open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
احمد نهاد

**احمد نهاد افندی** (د. ۵ جولای ۱۸۸۳، ایستانبول، عثمانلی ایمپیراتورلوغو - اؤ. ۴ ژوئن ۱۹۵۴، بیروت، لوبنان)، سولطان بئشینجی مرادین نوه‌سی و شاهزاده محمد صلاح‌الدین افندی‌نین اوْغلودور. آناسی ایسه نازیک ناز خانیم دیر.

## حیاتی
شاهزاده احمد نهاد افندی ۱۸۸۳-جو ایلده چیراغان ساراییندا  دۆنیایا گلمیشدیر. آتاسی بئشینجی مرادین اوْغلو محمد صلاح‌الدین افندی، آناسی ایسه نازیک ناز خانیم ایدی. بؤیوک باباسی‌نین تاختدان ائندیریلیب چیراغان ساراییندا حبس اوْلوندوغو ایللرده دۆنیایا گلمیش و سوْنرالار عائیله‌نین سۆرگۆن اوْلدوغوندان سوْنرا لوبناندا یئرلشمیش دیر. احمد نهاد افندی، ایکینجی عبدالمجیدین اؤلوموندن سوْنرا ۱۹۴۴–۱۹۵۴ ایللر آراسیندا ان یاشلی شاهزاده وصفی ایله سولاله باشچی‌سی اوْلدو. تک اوشاقی بیرینجی آروادی صافرو خانیم‌دان اوْلان علی واصیب افندی دیر. احمد نهاد افندی نهایت ۴ ژوئن ۱۹۵۴-جو ایلده بیروت‌‌‌‌دا وفات ائتدی و دمشق‌‌‌‌ده سولطان سلیم مسجیدینده دفن ائدیلدی.

## قایناقلار
آبسورد

**آبسورد** (آلمان. Absurd‎؛ اینگیلیس. Absurd؛ فرانسه.Absurde؛ عثمانلی.Abes؛ عرب. عجظ‎) — گونده‌لیک حیاتیمیزدا وردیش ائتدیگیمیز و دوزگون تفکّور طرزی‌نین اساسینی تشکیل ائدن منطیقین قایدالاری‌نین عکسینه چیخان، اونلارا اهمیت وئرمه‌ین، آرالاریندا منطیقی علاقه‌نین پوزولماسی کیمی آنلاشیلیر. آبسورد و آبسوردلوق تفکّورده و رئال‌لیقدا مؤوجوددور. اینسان بعضاً رئال حیاتدا موشاهیده ائتدیگی هر هانسی بیر حادیثه‌نی، یاخود شئیی منطیقی جهتدن ایضاح ائتمکده چتین‌لیک چکیر و بو اونا آبسورد – غئیری منطیقی کیمی گؤرونور. کلمه آذربایجان تورکجه‌سینده اؤزونون اوریژینال اورفوئپیک فورماسینی قوروموشدور.  

## قایناق
  عادله نظرووا،  "فلسفه ترمینلری‌نین ایضاحلی لوغتی "   
بؤلمه:فلسفه
بؤلمه:فلسفه ترمین‌لری
آنلاییش

بندانگشتی
 **آنلاییش (**اینگلیس: Concept**)** — پردمت (اشیأ) و حادیثه‌لرین عومومی، موهوم علامت‌لرینی عکس ائتدیرن فیکیردیر، تفکّور فورماسی‌دیر. او، رئال گئرچک‌لیگین درکینده اساس رول اویناییر.      

  اوبیئکتیو گئرچک‌لیگین اؤزونده آنلاییش یوخدور، بونلار اینسان شوعوروندا مئیدانا گلیر و گئرچک‌لیک‌لیگین پردمت‌لرینی، حادیثه ، پروسه‌لرینی عوض ائدیر، اینسان طبیعی اونسیت دیلی‌نین و فورمال‌لاشمیش دیل‌لرین کؤمک‌لیگی ایله الده اولونموش بیلیک‌لری سیستم‌لشدیریر، نسیلدن-نسله کئچیریر، اینکیشاف ائتدیریر.   

  منطیق تاریخینده آنلاییش‌لارا موناسیبتده ایکی جور ایفراطچی‌لیغا یول وئریلمیشدیر. بیر چوخ منطیقچی‌لر آنلاییش‌لاری گئرچک‌لیکدن تجرید ائده‌رک اونا قارشی قویوردولار، گئرچک‌لیکله آنلاییش‌لارین عوضوی علاقه‌سینی ایضاح ائده بیلمیردیلر. دیگر قروپ عالیم‌لر ایسه آنلاییش‌لارلا گئرچک‌لیگی عئینی‌لشدیریردیلر، آنلاییش‌لارلارین درین کئیفیت فرقینی، اونون اسپسیفیک‌لیگینی آنلامیردیلار.     

## آنلاییش‌لارین مئیدانا گلمه‌سی
  بو پروسه اینسان تفکّورونون تشکّول تاپماسی‌نین و اینکیشافی‌نین اوبیئکتیو قانونااویغون‌لوغودور. تفکّوروموزده آنلاییش‌لارین مئیدانا گلمه‌سی و مؤوجودلوغونون اوبیئکتیو اساسینی بیزی احاطه ائدن گئرچک‌لیگین پردمتلی کاراکتر کسب ائتمه‌سی‌دیر، باشقا جور دئسک، گئرچک‌لیکده کئیفیت موعین‌لیگینه مالیک اولان آیری-آیری پردمت و حادیثه لرین اولماسی‌دیر. مثلا، بیتکی، جانلی، یئر، گونش، پلانت‌لر، کوزمیک سما، چایلار، داغلار و ای. آ. اگر بئله پردمت‌لر اولماسایدی، اونا اویغون آنلاییش‌لار دا یارانمازدی. بیزی احاطه ائدن گئرچک‌لیکده کی  پردمت و حادیثه‌لر رنگارنگ‌دیر،بیر-بیری ایله اوخشار و فرقلی جهت‌لری واردیر.  

  آنلاییش‌لارین گنزیسی حاقینداکی بیلیک بیزه اونلارین حقیقی طبیعتینی آشکارلاماغا ایمکان وئریر. آنلاییش - ائله تفکّور فورماسی‌دیر کی،اونون واسیطه‌سی ایله پردمت و حادیثه‌لرین عومومی، موهیم علامت‌لری بئینیمیزده عکس اولونور.  

  آنلاییشین سجیه‌سی علامت‌لردن باشلامالی‌دیر. جیسمین علامتی اونون دیگر جیسیم‌لرله اوخشاق و فرقلی جهت‌لری‌دیر. علامت‌لر اؤزو ده عومومی، فرق‌لندیریجی، موهوم، غئیری-موهوم، ضروری، تصادوفی و س. یئرلره بؤلونور. بوندان باشقا آنلاییش‌لارین یارانماسی پروسه‌سی ده بعضی عملیات‌لارین اساسیندا گئدیر: موقایسه، آنالیز، سنتز، موجرّدلشدیرمه، عومومی‌لشدیرمه.  

## قایناق

# M.M.İsrafilov Məntiq kursu (dərslik). Bakı-2001

بؤلمه:فلسفه
بؤلمه:فلسفه ترمین‌لری
زنگیلر

**زنگیلر** — تورک کؤکنلی بیر خاندان. زنگی‌لر دؤولتی'نی ایداره ائتمیش حؤکومدارلار خاندانی.

## حؤکومدارلار
موصول، حلب، دمشق، سینجار و جزیره زنگی امیرلری‌نین آدلاری و امیرلیک چاغی:
#### موصل زنگی امیرلری
*ایلک عماد الدین زنگی (۱۱۲۷-۱۱۴۶)
*ایلک سیف الدین غازی (۱۱۴۶-۱۱۴۹)
*قطب الدین مودود (۱۱۴۹-۱۱۷۰)
*ایکینجی سیف الدین غازی (۱۱۷۰-۱۱۸۰)
*ایلک عز الدین مسعود (۱۱۸۰-۱۱۹۳)
*ایلک نور الدین ارسلان شاه (۱۱۹۳-۱۲۱۱)
*ایکینجی عز الدین مسعود (۱۲۱۱-۱۲۱۸)
*ایکینجی نور الدین ارسلان شاه (۱۲۱۸-۱۲۱۹)
*نور الدین محمود (۱۲۱۹-۱۲۳۴)
*بدر الدین لؤلو (۱۲۳۴-۱۲۵۹)

#### حلب زنگی امیرلری
*ایلک عماد الدین زنگی (۱۱۲۸-۱۱۴۶)
*نور الدین محمود (۱۱۴۶-۱۱۷۴)
*الصالح اسماعیل الملک (۱۱۷۴-۱۱۸۱)
*ایکینجی عماد الدین زنگی (۱۱۸۱-۱۱۸۳)

#### دمشق زنگی امیرلری
*نور الدین محمود (۱۱۵۴-۱۱۷۴)
*الصالح اسماعیل الملک (۱۱۷۴)

#### سینجار زنگی امیرلری
*ایکینجی عماد الدین زنگی (۱۱۷۱-۱۱۹۷)
*قطب الدیم محمد (۱۱۹۷-۱۲۱۹)
*عماد الدین شاهنشاه (۱۲۱۹-۱۲۲۰)
*جلال الدین محمود (۱۲۱۹-۱۲۲۰)
*فتح الدین عمر (۱۲۱۹-۱۲۲۰)
#### جزیره زنگی امیرلری
*معز الدین سنجر شاه (۱۱۸۰-۱۲۰۸)
*معز الدین محمود (۱۲۰۸-۱۲۴۱)
*محمود الملک الظاهر (۱۲۴۱-۱۲۵۰)

## قایناقلار
آنا سؤزو (قزئت)

**آنا سؤزو**  (قاقائوز. Ana Sözü) — مولداوی‌ده قاقائوز تورکجه‌سی‌نده نشر اولونان ایلک قزئت.  

## تاریخی
بندانگشتی|223x223پیکسل|تودور زانت
  ایلک قاقاوز قزئتی اولان  " آنا سؤزو "  تودور زانِتین امگی سایه‌سینده ایشیق اوزو گؤرموشدور. قزئتین ایلک نؤمره‌سی 14 آقوست 1988-جی ایلده چاپ اولونموشدور.بوندان سونرا تودور زانت 1988-1994-جو ایل‌لرده بو قزئتی چیخارمیشدیر. او، 1999-جو ایلدن بو گونه‌دک قزئتین باش رداکتورودور.

  قاقائوزیادا لاتین الیفباسینا کئچمک ساحه‌سینده ایلک آددیم‌لار آتیلارکن، اوّلجه  " آنا سؤزو " -نون صحیفه‌لرینده آلیشدیرما یازی‌لاری وئریلیب، 1993-جو ایلین سپتامبر آیی‌نین 25-دن باشلایاراق دا قزئت بوتونلوکله لاتین الیفباسیندا چیخارماغا باشلامیشدیر.  

## اتک یازی‌لار
بؤلمه:قزئتلر
دوز گؤلو

**دوز گؤلو** قوم اوستانی، سیمنان اوستانیی و تهران اوستانینین آراسیندا یئرلشن بیر گؤل'دور.

## قایناقلار

### اتک‌یازی

بؤلمه:ایران گؤللری
امل (درگی)

**امل درگیسی** — مستجب اولکوسال و 9 دوستو طرفیندن 1 ژانویه 1930-جو ایلده رومانی‌‌نین حاکیمیتی آلتیندا اولان گونئی دوبروجا، حاجی اوغلو بازارجیق  شهرینده نشر اولونان بیر مدنیت درگیسی‌دیر. 

  درگی قیریم موباریزه‌سینی تورک و دونیا ایجتیماعیتینه چاتدیران موهوم بیر مطبوعات اورقانی ایدی.    

## تاریخی
  ایکینجی دونیا ساواشیندا آلمان‌لارین روسلارلا ایمضالادیغی موقاویله‌لردن سونرا رومانی‌یا  گلمه‌لری، 11 ایل آرا وئرمه‌دن یاییملانان امل درگیسی‌نین باغلانماغینا سبب اولدو. تورکیه‌یه یئرلشن اولکوسال مستجب 20 ایل‌لیک فاصیله‌دن سونرا 1960-جی ایل نووامبرین 1-دن درگیسی آنکارادا یئنیدن نشر ائتمگه باشلادی. 1962-جی ایلین نووامبریندان سونرا درگی‌‌نین اینضیباطی مرکزی ایستانبولا کؤچدو. دایمی نشرینی، یئنی نسیل املچی‌لرین رهبرلیگی آلتیندا 1983-جو ایلدن 1998-جی ایله قدر، آنکارادا 48 صحیفه‌لیک درگی شکلینده داوام ائتدیردی. 

  امل قیریم وقفی‌نین عومومی ییغینجاغیندا، امل درگیسی‌نین 3 آیلیق مودتده 2008-جی ایلده یئنیدن نشر ائدیلمه‌سی قرارا آلیندی. درگی‌‌نین صاحیبی امل قیریم وقفی آدیندان ظفر قاراتای، باش رداکتورو ایسه سایم عثمان قاراخان ایدی. امل درگیسی‌نین 2011-جی ایل سپتامبر آیی ‌نین 236-جی سایی ایله بیر داها نشر حیاتینی باشا ووردو.  

  23 آوریل 2015-جی ایلده سایم عثمان قاراخا‌نین اؤلوموندن سونرا ایستانبول قیریم درنگی‌نین نشر اورقانی‌نین باش رداکتورو اؤزگور قاراخان 2016-جی ایلده بو وظیفه‌یه تعیین ائدیلدی. 

  درگی نشری عؤمرونو بیرلشمیش ایل‌لیک نؤمره‌لری ایله داوام ائتدیریر. 246/249 (2014) ایلده بیرلشن قیریمین ایشغالینا دایر خوصوصی مسله 2017-جی ایلین ژانویه‌سینده چیخمیشدیر.  

## حاقیندا
  نیظامنامه‌یه اساساً، نشر تورک دیلینده آپاریلدی، درگی‌‌نین دیلی ساده و باشا دوشولن اولمالی‌دیر، لهجه‌لرده و لهجه‌لرده یازیلمیش متن‌لرین دَییشمه‌دن چاپ اولونماسی طلب اولونوردو. نشر هئچ بیر سیاسی پارتییا‌نین ماراق‌لارینی تمثیل ائده بیلمز، تورک خالق‌لاری‌نین حوقوق و منافع‌لری‌نین یالنیز دموکراتیک پرینسیپ‌لر چرچیوه‌سینده قورونماسینا چاغیریر. درگیده تورک دونیاسی ایله باغلی خبرلرین یاییملانماسی پلان‌لاشدیریلیردی، عومومیتله، امل تورک دونیاسی‌نین بیرلشدیریجی و تشکیلاتچیسی حساب اولونوردو. لاکین زامان کئچدیکجه تورک-موسلمان دونیاسی ‌نین پروبلم‌لریندن اولان امل درگیسی‌نین مضمونو قیریم تاتارلاری‌نین میلّی آزادلیق حرکاتینا یؤنلندیریلدی. 

 "‌امل"  میلّی مدنیتین اینکیشافینا موهوم تؤحفه وئرمیش، دیاسپورالاردا یاشایان قیریم تاتارلارینا کؤکلرینی، منشالرینی اونوتماماغا کؤمک ائتمیش، اونلار اوچون معنوی قیدا اولان  "‌ایستک‌"  اولموشدور. اونو دا قئید ائدیم کی،  "‌امل‌"  درگیسی 20.عصر قیریم تاتارلاری‌نین تاریخی، اتنوقرافیاسی، ایجتیماعی-مدنی و ایجتیماعی-سیاسی حیاتی ایله باغلی دَیرلی منبعیی حساب اولونور.  

## درگی‌‌نین باش رداکتورولاری

*   مستجب اولکوسال (1930-1941)  
*   حسام‌الدین قورقود (1960-1962)  
*   فرید اردم بورای (1962-1965)  
*   ابراهیم اوتار (1965-1972)  
*   علی کمال گؤیقیرای (1972-1983)  
*   نورالدین ماهر آل‌توغ (1983)  
*   اونسال آغداش (1984)  
*   سردار قاراتای (1985-1998)  
*   سایم عثمان قاراخان (2009-2015)  
*   اؤزگور قاراخان (2016  

## اتک یازی‌لار
بؤلمه:درگیلر
کرج متروسو

**کرج متروسو** — ایران کرج شهرینده یئرلشن بیر مترو'دور.

## بیرده باخ
*مترولارین لیستی

## قایناقلار

بؤلمه:کرج متروسو
بعث بیلیم‌یوردو

**بعث بیلیم‌یوردو** (؛ ) سوریه‌نین حمص شهرینده یئرلشن بیر عالی تحصیل مؤسّسه‌سی.

## ائشیگ باغلانتی‌لار
* 

## قایناقلار

بؤلمه:سوریه بیلیم‌یوردلاری
آنلام

**آنلام** بو موردلره ایشاره ائده بیلر؛

*آنلام (دیل‌بیلیمی)
*آنلام (مولکولی بیولوژی)
*آنلام (منطق)
*حیاتین آنلامی
ایکی موقدس مسجیدین خادیمی

[160px|thumb|[سلمان بن عبدالعزیز آل سعود|سلمان بن عبدالعزیز گۆنۆمۆزدکی ایکی موقدس مسجیدین خادیمی]]
**ایکی موقدس مسجیدین خادیمی** ()، ایوبی سولطانلاری، مملوک سولطانلاری، عثمانلی سولطانلاری و گۆنۆمۆزده سعودی شاهلاری داخیل اوْلماقلا ایسلام حؤکۆمدارلاری طرفیندن ایستیفاده اوْلونان عونوان دیر. بۇ عونوان مکه‌‌ده اوْلان مسجد الحرام و مدینه‌‌دکی مسجد النبی‌‌نین قوْروماق و مسئولیتی‌نی آلماق آنلامینا گلیر.

## تاریخچه
بۇ عونوان ایلک دفعه صلاح الدین ایوبی طرفیندن ایستیفاده اوْلوندو. ایوبیلر یؽخیلاندان سوْنرا بۇ عونوان مملوک سولطانلاری توسوط ایله داشیندی. ۱۵۱۷-جی ایلده عثمانلی ایمپیراتورلوغو ایله مملوک سولطانلیغی آراسینداکی ساواشین آردیندان، یاووز سولطان سلیم میصری فتح ائدیب خیلافت عثمانلی‌لارین الینه کئچدی. سولطان سلیم اموی مسجیدینده اؤزونو ایکی موقدس مسجیدین خادیمی دیه آدلاندیردی. بۇ عونوان عثمانلی‌لارین و ایسلامین سوْن خلیفه‌سی ایکینجی عبدالمجیدین خیلافتینه قدر داوام ائتدی و ۳ مارس ۱۹۲۴ده خیلافتین لغو ائدیلمسیندن سوْنرا عونوان‌دا لغو اوْلدو.

۱۹۸۶-جی ایلده سعودی عربیستان شاهی فهد بن عبدالعزیز (الاحضرت) عونوانی‌نی لغو ائدیب ایکی موقدس مسجیدین خادیمی عونوانی‌نی جانلاندیردی. اوْنون اؤلوموندن سوْنرا سیرا ایله عبدالله بن عبدالعزیز بۇ عونوانی داشیدی. ۲۰۱۵ده تخته کئچن سلمان بن عبدالعزیز، عبدالله‌ین اؤلوموندن سوْنرا عینی عونوانی داشیماقدا دیر.

## قایناقلار
جک دورسی

**جک دورسی** () — آمریکالی یازیلیم میعماری و ایش اینسانی. بیرچوخ شخص طرفیندن توئیتر و بیر موبایل اؤده‌مه شیرکتی اولان سقوآره'ون قوروجوسو کیملیگی ایله تانیلیر. ۲۰۰۸–جی میلادی ایلده ام‌آی‌تی (MIT) تکنولوژی رویو طرفیندن "۳۵ یاشین آلتینداکی ان یئنیلیکچی ۳۵ کیشی"دن بیری سئچیلدی.

## قایناقلار

بؤلمه:یاشایان اینسانلار
بؤلمه:سنت لوئیس دوغوملو ایش آداملاری
بؤلمه:سان فرانسیسکو دوغوملو ایش آداملاری
بؤلمه:۱۹۷۶-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار
همبرگر

[thumb|200px|[مک‌دونالدز بؤیۆک همبرگری]]
**همبرگر** () — کسیلمیش و دۇغرانمیش کوتلت'دن و بولکودان عیبارت اولان ساندویچ نؤوعۆ.

## تاریخی
آبش مطبخی نین آیریلماز ترکیب حیصه‌سی اولان همبرگر ایلک دفعه  آمریکادا کشف اولونماییب — بونا بنزر یئمک‌لر آرتیق آسیا  همیشه اوزون یول‌لار قطع ائتمکله  قییمه حاضیرلاماغی اؤیرنمیش و اونو چیی دادمیشلار. بو نعمت قیزیل اوردایا منسوب اولان تورپاق‌لاردا سورعتله یاییلماقدا ایدی. اورتا اسیرلرده اوروپا مطبخینده قییمه چوخ نادیر تاپینتی ایدی، عومومیتله اتین اؤزو یالنیز زادگانلارا منسوب ایدی. او واختین کولینار کیتاب‌لاریندا اتین ازیلمه‌سی حاقیندا چوخ آز معلومات وار ایدی — بونو اساساً کالباس ایستحصالیندا ائدیردیلر. بعضی معلومات‌لارا گؤره،   " تاتار "  رسپتی محض 17.عصرده روس گمی‌لری واسیطه‌سی ایله اوروپانین لیمان شهری اولان هامبورقدا پئیدا اولموشدور. بو یئمگی حتّی ایندی‌یه قدر بیر چوخ اوروپا رستوران‌لاریندا " تاتار بیفتکسی "  (Steak tartare)آدی ایله تاپماق مومکوندو. 19. عصرین ایلک یاریسینا قدر هامبورق اوروپانین ان بؤیوک ترانس‌اتلانتیک لیمان‌لاریندان بیری حساب ائدیلیردی. آمریکایا یول توتان بیر چوخ کوچکون‌لر محض هامبورق لیمانیندان اورایا یولا دوشوردولر. آمریکادا، اساساً نیویورکدا، یئرلی کیچیک رستوران‌لاردا، آلمان گمیچی‌لرینی جلب ائتمک اوچون  " هامبورق سایاغی استئیک‌لر "  عمله گلمگه باشلامیشدی و نتیجه ده گئنیش یاییلمیشدیر. حاضیرکی کیمی او یئمک اساساً چیی (هردن ایسه یاری هیسه وئریلمیش) قییمه دن، یانیندا ایسه سوغان، ادویات‌لار، چؤرک قیرینتی‌لاری و چیی یومورتادان عیبارت ایدی. بس کیمین عاغلینا ایلک اولاراق او کوتلتی بیشیریب بولکونون آراسینا قویماق فیکری گلیب — بیزلر اوچون هله ده سوالدیر. آما موعین اولونوب کی، آرتیق 1904 ایلده سنت-لویس یارمارکاسیندا، بیزیم بو گونلرده همبرگر دئدیگیمیز یئمگه چوخ بنزر یئمک ساتیلماقدا ایدی. 

## قایناقلار

### اتک‌یازی

بؤلمه:یئمک ایچمک
غریبه شئی‌لر

**غریبه شئی‌لر** () دافر قارداشلاری طرفیندن نتفلیکس پلاتفورمو اوچون یارادیلمیش بیلیم-قورغو، درام و قورخو ژانریندا آمریکالی بیر تلویزیون سریالی دیر. سریالین بیرینجی بؤلومو  15 جولای 2016-جی ایل نتفلیکس‌ده یایینلاندی. سریال 1980لرده آمریکانین ایندیانا ایالتینده یئرلشن اویدورما هاوکینز شهرینده کئچمکده‌دیر. 

## قونو
بیرینجی فصلده بیر کیچیک اوغلانین (ویل بایرز) ایتمه‌سی و اونونلا ایلگیلی اولایلارلا یاناشی، ایتمیش آرخاداشلارینی آختاران اوچ کیچیک اوغلانا (مایک، داستین و لوکاس) کؤمک ائدن دوغااوستو (سوپرنچرال) گوجلرینه صاحیب اولان "ایلِوِن" آدلی کیچیک بیر قیزین اورتایا چیخماسی و باشینا گلن حادیثه‌لر تصویره چکیلیر.

ایکینجی فصل، بیرینجی فصلدن 1 ایل سونراکی اولایلاری آنلاتماغا چالیشیر. ایکینجی فصلده، "ویل" "آلت-اوست" دونیاسیندان نورمال یاشاما قاییتمیش، آنجاق "آلت-اوست" دونیاسینین جاناوارلاری گئرچک دونیایا یول تاپمیش و یئنی تهلوکه‌لر باش وئرمکده‌دیر.

اوچونجو فصل، ایکینجی فصلدن نئچه آی سونرا باش وئرمکده‌دیر. "استارکورت" ساتیش مرکزینین آلتیندا شوروییه عایید اولان لابراتووار، "آلت-اوست" دونیایا گئچیت پورتالی آچماغا چالیشیر و اونون آردیندان گلن اولایلار آنلادیلیر.

## اویونچولار و کاراکترلر

* وینونا رایدر - "جویس بایرز" نقشینده و "ویل" و "جاناتان"ین آناسی.
* دیوید هاربر - "جیم هاپر" نقشینده و هاوکینز پولیس دپارتمانی‌نین باشچیسی.
* فین ولفهارد - "مایک ویلر" نقشینده.
* میلی بابی براون - "ایلون (اِل)" نقشینده. ال هاوکینز لابراتوواریندان قاچمیش و دوغااوستو گوجلره صاحیب دیر و اصلی آدی ایسه "جئین" دیر.
* نوآ اشنپ - "ویل بایرز" نقشینده. ویل بیرینجی فصلده ایتیر و "آلت-اوست" دونیاسینا گئتمه‌سی آچیقلانیر.
* قئیتن ماتارازو - "داستین هندرسون" نقشینده و "مایک" و "ویل"ین یولداشی.
* کیلب مک‌لافلین - "لوکاس سینکلر" نقشینده و "مایک" و "ویل"ین یولداشی.
* ناتالیا دایر - "نانسی ویلر" نقشینده و "مایک"ین باجیسی.
* چارلی هیتون - "جاناتان بایرز" نقشینده و "ویل"ین بؤیوک قارداشی.
* سئیدی سینک - "مکس مئیفیلد" نقشینده.
* جو کیری - "ایستیو هرینقتون" نقشینده.
* مایا هاک - "رابین باکلی" نقشینده.

## بؤلوملر

## قایناقلار
ایرانین ۱۴۰۰ اعتیراض‌لاری

**ایرانین ۱۴۰۰ اعتیراض‌لاری** خوزستاندا سوسوزلوغا گؤره ایتفاق دوشموشدی. 

## قایناق‌لار
رستوران

[thumb|300px|[واشینقتن، دی.سی.'ده‌کی وی‌آ سوفیا]]
**رستوران** () — اۆجرت قارشیلیغیندا مۆشتری‌لره یئمک و ایچه‌جک حاضیرلانیب سرویس ائدیلن یئر. چوخونلوقلا بؤیۆک بیر یئمک سالونوندان و مطبخ‌دن تشکیل اولور.

## قایناقلار
تنگیر اوردو

[بندانگشتی|[تنگری‌چیلیک]]
 تنگیر اوْردوْ (قیرغیز: *Теңгир Ордо*)– یعنی تنگری‌نین خالقی. 2005-جی ایلده قیرغیزیستانین پایتاختی بیشککده قیرغیز میلّت وکیلی داستان ساریقولوف طرفیندن قورولان و تورکچولوگه اساسلانان تشکیلات.  

## حاقیندا
  شوروی داغیلاندان سونرا بو رژیمدن قورتولان تورک خالق‌لاری یئنیدن اؤز کؤکلرینی و میلّی شخصیت‌لرینی آختارماغا باشلادیلار. بو اینکیشاف اوّلجه تاتاریستاندا 1990-جی ایل‌لرده، داها سونرا روسیه و قیرغیزیستاندا مئیدانا گلدی. تاتاریستاندا بو حرکاتین آدی اوّلجه  "‌بیزنینگ یول‌"  (بیزیم یولوموز) ایدی، لاکین سونرادان  "تنگریسم"  (تنگریچی‌لیک) داها تئز-تئز ائشیدیلیردی. زامان کئچدیکجه تنگریسم خالق آراسیندا گئنیش یاییلمیش بیر هوس اولماغی دایاندیردی و دؤولت طرفیندن دستکلنمگه و اینستیتوت‌لار قورولماغا باشلادی.

  5.000 عوضوونون اولدوغو دئییلن تنگیر اوردونون هدف‌لری تنگریچی‌لیک آدی وئریلن ایسلام اؤنجه‌سی تورکلرین اینانج و مدنیتینی آراشدیرماق و بو تمل اوزرینه یئنی تورک میلتچی‌لیگی اینشا ائتمکدیر. اورتا آسیا تورکلری آراسیندا ایسلام اؤنجه‌سی مدنیتی داها یاخشی یایما و داها اؤنملیسی بیر-بیرینه یادلاشدیریلان تورک خالق‌لارینی یئنیدن بیر-بیرینه یاخینلاشدیرما مقصدینده‌دیر. قیرغیزیستاندا، خوصوصیله کونوئرسیا اونیورسیتتینده آکتیودیر. بو گونه قدر قیرغیزیستاندا یوخ، همچنین قازاخیستاندا دا اوغورلو اولموشدورلار. بئله‌جه، آرتیق قازاخ دؤولت رهبری نورسلطان نظربایئف ده عئیناً بیر چوخ قیرغیز، تاتار و آلتایلی سیاستچی‌لرین ائتدیگی کیمی تنگریچی‌لیگین اصل تورک مدنیتینین قایناغی اولدوغونو نیطق‌لرینده تئز-تئز خاطیرلاتماقدادیر.بوندان علاوه ، آذربایجاندا، تورکیه‌ده، اؤزبکیستاندا، حتّی روسیه‌یه باغلی یاکوتیستان و تاتاریستاندا دا فعالیت حالیندادیرلار. تشکیلاتین اؤنده گئدن بعضی دیگر آدلاری ائدیل باسایلوف، مرادبک ایمانعلی‌یئف، توپچوبک تورقانالییئف، عبدیقانی ائرکه‌بایئف‌دیر. 

  بو اینکیشاف‌لارا علاوه  اولاراق تنگریسم ایله علاقه‌لی سمبول‌لارین اورتا آسیا اؤلکه‌لری‌نین بایراق‌لاریندا و نیشان‌‌لارینا گئری دؤندوگو دیقته‌لاییقدیر. خوصوصیله گؤیون ماوی رنگی و قورد سمبول‌لاری بوگونکو تورک جومهوریت‌لری نین بایراقلاریندا اؤزونو گؤسترمکده‌دیر.  

یاکوت‌لار یئنی دوغولموش تنگریسمی  "Ayy"  آدلاندیریرلار. 

## اتک یازی‌لار
بؤلمه:تورکچولوک
بؤلمه:تشکیلاتلار
سنا (بیتگی)

**سنا** — پاخلاکیمیلر فصیله‌سینه عایید بیتکی جینسی.

## قایناقلار
سناتور (دقیقلشدیرمه)

**سناتور** ( )  **[[سنا]]** مجلیسی عوضوو معناسیندادیر.

**سناتور** بونلارین بیرینی ایشاره اولونا بیلر:

* سناتور (فیلم) − بیر ایرانلی فیلیم
* تگزاس رنجرز
* پالپاتین
* چپاکوئیدیک (فیلم)
سنا (دقیقلشدیرمه)

**سنا** بونلارا ایشاره اولونا بیلر:
* سنا، بیر نوع قانون‌قویما مجلیسی
* سنای ایالات متحده آمریکا، آمریکانین ایکی مجلیسیندن بیریسی
* سنا (سایت)، بورس سازمانین رسمی سایتی
* سنا (دشتی)، بیر کند بوشهر اوستانیندا
۱۶ بؤیوک تورک ایمپیراتورلوغو

[thumb|''۱۶ بؤیوک تورک ایمپراتورلوغو''نا عایید بایراقلار، [ایستانبول عسگری موزه‌سی|عسگری موزه، ایستانبول]]
 **۱۶ بؤیوک تورک ایمپراتورلوغو**، بیر تورک میلیتچیلیگی آنلاییشی دیر. بۇ مفهوم، ۱۹۶۹دا خریطه‌چی آکیپ اؤزبک طرفیندن اوْرتایا آتیلمیش و ۱۹۸۰لرده کنعان اورن ایداره‌سی دؤورونده گئنیش بیر شکیلده یاییلمیش دیر. اوْندان اؤنجه جومهورباشقانلیغی فورسونداکی ۱۶ اۇلدوزون، آنادولو سلجوقلو دؤولتی یؽخیلدیقدان سوْنرا تورکلرین آنادولودا کؤکلشمه‌سینی تأمین ائدن ۱۶ بی‌لیگه ایشاره ائتدیگی ایدیعا اوْلونوردو.

## لیست
۱۶ بؤیوک تورک ایمپیراتورلوغو بۇنلار دیر:

## قایناقلار

بؤلمه:تورکچولوک
بؤلمه:تاریخ
فست‌فود

[thumb|تورکیه و بالکانلاردا اولدوقجا پوْپۆلر بیر فست فود اولان [کوکورچ]]
**فست فود** () (یا دا *آیاق‌اۆستۆ یئمک*) — قیسا سۆره‌ده حاضیرلانان و ال ساتان'لاردا، بوفه‌لرده و رستورانلاردا همن تۆکتمک و یا پاکت ائدیلمک اۆزه‌ره ساتیشا سونولان یئیه‌جک. اینگیلیس دیلینده (**fast food**) قاورامی تورکجه‌یه بیره‌بیر **چابوک یئمک** و یا **تئز یئمک** اولاراق چئوریلیر. تورک دیل قورومو طرفیندن *[[حاضیر یئمک]]* قارشیلیغی اؤنریلمیشدیر. آنجاق *حاضیر یئمک* تعبیری پک چوخ دیلده قیسماً پیشیریلمیش و پاکت‌لنمیش، ایسیتیلاراق یئنمه‌یه حاضیر یئمک آنلامینا گلیر. حاضیر حالدا ساتیشا سونولان اکمک آراسی دؤنر، همبرگر، یئرآلما قیزدیرماسی، پیتزا کیمی پک چوخ یئیه‌جک فست فود قبول ائدیلیر.

## قایناقلار

### اتک‌یازی

بؤلمه:فست‌فود
حالوا

**حالوا**  — بیر یئیه‌جک و شیرنیات نؤوعۆدور. بو شیرنیات اورتاشرق منطقه‌سی‌نین آدلیم شیرنیاتلاریندان دیر.

## قایناقلار

بؤلمه:یئمکلر
مک‌دونالدز

**مک‌دونالدز** () — گۆنده ۶۹ میلیون موشتریه خیدمت وئرن دونیانین ان بؤیۆک فست فود رستوران شیرکتی. مک‌دونالدز، گئنل اولاراق همبرگر، چیزبرگر، یئرآلما قیزدیرماسی و سویوق ایچه‌جکلر ساتماقدادیر.

## قایناقلار
تورکمنیستان میلی مارشی

**تورکمنیستان میلّی مارشی** (تورکمنجه: Garaşsyz, Bitarap Türkmenistanyň Döwlet Gimni) آدلانیر. سؤزلری‌نین مؤلیفی تورکمنیستانین ایلکینجی پرزیدنتی ساپارمورات (سفرمراد) نیازوف‌دور. نیازوف 21 دسامبر 2006 دا وفات ائتدی و ایکی ایل اونون وفاتیندان سونرا بو مارشداکی  "‌تورکمن‌باشی‌نین بؤیوک یارادیجی‌لیغی‌"  عیباره‌سی  "‌خالقین ابدی بؤیوک یارادیجی‌لیغی‌"  ایله دَییشیلدی.

## متن
جانیم قوربان سانگا[سنه]، ارکانا [آزاد] یوردوم

مرت [مرد] پدرلرلنگ[آتالارین] روحی باردیر[واردیر] کؤنگلونده [کؤنلونده].

بی‌طاراپ [بی‌طرف]، قاراشسیز [موستقیل] توپراغین نوردور

بایداغین [بایراغین] بلنتدیر[بولنددیر] دونیأنگ [دونیانین] اؤنونده.

خالقینگ قوران باقی بئییک [بؤیوک] بیناسی

برقرار دؤولتین، جیگریم-جانیم

باشلارینگ تاجی سن، دیل‌لر ثناسی

دونیأ دورسون، سن دور، تورکمنیستانیم!

قارداشدیر تیره‌لر، آماندیر ایل‌لر

اوّل-آخیر بیردیر بیزین قانیمیز.

هاراسات‌لار [طوفان‌لار]آلماز،سیندیرماز سیل‌لر

نسیل‌لر دؤش گریب  قورار[قورویار] شانیمیز[ی]

خالقینگ قوران باقی بئییک [بؤیوک] بیناسی

برقرار دؤولتین، جیگریم-جانیم

باشلارینگ تاجی سن، دیل‌لر ثناسی

دونیأ دورسون، سن دور، تورکمنیستانیم!

## اتک یازی‌لار
بؤلمه:تورکمنیستان
بؤلمه:میلی مارشلار
قازاخیستان میلی مارشی

**قازاخیستان میلّی مارشی**؛  منیم قازاخیستانیم (قاز. Менің Қазақстаным / *Meniŋ Qazaqstanım*) - قازاخیستان جومهوریتی‌نین مارشی قازاخیستان جومهوریتی‌نین دؤولت رمزی‌دیر. قازاخیستانین موستقیل‌لیگیندن سونرا ایلک دفعه  1992-جی ایلده قبول اولونان مارش 2006-جی ایلده یئنی‌سی ایله عوض‌لندی. مارشین دَییشدیریلمه‌سی‌نین سببی قازاخیستان سووئت جومهوریتی‌نین مارشی‌نین موسیقی‌سی ایله موستقیل‌لیگین ایلک مارشی‌‌نین موسیقی‌سی‌نین عئینی اولماسی ایدی.  

## متن
آلتین کۆن[گونش] آسپانی[آسمانی]،

آلتین دن دالاسی[چؤلو]

یئرلیکتینگ [ارلیگین] داستانی

یئلیمه [ائلیمه] قارشی[باخ]!

یئجلدن [ازلدن] یئر[ار] دئگن،

دانقیمیز[شؤهرتیمیز] شیقتی [چیخدی] غوْی

نامیسین بئرمه‌گن [وئرمه‌ین]،

قازاغیم میقتی غوْی [قازاغیم گوجلودور]!

منینگ[منیم] یئلیم [ائلیم]

گۆلینگ[گولون] بولیپ[اولوب] یئگیله‌مین[اکیله‌رم]

جیرینگ [ماهنین] بولوپ تؤگیله‌مین [سسله‌نه‌رم]، یئلیم! [ائلیم]

تووغان [دوغولان] جئریم [یئریم] منینگ [منیم] –قازاقیستانیم!

اوُرپاققا[نسیله] جوْل[یول] آشقان[آچان]،

گئنگ [گئن] بایتاق [گئنیش] جئریم [یئریم] بار [وار].

بیرلیگی جاراسقان[یاراشان]، 

تأوئلسیز[موستقیل] یئلیم [ائلیم] بار.

قارسی [قارشی] آلغان [آلان] واقیتتی [واختی]،

منگلیک[ابدی] دوستین‌دای [دوستون کیمی]

بیزدینگ [بیزیم] یئل [ائل] باقیتتی [باختلی]،

بیزدینگ یئل[ائل] اوْسین‌دای[بئله‌دیر]!

منینگ[منیم] یئلیم [ائلیم]

گۆلینگ[گولون] بولیپ[اولوب] یئگیله‌مین[اکیله‌رم]

جیرینگ [ماهنین] بولوپ تؤگیله‌مین [سسله‌نه‌رم]، یئلیم! [ائلیم]

تووغان [دوغولان] جئریم [یئریم] منینگ [منیم] –قازاقیستانیم!
بؤلمه:قازاخیستان
بؤلمه:میلی مارشلار
اؤزبکیستان میلی مارشی

**اؤزبکیستان جومهوریتی‌نين میلّی مارشی** (اؤزبک: Oʻzbekiston Respublikasining Davlat Madhiyasi) — اؤزبکیستان جومهوریتی‌نين اساس دؤولت رمزلريندن بير‌ی‌دير. 

## متن
سرقوُیاش (گونشلی)، حور اؤلکه‌م، ائلگه بخت، نجات.

سن اؤزینگ دوستلرگه یولداش، مهریبان!

یأشنه‌گه‌ی(ایره‌لی‌له‌ییر) تا ابد علم و فن ، ایجاد،

شوهرتینگ پارله‌سین تاکی بار جهان!

آلتین بو وادی‌لر جان اؤزبکیستان،

اجدادلر مردانه روحی سنگه یار!

اولوغ خالق قودرتی جوش اورگن زمان،

عالم‌نی مهلیا(واله) أیله‌گن دیار!

بغری (باغری) گئنگ اؤزبکنینگ اؤچمز ایمانی،

ائرکین، یاش اولادلر سنگه زور قنات! (قاناد)

ایستیقلال مشعلی، تینچلیک پاسبانی

خالق‌سئور، آنانه یورت، منگو بوْل آباد!
آلتین بو وادی‌لر جان اؤزبکیستان،

آلتین بو وادی‌لر جان اؤزبکیستان،

اجدادلر مردانه روحی سنگه یار!

اولوغ خالق قودرتی جوش اورگن زمان،

عالم‌نی مهلیا أیله‌گن دیار!

## اتک یازی
بؤلمه:اؤزبکیستان
بؤلمه:میلی مارشلار
صمد چایلی

**صمد چایلی (ایوب زینالی فرید)** ۱۳۳۰–جو هیجری گونشلی ایلینده تبریز شهرینده آنادان اولموشدور. صمد چایلی بو گونه کیمی ۳۰ عنوان کتاب یازیب ـ‌ یایماقلا برابر، ۱۴۰۰ هنده‌ورینده کیچیک یازیلارلا چئشیدلی گؤنده‌لیک، درگی‌لرده مقاله، شعر و ... یازمیشدیر. او، ایوب فرید، ص‌ـ‌فرید، ایوب زینالی فرید آدلاریله ده یازیلارینی یایمیشدیر. 

نگاهی به واژه‌های اساطیری آذربایجان، کوههای آذربایجان، فرهنگ اسامی روستاهای آذربایجان شرقی و ... صمد چایلی نین اثرلریندندیلر. 

## قایناقلار

### اتک‌یازی

بؤلمه:کیمسه‌لر
قیرغیزیستان میلی مارشی

**قيرغيزيستان میلی مارشی** (قيرغیز. Кыргыз Республикاсынын Мاмлекеттик Гимни / *Kırqız Respublikasının Mamlekettik Gimni*) — قيرغيزيستان دؤولت سمبول‌لاریندان بيري (بايراق و گئربله بيرليکده).  

## متن

بؤلمه:قیرغیزیستان
بؤلمه:میلی مارشلار
تورکیه میلی مارشی

**تورکیه میلّی مارشی** و یا **ایستیقلال مارشی** — تورکیه جومهوریتی و قوزئی قیبریس تورک جومهوریتی‌نین میلی مارشی.  

  غرب جبهه‌سی کوماندیری عصمت اینؤنو دؤولت مارشی اوچون شعیرین یازیلماسی ایله باغلی خالقا سسلنمیش و شعیری مقبول گؤرولن شخصه 500 تورک لیره‌سی موکافات وعد ائتمیشدیر. یاریشمایا 724 شعیر قاتیلمیش، لاکین بو شعیرلردن هئچ بیری مارش اولماق اوچون اویغون ساییلمامیشدیر. بو حادیثه‌دن سونرا محمد عاکف ارسویون " بیزیم قهرمان اوردوموز " آدلی شعیری پارلماندا اوخونموش و بؤیوک رغبت آلمیشدیر. 12 مارس 1921-جی ایل تاریخلی ایجلاسدا بو شعیر مارش اولاراق قبول ائدیلمیشدیر. محمد عاکف ارسوی، موسابیقه موکافاتی اوچون نظرده توتولموش 500 لیره موکافاتی آلمامیش و بو وظیفه‌نی اوردو و میلّت اوچون یئرینه یئتیردیگینی دیله گتیرمیشدیر. ایستیقلال مارشی نین بسته‌کاری عثمانلی ساراییندا ایلک تورک ویولونیست کیمی یئتیشدیریلن عثمان ذکی اونگؤر اولموشدور. 

  1983-جو ایلده، قوزئی قیبریس تورک جومهوریتی، قوزئی قیبریس تورک جومهوریتی‌نین آنایاساسی‌نین 2-جی مادّه‌سی اساسیندا ایستیقلال مارشینی دؤولتین رسمی مارشی قبول ائتمیشدیر.
## مارشین متنی

بؤلمه:تورکیه
بؤلمه:میلی مارشلار
شرقی تورکیستان میلی مارشی

**شرقی تورکيستان ميلی مارشي** (اویغور: قۇرتۇلۇش مارشى) اسکی شرقی تورکيستان جومهوريتی‌نین و بو گون  چين‌ين سينجان موختار بؤلگه‌سینده ياشايان اويغور تورکلري نين ميلی مارشي‌دير. 1933 ايلينده محمدعلی توفیق طرفیندن یازیلمیشدیر . اوچ  دؤردلوکدن عیبارتدیر و اویغور تورکلری‌نین چینه قارشی گؤستردیگی موباریزه‌نی و اؤز کیملیک‌لریندن دانیشیر.

## سؤزلری

بؤلمه:میلی مارشلار
بؤلمه:دوغو تورکیستان
فدائی تبریزی

**فدائی تبریزی** - 16 عصرده یاشامیش آذربایجان شاعیری.احتیمال کی،شاعیر تبریزده آنادان اولموشدور.آما اثرلرینده عئینی زاماندا شیروانا محبت ده عکس اولونموشدور.لاکین ادبیاتچی‌لار شاعیرین تبریزده آنادان اولماسینی مقبول ساییر.شاعیرین نه واخت آنادان اولماسی،وفاتی و وفات یئری معلوم دئییل.ادبیاتیمیزدا  "بختیارنامه‌"  اثری نین مؤلیفی کیمی مشهور اولموشدور.شاعیرین بیزه چاتان یئگانه اثری ده بودور. 

## بختیارنامه
  "‌بختیارنامه‌"  پوئماسی فدائی تبریزی‌نین تانینمیش اثرلریندن بیری‌دیر.اثر پوئما ژانریندادیر و قاراقویونلو حؤکمداری جاهانشاه حقیقی‌یه حصر اولونموشدور. اثرین مضمونو بئله‌دیر:آزادبخت آدلی حؤکمدار اوردونون امیری‌نین قیزی گولجمالی قاچیریر و اونلا ائوله‌نیر.گولجمال حؤکمداردان اوشاق دونیایا گتیریر.لاکین دؤیوشه گئدن حؤکمدار دوشمن قاباغیندان قاچمالی اولور و اوغلو دوشمن‌لره اسیر دوشور.ایل‌لر سونرا موحاریبه‌نی اودان آزادبخت دوشمنی مغلوب ائدیر و چوخلو اسیر گؤتورور.اسیرلرین ایچینده اونون اوغلو دا وار و دوشمن اوغلانا خداداد آدلی وئرمیشدیر.آزادبخت اوغلانی و دشمن‌لری باغیشلاییر،اوغلانا بختیار آدی وئریب،سارایدا اونا وظیفه  وئریر.وزیرلرین بونا پاخیل‌لیغی توتور و بختیاری تله‌یه سالیرلار.بو زامان حؤکمدارین آروادی گولجمالین دا آدی وزیرلرین قوردوغو تله ده حاللانیر و او مجبوراً گنجه ایفتیرا آتمالی اولور.شاه بختیارین اعدامی حاقیندا فرمان وئریر.لاکین سوندا،اعداما آپاریلان زامان بختیار حاقیندا هر شئیی بیلن بیر اینسان احوالاتی حؤکمدارا دانیشیر و بختیار خیلاص اولور.شاه یئرینی بختیارا وئریر و بونونلا دا اثر بیتیر.اثرده بختیارین دیلیندن روایت‌لر ده وئریلمیشدیر کی،بو دا اثری زنگینلشدیریر.عوموم‌یلیکده "‌بختیارنامه‌"  اثری آنادیللی ادبیاتیمیزین ان دَیرلی نومونه‌لریندن بیری‌دیر.  

## قایناق
1.Fədai Təbrizi "Bəxtiyarnamə".Bakı,"Şərq-Qərb",2005
بؤلمه:شاعیرلر
آغا مسیح شیروانی

**آغا مسیح شیروانی** — 18. عصر آذربایجان شاعیری و معاریفپروری. سلطان مجید غنی‌زاده‌نین اولو باباسی  

## یاشاییشی
  آغا مسیح شیروانی شاماخی یاخین‌لیغیندا یئرلشن دده‌گونش کندینده دوغولموشدور. چاغداشلاریندان نشاط شیروانی و زلالی ایله دوست‌لوق ائتمیشدیر. مسیح شیروانی زلالینی اؤزونه اوستاد سئچمیشدیر. دئییشمه‌لریندن یالنیز وئریر ردیفلی شعیری دؤوروموزه دک گلیب چاتمیشدیر. غزل، موعشّر و موخمس‌لرینده محمد فضولی و نشاط شیروانی‌نین تاثیری دویولور. آشیق ادبیاتی‌نین تاثیری ایله قوشمالار یازمیشدیر. آغا مسیح شیروانی‌نین یارادیجی‌لیغیندا تاریخی منظومه‌لر اهمیتلی یئر توتور. بیزه گلیب چاتمایان شاهنامه آدلی اثری فتحعلی خانا حصر اولونموشدور. احمد خان شاهسئون‌ین 1749-جو ایلده شیروانا باسقینیندان بحث ائدن منظومه‌لری 18. عصر آذربایجان ایجتیماعی سیاسی حیاتیندان بحث ائدیر. آذربایجان شاعیرلریندن ملا پناه واقف، قاسم بیگ ذاکر و میرزه علی اکبر  صابر آغا مسیح شیروانی‌نین شعیرلرینه بنزتمه‌لر یازمیشدیلار. میرزه فتحعلی آخوندوف، سلمان ممتاز، زلالی آغا مسیح شیروانی‌نین ادبی ایرثینی یوکسک قییمت‌لندیرمیشدیر.  

## شعیرلریندن اؤرنک
  سنه ظاهیردیر، اَیا، حیّ و خبیرو دانا،  

  اولسا هر ماضی و موستقبل‌ و مخفی پئیدا،     

  قول شه‌یندن ائلیین جورمو یاشورماق نه روا،  

  عفو قیل، ائیله‌میشم چوخ غلط و سهو و خطا!    

  تؤوبه، یا ربّ، خطا راهینه گئتدیکلریمه!  

  بیلیب ائتدیکلریمه، بیلمه‌ییب ائتدیکلریمه!   

  اولوبدور قلب خاین، حق بیلیر بیر پاک طینت یوخ،     

  دوشنده ساتمایان دیناره دینین هئچ میلّت یوخ،     

  ذوکور اقسامی‌نین طبعینده اصلا دوغرو بئیت یوخ،     

  اوناث اهلینده بیر ذره حیجابی-شرمی عیصمت یوخ،     

  طریقت، آدمیت یولدا، نه ارکاندا قالمیشدیر.  

## قایناق‌لار

* Həmid Araslı – XVII-XVIII əsr Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi. Bakı şəhəri 1956-cı il.
* Salman Mümtaz – Ağa Məsih Şirvani *Azərbaycan ədəbiyyatının qaynaqları* Bakı şəhəri 1986-cı il.

بؤلمه:شاعیرلر
آنا دئ آرماس

**آنا سلیا دئ آرماس** (؛ دوغوم 30 آپریل 1988) کوبالی بیر فیلم اوْیونچوسودور. دوغما وطنی کوبادا فیلم اوْیونچولوغونا باشلادی و *فرانسادان بیر گۆل* (2006) *()* فیلمینده باش روْل اولاراق یئر توتدو. 18 یاشیندا اولارکن، مادریده کؤچموش و 2007-دن 2010-جۆ ایله کیمی مشهور *یاتیلی اوْخول* *()* سریالیندا روْل آلمیشدیر.

لوس آنجلسه کؤچدوکدن سوْنرا، دئ آرماس *[[تاق تاق (فیلم 2015)|تاق تاق]]* (2015) و *[[ساواش ایتلری]]* (2016) کیمی اینگیلیسجه دیللی فیلملرده اویناماغا باشلادی. *[[بلئید رانر 2049]]* فیلمی ایله دۆنیادا داها چوخ تانیندی. *[[بیچاقلار چکیلدی]]* (2019) فیلمینده بیر پرستار روْلونو اوینادیغینا گؤره کوْمدی یا موزیکال فیلملرینده ان یاخشی قادین اویونچو اوچون قولدن قلوب اؤدولونه آدای اولموشدور.

سول|بندانگشتی|دئ آرماس 2018-ده

## اوینادیغی فیلملر
### فیلم

### تلویزیون

### موزیک ویدئولار

## اؤدول‌لر و آدایلیقلار

## قایناقلار

## اپشیک باغلانتیلار

*

بؤلمه:۱۹۸۸-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار

بؤلمه:هاوانا دوغوملو قادین اویونچولار

بؤلمه:ایسپانیاداکی کوبالی غوربتچیلر

بؤلمه:یاشایان اینسانلار
یازیلیم بؤلمه‌لری

**یازیلیم بؤلمه‌لری** () — یازیلیم قوروپلاری‌دیر. یازیلیمین بو بؤلمه‌لر آچیسیندان آنلاشیلماسینی ساغلاماقدادیرلار. فرقلی صینیفلاندیرما شئمالاری، یازیلمالارین فرقلی یؤنلرینی دیقته آلیر.

## قایناقلار

### اتک‌یازی
بوشانما

**بوشانما** — ائولی طرفلر آراسیندا عائیله ایله باغلی و قانون‌لا نظرده توتولان مسئولیت‌لره سوْن قویولماسی‌دیر. بو پروسس عائیله‌نین داغیلماسی کیمی ده تانینیر. اکثر اؤلکه‌لرده بوشانما اوچون محکمه و یا دیگر رسمی اورقانین قراری طلب اولونور.

## قایناقلار
شرودینقرین پیشیگی

[بندانگشتی|شرودینقرین پیشیگی: بیر پیشیک، شۆشه قابدا بیراز زهر و بیر رادیواکتیو ماده باغلی بیر قوتونون ایچینده یئرلشمیشلر. ایچریده‌کی سنسور ([قایقر سایغاجی) رادیواکتیولیک (رادیواکتیو بیر اتومون پارچالانماسی) تشخیص وئریرسه، زهرین قابی چکیش ضربه‌سی ایله سیناجاق و زهر پیشیگی اؤلدوره‌جک. کوپنهاق یوْرومو آنلاتدیغی اساسدا، پیشیک عئینی زاماندا هم اؤلو و هم دیری دیر. آنجاق، کیمسه قوتونون ایچینه باخدیغیندا، پیشیگی عئینی زاماندا هم دیری و هم اؤلو گؤره‌بیلمه‌یه‌جک. بلکه پیشیگی اؤلو یوخسا دیری گؤره‌جکدیر. بو آزماییش "هاچان دقیقاً کوانتوم سوپرپوزیسیونو قورتاریر و احتیماللاردان فقط بیری گئرچگه چئویریلر؟" سوروسونو  اوْرتایا آتیر.]]

**شرودینقر'ین پیشیگی** () اوْتریشلی فیزیکچی اروین شرودینقر طرفیندن اوْرتایا آتیلان و کوانتوم مکانیکی ایله ایلگیلی بیر دۆشونجه آزماییشی دیر. بو دۆشونجه آزماییشی کوانتوم سوپرپوزیسیونونون پارادوکسونو آنلاتماغا چالیشیر. بو آزماییشده، بیر تصادوفی اتوم‌آلتی اوْلایین ایتیفاق دۆشوب-دۆشمه‌مه‌سی سوْنوجوندا، بیر فرضی پیشیگین، عئینی زاماندا هم دیری و هم اؤلو اوْلابیله‌جگی آنلادیلیر. 

شرودینقر بو آزماییشی 1935-جی ایلده آلبرت آینشتاین ایله گئچیردیگی موباحیثه‌نین نتیجه‌سینده اوْرتایا آتمیشدیر.

## قایناقلار
 

## داها چوخ اوخو
* 
*   An article on experiments with "cat state" superpositions in superconducting rings, in which the electrons go around the ring in two directions simultaneously.
* (registration required)
*  A description of investigations of quantum "cat states" and wave function collapse by Serge Haroche and David J. Wineland, for which they won the 2012 Nobel Prize in Physics.
اهلیت

**اهلیت** بو موردلره ایشاره ائده بیلر؛

*اهلیت (حوقوق)
*اهلیت آدی
*سوروجولوق اهلیتی
تاتاریستان میلی مارشی

**تاتاریستان جومهوریتی‌نین میلّی مارشی** (تاتارجا: **Татарстан Җөмһүрияте Дәүләт гимны**  / **Tatarstan Cömhüriyəte dəwlət gimnı**) - مشهور تاتار بسته‌کاری رستم یخین‌- نین اثری‌دیر. جومهوریتده 1993-جو ایل ژوئن‌ین 14.ده قبول ائدیلیب.      

مارشین غئیری-رسمی سؤزلری‌نین مؤلیفی - شاعیر رمضان بای‌تیموروف 

## متن
21 فوریه 2013-جو ایل تاتارستان پارلمانی تاتارستان جومهوریتی‌نین مارشی‌نین متنینی بیر سسله تصدیق ائتدی. مارشین سون متنی رمضان بای‌تیموروفون دوغما ائلیم تاتارجا: توغان یاغیم شعیرینه اساس‌لاندیریلمیشدیر، معلوم اولدوغو کیمی 1970-جی ایل‌لرده شعیرلرین تامام‌لانماسیندا نامعلوم مؤلیف‌لر ایشتیراک ائدیردیلر. بای‌تیموروف شعیرلری واختیندا ماهنی‌نین اینشاسینا بسته‌کار رستم یخین ایلهام وئردی، هانسی‌نین کی، ملودی‌سی 1993-جو ایلده تاتارستانین دؤولت مارشی اولدو. مارشین یئنی متنی روس دیلینده  8 سطیردن عیبارتدیر. روس دیلینه متن روس شاعیری فیلیپپ پیرایئو (منشأجه آسوریالی) ترجومه ائتدی.  

### حاضیرکی رسمی ورسیون

### 2013-جو ایله‌دک قبول اولونموش غئیری-رسمی ورسیون
  بو ورسیون تاتاریستانین خالق شاعیری رمضان بای‌تیموروف  " توغان یاغیم "  ( " دوغان یاخام " ، یعنی  " دوغما ائلیم " ) شعیری نین اساسیندا قورولموشدو.  

بؤلمه:میلی مارشلار
بؤلمه:تاتاریستان
حاق

**حاق** () — شخصلرین حوقوق دۆزه‌نینجه قوْرۇنان منفعت‌لریدیر.

## قایناقلار
شوشانین داغلاری باشی دومانلی

[بندانگشتی|[خان شوشینسکی|خان شوشینسکی‌نین ایفاسیندا]]
**شوشانین داغلاری باشی دومانلی** — خواننده خان شوشینسکی‌نین شوشا شهرینه حصر ائتدیگی وطنپرور آذربایجان خالق ماهنیسی، اثرده شهر گؤزل قیزلا موقاییسه ائدیلیر. تار و کامانچانین موشاییعتی ایله موغام اوسلوبوندا ایفا اولونور. 

## تاریخی
  ماهنینی 20. عصرده یاشامیش آذربایجانلی خواننده خان شوشینسکی یازیب. ماهنی قرامافون والینا یازیلارکن بیلدیریلمیشدی کی، ماهنی‌دا  "دومان "  و  "‌اؤلورم‌"  کیمی چوخلو کدرلی سؤزلر وار، خواننده جاوابیندا شوشانین دومانلی داغ زیروه‌لریندن بیرینه ایشاره ائده‌رک، سؤیله‌دی کی، داغلارین زیروه‌لری ائله دومانلی اولمالی‌دیر،  "‌اؤلورم‌"  کلمه‌سی ایسه حقیقی اؤلمک معناسیندا دئییلمیر. بونا باخمایاراق، شوشینسکی‌دن ماهنی سؤزلری‌نین دَییشدیریلمه‌سینی طلب ائده‌رک سؤیله‌دیلر کی، سووئت شوشا داغلاری‌نین باشی  "‌دومانلی‌"  اولا بیلمز، خواننده ایلک سطیری  "‌شوشانین داغلاری دئییل دومانلی‌"-یا دَییشدیره‌رک ماهنینی یازدی. لاکین ماهنی ایندیکی گونوموزده ده اؤز ایلکین واریانتیندا ایفا اولونور. 

  سونرادان بو ماهنی شیفاهی عنعنه‌لرده گئنیش یاییلاراق، خالق ماهنی‌سینا چئوریلدی. او، همچنین  "‌آذربایجان خالق ماهنیلاری‌"  (1967) توپلوسوندا یئر آلمیشدیر. 

  ماهنی موغام ایفاچی‌لارین تریوْسونون ایفاسیندا  "‌درویش پاریسی پارتلادیر‌"  (1976) آذربایجان سووئت فیلمی‌نین اپیزودلاری‌نین بیرینده سسله‌نیر، فیلمین سوژه‌سی ائله قاراباغدا باش وئریر. 

## متنی
  مؤلیف خان شوشینسکی‌نین سؤزلرینه اساساً، ماهنیدا شوشا شهری‌نین طبیعتی گؤزل قیزلا موقاییسه ائدیلیر. شوشا داغلاری‌نین باشی دومانلا اؤرتولدوگو کیمی، قادین دا یایلیقلا اؤرتولوب. داغلارین اورتا حیصه‌سی لاله چیچک‌لری ایله بول اولماسی قیزین قیرمیزی کؤینکلی اولماسینا ایشاره ائدیر، داغین آلت حیصه‌سی ایسه اونون یاشیل اتگی ایله موقاییسه ائدیلمه‌سی‌دیر. مؤلیفین دئدیگی کیمی، اگر بو سؤزلر دَییشدیریلرسه، ماهنی‌نین معناسی دا ایتر. بعضی منبع‌لرده شوشا داغلاری‌نین باشی دومانلا اؤرتولدوگونو گؤی رنگ، "‌قیرمیزی قوفتالی یاشیل تومانلی‌"  بندینده ایسه مووافیق اولاراق قیرمیزی و یاشیل رنگی دینله‌ییجی‌لره بیلدیرمک ایسته‌میشدیر، یعنی  "‌آذربایجان خالق جومهوریتی‌نین بایراغینی گیزلی مساژلا دینله‌ییجی‌لره گؤندرمیشدیر‌"  اونون گیزلی مساژینا سبب، او زامان آذربایجانین سووئت سوسیالیست جومهوریت‌لی ایتیفاقی‌نین ترکیبینده اولماسی‌دیر. 

### شعیر '' ''
*شوشانین داغلاری باشی دومانلی،  *

*قیرمیزی قوفتالی یاشیل تومانلی،  *

*دردیندن اؤلمگه چوخدو گومانیم.  *

 * * 

*آی قیز، بو نه قاش گؤز، بو نه تئل،  *

*اؤله‌رم دردیندن، اونو بیل،  *

*دانیشماسان دا بالام، باری گول.  *

 * * 

*شوشادا آخشام‌لار یانار اولدوزلار،  *

*اونلاردان گؤزلدی گلین‌لر، قیزلار،  *

*اوتوروب یول اوسته یارینی گؤزلر.  *

 * * 

*آی قیز، بو نه قاش گؤز، بو نه تئل،  *

*اؤله‌رم دردیندن، اونو بیل،  *

*دانیشماسان دا بالام، باری گول.  *

 * * 

*شوشانین هر یاندان گلیر سوراغی،  *

*تعریفه لاییقدیر عیسی بولاغی،  *

*داغلاری، باغلاری، قیزلار اویلاغی.  *

 * *

  *آی قیز، بو نه قاش گؤز، بو نه تئل،  *

*اؤله‌رم دردیندن، اونو بیل،  *

*دانیشماسان دا بالام، باری گول.* 

## اتک یازی‌لار
بؤلمه:آذربایجان موسیقی‌سی
بؤلمه:موسیقی
بؤلمه:شوشا
عثمان قیلینجی

**عثمان قیلینجی** و یا **قیلینج آلایی** (عثمانلیجا: تقلید سیف)، عثمانلی ایمپیراتورلوغونون سولطانلاری‌نین تاختا چیخما مراسیمی زامانی ایستیفاده ائدیلن اؤنملی دؤولت قیلینجی دیر. قیلینجا عثمانلی ایمپیراتورلوغونون قوروجوسو عثمان غازی‌‌نین آدی وئریلمیشدیر.

## تاریخی
تطبیقی ایلک اوْلاراق عثمان غازی‌نین قایین آتاسی شیخ ادبالی‌نین عثمان غازیه قیلینج باغیشلاماسی ایله باشلادی. بۇ قیلینجین ایستیفاده‌سی پادیشاهین تاختا چیخماسیندان ۲ هفته ایچریسینده ائدیلمه‌سی مجبوری ایدی. بونون اۆچون ایستانبولدا کؤرفز اۆزریندکی ایوب مزار بیناسیندا کئچیریلیردی. یئنی پادیشاه توپ‌قاپی سارایی‌ندان سلطنت قاییقینا مینرک کؤرفزدن ایوب مزار بیناسینا گلیردی. ایوب مزارلیغی، صحابه ابو ایوب الانصاری‌نین ۷-جی یوز ایلدکی ایستانبولون ایلک موسلمان مۆحاصیره‌سی زامانی شهید اوْلماسی سببی ایله فاتح سولطان محمد طرفیندن تیکیلمیشدیر.  

بۇ تؤرن چوْخ سمبولیک ایدی؛ اؤنجه یئنی پادیشاهین قیلینجا ال آتاراق بیر دؤیوشچو اوْلدوغو گؤسترمه‌سی باخیمیندان اؤنملی ایدی. قونیه‌دن بیر مولوی درویش بۇ قیلینجین تاخیلما پروْسه‌سینده ایشتیراک ائدیردی.

۱۹-جو یوز ایلین سوْنلارینا قدر موسلمان اوْلمایان تمثیلچی‌لرین ایوب مسجیدیندکی مراسیمی ایزلمه‌سی قاداغان ایدی. خاریجی تمثیلچی‌لر ایلک دفعه بئشینجی محمدین قیلینج گؤتورمه مراسیمی‌نی ایزلمیش دیر. ۱۰ مئی ۱۹۰۹-جو ایلده کئچیریلن مراسیمه ایمپیراتورلوغون ایچیندکی مؤوجود بۆتون دینی ایجمالارین اؤزللیکله روم پاتریکی، باش خاخام و ائرمنی کیلیساسی‌نین تمثیلچی‌لری قاتیلدیلار. غیری موسلمان‌لارین مراسیمی گؤرمه‌سینه ایجازه وئریلمه‌سی نیویورک تایمز قزئتینده اطرافلی یازیلار یازماسینا سبب اوْلدو. بئشینجی محمدین قارداشی و خلفی آلتینجی محمد، مراسیمین فیلمه چکیلمه‌سینه ایجازه وئررک، داها دا ایرلی گئتدی. آلتینجی محمد سوْن عثمانلی پادیشاهی اوْلماسی ایله سوْن قیلینج گؤتورمه مراسیمی اوْنون دؤنمینده کئچیریلدی.

## قایناقلار

*
*
*
سیویل قانون

**سیویل قانون** یا دا **سیویل یاسا** و یا **سیویل کوْد** — شخصلرین بیربیری‌ایله یا دا بئلیرلی اؤلچۆلرده شخصلرله دؤولتین دوْغرودان و یا دولایلی اؤزل ایلیشکیلری‌نین عومومی حوقوق کیمی باشقا بیر حوقوق بوداغی‌نین قونوسونا گیرمه‌ین حوقوق بوداغینا وئریلن آددیر. روم-ژرمن سیستمی حاکیم اولان اولکه لر ده بو یاسا وار دیر سیویل یاسا اصلینده روما ایمپراطورلغوندان وار بو یاسادا خالقین حقوقون یاسا اولاراخ یازیلمیش سیویل یاسا اولان یاسالار اورنک دییرسک: اولنمخ و بوشانماخ ،اهلیت ،آلیش وریش، ایرث ،سوزلشمه لر مدنی سوروملولوخ و...
سیویل یاسا قیدمتدی اولور و تز تز دییشیلمز و اوزل حوقوندا کوکی دیر.

## قایناقلار
آی‌پی آدرسی

**آی‌پی آدرسی**  قیساجا **آی‌پی** ()، اینترنت کیمی TCP/IP کؤکوندن اولان سیستملره باغلانان دستگاه و بیلگی‌سایارلارا ایختیصاص تاپیلان سایی آدرسلره دئییلیر.

## قایناقلار

بؤلمه:اینترنت
۲۰۲۱ بیرلشمیش میلتلر ایقلیم دییشیکلیگی کونفرانسی

**۲۰۲۱ بیرلشمیش میلتلر ایقلیم دییشیکلیگی کونفرانسی** () یایغین اولاراق **COP26** آدی ایله تانینان، ۲۶-جی بیرلشمیش میلتلر ایقلیم دییشیکلیگی کونفرانسی دیر. ۳۱ اوْکتوبر-۱۲ نوْوامبر تاریخلری آراسیندا ایسکاتلند قلاسقو شهرینده بریتانیانین ریاستی آلتیندا کئچیریلمکده‌دیر. بو کوْنفرانس، بیرلشمیش میلتلر ایقلیم دییشیکلیگی چرچیوه سؤزلشمه‌سی اۆچون ۲۶-جی حیزبلر کونفرانسی (COP26) و پاریس آنلاشماسی آردیندان قورولان ۳-جۆ گؤروشمه‌دیر (CMA3).

اصلینده بو کوْنفرانس ۲۰۲۰-جی ایلین نوْوامبر آییندا کئچیریلمه‌لی ایدی، آنجاق کووید-۱۹ پاندمی‌سی اۆزوندن بیر ایل تاخیره سالینمیشدیر.

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار

* 
* UNFCCC
* BBC
* IPCC Reports

بؤلمه:۲۱. یوز ایلده قلاسقو

2021
مایک کروگئر

**مایکل فرئدریش ویلهلم (مایک کروگئر ) (دوغوم ۱۴ دئسامبر ۱۹۵۱ )** 

آلمانلی کمئدیین ، کابارا صنعتکاری ،اویونجو و اوخویان  

## حیات
مایک کروگئر ، ریچارد دبلیو کروگئرین اوغلو دور 

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار
* 

بؤلمه:۱۹۵۱-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:فیلم اویونچولاری
بؤلمه:کومدین
پاریس آنلاشماسی

**پاریس آنلاشماسی** (؛ ) بعضاً **پاریس ایقلیم آنلاشماسی ** آدی ایله ده تانینان، 2015-جی ایلده ایمضالانان و 2016-جی ایلدن ایجرایا باشلایان ایقلیم دییشیکلیگی اوزره میلتلر آراسی بیر آنلاشمادیر. بو آنلاشما ایقلیم دییشیکلیگینی آزالتما، بو دییشیکلیکلره اویغونلاشما و باشقا ایلگیلی قوْنولاری ایچَرمکده‌دیر.

2021-جی ایلین نوْوامبر آیینا قدر، بیرلشمیش میلتلر ایقلیم دییشیکلیگی چرچیوه سؤزلشمه‌سی (UNFCCC) عۆضولرینین 193-ۆ بو آنلاشمانی قبول ائدیب و آنلاشمانین طرفلری اوْلاراق تانینیرلار. ایران، اریتره، لیبی و یمن آنلاشمانی تصویب ائتمه‌ین UNFCCC-نین تکجه عۆضولری دیرلر. آمریکا 2020-جی ایلده آنلاشمادان گئری چکیلدی، آنجاق 2021-ده یئنی‌دن آنلاشمایا قوشولدو.

پاریس آنلاشماسی‌نین اوزون مۆدتلی آماجی، دۆنیا میقیاسیندا اوْرتالاما دما آرتیریلماسینی، صنایع اؤنجه‌سی سَویّه‌دن  آرتیریلمادان داها چوْخ آشاغیدا ساخلاماق و حتی بو آرتیریلمانی -نه محدودلاشدیرماقدیر. گۆلخانا قازلاری‌ یاییلماسی ایسه ان قیسا زاماندا آزالیب و 21-جی یۆزایللیگین یاریسینا کیمی، خالیص صیفره چاتمالیدیر.

## قایناقلار
بهمئی بؤلگه‌سی

**بهمئی بؤلگه‌سی** ()، ایران کوهگیلویه و بویراحمد اوستانیندا یئرلشن بیر بؤلگه‌دیر. بو بؤلگه‌نین مرکزی لیکک شهریدیر. بو بؤلگه‌نین 1395-جی ایلین آمارلارینا گوره 	۳۸،۱۳۶  نفر جمعیتی واردیر.

## ایداری بولونوش

## قایناقلار

* اطلس گیتاشناسی استان‌های ایران [Atlas Gitashenasi Ostanhaye Iran] (*[https://web.archive.org/web/20070522192425/http://www.gitashenasi.com/En/Product/Index.cfm?I=9 Gitashenasi Province Atlas of Iran]*)

بؤلمه:بهمئی بؤلگه‌سی
بؤلمه:کوهگیلویه و بویراحمد اوستانی‌نین بؤلگه‌لری
اوغور (فلسفه)

بندانگشتی|غرب عنعنه‌سینده، دؤرد یارپاقلی یونجانین، خوصوصاً ده تصادوفاً تاپیلدیغی تقدیرده، تاپانا اوغورلار گتیردیگینه اینام مؤوجوددور.
 **اوُغور** — اینسان حیاتیندا تصادوفی، گؤزله‌نیلمز و یا حسابا آلینمادیغی تصادوف نتیجه‌سینده مئیدانا گلن موثبت قبول ائدیلن بیر حادیثه ، سینونیم‌لری: بختی گتیرمه، قیسماً: شانس، خوشبخت‌لیک. خوصوصیله ده تاثیرلنمیش شخصیتین حرکت‌لریندن و یا قرارلاریندان آسیلی اولمایان حال‌لاردا، هانسیسا بیر حادیثه‌نین و یا حرکتین آرزوولونان نتیجه سینی گؤستره بیلر. شانسی و یا بختی گتیرمک نومونه‌لرینی قورّعه، رولت و یا دیگر اویون‌لاردا قازانماق اولار.  

## اوغور رمزلری
  اوغورلا باغلی بیر سیرا معنوی و یا فؤوق‌ الطبیعی اینانج‌لار وار. بو اینانج‌لار بیر-بیریندن گئنیش شکیلده فرقله‌نیر، لاکین اکثریت شانسین موعین ریتوال‌لاری یئرینه یئتیرمک و یا موعین شرط‌لردن قاچینماقلا معنوی واسیطه‌لرله تاثیر ائده بیله‌جگی ایله راضی‌لاشیر.  

  شانس هم ده اوغورلو و اوغورسوز حادیثه‌لرین تشکیلاتچی‌لیغینا اینام اولا بیلر. اوغور، فردلر طرفیندن فرقلی شکیلده شرح اولونان خورافاتین بیر نؤوعودور.  

  اکثر اینسان‌لار اوچون اوغورلار کیمی کاراکتریزه ائدیله بیلن حادیثه‌لر آرزوولونان و گؤزله‌نیلن اولدوغوندان، اونون تجسّوم ائدن بیر چوخ موختلیف رمزلر وار. غرب مدنیتینده دؤرد یارپاقلی یونجا، نال، باجا تمیزله ین، اوغور بؤجگی، دووشان پنجه‌سی و باشقالاری اوغورلار سمبولو ساییلیر.  
بندانگشتی|249x249px|نال|وسط
بندانگشتی|280x280px|باجا تمیزله‌ین|وسط

بندانگشتی|246x246px|اوغور بؤجگی|وسط
بندانگشتی|313x313px|Maneki neko|وسط

## مووّفقیتده اوغورون رولو
  اینسانین مادّی جهتدن مووفقیتیلی اولماسی (ثروتین الده ائدیلمه‌سی)، ایلک نؤوبه‌ده، شراییطین اوغورلو کئچمه‌سی (شانس) ایله موعین ائدیلیر، اینسانین قابیلیتی و یا شخصی کئیفیت‌لری بونون اوچون داها آز اهمیت کسب ائدیر.  

  شخصیت پسیکولوژی‌سینده اینسان‌لار دؤرد اساس آسپکتدن آسیلی اولاراق بیر-بیرلریندن اعتیبارلی شکیلده فرقله‌نیرلر: اوغورا اینام، اوغوردان ایمتیناع، اوغورلار و اوغورسوزلار. اوغورا اینانان اینسان‌لار داها اوپتیمیست، حیاتیندان داها راضی و احوال‌لاری داها یاخشی‌دیر. شخصاً بختی گتیرمه‌دیکلرینه اینانان اینسان‌لار داها چوخ ناراحات‌لیق یاشاییرلار و نادیر حال‌لاردا اؤز ماراق‌لاری اوچون گؤزله‌نیلمز ایمکان‌لاردان ایستیفاده ائدیرلر. 

## اتک یازی‌لار
بؤلمه:فلسفه ترمین‌لری
بؤلمه:فلسفه
قاراخانلی تورکجه‌سی

**قاراخانلی تۆرکجه‌سی**، **قاراخانلیجا** یوخسا **خاقانی تۆرکجه‌سی** () 11-جی یۆزایللیکده قاراخانلیلار دؤولتی دؤنمینده یازیلیب و دانیشیلان بیر تاریخی تورک دیلی ایدی.
قاراخانلی تۆرکجه‌سی تۆرکلرین ایسلامدان سوْنرا بیرینجی یازیلی دیلی کیمی تانینیر. چاغاتای تۆرکجه‌سی و خارزم تۆرکجه‌سی‌ قاراخانلی تۆرکجه‌سیندن تؤرنمیش دیللردیرلر. 
قاراخانلی تۆرکجه‌سی عرب الیفباسی ایله یازیلیرمیش و اسکی اویغور تورکجه‌سینه اوْخشارلیغی واریمیش.

کاشغرلی محمود یاراتدیغی دیوان لغات الترک و یوسف خاص حاجب‌ یاراتدیغی قوتادغو بیلیک اثرلری، قاراخانلی تۆرکجه‌سینده یارادیلمیش ان اؤنملی اثرلردن ساییلیرلار.

## الیفبا

## قایناقلار

بؤلمه:قارلوق دیللری
فرغانه قیپچاقجاسی

**فرغانه قیپچاقجاسی**، عئینی زاماندا قیپچاق اؤزبکجه‌سی آدی ایله ده تانینان، اورتا آسیادا فرغانه وادی‌سینده دانیشیلان اؤلو  بیر تورک دیلی‌دیر. 8.عصرین اورتالاریندا شرقی قیپچاقدان آیریلمیشدیر. (گونئی آلتای دیلی چوخ گومان کی، داها اؤنجه آیریلیب.) دیگر شرقی قیپچاق لهجه‌لری سوندا چاغداش قیرغیزجانی فورمالاشدیریب. فرغانه ولایتی‌نین بعضی یئرلرینده قیپچاق دیلی‌نین اؤزل‌لیک‌لری (اؤزل‌لیکله فونولوژی) هله ده موشاهیده اولونور. بو بؤلگه لر؛ باغداد، بووایدا، اوچ‌کؤپرو و بعضی قونشو بؤلگه‌لرده‌دیر.  

  بو گون اؤزبک دیلینده دانیشیلان و قیرغیز دیلیندن گلدیگی دوشونولن بیر چوخ دئییملر اصلینده فرغانه قیپچاقجاسیندان گلیر.  

  ائ. د. پولیوانووون فیکرینجه، فرغانه قیپچاقجاسی 1920-جی ایللره قدر آیریجا دیل کیمی مؤوجود اولموشدور. آ. ن. سامویلوویچین سون آراشدیرماسینا گؤره، فرغانه قیپچاقلاری‌نین بعضی نسیل‌لری قیرغیزلارا یاخین اولسالار دا، قیرغیزلاردان، قازاخ‌لاردان و اؤزبک‌لردن آیری بیر اتنیک قروپ اولدوقلارینی بیلدیریرلر. بعضی چاغداش فرغانه قیپچاقجاسی لهجه‌لری تورک دیللرینین قیپچاق نوقای قروپونا چوخ یاخین گؤرونور.

## قایناقلار

بؤلمه:قیپچاق دیللری
بؤلمه:التصاقی دیللر
مملوک قیپچاقجاسی

**مملوک قیپچاقجاسی** و یا **میصیر قیپچاقجاسی**، **میصیر-سوریه قیپچاقجاسی** و یا **عرب حرفلی قیپچاق تورکجه‌سی**، تخمیناً 13 عصرین اورتالاریندان. 15  عصرین سونلارینا قدر میصیر و سوریه‌ده مملوک سولطان‌لیغیندا ایشله‌دیلن اسکی قیپچاق دیلینه داخیل اولموش اؤلو تورک دیلی‌دیر. اسکی قیپچاق تورکجه‌سینده کی  اثرلرین اکثریتی مملوک‌لر دؤورونده یازیلمیشدیر. بو ساحه ده اثرلرین دیلی 15. عصرین سونلارینا دوغرو یئرینی تامامیله اوغوز تورکجه‌سینه بوراخمیشدیر.

## قایناقلار

 

بؤلمه:التصاقی دیللر

بؤلمه:قیپچاق دیللری
قارا آت

**قارا آت** (اینگیلیس. Dark horse) — اوّلجه غلبه ایدیعاسی اوچون موذاکیره اولونمایان، بیردن-بیره گوجلنن نامیزد و غلبه اوچون ایدیعاچی. 

## اتیمولوژی
  ایلک دفعه  کونسرپت بنجامین دیزرائیلی‌نین  " جاوان هرسوق "  (1831) نوولینده قئید اولونوب. 

## اتک یازی‌لار
بؤلمه:سیاسی ترمینلر
ارمنی قیپچاقجاسی

**ارمنی قیپچاقجاسی** (ارمنی. Հայ-ղփչաղերեն، ارمنی. Հայ-ղփչաղական լեզու) — تورک دیل‌لری‌نین پولووئتس-قیپچاق دیل‌لری یاریم‌قروپونا داخیل اولان دیل. ارمنی-قیپچاقجاسی‌نین داشیییجی‌لاری اولان ارمنی‌لر ( "‌ائرمنی‌لر‌" ) اؤز دیل‌لرینی اوچ جور آدلادیریردیلار: خیپچاخ تیلی ( " قیپچاق دیلی " )، بیزیم تیل ( " بیزیم دیل " ، خوصوصیله ارمنی دیلیندن فرق‌لندیرمک اوچون) و تاتارچا ( " تاتارجا " ).
[بندانگشتی|ارمنی قیپچاقجاسی ایله یازیلمیش دوعا؛ [پاریس]]

## دؤورلر
  نادژدا چیرلی یه گؤره، ارمنی قیپچاقجاسینی اوچ دؤورده نظردن کئچیرمک اولار: 

# دانیشیق دیلی کیمی قبولو و دیلین یازیدان اوّلکی دؤورو (13. عصرین سونو – 15. عصر)  
# یازی دیلی کیمی یارانماسی و یازی دیلی نین چیچکلنمه دؤورو (16. عصر – 17. عصرین بیرینجی یاریسی)  
# تنزول و یوخ اولما دؤورو (17 عصرین ایکینجی یاریسی)  

## اثرلر
ارمنی قیپچاقجاسی ایله یازیلمیش اثرلردن گونوموزه قدر گلن‌لری:

کیئف‌ده (28 عدد محکمه دفتری)، لووفدا (1 سؤزلوک و 26 فرقلی بلگه)، ایروان‌دا (9 ال‌یازماسی)، سنت پترزبورقدا (1 سؤزلوک، ولی‌لرین یاشام‌لارینی آنلادان 1 کیتاب، 1 زبور)، وین‌ده (3 سؤزلوک، 13 ال‌یازماسی)، ونیزده (10 ال‌یازماسی)، کراکوف، ورشو و وروتسلاو-دا (11 ال‌یازماسی)، پاریس‌ده (4 ال‌یازماسی)، گرل‌ده (1 زبور)، لئیدن‌ده (1 دوعا کیتابی).

## " آتامیز "  دوعاسی ارمنی-قیپچاقجاسیندا

## اتک یازی‌لار


## قایناق
* Qıpçaq dili və onun abidələri haqqında sayt 
* Erməni-qıpçaq dili haqqında məlumat 

بؤلمه:التصاقی دیللر
بؤلمه:قیپچاق دیللری
ماداقاسکار (فیلم)

**ماداقاسکار** (, , ) آمریکا بیرلشمیش ایالتلرینده اینگیلیس دیلینده دۇزلمیش فانتزی کومدی انیمیشن. فیلمین باش روْللارینی بن استیلر، کریس راک، دیوید شویمر، جیدا پینکت اسمیت جانلاندیریب. فیلمین موسیقی‌سین هانس زیمر یارادیب.

## قایناقلار

بؤلمه:۲۰۰۵-جی ایلین فیلملری
بؤلمه:آمریکا فیلملری