open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
جلال طالبانی

**جلال طالبانی** ، ، (دوْغوم. ۱۲ نوامبر ۱۹۳۳، کلکان، عیراق - اؤلوم. ۳ اوْکتوبر ۲۰۱۷، برلین، آلمان)، عیراقلی کۆرد سیاستچی و ۲۰۰۵-۲۰۱۴ ایللری آراسی عیراقین اسکی جۇمهورباشقانی. جلال طالبانی کۆردیستان یۇردسئورلر پارتیسی‌نین رهبری ایدی. ۲۰۰۳ ایلینده صدام‌حسینین قۆدرتدن دۆشمه‌سی ایله جلال طالبانی یئنی بیر سیاسی حیات باشلادی و ۲۰۰۵ ایلینده عیراقین ایلک عرب اوْلمایان جۇمهورباشقانی اوْلدو.
[بندانگشتی|جلال طالبانی و [باراک اوبامانین گؤروشو]]
## قایناقلار

بؤلمه:عراق رئیس‌جومهورلاری
بؤلمه:کورد سیاستچیلر
حامد هاکان

**حامد ذاکری (هاکان)** (دوْغوم ۱۷ مرداد ۱۳۶۲  شهر ری‌ده - اؤلوم ۱۲ مهر ۱۳۹۶)- دی‌جی هاکان آدینا معروف اوْلان ایرانلی اوْخوجو، بسته‌کار، سؤز یازان و پاپ سبکینده تنظیمچی ایدی.

بؤلمه:اوخوجولار
بؤلمه:کیمسه‌لر
قیپچاق تورکجه‌سی

**قیپچاق** یوخسا قیپچاق تورک قول لاریندان بیری دیر، قیپچاقلار، قیپچاق تۆرکجه‌سینده دانیشیرلار. قیپچاق تۆرکلری نئچه ائلدن عیبارتدیرلر؛
باشقیرد ،
قازاخ ،
قاراچای ،
بالکار ،
قاراقالپاق،
قوموق ،
کارای ،
نوقای ،
تاتار.

## قایناقلار

بؤلمه:تورک دیلی
محمود احمدی‌نژاد

**محمود احمدی‌نژاد** (۲۸ اکتوبر۱۹۵۶ -آرادان، ایران)- رادیکال فاندامنتالیست ایرانلی بیر سیاستچی‌دیر. ۳ آقوْست ۲۰۰۵ تاریخیندن ۳ آقوْست ۲۰۱۳ تاریخلری آراسیندا ایران ایسلام جۇمهوریتی‌نین آلتینجی جۇمهورباشقانی اوْلموشدور. اوْنون خلفی حسن روحانی‌دیر.

## قایناقلار

بؤلمه:ایرانلی سیاستچیلر
بؤلمه:کیمسه‌لر
بؤلمه:سیاستچیلر
بؤلمه:ایرانین جومهور باشقانلاری
بؤلمه:۱۹۵۶-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:Alliance of Builders of Islamic Iran politicians
بؤلمه:Anti-Zionism
بؤلمه:Antisemitism in Iran
بؤلمه:Conservatism in Iran
بؤلمه:Iranian Holocaust deniers
بؤلمه:Iran University of Science and Technology alumni
بؤلمه:Iran University of Science and Technology faculty
بؤلمه:Iranian civil engineers
بؤلمه:Governors of Ardabil Province
بؤلمه:Islamic Society of Engineers politicians
بؤلمه:Society of Devotees of the Islamic Revolution politicians
بؤلمه:یاشایان اینسانلار
بؤلمه:Mahmoud Ahmadinejad
بؤلمه:Mayors of Tehran
بؤلمه:Members of the Expediency Discernment Council
بؤلمه:People from Semnan Province
بؤلمه:Presidents of Iran
بؤلمه:Secretaries-General of the Non-Aligned Movement
بؤلمه:Iranian Shia Muslims
صادق لاریجانی

**صادق اردشیر لاریجانی**، **صادق آملی لاریجانی** یوخسا **صادق لاریجانی** (دوغوم: ۱۳۳۹ نجف)، ایران قضائیه قووه‌سی باشچیسیدیر.

## قایناقلار

بؤلمه:سیاستچیلر
دونیا اوشاق گونو

بندانگشتی|اۇشاق گۆنو فستیوالی
**دۆنیا اۇشاق گۆنو**- فرقلی اؤلکه‌لرده فرقلی تاریخلرده جشن تۇتولان گۆن. بیرلشمیش میلتلر تشکیلاتی نوْوامبرین ۲۰.سینی بین‌الملی اۇشاق گۆنونو اعلان ائتمیشدیر.

بؤلمه:بیرلشمیش میللتلر گونلری
لولیتا

**لوْلیتا** و یا از بیلینن آدی ایله **آغ عیرقدان دۇل بیر کیشی‌نین اعتیرافلاری**، ولادیمیر ناباکوفون اینگلیس دیلینده یازدیغی روْماندیر. ۱۹۵۵ده ایلک چاپی پاریسده اوْلموشدور. داها سوْنرا یازیچیسی طرفیندن روس دیلینه ترجومه اوْلان روْمان ۱۹۶۲ ایلینده استنلی کوبریک طرفیندن یئنه *لوْلیتا* آدی ایله فیلمه چکیلمیشدیر.

## قایناق

بؤلمه:رومان کیتابلاری
بؤلمه:اینگیلیس دیلینده رومان
عبدالرسول دری اصفهانی

**عبدالرسول دری اصفهانی**، ایرانلی حسابداردیر.

## قایناقلار

بؤلمه:سیاستچیلر
ارنستو چئ قوارا

**ارنستو چئ قوارا** (ایسپانجا:Ernesto Che Guevara؛ ۱۴ ژوئن ۱۹۲۸- ۹ اوْکتوبر ۱۹۶۷)—آرژانتینلی مارکسیست اینقیلابچی و سیاستچی. فیدل کاسترو ایله بیرلیکده بین‌المللی‌ اینقیلاب حرکتی‌‌نین رهبرلیریندن اوْلموشدور.
## قایناق

بؤلمه:آرژانتینلی دیپلوماتلار
بؤلمه:آرژانتینلی دوکتورلر
بؤلمه:ارنستو چه قوارا
بؤلمه:۱۹۲۸-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:۱۹۶۷-جی میلادی ایلده اؤلن‌لر
بؤلمه:Anti-imperialism
بؤلمه:Argentine communists
بؤلمه:Argentine essayists
بؤلمه:بولیویده‌کی آرژانتینلی غوربتچیلر
بؤلمه:کوباداکی آرژانتینلی غوربتچیلر
بؤلمه:مکزیکده‌کی آرژانتینلی غوربتچیلر
بؤلمه:Argentine guerrillas
بؤلمه:Argentine people of Basque descent
بؤلمه:Argentine people of Irish descent
بؤلمه:Argentine political writers
بؤلمه:Argentine diarists
بؤلمه:Argentine revolutionaries
بؤلمه:Argentine rugby union players
بؤلمه:Argentine socialists
بؤلمه:Argentine travel writers
بؤلمه:Deaths by firearm in Bolivia
بؤلمه:Executed revolutionaries
بؤلمه:Finance ministers of Cuba
بؤلمه:Folk saints
آنکارا پیشیگی

**آنکارا پیشیگی** یادا آنقره پیشیگی (آنادولو تورکجه‌سی:Ankara kedisi)- دونیادا تانینان بیر پیشیک کیمیلردن دیر.اسکی چاغدان آنکارادا اولان بیر نوع پیشیکدیر.

## قایناقلار

*https://en.wikipedia.org/wiki/Turkish_Angora

بؤلمه:پیشیک کیمیلر
بؤلمه:حئیوانلار
گؤز رنگی

**[[گؤز]] رنگی** یا **گؤز بوْیاغی** ـ گؤزلرین ایچه‌ریسینده بوْیاق دنلری موشکول یارادان ایشیق دالغالارین ساخلاماق اۆچون دیر. گؤز گیله‌سینده ایچئری طرفده چوخلو بؤیاق دنه‌لری اولور و آزجا ائشیک طرفده بؤیاق دنلری بیلینیر. بو اساسدا گیله‌نین چوخو بؤیاقسیزدیر. ایشیق دالغالاری گیله‌ده بو بوْیاقلی دنه‌لره دئیر و گؤز بوْیاقلی گؤرونور. بو دنه‌لر آز اولماقدا گؤز گؤی یا آچیق بؤیاقلاردا بیلینیر و چوخ اولماقدا قهوه ای، قره یا توتقون بیلینیر.

## قایناق
https://en.wikipedia.org/wiki/Eye_color

بؤلمه:ساغلیق
تکمیلی تغذیه کؤمک پروقرامی

بندانگشتی|SNAP لوْقوسو
**تکمیلی تغذیه کؤمک پروقرامی** (اینگیلیسجه:Supplemental Nutrition Assistance Program و یا قیساجا SNAP)- آمریکادا ایجرا اوْلان، آز گلیرلی و یا هرهانسی بیر گلیری اوْلمایان شخصلره یئمک محصوللارینی آلماق ایمکانینی وئرن فدرال بیر کؤمک برنامه‌سی‌دیر.
۲۰۱۶ مالی ایلینده SNAP برنامه‌سی‌نین هزینه‌سی ۷۰.۹ میلیارد دوْلارا مال اوْلموشدور و ۴۴.۲ میلیون آز گلیرلی آمریکالی شخصه هر آی اوْرتالاما ۱۲۵.۵۱ دوْلار غذایی کؤمک تامین ائدیلمیشدیر.
مسیح علی‌نژاد

**مسیح علی‌نژاد قمی**  (دوغوم:۲۰ شهریور ۱۳۵۵ بابل)، ایرانلی ژورنالیست، یازار و حقوق‌بشر چالیشقانیدیر.

## قایناقلار

بؤلمه:کیمسه‌لر
بؤلمه:Iranian feminists
بؤلمه:Iranian journalists
بؤلمه:یاشایان اینسانلار
بؤلمه:Mazandarani people
بؤلمه:Iranian exiles
بؤلمه:People from Mazandaran Province
بؤلمه:Alumni of Oxford Brookes University
بؤلمه:۱۹۷۶-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:People from Babol
بؤلمه:Iranian emigrants to the United States
بؤلمه:Opponents of compulsory hijab
بؤلمه:American critics of Islam
دیل عائیله‌سی

بندانگشتی|دیل عائیله‌لری‌نین نقشه‌سی
**دیل عائیله‌سی** (اینگیلیسجه:Language family) — بیربیری ایله عئینی کؤکدن گَلن قوْهوم دیل مجموعه‌سینه وئریلن آددیر. یانی عئینی دیل عائیله‌سینه منسوب دیللرین، عئینی کؤکدن، بلکه ده عئینی ایبتیدایی دیلدن منشاء تاپدیغی قبول ائدیلیر. چوْخلو دیلین یازیلی تاریخی چوْخ قیسا اوْلدوغو اۆچون چوْخ آز دیلین قطعی کؤکو معلومدور. دیل عائیله‌لری‌نین تعین ائدیلمه‌سی اۇزون علمی چالیشما نتیجه‌سینده مۆمکون اوْلموشدور.

## قایناقلار

بؤلمه:دیل
بؤلمه:Historical linguistics
بؤلمه:دیل عائیله‌لری
لریدا

**لریدا** (ایسپانجا: Lleida)  ایسپانیادا بیر یاشاییش منطقه‌سی‌دیر و لریدا اوستانینده یئرلشیب. بۇ شهرین مساحتی ۲۱۲٫۳ کیلومتر موربّع دیر. ۱۵۵ متر دنیز سویه‌سیندن اۇجالیقی وار. سوْن نۆفوس تخمین‌لرینه گؤره ۱۳۸۱۴۴ نفر دیر.

## گؤرونتولر

File:Vista_desde_la_Plaza_San_Juan.jpg
File:Virgen del Morado.jpg
File:Verge del Blau.JPG
File:Universidad de Lleida.jpg
File:Rosa de los vientos.svg
File:Rio Segre a su paso por Lleida.jpg
File:Puente_Nuevo_(carretera_nacional_II).jpg
File:Pont princep de viana.jpg
File:Montse Martín 01.PNG
File:Lleida-Imatge de la Seu.jpg
File:Lleida-6-1 indibil i mandoni.jpg
File:Lleida-12-2 claustre.jpg
File:Lleida - La Seu Vella (des de Cappont).jpg
File:Lerida - Iglesia de Sant Joan 04.JPG
File:La Suda.jpg
File:La Llotja de Lleida (desembre de 2009).jpg
File:Granados.jpg
File:Gegants de la Paeria.JPG
File:Fuente del Gobierno Civil de Lleida.jpg
File:Fuente de la Sirena.jpg
File:Fuente de la Rambla de Pardiñas.jpg
File:Fuente de la Costa del Jan.jpg
File:Estacio Lleida-Pirineus.jpg
File:Clima Lérida (España).PNG
File:Catedral_de_Lleida_(_S._XVIII).jpg
File:Aeroport de Lleida-Alguaire retouched.jpg



## بیرده باخ
ایسپانیا شهرلرین لیستی
## قایناق‌لار

ایسپانیا ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Lérida»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۷ مارس ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر). 

بؤلمه:ایسپانیا شهرلری
باغیرساقان

**باغیرساقان** ()، بیر صورت فلکیدیر.

## قایناقلار

بؤلمه:آسترونومی
محمدمهدی شهریاری

**محمدمهدی شهریاری** (دوْغوم: ۱۳۴۳ مانه و سملقان)- ۸.جی ایسلامی شۇرا مجلیسینده بجنورد، جاجرم، مانه و سملقان و گرمه اینتیخابی حوْزه‌سی‌نین‌ نۆماینده‌سی ایدی. شهریاری آلمانین فرانکفورت شهرینده ایرانین باش‌کوْنسولو مقامیندا چالیشیب و ۱۳۹۶ ایلین مهر آیندا اؤلکه ویزارتی طرفیندن باتی آذربایجان ویلایتی‌نین والی‌سی سئچیلیب. شهریاری ایصالتاً شومالی خوراسان ویلایتی‌نین مانه و سملقان شهریستانی‌نین مرکزی اوْلان آشخانه شهریندن‌دیر، بۇ شهرین چوْخونلوغو کرمانجی کۆردلردن تشکیل تاپیر.

## قایناق

بؤلمه:ایرانلی سیاستچیلر
بؤلمه:کیمسه‌لر
روشنک گرامی

**روشنک گرامی** (دوغوم: ۳۱ شهریور ۱۳۶۲ تهران)، ایرانلی اویونچودور.

## فیلیم‌لَر

### سینمایی‌لر

**نمایش خانگی شَبکَه‌سی**

هم گناه  ۱۳۹۸

**سریال‌لاری**

گمشدگان  ۱۳۹۶ 

جنایت و مکافات  ۱۳۹۰

فاصله ها  ۱۳۸۹

## قایناقلار

### اتک‌یازی

بؤلمه:ایرانلی اویونچولار
محمد خاتمی

**محمد خاتمی** ایرانلی عالیم، شیعه ایلاهیاتچی و ایصلاحاتچی بیر سیاستچی‌دیر. ۳ آقوست ۱۹۹۷ دن ۳ آقوست ۲۰۰۵ تاریخینه قدر ایرانین بئشینجی جۇمهورباشقانی اوْلاراق چالیشمیش‌دیر. اوْ هابئله ۱۹۸۲ دن ۱۹۹۲ قدر ایرانین فرهنگ وزیری اوْلموشدور. اوْ اسکی جۇمهورباشقانی محمود احمدی‌نژادین دؤولتی‌نین آچیق آشیکار تنقیدچیلریندن بیری‌ایدی.

## قایناقلار

بؤلمه:ایرانلی سیاستچیلر
بؤلمه:کیمسه‌لر
بؤلمه:سیاستچیلر
بؤلمه:ایرانین جومهور باشقانلاری
دولچا (اولدوز شکیلی)

**دؤلجا ** یا سو تؤکن ()، صورت فلکی و ۸۸ یئنی تاخیم‌اولدوزلار ندن بیریدیر.

## قایناق
https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%D9%84%D9%88_(%D8%B5%D9%88%D8%B1%D8%AA_%D9%81%D9%84%DA%A9%DB%8C)

بؤلمه:نوجوم
علی‌اکبر حیدری‌فر

**علی‌اکبر حیدری‌فر**، ایسلامی اینقیلاب محکمه‌سی‌نین قاباقکی قاضی‌سیدیر.

## قایناقلار

بؤلمه:کیمسه‌لر
آمراک خاقان

**آمراک خاقان** - تاسپار خاقانین اوْغلو ایدی. قۇرولتای طرفیندن خاقان سئچیلمیشدی. لاکین ائله همین ایل ایشبارا خاقانین لئهینه تاختا ادعا ائتمکدن ال چکدی.

## قایناقلار
*

بؤلمه:آلتینجی عصر
بؤلمه:تورک تاریخی
بؤلمه:گؤی‌تورک خاقانلاری
بؤلمه:گؤی‌تورکلر
باغا خاقان

**باغا خاقان** - گؤی تورک خاقانلیغی‌نین حؤکمداری ایدی. گؤي تورک وطنداش مۇحاریبه‌‌سی هله داوام ائدیردی. تاردو خاقان و اوْنون دستکله‌دیگی آپا خاقانلا مۇحاریبه‌‌نی داوام ائتدیردی. آپا خاقانی اؤلدوره‌رک ایران سرحددینه ياخینلاشان خاقان بهرام چۇبین طرفیندن بیرینجی فارس-تۆرک مۇحاریبه‌‌سینده اوْخلا اؤلدورولموشدو.

## قایناقلار
*

بؤلمه:آلتینجی عصر
بؤلمه:تورک تاریخی
بؤلمه:گؤی‌تورک خاقانلاری
بؤلمه:گؤی‌تورکلر
یامی خاقان

**يامی خاقان** - چین تیتولو ایله 意利珍豆启民可汗 - مۆدریک، سؤزو هر يئرده کئچن، اؤنده گئدن خاقان - شرقی گؤی تورک خاقانلیغی‌نین ایلک خاقانیدیر. تۇلان خاقانین تاختا کئچمه‌سیندن سوْنرا شیمالا کؤچه‌رک شرقی گؤي تورک خاقانلیغی‌نین شرق بؤلگه‌سینی ایداره ائدن خاقانین عۆنوانی اوْلان "تۇلی خاقان" (تؤلیس-قایان) عنوانی‌نی ایستیفاده ائتمه‌يه باشلادی. سۇی سۆلاله‌سینه هئيت گؤندره‌رک قێزلاریيلا ائولنمک ایسته‌يینجه بۇنا قارشی چێخان تۇلان خاقان ایله آراسیندا آنلاشیلمازلیق ياشاندی. 597-جی ایلده شرقی گؤي تورکون بؤلونمه‌سینی ایسته‌ين سۇی ایمپئراتوْرو وئن اؤز قێزلاریندان شاهزاده آنی اره وئردی. 599-جۇ ایلده تۇلان خاقان، غربی گؤی تورک خاقانی تاردوش خاقان ایله اتفاق قۇروب يامی خاقانا هۆجوم ائتدی. مغلوب اوْلان يامی بئش آتلی ایله چینه سێغیندی. وئن، شاهزاده آنی‌نین اؤلموش اوْلماسیندان دوْلايی باشقا بیر شاهزاده‌سی اوْلان يیچئنق ایله ائولندیردی. 609-جۇ ایلده خسته‌لیکدن اؤلدو.

## قایناقلار
*

بؤلمه:یئددینجی عصر
بؤلمه:تورک تاریخی
بؤلمه:گؤی‌تورک خاقانلاری
بؤلمه:گؤی‌تورکلر
میلتلر آراسی اولدوزچولار بیرلیگی

**میلّتلر آراسی اولدوزچولار بیرلیگی** (IAU، بۆتون آد: International Astronomical Union) میلتلر آراسیندا بیر تشکیلاتدیر. بو تشکیلات اولدوزچولوق بیلگیلری‌نین یایماغی اۆچون چالیشیر.

بو تشکیلاتین بۆتون عوضولری اولدوزچولوقدا دوکترا مدرکینی قازانیب و چوخ یوخاری اولدوزچولوقدا چالیشیللار.

## ایشلری
بو تشکیلات فضادا اوْلان بۆتون اۇلدوزلارا، گزه‌گنلره، داشلارا و عاریضه‌لره آد سئچیب و اونلاری تانیتدیریر.

## قایناق
https://en.wikipedia.org/wiki/International_Astronomical_Union

بؤلمه:آسترونومی
عامر بن مسعود

**عامر بن مسعود سعد**علی صحابه سی و کوفه ده یاشاییردی.یزید اولومونه عبیدالله بن زیاد کوفه دن قاچدی و اوز یئرینه عمرو بن حریثی تیکمیشدیر.جماعت بن حریثی قبول ائدمه دی و عامر بن مسعود کوفه ده حاکیم اولدو و عبدالله بن زبیر ایله ال بیر اولدو.
## قایناق
http://sarallah.valiasr-aj.com/include/VIEW.php?bankname=KARBALALIST&RADIF=399
چولا خاقان

**چۇلا خاقان** - شرقی گؤي تورکلرین اۆچونجو خاقانیدیر. 

## حاکیمیت
چۇلا خاقان قارداشیندان سوْنرا تاختا کئچمیشدی. اوْنون دؤورونده چینده وطنداش مۇحاریبه‌‌سی داوام ائدیردی. اوْ سوْن سۇی ایمپراتولوغونا صادق قۆووه‌لری تان سۆلاله‌سینه قارشی مۆدافعه‌‌ ائدیردی. ناظرلری هر نه قدر اوْنا مۇحاریبه‌‌دن قاچینمالارینی مصلحت گؤرسه‌ده خاقان بۇنو سۇی سۆلاله‌سینه اوْلان بوْرجو کیمی ایضاح ائدیردی. اصلینده ایسه گؤي تورکلر چینی باجاردیقلاری قدر قاریشدیرماق ایسته‌يیردی. خاقان ائله بیر ایل حاکمیت ائدندن سوْنرا خسته‌لیکدن اؤلدو.

## قایناقلار
*

بؤلمه:یئددینجی عصر
بؤلمه:تورک تاریخی
بؤلمه:گؤی‌تورک خاقانلاری
بؤلمه:گؤی‌تورکلر
چئبی خاقان

**چئبی خاقان** - چین حاکمیتی آلتیندا گؤی تورک خاقانی ایدی. اوْ اولجه سئيانتوْ خانلیغی عسگرلری طرفیندن اسیر ائدیلسه‌ده اؤز اوْردوسونو توْپلاياراق اؤزونو مۆستقیل خان اعلان ائتدی. 646-جێ ایلده اۇيغور و تان سۆلاله‌سی اوْردولاری سئيانتوْ خانلیغینی داغیداندان سوْنرا خاقان اوْغلو آشینا شابولوْنو ایمپئراتوْرو قوْناقلیغا دعوت ائتمک اۆچون گؤندردی. لاکین ائلچیلر خاقانین يانینا گلنده خاقانین بئله بیر ایستيی اوْلمادیغینی گؤردولر. باش کوْماندان آشینا جیئمان قارداشی عوضینه اوْغلو آشینا آنشووْنو گؤندردی. ایمپئراتوْرون ائلچیلری قارلوقلارلا بیرلشیب خاقانی اؤلدورمک ایستسه‌لرده خاقان ایشین اۆستونو آچدی. ائلچیلر آشینا چئبی طرفیندن اؤلدورولدو.

## اؤلومو
بۇنا عصبلشن ایمپئراتوْر قاوْ کان آدلی ژنرالی خاقانا قارشی گؤندردی. اۇيغورلاردان کؤمک آلان چینلیلر تۆرک توْرپاقلارینا گیرن کیمی آشینا جیئمان تسلیم اوْلدو. اوْ پايتاختا گؤندریلدی و حیاتی باغیشلاندی. اؤلومو ایله باغلی معلومات يوْخدور. اوْنون اسیر اوْلونماسیندان سوْنرا تۆرک توْرپاقلاریندا خاقانلیق سیستمی لغو ائدیلدی.

## قایناقلار
*

بؤلمه:یئددینجی عصر
بؤلمه:تورک تاریخی
بؤلمه:گؤی‌تورک خاقانلاری
بؤلمه:گؤی‌تورکلر
آشینا نیشوفو

**آشینا نیشوفو** (ياپ. 阿史那泥熟匐)  بو شاهزاده 679-680 ایللری آراسیندا عصیان ائتمیش گؤی تورک شاهزاده‌سی ایدی. آشینا نیشوفو اؤز آداملاری طرفیندن اؤلدورولدو.

## قایناقلار
*

بؤلمه:یئددینجی عصر
بؤلمه:تورک تاریخی
بؤلمه:گؤی‌تورک خاقانلاری
بؤلمه:گؤی‌تورکلر
آشینا فونیان

**آشینا فۇنیان** (ياپ. 阿史那伏念) بو شاهزاده 680-681-جی ایللر آراسیندا عصیان ائتمیش گؤی تورک شاهزاده‌سی. اولجه ژنرال پئی يان طرفیندن مغلوب ائدیلمیش، سوْنرا ایسه 54 آدامی ایله بیرلیکده اعدام ائدیلمیشدیر.

## قایناقلار
*

بؤلمه:یئددینجی عصر
بؤلمه:تورک تاریخی
بؤلمه:گؤی‌تورک خاقانلاری
بؤلمه:گؤی‌تورکلر
ایستمی خاقان

**ایستمی خاقان** (552 - 576) — آشینا سۆلاله‌سیندن. گؤی تورک خاقانی.
## یاشاییش
ایستمی يابقو، دئ-فاکتوْ مۆستقیل آمّا رسمی اوْلاراق خاقان اوْلمايان يابقو ایدی. بیزانس ایمپئریياسی و ساسانیلرله دیپلوْماتیک علاقه‌‌لری گۆجلندیرمیشدیر. اؤزو حاقیندا بیزانس آرشیولرینده گئنیش معلومات تاپماق اوْلار. ایستمی یابقو بۇمین خاقانین قارداشی ایدی.

گؤی تورک خاقانلیغی‌نین قێسا زاماندا گۆجلنمه‌سینده بؤيوک روْل اوْينامیشدیر. چینه سفرلر تشکیل ائتمیش، آغ هۇنلارین الینده‌کی ایپک يوْلونو اله کئچرمک اۆچون ساسانیلرله مۆتتفیقلیک ائتمیشدیر. بۇ اتفاق نتیجه‌سینده آغ هۇنلارین دؤولتی سوْن وئریلمیشدیر. آنجاق بیر مدت سوْنرا ساسانیلرین ایپک يوْلونا گؤز دیکمه‌سینه رئاکسیيا اوْلاراق بیزانسلا اتفاق ائتمیش و ساسانیلری چتین وضعیتده قوْيموشدور. گۆجلو تۆرک يابقوسو ایستمی‌نین زامانیندا دؤولت ان گئنیش سرحدلرینه چاتمیشدیر.

## قایناقلار
*

بؤلمه:آلتینجی عصر
بؤلمه:تورک تاریخی
بؤلمه:گؤی‌تورک خاقانلاری
بؤلمه:گؤی‌تورکلر
هاجر چنارانی

**هاجر چنارانی** —اوْنونجو ایسلامی شۇرا مجلیسینده نیشابور و فیروزه خالقی‌نین نۆماینده‌سیدیر. چنارانی اۇصولچولار و ایصلاحچیلار حیزبلری‌نین لیستینده یئر آلمادیغی حالدا، ۷۵٬۳۸۴ رای ایله ایسلامی شۇرا مجلیسینه گیره‌بیلدی. اوْ مجلیسه گیرندن سوْنرا میلّی امنیت و خاریجی سیاست کوْمیسیونوندا یئر آلدی. چنارانی ۱۳۹۶.جی ایلین مهر آیندا نیشابور شهرینده قۇرولان «خانیم، ساغلیق و عائیله» کوْنفراسیندا میکروفون میله‌سی ایله رضوی خوراسان والیسی‌نین سیاسی مۆعاوینینه هۆجوم چکدی.

## قایناق

بؤلمه:ایرانلی سیاستچیلر
آپا خاقان

**آپا خاقان** - گؤی تورک وطنداش مۇحاریبه‌سی‌نین ایشتیراکچیسی، تاسپار خاقانین ولیعهدی و بۇخارا (پايکند) يابقوسو.

## یاشاییشی
تاسپار خاقان اؤلوموندن اول قايدالارا ضد اوْلاراق آپا خاقانی ولیعهد تعیین ائتدیگی اۆچون مۇحاریبه‌‌نین اوْرتاسیندا قالان آپا خاقان تاردو خاقاندان مۆدافعه‌‌ آلدی. ایشبارا خاقانا مغلوب اوْلاراق بۇخارايا چکیلدی و اوْردا خاقانلیق ائتمه‌يه باشلادی. 587-جی ایلده وفات ائده‌رک اؤلدو. بۇخارا يابقولوغونا تاردو خاقانین اوْغلو يانق سوْوخ تئگین گلدی.

## قایناقلار
*

بؤلمه:آلتینجی عصر
بؤلمه:تورک تاریخی
بؤلمه:گؤی‌تورک خاقانلاری
بؤلمه:گؤی‌تورکلر
باسیل تئگین

**باسیل تئگین** - بیر نئچه آی حاکمیتده قالمیش غربی گؤی‌تورک خاقانی.

## قایناقلار
*

بؤلمه:یئددینجی عصر
بؤلمه:تورک تاریخی
بؤلمه:گؤی‌تورک خاقانلاری
بؤلمه:گؤی‌تورکلر
ایللیگ خاقان

**ایللیگ خاقان** - شرقی گؤی تورک خاقانلیغی‌نین سوْن مۆستقیل خاقانیدیر.

## یاشاییشی
اوْنون دؤورونده خاقانلیق ان ضعیف دؤورونه قدم قوْيدو. سئيانتوْ خانلیغی‌نین اینجو خان باشچیلیغی ایله عۆصیانی اوْنو تان سۆلاله‌سی قارشیسیندا کؤمکسیز قوْيدو. 630-جۇ ایلده حبس ائدیلدی. 4 ایل سوْنرا ایسه اؤلدو. اوْنون حاکمیتی‌نین سوْنو ائله شرقی گؤي تورک خاقانلیغی‌نین دا بیر مۆستقیل دؤولت کیمی سوْنونو گتیردی. بۇندان سوْنرا ژیمی سیستمی آلتیندا مۇختار ویلايت سیستمینه بنزر بیر سیستمله خاقانلار حاکمیته گلمه‌يه باشلادی.
## قایناقلار
*

## گؤرونتولر


File:Tang Tujue War.png



بؤلمه:یئددینجی عصر
بؤلمه:تورک تاریخی
بؤلمه:گؤی‌تورک خاقانلاری
بؤلمه:گؤی‌تورکلر
کیلیبی خاقان

**کیلیبی خاقان** - 630-جۇ ایلده تان سۆلاله‌سی طرفیندن خاقان اوْلاراق وظیفه‌‌لندیریلمیشدی. 639-جۇ ایلده‌کی کۆرشاد (آشینا جیئشئشوای) عۆصیانی امپراتورو قوْرخوتدوغو اۆچون خاقانلیغی يئنیدن قۇرماق قرارینا گلدی.

## اؤنجه‌کی خاقانلار دؤورونده
آشینا سیموْنون نه واخت دوْغولدوغو معلوم دئيیل آنجاق آشینا عائله‌‌سینه منسوب اوْلدوغو دقیق بیلینیر. تۇغروق شادین اوْغلو ایدی. شیبی خاقان و چۇلا خاقان اوْنو چوْخ سئومزدی. چۆنکی اوْ تۆرکدن چوْخ هۇنا بنزه‌يیردی. اوْنلارین دؤورونده سرکرده اوْلا بیلمه‌میشدی. ایللیگ خاقان اوْنو ایمپئراتوْرلا دانیشیق آپارماغا گؤندرنده ایمپئراتوْر طرفیندن هئشون شاهزاده‌سی عنوانی ایله مۆکافاتلاندیریلمیشدی. بۆتون بۇنلارا باخماياراق شرقی گؤی تورک خاقانلیغی‌نین ضعیفله‌دیگی دؤورده ایمپئراتوْرا يوْخ خاقانا صادق قالمیشدی. ایمپئراتوْر اوْنون صداقتیندن رۇحلاناراق خۇايخوای شاهزاده‌سی عنوانی‌نی وئرمیشدی.

## چین دؤورونده
13 آوقوست 639-جۇ ایلده کۆرشاد عۆصیانی‌نین ياتیریلماسیندان سوْنرا آشینا سیموْيا کیلیبی خان آدی ایله خاقانلیق عنوانی وئریلدی. اوْنا هم ده ایمپئریيا سوْي‌آدی اوْلان لی سوْي‌آدی‌دا وئریلدی. بئله‌لیکله اوْ ایمپئریيا عائله‌‌سیندن سايیلیردی. ایمپئراتوْر اوْنا کؤمکچی اوْلاراق باغا خاقانین نوه‌سی اوْلان آشینا چوْنقو سوْل مۆدریک شاهزاده تعیین ائتدی. 641-جی ایلده سئيانتوْ خانلیغی‌نین حؤکمداری اوْلان اینجو خانین گۆجلو هۆجومو قارشیسیندا تاب گتیرمه‌يه‌رک چینه قايیتدی. 
645-جی ایلده تۆرکلر خاقانی تک قوْياراق چینین درینلیکلرینه کؤچدولر. کیلیبی خاقان ایسه ایمپئراتوْرلا بیرلیکده کوْرئيالیلارا قارشی مۇحاریبه‌‌ده قوْلوندان يارالاندی. خاقان چانقان شهرینده ایمپئراتوْرون يانیندا باسدیریلدی.

## قایناقلار
*

بؤلمه:یئددینجی عصر
بؤلمه:تورک تاریخی
بؤلمه:گؤی‌تورک خاقانلاری
بؤلمه:گؤی‌تورکلر
باغاتور خاقان

**باغاتور خاقان** - خاقانلیغا تۇلولارین دستک ایله گلمیشدی. تان سۆلاله‌سیندن بیر قادین ایله ائولنمک ایستسه‌ده بۇنا نایل اوْلمادان عصیان نتیجه‌سینده دئوریلدی. آلتای داغلارینا قاچدیسادا اوْردا اؤلدورولدو. يئرینه نۇشیبیلرین دستکله‌دیگی سی يابقو خاقان گلدی.

## قایناقلار
*

بؤلمه:یئددینجی عصر
بؤلمه:تورک تاریخی
بؤلمه:گؤی‌تورک خاقانلاری
بؤلمه:گؤی‌تورکلر
شان هییوز

**شان هییوز** —(دوْغوم: ۱ نوْوامبر ۱۹۶۵ لندن، اؤلوم: ۱۶ اوکتوبر ۲۰۱۷) ایرلند اصیللی بریتانیالی اوْیونچو کوْمدیین و یازیچیدیر. شان هییوز ۵۱ یاشیندا قلبی عاریضه‌یه گؤره اؤلموشدور..
## قایناق

بؤلمه:اینگیلیسلی اویونچولار
بؤلمه:کیمسه‌لر
سی يابقو خاقان

**سی يابقو خاقان** - خاقانلیغا نیشیبیلرین دستک ایله گلمیشدی. سئيانتوْ خانلیغینا هۆجوم ائتمیش و مغلوب اوْلموشدو. کاراکتئر جهتدن چوْخ پیس اوْلان، تئز عصبیلشن خاقان بیر چوْخ قوْهومونو اؤلدورموشدو. يانق سوْوخ تئگینین بئشینجی اوْغلو باغا شادین اوْغلو نیشا دا اؤلدوروله‌جه‌يیندن قوْرخاراق قاراشار شهرینه قاچمیشدی. نۇشیبی فراکسیياسی‌نین باشچیسی مۇبی تارخان اوْردوسو ایله هۆجوما کئچه‌رک خاقانی حاکمیتدن قوْودو. خاقان قانقلیلارین يانینا قاچدی و بلخ شهرینده اؤلدو.

## قایناقلار
*

بؤلمه:یئددینجی عصر
بؤلمه:تورک تاریخی
بؤلمه:گؤی‌تورک خاقانلاری
بؤلمه:گؤی‌تورکلر
نیشا تولو خاقان

**نیشا تۇلو خاقان** — غربی گؤی تورک دؤولتی‌نین سگگیزینجی خاقانی. نۇشیبیلر طرفیندن خاقان اعلان ائدیلمیشدی. آتاسی يانق سوْوخ تئگینین بئشینجی اوْغلو باغا شاد ایدی. تان سۆلاله‌سی طرفیندن خاقان کیمی تانینمیشدی، سوْنراکی ایل خسته‌لنرک اؤلدو.

## قایناقلار
*

بؤلمه:یئددینجی عصر
بؤلمه:تورک تاریخی
بؤلمه:گؤی‌تورک خاقانلاری
بؤلمه:گؤی‌تورکلر
یانق سووخ تئگین

**يانق سوْوخ تئگین** — آتاسی تاردوش طرفیندن بۇخارا و پايکندین يابقوسو تعیین اوْلونموشدو. 589-جۇ ایلده بهرام چۇبین طرفیندن باغا تارخانلا بیرلیکده اؤلدورولدويو گۆمان اوْلونور. تاردو خاقان يئرینه نیلی خاقانی يابقو تعیین ائتمیشدی.

## قایناقلار

بؤلمه:آلتینجی عصر
بؤلمه:تورک تاریخی
بؤلمه:گؤی‌تورک خاقانلاری
بؤلمه:گؤی‌تورکلر
باغا شاد

**باغا شاد** - گؤی تورک شاهزاده‌سی و دیپلوْماتی ایدی. ایکینجی فارس-تۆرک مۇحاریبه‌‌سی و اۆچونجو فارس-تۆرک مۇحاریبه‌‌سی دؤورونده قافقازین شادی، يابقوسو و تۇدونو اوْلموشدو. 616-628 ایللری آراسیندا چین سفیری اوْلاراق خیدمت گؤسترمیشدی.

## قایناقلار

بؤلمه:تورک تاریخی
بؤلمه:گؤی‌تورک خاقانلاری
بؤلمه:گؤی‌تورکلر
تودون

**تۇدون** - خاقان سوْيوندان اوْلان و اؤلکه‌ده‌کی نظارتی و اوْراداکی وئرگی توْپلاما ایشینی تشکیل ائدن والیلرین عۆنوانیدیر. اساساً شهرلره تعیین اوْلونوردو و شهرین حاکمی طرفیندن اوْنا تقدیم ائدیلن وئرگینی خاقانا آپاریردی.

## قایناقلار

بؤلمه:تورک تاریخی
بؤلمه:گؤی‌تورکلر
تامان خاقان

**آرسلان تامان خاقان** - خاقان اوْلاندا هله يئریيه بیلمیردی. اوْنون آدیندان دؤولتی ایکی اعيان ایداره ائدیردی. آناسی هسیانشی اوْنو آتیب چینه گئتمیشدی. اعيانلار بئشینجی و سککیزینجی آيلاردا آلتای داغلارینداکی ماغارالاردا بابالاری‌نین رۇحلارینا قۇربان تقدیم ائدیردی. 605-جی ایلده خاقانین کیچیکلیگیندن ایستیفاده ائدن تئلئوتلار عصیان قالدیراراق اوْنون اوْردولارینی مغلوب ائتدی. 610-جۇ ایلده خاقانا قارشی يئنی عصیان باش وئردی. يانق سوْوخ تئگینین اوْغلو شئکوی خاقان اعلان اوْلوندو. تامان چینه قاچدی. 619-جۇ ایلده شرقی گؤی تورکلرین ایستک‌ایله چینده اؤلدورولدو.

## قایناقلار
*

بؤلمه:یئددینجی عصر
بؤلمه:تورک تاریخی
بؤلمه:گؤی‌تورک خاقانلاری
بؤلمه:گؤی‌تورکلر
کاکا

**ریکاردو ایزکسون دوس سانتوز لیته** یوخسا **کاکا**، (دوغوم:۲۲ آوریل ۱۹۸۲ -برازیلیا) برزیللی فوتبالچیدیر.

## قایناقلار

بؤلمه:فوتبولچولار
شاد

**شاد** - قدیم تۆرک عۇنوانلاریندان بیری. عادتا حؤکمدارین عائله‌‌سیندن اوْلان شخصه وئریلیردی. يابقودان بیر پیلله يۇخاریدا دايانیردی. تۆرگیشلر دؤولتینده شاد شرق توْرپاقلارینی، يابقو ایسه غرب توْرپاقلارینی ایداره ائدن حاکم ایدی.

## قایناقلار

*Golgen P.B., "Khazar studies", Budapest, Vol. 2, 1980, pp. 188-190, ISBN 963-05-1548-2
*Jump up ↑ Artamanov M., Xəzərlərin tarixi, Leninqrad, 1962, səh 128 (Rusca)

بؤلمه:تورک تاریخی
بؤلمه:گؤی‌تورکلر
ایشبارا تئریش خاقان

**ایشبارا تئریش تۇنقا خاقان** - قارداشی نیشا تۇلو خاقاندان سوْنرا تاختا گلمیشدی. حاکمیته گلدیکدن سوْنرا ایلک ایشی تان سۆلاله‌سی ایله دوْست علاقه‌‌لری قۇرماق اوْلدو. نیشیبیلر تۇلولار آراسینداکی مۆباریزه‌دن بئزن خاقان اوْنلارین هره‌سینی 5 آيماکا بؤلدو. لاکین بۇ يئنیلیک گۆجلنمکدن چوْخ ضعیفله‌مه‌يه آپاردی. طایفالار عصیان ائتدی. چین اوْردوسو قاریشیقلیقدان فايدالاناراق خاقانی اؤلدوردو. اؤلوموندن سوْنرا خاقانلیق اۆچ يئره بؤلوندو، نۇشیبیلرین دستک ایله يئرینه شرقده خاللیق ایشبارا يابقو خاقان کئچدی، غربده ایسه تۇلولارین دستکله‌دیگی اصلن شرقی گؤی تورک خاقانلیغیندان اوْلان ایللیگ خاقانین اوْغلو يۆکوک شاد حاکمیته گلدی، بۇندان بیر نئچه ایل سوْنرا خزر خاقانی ایربیس شئکوی خاقان دا اؤزونو غربی گؤی تورک خاقانی اعلان ائتدی.

## قایناقلار
*

بؤلمه:یئددینجی عصر
بؤلمه:تورک تاریخی
بؤلمه:گؤی‌تورک خاقانلاری
بؤلمه:گؤی‌تورکلر
یوکوک شاد

**يۆکوک ایربیس تۇلو خاقان** — تۇلولار طرفیندن دستکلنن غربی گؤی تورک خاقانلیغی خاقانی ایدی.

## ایلک ایللری
آتاسی شرقی گؤی تورک خاقانی ایللیگ خاقان ایدی. شاد عۇنوانی آلمیشدی. آتاسی‌نین امرینه اۇيغون اوْلاراق 627-جی ایلده عصیانلاری ياتیزدیرماق ایستسه‌ده بۇنا نایل اوْلمامیشدی. اۆچ ایل سوْنرا آتاسی‌نین دؤولتی داغیلانمیشدی.

## خاقانلیغا گلیشی
توْنق يابقو خاقانین اؤلوموندن سوْنرا غربی گؤی تورک خاقانلیغی ضعیفله‌مه‌يه باشلامیشدی. نۇشیبیلر و تۇلولارین مۆناقیشه‌سی بیتمک بیلمیردی. تۇلولار خاقانلیق اۆچون يۆکوک شادی دعوت ائتدیلر. نۇشیبیلر ایسه خاللیق ایشبارا يابقو خاقانی تاختا چاغیردیلار. ایکی خاقان آراسینداکی مۇحاریبه‌‌دن سوْنرا 638-جی ایلده ایلی چايی صولح-و ایمضالاندی. يۆکوک شاد چايین شیمال ساحلینی ایداره ائدیردی. 4 ایل سوْنرا تۇلولار خاقانی دستکله‌مکدن ال چکدیلر. فۆرصتدن ایستیفاده ائدن نۇشیبیلر خاقانی مۆحاصیره‌‌يه آلسالاردا خاقان اوْنلاری مغلوب ائتدی. 642-جی ایلده خاقان هئچ کیمین دسته‌يینی آلمادیغینی گؤروب کۇندوز شهرینه قاچدی.

## سوْنراکی ایللری
خاقانلیغی ایندی تکجه کۇندوز شهری ایله سرحدلنن يۆکوک شاد 653-جۆ ایلده بۇرادا اؤلدو. يئرینه اوْغلو اینان جئنچو کئچدی.

## قایناقلار
*

بؤلمه:یئددینجی عصر
بؤلمه:تورک تاریخی
بؤلمه:گؤی‌تورک خاقانلاری
بؤلمه:گؤی‌تورکلر
ایربیس شئکوی خاقان

**ایربیس شئکوی خاقان** - 642-جی ایلده نۇشیبیلرین دستک ایله حاکمیته ادعا ائدن خاقاندیر. بعضی تاریخچیلر اوْنو خزرلرین بیرینجی خاقانی سايیر. آمّا بۇ معلوماتین دقیقلیگی بیلینمیر. 650-جی ایلده خاللیق ایشبارا طرفیندن اؤلدورولموشدو.

## قایناقلار
*

بؤلمه:یئددینجی عصر
بؤلمه:تورک تاریخی
بؤلمه:گؤی‌تورک خاقانلاری
بؤلمه:گؤی‌تورکلر
خاللیق ایشبارا يابقو خاقان

**خاللیق ایشبارا يابقو خاقان** - نۇشیبیلر طرفیندن دستکلنن غربی گؤی تورک خاقانلیغی خاقانی ایدی. هم ده سوْن مۆستقیل خاقاندیر.

## ایلک ایللری
آتاسی قافقاز تۇدونو بؤری شاد ایدی. يابقو عۇنوانینی 633-جۆ ایلده نیشا تۇلو خاقاندان آلمیشدی، نۇشیبیلرین فراکسیياسی‌نین دستکله‌دیگی بیری ایدی. ایربیس شئکوی خاقانا قالیب گلمیش‌دی.

## خاقانلیغا گلیشی
639-جۇ ایلده خاقان اوْلموشدو. خاقانلیغا گلدیکدن سوْنرا ایشبارا تئریش خاقانین آيیردیغی نۇشیبی آيماکلارینا تئگینلر تعیین ائتمیشدی.

## سوْنراکی ایللری
خاقانلیغی اول تان سۆلاله‌سی ایله دوْست شرایطده ایداره ائدن خاقان گئتدیکجه ایشغالچی سیاسته کئچدی. لاکین تئزلیکله چین سرکرده‌سی سۇ دینقفانق، آشینا بۇچژئن و آشینا میشئنین بیرلشمیش اوْردولاری قارشیسیندا مغلوب اوْلدو. اسیر ائدیله‌رک چانقانا گتیریلدی. بئله‌لیکله غربی گؤی تورک خاقانلیغی دا سقوط ائتدی.

## قایناقلار
*

## گؤرونتولر


File:Conquest of Western Turks.png



بؤلمه:یئددینجی عصر
بؤلمه:تورک تاریخی
بؤلمه:گؤی‌تورک خاقانلاری
بؤلمه:گؤی‌تورکلر
سید جواد طباطبایی

**سید جواد طباطبایی** ایرانلی  فلسفه چی  و تاریخ یازان‌دیر.

## قایناق

بؤلمه:فلسفه
ایلتریش خاقان

**قۇتلوق ایلتریش خاقان** — ایکینجی گؤی تورک خاقانلیغی‌نین ایلک خاقانی. ایللیگ خاقانین نسلیندن گلیردی. 681-جی ایلده اۇيغورلارا هۆجوم ائده‌رک اوْنلارین يئرینی تۇتموش، 17 سرکرده ایله بیرلیکده 5000 عسگر توْپلامیش و چینه قارشی مۇحاریبه‌‌يه باشلامیشدی. 679-جۇ ایلده عصیانا قالخمیش اوْلان آشیدئ يۇانچژئنی مغلوب ائتمیشدی. ایلک ایشی چینین طرفینی تۇتان تۆرکلره هۆجوم ائتمک اوْلان ایلتریش 7 اوْغوز طایفه‌سینی مغلوب ائتمیشدی. داها سوْنرا آشیدئ يۇانچژئن ده اوْنون طرفینه کئچمیشدی. 683-جۆ ایلده چین والیسی وان دئمئونو اعدام ائده‌رک حاکمیتینی اعلان ائتمیش، کنياز قۇی يۇان اوْنلاری ساخلايا بیلسه ده ایلتریشین اوْردولاری دؤيوشلرده چینه آغیر ضربه‌‌لر وۇرموشدو. بئله کی، تۆرک توْرپاقلاری‌نین والیسی چژان خینشی، لی سیکيان اؤلدورولموش، ژنرال چۇی چژیبيان ایسه اسیر گؤتورولموشدو.

## قایناقلار
*

بؤلمه:یئددینجی عصر
بؤلمه:تورک تاریخی
بؤلمه:گؤی‌تورک خاقانلاری
بؤلمه:گؤی‌تورکلر
يوللیق خاقان

**يوْللیق خاقان** — ایکینجی گؤی تورک خاقانلیغی‌نین بئشینجی خاقانی.

## حاکمیتی
ایلک آدی ایجان اوْلموشدور. تاختا کئچدیکدن سوْنرا يوْللیق خاقان آدینی آلمیشدیر. اوْرخوْن عابده‌لرینی قوْيدوران شخصدیر. چینله صولح مۆناسیبتلری يۆروتموش. 739-جۇ ایلده گؤزله‌نیلمه‌دن اؤلموشدور.

## قایناقلار
*

بؤلمه:سگگیزینجی عصر
بؤلمه:تورک تاریخی
بؤلمه:گؤی‌تورک خاقانلاری
بؤلمه:گؤی‌تورکلر
بؤلمه:تورک شاعیرلر
بؤلمه:تورک شاهلار
بیلگه قوتلوق خان

**بیلگه قۇتلوق تئنقری خاقان** — ایکینجی گؤی تورک خاقانلیغی‌نین آلتینجی خاقانی، بیلگه خاقانین ایکینجی اوْغلو.

## حاکمیتی
قارداشی‌نین واختسیز اؤلوموندن سوْنرا تاختا گلمیشدی، کیچیک اوْلدوغوندان اساس حاکمیت آناسیندا ایدی. خاقانین گۆجو آزالیر، طایفالار ایمپئریيادان آيریلیردی.بؤيوک هۇن ایمپئراتوْرلوغو داغیلدیقدان سوْنرا مرکزی آسیا، آلتای و بؤيوک چؤل اراذیلرینده ياشايان تۆرکلر ژۇژان دؤولتیی‌نین اسارتی آلتینا دۆشدولر. خاقان غرب شادینی اؤلدورسه‌ده، شرقین شادی پان کۆل تئگین عصیانا باشلامیشدی. خاقانی دئویرن شاد، قێسا زاماندا اؤزوده اؤلدورولموشدو. ایمپئریيا بۇنونلا پارچالانمیش، قارلوقلار و اۇيغورلار مۆستقیل اوْلموشدو.

## قایناقلار
*

بؤلمه:سگگیزینجی عصر
بؤلمه:تورک تاریخی
بؤلمه:گؤی‌تورک خاقانلاری
بؤلمه:گؤی‌تورکلر
اوزمیش تئقین خان

**اوْزمیش تئقین خان** - ایکینجی گؤی تورک خاقانلیغی‌نین يئددینجی خاقانی.

## حاکمیتی
بیلگه قۇتلوق خانین دئوریلمه‌سیندن سوْنرا تاختا چێخمیشدی. تان سۆلاله‌سینه تابع اوْلماقدان بوْيون قاچیرمیش و بیر ایله چین طرفیندن مغلوب ائدیله‌رک اؤلدورولموشدور.

## قایناقلار
*

بؤلمه:سگگیزینجی عصر
بؤلمه:تورک تاریخی
بؤلمه:گؤی‌تورک خاقانلاری
بؤلمه:گؤی‌تورکلر
قاپاغان خاقان

**قاپاغان خاقان** (691-710)— آشینا سۆلاله‌سیندن گؤی تورک خاقانی. اصل آدی موْچور (阿史那默啜) اوْلموشدور.

## تاختا چیخمازدان اؤنجه
682-جی ایلده شاد تعیین اوْلونموشدو. 692-جی ایلده ایلتریش خاقان اؤلدو. اوْنون قارداشی قاپاغان خاقان حاکمیته گلدی، چۆنکی بیلگه هله چوْخ گنج ایدی.

## حاکیمیت
حاکمیتی اساساً ایشغالچی سیاست گۆدموشدور. حاکمیته گلن کیمی چینه هۆجوم ائدن خاقان داها سوْنرا 697-جی ایلده کیدان طایفالاری‌نین چینه اوْلان عصیانینی چینلیلره کؤمک اوْلاراق مغلوب ائتدی. قاپاغان تخللوصونو بۇ واخت آلدی. ایمپئراتریچا بۇ کؤمه‌يینه گؤره اوْنو شانيو کیمی تانیدی. لاکین خاقان ستراتئگیيا ديَیشه‌رک چینه هۆجوم ائتدی - لینچژوْو و شانچژوْونو ياغمالادی. 697-جی ایلده خاقان بۇ شرطلر آلتیندا صولح تکلیف ائتدی:

# ایمپئراتریچه اۇ تان سۆلاله‌سینه حاکمیتی قايتاریر. 
# قاپاغان خاقان اؤز قێزینی تان سۆلاله‌سیندن بیر شاهزاده ایله ائولندیریر. 
# 100.000 پۇد ایپک، 3000 عدد تصروفات آلتی، بیر نئچه توْن دمیر خراج وئریلیر. 
بۇ شرطلر يئرینه گتیریلمزسه ایمپئراتریچانین توْرپاقلاری ایشغال اوْلونور. 
ایمپئراتریچايا بۇ صولح‌ون تکلیف ائدیلمه سببی خاقانین اؤز قێزلارینی ائولندیردیگی تان سۆلاله‌سی‌نین حاکمیتینی برپا ائدیب چین ایداره ائتمک ایدی. ایمپئراتریچا بۇ ایستکلردن سوْنرا اؤز قارداشی نوه‌سی وۇ يانقچونو ائولیلیک اۆچون گؤندردی. خاقان ایسه اوْنو سۆلاله‌سیندن يوْخ تان سۆلاله‌سیندن شاهزاده ایسته‌دیگینی دئيه‌رک اؤزونو "تان سۆلاله‌سی‌نین قوْرويوجوسو" اعلان ائتدی.[1] چوْخ تئز بیر زاماندا 100.000 عسگر توْپلايان خاقان ایمپئریيانین شیمال سرحدلرینه داخیل اوْلاراق شهرلری ياغمالادی. قوْرخان ایمپئراتریچا خاقانین اوْردوسونا مکتوب يوْللاياراق قاپاغانی اؤلدورن شخصه بیرینجی درجه‌‌دن کنيازلیق تیتولو وئره‌جه‌يینی وعده ائتدی. قاپاغان خاقان بۇندان دۇيوق دۆشه‌رک اسیر تۇتدوغو 90.000 چینلی عسگرین هامیسینی اعدام ائتدیردی. تۆرکلر لی شیمین دؤوروندن اؤنجه‌کی قۆدرتلرینه چاتمیشدیلار.

699-جۇ ایلده خاقان اوْردونون ایداره‌سینی اوْغوللاری آراسیندا بؤلدو. 702-جی ایلده هۆجوم ائده‌رک چیندن 100.000 آت قاچیردی. چینلیلر اوْنون آرخاسینجا دۆشمه‌يه جرات ائتمه‌دیلر.

703-جۆ ایلده باغا تارخانین اوْغلونا اؤز قێزینی وئردی. قاپاغان خاقان اوْردونو مؤحکملندیردی، اؤلکه‌نین اقتصادیاتینی جانلاندیردی. خاقان 716-جێ ایلده مانچوریيادا اؤلدورولدو.

## قایناقلار
*

بؤلمه:یئددینجی عصر
بؤلمه:سگگیزینجی عصر
بؤلمه:تورک تاریخی
بؤلمه:گؤی‌تورک خاقانلاری
بؤلمه:گؤی‌تورکلر
اینئل خاقان

**اینئل خاقان** — آشینا سۆلاله‌سیندن گؤی تورک خاقانی. اصل آدی بؤگو (拓西可汗) اوْلموشدور.

## تاختا چیخماقدان اؤنجه
699-جۇ ایلده قاپاغان خاقان طرفیندن کیچیک خان تعیین اوْلونموشدو.

## حاکمیتی
خاقانین واختسیز اؤلدورولمه‌سی اؤلکه‌ده چاخناشما ياراتدی، 716-جێ ایلین ایيونوندا اینئل اؤزونو خاقان اعلان ائتدی. لاکین ائله همین آی دا کۆل تئگین طرفیندن اله کئچیریلیب اؤلدورولدو.

## قایناقلار
*

بؤلمه:سگگیزینجی عصر
بؤلمه:تورک تاریخی
بؤلمه:گؤی‌تورک خاقانلاری
بؤلمه:گؤی‌تورکلر
کولون بَی

**بايمئی خان کۇلون بَی** — ایکینجی گؤی تورک خاقانلیغی‌نین سگگیزینجی خاقانی.

## حاکمیتی
قارداشی اوْزمیش تئقین خانین اؤلدورولمه‌سیندن سوْنرا تاختا چێخمیشدی. تان سۆلاله‌سینه تابع اوْلماقدان بوْيون قاچیرمیش و 2 ایلدن سوْنرا قۇتلوق بیلگه کۆل خاقان طرفیندن حبس اوْلوناراق اؤلدورولموشدور. ایکینجی گؤی تورک خاقانلیغی‌نین سوْنو گلمیش‌دیر.

## قایناقلار
*

بؤلمه:سگگیزینجی عصر
بؤلمه:تورک تاریخی
بؤلمه:گؤی‌تورک خاقانلاری
بؤلمه:گؤی‌تورکلر
کول تیگین

**کۆل تیگین** — شرقی گؤی تورک خاقانلیغی‌نین باشچیسی اوْلان بیلگه خاقانلا بیرلیکده دؤولتی ایداره ائدن شخص. 
قاپاغان خاقانین قارداشی اوْغلو، ایلتریش خاقانین اوْغلو، بیلگه خاقانین قارداشیدیر.

## حیاتی
آتاسی ایلتریش خاقان اؤلنده بیلگه 8، کۆل تیگین ایسه 7 ياشیندا ایدی. قارداشی ایله بیرلیکده عمیسی قاپاغان خاقان طرفیندن بؤيودولدو. قاپاغان خاقانین بیر سێرا اۇغورلار قازانماسیندا بیلگه خان و کۆل تیگینین روْلو بؤيوک ایدی. قاپاغان خاقان اؤلنده تۆرکلرین قايدا-قانونونا ضد حرکت ائده‌رک، اوْغلونو ولی عهد اعلان ائتدی. لاکین داها سوْنرا کۆ لتیگین حاکمیتی اله کئچیرمه‌يه نایل اوْلدو و اوْ، قاپاغان خاقانین اوْغلونون حاکمیتینی دستکله‌ينلری اعدام ائتدیردی. داها سوْنرا بیلگه خاقان کۆل تیگینین اصراری‌ایله خاقان اوْلدو. بۇ زامان بیلگه خاقانین ياشی 32، کۆلتیگی‌نینکی ایسه 31 ایدی.

ایلتریس خاقانین زامانیندا بیلگه و کۆل تیگین باش وزیر توْنيوکوکون ان ياخین کؤمکچیلری ایدیلر. حتی اوْنلار حاکمیته گلدیکده‌ده قاپاغان خاقانین دؤورونده نۆفوذو دۆشموش توْنيوکوکو يئنیدن باش وزیر ائتدیلر. اوْ دؤولتی ایداره ائتمه‌يه ياخیندان کؤمک گؤستریردی. بیلگه و کۆلتیگین دؤولتین ان آغیر ایشلرینی گؤرموش، چین اوْردوسونو مغلوبیته اۇغراتماقدا بؤيوک روْل اوْينامیشدیلار. 50 مینلیک چین اوْردوسونو مغلوب ائتدیکدن سوْنرا چین اوْردوسونون ژنرالی اوْنقو 16 ياشلی کۆل تیگین اسیر آلمیشدی. بۇ کیمی اۇغورلاری و داورانیشلاری ایله خالق طرفیندن سئویلمیشدیرلر.

## اؤلومو
731-جی ایلده کۆل تیگین دوْغوز اوْغوزلارلا دؤيوشده هلاک اوْلدو. بیلگه خاقان اوْنون شرفینه بؤيوک عابده اۇجالتدی. بۇراداکی يازیدا دئيیلیردی:

بۇ عابده، بايکال گؤلونون جنوبوندا يئرلشن کوْشوْ چايدام گؤلو ياخینلیغیندادیر. مرمر اۆستونده گؤی تورک يازیسی ایله "کۆل تیگین قوْيون ایلینده 17-جی گۆنده اۇچدو" دئيه يازیلیب.

قارداشی بیلگه خاقان تۆرک خالقی‌نین دۆشمنلری طرفیندن 734-جۆ ایلده زهرلنه‌رک اؤلدورولدو. بیلگه خاقانین و کۆل تیگی‌نین ائتدیکلری اوْرخوْن عابده‌لرینده يازیلیب.

## کول تیگین داش‌یازماسی

کۆل تیگین عابده‌سی، کۆل تیگینین بؤيوک قارداشی و گؤی تۆرکلرین خاقانی بیلگه خاقان طرفیندن، 732-جی ایلده، قارداشی آدینا، قارداشی‌نین خیدمتلریندن اؤتری اوْنا دۇيدوغو منتی گؤسترمک مقصدی‌له، تیکدیریلمیشدیر. بۇ کیتابه‌ده بیلگه خاقان دانیشیر.

## گؤرونتولر


File:Kultegin monument Mongolia.JPG



## قایناقلار
*

بؤلمه:سگگیزینجی عصر
بؤلمه:تورک تاریخی
بؤلمه:گؤی‌تورک خاقانلاری
بؤلمه:گؤی‌تورکلر
تونيوکوک

**توْنيوکوک** — گؤی تورک خاقانلیغیندا فعالیتده اوْلموش دؤولت خادیمی. آشیدئ سۆلاله‌سیندندیر. قێزی پوْفو بیلگه خاقانلا ائولنمیشدیر. بۇ باخیمدان يوْللیق خاقانین باباسیدیر. ایلک اؤنجه‌لر اینئل خاقانین طرفینی تۇتسادا، سوْنرالار بیلگه خاقانین يانیندا ایشله‌میشدیر. 726-جێ ایلده وفات ائتمیشدیر.

## قایناق‌لار
*

بؤلمه:سگگیزینجی عصر
بؤلمه:تورک تاریخی
بؤلمه:گؤی‌تورک خاقانلاری
بؤلمه:گؤی‌تورکلر
خاقان

**خاقان**  — تۆرک و مغول دؤولتلرینده ان يۆکسک عنوان، تیتول، خانلار خانی، ائرکن اوْرتا عصرلرده بیر چوْخ تۆرک‌دیللی خالقلاردا دؤولت باشچیسی‌نین عنوانی.

"خاقان" تئرمی‌نینه ایلک دفعه‌‌ چین سالنامه‌لرینده راست گلینیر. سوْنرالار کیيئو کنيازلاری دا بۇ تیتولو قبول ائتدیلر. مغول ایمپئریياسی دؤورونده ایسه بۇ تیتول "ایمپئراتوْر" معناسیندا ایشله‌دیلدی. مغول ایمپئریياسیندا کاان شکلینده ایدی.

## ایشلنمه‌سی
بۇ عنوانا ایلک دفعه‌‌ قدیم چین منبع‌لرینده راست گلینیر. اوْنلار اۆچ يۆزیللیکده ياشايان سيانبیلرین اۇلو خانینی بئله آدلاندیریرلار. 402-جی ایلده ژۇژانلار هۇن تیتولو اوْلان شانيونون عوضینه خاقانی قبول ائتمیشدیلر. 551-جی ایلده آوارلار و گؤی تورکلر بۇ تیتولو ژۇژانلاردان آلدیلار. گؤی تورک خاقانلیغی چؤکدوکدن سوْنرا دیگر تۆرک خالقلاری - خزرلر، اۇيغورلار، قارلوقلار، کیمکلر و قێرغیزلار خاقان تیتولوندان ایستیفاده ائتدیلر. غرب منبع‌لرینده ایسه "جاگانوس" کیمی لاتینلاشدیریلمیشدیر.

## گؤرونتولر


File:Emperoryuandinastycollage.jpg


## قایناقلار

*
بؤلمه:تورکلر

بؤلمه:سگگیزینجی عصر
بؤلمه:تورک تاریخی
بؤلمه:گؤی‌تورکلر
نورگول یئشیلچای

**نۇرگول یئشیلچای** (دوْغوم:۲۶ مارس ۱۹۷۶)—تۆرکیه‌لی اوْیونچودور. نۇرگول یئشیلچای افیون‌قاراحیصاردا دۆنیایا گلدی و آکادمیک تحصیلاتینی آنادولو بیلیم‌یوردوندا باشایئتیردی. اوْ "ان یاخشی خانیم اوْیونچو" جاییزه‌سینی ۴۵.جی آنتالیا قیزیل پوْرتاغال فیلم فستیوالیندان قازانیب.

بؤلمه:تورکیه‌لی اویونچولار
بؤلمه:کیمسه‌لر
بؤلمه:۱۹۷۶-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:یاشایان اینسانلار
بؤلمه:Turkish stage actresses
بؤلمه:تورکیه‌لی قادین اویونچولار
بؤلمه:Best Actress Golden Boll Award winners
بؤلمه:Best Actress Golden Orange Award winners
بؤلمه:Anadolu University alumni
بؤلمه:افیون قاراحیصار دوغوملولار
بؤلمه:20th-century Turkish actresses
بؤلمه:21st-century Turkish actresses
بیل قئیتس

**ویلیام هئنری قئیتس** ()، (دوغوم:۲۸ اوکتوبر ۱۹۵۵ سیاتل)، **بیل قئیتس** آدیله تانینمیش مایکروسافت شیرکتینین یارادیجی‌سی و آمریکالی تاجیر، مودیر و خیر. او ۲۰۱۴-جی ایل جان مایکروسافت شیرکتینین ان یوخاری باشچی‌سی ساییلیردی. ۱۹۷۰-۸۰-جی ایللرده‌کی میکرو کامپیوتر اینقیلابینین ان تانینمیش صاحیبکارلاریندان بیری ساییلیر.
قئیتس واشینقتون ایالتینین سیاتل شهرینده آنادان اولوب. ۱۹۷۵-جی ایلده نیو مکزیکو ایالتینین البوکرکی شهرینده اوشاقلیق دوستو پول آلئن ایله بیرلیکده مایکروسافتی قوردو. بو شیرکت دونیانین ان بویوک فئردی کامپیوتر پروقرمینین شیرکتی اولدو.

## قایناقلار

بؤلمه:بیل قیتس
بؤلمه:۱۹۵۵-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:۲۰.یوز ایل آمریکالی موهندیسلر
بؤلمه:۲۱.یوز ایل آمریکالی موهندیسلر
بؤلمه:آمریکالی موخترعلر
بؤلمه:آمریکالی خیرلر
بؤلمه:آمریکالی یازیلیم موهندیسلر
بؤلمه:بؤیوک تاریخ
بؤلمه:سیاتل دوغوملو ایش آداملاری
بؤلمه:یاشایان اینسانلار
بؤلمه:مدینا، واشینقتون دوغوملولار
بؤلمه:سیاتل دوغوملولار
بؤلمه:سیاتل دوغولان یازیچیلار
آ ییله سن اویونو

**آ ییله سن اویونو** آذربایجانلیلاری اسکی خالق اویونلاریندان بیری میش.
## قایناقلار

بؤلمه:آذربایجان کند اویونلاری
بؤلمه:آذربایجانین اوشاق اویونلاری
سورنا ستاری

**سورنا ستاری**، (دوغوم:۱۳۵۱ تهران) صنعتی شریف بیلیم‌یوردونون اوستادی و ایران رئیس‌جومهورونون علمی موعاونیدیر.

## قایناقلار

بؤلمه:تهرانلیلار
لوییس سوارز

**لوییس آلبرتو سوارز دیاز مارتینز** یوْخسا **لوییس سوارز**، (دوغوم: ۲۴ ژانویه ۱۹۸۷ سالتو) اوروگوئه‌لی فوتبالچیدیر.

## اوْیونلاری

## قایناقلار

بؤلمه:فوتبال اویونچولاری
بؤلمه:فوتبولچولار
بؤلمه:۱۹۸۷-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:یاشایان اینسانلار
بؤلمه:۲۰۱۰ فیفا دونیا کاپی اویونچولاری
بؤلمه:۲۰۱۳ فیفا کونفدراسیلار کاپی اویونچولاری
بؤلمه:۲۰۱۴ فیفا دونیا کاپی اویونچولاری
بؤلمه:فیفا دونیا کاپی ۲۰۱۸ اویونچولار
بؤلمه:ناسیونال اروقوئه کولوبونون اویونچولاری
بؤلمه:خرونینقن کولوبونون اویونچولاری
بؤلمه:آژاکس امستردام کولوبونون اویونچولاری
بؤلمه:لیورپول کولوبونون اویونچولاری
بؤلمه:بارسلونا کولوبو اویونچولاری
بؤلمه:ایدمان‌دا زوراکیلیق
آپاررام وئرمه‌رم اویونو

**آپاررام وئرمه‌رم** آذربایجانلیلاری اسکی خالق اویونلاریندان بیری میش.
## قایناقلار

بؤلمه:آذربایجان کند اویونلاری
بؤلمه:آذربایجانین اوشاق اویونلاری
جرارد پیکه

**جرارد پیکه** (اینگیلیسجه: Gerard Piqué) (دوْغوم: بارسلونا) بیر فوتبالیست. بارسلونا فوتبال کولوبو و ایسپانیا میلّی تیمی ترکیبینده چیخیش ائدیب و مودافع موقعیتینده اوْیناییب. یورو ۲۰۱۶ و فیفا دونیا کاپی ۲۰۱۴ و فیفا دونیا کاپی ۲۰۱۸ و فیفا دونیا کاپی ۲۰۱۰ اوْیونلاریندا مئیدانا گئدیب.
## اوْیونلاری

## قایناقلار

بؤلمه:فوتبال اویونچولاری
بؤلمه:۱۹۸۷-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:یاشایان اینسانلار
بؤلمه:منچستر یونایتد کولوبونون اویونچولاری
بؤلمه:رئال ساراقوسا کولوبونون اویونچولاری
بؤلمه:بارسلونا کولوبو اویونچولاری
بؤلمه:۲۰۰۹ فیفا کونفدراسیونلار کاپی اویونچولاری
بؤلمه:۲۰۱۰ فیفا دونیا کاپی اویونچولاری
بؤلمه:یوفا یورو ۲۰۱۲ اویونچولاری
بؤلمه:۲۰۱۴ فیفا دونیا کاپی اویونچولاری
بؤلمه:۲۰۱۳ فیفا کونفدراسیلار کاپی اویونچولاری
بؤلمه:یوفا یورو ۲۰۱۶ اویونچولاری
بؤلمه:شکیرا
بؤلمه:فیفا دونیا کاپی ۲۰۱۸ اویونچولار
شامان

**شامان** سؤزونون معناسی رۇحلارا، سحره اینانان خالقلاردا (اساساً شیمال خالقلاریندا) سحرباز، اوْوسونچو، جادوگر دئمکدیر. شامانلار اوْخوماقلا، دف چالیب-اوْخوماقلا اؤزلرینی جۇشا گتیره‌رک، گۇيا رۇحلارلا مۆناسیبته گیره‌رک، آداملارین خسته‌لیکلرینی ساغالتدیقلارینی، اوْنلارا اۇغورلو اوْو تامین ائتدیکلرینه و س.-يه ایناندیلار. بۇ سؤزدن تؤره‌ين "شامانلیق-شامانیزم" ایسه بعضی شیمال خالقلاریندا – اوْرتا آسیا، اندونزی، اوقیانوسیه، آمریکا، آفریقا خالقلاریندا رۇحلارا، ماگیيايا ستايش ائتمکدن عبارت دین فوْرماسیدیر.

## قایناقلار
*

بؤلمه:شامانیزم
اولگن

**اۆلگن** و يا **بای-اۇلگئن** - تۆرک میفوْلوْژیسینده اساس تانریلاردان بیری. اؤلکن (اۆلکئن، اۆلگؤن) خان و مغول دیلینده اۇلگان خان.

## خصوصيتلری
ياخشیلیق تانریسیدیر. گؤيون 16. قاتیندا ياشايیر. کايرا خانین اوْغلودور. قێزیل داغدا، قێزیل قاپیسی اوْلان قێزیل بیر سارايدا ياشايیر. قێزیل بیر تاخت اۆزرینده اوْتوروب. کايرا خاندان سوْنرا ایکینجی درجه‌‌ده اهمیته مالیکدیر. گؤي جیسیملرینی ایداره ائدر. مئتئوْروْلوْژی حادثه‌‌لرین ایلک قايناغیدیر. بیری آغ، دیگری قارا ایکی داشلا گله‌رک (و يا کوْربوْلکوْ قۇشو ایله بۇ داشلاری گؤندره‌رک) اینسانلارا آتش ياندیرماغی اؤيرتمیشدیر. ياخشیلیق ائتمه‌يی سئور. اۇزون ساچلاری واردیر. يانیندا بؤيوک بیر قالخانی تاپیلار. الینده ایلدیریملار گؤندرن بیر يايی واردیر. ایلدیریملار و شیمشکلر اوْنون سلاحیدیر. ایلدیریملا وۇردوغو شئی مقدسلیک قازانیر. يئددی اوْغلو و يئددی قێزی وار. گؤکچه (ماوی) رنگ ایله ایشاره‌له‌نیير. گؤيون حاکمیدیر. دۆنيانی داشیمالاری و يا دستک اوْلمالاری اۆچون اۆچ دنه بالیق ياراتمیشدیر. الینده‌کی توْپپوزو، حیات آغاجی‌نین کؤکلرینه بنزر و ائله داللی بۇداقلیدیر. بیلدیگیمیز گۆنش، آی و اۇلدوزلاردان (بۆتون گؤی نسنلریندن) چوْخ اۇزاقدا ياشايیر. بیری ساغیندا و دیگری سوْلوندا ایکی آغ گۆنش تاپیلار. بۇ گؤی جیسیملری‌نین هر بیری اؤزونه چاتماق ایسته‌ين شامان اۆچون بیر مانعه‌دیر. ان گۆجلو شامان بئله ان چوْخ آلتینکازیک (قطب) اۇلدوزونا قدر چاتا بیلر. داها کنارا گئده بیلمز. بئتیملنیرکن آغ، پارلاق، سس-کۆيچو (کۆنورتچی)، ياندیریجی (کۆيگئکچی)، شیمشکچی (يالگینچی) کیمی صیفتلر ایشله‌دیلیر. ازلی و ابدی قبول ائدیلیر. کایناتین باشلانغیجیندا يالنیز اۆلگن و ارلیک واردیر. قاز و قۇ جیلدینه گیره‌رک سوْنسوز سۇيون اۆزرینده اۇچورلار. تانری اۆلگن ائرلیکدن داها گۆجلودور. ائرلیکین ائتدیگی حیله‌‌لری آنلايیر و اوْنو مذمّت ائدیر. کايرا خان ایسه کایناتدان اولده مؤوجوددور. ياشلی و مۆدریک بیر گؤرونوش ایله تصویر اوْلونور. اۆچ، آلتی، دوْققوز و يا 12 ایلده بیر گؤرکملی مراسیملر ائدیله‌رک اؤزونه آغ کێسراک قۇربان ائدیلیر. اۆچ بؤرکو (باشلیغی) واردیر، اۇزون ساققاللیدیر. اصلینده چوْخ واخت بیر آروادیندان بحث ائدیلمه‌دیگی حالدا بیر نئچه يئرده يوْلداشی‌نین آدی "تاز خانیم" (کئچل خانیم)دێر. میندیگی حئیوان دا کئلکئ آدلی کئچل بیر اؤکوزدور. مغولجادا بیر چوْخ تانری‌نین آدینین سوْنوندا ایشتیراک ائدن اۇلاگان (اۇلاغا) سؤزويله ده علاقه‌‌لی گؤرونمکده‌دیر. ووْقوللاردا اۇلگوْن اوْلاراق ایشتیراک ائدر و آتشین قايناغی اوْلاراق گؤرولر. يئددی اوْغلو واردیر، بۇنلار گؤيون يئددی قاتینی ایشاره‌لر. 

1. قارشیت خان، 2. پۇرا خان، 3. بۇرچا خان، 4. ياشیل خان، 5. قاراقوش خان، 6. قانیم خان، 7. باختی خان

## ائتیموْلوْژی
(اۆل/اۇل) کؤکوندن تؤره‌میشدیر. گؤيه عاید، پايلاشدیرما، ياراتماق کیمی معنالار احتوا ائدر. اۇلو، زنگین دئمکدیر. 

## بیرده باخ
*آغ اوْغلانلار 
*آغ قێزلار

## قایناقلار
*

* Çoban, Ramazan Volkan. *[http://www.academia.edu/2536361/Turk_Mitolojisinde_Iyilik_Tanrisi_Ulgenin_Inanistaki_Yeri_Tasviri_ve_Kokeni.htm Türk Mitolojisinde İyilik Tanrısı Ülgen’in İnanıştaki Yeri,Tasviri ve Kökeni (Türkçe)]*

بؤلمه:تورک میفولوژیسی
بؤلمه:تورک تانریلاری
پورا خان

**پۇرا خان** - تۆرک و آلتای میفوْلوْژیسینده آت تانریسی. بۇرا خان اوْلاراق‌دا تانینمیشدیر. شامانلارین گؤيه چێخماق اۆچون ایستیفاده ائتدیکلری آتلارا پۇرا (بۇرا) آدی وئریلر. سوْنرالار ایسلامداکی بۆراق آدلی آت ایله عئینیلشدیریلمیشدیر. بۇ حئیوانلار قۇرد باشلی اوْلاراق تصویر ائدیلیرلر. بۇ آتلاری اوْنلارا پۇرا خان گتیرر. پۇرا خان و پۇرالار سامانی پیس رۇحلاردان قوْرويارلار. اۆلگن خانین اوْغلودور. شامانلارین سمايا چێخماق اۆچون ایستیفاده ائتدیکلری، قۇرد باشلی آتلارین آدی. بۇ آتلار شامانلاری پیس رۇحلاردان قوْروياردو. سؤز، (بۇر/پۇر) کؤکوندن تؤره‌میشدیر. بۇ کؤک، آت، مارال، دوه کیمی معنالار احتوا ائدر. بۇرا / بۇرچین (مارال)، بۆرجو (عطیر) سؤزلری ایله بیر کؤکدندیر. بۇغرا سؤزو ایله عئینی کؤکدن گلیر. بۇغرا، کیشی دوه دئمکدیر. پوْرهان (شامان) سؤزو ایله ده علاقه‌‌لیدیر.

## بیرده باخ
*آغ اوغلانلار
*اۆلگن
*قاراقوش خان: قۇشلار تانریسی 
*قارشیت خان: تمیزلیک تانریسی 
*بۇرچا خان: رفاه تانریسی 
*ياشیل خان: طبیعت تانریسی 
*قانیم خان: اینام تانریسی 
*باخدی خان: لۆطف تانریسی

## قایناقلار
*
* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)  

بؤلمه:تورک میفولوژیسی
بؤلمه:تورک تانریلاری
بورچا خان

بۇرچا خان - تۆرک و آلتای میفوْلوْژیسینده رفاه تانریسی. يئر اۆزونده‌کی دینجلیک و رفاه مئيدانا گتیریر. تانری اۆلگنین اوْغلودور. سؤز، (بۇر) کؤکوندن تؤره‌میشدیر. حضور، رفاه معنالاری واردیر. بۇرچا/ بۇرچین (مارال) و بۆرجو (عطیر) سؤزلری ایله عئینی کؤکدن گلیر. بۇرچوکماق، عزت اکرام ائتمک دئمکدیر.

## بیرده باخ
*آغ اوغلانلار
*اۆلگن
*قاراقوش خان: قۇشلار تانریسی 
*قارشیت خان: تمیزلیک تانریسی 
*پۇرا خان: آت تانریسی 
*ياشیل خان: طبیعت تانریسی 
*قانیم خان: اینام تانریسی 
*باخدی خان: لۆطف تانریسی

## قایناقلار
*
* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)  

بؤلمه:تورک میفولوژیسی
بؤلمه:تورک تانریلاری
یاشیل خان

**ياشیل خان** - تۆرک و آلتای میفوْلوْژیسینده طبیعت تانریسی. ياشیل خان و يا جئجیل (جئجیل، جئجیل) خان اوْلاراق دا دئيیلر. طبیعتی قوْرويار، بیتکیلره جان وئرر. يئددی آلتای بوْيوندان بیری‌نین قوْرويوجوسودور. طبیعتین ياشیللاشماسینی و دوْغوشونو (باهاری) ایداره ائدر. تانری اۆلگنین اوْغلودور. تۆرک مدنیتی طبیعتله بۆتؤو و اوْنو اؤز حیصه‌‌سی کیمی گؤرن بیر ياناشمايا مالیکدیر. طبیعتی استهلاک ائتمه‌يی و اوْنو جانسیز بیر اوْبژه گؤرمه‌يی هئچ بیر زامان قبول ائتمه‌میشدیر. بۇنون ان مستند نۆمونه‌سی ياشیل خاندیر. سؤز، (ياش/يئش/چاش/جاش) کؤکوندن تؤره‌میشدیر. ياشیل رنگ دئمکدیر. حیات، ياشاماق سؤزلری ایله عئینی کؤکدندیر. جانلیلیق بیلدیریر. عئینی کؤک ایشیق معناسینی وئرن ياشوک / ياشیک سؤزلریيله‌ده علاقه‌‌لیدیر.

## بیرده باخ
*آغ اوغلانلار
*اۆلگن
*قاراقوش خان: قۇشلار تانریسی 
*قارشیت خان: تمیزلیک تانریسی 
*پۇرا خان: آت تانریسی 
*بۇرچا خان: رفاه تانریسی 
*قانیم خان: اینام تانریسی 
*باخدی خان: لۆطف تانریسی

## قایناقلار
*
* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)  

بؤلمه:تورک میفولوژیسی
بؤلمه:تورک تانریلاری
قاراقوش خان

**قاراقوش خان** - تۆرک و آلتای میفوْلوْژیسینده (اسطوره شناسلیغیندا) قۇشلار تانریسی. کاراگوش و يا هاراهوس اوْلاراق دا خاطیرلانیر. قاراغوش شکلینده ده دئيیلر. قۇشلارا حؤکم ائدر. تانری اۆلگنین اوْغلودور. قاراقوش آنادوْلودا تۆرکلرده بؤيوک و يێرتیجی قۇشلاری تعیین ائتمکده ایستیفاده ائدیلن اوْرتاق بیر تعبیردیر. بۇندان باشقا، قامین آيین اثناسیندا ائتدیگی حرکتلرین، بعضی بؤلگه‌لرده راست گلینن قارتال اوْيونو ایله تمثیل ائدیلدیگی گؤرولمکده‌دیر. قارتال اوْيونو سییرتده "هاراهوستا"، اۇرفا و آدیياماندا "کاراکوستانا" شکلینده دئيیلیر. هێنیسدا ایسه "يارکوستا" اوْيونو دئيیلیر. بۇ اوْيونون قاراقوش خانا بیر حؤرمت احتوا ائتمه‌سی‌ده اوْلابیله‌جکدیر. سؤز، قارا (هارا) و قۇش (کۇش) سؤزلری‌نین مرکب حالیدیر. قارتال معناسینی وئرر.

## بیرده باخ
*آغ اوغلانلار
*اۆلگن
*قارشیت خان: تمیزلیک تانریسی 
*پۇرا خان: آت تانریسی 
*بۇرچا خان: رفاه تانریسی 
*ياشیل خان: طبیعت تانریسی 
*قانیم خان: اینام تانریسی 
*باخدی خان: لۆطف تانریسی

## قایناقلار
*

* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)  

بؤلمه:تورک میفولوژیسی
بؤلمه:تورک تانریلاری
قارشیت خان

**قارشیت خان** - تۆرک و آلتای میفوْلوْژیسینده تمیزلیک تانریسی. کارزیت اوْلاراق دا تانینیر. اینسانلارا تمیزلیگی اؤيرتمیشدیر. اۆلگن خانین اوْغلودور. اۆلگن اوْغوللاری ایچینده ان دۇيغولو اوْلانیدیر. تمیزلیک تۆرک مدنیتینده چوْخ اهمیتلی بیر يئره مالیکدیر. سۇ، آتش، توْرپاق تمیزليیجی عنصرلار اوْلاراق گؤرولموشدور. سۇ ان اهمیتلی تمیزليیجیدیر. آتشین ده گؤزله گؤرولمه‌ين میکروْسکوْپیک جانلیلاری اؤلدوردويو گۆنوموزده علمی بیر گئرچکدیر. توْرپاق ایسه اؤلن جانلیلارین باسدیریلماسی خسته‌لیکلره سبب اوْلمالارینی مانع اوْلار. کندلرده قادینلار، شیمیایی تمیزليیجیلری اوْلمادیغی دؤورلرده قاب، چاناق کیمی مطبخ وسایطلرینی چای و دره ساحللرینده میل ایله (پالچیقلی قۇم) و يا کۆل‌له اوْوالاياراق تمیزله‌يیردیلر. سؤز، (کار/قار) کؤکوندن تؤره‌میشدیر. آغلیق معناسی واردیر. قار سۆ ایله علاقه‌‌لیدیر.

## بیرده باخ
*آغ اوغلانلار
*اۆلگن
*قاراقوش خان: قۇشلار تانریسی 
*پۇرا خان: آت تانریسی 
*بۇرچا خان: رفاه تانریسی 
*ياشیل خان: طبیعت تانریسی 
*قانیم خان: اینام تانریسی 
*باخدی خان: لۆطف تانریسی

## قایناقلار
*

* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)  

بؤلمه:تورک میفولوژیسی
بؤلمه:تورک تانریلاری
قانیم خان

**قانیم خان** - تۆرک و آلتای میفوْلوْژیسینده اینام تانریسی. يئر اۆزونده‌کی دۆروست و اعتیبارلی اینسانلاری قوْرويور. اۆلگن خانین اوْغلودور. ار قانیم اوْلاراق خاطیرلانار. گۆوَن، تۆرک اینانج سیستمینده‌کی اهمیتلی آنلايیشلاردان بیریدیر. سؤز، (قان/کان) کؤکوندن تؤره‌میشدیر. اصیل‌زاده‌لیک، اینانج، گۆون کیمی معنالاری واردیر.

## بیرده باخ
*آغ اوغلانلار
*اۆلگن
*قاراقوش خان: قۇشلار تانریسی 
*قارشیت خان: تمیزلیک تانریسی 
*پۇرا خان: آت تانریسی 
*بۇرچا خان: رفاه تانریسی 
*ياشیل خان: طبیعت تانریسی 
*باخدی خان: لۆطف تانریسی

## قایناقلار
*
* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)  

بؤلمه:تورک میفولوژیسی
بؤلمه:تورک تانریلاری
باخدی خان

**باخدی خان** - تۆرک و آلتای میفوْلوْژیسینده لطف تانریسی. پاقتی خان اوْلاراق دا دئيیلر. آدینا پاقتا مراسیمی تشکیل ائدیلیر. يئر اۆزونده‌کی ياخشیلیقلارا سبب اوْلار. اێنسانلارا لۆطف وئرر. تانری اۆلگنین اوْغلودور. شوْرلاردا پايیز مؤوسومونده اوْنون شرفینه "پاکتیگان" آدی وئریلن بیر مراسیم کئچیریلیر. آدی قوْجا خان ایله بیرلیکده خاتطیرلانار. کؤک (باهار) مؤوسومونده ایسه "کوْچاگان" مراسیمی حیاتا کئچیریلیر. سؤز،(باخ/پاک/باک) کؤکوندن تؤره‌میشدیر. گۆدن، گؤزله‌ين دئمکدیر. باخماق حرکتی ایله عئینی منشأ‌يه مالیکدیر. باخشی (شامان) سؤزو ایله ده علاقه‌‌لی گؤرونمکده‌دیر.
## بیرده باخ
*آغ اوغلانلار
*اۆلگن
*قاراقوش خان: قۇشلار تانریسی 
*قارشیت خان: تمیزلیک تانریسی 
*پۇرا خان: آت تانریسی 
*بۇرچا خان: رفاه تانریسی 
*ياشیل خان: طبیعت تانریسی 
*قانیم خان: اینام تانریسی

## قایناقلار
*
* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)  

بؤلمه:تورک میفولوژیسی
بؤلمه:تورک تانریلاری
آغ قیزلار

آغ قێزلار - تۆرک و آلتای میفوْلوْژیسینده خئيیر ایلاهه‌لری. ۆلگن خانین قێزلاریدیرلار. کێيانلار آدی دا وئریلیر. صنعت و ائستئتیک آنلايیشی موْضوعسوندا اینسانلارا ایلهام وئریرلر. هئچ بیریسی‌نین آدی معلوم دئيیل. آدسیز اوْلمالاری بۇ دۆنيادان اوْنلاری تامامیله اۇزاق ائدر. قێيان سؤزو عئینی آدلی بیر مغول بوْيونو خاطیرلاتماقدادیر. تۆرک-مغول تاریخینده کێيات و قێيان آدلی ایکی قوْهوم بوْی واردیر و آغ اوْغلانلارادا کێيات آدی وئریلمه‌سی بۇ بوْيلارلا علاقه‌‌لیدیر.

## قایناقلار
*
* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)  

## بیرده باخین
*آغ اوْغلانلار 
*قارا اوْغلانلار 
*قارا قێزلار

بؤلمه:تورک میفولوژیسی
بؤلمه:تورک تانریلاری