open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
خوان آلمونته

**خوان آلمونته** ()، (دوغوم:۱۳ مئی ۱۸۰۳ - اولوم:۲۱ مارس ۱۸۶۹ ) بیر مکزیکلی دولت مامورو، سرباز و دیپلومات ایدی.

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار
* Read Don Juan N. Almonte's entry in The Biographical Encyclopedia of Texas hosted by the Portal to Texas History.

بؤلمه:مکزیکلی دیپلوماتلار
بؤلمه:مکزیکلی سربازلار
بؤلمه:۱۸۰۳-جو میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:۱۸۶۹-جو میلادی ایلده اؤلن‌لر
دنیل مورا

**دنیل مورا** ()، (دوغوم: ۱۸ فوریه ۱۹۴۵) بیر پرولو نیظامی و سیاستچی.

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار
* Resume on the National Jury of Elections (JNE) site 
* Official Congressional site 

بؤلمه:پرولو سربازلار
بؤلمه:۱۹۴۵-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:یاشایان اینسانلار
گؤی بورجو

**گؤی بۆرجلاری** ()، نوجومدا اوْن‌ایکی زوْدیاک بؤلۆمۆدۆر و هر بؤلۆمۆنه بیر بۆرج دئییلیر.

بۆرجلر گۆنشین یئریییش ایزینده‌کی اوْلان اولدوزتاخیملاری دیر.
بندانگشتی|بۆرجلر آلانی

بۆرجلر یئرین یؤرۆنگه‌سل سالینماسی ندنینه گؤره، یاخلاشیق بیر بۆرج اؤلچۆسۆنده دییشیلیب، اؤرنکله بوغا بۆرجۆ قوْچ بۆرجۆنده باشلانیر.

بو بۆرجلر سیراینان بوجوردور:

1- قوْچ °0

2- بوغا °30

3- ایکیزلر °60

4- یئنگئچ °90

5- آسلان °120

6- باشاق °150

7- ترزی °180

8- عقرب °210

9- یای °240

10- اوْغلاق (کئچی) °270

11- دوْلچا °300

12- بالیخ °330



## قایناقلار

بؤلمه:نوجوم
محورلیک سالینما

بندانگشتی|یئریمیز گۆنده بیر دوْر آق یؤنئی یؤنۆنده دولانؽر.اۆست‌ده کی آق دایره‌نی ده 26000 ایل ده بیر دوْر دوْلانؽر

**محورلیک سالینما** ()، یئرین اؤز دوْره‌سینه دولانمادان باشقا، بیر آیرؽ یئریییش داها وار و کۆتله چکیمین دن دولانما محورینین یؤن توتماسؽندان قایناقلانؽر. بو یؤرۆنگه چوخ یاواش اولاراق 26000 ایل سۆرۆر.

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار

* D'Alembert and Euler's Debate on the Solution of the Precession of the Equinoxes
* 
* Forced precession and nutation of Earth

بؤلمه:گؤی مکانیگی
آغدام رایونو

**آغدام رایونو** —آغدام رایونو ۱۹۳۰-جو ایلده یارادیلیب. ساحه‌سی ۱۰۹۴ مربّع کیلومترموربع اوْلان رایونون چؤللری اساساً دوزن‌لیک، قیسمن داغلیق‌دیر. «آغدام» سؤزو قدیم تورک دیلینده «کیچیک قالا» دئمک‌دیر. اۇزاق کئچمیش‌ده بۇ اراضی‌ده یاشامیش تورک دیللی قبیله‌لر اؤزلرینی مۆدافیه ائتمک اۆچون اساساً کیچیک قالالار تیکیردیلر. زامان کئچدیکجه بۇ شهرین آدینین معناسی دَییشیب. ۱۸-جی یوز ایلین بیرینجی یاریسیندا قاراباغ‌لی پناه علی خان بۇ شهرده اؤزو اۆچون آغ داش‌دان ایمارت تیک‌دیرمک باره‌ده امر وئریب. همین ایمارت اۇزون مدت اطراف کندلرین ساکینلری اۆچون بیر نؤع اوْرینتیره چئوریلیب. بۇ معنادا «آغدام» – گۆنش شوالاری ایله نورلانمیش  ایشیقلی، آغ ائو دئمک‌دیر. آذربایجان جومهوریتینده اینضیباطی – اراضی واحیدی. حاضیردا اینضیباطی مرکزی آغدام شهری ده داخیل اوْلماقلا اراضیسینین بؤیوک بیر حیصّه ‌سی ائرمنی ایشغالی آلتیندا اوْلان رایون‌دور. ایشغالا گؤره آغدامین یالنیز ۱۰ کندی آذربایجانین نظارتی آلتیندادیر.

## سرحد رایونلار
* ترتر، برده (شهر)، آغجابه‌دی، خوجاوند، خوجالی، کلبجر 
## آذربایجان رایونلاری

## قایناقلار

 

بؤلمه:آذربایجان جومهوریتینین شهرلری
ندو نادی

**ندو نادی** ()، (دوغوم: ۹ ژوئن ۱۸۹۴ - اولوم: ۲۹ ژانویه ۱۹۴۰) بیر ایتالیالی ایدمانچی و سرباز ایدی. او ۶ اولمپیک میدالی قازانیبدیر.

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار

*DatabaseOlympics.com profile
* Wallechinsky, David and Jaime Loucky (2008). *The Complete Book of the Olympics – 2008 Edition*. London: Aurum Press, Limited. pp.&nbsp;597–8, 607, 621.

بؤلمه:۱۸۹۴-جو میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:۱۹۴۰-جی میلادی ایلده اؤلن‌لر
بؤلمه:ایتالیالی سربازلار
جبراییل رایونو

**جبراییل رایونو** — آذربایجان جومهوریتینده اینضیباطی – اراضی واحیدی. اینضیباطی مرکزی جبراییل شهری‌دیر.

جبراییل رایونو ۸ آگوست ۱۹۳۰-جو ایلده تشکیل ائدیلمیشدیر. ۴ ژانویه ۱۹۶۳-جو ایلده لغو ائدیله‌رک فوضولی رایونونا وئریلمیش، ۱۷ ژۇئن ۱۹۶۴-جو ایلده یئنی‌دن یارادیلمیش‌دیر. *[[۲۵ آقوست]] [[۱۹۹۳ (میلادی)]]-جو ایل تاریخینده  رایون ائرمنیستان اوْردوسو طرفیندن ایشغال ائدیلمیشدیر.* ایشغال نتیجه‌سینده رایونا ۱۳،۹۲۸ میلیارد آمریکا بیرلشمیش ایالتلری دوللاری مبلغینده زیان دَییب. جبراییللی مجبوری کؤچکونلر جومهوریتین ۵۸ رایونونون ۲۰۰۰-دک یاشاییش منطقه‌سینده، چادیر دوشرگه‌لرینده، یوک واقونلاریندا و یاتاقخانالاردا مسکونلاشیبلار.

*حاضیردا رایونون [[ائرمنیستان سیلاح‌لی قوه‌لری]] طرفیندن ایشغالی داوام ائدیر.*

رایون اهالی‌سی آراسیندا  اراضی‌نین آدینین ۸-جی عصرده یاشامیش جبراییل آتانین آدین‌دان آلماسی ایله باغلی فیکیرلر وار. اما جبراییل‌داکی سای‌سیز-حساب‌سیز عابیده‌لرین، ماغارالارین، قالالارین، بورجلرین، مبدلرین قالیقلاری بۇ یاشاییش اراضیسینین یاشینین داها قدیم اوْلماسیندان خبر وئریر.

## جوغرافی مؤقیعتی
جبراییل کیچیک قافقاز داغلارینین جنوب-شرقینده، گین دۆزو و قاراباغ سیلسیله‌سینده یئرلشیر. رایون جنوب‌دان آراز چایی بوْیو ایران ایسلام جومهوریتی ایله همسرحددیر. ساحه‌سی ۱۰۴۹ موربّع کیلومتردیر، اراضیسی اساساً داغلیق‌دیر. آراز چایینین قیراغی واختی‌له توقای مشه‌لری ایله سیخ اوْلموش‌دور. آرازبویو دوزن‌لیکلرین توْرپاقلاری یۆکسک محصولدارلیغا مالیک توند شابالی‌دی توْرپاقلاردیر. محصولدار اوْلان آرازبویو توْرپاقلاردا جبراییلین ایری کندلری - بؤیوک مرجان‌لی، سولطانلی و ... یئرلشیر. جبراییل رایونون ان یۆکسک زیروه‌سی داغ توماس‌دیر (۱۵۸۰ متر). ائرمنی ایشغالین‌دان اوّل رایون‌دا یاشی ۴۰۰-۵۰۰ اوْلان ۱۴ ایری دیامترلی چینار آغاجی آغاجی، ۱۰۴ کهریز و ۹۹ بولاق واردی.
## آذربایجان رایونلاری

## قایناقلار

بؤلمه:آذربایجان جومهوریتینین شهرلری
کلبجر رایونو

**کلبجر رایونو** — آذربایجان جومهوریتینده اینضیباطی – اراضی واحیدی. اینضیباطی مرکزی کلبجر شهری‌دیر.

کلبجر ۸ آقوست ۱۹۳۰ (میلادی)-جو ایلده اینضیباطی رایون دۇروم آلمیشدیر. ۱۹۹۳ (میلادی)-جو ایلده ائرمنیستان جومهوریتی سیلاح‌لی قوه‌لری طرفیندن ایشغال ائدیلمیشدیر.
 
## تاریخی

"کلبجر" معناسی قدیم تورک دیلینده  "چای اۆستون‌ده قالا" دئمک‌دیر. کلبجر ان قدیم اینسان مسکنلریندن  بیریدیر. بۇ اراضی‌ده اساس اینسانین تشککول تاپماسی و فوْرمالاشماسی دؤردونجو ژئولوژی دؤورله باغلیدیر. بۇ دؤور ایسه ۴ میلیون ایلدن آرتیق بیر تاریخ دئمک‌دیر. کلبجرده‌کی ماغارا دوشرگه‌لرینده آپاریلمیش آرخئولوژی(باستان شیناسلیق) آراشتیرمالار ثبوت ائدیر کی، اساس اینسان ایجماع‌سینین ایلک ایش آلتلری هم ده بۇ یئرلرده یارادیلیب.

کلبجر اراضیسینده ۳۰ مین ایلدن چوْخ تاریخی اوْلان قدیم یاشاییش مسکنلری، ۶ مین ایل یاشی اوْلان داش تصویرلری، **چؤپ شکیل‌لی قدیم تورک الیفباسی نومونه‌لری آشکار ائدیلیب**. بوراداکی داش عابیده‌لر آذربایجان جومهوریتینده ارکن دؤور تورکلویون، مزدیسنا، مسیحیت، ۷.یوز ایلدن ایسه ایسلامین یاییلدیغی دؤورلرده یارادیلیب.

کلبجرده "تورک قبریستان‌لیغی" آدی ایله تانینان بیر نئچه قدیم مزارلیق وار. بۇنلارین ان بؤیویو علی بی‌لی (کلبجر)، کلبجر، زار کندلرین اراضیسینده‌دیر. قبیرستان‌لیقلار مۆختلیف  عصرلرده یارادیلمیش، فوْرما و اؤلچولری ایله بیر-بیرین‌دن فرق‌له‌نن آت، قوچ، ساندیق قبیر اوستو فیقورلار، باشداشی و گۆنبزلرله زنگین‌دیر.

## چؤللری
کلبجر آذربایجانین ان یۆکسک داغ رایونودور. ان هۆندور زیروه‌لری جامیشداغ داغین‌داکی زیروه (۳۷۲۴ متر) و دلیداغ‌دیر (۳۶۱۶ متر). اراضی‌نین چوْخ حیصّه ‌سی مشه‌لیک‌دیر. کلبجر غرب‌ده ائرمنیستان جومهوریتی، شیمال‌دا داشکسن، گؤی-گؤل، گورانبوی، شیمالی-شرق‌ده ترتر، شرق‌ده آغدام، خوجالی، جنوب‌دا لاچین رایونلاری ایله همسرحددیر.کلبجر رایونو فایدالی قازینتیلارلا، اوْ جمله‌دن قیزیل، کروم یاتاقلاری ایله زنگین‌دیر. صنایع اهمیتی اوْلان جیوه احتیاطلاری کلبجر رایونون‌داکی شوربولاق و آغیاتاقدا یئرلشیر. آلاگؤللر، قاراگؤل، زالخا گؤلو و ... گؤللری وار. رایون‌دا اساساً چیملی داغ-چمن و قونور داغ-مشه توْرپاقلاری یاییلمیش‌دیر. مشه‌لرین عۆمومی ساحه‌سی ۳۰ مین هکتارا یاخین‌دیر.

## قایناقلار

 

بؤلمه:آذربایجان جومهوریتینین شهرلری
خوجالی رایونو

**خوجالی رایونو** — آذربایجان جومهوریتیندا اینضیباطی – اراضی واحیدی. اینضیباطی مرکزی خوجالی شهری‌دیر.

رایون‌دا ۱ طیب موسّسه‌سی، ۵۴ مدنیت اوْجاغی فعالیّت گؤسترمیش‌دیر.

## قوْنشو رایونلار
لاچین، کلبجر، آغدام، خوجاوند و شوشا.

## تاریخی
خوجالی رایونو ۱۹۹۱ (میلادی)-جی ایل نوْامبر آیینین ۲۶-دا عسگران رایونو بازاسیندا یارادیلمیش‌دیر. رایونون اراضیسی ۱۹۹۱ (میلادی)-۱۹۹۲ (میلادی)-جی ایللرده ارمنی سیلاح‌لی قوه‌لری طرفیندن ایشغال ائدیلمیشدیر. ساحه‌سی ۰،۹۴ مین کیلومتر موربع، اهالی‌سی ۲۴۴۱۷ نفر (۱۹۹۱ (میلادی)-جی ایل). آذربایجان‌لیلار ۱۲۱۹۴ نفر (۲۰۰۴ (میلادی)-جو ایل)، غئیریلری ۱۲۲۲۳ نفر. رایون‌دا ۱ شهر، ۲ قصبه، ۵۰ کند اوْلموش‌دور. مرکزی خوجالی شهری‌دیر. آغدام شهری‌نین ۱۸، خان‌کندی شهری‌نین ۱۴ کیلومترلیینده، قاراباغ سیلسیله‌سینده یئرلشیر.

## جوغرافی مؤقیعتی
رایونون اراضیسی اساساً داغلیق‌دیر. ان هۆندور یۆکسک‌لییی قیزقالا و قیرخقیزدیر (۲۸۴۳ م، ۲۸۲۷ م). داغلیق اراضیلر استثنا اوْلماقلا، ایقلیمی مۆلاییم-ایستی‌دیر. یۆکسک داغلیق اراضیلری سوبالپ و آلپ چمنلردیر. اساس چایلاری بادارا و قارقاردیر. داغ-مشه و داغ-چمن توْرپاقلاری مؤوجوددور. اراضی‌نین ۴۰ %-ا قدری فیستیق، جؤکه، آغجاقایین، قارااغاج ایله زنگین‌دیر.

## اهالی

۲۰۰۹-جو ایل، ۱۵-۲۲  آوریل عۆمومؤلیکه سیاهیا آلماسینا اساساً خوجالی رایونونون ۲۶.۰۴۷ (۱۲.۷۵۱ نفر نفر، ۱۳.۲۹۶ نفر قادین) نفر اهالیسینین ۷.۷۱۱ (۳.۷۹۴ نفر  نفر، ۳.۹۱۷ نفر قادین) نفری شهرده، ۱۸.۳۳۶ (۸.۹۵۷ نفری نفر، ۹.۳۷۹ نفری قادین) نفری ایه کندلرده یاشامیش‌دیر .	 





## قایناقلار

 

بؤلمه:آذربایجان جومهوریتینین شهرلری
خوجالی

**خوجالی** — آذربایجان جومهوریتینده شهر، خوجالینون اینضیباطی مرکزی. 
خوجالی شهری ۱۹۹۲ (میلادی)-جی ایلین ۲۶ فوریه تاریخین‌دن ائرمنیستان طرفیندن ایشغال اوْلونوب. 
## عۆمومی معلومات
خوجالی رایونو ۱۹۹۱-جی ایل نوْامبر آیینین ۲۶-دا عسگران رایونو بازاسیندا یارادیلمیش‌دیر.

## قایناقلار

بؤلمه:آذربایجان جومهوریتینین شهرلری
آغجابه‌دی رایونو

**آغجابه‌دی رایونو** — آذربایجان جومهوریتینده اینضیباطی – اراضی واحیدی. اینضیباطی مرکزی آغجابه‌دی شهری‌دیر. آغجابه‌دی آذربایجان جومهوریتینده ۱۹۳۹ (میلادی)-۱۹۶۲ (میلادی)-جی ایللرده شهر تیپ‌لی اوْلموش‌دور. آغجابه‌دی رایونونون مرکزی آروپورت، آغدام دمیر یوْلو مرکزسیندان ۴۵ کیلومتر، باکی‌دان ۳۷۴ کیلومتر آرالی، قارقار چایینین هر ایکی ساحلینده میل و قاراباغ دۆزلرینده‌دیر.

## آدین اتیمولوژی(دیلین کؤکلرینی آراشتیرما بیلیم)
آذربایجان جومهوریتی اَن ایری کند اکینچیلیک رایونلاریندان بیری اوْلان آغجابه‌دی رایونونون اراضیسی ۱۷۵۶ کیلومتر – دیر، اهالی‌سی ۱۲۸۱۰۰ نفردیر.

مشغول اهالی‌نین اساس حیصّه ‌سی صحیّه، تحصیل، مدنیت ساحه‌سینده، کند اکینچیلیک، رایون‌دا فعالیّت گؤسترن صنایع موسّسه‌لرینده، تیجارت، ایجتماعی  خیدمت ساحه‌لرینده چالیشیر.

آدینین معناسی ایری مسکن (آغجا-ایری، بادی-مسکن، قصبه) اوْلان آغجابه‌دی رایونو آذربایجانین قدیم یاشاییش مسکنلریندن  بیریدیر.

### قومی ترکیبی





## قایناقلار

 

بؤلمه:آذربایجان جومهوریتینین شهرلری
آغداش رایونو

**آغداش رایونو** — آذربایجان جومهوریتینده اینضیباطی – اراضی واحیدی. رایونون اراضیسی برده رایونو ایله ۳۳ کیلوم تریولاخ رایونو ایله ۳۰ کیلومتر ، قبه‌له رایونو ایله ۱۰ کیلومتر گؤیچای رایونو ایله  مسافه‌ده همسرحددیر. اینضیباطی مرکزی آغداش شهری‌دیر.

## تاریخی
 ی]]
آغداش رایونو ۸ آقوست ۱۹۳۰ (میلادی)-جو ایلده تشکیل اوْلونموش‌دور. الوریش‌لی طبیعی شرایطی اوْلان آغداش اراضیسینده اینسانلار ان قدیم زامانلاردان مسکونلاشمیشلار. قدیم یونان مؤلفی ایسترابون بۇ اراضیلرده اینسانلارین مسکونلاشدیغینی، اکینچیلیک فعالیّتی ایله مشغول اوْلدوقلارینی، توریانچای چایینین اوْرتا و آشاغی آخاریندا یاشایان اهالینین بۇ چای‌دان اکینچیلیک و گمیچی‌لیک  آماچ‌له  گئنیش ایستیفاده ائتدیکلرینی قئید ائتمیشدیر.

طبیعی ایقلیم و توْرپاق شرایطی  بۇرادا  قدیم دؤورلردن ‌اکینچیلیک و مالدارلیغین یۆکسک اینکیشافی اۆچون الوریش‌لی ایمکان و شرایط یاراتمیش‌دیر. تاریخاً بۇ یئرلرده یۆکسک کیفیت‌لی تاخیل بئجریلمیش، میوه یئتیشدیریلمیش، ایپک‌چیلیک، سوْنرالار ایسه پامبیق‌چی‌لیق  گئنیش یاییلمیشدی.

اوْرتا عصرلرین سوْن دؤورلرینده ارش آدلانان بۇ اراضی شیروان بیلربی‌لییی‌نین تابع‌لیینده ایدی. بورانی "سلطان" تیتولو داشییان فودال حاکملر ایداره ائدیردیلر. سوْنرالار صفوی-عثمانلی ساواش‌لرینده الدن-اله کئچن ارش سولطان‌لیغی چوخ ضعیف‌له‌دی و ۱۸. یوز ایلین ۵۰-جی ایللرینده شکی خانلیغینین  یئرینه چئوریلدی.

### اتنیک ترکیبی










**آغداش رایونو : ۲۰۰۹-جو ایل سیاهییا آلماسی**
{| 



## قایناقلار

 

بؤلمه:آذربایجان جومهوریتینین شهرلری
آغ‌سو رایونو

**آغ‌سو رایونو** — آذربایجان جومهوریتینده اینضیباطی-اراضی واحیدی.

## تاریخی
آغ‌سو رایونو ۸ اوْکتوبر ۱۹۴۳ (میلادی)-جو ایلده تشکیل ائدیلمیش، ۴ ژانویه ۱۹۶۳ (میلادی)-جو ایلده لغو ائدیلیب کوردمیر رایونونا بیرلشدیریلمیش، ۶ ژانویه ۱۹۶۵ (میلادی)-جی ایلده آیریلاراق یئنی‌دن موستقیل رایون اوْلموش‌دور.

## اهالی‌سی

تخمیناً ۷۷ مین نفردن عبارت اوْلان رایون اهالیسینین عۆمومی سایینین ۴۹،۱%-نی کیشیلر، ۵۰،۹%-نی قادینلار تشکیل ائدیر. اهالی‌نین ۹۹%-ی آذربایجان تورکلریدان، ۱%-ی لزگی‌‌لردن، تورکلردن  عبارت‌دیر. اهالی‌نین ۲۸.۹ %-ی شهرده، ۷۱.۱ %-ی کند یئرلرینده یاشاییر.

اهالی‌سینه گؤره ان بؤیوک یاشاییش منطقه‌لری آغسو شهری، گگه‌لی،  کند اوبا و عرب اوشاغی کندلری‌دیر.

رایون‌دا ۲.۰۶۸ نفر قاچقین و مجبوری کؤچکون مسکونلاشمیش‌دیر. بۇنلار ائرمنیستاندان، اؤزبکیستاندان و ائرمنیستان طرفیندن آذربایجانین ایشغال اوْلونموش رایونلاریندان گلن اهالیدیر.

## آذربایجان رایونلاری

## قایناقلار

 

بؤلمه:آذربایجان جومهوریتینین شهرلری
بئیلقان رایونو

**بئیلقان رایونو** — آذربایجان جومهوریتینده اینضیباطی – اراضی واحیدی. اینضیباطی مرکزی بئیلقان شهری‌دیر.

## تاریخی
بئیلقان رایونو زنگین تاریخه مالیک‌دیر، بئیلقان رایونو ۱۹۳۹-جو ایلین ژانویه آیین‌دا ژدانوو آدی ایله یارانمیش‌دیر. ۱۹۶۳-جو ایلده رایون لغو ائدیله‌رک ایمیشلی رایونو ایله بیرلشدیریلمیش، مرکزی ایمیشلی شهری اوْلموش‌دور. ۱۹۶۴-جو ایلده یئنی‌دن آیریلاراق ژدانوو اوْلموش‌دور. آذربایجان شوروی  ۱۹ مارس ۱۹۸۹-جو ایل تاریخ‌لی قراری ایله رایونون آدی دییش‌دیری‌له‌رک اراضی‌ده خارابالیقلاری قالمیش قدیم تاریخی بئیلقان شهری‌نین آدی وئریلمیش‌دیر. قدیم بئیلقان شهری‌نین اساسینین ۴-جو عصرده قویولماسی ایحتیمال اوْلونماقلا ۱۳-جو عصرده داغیلدیغی تاریخی حقایق‌دیر. قدیم ایپک یوْلونون بورادان کئچمه‌سی بئیلقانین برده (شهر)، گنجه و تبریزله علاقه‌سینی گئنیشلندیرمیش‌دیر.

## جوغرافی مؤقیعتی
بئیلقان رایونو آغجابه‌دی، زرداب، فوضولی، ايميشلى رایونلاری ایله، هابئله ایران ایله همسرحددیر. رایونون اراضیسی ۱،۱۳ مین مربّع کیلومتردیر. مرکزی بئیلقان شهری‌دیر. بئیلقان رایونو ایله باکی شهری آراسینداکی مسافه ۲۶۵کیلومتردیر.

## آذربایجان رایونلاری

## قایناقلار

 

بؤلمه:آذربایجان جومهوریتینین شهرلری
بئیلقان

**بئیلقان** (تورکجه: Beylagan ) آذربایجان جومهوریتینین بئیلقان رایونون اینضیباطی اراضی واحیدینده بیر یاشاییش منطقه‌سی‌دیر. 
و ۶۰ متر دنیز سَویه‌سیندن اۇجالیقی وار.
## قایناقلار

 

بؤلمه:آذربایجان جومهوریتینین شهرلری
داش‌کسن رایونو

**داشکسن رایونو** — آذربایجان جومهوریتینده اینضیباطی – اراضی واحیدی. اینضیباطی مرکزی داش‌کسن شهری‌دیر.

## جوغرافی مؤقیعتی
داشکسن رایونو گنجه شهرین‌دن ۳۳-۴۱ کیلومتر جنوب-غرب‌ده، کیچیک قافقازین شیمال-شرقینده دنیز سوییه‌سیندن ۱۶۰۰-۱۸۰۰ متر یۆکسک‌لیکده یئرلشیر.

رایون جنوب-غربدن ۸ کیلومتر مسافه ایله ائرمنیستان ایله (۸ کیلومتر)، و ده شمکیر (۲۴،۵ کیلومتر)، کلبجر (۲۳ کیلومتر)، گدبی (۴۱ کیلومتر) و گؤیگؤل (۵۶،۳ کیلومتر) رایونلاری ایله همسرحددیر. عۆمومی ساحه‌سی ۱۰۴۶،۰۲ کیلومترموربع-دیر. داشکسن رایونو ایله باکی شهری آراسیندا اوْلان مسافه ۳۹۶ کیلومتر-دیر.
## آذربایجان رایونلاری

## قایناقلار

 

بؤلمه:آذربایجان جومهوریتینین شهرلری
قبه‌له رایونو

**قبه‌له رایونو** (اوّلکی آدی: **قوتقاشن رایونو**؛ ) — آذربایجان جومهوریتینده اینضیباطی – اراضی واحیدی. اینضیباطی مرکزی قبه‌له شهری‌دیر.

## تاریخی
قبه‌له شهری آذربایجان جومهوریتیین قدیم شهرلریندن‌دیر. بؤیوک پلینی یازیردی کی، آلبانیانین اساس شهری کابالاکادیر. قایناق‌لرده قبه‌له آدی ووستانی-مارتسپان (یعنی فارس جانیشینی – مرزبانین باشکندی) آدلاندیریلان کاواقاک کیمی ده چکیلیر.

### طبیعتی

رایونون توْرپاق-بیتکی اؤرتویو-قبه‌له رایونونون طبیعی ثروتلری سیستمینده  اوْنون توپراق-بیتکی اؤرتویو اؤزون مخصوص یئر تۇتور. رایونون عۆمومی توپراق فوندو ۱۵۰ مین هکتار اوْلوب ایستیفاده اوْلونماسینا گؤره اوْلدوقجا رنگارنگ‌دیر. 
حئیوانلار عالمی – رایونون مئشه و دۆزلری طبیعی لاندشافت‌دان وابسته اوْلاراق مۆختلیف  حئیوان و قوش تۆره لری ایله زنگین‌دیر. بۇنلاردان نجیب مارال، داغ کئچی‌سی، داغ کلی، جویور، آیی، جاناوار، دله،  تۆلکو، چؤل دونوزو، دووشان، عادی و اوْخلو کیرپی حئیوانلاری، قافقاز اۇلاری، سولطان تویوغو، 
بۇ یئرلرین ساکینی‌دیر. 
### طبیعت قوروق و یاساق‌لیقلاری
رایونون جنوب سرحددینده ۱۹۵۸-جی ایلده ۲۲.۴۰۰ ها ساحه‌ده آرید (قوراق) داغ مئشه و کوْل (آرجان، ساققیز، یابانی نار، مئشه اۆزومو و ...) لانتشافتینی محافظه ائتمک  آماچ ایله توریانچای دؤولت طبیعت قوروغو یارادیلمیش‌دیر.

۱۹۶۱-جی ایلده قوروغون قبه‌له رایونونا داخیل اوْلان ۶.۹۹۴ ها ساحه‌سی قوروق اراضی‌سیندن آیریلاراق قبه‌له مشه چیفتلیک (مزرعه) ایداره‌سینین نظارتینه وئریلمیش‌دیر. حاضیردا توریانچای دؤولت قوروغو رایونون گونئی – غرب سرحددینی تشگیل ائدیر.

## آذربایجان رایونلاری

## قایناقلار

 

بؤلمه:آذربایجان جومهوریتینین شهرلری
اوغوز رایونو

**اوْغوز رایونو** (۷ فوریه ۱۹۹۱ (میلادی)-جی ایلدک **وارتاشن رایونو**) — آذربایجان جومهوریتینده اینضیباطی – اراضی واحیدی. اینضیباطی مرکزی اوغوز شهری‌دیر. شکی خانلیغینین محللاریندان خاچماز محلی و پادار محلی اوغوز (شهر) رایونو اراضیسینده اوْلوب. اوغوز (شهر) رایونو ۸ آقوست ۱۹۳۰ (میلادی)-جو ایلده تشکیل اوْلونموش‌دور. ۱۹۶۳ (میلادی)-۱۹۶۵ (میلادی)-جی ایللرده شکی (۱۹۶۸ (میلادی)-جی ایلدن شکی) رایونونون اراضیسی اوغوز (شهر) رایونونون ترکیبینده اوْلموش‌دور. رایون مرکزی وارتاشن (ایندیکی اوْغوز شهری) ۱۹۶۱ (میلادی)-جی ایله قدر کند اوْلموش‌دور. ۱۹۶۱ (میلادی)-۱۹۶۸ (میلادی)-جی ایللرده اوْنا شهر تیپ‌لی قصبه، ۱۹۶۹ (میلادی)-جو ایلده رایون تابع‌لیینده شهر دۇروم وئریلمیش‌دیر. ۱۹۹۱ (میلادی)-جی ایلین فوْریه آیینین ۷-ده آذربایجان جومهوریتی رایونون و شهرین آدی دَییشدیری‌له‌رک اوْغوز رایونو آدلاندیریلمیش‌دیر.

## آذربایجان رایونلاری

## قایناقلار

 

بؤلمه:آذربایجان جومهوریتینین شهرلری
شاماخی رایونو

**شاماخی رایونو** — آذربایجان جومهوریتیندا اینضیباطی – اراضی واحیدی. باش قافقاز سیلسیله‌سینین جنوب-شرق اَتکلرینده، باکی‌دان ۱۱۸ کیلومتر  مسافه‌ده یئرلشن شاماخی آذربایجانین قدیم تاریخه مالیک شهرلریندن  بیریدیر. ساحه‌سی ۱۶۱۱کیلومترموربع، اهالی‌سی ۸۵،۳ مین نفردیر. رایون اراضیسینده ۳ طیب موسّسه‌سی، ۹۷ مدنیت اوْجاغی فعالیّت گؤستریر.

## تاریخی
قدیم یونان جوغرافیاشوناسی پتولومیین اثرینده "ساماخیا" و "کماخیا" کیمی چکیلن شاماخی حاقیندا بیر چوْخ آنتیک دؤور عرب، فارس، تورک، روس و اوْرتا عصر آوروپا مؤلفلری  گئنیش معلوماتلار وئرمیشلر.

## آذربایجان رایونلاری

## قایناقلار

 

بؤلمه:آذربایجان جومهوریتینین شهرلری
گؤی‌چای رایونو

**گؤی‌چای رایونو** — آذربایجان جومهوریتینده اینضیباطی – اراضی واحیدی. اینضیباطی مرکزی گؤیچای شهری‌دیر.

## تاریخی
"گؤی چای" اصل تورک منشأ‌لی سؤز اوْلوب، ساحلینده یئرلشدیی گؤیچای چایینین آدیندان گؤتورولموشدور. چایین سویو حَددیندن آرتیق شفاف اوْلدوغونا و گؤی (ماوی) رنگینه چالدیغینا گؤره بئله آدلاندیریلمیش‌دیر. قاراباغین ارمنیستان سیلاح‌لی بیرلشمه‌لریندن آزاد اوْلونماسی اۇغروندا دؤیوشلرده گؤیچای‌لیلار ۱۶۳ شهید وئرمیش، ۴۴ نفر ایتکین دوشموش، ۱۰۶ نفر علیل اوْلموش‌دور.

## آذربایجان رایونلاری

## قایناقلار

بؤلمه:آذربایجان جومهوریتینین شهرلری
فوضولی رایونو

**فوضولی رایونو** — آذربایجان جومهوریتیندا اینضیباطی اراضی واحیدی. ۱۹۹۳ (میلادی)-جو ایلدن اراضی‌نین بیر حیصّه ‌سی ائرمنیستان سیلاح‌لی قوه‌لری طرفیندن ایشغال ائدیلیب.

فضولی قاراباغ داغ سیلسیله‌سینین جنوب شرق اَتکلریندن آرازنا قدر مای‌لی دوزن‌لیک و آلچاق ساحه‌لری ایحاطه ائدیر. اوْ، جبراییل، خوجاوند، آغجابه‌دی، بئیله قان رایونلاری و آراز چایی بویونجا ایرانلا همسرحددیر.

رایونون ایشغال‌دان آزاد اوْلونموش اراضیسینده ۱۳ قصبه و ۲۰ کند واردیر. قصبه‌لردن ۱۲-سی ایشغال‌دان آزاد اوْلونموش اراضی‌ده یئنی سالینمیش و مجبوری کؤچکون عائله‌لری موقتی اوْلاراق  بۇرادا یئرلشدیریلمیشلر. حاضیردا اراضی‌ده ۵۱ مین نفر مجبوری کؤچکون مسکونلاشمیش‌دیر.
## آذربایجان رایونلاری

## قایناقلار

 

بؤلمه:آذربایجان جومهوریتینین شهرلری
گؤی‌گؤل رایونو

بندانگشتی|سول|گؤی‌گؤل نقشه اوستونده یئری

## قایناقلار

 
**گؤی‌گؤل رایونو** — آذربایجان جومهوریتینده اینضیباطی – اراضی واحیدی. اینضیباطی مرکزی گؤی‌گؤل شهری شهری‌دیر.

## تاریخی

۱۸۹۶ (میلادی)-جی ایلدن اعتباراً ایسه ائرمنیلر گؤی‌گؤل اراضیسینده مسکونلاشماغا باشلاییبلار. قاراباغ مۆناقیشه‌سی باشلایان کیمی ایسه فوری بوراداکی ائرمنیلر گؤی‌گؤلون قدیم ائرمنی توْرپاغی اوْلدوغونو ایدعا ائده‌رک بۇ اراضیلرین قاراباغ ایله بیرلیکده ائرمنیستانا وئریلمه‌سینی طلب ائدیبلر. ۱۹۸۹ (میلادی)-جو ایلدن اعتباراً  بۇرادا یاشایان ائرمنیلر قوْنشو آذربایجان‌لی کندلرینه قارشی قول‌دور هۆجوملاری ائتمه‌یه باشلادیلار. بئله دۇروم ۲ ایل داوام ائتدی. ۱۹۹۱ (میلادی)-جی ایلین  آوریل-مئی آیلاریندا کئچیریلن چایکند عملیاتی نتیجه‌سینده بوراداکی  بۆتون غئیری-قانونی سیلاح‌لی بیرلشمه‌لر لغو اوْلون‌دو.

رایون کیمی گؤی‌گؤل ۱۹۳۰ (میلادی)-جو ایلده یارادیلیب. ۱۹۳۸ (میلادی)-جی ایله قدر نریمانوو رایونو اوْلوب. ۱۹۳۸ (میلادی)-جی ایلده رایون خانلار سفرعلی‌ائوین شرفینه خانلار رایونو، یلنندورف قصبه‌سی ایسه رایونون مرکزی خانلار شهری آدلاندیریلمیش‌دیر. ۲۰۰۸ (میلادی)-جی ایل  آوریل آیینین ۲۵-ده میلّی مجلیس رایونون گؤی‌گؤل آدلاندیریلماسی حاقدا قرار قبول ائتمیشدیر.
## قایناقلار

بؤلمه:آذربایجان جومهوریتینین شهرلری
حاجی قبول رایونو

**حاجی قبول رایونو** — آذربایجان جومهوریتیندا اینضیباطی – اراضی واحیدی. ۱۹۹۰-جی ایلده یارادیلان یئنی اراضی-اینضیباطی واحیدلردن  بیریدیر.

## شهر و ایری قصبه‌لرین آدلاری
رایون‌دا ۳۱ یاشاییش منطقه‌سی وار. بۇنلاردان ۱ شهر، ۱ شهر تیپ‌لی قصبه، ۴ قصبه و ۲۵ کنددیر. رایون‌دا ۱۵ اینضیباطی اراضی واحیدی، ۵ طیب موسّسه‌سی، ۵۵ مدنیت اوْجاغی وار.

## سرحد رایونلارین آدلاری
آبشرون، قوبوستان، شاماخی، آغسو، کوردمیر، صابیرآباد، سالیان رایونلاری، شیروان شهری.

## تاریخی
حاجی قبول رایونو کور–آراز اوْوالیغینین جنوب–شرقینده یئرلشیر. رایونون مرکزی حاجی قبول شهری‌نین تاریخی ۹-جو عصردن باش‌لانیر. "حاجی قبول" سؤزونون معناسی "الله سنین حج زیارتین قبول ائتسین" دئمک‌دیر. بۇ سؤزون یارانماسی اوْنونلا علاقه دار کی، بۇ شهر موسلمانلارین مقدس زیارتگاهلاری اوْلان مکه و مدینه‌یه گئدن یوْلون اۆزرینده یئرلشیردی. زووارلار بۇ قدر اۇزون یوْلو دایانمادان قَت ائده بیلمزدیلر. بورانین شرایطی دوشرگه سالماق اۆچون چوْخ موناسیب ایدی.

## آذربایجان رایونلاری

## قایناقلار

بؤلمه:آذربایجان جومهوریتینین شهرلری
یئولاخ رایونو

**یئولاخ** — آذربایجان جومهوریتیدا شهر. ۱۹۳۸-جی ایلده رایون تابع‌لی شهر دۇروم آلمیشدیر. ۶ ژانویه ۱۹۶۵-جی ایلدن جومهوریتی تابع‌لی شهردیر. ۲۰۱۰-جو ایلده آپاریلمیش سیاهییا آلمانین نهاییلارینا اساساً یئولاخ شهرینده ۶۴.۵۲۴ نفر اهالی یاشاییر .

## جوغرافیاسی
یئولاخ شهری باکیدان ۲۹۳کیلومتر آرالی کر (قفقاز) چایینین ساغ ساحلینده، دوزن‌لیکده‌دیر. (گنجه-قازاخ دوزنلیی‌نین جنوب-شرقی، قاراباغ و شیروان دۆزلری‌نین شیمال-غرب کناری). یئولاخ شهری قدیم ایپک یولونون اۆزرینده‌دیر. قیشی قوراق کئچن مۆلاییم-ایستی یاریم صحرا و قۇرو چؤل ایقلیمی وار.

## ایدمان
کاروان فۇتبال کلۇبو ۱۱ ژۇئن ۲۰۰۴-جو ایلده یئولاخ شهرینده تأسیس ائدیلمیشدیر. کلۇب اۆچون ۵۰۰۰ یئرلیک چاغداش ایستاندارلارا جواب وئرن ایستادیوم، بیرده احتیاط مئیدانچا قۇرولموش، فۇتبال‌جیلار اۆچون دوشرگه اینشا ائدیلمیش و  بۆتون لازیمی آلت یاپی(زیر ساخت)لا تجهیز اوْلونموش‌دور.

## آذربایجان رایونلاری

## قایناقلار

بؤلمه:آذربایجان جومهوریتینین شهرلری
بورج

**بورج** بو موردلره ایشاره ائده بیلر؛

*بورج (معمارلیق)
*گؤی بورجو
*بورج (آی)
گده‌بی رایونو

**گده‌بی رایونو** — آذربایجان جومهوریتینده اینضیباطی – اراضی واحیدی. اینضیباطی مرکزی گده‌بی شهری‌دیر.

## تاریخی
گده‌بی رایونو آذربایجانین ان قدیم اینسان یاشاییش مسکنلریندن  بیریدیر. اراضی‌ده اوْلان تاریخی مدنیت عابیده‌لری چاغمیزدان اوّل ۱۲-۷-جی عصرلری قاپسام ائدن خوجالی-گده‌بی مدنیتی‌نین بیر حیصّه‌سی کیمی تاریخیمیزه داخیل اوْلموش‌دور.

## آذربایجان رایونلاری

## قایناقلار

بؤلمه:آذربایجان جومهوریتینین شهرلری
لاچین رایونو

**لاچین رایونو** — آذربایجان جومهوریتیندا اینضیباطی – اراضی واحیدی. اینضیباطی مرکزی لاچین شهری‌دیر. لاچین رایونو ۱۸ مئی ۱۹۹۲ (میلادی)-جی ایلده ائرمنیستان جومهوریتی سیلاح‌لی قوه‌لری طرفیندن ایشغال اوْلونوب. رایون‌دا بیر شهر، بیر قصبه (قایغی قصبه‌سی)، ۱۲۵ کند اوْلموش‌دور.

آذربایجانین جنوب-غربینده، داغلیق اراضی‌ده یئرلشیر. شیمال‌دان کلبجر، شرقدن خوجالی، شوشا و خوجاوند، جنوب‌دان قوبادلی رایونو ایله، غربدن ایسه ائرمنیستانلا همسرحددیر. رایون مرکزی‌نین باکی شهری ایله شوسسه یوْللا آرا مسافه‌سی ۴۵۰ کیلومتر  خان‌کندی دمیر یوْلو ایستگاهینی ایله آرا مسافه‌سی ایسه ۶۰ کیلومتردیر.

۱۸۲۸ (میلادی)-جی ایل روسیه-ایران ساواش‌لاریندان سوْنرا باغلانان تورکمن‌چای عهدنامه‌سینه اساساً، بؤلگه آذربایجان جومهوریتیین ترکیبینده روسیهیا قاتیلیب. روسیهنین حمایه‌سی آلتیندا گونئی قافقازا عثمانلی ایمپیراتورلوغوندان و ایراندان ائرمنیلرین کۆتلوی(توده) شکیل‌ده کؤچورولوب مسکونلاشدیریلماسینا باشلاندی. آنجاق لاچین بؤلگه‌سینه ائرمنیلرین مسکونلاشدیریلماسی مۆمکون اوْلمادی.

آذربایجان جومهوریتیدا خان‌لیقلار لغو ائدیلدیک‌دن سوْنرا، لاچین بؤلگه‌سی ۱۸۲۹ (میلادی)-جو ایلدن یئنی یارادیلان قاراباغ ایالتینه قاتیلیب، 
۱۹۰۵-۱۹۰۷ و ۱۹۱۴-۱۹۲۰-جی ایللرده لاچینین دا داخیل اوْلدوغو زنگزور بؤلگه‌سینده سیلاح‌لی ائرمنی دسته‌لری‌نین تؤرتدیی قیرغینلار نتیجه‌سینده تخمیناً یاریم میلیون موسلمان هلاک اوْلموش‌دور.

آذربایجان خالق جومهوریتی یارادیلدیق‌دان سوْنرا دا قاراباغی و زنگزورو منیم‌سمک اۆچون انرمنیلرین اراضی ایدعالاری نتیجه‌سینده کۆتلوی(توده) قیرغینلارلا داوام ائدیر. ائرمنی تاخیمی آندرونیک نه یوْللا اوْلورسا-اوْلسون اؤز سیلاح‌لی قوه‌لری ایله برابر گوریس، لاچین، شوشا ایستیقامتیندن قاراباغا داخیل اوْلماق، اوْرانین ائرمنی اهالی‌سینی آذربایجان جومهوریتی حکومتینه قارشی قال‌دیرماق، تخریباتلار تؤرتمک و بؤلگه‌ده اطاعت‌سیزلیک یاراتماق ایستییردی. بۇ مقصدله آندرونیک بیر نئچه مین‌لیک اوْردو ایله زابوخ کندینی کئچه‌رک لاچین ایستیقامتینده ایرلیلمه‌یه باشلادی. بۇ مسئله‌دن اوّلجه‌دن خبر توتان، بؤلگه‌نین نفوذ صاحیبلریندن بیری، قاراباغین ژنرال قوبرناتورو خوسروو بی سولطانووون قارداشی سلطان بی سولطانوو، اؤز پارتیزان دسته‌سی ایله لاچین-زابوخ یوْلون‌داکی بیر دره‌ده پوسقو قوراراق آندرونیکین قوشونونو محاصره‌یه سالدی.  بۇرادا تقریباً بیر گونلوک چوْخ قان‌لی دؤیوشلر گئتدی. بۇ دؤیوشلر زامانی ژنرال آندرونیک دئمک اوْلار کی،  بۆتون قوه‌سینی ایتیره‌رک بیر نئچه نفرله گۆج‌له قاچماغا ایمکان تاپدی. دره بۇ دؤیوش‌دن سوْنرا خالق آراسیندا  "قان‌لی دره" آدلاندیریلدی.

بۇ مغلوبیت‌دن سوْنرا دا ائرمنی سیلاح‌لیلاری تئز-تئز بؤلگه‌ده قیرغینلار تؤره‌دیر.   آندرانیک آذربایجانین بۇ بؤلگه‌سینده دایم ثابت‌لییی پوزماق، زنگزور و قاراباغ توْرپاقلارینی ایشغال ائتمک اۆچون روسیه نین مالییه دستیی ایله یئنی-یئنی سیلاح‌لی قروپلار یارادیردی. 

آذربایجان خالق جومهوریتی حکومتی اؤلکه‌نین اراضی بوتؤولویونو تامین ائتمک اۆچون زنگزورا قوشون حیصّه ‌لرینی گؤندریر. داغ ایستیقامتینده آپاریلان دؤیوشلرده سلطان بی سولطانووون رهبرلییی ایله لاچین سیلاح‌لی دستللری ده ایشتیراک ائدیر. دؤیوشلر  آذربایجان قوشون حیصّه ‌لری‌نین اۇغورو ایله باشلاسا دا داغی الده ساخلاماق مۆمکون اوْلمادی. تئزلیک‌له بؤلگه قیزیل اوْردو حیصّه ‌لری طرفیندن ایشغال اوْلون‌دو.

## آذربایجان رایونلاری

## قایناقلار

بؤلمه:آذربایجان جومهوریتینین شهرلری
سید اشرف‌الدین حسینی قزوینی

**سید اشراف الدین حسینی قزوینی** (و یا گیلانی) -ساتیریک "نسیم شمال" قزئتی‌نین ناشیری.

## یاشاییشی و یارادیجیلیغی
سید اشرف الدین حسینی قزوینده 1872 ایلینده (1287 هجری قمری) دونیایا گلمیشدیر. اوشاق ایکن آتاسی سید احمد حسینی قزوینی اؤلوب، سید اشرف یئتیم قالمیشدیر. جوانلیق چاغیندا عراق یولون توتولوب کربلایا گئتمیشدیر اما اوردا قالا بیلمه‌ییب وطنه دؤنموشدور. تحصیل آلماق آماج ایلا تبریز گئدیب، مقدماتی تحصیلی اوردا گئچیرمیشدیر. تحصیلی بیتیردیکدن سونرا  1908 ایلینده رشت گلیب "نسیم شمال" و "صور اسرافیل" آدیندا قزئتلری چیخارماقا باشلامیشدیر. بونا گؤره اونا سید اشرف الدین گیلانی و "نسیم شمال"دا دئییلر.

سید اشرف الدین گونئی آذربایجانین مشروطیت انقلابی دؤنمی شئعیری‌نین اؤنملی تمثیلچیلریندن‌دیر. او قزئتلرده یازدیقی شئعیرلرده گونون اؤنملی مسئله‌لرینی، طنز، هجو و فکاهی بیچیمده باشارییلا یازمیشدیر. اثرلرینده  ایران تورک خالقی‌نین اوزون ایللر وئردیگی آزادلیقا موجادیله‌سینی و بو موجادیله نین قهرمانلاری‌نین قانلاری باهاسینا الده گتیرتیگی نسبی آزادلیق و اعلان ائدیلن آنایاسایی آلقیشلامیشدیر. او یان‌دان یئنی قورولان مجلیسی بؤیوک اومودلار بسله‌دیگینی گؤسترمیشدیر.

سید اشرف الدین قزوینی‌نین اثرلر، او دؤنمین سیاسی و اجتماعی طنزی‌نین، تنقیدی رئالیزمی‌نین گؤزل اؤرنکلرینیدن اولموشدور. شئعیرلرینده اؤزللیکله مشروطیت حرکتی و ایران تورکلرینین میلّی موجادیله‌لرینی قاباردیب اؤزه چیخارتمیشدیر. آیریجا قزوینی، «شاهنامه» و  «فقیر فقرا» و «یوخسول‌لارین و دؤولتلی لرین مقایسه‌سی» کیمی شئعیرلرینده اؤلکه‌ده حؤکوم سورن آچلیق و دیلنچی‌لیگی تصویر ائتمیشدیر. خالقین پیس دوروما دؤشمه‌سینده شاهی گناهلی اولدوغونو ایره‌لی سورموشدور. گيلاني‌نين ياراديجيليغيندا قادين حوقوقلارينين مودافيعه‌سي خوصوصي يئر توتوب. 

سید اشرف الدین آذربایجانین، فارس و روس ایش بیرلیگی ایله ییخیلیب، ایکی یه بؤلونمه‌سین بؤیوک بیر تاثر ایله «ای وای وطن وای» و بیر چوخ آیری شئعیرلرینده دیله گتیرمیشدیر. قزوینی‌نین شعرلری 1928 ایلینده «نسیم شمال» آدی آلتیندا بالاجا بیر مجموعه شکلینده بمبی ده و داها سونرادا “کیتاب بار بهشت” عنوان ایله نئچه دفعه تهراندا نشر ائدیلمیشدیر. سید اشرف الدین قزوینی 1943 ایلینده تهراندا وفات ائتمیشدیر. 

## شئعیرلریندن اؤرنک
**ظفر ترانه سی**

حق اولا امداد رس کارینیز!

میلّت -ی تبریز، خدا یارینیز

هامینیز، ای میلّت -ی ناموسکار

اولدو ایگیدلیکده رشادت سوار

لؤح-ی زرینده قالیر یادیگار

شؤهرتینیز، شانینیز، آثارینیز

میلّت -ی تبریز، خدا یارینیز!

ظلم کؤکون ائیله دینیز تار و مار

باغ-ی وطن اولما‌لی‌دیر خلد زار

قالدی او شان‌لی آدینیز پایدار

فخر-ی جهان اولدو نگهدارینیز

میلّت -ی تبریز، خدا یارینیز!

اهل حسد رغمینه اول ارجمند

ائیله دی ایران‌لی‌لاری سربلند

پشه هجومو اولاماز سودمند

باد-ی ظفر اولدو ایناندارینیز

میلّت -ی تبریز، خدا یارینیز!
بؤلمه:شاعیرلر
شوشا رایونو

**شوشا رایونو** — آذربایجان جومهوریتینده اینضیباطی – اراضی واحیدی. ۱۹۳۰-جو ایلده تشکیل ائدیلمیشدیر. کیچیک قافقازدا قاراباغ سیلسیله‌سی اراضیسینده یئرلشیر. اراضیسی ۲۸۹ کیلومترموربع دیر. اهالی‌سی ۱ ژانویه ۲۰۱۶–جی ایل تاریخینه گؤره ۳۲.۸ مین نفردیر. شوشا رایونونون اراضی‌سینه بیر شهر و ۳۱ کند داخیلدیر. اینضیباطی مرکزی شوشا شهری‌دیر. ۱۹۹۲-جی ایلدن رایون ائرمنی سیلاح‌لی دسته‌لری‌نین ایشغالی آلتیندادیر. شهر ۸ مئی ۱۹۹۲-جی ایلده ایشغال ائدیلمیش و وحشیجه‌سینه داغیدیلمیش‌دیر. شوشا رایونونون اهالی‌سی حاضیردا قاچقین‌دیر و آذربایجانین مۆختلیف  بؤلگه لاریندا یاشاییرلار.

## قومی ترکیبی

## آذربایجان رایونلاری

## قایناقلار

بؤلمه:آذربایجان جومهوریتینین شهرلری
ایسماعیللی رایونو

**ایسماییل‌لی رایونو** — آذربایجان جومهوریتیندi اینضیباطی – اراضی واحیدی. اینضیباطی مرکزی ایسماعیللی شهری‌دیر.

## تاریخی
رایونون اراضیسی اۇزون مدت میلاددان اوّل ۴-جو عصرین سوْنو ۳-جو عصرین اوللرینده یارانمیش آلبانی دؤولتی‌نین ترکیبینده اوْلموش‌دور. 
## آذربایجان رایونلاری

## قایناقلار

بؤلمه:آذربایجان جومهوریتینین شهرلری
زنگیلان رایونو

**زنگیلان رایونو** — آذربایجان جومهوریتیندا اینضیباطی-اراضی واحیدی. کیچیک قافقاز داغ سیلسیله‌سینین جنوب-شرقینده، آراز چایینین سوْل ساحلینده یئرلشیر. غرب‌ده و شیمال-غرب‌ده ائرمنیستاننین سونیک مرزی ایله، جنوب‌دا و جنوب-شرق‌ده ایراننین شرقی آذربایجان اوستانی ایله همسرحددیر. ساحه‌سی ۷۰۷ کیلومتر موربع اهالی‌سی ۳۹.۶۶۰ نفردیر.

اینضیباطی مرکزی زنگیلان شهری‌دیر. کؤهنه آدی پیرچیوان.

رایون ۱۹۳۰-جو ایلده تشکیل اوْلونموش‌دور.

۲۹ اوْکتوبر ۱۹۹۳ (میلادی)-جو ایلده انرمنی سیللاحلی قوه‌لری طرفیندن ایشغال اوْلونموش‌دور. رایون ایشغال اوْلونمازدان قاباق ائرمنی قوه‌لری طرفیندن تام اوْلاراق محاصره‌یه آلینمیشدی و اوْن مینلرله اینسان قیریلماق تهلوکه‌سی ایله اۆز-اۆزه ایدی. هر طرف‌دن موحاصیره‌ده قالان ساکینلر آراز  کئچیرک خلاص اوْلموش‌دولار.

## آذربایجان رایونلاری

## قایناقلار

بؤلمه:آذربایجان جومهوریتینین شهرلری
زاقاتالا رایونو

**زاقاتالا رایونو** (, ) — آذربایجان جومهوریتینده اینضیباطی – اراضی واحیدی. اینضیباطی مرکزی زاقاتالا شهری‌دیر.

## تاریخی
زاقاتالا اینضیباطی رایونونون یارانما تاریخی – ۰۸.۰۸.۱۹۳۰.

## جوغرافی مؤقیعتی
زاقاتالا رایونو آذربایجان جومهوریتی شیمالی-غربینده، باشکند باکی شهرین‌دن ۴۳۰کیلومتر مسافه‌ده، بؤیوک قافقاز سیرا داغلارینین جنوب اَتکلرینده، قانیخ-ایریچای وادی‌سینده یئرلشیر.

## آذربایجان رایونلاری

## قایناقلار

بؤلمه:آذربایجان جومهوریتینین شهرلری
آستارا رایونو

**آستارا رایونو** — آذربایجان جومهوریتینده اینضیباطی – اراضی واحیدی. آستارا رایونو آذربایجانین جنوب حیصّه ‌سینده یئرلشیر. جنوب‌دان و غربدن ایرانلا همسرحددیر.

## تاریخی

### قدیم تاریخ
قدیم دۆنیانین گؤرکم‌لی ریاضیات‌چی‌سی، آسترونومو و جوغرافیاشوناسی ایسکندریه‌لی کلاودی پتولومی چاغمیزین ۹۰-۱۶۰-جی ایللرینده یاشایاراق قدیم آراشتیرما‌چیلاردان بیری اوْلموش و ۲-جی – عصره عایید خزر دنیزینین خریطه‌سینی ترتیب ائتمیش ، اوْنون ساحللرینده یئرلشن جوغرافی آدلار، شئیلر و یاشاییش منطقه‌لری باره‌ده عۆمومی قایدا ایله دقیق معلومات وئرمیش‌دیر. کی پتولومی بۇ خریطه‌ده آلبانینین اوْنا معلوم اوْلان بیر چوْخ شهر و کندلرین آدلارینی چکمیش و آستارانین آدی یونانجا "آستاراتا" کیمی قئید اوْلونموش‌دور.

آستارا بیر قدیم یاشاییش منطقه‌سی اوْلماقلا، تاریخی ایپک یوْلو اوْنون اراضی‌سیندن کئچمیش، اوْرتا، اؤن، کیچیک آسیا، چین، هیندوستان و عرب دۆنیاسی ایله  گئنیش علاقه‌لر قۇرولموش‌دور. آستارا شهری‌نین جنوب – غرب حیصّه ‌سینده یئرلشن قاپیچی محله کندی‌نین اراضیسینده آستارا چایینین کناریندا چوْخ قدیم تاریخه مالیک اوْلماقلا کاروانسارا مؤوجود اوْلموش‌دور. همین کاروانسارانین قالیقلاری آشکار ائدیلمیش و اوْنون ۷-جی عصره عایید اوْلماسی بَللی اوْلونموش‌دور.

آستارا ۱۷۴۷ (میلادی)-جی ایله کیمی تالیش محلینین باشکندی اوْلموش، سوْنرالار آستارا حاکمی قاراخان باشکندی لنکرانا کؤچورموش‌دور. باشکند لنکرانا کؤچورولرکن بیر چوْخ مؤهوم قدیم تیکینتی و معمارلیق شئیلری، ایستهکاملاری دا سؤکونتویه معروض قالمیش‌دیر.

آستارا رایونو ۸ آقوست ۱۹۳۰ (میلادی)-جو ایلده تشکیل اوْلونموش‌دور، ۴ ژانویه ۱۹۶۳ (میلادی)-جو ایلده لغو ائدیلیب لنکران رایونونا بیرلشدیریلمیش، ۶ ژانویه ۱۹۶۵ (میلادی)-جی ایلده آیریلاراق یئنی‌دن موستقیل رایون اوْلموش‌دور. تاریخی حقایقلار تصدیق ائدیر کی، آستارا شهری آذربایجانین تالیش محلینین قدیم و اینکیشاف ائتمیش  منطقه‌لریندن بیری اوْلموش‌دور. آستارا شهری‌نین آدی قدیم دۆنیا عالیملری‌نین کیتابلاریندا، سییاهلارین قئیدلرینده، جوغرافیاشوناسلارین خاطره‌لرینده اؤز عکسینی تاپمیش، بۇ منطقه باره‌ده بللی ماراقلی معلوماتلار وئریلمیش‌دیر.

## آذربایجان رایونلاری

## قایناقلار

بؤلمه:آذربایجان جومهوریتینین شهرلری
جلیل آباد رایونو

**جلیل آباد رایونو** (تورکجه: Cəlilabad rayonu) — آذربایجان جومهوریتینده اینضیباطی – اراضی واحیدی. اینضیباطی مرکزی جلیل آباد (شهر) شهری‌دیر.  بۇ  رایونون ۱٬۴۴۰ کیلومتر موربع  مساحتی  و ۱۹۶٬۵۰۰ نفر جمعیتی وار.

## آذربایجان رایونلاری

## قایناقلار

 

بؤلمه:آذربایجان جومهوریتینین شهرلری
آنیبال میلهایس

**آنیبال میلهایس** ()، (دوغوم:۹ ژوئیه ۱۸۹۵ - اولوم: ۳ ژوئن ۱۹۷۰) بیرینجی دونیا ساواشینا قاتیلان بیر پورتوقاللی سرباز ایدی.

## قایناقلار

## آرتیق اوخوما
* Rodrigues, Hugo. "France at War – Portugal in the Great War." World War I – Trenches on the Web. January 25, 2009.
* 
* "Translated version of The Soldado Million – A Hero of Tower and Sword  at the *Jornal das Cortes*. Google Translate. January 25, 2009

بؤلمه:۱۸۹۵-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:۱۹۷۰-جی میلادی ایلده اؤلن‌لر
بؤلمه:پورتوقاللی سربازلار
مجازی واقعیت

پیوند=%D9%81%D8%A7%DB%8C%D9%84:Reality%20check%20ESA384313.jpg|بندانگشتی|مجازی واقعیت گؤزلوگو
**مجازی واقعیت**، **مجازی گرچکلیک** یوخسا **سانال گرچکلیک** ()،  گؤروجونون اکران آرخاسینداکی خیالی دۆنیایا آپارماق هدفیله گؤرۆنتۆ و سس افکتلریله بیر کامپیوتر تکنولوژیسی دیر.

ایشلدن کامپیوترین ایشیقلاندیردیغی و رئاللیق یارادان گؤرۆنتۆ و سسلرله ساریلیر. بو تکنولوژی‌دن سونرا آرتیریلمیش واقعیت ده واردیر.

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار

*  Basic Concepts of Virtual Reality along with Research Challenges explained in simple words.
*  – Milgram and Kishino's (1994) Virtuality Continuum paraphrase with examples.
*  Interviews on the history and future of virtual reality by leaders in the field.
* 

بؤلمه:آمریکا ایختیراعلاری
آرتیریلمیش واقعیت

**آرتیریلمیش گرچکلیک** ()،  بیر دۆربۆنۆن آرخاسیندا یئنی بیر آیتم و گؤرۆنتۆلر آرتیریر. بو آیتملر سس یادا گرافیکی گؤرۆنتۆلر له یارادیلیر.

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار
تؤره‌مه

**تؤره‌مه** یوخسا **مۆشتق** — تابعین (فونکسیانین) هر هانسی وئریلمیش بیر نؤقته‌ده توونو گؤستریر. y=f(x) تابعی هر هانسی a نؤقتسینده کسیلمزدیرسه, آرقومئنتین سوْنسوز کیچیلن آرتیمینا فونکسییانین دا سوْنسوز کیچیلن آرتیمی اویغون اوْلور کی, بو تکلیفین اکسی ده دوْغرودور. ینی آرقومئنتین a نؤقتسیندکی سوْنسوز کیچیلن آرتیمینا فونکسییانین دا بو نؤقتده سوْنسوز کیچیلن آرتیمی اویغوندورسا, فونکسییا بو نؤقتده کسیلمزدیر. ارقومئنت آرتیمی سیفرا یاخینلاشدیقدا فونکسییا آرتیمینین آرقومئنت آرتیمینا نیسبتینین لیمیتی وارسا, بو لیمیته f(x) فونکسییاسینین a نؤقتسینده تؤره‌مه‌سی دئییلیر. اگر \Delta x→0 شرطینده

\frac{\Delta y}{\Delta x}=\frac{f(x+\Delta x)-f(x)}{(\Delta x)}

نیسبتینین سوْنلو لیمیتی وارسا, اوْندا همین لیمیته y=f(x) فونکسییاسینین x نؤقتسینده تؤرمسی دئییلیر. وئریلمیش x نؤقتسینده تؤرمسی اوْلان فونکسییایا همین نؤقتده دیفئرئنسیاللانان فونکسییا دئییلیر. (a, b) اینتئروالینین هر بیر نؤقتسینده تؤره‌مه‌سی اوْلان فونکسییا همین اینتئروالدا دیفئرئنسیاللانان فونکسییا آدلانیر. فونکسییانین تؤرمسینی تاپماق املینه همین فونکسییانین دیفئرئنسیاللانماسی دئییلیر.



## ائلئمئنتار فونکسییا تؤرمه‌لری

* 
: \frac{d}{dx}e^x = e^x. 

: \frac{d}{dx}a^x = \ln(a)a^x.

: \frac{d}{dx}\ln(x) = \frac{1}{x},\qquad x > 0.

: \frac{d}{dx}\log_a(x) = \frac{1}{x\ln(a)}.

* تریقوْنوْمئترییا فونکسییالاری:

: \frac{d}{dx}\sin(x) = \cos(x).

: \frac{d}{dx}\cos(x) = -\sin(x).

: \frac{d}{dx}\tan(x) = \sec^2(x) = \frac{1}{\cos^2(x)} = 1+\tan^2(x).

* ترسه تریقوْنوْمئتریک فونکسییالار:

: \frac{d}{dx}\arcsin(x) = \frac{1}{\sqrt{1-x^2}}, -1
: \frac{d}{dx}\arccos(x)= -\frac{1}{\sqrt{1-x^2}}, -1
: \frac{d}{dx}\arctan(x)= \frac{1}

## تؤره‌مه‌نین تطبیقی
تؤره‌مه‌نین صیفیرا برابر اوْلدوغو و تؤره‌مه‌نین اوْلمادیغی داخیلی نؤقته‌لر فونکسیانین بؤحران نؤقته‌لریدیر. همین نؤقته‌لر فونکسیانین آلدیغی ان بؤیوک و یا ان کیچیک قیمتلر اوْلا بیلر. بوندان باشقا ایثبات اوْلونموشدور کی، جیسمین سورهتینین فونکسیاسینین تؤره‌مه‌سی اوْنون ایومه‌سی ایله برابردیر.

## ایستینادلار
 

## همچینین باخ

*تئیلوْر تئوْرئمی
*دیفئرئنسیال (ریاضییات)

جرگه: دیفئرئنسیال حئسابی

بؤلمه:ریاضیات
کوستا موسیچکی

**کوستا موسیچکی** ()، (دوغوم:۷ آوریل ۱۸۹۷ -اولوم:۱۷ ژوئیه ۱۹۴۶) ایکینجی دونیا ساواشینا قاتیلان صرب کوکلو یوقوسلاویلی نیظامی ایدی.

## قایناقلار

* 
* 
* 
* 
* 
* 

بؤلمه:۱۸۹۷-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:۱۹۴۶-جی میلادی ایلده اؤلن‌لر
بؤلمه:صربیستانلی سربازلار
دوققوز خاتون

**دوققوز خاتون** هولائو خانین آروادی ایدی.نصرانی نسطوری دؤنوشنده ایدی.نسطوریلر ارتودوکس کلیساسنا باغلیدلار.
آنخل ویواس

**آنخل ویواس** ()، (دوغوم:۱۰ اوْکتوبر ۱۹۵۶) بیر ونزوئلالی نیظامیدیر.

## قایناقلار

بؤلمه:۱۹۵۶-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:یاشایان اینسانلار
بؤلمه:ونزوئلالی سربازلار
سو چان

**سو چان** ()، (دوغوم:؟ - اولوم:؟) چینق سیلسله‌سی چاغیندا یاشایان بیر چینلی ساواشچی ایدی.

## قایناقلار

بؤلمه:چینلی ساواشچیلار
اسرا حمویه

**اسرا حموية** (اینگیلیسجه: Israa Hamwiah) (دوْغوم: Homs) بیر فوتبالیست. القادسیه کووئیت ایدمان کولوبو و سوریه میلّی تیمی ترکیبینده چیخیش ائدیب و هافبک موقعیتینده اوْیناییب.
## قایناقلار

بؤلمه:فوتبال اویونچولاری
۲۴ آوریل

۲۴ آوریل:
*۱۵۱۲-بیرینجی سلیم سطلنته چاتدی.
*۱۷۳۱-دنیئل دفو اینگیلیسلی یازار اؤلدو.(۱۶۶۰ دوغوم)
*۱۸۹۸- ایسپانیالیلار کوبا آدالاری‌نین بوشالتما ایستگینی رد ائدیب آمریکابا ساواش اعلان ائتدیلر.
*۱۹۰۹- FA کاپین فینالی اویناندی.
*۱۹۵۵-اندونزیده باشلانان باندونق کونفرانسی سوناچاتدی.
*۲۰۰۴-قیبریس‌ده عنان طرحی رفراندوملا تایید اولدو.
۲۰۰۵*- سایوز TMA-5 یئره قاییتدی.
*۱۹۶۷-ولادیمر کاماروو شوروی کوزموناتی فضایی ماموریتی ایچینده حیاتینی اَلدن وئرن ایلک اینسان اوْلموشدور.(۱۹۲۷ دوغوم)
بؤلمه:۲۴ آوریل
بؤلمه:آوریل آیی‌نین گونلری
بؤلمه:ایلین گونلری
قورتولوش (درگی)

**قورتولوش توپلوسو** — آذربايجان سياسي موهاجيرلري‌نين آلما‌ن‌ين بئرلين شهرينده نشر ائتديکلري توپلو.  

## تاريخي
ايلک سايي 1934-جو ايلين نويابريندا، سون - 51-جي سايي ايسه 1939-جو ايلين يانواريندا ايشيق اوزو گؤرموشدور. "قورتولوش" توپلوسو دا ديگر سياسي موهاجير نشرلر کيمي، بولشئويک روسيه‌سي‌نين اسارتينده اولان آذربايجانليلارا موراجيعتله نشر ائديليردي. خوصوصيله، هر ايل 28 ماي ايستيقلالي، 27 آپرئل ايستيلا گونلري مجموعه‌ده داها گئنيش عکس اولونوردو.

توپلودا آذربايجان خالقي‌نين تاريخي، مدنيّتي، تورک دونياسي، بين الخالق مسله‌لر و س. باره‌ده ده دَيرلي يازيلار وئريليردي. مجموعه‌ده محمد امين رسولزاده‌، ميرزه بالا محمدزاده، مير يعقوب، هلال منشي‌زاده، ب.نوح‌اوغلو، آلماس ايلديريم، جعفر سيد احمد، احد علي زاده، کريم يايچيلي و باشقالاري‌نين مقاله‌لري درج اولونوردو.  

## "27 نيسان" مقاله‌سي
ب.نوح‌اوغلو "قورتولوش" توپلوسونون‌ 1936-جي ايل 18-جي نؤمره‌سينده درج ائتديرديگي "27 نيسان" ("27 آپرئل") مقاله‌سينده يازيردي: " 27 نيسان ان قارا بير گونوموزدور. 27 نيسان ميلّي حوريّتيميزين، ميلّي ايستيقلاليميزين چالينديغي بير گوندور. 27 نيسان موقدّس ميلّي بايراغيميزين يئنديريلديگي قارا بير ماتم گونودور. 27 نيسان حاقّين چئيننديگي، وحشتين و ايستيبدادين موظفر اولدوغو بير گوندور.. بو گون گونشيميز توتولموش و سونو گلمه‌ين بير قارانليق باشلاميشدير. 27 نيساندا ميلّي آذربايجان ويجداني زده‌لنميش، ميلّي شوعوروموزدا دايما سيزلايان موقدّس بير يارا آچيلميشدير. هر 27 نيساندا او يارانين کؤزو قوپويور.  

## ایستینادلار:


## ادبيات

* شمشير صباح‌الدين، آذربايجانين ايستيقلال موجاديله‌سي. ايستانبول، 2002؛ 
* طاهرلي آ. ،آذربايجان موهاجيرت مطبوعاتي، .2 حيصه د، ه. 1، ب، 2002.

بؤلمه:درگیلر
بؤلمه:درگی
هد وین

**هد وین** ()، (دوغوم:۱۳ ژانویه ۱۸۸۷ - اولوم:۳۱ ژوئیه ۱۹۱۷) بیر ولزلی شاعیر و بیرینجی دونیا ساواشیندا اؤلن سرباز ایدی.

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار

* 
* "The Shepherd's Poems," 1918 Anthology (In Welsh) 
* 
* A detailed biographical sketch of Hedd Wyn
* Hedd Wyn at 100 Welsh Heroes 
* BBC North Wales on Hedd Wyn 
* Hedd Wyn at Gathering the Jewels
* English translation of Hedd Wyn's ''War''
* English translation of Hedd Wyn's ''Black Spot''
* 
* National Museum of Wales interviews Hedd Wyn's Nephew (In Welsh with English subtitles)

بؤلمه:۱۸۸۷-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:۱۹۱۷-جی میلادی ایلده اؤلن‌لر
بؤلمه:ولزلی سربازلار
اوراق نفیسه (درگی)

**اوراق نفیسه** - آيليق میلّی دئموکراتيک روحلو ادبي-بديعي، ايجتيماعي-سياسي درگی، آذربايجان مطبوعاتي تاريخينده ادبيات و اينجه‌صنعت مسله‌لرينه حصر اولونموش ايلک دؤورو مطبوعات اورقاني (1919-جو ايلين مارت-آوقوست آيلاري). 

## حاقّيندا
1919.جو ايلين مارت-آوقوست آيلاريندا باکيدا جمعيسي 6 نؤمره‌سي نشر ائديلميشدير. ناشيري ذولفقار حاجي‌بيلي، رئداکتورو علی‌عباس مذنب ايدي. رنگلي شکيللريني رسام عظيم عظيم‌زاده چکميشدير. 

درگی‌نین صحيفه‌لرينده فيريدون بيگ کؤچرلي، عبدالله شايق، جموْ بيگ جبراييل‌بيلي، ذولفقار حاجي‌بیلی، علی‌عباس مذنب، امين عابيد، محمد هادي و باشقا مؤليفلر ايشتيراک ائديردي. 

بورادا ادبيات، موسيقي، تئاتر، همچنين مئعمارليق آبيده‌لري حاقّيندا مقاله‌لر و فوتوشیکيللر، آکتيورلارين حياتي و صحنه فعاليتي باره‌ده يازيلار درج اولونوردو. درگیده ادبيات تاريخي مقاله‌لري آپاريجي يئر توتوردو. 

بورادا ملا پناه واقف، ابوالقاسم نباتي، ميرزه فتحعلي آخوندوو، علي بيگ حسین‌زاده، هاشم بيگ وزيروو، محمد هادي، رشيد بيگ افندييئو، علی‌عباس مذنب، خديجه خانيم ادوي، حاجي سليم سياح، بدري سیدزاده، علی‌آغا واحد و باشقالاري‌نين ترجومه‌یی-حالي و شئعيرلريندن نومونه‌لر وئريليردي. 

توپلودا شرق موسيقيسي و موسيقي آلتلرينه داير مشهور عرب يازيچيسي جورج زئيدانين اثري، مئعمارليق آبيده‌لريندن "تاج ماحال" حاقّيندا مقاله و باکي آبيده‌لري‌نين رسملري درج ائديلميشدي. ژورنالين بيرينجي نؤمره‌سي يئنيجه قتله يئتيريلميش حسین عربلينسکي‌يه حصر اولونموشدو. 

توپلونون صحيفه‌لرينده آذربايجاندا ائرمني سوي‌قيريمي و زوراکيليغي، قانلي داشناک وحشي‌ليکلري باره‌ده پوبليسيستيک مقاله‌لر ده چاپ اولونوردو. توپلو موستقيل‌ليک دؤورونده میلّی اويانيشين ديرچلديلمه‌سينه، تورکلشمک، ايسلاملاشماق، موعاصيرلشمک ايدئيالاري‌نين تبليغينه اوستونلوک وئريردي. 

"اوراق نفیسه" ،اؤزونون 5-جي ساييندا يازديغينا گؤره، کاغيذ قيتليغي اوزوندن 1919-جو ايلين 6-جي ساييندان سونرا باغلانميشدير.

بؤلمه:درگیلر
بؤلمه:درگی
آنا دیلی (قزئت)

**آنا دیلی** —آذربایجاندا نشر اولونموش قزئتلردن بیری. 

## تاریخی
قزئت 1901-جی ایلده تبریزده نشر ائدیلمیشدیر  سوروملو مدیری ایله باش یازاری حسین عدالت ایدی.



## قایناق
پروانه محمدلی. جنوبی آذربایجان مطبوعاتی تاریخی. باکی: "علم" ،2009، ص. 179

بؤلمه:قزئتلر
دونا لین کریسپ

**دونا لین کریسپ** ()، (دوغوم:؟) بیر آمریکالی قاباقکی ایکی اولدوزلو آدمیرال.

## قایناقلار

بؤلمه:آمریکالی آدمیراللار
بؤلمه:یاشایان اینسانلار
ایزاک روجاس

**ایزاک روجاس** ()، (دوغوم: ۳ دسامبر ۱۹۰۶ - اؤلوم: ۱۳ آوریل ۱۹۹۳) بیر آرژانتینلی نیظامی، آدمیرال و رئیس جومهور بیرینجی موعاوینی ایدی. 

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار
*Article in Spanish with a picture of Isaac Rojas

بؤلمه:آرژانتینلی آدمیراللار
بؤلمه:۱۹۰۶-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:۱۹۹۳-جو میلادی ایلده اؤلن‌لر
شهرک

**شهرک**، **شهرجیک** یوخسا **قصبه** () — کیچیک شهر و یا کنددن بؤیوک و شهردن کیچیک یئره دئییلیر. شهرلرین بویوک لنمسینه گورا، او محله‌لَر کی اوبیری محله‌لره گؤره فرقلیدیلر، هردن «شهرک» اوُخونوللار.

## قایناقلار

## اتک‌یازی

بؤلمه:جوغرافیا
بؤلمه:یاشاییش یئرلری نووع اساسیندا
روشدیه شهرکی

**روشدیه شهرکی** ()، تبریزین قوزئی دوغوسوندا یئرلشن بیر مدرن معمارلیقلی مسکونی شهرک دیر. بو شهرکین آدی میرزا حسن رشدیه‌دن آلینیبدیر.

## قوروجوسو
بو شهرکین قوروجوسو ،باغمیشه ائو‌تیکمه شیرکتی  دیر. بو شیرکت ۱۳۶۷-اینجی ایلده روشدیه شهرکین تیکمه‌سینه باشلاییبدیر.

## قایناقلار

بؤلمه:تبریز
بؤلمه:تبریز محله‌لری
باغمئشه شهرکی

**باغمئشه شهرکی** — تبریز شهری‌نین دوغوسوندا یئرلشن بیر مسکونی شهرک دیر کی تبریزین محله‌لرین دن بیری ساییلیر.

## قایناقلار

بؤلمه:تبریز محله‌لری
ائل گؤلو (محله)

**'

**ائل گؤلو محله‌سی** یادا **شاه گؤلو محله‌سی'''، تبریزین گونئی دوغوسوندا منطقه ایکی‌ده یئرلشن بیر قدیمی محله دیر.

## قایناقلار

بؤلمه:تبریز
کوی اطبا

**کوی اطبا** تبریزین محله لرین دن بیریدیر.

## قایناقلار

بؤلمه:تبریز محله‌لری
۲۵ آوریل

۲۵ آوریل:
*۱۷۱۹- دنیئل دفونون مشهور رومانی رابینسون کروزو ایلک دفعه یاییملاندی.
*۱۸۵۹- قیزیل دنیز ایله مدیترانیه دنیزینی بیربیرنه باغلایان سوئز کانالی‌نین قازیلماسی میصرین پورت‌سعید شهرینده باشلاندی.
*۱۹۴۰- آل پاچینو آمریکالی اوْیونچو دۆنیایا گلدی.
*۱۹۲۵- مارشال هایدلبرق، آلمانین خالق سئچیمی ایله سئچیلن ایلک رییسجومهورو اوْلدو.
*۱۹۵۳- کمبریج بیلیم‌یوردوندا ایکی بیلم آدامی طرفیندن ، قالیجی خوصوصیتلری والیدلردن اوشاغا داشییان دئوکسیریبونوکلیک اسید (DNA) کشف ائدیلدی.
*۱۹۷۶- کارول رید ایگیلیسلی فیلم یؤنتمنی و یاپیمچیسی اؤلدو.(دوغوم ۱۹۰۶)
*۲۰۰۵- بولغاریستان و رومانینین اوروپا بیرلیگینه گیریش اۆچون مۆذاکیره‌لر باشلاندی.
بؤلمه:۲۵ آوریل
بؤلمه:آوریل آیی‌نین گونلری
بؤلمه:ایلین گونلری
عباسی (تبریز)

**عباسی**  تبریزین محله‌لریندن بیریدیر.

## قایناقلار

بؤلمه:تبریز محله‌لری
آبرسان

**آبرسان ** تبریزین مرکزینده‌کی محله‌لریندن بیریدیر.

بو محله تیجاری و ایداری باخیشینان اهمیتلیدیر. بو محله تبریزین تحروکه‌لی و آیاقلانمالار باشلانیش یئری اولان محله‌لریندندیر. بو آیاقلانمالاردان ۱۳۸۵ آذربایجان آیاقلانماسی و فیتیله وئرلیشی آیاقلانماسی سایماق اولار.

## قایناقلار

بؤلمه:تبریز محله‌لری
دونیا میقیاسیندا وب

**دونیا میقیاسیندا وب** یوخسا ساده‌جه **وب** () ، بیر  بیربیرینه باغلی هایپرمتن فایلارینان تشکیل تاپان اطلاعات یئری اولاراق کی اینترنتده اله‌چاتان دیر.

## قایناقلار

بؤلمه:اینترنت
بؤلمه:دونیا میقیاسیندا وب
بؤلمه:Computer-related introductions in 1989
بؤلمه:English inventions
بؤلمه:British inventions
بؤلمه:Human–computer interaction
بؤلمه:Information Age
بؤلمه:CERN
بؤلمه:Tim Berners-Lee
بؤلمه:Web technology
بؤلمه:20th-century inventions
ویکی‌مدیا وقفی

**ویکی‌مدیا وقفی** (  )  بیر خیریه غیرانتفاعی تشکیلاتی اولاراق ، سان فرانسیسکودا ، کالیفورنیا ایالتینده ، آمریکادا موستقر اولونوب و فلوریدا قانونلارینان دولانیر .

بؤلمه:Wikimedia Foundation
بؤلمه:2003 establishments in Florida
بؤلمه:ویدئو کلیپلری اولان مقاله‌لر
بؤلمه:Charities based in California
بؤلمه:Crowdsourcing
بؤلمه:Educational foundations in the United States
بؤلمه:Free software project foundations in the United States
بؤلمه:Non-profit organizations based in San Francisco
بؤلمه:Organizations established in 2003
بؤلمه:Wiki communities
ایقبال (قزئت)

**ایقبال ** باکیدا یاییلان گونده‌لیک قزئت ایدی.

## تاریخی
1912-1915-جی ایللرده باکیدا، آذربایجان تورکجه‌سینده نشر ائدیلمیشدیر. 1023 نؤمره‌سی چیخمیشدیر. اونلاردان 459-او صنعت‌الله عین‌الله‌یئف-ابراهیموفون (6.3.1912-20.9.1913)، 299-او سید حسین صادق‌زاده‌نین (22.9.1913-8.10.1914)، 265-ای ایسه محمدعلی عبدالعزیز و محمد امین رسول‌زاده‌لرین (9.10.1914-27.4.1915) ناشیرلیگی و باش مؤلیفلیگی ایله بوراخیلمیشدیر. "ایقبال"-ین اساس مؤلیفلری صنعت‌الله عین‌الله‌یئو-ابراهیموو، سید حسین صادق‌زاده، محمد امین رسولزاده، حاجی ابراهیم قاسیموو، نریمان نریمانوو، محمد هادی، عبدالله شایق، عباس صحت، علی نظمی، خلیل ابراهیم، اکبر اکبروو و ب. ایدی. 

## فعالیتی
قزئتین مقصد و مرامی اونون بیرینجی ساییندا درج ائدیلمیش باش مقاله‌ده شرح اولونموشدور:"ایقبال" قزئته‌سی میلّتیمیزین مادّی و معنوی سعادتین، ایقبالینا خیدمت آرزوسو ایله نشره باشلامیشدیر".موستملکه‌چی ایمپیریالیست دؤولتلرین یاخین و اورتا شرقده تؤرتدیکلری تخریباتلارین،  روسیه ایمپراتورلوغونون ر موستملکه‌چیلیک و روسلاشدیرما سیاستی‌نین تنقیدی، میلّی دیرچلیش  ایدئیالاری‌نین تبلیغی، میلّی ادبیاتین اینکیشافی، آنا دیلی‌نین موستقیل‌لیگی و یاد تاثیرلردن تمیزلنمه‌سی، قادین آزادلیغی، معاریفین خالقا یاخینلاشماسی و میلّی‌لشمه‌سی ― "ایقبال"-ین توخوندوغو اساس مؤوضولار ایدی. قزئت موختلیف پروبلئملری واحید مقصد اطرافیندا بیرلشدیریر، میلّی موستقیل‌لیک ایدئیالاری‌نین تبلیغینه خیدمت گؤستریردی.

## قایناق

* ایقبال (قزئت) // آذربایجان خالق جومهوریتی ائنسیکلوپئدیاسی. — باکی: "لیدئر" ،2005. — 2 جیلدده. — ایکی‌.جیلد. — صحیفه لرین سایی:472. — ص.: 38-39. — ISBN 9952-417-44-4.

بؤلمه:قزئتلر
بؤلمه:درگیلر
بؤلمه:درگی
فایل (کامپیوتر)

**فایل** ()، ساخلامادا ساخلانان بیر سیستم قایناغیدیر.

## قایناقلار

بؤلمه:کامپیوتر
کامپیوتر دیتا ساخلاماسی

**'


**کامپیوتر دیتا ساخلاماسی** یوخسا **بیلگی‌سایار دیتا ساخلاماسی** یوخسا **ساخلاما** یوخسا **مموری''' (  ) بیر تکنولوژی اولاراق کی دیتا ساخلانماسی اۆچون ایشله‌نیر.

## قایناقلار

بؤلمه:بیلگی‌سایار
بیلگی ساخلانماسی

**بیلگی ساخلانماسی** یوخسا **دیتا ساخلانماسی** (  ) بیلگیلری ذخیره ائتمک  یوخسا دیتالاری ساخلاماغا دئییلیر . دی ان ای (DNA)، آر ان ای (RNA) ، ال‌یازیسی ،کامپیوتر دیتا ساخلاماسی، گرامافون ضبطی و دیسک هامیسی دیتا ساخلانماسینا میثال اولا بیلر.

## قایناقلار

بؤلمه:بیلگی‌سایار
بیلگی‌سایار دونانیمی

**بیلگی‌سایار دونانیمی** ()، بیلگی‌سایارین توخونا بیلنَن و گؤزله گؤرۆکن هر پارچاسیدیر.

## قایناقلار

بؤلمه:بیلگی‌سایار
سؤزلر

**'

**سؤزلر** یوخسا **لوغتلر''' ()، هر هانسی دیلده ایشله‌نن سؤزلرین مجموسونا دیلیر.بیر ساده سؤزلوک ، سؤزلره بیر میثال اولابیلر.

## قایناقلار
سؤزلوکچه

**سؤزلوکچه** (  ) بیر مدل سؤزلوک اولاراق بو فرقینن کی سؤزلوکچه ده سؤزلر (lexicon)  دالبادال مرتب اولونوبلار.

## قایناقلار
دیسک

دیسک (  ) یوخسا نوری دیسک ، دوز پلاستیک صفحه اولاراق کی دئیتالار (بیلگی‌لر) لیزرینن اونون اوزونده چکیلیر و  ذخیره اولونور.
سی‌دی

**سی‌دی**  یوخسا **سیخیلمیش صفحه** ()،  فیلیپس و سونی شیرکت لری طرفیندن ۱۹۸۲-جی ایلده ایختراع اولونان بیر 
نوع دیجیتال دیتا ساخلیان دیسک دیر.

## قایناقلار

بؤلمه:بیلگی‌سایار
دئیتا

**دئیتا**، **وئریلَنلر**، **وئریلر** یوخسا **معلوماتلار** ()،  اینسانین واقعیّتلر و اولانلاری درک و ثبت ائتمک اۆچون گرک اولان بوتون بیلگی‌لری، اینانجلاری، وارلیقلاری و آمارلارا دئییلیر.

## بیلگی‌سایار دا
کامپیوترده واقعیّتلر و اولانلاری درک و ثبت ائتمک اۆچون گرک اولان بوتون عددلر، حرفلر و علامت‌لره ده دئیتا دئییلیر.

## قایناقلار

بؤلمه:بیلگی‌سایار
وب صفحه‌سی

**وب صفحه‌سی**()،  وبه  بیر اطلاعات قایناغیدیر. اوْنو بیر وب بروزرله بیر مانیتوردا یوخسا موبایل دا گؤرمک اولار.

## قایناقلار

بؤلمه:اینترنت
بؤلمه:Web design
بؤلمه:Website management
دئیتابئیس

**دئیتابئیس** () دئیتالاین نظملی بیرلشمه یئرلرینه دئییلیر.

دئیتابئیسین ایداره سیستمی  (  ) دیتالاری آنالیز ائتمک اۆچون ایشله‌نن بیر یازیلیم دیر.

## قایناق‌لار

بؤلمه:بیلگی‌سایار
بؤلمه:Databases
بؤلمه:Database management systems