایل عومر ائله‌ییب و ۱۲ ژانویه ۱۹۸۴ میلادی تاریخینده وفات ائدیب. ارل موترتیس نورت‌وسترن بیلیم‌یوردو,دا درس اوْخویوب. 
## قایناق‌لار

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Earl Muetterties»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۷ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر). 

بؤلمه:عالیم
دونا نلسون

**دونا نلسون** () آمریکالی بیلیم اینسانی. دونا نلسون اوکلاهوما بیلیم‌یوردودا درس اوْخویوب. 
## قایناق‌لار

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Donna Nelson»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۷ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر). 

## گؤرونتولر

File:Bryan_Cranston,_Donna_Nelson_and_Aaron_Paul.jpg



بؤلمه:عالیم
پائولین نیومن

**پائولین نیومن** ; دوغوم:  - آمریکا بیرلشمیش ایالتلرینین فدرال محکمه‌سینین حاکیمی دیر.

## قایناقلار

بؤلمه:۱۹۲۷-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:یاشایان اینسانلار
هربرت هاپتمن

**هربرت هاپتمن** () آمریکالی بیلیم اینسانی. ۱۴ فوریه ۱۹۱۷ تاریخینده دۆنیایا گؤز آچیب. ۹۴  ایل عومر ائله‌ییب و ۲۳ اوکتوبر ۲۰۱۱ میلادی تاریخینده وفات ائدیب. هربرت هاپتمن مریلند، پارک بیلیم‌یوردودا درس اوْخویوب. 
## قایناق‌لار

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Herbert A. Hauptman»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۷ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر). 

بؤلمه:عالیم
جرج اس. هاموند

**جرج اس. هاموند** () بیلیم اینسان. ۲۲ مئی ۱۹۲۱ تاریخینده دۆنیایا گؤز آچیب. ۸۴  ایل عومر ائله‌ییب و ۰۵ اوکتوبر ۲۰۰۵ میلادی تاریخینده وفات ائدیب. اوْ شیمی ساحه‌سینده چالیشیب. 
## قایناق‌لار

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«George S. Hammond»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۷ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر). 

بؤلمه:عالیم
آنا جی. هریسون

آنا جی. هریسون (;   – ) آمریکالی شیمی بیلیم آدامی‌دیر.

## باشاری یوْلو و آراشدیرمالاری

## سئچیلمیش مقاله لری

## اؤدوللر و ایفتیخارلاری

## قایناقلار
* اینگیلیسجه ویکی‌پدیا صفحه‌سی

بؤلمه:کیمیا‌چیلار
چارلز هرتی

**چارلز هرتی** () بیلیم اینسان. ۴ دسامبر ۱۸۶۷ تاریخینده دۆنیایا گؤز آچیب. ۷۰  ایل عومر ائله‌ییب و ۲۷ ژوئیه ۱۹۳۸ میلادی تاریخینده وفات ائدیب. 
## قایناق‌لار

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Charles Herty»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۷ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر). 

بؤلمه:عالیم
هنری ایرینق

{{Infobox scientist
| honorific_prefix  = 
| name              = هنری ایرینق
| honorific_suffix  = 
| native_name       = 
| native_name_lang  = 
| image             = HenryEyring1951.jpg
| image_size        = 
| image_upright     = 
| alt               = 
| caption           = 
| birth_date        = 
| birth_place       = Colonia Juárez, Chihuahua, Mexico
| death_date        = 
| death_place       = Salt Lake City, Utah, United States
| death_cause       = 
| resting_place     = 
| resting_place_coordinates =
| other_names       = 
| pronounce         =
| residence         = آمریکا
| citizenship       = 
| nationality       =آمریکا 
| fields            = شیمی
| workplaces        = پرینستون بیلیم‌یوردو
| patrons           = 
| education         = 
| alma_mater        =  آریزونا بیلیم‌یوردو
| doctoral_advisor  =  
| academic_advisors = 
| doctoral_students =Keith J. Laidler 
| notable_students  = 
| known_for         = Transition state theory
| influences        = 
| influenced        = 
| awards            = 
**هنری ایرینق** () آمریکالی بیلیم اینسانی. ۲۰ فوریه ۱۹۰۱ تاریخینده دۆنیایا گؤز آچیب. ۸۰  ایل عومر ائله‌ییب و ۲۶ دسامبر ۱۹۸۱ میلادی تاریخینده وفات ائدیب. هنری ایرینق آریزونا بیلیم‌یوردودا درس اوْخویوب. چالیشدیغی یئرلریندن بیری پرینستون بیلیم‌یوردو‌دیر. اوْ شیمی ساحه‌سینده چالیشیب. 
## قایناق‌لار

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Henry Eyring (chemist)»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۷ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر). 

بؤلمه:عالیم
ویلیام اسکو مورنر

**ویلیام اسکو مورنر** () آمریکالی بیلیم اینسانی. ۲۴ ژوئن ۱۹۵۳ تاریخینده دۆنیایا گؤز آچیب. ویلیام اسکو مورنر واشینقتون در سن‌لوئیس بیلیم‌یوردو و کورنل بیلیم‌یوردودا درس اوْخویوب. چالیشدیغی یئرلریندن بیری استنفورد بیلیم‌یوردو‌دیر. اوْ فیزیک، شیمی ساحه‌سینده چالیشیب. 
## قایناق‌لار

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«William E. Moerner»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۷ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر). 

بؤلمه:عالیم
بنجامین هسیاو

**بنجامین هسیاو** () بیلیم اینسان. ۱۲ آقوست ۱۹۵۸ تاریخینده دۆنیایا گؤز آچیب. بنجامین هسیاو ملی تایوان بیلیم‌یوردودا درس اوْخویوب. اوْ شیمی ساحه‌سینده چالیشیب. 
## قایناق‌لار

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Benjamin Hsiao»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۷ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر). 

بؤلمه:عالیم
بؤلمه:تایوانلی موعلیملر
لیندا هسیه-ویلسون

**لیندا هسیه-ویلسون** () بیلیم اینسان. لیندا هسیه-ویلسون کالیفورنیا، برکلی بیلیم‌یوردودا درس اوْخویوب. چالیشدیغی یئرلریندن بیری کالیفورنیا تکنولوژی انستیتوسو‌دیر. اوْ جانلی بیلیم ساحه‌سینده چالیشیب. 
## قایناق‌لار

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Linda Hsieh-Wilson»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۷ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر). 

بؤلمه:عالیم
پل ساباتیه

**پل ساباتیه** () فرانسه‌لی بیلیم اینسانی. ۵ نوْوامبر ۱۸۵۴ تاریخینده دۆنیایا گؤز آچیب. ۸۶  ایل عومر ائله‌ییب و ۱۴ اوت ۱۹۴۱ میلادی تاریخینده وفات ائدیب. 
## قایناق‌لار

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Paul Sabatier (chemist)»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۷ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر). 

بؤلمه:عالیم
آنتوان لاووازیه

**آنتوان لاووازیه**  بیلیم اینسان. 
## قایناقلار

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Antoine Lavoisier»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۷ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر). 

بؤلمه:عالیم
امه ارقان

**امه ارقان** () سوئیسلی بیلیم اینسانی. 
## قایناق‌لار

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Aimé Argand»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۷ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر). 

بؤلمه:عالیم
کورت ووتریش

کورت ووتریش (;   – ) سوئیسلی شیمی بیلیم آدامی‌دیر.

## باشاری یوْلو و آراشدیرمالاری

## سئچیلمیش مقاله لری

## اؤدوللر و ایفتیخارلاری

## قایناقلار
* اینگیلیسجه ویکی‌پدیا صفحه‌سی

بؤلمه:کیمیا‌چیلار
پیتر اتکینز

**پیتر اتکینز** () بیلیم اینسان. ۱۰ آقوست ۱۹۴۰ تاریخینده دۆنیایا گؤز آچیب. پیتر اتکینز لستر بیلیم‌یوردودا درس اوْخویوب. 
## قایناق‌لار

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Peter Atkins»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۷ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر). 

بؤلمه:عالیم
رابرت بویل

**رابرت بویل** () ایرلندلی بیلیم اینسانی. ۶۴  ایل عومر ائله‌ییب و ۳۱ دسامبر ۱۶۹۱ میلادی تاریخینده وفات ائدیب. اوْ فیزیک، شیمی ساحه‌سینده چالیشیب. 
## قایناق‌لار

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Robert Boyle»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۷ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر). 

بؤلمه:عالیم
بؤلمه:اینگیلیسلی فیلسوفلار
بؤلمه:ایرلندلی فیلسوفلار
جرج پرتر

**جرج پرتر** () بریتانیالی بیلیم اینسانی. ۶ دسامبر ۱۹۲۰ تاریخینده دۆنیایا گؤز آچیب. ۸۱  ایل عومر ائله‌ییب و ۳۱ اوت ۲۰۰۲ میلادی تاریخینده وفات ائدیب. 
## قایناق‌لار

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«George Porter»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۷ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر). 

بؤلمه:عالیم
موریس تراورز

**موریس تراورز** () بیلیم اینسان. ۲۴ ژانویه ۱۸۷۲ تاریخینده دۆنیایا گؤز آچیب. ۸۹  ایل عومر ائله‌ییب و ۲۵ اوت ۱۹۶۱ میلادی تاریخینده وفات ائدیب. 
## قایناق‌لار

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Morris Travers»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۷ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر). 

بؤلمه:عالیم
رابرت رابینسون

**رابرت رابینسون** () بریتانیالی بیلیم اینسانی. ۱۳ سپتامبر ۱۸۸۶ تاریخینده دۆنیایا گؤز آچیب. ۸۸  ایل عومر ائله‌ییب و ۸ فوریه ۱۹۷۵ میلادی تاریخینده وفات ائدیب. 
## قایناق‌لار

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Robert Robinson (organic chemist)»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۷ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر). 

بؤلمه:عالیم
رکس ریچاردز

**رکس ریچاردز** () بیلیم اینسان. ۲۸ اوْکتوبر ۱۹۲۲ تاریخینده دۆنیایا گؤز آچیب. 
## قایناق‌لار

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Rex Richards (chemist)»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۷ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر). 

بؤلمه:عالیم
فردریک آبل

**فردریک آبل** () اینگیلیسلی بیلیم اینسانی. ۱۷ ژولای ۱۸۲۷ تاریخینده دۆنیایا گؤز آچیب. ۷۵  ایل عومر ائله‌ییب و ۰۶ سپتامبر ۱۹۰۲ میلادی تاریخینده وفات ائدیب. 
## قایناق‌لار

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Frederick Abel»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۷ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر). 

بؤلمه:عالیم
نورمن هاورث

**نورمن هاورث** () بریتانیالی بیلیم اینسانی. ۱۹ مارس ۱۸۸۳ تاریخینده دۆنیایا گؤز آچیب. ۶۷  ایل عومر ائله‌ییب و ۱۹ مارس ۱۹۵۰ میلادی تاریخینده وفات ائدیب. نورمن هاورث منچستر بیلیم‌یوردودا درس اوْخویوب. 
## قایناق‌لار

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Norman Haworth»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۷ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر). 

بؤلمه:عالیم
سر سایریل هینشلوود

سر سایریل هینشلوود (;   – ) اینگیلیسلی شیمی بیلیم آدامی‌دیر.

## باشاری یوْلو و آراشدیرمالاری

## سئچیلمیش مقاله لری

## اؤدوللر و ایفتیخارلاری

## قایناقلار
* اینگیلیسجه ویکی‌پدیا صفحه‌سی

بؤلمه:کیمیا‌چیلار
فرانتس-یوزف مولر فون رایشنشتین

**فرانتس-یوزف مولر فون رایشنشتین** () بیلیم اینسان. ۱ ژولای ۱۷۴۰ or ۴ اوْکتوبر ۱۷۴۲ تاریخینده دۆنیایا گؤز آچیب.

## قایناق‌لار

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش «Franz-Joseph Müller von Reichenstein»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور. (۷ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).

بؤلمه:عالیم
دیلز هامیک

**دیلز هامیک** () بیلیم اینسان. ۸ مارس ۱۸۸۷ تاریخینده دۆنیایا گؤز آچیب. ۷۹  ایل عومر ائله‌ییب و ۱۷ اوکتوبر ۱۹۶۶ میلادی تاریخینده وفات ائدیب. چالیشدیغی یئرلریندن بیری آکسفورد بیلیم‌یوردو‌دیر. 
## قایناق‌لار

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Dalziel Hammick»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۷ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر). 

بؤلمه:عالیم
کارل اوئر فون ولسباخ

**کارل اوئر فون ولسباخ** () اوتریشلی بیلیم اینسانی. ۱ سپتامبر ۱۸۵۸ تاریخینده دۆنیایا گؤز آچیب. ۷۰  ایل عومر ائله‌ییب و ۴ اوت ۱۹۲۹ میلادی تاریخینده وفات ائدیب. 
## قایناق‌لار

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Carl Auer von Welsbach»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۷ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر). 

بؤلمه:عالیم
بؤلمه:اوتریشلی موخترعلر
علی بن ابی‌طالب‌ین خلافتی

**علی بن ابی‌طالب‌ین خیلافتی** ایسلام دورانیندا علی‌نین حکومت زامینیندا، اونون دوردونجی خلیفه اولماقی‌نین سببلرینه مربوط دیر کی ۳۵ تا ۴۰ هجری قمری (۶۵۶–۶۶۱ میلادی) جه چکیلدی. علی عثمان اولمکدن سونرا خلیفه اۆچون سئچیلدی.علی خیلافته یئتیشن زامان ایسلامین مرزلری باتیدان مصرجان و دوغودان ایرانین دوغوسوناجان غاباقا گئتمیش دیر.آمّا حجازین دورومو یاخشی دئیلمیش علی‌ خیلافته یئتیردیگیندن سونرا اؤنملی ایشلریندن عثمانلی والیلرین عزل ائتمگلری میش و اؤز اعتمادلی نفرلری یئرلرینه قویمیش دیر. علی غنایم و بیتالمالی اشرافلارین الیندن چیخاردیب و برابر صورتده موسلملنلار آراسیندا بولموشدور اونون حکومتینده یئنی گَلنلر و چوخدان اولانلار بیریمیش و قومی و قبیله‌ای تعصبلر یوخوموش وهامی بیت‌المالدان بیر حده بهره آپاریلمیش.

## قایناقلار

بؤلمه:علی بن ابی‌طالب
بؤلمه:ایسلام شابلونلاری
راشدین خلیفه‌لری

## گاهشمار
دیققت ائدین کی خلافت ایللری، دقیقا یئنی ایلین بیرینجی گونو ایله اؤرتوشمه‌ییر.

ImageSize = width:700 height:60
PlotArea = width:680 height:30 left:10 bottom:20

Colors =
    id:yellow    value:rgb(0.7,0.7,1) # light yellow
    id:red       value:rgb(1,0.7,0.7) # light red
    id:green     value:rgb(0.7,1,0.7) # light green
    id:blue      value:rgb(1,1,0.7)   # light blue
    id:cyan      value:rgb(0.7,1,1)   # light blue
    id:purple    value:rgb(1,0.7,1)   # light purple
    id:grey      value:gray(0.8)      # grey

Period = from:630 till:665
TimeAxis = orientation:horizontal
ScaleMajor = unit:year increment:5 start:630
ScaleMinor = unit:year increment:1 start:632

BarData=
  bar:barre1

PlotData=
  align:center textcolor:black fontsize:8 mark:(line,black) shift:(0,-5)

  bar:barre1
  from:    632  till:  634   color:orange   text:ابوبکر                      
  from:    634   till:  644  color:yellow   text:عمر بن خطاب
  from:    644  till:  656  color:blue     text:عثمان بن عفان
  from:    656  till:  661  color:red      text:علی بن ابی طالب



## قایناقلار
* کیتاب آدی: «الخلفاء الراشدون» یازان: عبدالوهاب النجار (عربجه).
* کیتاب آدی: «ابوبکر الصدیق»، «عمر بن الخطاب»، «عثمان بن عفان»، «علی بن ابی طالب»، یازیچی: محمد رضا (عربجه).
* کیتاب آدی: «موسوعة السیاسة» یازان: دکتر عبدالوهاب الکیالی (عربجه).
* محمد، رضا، *(الامام علی بن ابی طالب کرم الله وجهه، رابع الخلفاء الراشدین)*. اون‌بیرینجی چاپی، بئیروت، لوبنان،: ۱۹۹۸ میلادی ایلینده یاییملانمیش.
* کیتاب آدی: *(دیوان الامام علی)*. دار مکتبة الهلال، بئیروت، لوبنان، اوچونجو یاییمی،: ۲۰۰۳میلادی ایلیده یاییملانمیش.

بؤلمه:راشدین خلیفه‌لر
بؤلمه:۷-جی میلادی قرنینده خلیفه‌لر
بؤلمه:People of the Rashidun Caliphate
بؤلمه:Quartets
بؤلمه:Rashidun Caliphate
بؤلمه:سونیلر
بؤلمه:Islamic terminology
قزوین بؤلگه‌سی

**قزوین بؤلگه‌سی** یوخسا **قزوین شهریستانی** ایرانین قزوین اوْستانی‌نین بؤلگه‌لریندن بیری دیر. بؤلگه‌‌نین مرکزی قزوین شهریدیر. ۱۳۹۰-جێ ایل اهالی‌نین سایی‌سی آلینماسینا اساساً، شهریستانین اهالیسی ۵۶۶،۷۷۳ نفرایدی.

## دیل
قزوین بؤلگه‌سی نین اهالیسی چوخونلوغو آذربایجان تورکجه‌سینده(اکثراً قزوین لهجه‌سینده)دانیشیرلار. تورکجه دن سونرا فارس دیلی دا بو شهریستان دا و اؤزللیکله قزوین شهرینده دانیشانلاری وار.
تاتلار دا آز سایی دا بو بؤلگه‌ده یاشییرلار.

thumb|250px|قزوین بؤلگه‌سینین اتنیک خریطه‌سی

## ایداری بولونوش

* بخش مرکزی شهرستان قزوین
** دهستان اقبال شرقی
** دهستان اقبال غربی
شهرلر: قزوین، اقبالیه و محمودآباد نمونه.
* بخش طارم سفلی
** دهستان چوقور
** دهستان خندان
** دهستان کوهگیر
** دهستان نیارک
شهرلر: سیردان
* بخش رودبار الموت شرقی
** دهستان الموت بالا
** دهستان الموت پائین
** دهستان معلم کلایه
شهرلر: معلم کلایه
* بخش رودبار الموت غربی
** دهستان رودبار شهرستان
** دهستان رودبار محمدزمانی
** دهستان دستجرد (قزوین)
شهرلر: رازمیان
* بخش کوهین
** دهستان ایلات قاقازان شرقی
** دهستان ایلات قاقازان غربی

شهرلر: کوهین

## قایناقلار

* اطلس گیتاشناسی استان‌های ایران [Atlas Gitashenasi Ostanhaye Iran] (*[https://web.archive.org/web/20070522192425/http://www.gitashenasi.com/En/Product/Index.cfm?I=9 Gitashenasi Province Atlas of Iran]*)

بؤلمه:قزوین بؤلگه‌سی
بؤلمه:قزوین اوستانی‌نین بؤلگه‌لری
دله‌کیمی‌لر

**دله‌کیمی‌لر** (، ، ، ، )  ییٛرتیجیلار دسته‌سینه عایید حئیوان نؤعو.

## قایناقلار
http://www.catalogueoflife.org  

بؤلمه:الیفبا سیراسینا گؤره حئیوانلار
بؤلمه:ییٛرتیجیلار
بؤلمه:ممه‌لیلر
ایرانین رسمی ساعاتی

**ایرانین رسمی ساعاتی** یادا **ایرانین ایستاندارد ساعاتی** (اینترنشنال کودی IRST یادا IT) زمانین بیر اؤلچوسی‌د‌ه که گرینویچه گوره ایستیفاده اولونار و گون اورتا خطی نن  ۳:۳۰+ (یوتی‌سی ۳:۳۰+)  ایضافه اولونار.

۲۰۰۵-۲۰۰۸-جی ایللر آراسیندا محمود احمدی‌نژاد فرمانی ایله ایران یای ساعاتی (DST) رعایت ائتمدی. ۲۱ مارس ۲۰۰۸-جی ایلدن یئنیدن رعایت ائدیلمیشدیر. ۲۱ سپتامبر ۲۰۲۲-جی ایلده ایران دی‌اس‌تی-نی لغو ائتدی و ایندی ایل بویو ایستاندارد زامانی رعایت ائدیر.

## یای ساعاتینا کئچیدلر
میلادی ایلینین ایکینجی یاریسیندا و گونش ایلینین بیرینجی یاریسیندا یای ساعاتی اعمال اولار که ساعات، بیر ساعات قاباقا چکیلر و ۴:۳۰+ (یوتی‌سی ۴:۳۰+) نظرده آلینار.
ایرانین رسمی ساعاتی هر ایل فروردین آینین بیرینجی گونون ده ساعات ۲۴-ده بیر ساعات قاباقا چکیلردی و شهریور آینین ۳۰-جو گونون ده ساعات ۲۴-ده بیر ساعات دالیه چکیلردی.
### سون و گلجک تاریخلر

## ساعات قورشاغی دییشیکلیکلری

## قایناقلار

بؤلمه:ایراندا زامان
بؤلمه:چاغ بؤلگه‌سی
پرسپولیس تهران فوتبال کولوبو

**پرسپولیس فوتبال کولوبو** یادا پیروزی تهران فوتبول کولوبو () — تهران شهریندن، ایران فارس کؤرفزی پرو لیقاسیندا ایشتیراک ائدن بیر فۇتبول کولوبو'دور. پرسپولیس فوتبال کلوبو ۱۹۶۳-جو میلادی ایلده **[[فاحیشه‌لیک|شاهین]] تهران کولوبو** آدی‌ایله تأسیس ائدیلیب و ۱۹۶۸-جی میلادی ایلده **پرسپولیس** آدی‌ایله چالیشماغا دوام وئرمیشدیر، هابئله ایران ایسلام اینقیلابییندان سونرا بو کولوب **آزادی فوتبال کولوبو** و سونرالار **پیروزی تهران فوتبال کولوبو** آدلانیردی، آنجاق ۲۰۱۲–جی میلادی ایلدن بو کولوبون آدی گینه‌ده **پرسپولیس تهران فوتبال کولوبو** اولدو. پرسپولیس قورولوشونون ایلک ایللرینده، فوتبال، بسکتبال و والیبال دا اوچ تاخیم ایدی. ۱۹۶۸-جی میلادی ایلدن ایرانین فۇتبول بیرینجی دیویزیون‌دا اوْلموش‌دور. پرسپولیس فوتبال کلوبو اولجه مولتی اسپورت و مدنیت کلوبو دور، آسیا فۇتبول کونفدراسیاسی گؤره، پرسپولیس آسیادا ان مشهور فۇتبول کلوبودور. 

پرسپولیس یوکسک ایران فۇتبول لیقاسیندا 12 دفعه (بیر بؤلگه جام، ۴ دفه آزادگان، 5 دفه فارس کؤرفزی لیقاسی‌نین قازانیب) 
علی دایی، مهدی مهدوی کیا و علی کریمی پرسپولیس تیمین اوچ اویونچوسو، آسیادا ان یاخشی اویونچو سئچیلیبلر.
اونون ائو توْرپاقی، آزادی ایستادیومودور.

پرسپولیس و ایستقلال اویونو، آسیادا ان بؤیوک دربی حساب اوْلونور.

## قایناقلار

## خاریجی لینکلر

* Official club website  
* Persepolis F.C.  at IFLO 
* Persepolis F.C.  at فیفا 
* 


بؤلمه:Association football clubs established in 1963
بؤلمه:فوتبال کولوبلاری ایراندا
بؤلمه:Sport in Tehran
بؤلمه:1963 establishments in Iran
بؤلمه:ایدمان ایراندا
بؤلمه:ایدمان تهران‌دا
بؤلمه:۱۹۶۳ - جو ایلینده ایران اؤلکه‌سینده یارانانلار
سیپاهان ایصفاهان فوتبال کولوبو

**سیپاهان ایصفاهان فوتبال کولوبو** () ایصفاهان شهرینده بیر فوتبال کولوبودیر. بو تیم ایرانین سوپر لیگینده ایشتیراک ائدن بیر فوتبال تیمی‌دیر. ۵ شامویونلیق ایله، ایرانین ان دیرلی فوتبال کولوبلاریندان بیریدیر. ایران سوپر لیگی ۸۲-۱۳۸۱ ده، ایلک دفعه ایران لیگینین عونوانین قازانان غیر تهرانلی تیم اولدو. بونلار عین زاماندا ایران لیگینین تاریخینده دال-دالا اوچ آد قازانان ایلک ایران فوتبال کولوبودولار.

سیپاهان فوتبال کولوبو عومومیتله دیرلی یاخشی رهیبرلیک ایله، ایران فوتبال سیستیمیندکی جوانلار آکادئمیسی تانینیر. ۲۰۰۳-جی ایلدن بو طرفه چوخ دییرلی عونوانلاری قازانماق ایله، پرسپولیس و ایستیقلال آدلی ایکی مشهور کولوبون ایران فوتبال سیستمینده‌کی تام حوکمرانلیقینا سون قویماقی باشاردیلار. بو کولوب *فولاد موبارکه سیپاهان ورزیش کولوبونون* فوتبال بؤلمه‌سیدیر و ایصفهانین فولاد موبارکه شیرکتی-نه مخصوصدور.

## کولوبون تاریخی
### اینقیلابدان قاباق

۱۹۵۳-جی ایلده، ایران میلّی فوتبال تیمی-نین اویونچوسو، محمود حریریان‌ین کوکمک ایله  شاهین ایصفاهان فوتبال کولوبو یارادیلدی. بو کولوب تهرانین داها مشهور و دیرلی شاهین تیمنه مربوط، تیملردن بیریدی. ۱۹۶۳-جی ایلده شاهین، ایصفاهان اوستانی-نین نوماینده‌سی کیمی، تهران-۱۱ ایله ۱-۱ برابرلیکله ایران شامپیونو اولدو. ۱۹۶۷-جی ایلده شاهین کولوبوندا اورتایا چیخان پرابلیملره گوره تهرانداکی تشکیلات، ایصفهان شعبه‌سی فعالیتینی دایاندیرماق مئجبوریئتینده قالدی. کولوب آدینی سیپاهان اولاراق دییشیردی.

### اینقیلابدان سونرا
اینقیلابدان سونرا ۱۹۹۳-جی ایله قدر اوزون ایللر ایصفهانین لیگلرینده اوینادیلار. او ایل کولوبو ایصفهانین *سیمان سپاهان* کارخاناسی آلدی.
## مووسوملر

:

## تام جدوللر

## قایناقلار

بؤلمه:فوتبال کولوبلاری ایراندا
گلستان بالترکی

**تورکجه گلستان** یا **گلستان بالترکی** یا **گلستان سعدی ترجمه‌سی** ۱۳۹۱ نجی میلادی ایلده یازیلان سیف سرایی اثری. شیرازلی سعدینین فارسی دیلینده گلستان اثرینه مناسبت یارادیلمیش.  

## قایناق
* تاریخ ادبیات تورکی- اوزبیکی، ترجمه و تحشیۀ برهان الدین نامق شهرانی، ج اول، صص ۳۳۲- ۳۴۴٫.

بؤلمه:آلتین اوردو ادبیاتی
بؤلمه:تورکجه اثرلر
پنج نمایشنامه

دوْکتور حسین محمدزاده صدیق فارسجا اولان بو کیتابدا ميرزا آقا منشی باشی تبريزی‌نین «حاج مرشد كيمياگر» و دؤرد باشقا نمایشنامه‌سینی چاپ ائتدیرمیشدیر.
## قایناقلار
اوجان سسی

**صدای اوجان** یا **اوجان سسی** ایراندا بستان‌آباد بؤلگه‌سیینده نشر اوْلونان بیر آيلێق قزئته .

## قایناقلار
ojan sasi 

بؤلمه:قزئته
داود آریانی

داود آریانی(بستان‌آباد بؤلگه‌سی) آذربایجانلی شاعر و یازیچی.
## قایناقلار
1.صدای اوجان. ایکی‌نجی یایم،ص5؛1396خرداد آیی‌.

بؤلمه:آذربایجانلی شاعیرلر
تاج‌الدین یالچی‌قول

**تاج‌الدین یالچی‌قول اوغلو البلغاری** (۱۷۶۸-۱۸۳۸) آدلیم باشقورد تاتار دین عالیمی، تاریخچی‌، یازیچی، شاعیر و صوفی، آبیزلار حرکتی‌نین یولباشچیلاریندان بیریسی.

## اثرلری
* تواریخ بلغاریه

## قایناق
* تاتارجا ویکی‌پدیا

بؤلمه:تاتار
بؤلمه:باشقورد شخصیت‌لری
بؤلمه:باشقوردلار
بؤلمه:باشقورد ادبیاتی
بؤلمه:تاتارستان عالم‌لری
بؤلمه:تاتار سیاستچی‌سی
بؤلمه:تاتار یازیچی‌سی
بؤلمه:تاتارلار
بؤلمه:تورک شاعیرلر
بؤلمه:تورک تاریخچیلر
مجید غفوری

**نورغني اوغلو عبدالمجید غفوري قزانلي ترويسکلی**، مشهور **مجید غفوری** (۱۸۸۰-۱۹۳۴) باشقورد و تاتار یازیچی.

## یاشامی
مجید غفوری آدی ایله مشهور اولموش تورک دیلی یازیچی، ۱۸۸۰ نجی ایل ۲۰ ایول آییندا باشقوردستانین بیر کندینده دونیایا گؤز آچدی.

## اثرلری
* آچلق يل = صاتلق قز

* آدم و ابليس
* آراقي اجوننڭ بلاسي
* ادبيات کيسه‌کلري
* اشچيلر تيره‌سنده
* امثال 
* اوگي بالالار
* اونوتلغان جنايت (اوتکانني ايسکه توسترو)
* ايسابسز بايلق
* ايکنچي معلم
* برنچي معلم
* تأثراتم 
* حميدنڭ حياتي (ليلي و حياتم)
* زايا توله‌ک برله صوصلو 
* زمانه شعرلري 
* زيمستوا نرسه؟
* سبر تيمر يولي (احوال ملت)
* شعرلري (مجيد غفوري شعرلري)
* طوغان تل
* فقيرلک برله اوتکان تِرکلک
* قزل بايراق
* قزلرغه مخصوص ملي شعرلر
* ملت محبتي (شاعر عبدالمجيد غفوري‌نڭ ملت محبتي نام اشعاري)
* ملي شعرلر 
* ملي شعرلر (جزء 3)
* منلا هبةالله بن الشيخ زين‌الله‌نڭ مرثيه‌سي
* موڭ و زار
* يارليلر =. اويده‌ش خاتون
* ياش عمرم  (ياش عمرم هم باشقه مقبول شعرلر)
* يالچي 
* يانغان يوره‌ک

## قایناق
* تاتارجا ویکیپدیا

بؤلمه:باشقورد ادبیاتی
بؤلمه:باشقورد شخصیت‌لری
بؤلمه:باشقوردلار
بؤلمه:تاتارلار
بؤلمه:تاتار یازیچی‌سی
بؤلمه:تورک ادبیاتی قارالامالاری
بؤلمه:تورک ادبیاتی
بؤلمه:تاتار
بؤلمه:تورک شاعیرلر
فرضیه زبان آذری و کسروی

دوْکتور حسین محمدزاده صدیق فارسجا اولان بو کیتابدا احمد کسروینین آذری دیلی فرضیه‌سینی اله آلمیش و اونو موختلیف یؤنلردن اینجه‌له‌ییب تنقید ائتمیشدیر.
## قایناقلار
سیف سرایی

**سیف سرایی** (۱۳۲۱-۱۳۹۶ ایل آراسیندا) تانینمیش آلتین اوردا ادیبی، گلستان بالترکی و یادگار نامه یازیچیسی.

## قایناق
** تاریخ ادبیات تورکی- اوزبیکی، ترجمه و تحشیۀ برهان الدین نامق شهرانی، ج اول، صص ۳۳۲- ۳۴۴٫.
قولاغا گیرن

**قولاغا گیرن** و یا **قۇلاغا قاچان** (، ، ، ، )  حشره‌لر صینیفینه عایید حئیوان نؤوعودور.

قولاغاگیرن‌لر بیر ۳ و ۵ سانتی متر آراسیندا بؤیوکلوگو اولان حشره‌دیرلر کی نَم یئرلر و شیرین یئمکلردن (اریک، آلچا، آلی، قایسی، توت، ... ) خوشلاری گلر. قولاغاگیرن‌لر آدلاری‌نین برعکسی هئچ آدامین قولاغینا گیرنمزلر و بوکی دئییلیر آداملار ایله حئیوانلارین  قولاخلارینا نَملی و قارانلیق اولماغینا خاطیر داخیل اولورلار و قولاغا گیرندن سونرا قولاغین پرده‌سینی سؤکوب و ایچری گیریرلر قدیم آداملارین باطیل اینانجی و خورافه‌لریدیر.

## قایناق‌لار
http://www.catalogueoflife.org  

بؤلمه:الیفبا سیراسینا گؤره حئیوانلار
بؤلمه:حشراتلار
قول علی

[بندانگشتی|[قازان شهرینده قول علی یونوتو.]]
**قول علی** تخلص ائدن **علی بن خلیل خوارزمی** (د. 1183 - اؤ. 1234-1240 آراسي)، 12-جي عصر سونو 13-جي عصر باشيندا خوارزم ياخينليغيندا و يا ایدیل بويو بولقار رايونوندا ياشاميش تورک شاعير. 

قصه يوسف آدلي منظوم اثرين مؤليفي کيمي تانينير. اثرين سونونداکي دؤردلوکده کئچن "قول علي" تخلوصو ايله ادبيات تاريخينه ايله کئچميشدير؛ گئرچک آدي قطعي اولاراق بيلينمير. 

احوالات يوسف گونوموزه چاتان يئگانه اثريدير. بو اثرين تورک، ايران، عرب ادبياتيندا بير چوخ اينسان طرفيندن ايشلنميش ديني منشالي يوسيف ايله زولئيخا حئکايه‌سيني ايضاح ائدن ايلک تورکجه اثر اولماسي سببيندن ادبيات تاريخينده قول علي‌نين موهوم يئري واردير. اثري هانسي لهجه ايله يازديغي قطعي اولاراق آيدين دئييل. تاتار ادبيات تاريخچيلرينه گؤره اثر، تاتار ادبياتي‌نين باشلاتيجي-لاريندان بيريدير و مؤليفي بنده قالي تاتار ادبياتينين ايلک بؤيوک شاعيري قبول ائديلير. 1983تئ دوغومونون 800-جي و احوالاتي يوسيفين يازيليشينين 750-جي ايلدؤنومو موسکو و کازاندا نؤوعنده مدنيتينين بؤيوک بايرامي قبول ائده‌رک قئيد اولونموشدور.

## حياتی
 شاعير حاقينداکي بعضي معلوماتلار شجره‌لرده، روايتلرده و افسانه‌لرده ساخلانميشدير.

تورکمن قايناقلاريندا احوالاتي يوسوف مؤليفي، "علي مهر خوجا اوغلو" شکلينده گئچمئکده‌دير. علی مهر خواجه اوغلی، اورتا عصرلرده ياشايان و اثر وئرن بؤيوک تورکمن شاعيري کيمي قييمتلنديريلير. او، خوارزمده ياشايان طايفالاردان بيرينده دونيايا گلميش، عؤمرونون قيرخ ايلدن چوخونو خوارزمده کئچيرميشدير. او دؤورده علی، اورگنچ مدرسه‌لرينده مودئرريسليک ائتميش؛ احوالاتي يوسوف آدلي اثريني 1233-جي ايلده 50 ياشيندا ايکن تاماملاميشدير. 

تاتار منبعلرينه گؤره ايسه قول علي، ايديل-چومان بؤلگه‌سينده دونيايا گلميش و بولقار دؤولتي شاهزاده عبدالله به‌يين تورونودور. خوارزمده اوخوموش و اوزون ايللر درس وئرميشدير. خوارزم و اورگنچه مونقول ايستيلالاري باشلاياندا قيرغيز چؤللرينه کؤچموش و بير مودت سونرا دا آتا يوردو اولان زئیه کئچميشدير. قول علي، موغوللارا قارشي آپاريلان موحاريبه ده حياتيني ايتيرميشدير.

ايسلام فلسفه‌سي و ادبيات ساحه لرينده کيتابلاري، شرحلری اولدوغو تخمين ائديلمکده‌دير. آنجاق بو اثرلر هله تاپيلماميشدير. ادبي اثرلريندن سادجه حیکايه يوسيف گونوموزه اليازما فورماسيندا گليب.

## قایناق
* تورکچه ویکی‌پدیا

بؤلمه:کیمسه‌لر قارالامالاری
بؤلمه:تورک شاعیرلر
قصص الأنبیاء

**قصص الانبیا**، خوارزم تورکجه‌سی دؤورونون ایلک آبیده‌سی برهان‌الدین اوْغلو ناصرالدین ربغوزی و یا قیساجا ناصر ربغوزی طرفیندن رباط اوغوز قصبه سینده جاغاتای خاقانلاریندان تارماشیرین بویوک بئیلریندن ناصرالدین توخ بوغا آدینا فارس دیلینده بیر ترجومه تورکجه‌یه اویغونلاشدیران بیر سیره‌ی نبی ییغماسی اوْلان قصص الانبیا آدلی یاپیتدیر. یاپیت مؤلیف طرفیندن 1310-جی ایلده تاماملانمیشدیر. یازیلیش ایلی یارادیجیلیقدا". یئدی یوز اون چاتیب ییلگا کیم قورتاریلدی بۇ کیتاب" جومله‌سینده گؤستریلمیشدیر. 

 آوروپا اؤلکه‌لرینده‌کی کیتابخانالاردا یارادیجیلیغین موختلیف یازمالاری ساخلانیلماقدادیر. یازیلیش ایلی ان قدیم نوسخه اینگیلتره‌نین پایتاختی لوندون دا بریتانییا موزه دا بولونماقدادیر. بۇ نوسخه دیگر یازمالارا گؤره چوخ داها یاخشی دورومدادیر. ک. گرؤنبئجه طرفیندن عئینیله نشر اولاراق 1948-جی ایلده دانیمارکانین پایتاختی کوپئنهاگئنده نشر اولونموشدور. 

 قصص الانبیا دینی خاراکتئرده بیر آبیده اولدوغو اۆچون ساده و آیدین بیر دیلله یازیلمیشدیر. یاپیت متن اولماقلا بیرلیکده، آز چوخ بیر صنعت مقصدی گوده‌رک یازیلدیغی اۆچون ایچینده غزللر، عربجه و تورکجه شعرلریندن هر بیری باشقا دیلله یازیلمیش شعرلر یئر آلیر. ربغوزی نین عرب و فارس یازین دا بیلدیگینی گؤسترن بۇ اثرده‌کی شئیرلر، اساساً، قورو و شخصی حیس لرین ایلهام یولو ایله گوجلو و تاثیرلی ایضاحاتیندان اوزاق اولماقلا یاناشی گؤزل میصراعلاردا وار. 

مؤلیف اثرینی یازارکن عئینی مؤوضودا چوخ اول یازیلمیش ایسلامی یارادیجیلیغی دا گؤزدن کئچیریب اینجئلئمیشدیر. یازارین عربجه چوخ یاخشی بیلدیگی دینی علملرده ده معلوماتی اولدوغو یارادیجیلیغیندان آیدین یارادیجیلیقدا، قوراندا آدلاری کئچن پئیغمبرلره موناسیبتین ماراقلی منقبه‌لر ائدیلمیش محمد بن عبدالله‌ین حیاتیندا کئچن گؤزل و معنالی حادیثه لر حیکایه ائدیلمیش بۇ آرادا فوق‌العاده منقبه‌لره بونلارین. عمللرینه اینانان و اینانان بیر مضمونلا یئر وئریلمیشدیر. 

## قایناق
* تورکچه ویکی‌پدیا
* Harezm Türkçesi **Doç.Dr.Recep Toparlı**, Atatürk Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi Yayınları
* Harizmi Muhabbetnamesinin İki Yeni Yazma Nüshası Üzerine **Osman Sertkaya**, Türkiyet Mecmuası
* Kutb'un Hüsrev ü Şirin'i ve Dil Hususiyetleri **Necmettin Hacıeminoğlu**, İstanbul 1968