open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
قصر الکبیر

**قصر الکبیر** (اینگیلیسیجه: Ksar el-Kebir) مراکش اؤلکه‌سینین شهرلریندن بیریدیر. سوْن نۆفوس ساییمینا گؤره شهرین توْپلام جمعیتی ۱۲۶۶۱۷ نفردیر و بۇ باخمیدان اؤلکه‌نین بؤیوک شهرلریندن بیری سایا گلیر.

## قایناقلار

بؤلمه:آفریقا شهرلری
سام (بورزانقا)

**سام** (بورزانقا) (اینگیلیسیجه: Sam, Bourzanga) بورکینافاسو اؤلکه‌سینین شهرلریندن بیریدیر. سوْن نۆفوس ساییمینا گؤره شهرین توْپلام جمعیتی ۲٬۰۶۰ نفردیر.

## قایناقلار

بؤلمه:آفریقا شهرلری
ساره ده توئیلی

**ساره ده توئیلی** (اینگیلیسیجه: Saré de Tuili) بورکینافاسو اؤلکه‌سینین شهرلریندن بیریدیر. سوْن نۆفوس ساییمینا گؤره شهرین توْپلام جمعیتی ۲۹۸ نفردیر.

## قایناقلار

بؤلمه:آفریقا شهرلری
اکورای

**اکورای** (اینگیلیسیجه: Agourai) مراکش اؤلکه‌سینین شهرلریندن بیریدیر. دنیز سَویه‌سیندن ۹۳۱ متر یۆکسکلیکده قۇرولان شهر سوْن نۆفوس ساییمینا گؤره توْپلام جمعیتی ۱۳۲۹۱ نفردیر.

## قایناقلار

بؤلمه:آفریقا شهرلری
یامانه (روکو)

**یامانه** (روکو) (اینگیلیسیجه: Yamané, Bam) بورکینافاسو اؤلکه‌سینین شهرلریندن بیریدیر. سوْن نۆفوس ساییمینا گؤره شهرین توْپلام جمعیتی ۲۹۳ نفردیر.

## قایناقلار

بؤلمه:آفریقا شهرلری
دوره (کوکولوقو)

**دوره** (کوکولوقو) (اینگیلیسیجه: Douré, Boulkiemdé) بورکینافاسو اؤلکه‌سینین شهرلریندن بیریدیر. سوْن نۆفوس ساییمینا گؤره شهرین توْپلام جمعیتی ۲۸۵۶ نفردیر.

## قایناقلار

بؤلمه:آفریقا شهرلری
تازه (مراکش)

**تازه** (مراکش) (اینگیلیسیجه: Taza) مراکش اؤلکه‌سینین شهرلریندن بیریدیر. دنیز سَویه‌سیندن ۵۱۰ متر یۆکسکلیکده قۇرولان شهر سوْن نۆفوس ساییمینا گؤره توْپلام جمعیتی ۱۴۸۴۵۶ نفردیر و بۇ باخمیدان اؤلکه‌نین بؤیوک شهرلریندن بیری سایا گلیر.

## قایناقلار

بؤلمه:آفریقا شهرلری
رانا (ایماسقو)

**رانا** (ایماسقو) (اینگیلیسیجه: Rana, Burkina Faso) بورکینافاسو اؤلکه‌سینین شهرلریندن بیریدیر. سوْن نۆفوس ساییمینا گؤره شهرین توْپلام جمعیتی ۲۸۵۴ نفردیر.

## قایناقلار

بؤلمه:آفریقا شهرلری
مراکش (شهر)

**مراکش** (شهر) (اینگیلیسیجه: Marrakesh) مراکش اؤلکه‌سینین شهرلریندن بیریدیر. دنیز سَویه‌سیندن ۴۶۶ متر یۆکسکلیکده قۇرولان شهر سوْن نۆفوس ساییمینا گؤره توْپلام جمعیتی ۹۲۸۸۵۰ نفردیر و بۇ باخمیدان آفریقا قاره‌سینین بؤیوک شهرلریندن بیری سایا گلیر.

## قایناقلار

بؤلمه:آفریقا شهرلری
تامپلقا (زیمتنقا)

**تامپلقا** (زیمتنقا) (اینگیلیسیجه: Tampèlga, Zimtenga) بورکینافاسو اؤلکه‌سینین شهرلریندن بیریدیر. سوْن نۆفوس ساییمینا گؤره شهرین توْپلام جمعیتی ۲۸۱ نفردیر.

## قایناقلار

بؤلمه:آفریقا شهرلری
سیقویدین (سواو)

**سیقویدین** (سواو) (اینگیلیسیجه: Séguédin, Soaw) بورکینافاسو اؤلکه‌سینین شهرلریندن بیریدیر. سوْن نۆفوس ساییمینا گؤره شهرین توْپلام جمعیتی ۲۸۰۲ نفردیر.

## قایناقلار

بؤلمه:آفریقا شهرلری
سانکه (کایائو)

**سانکه** (کایائو) (اینگیلیسیجه: Sancé, Bazèga) بورکینافاسو اؤلکه‌سینین شهرلریندن بیریدیر. سوْن نۆفوس ساییمینا گؤره شهرین توْپلام جمعیتی ۲۶۴۵ نفردیر.

## قایناقلار

بؤلمه:آفریقا شهرلری
اجالدین

**اجالدین** (اینگیلیسیجه: Ajellidine) مراکش اؤلکه‌سینین شهرلریندن بیریدیر.

## قایناقلار

بؤلمه:آفریقا شهرلری
الهبیشات

**الهبیشات** (اینگیلیسیجه: Lahebichate) مراکش اؤلکه‌سینین شهرلریندن بیریدیر.

## قایناقلار

بؤلمه:آفریقا شهرلری
کولیکورو

**کولیکورو** (اینگیلیسیجه: Koulikoro) مالی اؤلکه‌سینین شهرلریندن بیریدیر. سوْن نۆفوس ساییمینا گؤره شهرین توْپلام جمعیتی ۴۳۱۷۴ نفردیر.

## قایناقلار

بؤلمه:آفریقا شهرلری
بونو (باقاسی)

**بونو** (باقاسی) (اینگیلیسیجه: Bounou, Bagassi) بورکینافاسو اؤلکه‌سینین شهرلریندن بیریدیر. سوْن نۆفوس ساییمینا گؤره شهرین توْپلام جمعیتی ۲۴۶۴ نفردیر.

## قایناقلار

بؤلمه:آفریقا شهرلری
جوری عیل (سومالی)

**جوری عیل** (سومالی) (اینگیلیسیجه: Guriceel) مالی اؤلکه‌سینین شهرلریندن بیریدیر. سوْن نۆفوس ساییمینا گؤره شهرین توْپلام جمعیتی ۳۵۰۰۰۰ نفردیر و بۇ باخمیدان اؤلکه‌نین بؤیوک شهرلریندن بیری سایا گلیر.

## قایناقلار

بؤلمه:آفریقا شهرلری
کایس (مالی)

**کایس** (مالی) (اینگیلیسیجه: Kayes) مالی اؤلکه‌سینین شهرلریندن بیریدیر. دنیز سَویه‌سیندن ۳۳ متر یۆکسکلیکده قۇرولان شهر سوْن نۆفوس ساییمینا گؤره توْپلام جمعیتی ۱۲۷۳۶۸ نفردیر و بۇ باخمیدان اؤلکه‌نین بؤیوک شهرلریندن بیری سایا گلیر.

## قایناقلار

بؤلمه:آفریقا شهرلری
تیمبوکتو

**تیمبوکتو** (اینگیلیسیجه: Timbuktu) مالی اؤلکه‌سینین شهرلریندن بیریدیر. دنیز سَویه‌سیندن ۲۶۱ متر یۆکسکلیکده قۇرولان شهر سوْن نۆفوس ساییمینا گؤره توْپلام جمعیتی ۵۴۴۵۳ نفردیر.

## قایناقلار

بؤلمه:آفریقا شهرلری
لاله (سیقله)

**لاله** (سیقله) (اینگیلیسیجه: Lallé, Boulkiemdé) بورکینافاسو اؤلکه‌سینین شهرلریندن بیریدیر. سوْن نۆفوس ساییمینا گؤره شهرین توْپلام جمعیتی ۲۳۹۲ نفردیر.

## قایناقلار

بؤلمه:آفریقا شهرلری
تمناوره (کونقوسی)

**تمناوره** (کونقوسی) (اینگیلیسیجه: Temnaoré, Bam) بورکینافاسو اؤلکه‌سینین شهرلریندن بیریدیر. سوْن نۆفوس ساییمینا گؤره شهرین توْپلام جمعیتی ۲۳۴۲ نفردیر.

## قایناقلار

بؤلمه:آفریقا شهرلری
آباسا، سومالی

**آباسا، سومالی** (اینگیلیسیجه: Abasa, Awdal) مالی اؤلکه‌سینین شهرلریندن بیریدیر.

## قایناقلار

بؤلمه:آفریقا شهرلری
فیکی فولیه

**فیکی فولیه** (اینگیلیسیجه: Fiqifuliye) مالی اؤلکه‌سینین شهرلریندن بیریدیر.

## قایناقلار

بؤلمه:آفریقا شهرلری
نتچیسی

**نتچیسی** (اینگیلیسیجه: Ntchisi) مالاوی اؤلکه‌سینین شهرلریندن بیریدیر. سوْن نۆفوس ساییمینا گؤره شهرین توْپلام جمعیتی ۹ ۷۳۷ نفردیر.

## قایناقلار

بؤلمه:آفریقا شهرلری
ناکومبوقو (توئسه)

**ناکومبوقو** (توئسه) (اینگیلیسیجه: Nacombogo, Toece) بورکینافاسو اؤلکه‌سینین شهرلریندن بیریدیر. سوْن نۆفوس ساییمینا گؤره شهرین توْپلام جمعیتی ۲۲۸ نفردیر.

## قایناقلار

بؤلمه:آفریقا شهرلری
نوه (سابسه)

**نوه** (سابسه) (اینگیلیسیجه: Noh, Burkina Faso) بورکینافاسو اؤلکه‌سینین شهرلریندن بیریدیر. سوْن نۆفوس ساییمینا گؤره شهرین توْپلام جمعیتی ۲۲۰۵ نفردیر.

## قایناقلار

بؤلمه:آفریقا شهرلری
سالیما (شهر)

**سالیما** (شهر) (اینگیلیسیجه: Salima (township)) مالاوی اؤلکه‌سینین شهرلریندن بیریدیر. دنیز سَویه‌سیندن ۵۳۸ متر یۆکسکلیکده قۇرولان شهر سوْن نۆفوس ساییمینا گؤره توْپلام جمعیتی ۴۰ ۱۰۶ نفردیر.

## قایناقلار

بؤلمه:آفریقا شهرلری
نکهاتا بای

**نکهاتا بای** (اینگیلیسیجه: Nkhata Bay) مالاوی اؤلکه‌سینین شهرلریندن بیریدیر. دنیز سَویه‌سیندن ۴۷۱ متر یۆکسکلیکده قۇرولان شهر سوْن نۆفوس ساییمینا گؤره توْپلام جمعیتی ۱۴٬۷۲۲ نفردیر.

## قایناقلار

بؤلمه:آفریقا شهرلری
بینقو (شهر)

**بینقو** (شهر) (اینگیلیسیجه: Bingo, Boulkiemdé) بورکینافاسو اؤلکه‌سینین شهرلریندن بیریدیر. سوْن نۆفوس ساییمینا گؤره شهرین توْپلام جمعیتی ۲۱۱۱ نفردیر.

## قایناقلار

بؤلمه:آفریقا شهرلری
استان میصراته

**استان میصراته** (اینگیلیسیجه: Misrata District) لیبی اؤلکه‌سینین شهرلریندن بیریدیر. سوْن نۆفوس ساییمینا گؤره شهرین توْپلام جمعیتی ۵۵۰۹۳۸ نفردیر و بۇ باخمیدان اؤلکه‌نین بؤیوک شهرلریندن بیری سایا گلیر.

## قایناقلار

بؤلمه:آفریقا شهرلری
بیاضه (لیبی)

**بیاضه** (لیبی) (اینگیلیسیجه: El Bayyada) لیبی اؤلکه‌سینین شهرلریندن بیریدیر. سوْن نۆفوس ساییمینا گؤره شهرین توْپلام جمعیتی ۷٬۴۳۲ نفردیر.

## قایناقلار

بؤلمه:آفریقا شهرلری
پیسی (ساپونه)

**پیسی** (ساپونه) (اینگیلیسیجه: Pissi, Saponé) بورکینافاسو اؤلکه‌سینین شهرلریندن بیریدیر. سوْن نۆفوس ساییمینا گؤره شهرین توْپلام جمعیتی ۲۰۰۸ نفردیر.

## قایناقلار

بؤلمه:آفریقا شهرلری
أم رزم

**أم رزم** (اینگیلیسیجه: Umm al Rizam) لیبی اؤلکه‌سینین شهرلریندن بیریدیر. سوْن نۆفوس ساییمینا گؤره شهرین توْپلام جمعیتی ۱۲٬۰۹۸ نفردیر.

## قایناقلار

بؤلمه:آفریقا شهرلری
غریان، لیبی

**غریان، لیبی** (اینگیلیسیجه: Gharyan) لیبی اؤلکه‌سینین شهرلریندن بیریدیر. دنیز سَویه‌سیندن ۷۱۰ متر یۆکسکلیکده قۇرولان شهر سوْن نۆفوس ساییمینا گؤره توْپلام جمعیتی ۱۸۷٬۸۵۴ نفردیر و بۇ باخمیدان اؤلکه‌نین بؤیوک شهرلریندن بیری سایا گلیر.

## قایناقلار

بؤلمه:آفریقا شهرلری
غات

**غات** (اینگیلیسیجه: Ghat, Libya) لیبی اؤلکه‌سینین شهرلریندن بیریدیر. دنیز سَویه‌سیندن ۶۶۸ متر یۆکسکلیکده قۇرولان شهر سوْن نۆفوس ساییمینا گؤره توْپلام جمعیتی ۲۲٬۰۰۰ نفردیر.

## قایناقلار

بؤلمه:آفریقا شهرلری
سارقو

**سارقو** (اینگیلیسیجه: Sargo, Burkina Faso) بورکینافاسو اؤلکه‌سینین شهرلریندن بیریدیر. سوْن نۆفوس ساییمینا گؤره شهرین توْپلام جمعیتی ۱٬۶۳۸ نفردیر.

## قایناقلار

بؤلمه:آفریقا شهرلری
مرج (لیبی)

**مرج** (لیبی) (اینگیلیسیجه: Marj) لیبی اؤلکه‌سینین شهرلریندن بیریدیر. دنیز سَویه‌سیندن ۳۳۳ متر یۆکسکلیکده قۇرولان شهر سوْن نۆفوس ساییمینا گؤره توْپلام جمعیتی ۸۵۳۱۵ نفردیر.

## قایناقلار

بؤلمه:آفریقا شهرلری
توما (تانسیلا)

**توما** (تانسیلا) (اینگیلیسیجه: Toma, Banwa) بورکینافاسو اؤلکه‌سینین شهرلریندن بیریدیر. سوْن نۆفوس ساییمینا گؤره شهرین توْپلام جمعیتی ۱٬۴۵۹ نفردیر.

## قایناقلار

بؤلمه:آفریقا شهرلری
الحیشه

**الحیشه** (اینگیلیسیجه: Al Hayshah) لیبی اؤلکه‌سینین شهرلریندن بیریدیر.

## قایناقلار

بؤلمه:آفریقا شهرلری
العربان

**العربان** (اینگیلیسیجه: Al ‘Urban) لیبی اؤلکه‌سینین شهرلریندن بیریدیر.

## قایناقلار

بؤلمه:آفریقا شهرلری
سوماسی (قاونقو)

**سوماسی** (قاونقو) (اینگیلیسیجه: Somassi, Bazèga) بورکینافاسو اؤلکه‌سینین شهرلریندن بیریدیر. سوْن نۆفوس ساییمینا گؤره شهرین توْپلام جمعیتی ۱۹۶ نفردیر.

## قایناقلار

بؤلمه:آفریقا شهرلری
توئسین (رولو)

**توئسین** (رولو) (اینگیلیسیجه: Toéssin, Rollo) بورکینافاسو اؤلکه‌سینین شهرلریندن بیریدیر. سوْن نۆفوس ساییمینا گؤره شهرین توْپلام جمعیتی ۱۷۰۳ نفردیر.

## قایناقلار

بؤلمه:آفریقا شهرلری
قودو (پلا)

**قودو** (پلا) (اینگیلیسیجه: Godo, Pella) بورکینافاسو اؤلکه‌سینین شهرلریندن بیریدیر. سوْن نۆفوس ساییمینا گؤره شهرین توْپلام جمعیتی ۱۵۴۹ نفردیر.

## قایناقلار

بؤلمه:آفریقا شهرلری
داسیسه (سیقله)

**داسیسه** (سیقله) (اینگیلیسیجه: Dacissé, Siglé) بورکینافاسو اؤلکه‌سینین شهرلریندن بیریدیر. سوْن نۆفوس ساییمینا گؤره شهرین توْپلام جمعیتی ۱۵۴۸ نفردیر.

## قایناقلار

بؤلمه:آفریقا شهرلری
تیو

**تیو** (اینگیلیسیجه: Tio, Burkina Faso) بورکینافاسو اؤلکه‌سینین شهرلریندن بیریدیر. سوْن نۆفوس ساییمینا گؤره شهرین توْپلام جمعیتی ۱۴۳۲ نفردیر.

## قایناقلار

بؤلمه:آفریقا شهرلری
تانقین (ساپونه)

**تانقین** (ساپونه) (اینگیلیسیجه: Tanghin, Saponé) بورکینافاسو اؤلکه‌سینین شهرلریندن بیریدیر. سوْن نۆفوس ساییمینا گؤره شهرین توْپلام جمعیتی ۱۲۹۲ نفردیر.

## قایناقلار

بؤلمه:آفریقا شهرلری
یارقو (توئسه)

**یارقو** (توئسه) (اینگیلیسیجه: Yargo, Toece) بورکینافاسو اؤلکه‌سینین شهرلریندن بیریدیر. سوْن نۆفوس ساییمینا گؤره شهرین توْپلام جمعیتی ۱۲۷۹ نفردیر.

## قایناقلار

بؤلمه:آفریقا شهرلری
قولوره (نانورو)

**قولوره** (نانورو) (اینگیلیسیجه: Goulouré, Nanoro) بورکینافاسو اؤلکه‌سینین شهرلریندن بیریدیر. سوْن نۆفوس ساییمینا گؤره شهرین توْپلام جمعیتی ۱۲۱۶ نفردیر.

## قایناقلار

بؤلمه:آفریقا شهرلری
سارانا (سابو)

**سارانا** (سابو) (اینگیلیسیجه: Sarana, Sabou) بورکینافاسو اؤلکه‌سینین شهرلریندن بیریدیر. سوْن نۆفوس ساییمینا گؤره شهرین توْپلام جمعیتی ۱۱۰۳ نفردیر.

## قایناقلار

بؤلمه:آفریقا شهرلری
سام (کوکولوقو)

**سام** (کوکولوقو) (اینگیلیسیجه: Sam, Boulkiemdé) بورکینافاسو اؤلکه‌سینین شهرلریندن بیریدیر. سوْن نۆفوس ساییمینا گؤره شهرین توْپلام جمعیتی ۱۰۹۹ نفردیر.

## قایناقلار

بؤلمه:آفریقا شهرلری
کینده

**کینده** (اینگیلیسیجه: Kindi, Kindi) بورکینافاسو اؤلکه‌سینین شهرلریندن بیریدیر. دنیز سَویه‌سیندن ۳۳۰ متر یۆکسکلیکده قۇرولان شهر سوْن نۆفوس ساییمینا گؤره توْپلام جمعیتی ۳۲۲۰۷ نفردیر.

## قایناقلار

بؤلمه:آفریقا شهرلری
ویله (کودوقو)

**ویله** (کودوقو) (اینگیلیسیجه: Villy, Burkina Faso) بورکینافاسو اؤلکه‌سینین شهرلریندن بیریدیر. دنیز سَویه‌سیندن ۲۸۵ متر یۆکسکلیکده قۇرولان شهر سوْن نۆفوس ساییمینا گؤره توْپلام جمعیتی ۲۰۹۱۴ نفردیر.

## قایناقلار

بؤلمه:آفریقا شهرلری
شهرستان لانفیرا

**شهرستان لانفیرا** (اینگیلیسیجه: Lanfiera Department) بورکینافاسو اؤلکه‌سینین شهرلریندن بیریدیر.

## قایناقلار

بؤلمه:آفریقا شهرلری
کوپونق، بوتسوانا

**کوپونق، بوتسوانا** (اینگیلیسیجه: Kopong) بوتسوانا اؤلکه‌سینین شهرلریندن بیریدیر. سوْن نۆفوس ساییمینا گؤره شهرین توْپلام جمعیتی ۹٬۳۲۰ نفردیر.

## قایناقلار

بؤلمه:آفریقا شهرلری
ماون، بوتسوانا

**ماون، بوتسوانا** (اینگیلیسیجه: Maun, Botswana) بوتسوانا اؤلکه‌سینین شهرلریندن بیریدیر. دنیز سَویه‌سیندن ۹۲۷ متر یۆکسکلیکده قۇرولان شهر سوْن نۆفوس ساییمینا گؤره توْپلام جمعیتی ۵۵۷۸۴ نفردیر.

## قایناقلار

بؤلمه:آفریقا شهرلری
توبان، بوتسوانا

**توبان، بوتسوانا** (اینگیلیسیجه: Tobane) بوتسوانا اؤلکه‌سینین شهرلریندن بیریدیر.

## قایناقلار

بؤلمه:آفریقا شهرلری
کندی، بنین

**کندی، بنین** (اینگیلیسیجه: Kandi, Benin) بنین اؤلکه‌سینین شهرلریندن بیریدیر. سوْن نۆفوس ساییمینا گؤره شهرین توْپلام جمعیتی ۱۷۷۶۸۳ نفردیر و بۇ باخمیدان اؤلکه‌نین بؤیوک شهرلریندن بیری سایا گلیر.

## قایناقلار

بؤلمه:آفریقا شهرلری
اغوانیت

**اغوانیت** (اینگیلیسیجه: Agounit) باتی صحرا اؤلکه‌سینین شهرلریندن بیریدیر. دنیز سَویه‌سیندن ۳۰۶ متر یۆکسکلیکده قۇرولان شهر سوْن نۆفوس ساییمینا گؤره توْپلام جمعیتی ۲۲۲ نفردیر.

## قایناقلار

بؤلمه:آفریقا شهرلری
زوک (باتی صحرا)

**زوک** (باتی صحرا) (اینگیلیسیجه: Zug, Western Sahara) باتی صحرا اؤلکه‌سینین شهرلریندن بیریدیر.

## قایناقلار

بؤلمه:آفریقا شهرلری
رأس بوجادور

{{Infobox settlement
|official_name = Cape Bojador
|other_name = Cabo Bojador
|native_name = 
|image_skyline = 
|imagesize = 
|image_caption = 
|image_flag = 
|image_seal = 
|image_map = 
|pushpin_map = Western Sahara
|pushpin_label_position =bottom
|pushpin_map_caption =Location in Western Sahara
|subdivision_type = Territory
|subdivision_type1 = Controlled by
|subdivision_name = Western Sahara
|subdivision_name1 = Kingdom of Morocco
|subdivision_type2 = Claimed by
|subdivision_name2 = 

**رأس بوجادور** (اینگیلیسیجه: Cape Bojador) باتی صحرا اؤلکه‌سینین شهرلریندن بیریدیر.

## قایناقلار

بؤلمه:آفریقا شهرلری
قبلا، آنقولا

**قبلا، آنقولا** (اینگیلیسیجه: Gabela, Angola) آنقولا اؤلکه‌سینین شهرلریندن بیریدیر. دنیز سَویه‌سیندن ۹۴۲ متر یۆکسکلیکده قۇرولان شهر سوْن نۆفوس ساییمینا گؤره توْپلام جمعیتی ۱۲۶۰۰۰ نفردیر و بۇ باخمیدان اؤلکه‌نین بؤیوک شهرلریندن بیری سایا گلیر.

## قایناقلار

بؤلمه:آفریقا شهرلری
مکیره (تیزی وزو)

**مکیره** (تیزی وزو) (اینگیلیسیجه: M'Kira) الجزاییر اؤلکه‌سینین شهرلریندن بیریدیر.

## قایناقلار

بؤلمه:آفریقا شهرلری
عاشور

**عاشور** (عربجه: بلدیة العاشور، اینگیلیسیجه: El Achour) الجزاییر اؤلکه‌سینین شهرلریندن بیریدیر.

## بیرده باخ
بلدیه

## قایناقلار

بؤلمه:آفریقا شهرلری
نفاسیت

**نفاسیت** (اینگیلیسیجه: Nefasit) اریتره اؤلکه‌سینین شهرلریندن بیریدیر. سوْن نۆفوس ساییمینا گؤره شهرین توْپلام جمعیتی ۵۰۰۰ نفردیر.

## قایناقلار

بؤلمه:آفریقا شهرلری
کرن (اریتره)

**کرن** (اریتره) (اینگیلیسیجه: Keren, Eritrea) اریتره اؤلکه‌سینین شهرلریندن بیریدیر. دنیز سَویه‌سیندن ۱۵۹۰ متر یۆکسکلیکده قۇرولان شهر سوْن نۆفوس ساییمینا گؤره توْپلام جمعیتی ۸۲۱۹۸ نفردیر.

## قایناقلار

بؤلمه:آفریقا شهرلری
عصب (شهر)

**عصب** (شهر) (اینگیلیسیجه: Assab) اریتره اؤلکه‌سینین شهرلریندن بیریدیر. دنیز سَویه‌سیندن ۱۶ متر یۆکسکلیکده قۇرولان شهر سوْن نۆفوس ساییمینا گؤره توْپلام جمعیتی ۲۰۲۲۲ نفردیر.

## قایناقلار

بؤلمه:آفریقا شهرلری
الغادین، فورتو

**الغادین، فورتو** (اینگیلیسیجه: Algheden, Forto) اریتره اؤلکه‌سینین شهرلریندن بیریدیر.

## قایناقلار

بؤلمه:آفریقا شهرلری
اد، اریتره

**اد، اریتره** (اینگیلیسیجه: Edd, Eritrea) اریتره اؤلکه‌سینین شهرلریندن بیریدیر.

## قایناقلار

بؤلمه:آفریقا شهرلری
الیم جنا

**الیم جنا** (اینگیلیسیجه: Alem Gena) اتیوپی اؤلکه‌سینین شهرلریندن بیریدیر. دنیز سَویه‌سیندن ۲۳۶۹ متر یۆکسکلیکده قۇرولان شهر سوْن نۆفوس ساییمینا گؤره توْپلام جمعیتی ۸٬۳۱۷ نفردیر.

## قایناقلار

بؤلمه:آفریقا شهرلری
امبو، اتیوپی

**امبو، اتیوپی** (اینگیلیسیجه: Ambo, Ethiopia) اتیوپی اؤلکه‌سینین شهرلریندن بیریدیر. دنیز سَویه‌سیندن ۲۱۰۱ متر یۆکسکلیکده قۇرولان شهر سوْن نۆفوس ساییمینا گؤره توْپلام جمعیتی ۹۴٬۳۴۲ نفردیر و بۇ باخمیدان اؤلکه‌نین بؤیوک شهرلریندن بیری سایا گلیر.

## قایناقلار

بؤلمه:آفریقا شهرلری
امبووامبی-اندروی

**امبووامبی-اندروی** (اینگیلیسیجه: Ambovombe-Androy) ماداقاسکار اؤلکه‌سینین شهرلریندن بیریدیر. سوْن نۆفوس ساییمینا گؤره شهرین توْپلام جمعیتی ۱۱۱۷۰۰ نفردیر و بۇ باخمیدان اؤلکه‌نین بؤیوک شهرلریندن بیری سایا گلیر.

## قایناقلار

بؤلمه:آفریقا شهرلری
امپاسیپاتسی قار

**امپاسیپاتسی قار** (اینگیلیسیجه: Ampasipotsy Gare) ماداقاسکار اؤلکه‌سینین شهرلریندن بیریدیر. دنیز سَویه‌سیندن ۹۶۴ متر یۆکسکلیکده قۇرولان شهر سوْن نۆفوس ساییمینا گؤره توْپلام جمعیتی ۷۰۰۰ نفردیر.

## قایناقلار

بؤلمه:آفریقا شهرلری
مجاز عمار

**مجاز عمار** (اینگیلیسیجه: Medjez Amar) آفریقادا یئرلشن بیر شهر. سوْن نۆفوس ساییمینا گؤره شهرین توْپلام جمعیتی ۷۷۰۳ نفردیر.

## قایناقلار

بؤلمه:آفریقا شهرلری
اقونا سویدرو

**اقونا سویدرو** (اینگیلیسیجه: Agona Swedru) آفریقادا یئرلشن بیر شهر. دنیز سَویه‌سیندن ۷۴ متر یۆکسکلیکده قۇرولان شهر سوْن نۆفوس ساییمینا گؤره توْپلام جمعیتی ۶۸٬۲۱۶ نفردیر.

## قایناقلار

بؤلمه:آفریقا شهرلری
ادیسو

**ادیسو** (اینگیلیسیجه: Adeiso) آفریقادا یئرلشن بیر شهر.

## قایناقلار

بؤلمه:آفریقا شهرلری
غزالی

**امام محمد غزالی** تام آدی **ابی حامد محمد بن محمد الغزالی الشافعی** یا **حجت‌الاسلام زین الدین الطوسی** (۴۵۰ — ۵۰۵ ه‍.ق)
— موسلمان فقیه، فیلسوف و صوفیسی.

## حیاتی

هئچ موبالیغه‌سیز بۇ خوراسانلینین ایسلام عالمینده گؤرولن ان گۆج‌لو شخصیت و اَن یاخشی بیینلردن بیری اوْلدوغو سؤیلَنه بیلر. اوْنا وئریلن "حجت‌الاسلام" (ایسلامین دلیلی، ثبوتو) لقبی ده بونو گؤستریر. ابی حامد محمد بن محمد الغزالی هیجری ۴۵۰ / میلادی ۱۰۵۹ (میلادی)-جو ایلده شاعر فیردووسینین خوراسان‌داکی وطنی اوْلان توس جیواریندا بیر قصبه‌ده دوغولموشدور. اوْ و قارداشی احمد آتالارینی ایتیردیکلری سیرادا هله کیچیک یاشدا بیر اۇشاق ایدیلر. (قارداشین‌دان داها سوْنرا بیر صوفی اوْلاراق بحث ائدیله‌جک‌دیر) فقط اؤلومون‌دن اؤنجه اوْنلاری بیر دوْستونون وصیّتینه امانت ائتمیشدیر. مودریک (حاکم) بیر صوفی بۇ ذات اوْنلارا ایلک مییللرینی تامین ائتدی. داها سوْنرا گنج  غزالی نیشابورا گئتدی. نیشابور اوْ سیرادا خوراسانین و ایسلام عالمی‌نین ان واجیب مدنیت مرکزلریندن بیری ایدی. غزالی  بۇرادا دؤورونون اشاری مکتبی اۇستادی اوْلان امام‌الحرمین جوینی تانیدی و اوْنون شاگیردی اوْلدو.

امام‌الحرمین جوینی اؤلومو اۆزرینه مشهور سلجوق‌لو وزیری خواجه نظام‌الملک طوسی ایله علاقه‌لری اوْلدو و اوْنون قوردوغو مدره‌سه-ی نیظامییه آدینی داشییان بغداد بیلیم یوردوسی ۴۸۴/۱۰۹۱-جی ایلده اوستاد تعیین ائدیلدی. بۇ دؤور غزالی‌نین حیاتیندا اساس تییندیجی مرحله‌نی احتیوا ائدیر. اوْرادا شخصیتی‌نین اینکیشافینی و تاثیرلنمه‌سی اۆچون الوریش‌لی مۆحیطی تاپدی و فلسفی بیلیینی دَرینلشدیردی. 
## قایناق

بؤلمه:موسلمان عالیملر
بؤلمه:ایرانلی عالیملر
ابن بادیس (الجزاییر)

**ابن بادیس** (اینگیلیسیجه: Ben Badis, Constantine) الجزاییر اؤلکه‌سینین شهرلریندن بیریدیر. سوْن نۆفوس ساییمینا گؤره شهرین توْپلام جمعیتی ۱۳۸۶۹ نفردیر.
## قایناقلار

بؤلمه:آفریقا شهرلری
عالم صبیان (درگی)

"**عالم صبیان**"- 1906-1912 ایللرینده  قیریم‌تاتار دیلینده، باغچا‌سارای‌دا چیخان اوشاق درگی‌سی ایدی. "اوشاقلار دونیاسی" آنلامیندا اولان " عالم صبیان"، اسماعیل قاسپرالی‌نین مطبعه‌سینده، "ترجمان" قزئتی‌نین علاوه‌سی اولاراق باسیلیب نشر ائدیلیردی. روسیه تورکلری‌نین ایلک اوشاق درگی‌سی اولان "عالم صبیان" دا، گولونج حکایه‌لر، تاپماجالار، ناغیل‌لار و چئشیدلی یازیلاری اوخوماق اولاردی. بونلار هم اوشاقلار هم ده موعلّیملرین فایدالانماسی اۆچون ایدی.

## ائشیک باغلانتی
"عالم صبیان"، اوشاق درگیسی‌نین 1911.نجی ایلینده چیخان ساییلاری(PDF)؛  Alemi-sibyan çocuk dergisinin,1911-ci yılında çıkan sayıları 


بؤلمه:درگیلر
ایش

**ایش** یوخسا **بیزینس** (محصول و خیدمت کیمی محصوللار) اۆرتیم (تولید) ائتمک و یا ساتماقلا (مثلاً محصول و خیدمت) پول قازانماق و یا پول قازانما فعالیّتی‌دیر. 
## قایناق

بؤلمه:ایقتیصاد
بؤلمه:تیجارت
بؤلمه:Entrepreneurship
بؤلمه:Main topic articles
تاپماجا(اویون)

**تاپماجا** — اینسا‌نین ذهنی قابیلیتینی، عاغلی‌نین چئویکلیگینی یوخلاماق مقصدیله یارادیلان ادبی ژانر. تاپماجادا هر هانسی بیر اشیا‌نین علامتی اوستو اؤرتولو شکیلده وئریلیر و یا باشقا بیر اشیایا بنزه‌دیلیر، اونون تاپیلماسی قارشی طرفدن طلب اولونور. 

تاپماجالار داها چوخ نظمله اولور. مثلا: 

او یانی چپر، 

بو یانی چپر 

ایچینده آتلی چاپار. (گؤز) 

بیر بالاجا میل باشی، 

یاندیردی داغی-داشی (کیبریت) 

دییرمانا دن گلدی، 

دورون گؤرون کیم گلدی. 

توخونمامیش چووالدا 

اویونمه‌میش اون گلدی. (ایگده) 

سونونجو نومونه‌دن آیدین اولور کی، تاپماجالارین موعیّن قیسمی بایاتی شکلینده‌دیر. 

نثرله اولان تاپماجالار دا وار. "من گئتدیکجه او دا گئدیر" (کؤلگه)، "آغاج باشیندا آل یاناقلی قیز" (آلما)، "قارا تویوق قاپیدا یاتار" (سوپورگه)، "آغاج باشیندا اونلو داغارجیق" (ایگده) و س. 

بعضاً تاپماجالار آتالار سؤزلری‌نین ده یئرینده ایشله‌نیر. مثلا؛ "هامینی بزه‌ر، اؤزو لوت گزر" ،"بیر بالاجا بویو وار، دام دولوسو تویو وار" و س. 

تاپماجالار قدیم و اورتا عصرلرده ماراقلی بیر اَیلنجه واسیطه‌سی ده اولموشدور. 

## ائشیک باغلانتی

* *Seyidov N.* - '''Tapmacalar'''. Bakı: "Şərq-Qərb", 2004

بؤلمه:آذربایجان خالق اویونلاری
تاپین گؤرک(اویون)

**تاپین گؤرک** - آذربایجاندا ان چوخ یازقاباغی (بایرام‌قاباغی) گونلرده اساساً اوشاق و گنجلر آراسیندا، گئنیش شکیلده اوینانیلان قدیم اویونلاریندان بیریدیر.

## عومومی معلومات
بو اویون بعضی بؤلگه‌لرده "**قلندر، آی قلندر**" ،بعضاً "**سوال-جاواب**" آدلاندیریلسادا بو اویون اساساً "**تاپین گؤرک**" اویونو کیمی تشکّول تاپمیشدیر. 

بو اویونون دا آذربایجا‌نین آیری-آیری بولگه‌لرینده موختلیف آدلاری ("**یئنگلا ها، یئنگلا**" ،"**قوشوم-قوشوم**" ،"**دورنا-دورنا**" ،"**سمندر، آی سمندر**" ،"**یالان-پالان**" ،"ب**یر قوشوم وار بو بویدا**" و س.) معلوم ایدی.

## اویونون قایدالاری
تاپین گؤرک اویونونا حاضیر اولان اوشاقلار ساناما یولو ایله بیر نفری اویون باشچیسی (اوستا، یا موللا) سئچیرلر. اویون باشچیسی(اوستا، یا موللا) سئچیلندن سونرا اوشاقلاری سیرایا دوزور و بیر تورنا باشدا دورانا(سیرادا بیرینجی دایانانا) وئررلر. 

اؤزو ایسه نیسبتاً بیر اوجا یئره چیخیب نظرده توتدوغو بیر قوشو، حئیوانی و یاخود دا باشقا بیر اشیا‌نین علامتلرینی و حرکتلرینی اوشاقلارا نیشان وئرمکله سؤیله‌یرلر: بیر قوشوم وار بوخارتانا، 

قلندر آی، قلندر. 

دیمدیگی وار بوخارتانا، 

قلندر آی، قلندر. 

سو ایچر بوخارتانا، 

قلندر آی، قلندر. 

گؤزلری وار بوخارتانا، 

قلندر آی، قلندر. 

قانادلاری بوخارتانا، 

قلندر آی، قلندر. 

باشی منیم، آیاغی سیزین، 

ایندی بونو سیز تاپین گؤرک. اوّلجه اوشاقلار نؤوبه ایله جاواب وئرمه‌لیدیرلر. هر کس اؤز عاغلینا گله‌نی بیر شئیه اوخشادار و دئیر. دوز دئمه‌ین شخص تورنانی یا‌نینداکینا وئرمه‌لیدیر. 

هر هانسی کَس دوز دئسه اویون باشچیسی(اوستا، یا موللا) دئیر: "پالان" 

او واخت جاوابی دوز تاپان تورنا ایله او بیری اوشاقلاری دؤیر. بئلجه سوال-جاواب داوام ائدر. هر واخت موللا دئیرسه کی، "یالان" اوشاقلار چالیشیرلار کی، جاوابی دوز تاپاندان تورنانی آلسینلار و یا اونو توتسونلار. او دا چالیشار کی، قاچاراق اؤزونو اویون باشچی‌نین(اوستا‌نین، یا موللا‌نین) یا‌نینا چاتدیرسین. او، باشچی‌نین(اوستا‌نین، یا موللا‌نین) یا‌نینا چاتاندان سونرا اویونون دؤورو قورتاریر، اویون یئنیدن باشلایارلار. یوخ اگر تورنانی کیمسه آلارسا سواللارا او، جاواب وئریر. 

## قایناق

بؤلمه:آذربایجان خالق اویونلاری
تکه (اویون)

**تکه** - آذربایجاندا ان چوخ یازقاباغی (بایرام‌قاباغی) گونلرده اساساً اوشاق و گنجلر آراسیندا، گئنیش شکیلده اوینانیلان قدیم اویونلاریندان بیریدیر.

## عومومی معلومات
نوروز بایرامی عرفه‌سینده کئچیریلن سایا گزیسی شنلیگینده بوینونا نوختا و زینقیروو تاخیلمیش، اوزون ساققال ائرکک بیر کئچی اطرافیندا "**تکه‌م، تکه‌م اویون ائیلر**" سؤزلریله باشلایان اوخوما ایله ایجرا اولونان اویونلاردان بیریدیر. 

## اویونون قایدالاری
بعضاً اویوندا حئیوان عوضینه "**تکه ساققال کوسا**" و یاخود کئچی گؤرکملی، کئچی ماسکالی بیر اویونچو چیخیش ائدیر. تؤره‌نیش اعتیباری ایله قدیم آذربایجاندا اوینانیلان اساطیری بیر تاماشا، اورادا یاز فصلینی تمثیل ائتمیش "کئچی"–"تکه" صورتی ایله باغلی اولوب قیشین باشلانماسی، اونون شر قووّه‌لر طرفیندن اؤلدورولمه‌سی، یازین گلیشی ایسه، اونون دیریلمه‌سی کیمی قئید ائدیلمیشدیر. "**تکه اویونو**" "**[[کوس-کوسا(اویون)|کوس-کوسا]]**" مراسیم تاماشاسی ایله یاخیندان سسلشیر. اصلینده اونلارین آدلاری دا اوخشار و بیر-بیرینه باغلیدیر. "کوسا" سؤزو بیر چوخ تورک دیللرینده و ائلجه ده یئرلی لهجه‌لریمیزده "کئچی" ،"تکه" آنلامیندا ایشله‌دیلیر. 

## قایناق
• عبداله ب. ،بابایئو ت. نوروز بایرامی انسکلوپدیاسی. باکی، 2008، ص.183. 

بؤلمه:آذربایجان خالق اویونلاری
بؤلمه:آیین و مراسیم‌لر
تکله‌مه(اویون)

**تکله‌مه** - آذربایجاندا ان چوخ یازقاباغی (بایرام‌قاباغی) گونلرده اساساً اوشاق و گنجلر آراسیندا، گئنیش شکیلده اوینانیلان قدیم اویونلاریندان بیریدیر. 

## عومومی معلومات
تکله‌مه ایلاخیر چرشنبه و نوروز بایرامی گونلرینده ائلجه ده دیگر گونلرده ایجرا اولونان اوشاق اویونلاریندان بیریدیر. 

## اویونون قایدالاری
اویونون کئچیریلمه قایداسی بئله‌دیر: محلّه اوشاقلاری مئیدانچایا، محلّه حَیطلرینه توپلاشیب ایکی دسته‌یه بؤلونور. هر دسته‌‌نین باشچیسی اوخویور. دسته عوضولری ال چالیر. بیرینجی دسته‌‌نین باشچیسی اوخویور. چرک، مَرَک،

بیزدن سیزه 

کیم گرک؟ ایکینجی دسته‌‌نین باشچیسی جاواب وئریر: اؤلچوسو چرک اولماز،

پیه‌سی مَرَک اولماز،

بیزیم دسته گوجلودور، 

سیزلردن گرک اولماز. بیرینجی دسته‌‌نین باشچیسی: نوروز گلر، یاز اولار، 

گؤلده اؤردک، قاز اولار،

سیزدن ایکیسینی آللیق،

بیزیم دسته چوخالار، 

سیزین دسته آز اولار. ایکینجی دسته‌‌نین آیاق طرفیندن ایکی اوشاق آیریلیب بیرینجی دسته‌یه قوشولور. بو واخت نؤوبه ایکینجی دسته‌‌نین باشچیسینا چاتیر. او، اوخویور: تونقالدا کؤزوموز وار، 

دانیشدیق، سؤزوموز وار، 

بیزیم، سیزین دسته‌‌نین 

اوچونده گؤزوموز وار. ایندی بیرینجی دسته‌دن اوچ اوشاق آیریلیب ایکینجی دسته‌یه قوشولور. نغمه‌لر بو شکیلده داوام ائدیر. اوشاقلار بو دسته‌دن او دسته‌یه، او دسته‌دن بو دسته‌یه قوشولور. آخیردا باشچیلاردان بیری تک قالیر. اوشاقلارین هامیسی اؤز دسته‌سینه توپلامیش باشچی تک قالان دسته باشچیسینا دئییر: هونرده هونرین وار، 

بیز بولبولوک، اولما سار، 

گل قوشول دسته‌میزه، 

ائیله‌مزسن یئری دار. دست، بئله‌لیکله ال چالیر. تک قالمیش دسته باشچیسی اونلارا قوشولور. بئله‌لیکله، اویون قورتاریر و یئنیدن باشلانیر. 

## قایناق
• نوروز بایرامی انسکلوپدیاسی. باکی-2008 (شرق-غرب). ص.183. 

بؤلمه:آذربایجان خالق اویونلاری
تورنا ووردو(اویون)

**تورنا ووردو** - **آذربایجان**دا ان چوخ یازقاباغی (بایرام‌قاباغی) گونلرده اساساً اوشاق و گنجلر آراسیندا، گئنیش شکیلده اوینانیلان قدیم اویونلاریندان بیریدیر. 

## عومومی معلومات
تورنا ووردو اویونو نوروز بایرامیندا، بایرام‌قاباغی گونلرده ائلجه ده دیگر گونلرده اوشاقلارین اوینادیقلاری اویونلاردان بیریدیر. بو اویونو هم قیزلار، هم ده اوغلانلار اویناییرلار. 

## اویونون قایدالاری
اوشاقلار ایکی برابر دسته‌یه آیریلیرلار. هر دسته‌‌نین باشچیسی اولور. دایره‌وی جیزیق چکیرلر. دسته‌لردن بیرینده‌کی آداملارین سایی قدر تورنا ائشیرلر. باشچیلاردان بیری اوووجونا بیر شئی آلیر، اللرینی برک یوموب او بیری باشچی‌یا اوزادیر. باشچی گیزله‌دیلمیش اشیا‌نین هانسی الده اولدوغونو تاپسا غالیب گلیر، الینی یومان باشچی‌نین دسته‌سی تورنا چکیلن دایره‌وی جیزیغا گیریر. کناردا قالان غالیب دسته جیزیقداکی تورنالاری گؤتورمگه چالیشیر. گؤتوره بیلمسه‌لر اونلاری تورنا ایله وورورلار. ایچریده‌کی لر کنارا چیخیر، کنارداکیلار جیزیغین ایچریسینه گیریرلر. بورادا اویون تورنانی اله کئچیرمک اوغروندا موباریزه‌دن عیبارتدیر. تورنانی اله کئچیرنلر غالیب ساییلیر. 

## قایناق
• نوروز بایرامی انسکلوپدیاسی. باکی-2008 (شرق-غرب). ص.187. 


بؤلمه:آذربایجان خالق اویونلاری
توغای ملیک(اویون)

**توغای ملیک** — آذربایجاندا ان چوخ یازقاباغی (بایرام‌قاباغی) گونلرده، ائلجه ده دیگر واختلاردا، اساساً اوشاق و گنجلر آراسیندا، گئنیش شکیلده اوینانیلان قدیم اویونلاریندان بیریدیر.

## عومومی معلومات
آذربایجا‌نین بیر چوخ بؤلگه‌لرینده موختلیف واختلاردا اوشاق و گنجلر آراسیندا تئز-تئز اوینانیلان "توغای ملیک" اویونو دا چوخ ماراقلیدیر. 

"توغای ملیک" ماهنیسینی واختیله توی گئجه‌سی، گلین گردگی‌نین قاباغیندا دا اوخویارمیشلار: چای آشاغی ایشیم وار، توغای ملیک!

زرگرده گوموشوم وار، سالام علیکوم! 

## اویونون قایدالاری
قایدایا گؤره، بو اویوندا دا ایشتیراکچیلار ایکی دسته‌یه بؤلونر، 5-10 (بعضاً 20-30 نفر) نفردن عیبارت اولان دسته‌لر سیرا ایله قارشی-قارشی‌یا دوراردی. بیرینجی دسته قاوال و ال چالا-چالا رقص ائدر، اوخویا-اوخویا او بیری دسته‌یه یاخینلاشاردی. اویوندا بؤیوک بیر جانلانما، شوخ احوالی-روحیه یاراناردی: قارا آتین نالی‌یام، توغای ملیک!

اوستو ایپک خالی‌یام، سالام علیکوم!

دیم، دولاشما، اوغلان، توغای ملیک!

من اؤزگه‌‌نین مالی‌یام، سالام علیکوم! بیرینجی دسته شعری اوخویوب گئری قاییداردی. ایکینجی دسته "اؤز" شعرینی اوخویا-اوخویا بیرینجی دسته‌یه طرف یاخینلاشار و جاواب اولاراق اوخویاردی: قارا آت، میننم سنی، توغای ملیک!

یورغایلا سوررم سنی، سالام علیکوم!

منی یارا یئتیرسن، توغای ملیک!

مخمر چوللارام سنی، سالام علیکوم! اویون بئلجه داوام ائدردی. عنعنه‌یه گؤره، جاواب سؤزو تاپمایان دسته‌‌نین بیر عوضوو او بیری دسته‌یه، ینی غالیب دسته‌یه کئچردی. عوضوونو ایتیرمیش مغلوب دسته "آی زری" آدلی ماهنی ایفا ائدردی: آی زری، زری، زری،

وای زری، زری، زری،

قیزیل گوللر ایچینده

ایتیردیم نازلی یاری. اویونون سونوندا ایشتیراکچیلارینی ایتیرمیش دسته اویونو اودوزموش ساییلیردی. اونون سون ایشتیراکچیسی غالیب دسته‌دن خواهیش ائدردی: سیزه دیله‌یه گلمیشم،

بیزه دیله‌یه گلمیشم.

قیزیل سونبوللر گتیریب،

قیزا دیله‌یه گلمیشم. غالیب دسته بیر نفری گئری قایتاراردی. بو ایکی ایشتیراکچی یوخاریداکی بندی تکرار ائدردی. ایتیریلمیش ایشتیراکچیلارین هامیسی گئری قایتاریلانادک اویون داوام ائتدیریلردی. عوضولرین سایی برابرلشندن سونرا اویون یئنیدن باشلاناردی. 


بؤلمه:آذربایجان خالق اویونلاری
اوستا-شاگیرد(اویون)

بندانگشتی|اوستا شاگیرد اویونو
**اوستا شاگیرد** - آذربایجاندا ان چوخ یازقاباغی (بایرام‌قاباغی) گونلرده اساساً اوشاق و گنجلر آراسیندا، گئنیش شکیلده اوینانیلان قدیم اویونلاریندان بیریدیر.

## اویونون قایدالاری
بو اویوندا اون-اون بئش نفر اوشاق ایشتیراک ائدیر. اونلاردان بیرینی ساناما اوصولو ایله اوستا(باشچی) سئچیرلر. سونرا اویون آشاغیداکی کیمی داوام ائدیر. 

اوستا اوشاقلاردان بیرینی(یعنی شاگیردی) چاغیریب ساغ الینی ساغ قولاغی‌نین اوستونه،سول بیلگینی ساغ قولتوغونون آلتینا قویماقلا اوووجون ایچ طرفینی باییر طرفه آچیق ساخلاماغی امر ائدر. شاگیرد اوستا‌نین امرینی یئرینه یئتیریر و گؤزلرینی یومور. سونرا قالان اوشاقلار اونون آرخا طرفینده جمع اولار. اوشاقلار نؤوبه ایله شاگیرده یاخینلاشیب اونون اووجونون ایچینه وورورلار. 

اوشاق یاخینلاشیب ووردوقدان سونرا آستاجا گئری‌یه - اؤز یئرینه چکیلیر. سونرا اوستا سوروشار: 

-آی جانیم شاگیرد، آی گؤزوم شاگیرد، سنی کیم ووردو، کیم گؤردو؟ 

شاگیرد جاواب وئرر: 

-آی جانیم اوستا، آی گؤزوم اوستا، منی "او" (اونو ووران اوشاغین آدینی دئیر) ووردو، سیز گؤردوز. 

اگر دوز دئسه اوستا دئیر: 

-آی برکاللاه، یوز برکاللاه! سنی "او" ووردو بیز گؤردوک. 

سونرا اؤزگه بیر اوشاغین گؤزلرینی باغلار. اگر دوز دئمه‌سه اوستا دئیر: 

-آی کور اولاسان، وای کور اولاسان سنی "بو" (ووران اوشاغین آدی چکیلیر) ووردو، بیز گؤردوک.. 

بو سؤزلری بوتون اوشاقلار تکرار ائدرلر و اویون ساعاتلارلا داوام ائدر.

بؤلمه:آذربایجان خالق اویونلاری
یایلیق قاچیرتدی(اویون)

**یایلیق قاچیرتدی** - آذربایجاندا ان چوخ یازقاباغی (بایرام‌قاباغی) گونلرده اساساً اوشاق و گنجلر آراسیندا، گئنیش شکیلده اوینانیلان قدیم اویونلاریندان بیریدیر. 

## عومومی معلومات
یایلاق قاچیرتدی اویونو نوروز بایرامی گونلرینده و توی مراسیملری زامانی ائلجه ده دیگر گونلرده کئچیریلن میلّی آت اوستو اویونلاردان بیریدیر. 

## اویونون قایدالاری
اویوندا آت چاپانلاردان بیری الینده‌کی ایپک یایلیغی یوخاری قالدیراراق مئیدانچادا دؤوره وورور. دیگرلری یایلیغی اوندان آلماغا چالیشیر. غالیبلره گوموشله بزه‌دیلمیش یهر موکافات وئریلیر. 

اویونون دیگر آدی "**گردک قاچیرتدی**"دیر. خوصوصاً کندلرده توی گونو گلین گتیریلرکن فایتون یولا دوشدوکدن سونرا اؤزونه گوونن ایگید آتلیلار فایتونون آرخاسیندا دایاناراق موعیّن اولونموش واختدا آت سورمکله یاریشا باشلاییرلار. هانسی آتلی بیگ ائوی‌نین حَیطینه بیرینجی داخیل اولارسا قیرمیزی گردگی آلیب گلین گتیرن فایتونون قارشیسینا چیخار. بیگین آتاسی و یا قوهوم-اقرباسی غالیب آتلی‌یا موختلیف هدیه‌لر وئریردیلر. 

## قایناق
• نوروز بایرامی انسکلوپدیاسی. باکی-2008 (شرق-غرب). ص.197. 

بؤلمه:آذربایجان خالق اویونلاری
یئددی آغاج(اویون)

**یئددی آغاج** - آذربایجاندا اساساً یاز، پاییز آیلاری و یا بایرام‌قاباغی گونلرده اوشاق و گنجلر آراسیندا گئنیش یاییلان قدیم اویونلاردان بیری. 

## اویونون قایدالاری
یئددی آغاج قیریغی دوزلدیب قویورلار بیر داشین اوستونه. ساناما و یا پوشکله آیریلان اویونچو دایانیر آغاجین یا‌نیندا و گؤزلرینی یومور. قالان اویونچولار قاچیب گیزله‌نیرلر. سونرا پوسقودا دوران اویونچو قاچیب گیزلننلری آختاریر. اگر آختاریلان اویونچولاردان بیری گلیب آغاجلاری قاریشدیریب یئره تؤکرسه، اویون یئنیدن باشلانیر. پوسقودا دوران اویونچو آغاجلاری قوروماق شرطیله بوتون گیزلنن یولداشلارینی تاپمایینجا بو اویونداکی آختاریجی وظیفه‌سیندن خیلاص اولا بیلمیر. ائله کی، بوتون گیزلنن یولداشلارینی تاپدی، او زامان ایلک دفعه تاپدیغی یولداشی اونو عوض ائدیر. اویون گؤستریلن قایدادا یئنیدن داوام ائدیر. 

بؤلمه:آذربایجان خالق اویونلاری
یئددی داش(اویون)

بندانگشتی|یئددی داش اویونو
**یئددی داش** - آذربایجاندا اساساً یازقاباغی (بایرام‌قاباغی) گونلرده، ائلجه ده دیگر فصیللرده اوشاق و گنجلر آراسیندا گئنیش شکیلده اوینانیلان قدیم اویونلاریندان بیریدیر.

## عومومی معلومات
بو اویونو اویناماق اۆچون تا قدیمدن یئددی یاستی داش پارچاسیندان ایستیفاده ائدردیلر. لاکین سون زامانلار داش پارچالاری‌نین عوضینده یاستی شوشه پارچالاریندان ایستیفاده ائدیرلر. بو سببدن ده بو اویون بیر چوخ حاللاردا "یئددی شوشه" آدلاندیریلیر.

## اویونون قایدالاری
بو اویوندا اؤنجه 10 اویونچو سئچیلیر. بونلار فرقلی یوللارلا ایکی قوروپا آیریلیر. داها سونرا داش گتیره‌رک، آددیم آتاراق ویا باشقا جور اویونون کیمده اولدوغو بیلینیر. اویونون بیلیندیگیندن سونرا مومکون اولدوغو قدر دوزگون یئددی داش تاپیلیر.بوندان سونرا 6-7 متر آددیم اوزاقدان خط چکیلیر. بونلارين اوست اوست اوسته قويولا بيلديگي يئر سئچيلديکدن سونرا دا بورا 6-7 متر يئردن خط چکيلر. اويونو آلان طرف، خطين درحال گئريسينه گله‌رک اوست اوسته دوزولن داشلارا اللري ايله  توپو آتاراق سالماغا چاليشارلار. ديگر قارشي طرف اويونچولاريدا داش دوشدوکدن سونرا درحال اللرينه کئچيرديکلري  توپو آتان اويونچولارا وورماغا و اويونو اونلاردان آلماغا يؤنه‌لرلر. .اؤرنگين اويونو آلان طرفدن بير اويونچو توپو آتدي، داشلاري سالا بيلمه‌دي. بو دفعه ديگر اويونچو تعيين ائدر. او دا سالا بيلمه‌دي. بو دفعه ديگر گئري قالان اوچ اويونچودا عئيني توپو آتاراق سالا بيلمزلرسه اويون داشلاري گؤزله‌ينلره کئچر. و يا ايلک اويونچو توپو آتديغي زامان داشلاري سالدي دئيک. توپ داشلارا ديه‌رک اوزاقلاشارکن داشي سالان طرفين اويونچولاري چوخ سورعتلي بير شکيلده گله‌رک ييخيلان داشلاري يئنيدن اوست اوسته دوزمگه چاليشارلار. اگر داشلاري دوزرکن داشلاري گؤزله‌ينلر اويونچولار طرفيندن  وورولسالار او اويونچو اويون خاريجي بوراخيلار. بو اويونچونون اويون خاريجي ائديلمه‌سيندن سونرا سيرا ديگر اويونچولارا گلير. توپ ايله او اويونچولاريدا بير-بير وورماغا چاليشارلار. لاکين توپو آتديقلاري زامان توپ اونلارا ديمه‌دن اوزاقلاشسا،ديگر اويونچولار بو فورصتدن فايدالاناراق سالينان داشلاري يئنيدن دوزمگه باشلارلار. اگر وورولمادان ييخديقلاري داشلاري تکرار دوزسه‌لر اويونو قازانميش اولارلار. اويون بو شکيلده داوام ائدر. 

بؤلمه:آذربایجان خالق اویونلاری
یاشیل یارپاق، قیزیل‌گول(اویون)

**یاشیل یارپاق، قیزیلگول** - آذربایجاندا ان چوخ یازقاباغی (بایرام‌قاباغی) گونلرده، ائلجه ده دیگر واختلاردا، اساساً اوشاق وگنجلر آراسیندا، گئنیش شکیلده اوینانیلان قدیم اویونلاریندان بیریدیر. 

## عومومی معلومات
قدیملرده اکین باشلاناندا، تورپاغا خیش-کوتان آغزی دَینده اصیل بایرام اولدوغو کیمی اکین قورتاراندا دا موختلیف مراسیم و شنلیکلر کئچیریلردی. شوم قورتاراندان سونرا قیز-گلینلر تئللری‌نین اوجلارینی گول-چیچکله بزه‌یَر، چمنلیکده "**یاشیل یارپاق، قیزیلگول**" اویونو اوینایاردیلار. 

## اویونون قایدالاری
بیر نئچه اوشاق جمع اولوب ساناما یولو ایله اوستا(باشچی، یا موللا) سئچیرلر. 

اویون ایشتیراکچیلاری دایره ووروب بیر-بیری‌نین الیندن توتورلار. سونرا اوستا(باشچی، یا موللا) بیر بند ماهنی اوخویار، قالانلاری ایسه ال چالا-چالا "**یاشیل یارپاق، قیزیلگول**" دئیرلر. داها سونرا ایسه اوستا‌نین(باشچی‌نین، یا موللا‌نین) گؤستریشی ایله اویون ایشتیراکچیلاری‌نین هره‌سی بیر بند ماهنی اوخویار، قالانلاری ایسه ال چالا-چالا "**یاشیل یارپاق، قیزیلگول**" دئیرلر. اویماقدان، آی اویماقدان،

اؤلدوم خینا قویماقدان.

بارماقلاریم یانیبدی

چوبوغا اود قویماقدان. هامی: یاشیل یارپاق، قیزیلگول. 

کؤینگی یاشیل اوغلان،

گل گئی، یاراشیر، اوغلان.

آنام سنه قیز وئرمز

گل منی قاچیر، اوغلان. هامی: یاشیل یارپاق، قیزیلگول. اویون بئلجه داوام ائدیر. ماهنی اوخوماغا سؤز تاپا بیلمه‌ین اویونچو اویوندان چیخاریلیر. سونا قالان اویونچو غالیب ساییلیر. 

بؤلمه:آذربایجان خالق اویونلاری
یولداش، سنی کیم آپاردی؟(اویون)

**یولداش، سنی کیم آپاردی؟** — آذربایجاندا ان چوخ یازقاباغی (بایرام‌قاباغی) گونلرده، ائلجه ده دیگر مؤوسوملرده اساساً اوشاق و گنجلر آراسیندا، گئنیش شکیلده اوینانیلان قدیم اویونلاریندان بیریدیر.

## اویونون قورولوشو
اوّلجه دسته‌باشی (اوستا، باشچی، موللا و یا حاکیم) سئچیلیر. دسته‌باشی (اوستا، باشچی، موللا و یا حاکیم) ایکی جور تعیین اولونور: یا اونلاری اویونچولار اؤزلری سئچیرلر، یا دا عومومین راضیلیغی ایله (اویوندا و اوشاقلار آراسیندا موعیّن کئیفیتلری فرقلننلری)، چوخ حاللاردا ایسه (گر اویونچولار بیر-بیرینی تانیمیرلارسا) پوشک یولو ایله سئچیرلر. دسته‌لره بؤلونه‌رک اوینانیلان بو اویونو باشلاماق اۆچون هالای یولو ایله اوشاقلار ایکی دسته‌یه بؤلونورلر.

دسته‌لر سیرا ایله آرد-آردا دوزولورلر. گئریده دوزولموش دسته‌دن بیر اوشاق گلیر، اونلاردان بیری‌نین آرخاسیندان ایره‌لی ایتله‌ییب آپاریر. آپاریلان اوشاق گئری باخمامالی، آنجاق هیمله اونو آپاران اوشاغی تانیمالیدیر.

یولداشلاریندان بیری آپاریلان اوشاغا برکدن دئییر:

- یولداش، سنی کیم آپاردی؟

اوشاق آپارانی تاپا بیلسه، اونو دا گؤتوروب اؤز یولداشلاری‌نین ایچینه قاییدیر، دسته‌ده بیر نفر آرتیر. یوخ، اوشاق تاپا بیلمه‌سه،آپاران اوشاق اونو گؤتوروب اؤز دسته‌سینه قاییدیر. بو قایدا ایله اویوندا اوشاقلارین هامیسی ایشتیراک ائدیر. هانسی دسته‌‌نین اوشاقلاری‌نین هامیسی او بیری دسته‌یه کئچسه، او دسته اودوزموش اولور.

## قایناق


بؤلمه:آذربایجان خالق اویونلاری
یومورتا دؤیوشدورمه(اویون)

بندانگشتی|یومورتا دؤیوشدورمه اویونو
**یۇمۇرتا دؤیۆشدۆرمه** - آذربایجاندا ان چوخ یازقاباغی (بایرام‌قاباغی) گونلرده اساساً اوشاق و گنجلر آراسیندا، گئنیش شکیلده اوینانیلان قدیم اویونلاریندان بیریدیر.

## عومومی معلومات
یومورتا دؤیوشدورمه اویونو نوروز بایرامی‌نین چرشنبه‌لریندن باشلامیش اوغلان اوشاقلاری و جاوانلار طرفیندن ایجرا اولونان اویون-اَیلنجه‌لردن بیریدیر. بعضی بؤلگه‌لرده حتّی بؤیوک چیلله‌‌نین گلیشی ایله بو اویون اوینانیلماغا باشلاییر.

یومورتا دؤیوشدورمه اویونوندا هم چیی-بیشمه‌میش، هم ده بیشمیش، رنگلرله آلا-بزه‌ک بویانمیش یومورتالاردان ایستیفاده اولونور. دؤیوشمه‌دن اول طرفلرین راضیلیغی ایله یومورتالار دَییشدیریله‌رک دیشه ووروب برک-بوشلوغو یوخلانیلیر. بو، "**یومورتانی دادما**" آدلانیر.

## اویونون قایدالاری
بیلیننده کی، دؤیوشدورولن یومورتالاردان بیری دیگری‌نینکیندن برکدیر، بوش اولان یومورتا‌نین صاحیبی، اونا: 

- اَی، ووروم، - دئییر. "اَی، ووروم" یومورتا‌نین سیوری طرفیندن آزجا آشاغی نیشان قویماق دئمکدیر. اوشاقلارین داها چوخ سئودیگی، بو گونلرده یاشایان همین عادت اَیلنجه‌لی بیر صحنه‌یه چئوریلیر: داش، داش... 

باش یومورتام، 

باش، باش... 

حجی دایینی 

یاندیردیم. 

بیر سبدلیک 

یومورتاسینی سیندیردیم. 

داش، یومورتام 

داش، داش... کیمین اویون یومورتاسی چوخ سینارسا، او دا سینیقلاری ییر-ییغیش ائله‌ییر، غالیب قهرمانلار کیمی سئوینیر. بو اویوندا حیله و مهارت غالیب گلیر: "سن توت، من ووروم" ،"بونو من توتورام، اونو سن توت" ،"گل یومورتالاری دَییشیب، ووراق" ،"گل دادیشاق" ،"یوخ، سنین یومورتان زیییلیدیر" و س. 

دؤیوشمه‌ده سیندیریلمیش یومورتالارلا اویون داها ماراقلیدیر. دؤیوشمه‌ده اودوزولموش سینیق یومورتالاری سیرایا دوزورلر. سونرا بورایا بیر خوروز بوراخیرلار. خوروز سیراداکی هانسی یومورتانی دیمدیکله‌ییرسه، صاحیبی سیراداکی بوتون یومورتالاری اودموش ساییلیر. 

بیر اویون دا بیشمیش یومورتالاری یوخوشدان اوزو آشاغی دَیییرلتمکدیر. هانسی یومورتا داها اوزاغا دَیییرله‌نیرس، صاحیبی غالیب ساییلیر. 

یومورتا دؤیوشدورمه‌‌نین خوصوصیتلری بؤیوک آذربایجان یازیچیسی جلیل محمدقولوزاد‌ه‌نین (1866-1932) بیر فئلیئتونوندا دا اؤزونه یئر آلمیشدیر. فئلیئتونداکی همین ائپیزود بئله‌دیر: "... معلومدور کی، اوشاقلار یومورتا دؤیوشدورنده اول بیر دادیرلار، یعنی یومورتالارینی دَییشدیریب وورورلار دیشلرینه و سونرا قایتاریب وئریرلر بیر-بیرینه. سونرا باشلاییرلار اویناماغا. مثلا، علی بونو قانیر کی، یومورتاسی ولی‌نین یومورتاسیندان برکدیر. اول دئییر: 

- توت! 

ولی دئییر: 

- سن توت! 

ولی دئییر: 

سن توت! 

آخیردا علی توتور، چونکی بیلیر کی، توتسا دا، ولی‌نین یومورتاسی سیناجاق. 

ولی ده ایشی دویوب وورمور، چونکی بیلیر کی، یومورتاسی بوشدور، سیناجاق علی دئییر:

- وور! 

ولی وورمور. علی یومورتاسینی یان توتور و دئییر.

- وور! 

ولی وورمور، چونکی بیلیر کی، یومورتاسی سیناجاق. 

علی یومورتا‌نین کونه‌سین توتور و دئییر: 

- وور! 

ولی وورمور، بیلیر کی، یومورتاسی سیناجاق. سونرا علی هر یئرده ولینی گؤرنده یومورتاسینی آچیق توتوب ولی‌یه دئییر: 

- باخ، توتموشام، هارادان ووراجاقسانسا وور! 

چونکی علی بیلیر کی، ولی‌نین یومورتاسی بوشدور". 

## قایناق
• نوروز بایرامی انسکلوپدیاسی. باکی-2008 (شرق-غرب). ص.200. 

## اتک یازیلار
یئللنجک(اویون)

**یئللنجک** — آذربایجاندا ان چوخ یازقاباغی (بایرام‌قاباغی) گونلرده، ائلجه ده دیگر واختلاردا، اساساً اوشاق و گنجلراراسیندا، گئنیش شکیلده اوینانیلان قدیم اویونلاریندان بیریدیر.

## عومومی معلومات
یئللنجک اویونو نوروز بایرامی گونلرینده، ایلاخیر چرشنبه‌لرده، ائلجه ده یاز، یای و پاییز آیلاریندا آغاج بوداغیندان کندیرله آسیلان یئللنجک. بو مراسیم اویونوندا، اساساً، گنج اوغلان و قیزلار ایشتیراک ائدیرلر. ایشتیراکچیلار بیر-بیر یئللنجه‌یه مینیب یئلله‌نیرلر. دیگر ایشتیراکچیلار ایسه هالای، یاللی مضمونلو اویونلار ایفا ائدیرلر.

یئللنجه‌یه مینیب یئللننلر قاراباغدا "**اوجونجاق**" ،لنکران بؤلگه‌سینده "**کوف**" ،"**هلاچین**" ،باکیدا "**قوی هاقوی**" ،قوبادا "**هاواچاغ**" ،شکیده "**سولانچیخ**" ،"**یؤرتمج**" ،زنگیلاندا "**ساریمچاخ**" ،گنجه‌ده "**سکمن**" و سایره آدلارلا معلومدور.

## اویونون قایدالاری
ایشتیراکچیلار بیر-بیر، ایکی-ایکی آغاج بوداغیندان آسیلمیش کندیر یئللنجه‌یه قالخیب یئلله‌نیر، دئییشمه و بایاتی شکلینده موختلیف ماهنی اوخویور، اطرافداکیلار ایسه ال چالیب شنله‌نیر، هالای و یاللی سایاغی رقص ائدیرلر. یئللنجکده یئللنن قیزین آیاقلارینا چوبوقلا آستا-آستا ووروب خورلا اوخویورلار: اؤرپگی چهرایی قیز، 

آداخلی‌نین آدین دئ. 

ساچلاری خورمایی قیز، 

آداخلی‌نین آدین دئ. 

قاشلاری سورمه‌لی قیز، 

آداخلی‌نین آدین دئ. 

یایلیغی یئللنن قیز، 

آداخلی‌نین آدین دئ. 

بورا قوناق گلن قیز، 

آداخلی‌نین آدین دئ. 

ها یئللنه-یئللنه 

آداخلی‌نین آدین دئ. یئللنجکده‌کی قیزدان تا جاواب آلمایینجا اونو یئللندیریرلر. قیز جاواب وئردیکدن سونرا یئللنجگی ساخلاییب یئره سالیر و بیر باشقاسی یئللنجه‌یه مینیر. اویون ساعاتلارلا داوام ائدیر. 

## اتک یازیلار

بؤلمه:آذربایجان خالق اویونلاری
زورخانا ایدمانلاری

بندانگشتی|زورخانا
**زورخانا** قدیم ماوراءالنهر و آذربایجان شهرلرینده پهلوانلارین گولشدیکلری مئیدان. آذربایجاندا پهلوانلیغین میلّی کؤکنلی، قدیم، بنزرسیز تمل عنعنه‌لری وار. بو، ازهلی، ابدی دؤیوشکنلیگیمیزین ایفاده‌سی اولماقلا یاناشی، خالق روحونون آیری-آیری فردلرده یاشاماسی‌نین باریز نومونه‌سیدیر. هر خالق پهلوان یئتیره بیلمیر. پهلوانلیق تورک روحونون یئنیلمزلیگی‌نین ایفاده‌سیدیر. بورادا هر بیر حرکت مضمونلودور. پهلوانلار مئیدانا میل اوینادا-اوینادا چیخار، رجز اوخویاردیلار. اؤزلرینه طرف-موقابیل، قنیم آختاراردیلار. 

کندلرده ایسه زورخانا مئیدانلارینی چؤل-چمن عوض ائدیردی. بایرام و ائل شنلیکلرینده کند جاوانلاری قورشاق توتاردیلار. زورخانادا زورناچی دسته‌سی "**جنگی**" چالاردیلار. خالق مراسیملری‌نین، مئیدان تاماشالاری‌نین ترکیب حیصه‌سی کیمی بو گون ده اؤز فورماسینی قورویوب ساخلایان گوج سیناماق، گوشت توتماق، داش اویناتماق، کرن سیندیرماق، بوغا بوینو اَیمک، کندیربازلیق ائتمک یالنیز اوغوز-تورک خالقلاری‌نین دئییل، هم ده بوتون دونیا خالقلاری‌نین دینامیک-دراماتیک اویونلاری اولوب، تاماشاچیلارین ذؤوقونو اوخشاییب. زورخانا، پهلوانلیق خالق تاماشالاری باهار-نوروز مراسیملریندن سونراکی اینکیشاف مرحله‌لرینده آیریجا تاماشا نؤوعون، پئشه‌یه چئوریلیب. آذربایجان روحونون ایفاده‌سی کیمی زنگین فولکلور نومونه‌لریمیزده بئله پهلوان اوبرازی سون درجه بنزرسیز، بیتیب-توکنمه‌ین گوج رمزی کیمی تقدیم ائدیلیر. پهلوان اوبرازی‌نین خالق روحوندا یئنیلمز، مغلوب ائدیلمز شکیلده تقدیم ائدیلمه‌سی عادی سجیّه داشیماییب. پهلوان خالق روحوندان دوغان رئال بیر اوبراز ایدی. او، زورخانایا چیخانادک برکدن-بوشدان کئچیر، سؤزون اصل معناسیندا یئتکینلیگه چاتیردی. پهلوانلارین اؤز قووّه‌سینی سیناماسی زورخانا تاماشالاریندا داها بؤیوک ماراق دوغورور. زورخانا خالق میلّی اویونلارینی تکجه باهار مراسیمی ایله مهدودلاشدیرماق اولماز. زورخانا خالقین عادت-عنعنه‌سینه داخیل اولموش سینکرِتیک تاماشا مراسیمیدیر. "پهلوانی ائل ساخلار"- دئمیشلر. زورخانا ان چوخ باهار بایرامی مراسیملریند، مئیدان تاماشالاریندا کئچیریلیر.

## قایناقلار

بؤلمه:آذربایجان خالق اویونلاری
بسته‌چی

**بَسته‌چی** و یا **بسته‌کار**(لاتین دیلی: )  — موسیقی اثرلری‌نین یارادیجیسی‌دیر. موسیقینی عادتاً موسیقی نظریه‌سینه اساساً یازیرلار. بسته‌کارین موسیقیچی‌دن فرقی اوْندادیر کی، اوْ موسیقینی بسته‌لییر، موسیقی‌چی ایسه اوْنو ایفاده ائدیر. بستلمه پروسسینین نتیجه‌سی کیمی نوتالار شکلینده یازیلمیش موسیقی الده ائدیلیر. نوتالارین ترتیبی ال ایله و یا کومپیوترله یئرینه یئتیری‌له بیلر.
بسته‌کارین یاراتدیغی موسیقی اثری ایفاچیلار (موغنیلر، چالغی‌چیلار) طرفیندن سَسلندیریلیرلر.
موسیقی بسته‌له‌مک مورکّب پئشه اوْلوب بؤیوک بیلیک و ایستعداد طلب ائدیر. بۇنون بسته‌کارین اۆچون هارمونیک، پولیفونییا، اوْرکسترلمه، موسیقی فوْرمالاری، هر هانسی بیر موسیقی آلتینده چالماغی باجارماق (پیانو اۆسوتنلوک وئریلیر) کیمی کیفیتلره مالیک اوْلماسی واجیب‌دیر. قدیم‌ده بسته‌کارلاردان بیر نئچه موسیقی آلتینده چالماق طلب اوْلونوردو.
## قایناق
محمدامین یورداکول

**محمدامین یورداکول** (تورکجه:Mehmet Emin Yurdakul) ؛ (دوغوم:1944 اؤلوم: 1869)، میلّتچی و تورکچو گؤروشلری ایله شعر یازان، تورکیه‌نین میلّی شاعیری و میلّت وکیلی‌ ایدی. 

## یاشاییشی
13 مه 1869دا ایستانبول دا آنادان اولدو . 14 ژانویه 1944ده ایستانبول دا یاشامینی ایتیردی. زینجیرلی کؤیو مزارلیغیندا توپراغا وئریلدی. میلّی ادبیات و تورکچولوک آخیمی‌نین اؤنده گلن تمثیلجیسی و دولت مأمورو ایدی. اتحاد و ترقی جمعیتینه گیردی. شعرلری ایله ایستانبول حوکومتینی تنقید ائدینجه 1907ده ارزروم روسومات ناظیرلیغینا تعیین اولاراق ایستانبول دان اوزاقلاشدیریلدی. ایکینجی مشروطیتین اعلانیندان سونرا عئینی وظیفه‌ ایله بو کز ترابزونا گؤندریلدی. 31 مارس اولایی‌نین آردیندان 13 آوریل 1909دا ایستانبولا چاغریلدی. بحریّه نظارتی موستشارلیغینا تعیین اولوندو. حجاز و سیواس دا والی‌لیک ائله‌دی. 1910دا ایستانبولاا دؤندو. تورک یوردو جمعیتی و تورک اوجاغی‌نین قوروجولاری آراسیندا یئر آلدی. تورک یوردو درگیسی‌نین یایین سوروملولوغونو اوزرینه آلدی. اتحاد و ترقی ایله آنلاشمازلیغا دوشونجه، 1912ده ارزروم والی‌لیگیندن امکلیگه آیریلدی. 1914ته عثمانلی مجلیس-ای معبوثانیندا موصول میلّت وكیلی اولدو. آرالیق 1919دا تورک فیرقه سینی قوردو . ایستانبول ون ایشغالیندان سونرا 1921ده آنادولویا گئچدی. آنتالیا، آدانا، ایزمیر چئوره‌سینده چالیشدی. جومهوریتین ایلک ایللرینده شرقی قارا حیصار، سونرا دا اورفا و ایستانبول میلّت وكیلی اولدو. اؤلومونه قدر میلّت وكیلی اولاراق قالدی. یازماغا شعرله باشلادی. ایلک شعری 1897ده ثروت-ای فونون درگیسینده یایینلاندی. دؤنمی‌نین شعر آنلاییشی‌نین دیشینا چیخدی، هیجا اؤلچوسو نه دایالی یالین بیر تورکجه قوللاندی . تورک ادبیاتینا خالقین سسینی گتیرن گئرچکچی بیر شاعیر اولاراق دگرلندیریلدی. عثمانلی‌چیلیق و ایسلامچیلیق آخیملارینا قارشی تورکچولوگو ساوونان شعرلر یازدی. جوشغو، اولوسال دویغولار، قهرمانلیق، اورکلندیرمه و اؤیرتیجیلیک اؤیه‌لرینی اؤن پلانا چیخاردی. شعره بیچیم یئنیلیکلری ده گتیردی. دؤردلوک گله‌نگی‌نین دیشینا چیخاراق اوچر، آلتیشار، سگکیزر دیزه دن قورولو شعرلر یازدی. میلّی ادبیات آخیمی و تورکچولوگون اؤنده گلن تمثیلجیلری آراسیندا یئر آلدی. **تورک شاعیری**، **میلّی شاعیر** دئیه بیلینیر.

## اثرلری

### شعرلر

* تورکجه شعرلر (1899-1918) 

*  تورک سازی (1914) 
*  ائی تورک اویان (1914) 
*  دان سسلری (1915، 1956) 
*  اوردونون دستانی (1915) 
*  دیجله اؤنونده (1916) 
*  خسته باخیجی خانیملار (1917) 
*  تورانا دوغرو (1918) 
*  ظفر یولوندا (1918) 
*  عیصیان و دوعا (1918) 
*  آیدین قیزلاری (1919) 
*  مصطفی کمال (1928، شعر و دوزیازی) 
*  آنکارا (1939) 

### دوز یازی

* فضیلت و اصالت (1890) 
*  تورکون حوقوقو (1919) 
*  کرال جورجا (1923) 
*  دانته‌یه (1928) 

## شعرلریندن

### منیم عؤمروم
گنج چاغدایدیم، اؤزومو بیر تیكانلی یولدا بولدوم؛ 

هیچقیرقلار ائشیتدیم، گول و بولبول باغلاریندان. 

فلاکتلر توپلادیم، آنادولو داغلاریندان؛ 

اوزون سازلی آشیقلار دییاریندا شاعیر اولدوم. 

  

ائزگی قویدوم، آهلارلا، فغانلارلا تورک شعرینه، 

اؤز دیلیمله هایقیردیم، " ائی میلّتیم، اویان!" دئیه ؛ 

ویران یوردون دولاشدیم، بیر شهریندن بیر شهرینه؛ 

ساچ و ساققال آغارتدیم منده "وطن، وطن!" دئیه.

## قایناق
بؤلمه:یازیچیلار
بؤلمه:شاعیرلر
بؤلمه:تورکیه یازیچیلاری
بؤلمه:تورکچولر
بؤلمه:کیمسه‌لر قارالامالاری
آلبوم یاپیمجیسی

**آلبوم یاپیمجیسی**، بیر موزیک آلبومونون یاپیمینی اۆستلنن کیمسه دیر. بیر آلبوم یاپیمجی‌سی، آلبوم چالیشمالارینی باشلادیر، کووردینه ائدر، گیدیشاتینی ایزلر، آلبومون بودجه‌سینه و آلبومده صنعتی ایجرا ائدجک موزیسین یا دا موزیک قروبون هزینه‌سینی تامین ائدر و آلبومون یارادیلماسی مرحله‌سینین باشلانماسیندان سوْنونا قدر  بۆتون مرحله‌لرینه دیقّت یئتیریر. آلبوم یاپیمجیلاری معمولاً بیر یاپیم شیرکتینه باغلی اوْلاراق چالیشیرلار.
## قایناق

بؤلمه:موسیقی
منزیل (اؤلچو بیریمی)

**منزيل** — اوزونلوق اؤلچو بيريميدیر. 

## عومومي معلومات
اوزونلوق اؤلچو بيريملريندن بيري ده منزيلدير. هر هانسي اوزاق يولون بؤلوندوگو، ياخود کونکرئت بير زامان عرضينده گئتمک مومکون اولان آيري-آيري حيصه‌لري منزيل (داياناجاق، ياشاييش يئري، دوشرگه) آدلانديريلميشدير. "بير ساعاتليق منزيل" ،"بير گونلوک منزيل" ،"بير هفته‌ليک" و يا "بير آيليق منزيل" ايفاده‌لري محض موعين زامان عرضينده گئتمک مومکون اولان يولو بيلديرير. کاروا‌نین 1 گونده گئده‌جگي يول (29-30 ک‌م) دا منزيل آدلانير. تورک خالقلاريندا، عئيني زاماندا آذربايجانليلار آراسيندا 1 گونده دايانمادان گئديلن يولا اولو منزيل دئييلير. 

## قايناق
آذربايجان ائتنوقرافياسي، باکي-2007، "شرق-غرب" نشرياتي. اوچ جيلدده. 3. جيلد. ص. 457. ايسبن 978-9952-34-152-2
میل (اؤلچو بیریمی)

**ميل** — اوزونلوق اؤلچو بيريمي‌دیر.

## عومومي معلومات
فرسنگله عئيني واختدا اوزونلوق اؤلچمک مقصديله ميلدن ده ايستيفاده اولونموشدور. قئيد ائدک کي. 1 ميل فرسخين اوچده بيرينه برابردير کي، بو دا 1،6 ک‌م دئمکدير. قديم رومدا ميل مين قوشا آدديما، يعني 2 مين آدديما برابر گؤتورولموشدور کي، بو دا اورتا حسابلا 2 ک‌م ائله‌يير. 

## قايناق
آذربايجان ائتنوقرافياسي، باکي-2007، "شرق-غرب" نشرياتي. اوچ جيلدده. 3. جيلد. ص. 458. ايسبن 978-9952-34-152-2
چاغداش آراندبی

چاغداش آراَندبی (اینگیلیسیجه: Contemporary R&B) باتی موسیقینین بیر مودلی‌دیر کی ریتم اند بلوزدن آیریلیب. ۱۹۹۰ میلادی ایلینده یارادیلیب و سول، فانک و هیپ هاپ موسیقی‌لریندن تشکیل اوْلونوب.

## قایناق
دنیز میلی

**دنیز میلی** یوخسا **دنيز مايلي** - اوزونلوق بيريمي. ۱ دنيز ميلي ۱۸۵۲ متره برابردير. اساساً میلتلرآراسی دنيز يوللاري‌نین اؤلچولمه‌سي اۆچون، هم ده هاوا یوللاریندا ایشلنیر.

بندانگشتی|دنیز میلی

## قایناق

بؤلمه:Navigation
بؤلمه:اوزونلوق بیریملری
فرسخ(اؤلچو بیریمی)

**فرسخ****؛ فرسنگ؛ پره‌سنک** (فارسجا: پارسنگ٫ پاره‌سنگ) — 12 مین آددیما (تخمیناً 5–8 ک‌م-ا) برابر اولان قدیم ایران اوزونلوق اؤلچو بیریمی. موعاصیر ایران فرسنگی دقیق 10000ک‌م-دیر.

## عومومی معلومات
فرسنگین دقیق اؤلچوسو معلوم دئییل و یولون نؤوعونه و حرکت سورعتینه گؤره فرقلی اولموشدور. بعضی یئرلرده هر فرسنگدن بیر داش و یا آغاجدان ایشاره قویولدوغو اۆچون داش،آغاج دا دئییلیردی. موختلیف اراضیلرده اؤلچوسو فرقلی اولوردو. بعضی یئرلرده فرسنگ حتّی 9،5 ک‌م-ا، دیگر یئرلرده ایسه 5–6 ک‌م-ه برابر ایدی. اورتا عصرلرده یاخین شرق اؤلکه‌لرینده، آذربایجاندا،اورتا آسیادا و س. یئرلرده گئنیش یاییلمیشدی.

## یئنی فرسنگ
1926-جی ایلده ایران مجلیسی‌نین قبول ائتدیگی قانونلا اوزونلوغو 10 ک‌م-ه برابر اولان یئنی متریک اؤلچو بیریمی تأسیس ائدیلدی و فرسنگ آدلاندیریلدی.

## قایناق
آذربایجان ائتنوقرافیاسی، باکی-2007، "شرق-غرب" نشریاتی. اوچ جیلدده. 3. جیلد. ص. 458. ایسبن 978-9952-34-152-2

## اتک یازیلار
وئرست(اؤلچو بیریمی)

**وئرست** (روس. *Верста*) — کئچمیش روس اوزونلوق اؤلچو بیریمی.  1066،781 متره برابردیر. تکی روسجا "*Верста*" اولان سؤز جمده "*Верст*" اولور. 

1 وئرست = 1066 م = 3500 فوت. 

## قایناق
ویلما اورام

**ویلما اورام** ()، (دوغوم: -اولوم:) ایکینجی دونیا ساواشینا قاتیلان بیر اوسترالیالی پرستار و ساواش اسیری ایدی.

## قایناقلار

* *A Woman's War: the exceptional life of Wilma Oram Young, AM*, Barbara Angell, New Holland Publishers (Australia) Pty Ltd, Sydney, 2003.
* Victorians at War 
* Australian Women's Register

بؤلمه:۱۹۱۶-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:۲۰۰۱-جی میلادی ایلده اؤلن‌لر
بؤلمه:اوسترالیالی ساواش اسیرلری