open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
رنگلر لیستی (ییغجام)

آشاغیداکی لیست آ-ف، گ-م و ن-ز رنگلر لیستینده‌کی رنگرنگلرین ییغاجم ورژئنینی گوستریر. لیستده رنگ نمونه‌سی و اونون آدی گوستریلیر. رنگ قوتوسونون اوزرینده گئتمک آلت اوجونداکی () اچ‌اس‌وی، آرجی‌بی و #هگز دَیَرلَرینی گوستریر. بوتون دَیَرلر و چئوریلمه‌لر <small>اس‌</small>آرجی‌بی رنگ فضاسیندادیر، بو، بعضی میقدارلار اوچون اویغون اولمایان بیر فرضیه‌دیر.

## رنگلر لیستی

### A

### B

### C

### D

### E

### F

### G–H

### I–K

### L

### M

### N–O

### P–Q

### R

### S

### T

### U–V

### W–Z

## همچینین باخ
* List of colors by shade

## خاریجی لینکلر
رنگلرین لیستلری

بونلار رنگلرین لیستیدیر.
* رنگلر لیستی (ییغجام)
** List of colours: 
* List of colours by shade
* List of colour palettes
* List of Crayola crayon colours
* List of RAL colours
* List of X11 colour names

## همچینین باخ
* Index of colour-related articles
* List of dyes

**رنگ آدلارینی لیست ائدن شابلونلار**
* 
* 
* 
*
قادرآباد (فارس)

**قادرآباد** فارس اوستانی‌ خورم‌بید بؤلگه‌سینده یئرلشن بیر شهردیر. بۇ شهرین ۱۳۹۵-جی ایلین آمارلارینا گوره ۱۴٬۹۷۳ نفر جمعیتی واردیر.

## قایناقلار

بؤلمه:خورم‌بید بؤلگه‌سی
بؤلمه:فارس اوستانی‌نین شهرلری
دیلیجان اوستانی

**دیلیجان** ( ارمنیجه: Տավուշի) ارمنیستان اوستان‌لارین‌دان بیری‌دی.
باغیشیقلیق سیستمی

بندانگشتی|باغیشیق لیق سیستمی
**باغیشیقلیق سیستمی** یوخسا **بدنین گۆونلیک سیستمی** ( بیر سوری توخوما دیر لر کی بدن دن مریضلیک یارادان لارا قارشی دیفاع ائدیر.

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار

* Microbiology and Immunology On-Line Textbook – from the گونئی کارولینا بیلیم‌یوردو School of Medicine (undergraduate level)
اؤزگوونلیک مریضلیکلری

**اؤزگوونلیک مریضلیکلری** ()  بدنین باغیشیق لیق سیستمی بدنین اؤز عوضوو لرینه حوجوم ائدیر.

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار
*
انگل

بندانگشتی|پاراسیته
**انگل** یوخسا **پاراسیتیزم** ()   بیرینین بدنینده قوناق کیمین یاشایان بیر نووعسیمبیوز دور. ان چوخ اؤلدۆرۆجۆ پاراسیته مالاریا دیر.

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار

* Aberystwyth University: Parasitology—class outline with links to full text articles on parasitism and parasitology.
* Division of Parasitic Diseases, Centers for Disease Control and Prevention
* KSU: Parasitology Research—parasitology articles and links
* Parasitology Resources on the World Wide Web: A Powerful Tool for Infectious Disease Practitioners (Oxford University Press)
* Parasitic Insects, Mites and Ticks: Genera of Medical and Veterinary Importance Wikibooks

بؤلمه:انگل
بؤلمه:اکولوژی
سیمبیوز

بندانگشتی|سیمبیوز سیانوباکتریلرده
**سیمبیوز** یوخسا **اورتاق‌یاشاییش** () بیرلیکده یاشاماق معناسیندادیر. 

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار
*
*TED-Education video – Symbiosis: a surprising tale of species cooperation
سئرچه‌کیمی‌لر

**سئرچه‌کیمی‌لر** ()، بوتون قوش نؤولرینین یاریدان چوخونو ایحاطه ائدن **Passeriformes** سیراسینا عاید هر هانسی بیر قوشدور.
## نوتلار

## قایناقلار

## خاریجی لینکلر

*
*
*
گؤیچه-زنگه‌زور تورک جومهوریتی

**گؤیچه زنگه‌زور تورک جومهوریتی** قافقازدا اولان سورگونده‌کی بیر دؤولت‌دیر.

## قایناقلار

بؤلمه:گونئی قافقاز
بؤلمه:آسیاداکی تارتیشمالی بؤلگه‌لر
بؤلمه:دنیزه چیخیشی اولمایان اؤلکه‌لر
چوی قارسیا

**چوی قارسیا** (اینگیلیسجه:Chuy García) آمریکالی سیاستچی و دموکرات حزبینین عوضوو.

## قایناقلار

بؤلمه:۱۹۷۱-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:۲۱. یوز ایلده آمریکالی سیاستچیلر
بؤلمه:ایلینوی دموکراتلاری
بؤلمه:یاشایان اینسانلار
بؤلمه:دوبلین دوغوملولار
اشکنان

**اشکنان** فارس اوستانی‌ لامرد بؤلگه‌سینده یئرلشن بیر شهردیر. بۇ شهرین ۱۳۹۵-جی ایلین آمارلارینا گوره ۹٬۱۱۵ نفر جمعیتی واردیر.

## قایناقلار

بؤلمه:لامرد بؤلگه‌سی
بؤلمه:فارس اوستانی‌نین شهرلری
ناپلئون

**ناپلئون** بو موردلره ایشاره ائده بیلر؛

*ناپلئون بوناپارت
*ایکینجی ناپلئون
*ناپلئون ساواشلاری
*اۆچونجو ناپلئون
*ناپلئون چاننون
*ناپلئون، میشیقان
*ناپلئون هیل
*ناپلئون مورفی براک
*ناپلئون لویی بوناپارت
آباس

**آباس** — خزر طایفالاریندان بیری‌نین آدی. آباس طایفا آدی‌نین آباز فورماسی دا واردیر.  

قیاس‌الدین غیب‌اله‌یئف آباسلی تیپلی توپونیم‌لرین اساسیندا آباس(آباز) طایفا آدی‌نین دوردوغونو قئید ائتمیشدیر(۸۹، ۱۳۹). عرب دیلیندن اولان عباس  آنتروپونیمی اساسیندا یارانمیش توپونیم‌لر ده ایستیثنا ائدیله بیلمز. بیر چوخ حاللاردا بو ایکی تیپ توپونیمین بیر-بیریندن فرقلندیریلمه‌سی موعین چتینلیک تؤره‌دیر. گؤستریلن چتینلیگین یارانما سبب‌لریندن بیرینی بئله توپونیم‌لرین قئیده آلینماسی و رسمی‌لشدیریلمه‌سی زامانی اورفوقرافیک سهو بوراخیلماسی ایله علاقه‌لندیرمک مومکوندور. یعنی توپونیم یانلیش اولاراق عبّاس و آباس شکیل‌لریندن بیرینده یازیلا بیلردی. سؤزده بیر ب و یا گئمیناتین اولماسینی تعیین ائتمک ایسه مورکبدیر و داها چوخ تاریخی فاکتلار اساسیندا موعین‌لشدیریله بیلر.  

  طایفا آدی‌نین ایلکین واریانتی آباز شکلینده اولموش و بو دا آب+آز فورماسیندا پارچالانا بیلر. قئید ائتمک لازیمدیر کی، قاراپاپاق‌لاردا دا بیر طایفانین آدی آباس اولموشدور. آباس اساسلی توپونیم‌لر گئنیش یاییلمیشدیر. اونلارا موختلیف بؤلگه‌لرده راست گلمک مومکوندور.   

  ارمنیستاندا آبباس‌آباد آدلی اوچ کند، آبباس‌دره‌سی قیشلاق و کند آدلاری، آبباس‌کندی، آبباس‌گؤلو، آبباس‌گؤل مزره‌سی، آبباس‌لار کندلری اولموشدور. ر.علی‌یئوانین تدقیقات ایشی‌نین علاوه‌سینده وئریلمیش آذربایجان توپونیم‌لری سیاهی‌سیندا آبباس‌آباد آدی قئید اولونموشدور . 

  آذربایجان توپونیم‌لری‌نین انسیکلوپدیک لوغتینده نفتچالا رایونوندا آباسالیلی، آباسالی، یاردیملی رایونوندا آبباس‌اباد، قازاخ رایونوندا آبباس‌بَیلی، توووز رایونوندا آبباسقولولار، شکی رایونوندا آبباس‌کند، شمکیر رایونوندا آبباسلی، آغسو رایونوندا آبباس‌خانلی توپونیم‌لری‌نین اولماسی گؤستریلمیشدیر. 

## اتک‌یازی‌لار

بؤلمه:قدیم تورک طایفالاری


## قایناق

* Könül Ibrahim qızı Səmədova. Qərbi Azərbaycan-indiki Ermənistan etnotoponimlərinin arealları (monoqrafiya). Bakı, "Nurlan", 2008,- 152 səh.
آبان (طایفا)

**آبان** – قدیم تورک منشالی طایفانین آدی‌‌دیر. آبان سؤزونون میلادان اؤنجه یئددینجی عصرده ساکلارین ترکیبینده قارقارلارلا یاناشی گلمیش طایفانین آدی اولماسی علمی ادبیاتدا دیقت مرکزینه چکیلیر 

  قارقارلارین شیمال-غربی آلبانیادا هله قدیم دؤوردن مسکونلاشماسی باره‌ده میلادان اؤنجه65-جی ایلده پومپئیین آلبانیایا یوروشو حاقیندا معلومات وئرن آنتیک تاریخچی‌لر قئید ائتمیشلر. اونلارین اثرلرینده آلبانیا اراضی‌سینده کی  آوانت چایی و اونون یاخینلیغیندا آبانت ایالتی‌نین اولماسی (پلوتارخ، پومپئی، دیون کاسسیی) گؤستریلمیشدیر. مویسئی کالانکاتلی آلبانیادا آبانت آدیندا ایکی یاشاییش منطقه‌سی‌نین اولدوغونو بیلدیرمیشدیر.  

قیاس‌الدین غیب‌اله‌یئف یوخاریدا قئید اولونان معلومات‌لارا و دیگر فاکتلارا ایستینادلا بئله بیر قناعته گلیر کی، آبانت/آوانت آدلاری آبانت طایفاسی‌نین آدی ایله باغلی‌دیر و اونلار قارقارلارلا بیرگه بو اراضی‌یه گلمیشلر   

## آبان سؤزو ایله باغلی جوغرافی آدلار
  آبانت طایفالاری‌نین آذربایجان و ارمنیستان اراضی‌سینده مسکونلاشما تاریخی چوخ قدیمدیر. طایفانین دقیق آدی چوخ گومان کی، آبان اولموشدور. سؤزون سونونداکی ت سسی جمعلیک بیلدیرن –آت شکیلچیسی‌نین قالیغی اولا بیلر. ارمنیستان اراضی‌سینده اساسیندا آبان طایفاسی‌نین آدی دوران توپونیم‌لر قئیده آلینمیشدیر. همین توپونیم‌لر آشاغیداکی‌لاردیر: آبانا- 1728-جی ایلده ایروان ایالتی‌نین دره‌له یز ناحیه‌سینده کند آدی؛ آبنیک – ۱۵۹۰-جی ایلده روان ایالتی‌نین ناحیه‌لریندن بیری‌نین آدی؛ آوان- ایروان خانلیغی‌نین قیرخ‌بولاق ماحالیندا کند آدی؛ قاجاران – یئلیزاوتپول (گنجه) قوبرنیاسی‌نین زنگه‌زور قزاسیندا (ایندی ارمنیستانین قافان رایونوندا) کند آدی. موعاصیر دؤوره دک قالمیش بو اتنوتوپونیم‌لرین ارمنیستان اراضی‌سینده کی  آرئال اتنوتوپونیم‌لردندیر. آبانا، آبنیک، آوان و قاجاران توپونیم‌لری‌نین ترکیب حیصه‌سی اولان آران عئینی بیر اساسدان آبان ائتنونیمیندن اولماسی فاکتینی قیسمن آچیقلاماق لازیم گلیر. اولا، آبانا اتنوتوپونیمی‌نین ترکیبینده کی  آ سونلوغو تورک دیللری‌نین توپونیم‌لرینه خاص اولان شکیلچی‌دیر. مثلا، آدانا (تورکیه)، آستانا (قازاخیستان) و س. آوان و آبان اتنونیم‌لری‌نین عئینی‌لیگی ایسه شوبهه دوغورمور. بورادا و> ب عوضلنمه‌سی اؤزونو گؤستریر. قئید ائتمک لازیمدیر کی، تورکیه ده آوانوس ( " اوس "  یونان منشالی شکیلچی)، باتوم ایالتی‌نین آرتوین دایره‌سینده آوانا، بورچالی قزاسیندا اوبان (۱۳۲) اتنوتوپونیم‌لری واردیر. یوخاریدا هله قدیم دؤورده آلبانیا اراضی‌سینده بو توپونیمین قئیده آلینماسی گؤستریلمیشدیر. آبان سؤزونون اورارتو دیلینده کی   "‌ائبانی‌"  ایله عئینی‌لشدیریلمه‌سی شوبهه دوغورور.  "‌ائبانی‌"  چوخ گومان کی، ائبا- ائو، ائب، اوبا سؤزو ایله سسلشیر.

  بورچالی قزاسینداکی اوبان توپونیمی ده بو فاکتی تصدیقله‌ییر. آونیک اتنوتوپونیمینه گلینجه ایسه اونون ائونیک واریانتینا  " کیتابی-دده قورقود "  داستان‌لاریندا راست گلینیر. شارافخان بیدلیسی اون آلتینجی عصرده آنادولودا آونیک قالاسی‌نین اولدوغونو گؤسترمیشدیر.  

## اتک‌یازی‌لار
بؤلمه:قدیم تورک طایفالاری


## قایناق
Könül Ibrahim qızı Səmədova. Qərbi Azərbaycan-indiki Ermənistan etnotoponimlərinin arealları (monoqrafiya). Bakı, "Nurlan", 2008,- 152 səh.
روسیه اوکراین ساواشی

**روسیه اوکراین ساواشی** اینگیلیسجه (Russo-Ukrainian War) روسجا (российско-украинская война) اوکراین دیلینده(російсько-українська війна) ۲۰۱۴ فوریه آییندان باشلانمیش بیر ساواش دیر کی روسیه نین اوکراینا یا تحاجومینن باشلادی ایلک کریمه و دونباسین بعضی بؤلگه لرینده و سورا ۲۰۲۲ ده اوکراینایا بؤیۆک تحاجوم نن دوام ائدیر.

## قایناقلار
آیلار حقی

**آیلار حقی** (دوْغوم ۱۳۷۸ ه‍. ش. – اؤلوم ۲۵ آبان ۱۴۰۱ ه‍. ش.) تبریزده ایران اسلام جمهوریتی حکومتی علیهینده اولان اعتراضات دا اسلام جمهوریتی قوه لری طرفندن اوْلدوْروْلن تبریز شهرینده دوْنیایا گلن ایران آذربایجانلیلاریندان بیر قیز ایدی.

## اوْلدوْروْلمسی
"شورای صنفی دانشجویان"ین ددیغینا گوْره او تبریزین آزاد دانشگاهینده طب دانشجوسی ایدی کی تبریزده کی ۲۵ آبان دا اعتراضلار زمانیندا بیر ساختمانا گاشمیشیدی و اسلام جمهوریتی قوه لری طرفیندن آشاغی ایتیریلدی و آشاغی دا بیر میلگردین بدنینه گیرمسینن جان وردی.

رادیو فردانین دا ددیغینا گوْره باشینا دوز اصابت الین بیر گوله اینن اسلام جمهوریتی قوه لری طرفیندن اوْلدوْروْلدی همچنین گنه  رادیو فردانین دیدیغینا گوْره خانواده سینین یوخاریدان آتلاماخ سببی ایله اوْلدوْروْلدوغونون اعتراف اتمه سی اوْچوْن فشارا آلتینا آلیندیغی گزارش وریلیب.

## جنازه‌سی
جنازه مراسمی ۱۴۰۱ ایلینده آبان آیینین ۲۷ سنده حمعه گوْنوْنده خلقین گنیش حضورینان تبریزین وادی رحمت قبرستانیندا باشلاندی و جنازه ده اعتراض الییب شعار ورن خالقا اسلام جمهوریتی قوه لری حمله الییب جماعتی دوْیدی.

## قایناقلار
لار

**لار** فارس اوستانی‌ لاریستان بؤلگه‌سینده یئرلشن بیر شهردیر. بۇ شهرین ۱۳۹۵-جی ایلین آمارلارینا گوره ۶۲٬۰۴۵ نفر جمعیتی واردیر.

## قایناقلار

بؤلمه:لاریستان بؤلگه‌سی
بؤلمه:فارس اوستانی‌نین شهرلری
گوروسلار

**گوْروُس‌لار** — قدیم تورک طایفاسی.  " آلبان تاریخی "‌نده ۸. عصر حادیثه‌لری ایله علاقه‌دار اولاراق قافقاز آلبانیاسیندا قوْروْز قالاسی‌نین آدی چکیلیر. بو قالانین آدی ایندییه‌دک ارمنیستاندا قوْریس (اصلینده گوْروُس) فورماسیندا قالمیشدیر. قوْروْز توپونیمی کوْروْس (اورتا عصرلرده گوْروُس) آدی‌نین ارمنیجه یازیلیشی‌دیر، چونکی  " آلبان تاریخی "  بیزه قدیم ارمنی دیلینده گلیب چاتیب.  

  تدقیقات گؤستریر کی، قوْروْز توپونیمی تحریفه اوغرامیش شکیلده خوْرس و خوْروُز کیمی ده مؤوجوددور. ناخچیوانداکی خوْرس و ترتر رایونونداکی خوْروُزلو کندلری‌نین آدلاری ایله گوْروُس توپونیمی عئینی منشالی‌دیر.  " ۷. عصر ارمنی جوغرافیاسی "‌ندا آلبانیانین شیمال-شرقینده خوْرس‌وئم ( " خوْرس قایاسی " ) توپونیمی قئید اولونور. عرب منبع‌لرینده ایسه همین یئر خوْرسان قالاسی آدلاندیریلیر.  

  بو قالا ایندیکی مشهور چیراق‌قالادیر (دوه‌چی رایونو). همین خوْرسان توپونیمی ده منشاجه یوخاریدا گؤستردیگیمیز قوْروْز (گوْروُس)، خوْرس و خوْروُز آدلاری ایله عئینی منشالی‌دیر. بو باره ده بیز قاباق یازمیشیق.

  آذربایجانین زنگه‌زور ایالتی‌نین ترکیب حیصه‌سی اولان گوْروُس ماحالی ایندی ارمنیستان اراضی‌سینده‌دیر. لاکین کئچن عصرده ارمنیستاندا آذربایجانلی‌لارین یاشادیغی بیر کند قوْرس آدلانیردی، دئمک یوخاریدا حاقیندا دانیشدیغیمیز قوْروْس،خوْروْس طایفاسی ارمنیستان اراضی‌سینده ده قدیمدن یاشامیشدیر.

## اتک‌یازی‌لار
بؤلمه:قدیم تورک طایفالاری
گور امیر

بندانگشتی

**گور- ‌امیر** ویا **امیرین گورو** – اورتا آسیانین گؤرکملی آبیده‌لریندن بیری.  
سمرقندده اون بئشینجی عصرین اوّل‌لرینه عایید توربه. تئیمورون امریله تیکیلمیشدیر. 1420-جی ایللرده اولوغ ‌بیگ طرفیندن گئنیشلندیریلمیشدیر. تئیمور، اولوغ‌ بیگ و ب. تئیموری‌لر بورادا دفن اولونموشلار.

## قایناق

بؤلمه:معمارلیق
عمادشهر

**عمادشهر** فارس اوستانی‌ لاریستان بؤلگه‌سینده یئرلشن بیر شهردیر. بۇ شهرین ۱۳۹۵-جی ایلین آمارلارینا گوره ۴٬۲۳۵ نفر جمعیتی واردیر.

## قالری

فایل:Emadadah - 02.jpg
فایل:Emadadah - 04.jpg
فایل:Emadadah - 01.jpg
فایل:Emadadah - 03.jpg


## قایناقلار

بؤلمه:لاریستان بؤلگه‌سی
بؤلمه:فارس اوستانی‌نین شهرلری
رومانش دیلی

**رومانش دیلی** (; sometimes also spelled **Romansch** and **Rumantsch**; Sursilvan:  ; Vallader, Surmiran, and Rumantsch Grischun:  ; Putèr:  ; Sutsilvan:  , , ; Jauer: ) رومان دیللری قوروپونا داخیل اولان دیل، سوئیسین رسمی دیللریندن بیری.

## قایناقلار
عیبرانیلر

**عیبرانی** یوخسا **عبرانی** سومریلرین داغیلیشیندان سونرا کؤچری اولاراق کنعانا یئرلشمیش و بللی بیر اینانچ سیستمی یارادیب ایسراییل اوغوللاری اولاراق اورتایا چیخمیش، قدیم عیبرانی دیلینه دانیشان بیر قدیمی سامی میللتی‌دیر.

## قایناقلار
فوئنتس

**فوئنتس** بو موردلره ایشاره ائده بیلر؛

*رونالد فوئنتس
*ویک فوئنتس
*لوپه فوئنتس
*اسماعیل فوئنتس
*کارلوس فوئنتس
*فوئنتس د خیلکا
*فوئنتس د نابا
*فوئنتس د ابرو
*فوئنتس د لئن
*سیررا د فوئنتس
*فوئنتس د ماقانیا

بؤلمه:سوی‌آد
نورآباد (ممسنی)

**نورآباد** فارس اوستانی‌ ممسنی بؤلگه‌سینده یئرلشن بیر شهردیر. بۇ شهرین ۱۳۹۵-جی ایلین آمارلارینا گوره ۵۷٬۰۵۸ نفر جمعیتی واردیر.

## هاوا وضعیتی

## قایناقلار

بؤلمه:ممسنی بؤلگه‌سی
بؤلمه:فارس اوستانی‌نین شهرلری
راگبی بیرلیگی

بندانگشتی|راگبی بیرلیگی
**راگبی بیرلیگی** () بیر نووع توپ ایدمانی دیر. بو اویوندا ایکی ۱۵ کیشیلی یوخسا نفره تیم بیر بیرینه قارشی دیرلار .بو اویونون توپی یومورتا شکیلینده  و میدان دۆزبوجاقلی شکیلینده دیر.

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار

* International Rugby Board&nbsp;– official site of the sport's governing body
* Rugby Data&nbsp;– rugby union statistics
* Planet Rugby&nbsp;– news, fixtures, match reports, etc.
* ESPN Scrum.com&nbsp;– news, match reports and statistics database
* Top 10 international Rugby Teams in 2017&nbsp;–  Top 10 international Rugby Teams in 2017

بؤلمه:تاخیم ایدمان نوعلری
قات (بیتکی)

**قات** () بیر نووع چیچکلی بیتکیلر دیر . بو بیتکی شرقی آفریقا و عربیستان یاریم آداسیندادیر . بو بیتکی موخدیر ماده لردن ساییلیر. 

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار

* Khat drug profile The European Monitoring Centre for Drugs and Drug Addiction (EMCDDA)
* 

بؤلمه:درمان بیتکیلری
بؤلمه:یمن مدنیتی
چیچکلی بیتکیلر

بندانگشتی|گۆللی بیتکی
**گۆللو بیتکیلر** یوخسا **چیچکلی بیتکیلر** () دونیا دا اولان بیتکی لرین چوخی گۆللودیرلر. گۆللو بیتکیلر آنگیوسپرم یا ماگنولیوفیتا و گیمنوسپرمز بونلار بیرلیکده دنه لی بیتکیلردیرلر. 

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار
* 
* 
* 

بؤلمه:چیچک‌لی بیتکیلر
بؤلمه:بیتکی
لاما

بندانگشتی|لاما
 
**لاما** سجه]] () گۆنئی آمریکا قاره‌سینده یاشایان بیر نووع حئیوان دیر .یئرلی گونئی آمریکالیلار بو حئیواندان یۆک داشیماق اوچون و اتین یئک اوچون ساخلارمیشلار. لامانین سوتوده ایشملی اولور لاما ۲۵٪ - ۳۰٪ اؤز آغیرلیقی جک یۆک داشییابیلیر.

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار

* Llamas Close Up – slideshow by *[[Life (magazine)|Life magazine]]*
*
اویوشتوروجو

**اویوشتوروجو** یوخسا **موخدیر ماده‌سی** () دویقو یوخسا حیس ائتمگی ائتکیلئییر نارکوتیک آدین ایلک بیر قدیم یونانلی گالون آدیندا اولان طبیب قویموشدور .

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار
* Pharmer.org —A non-profit site providing detailed descriptions of most narcotic analgesics
* List of controlled substances , some of which are classified as "narcotics", in the U.S. Controlled Substances Act (CSA). Not all of the classified ones are chemically narcotic, as described at the top of this page.
سو سدی

**سو سدی** () بیر ردیف دووار یوخسا مانع دیر کی سو حرکتین قاباغین آلار یوخسا سویو دور دورور. دونیانین أن اوجا سو سدی تاجیکیستان دا دیر نورک سو سدی دیر. سو سدین دن سو ساخلاماق اوچون چوخ ایشلدیر لر . آما سو شد لر گؤل لرین قوروماسینا ندن اولور لار اؤرنک ارومیه گؤلۆ چوخ سایی دا سو سد لری تیکمک ندنی نن قورویوب دور باشقا ندنی ده وار آما سو سد لری نین ائتکیسی چوخ دور.

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار
* Basic Terms of Dam Characteristics 
* Gravity Dam Analysis
* Structurae: Dams and Retaining Structures
دره‌له‌یز اوستانی

**وایوتس‌جور** یوخسا **دره‌له‌یز** ارمنیستاندا یئرلشن بیر اوستان دی.

## قایناق
مارال (حئیوان)

**مارال** یوخسا **گئییک** ()  ممه لی عائیله دن اولان بیر نووع حئیوان دیر. مارال اصلده اینک عائیله سیندن آیریلمیشدیر و دۆنیانین چوخ یئرلرینده ۶۰ تۆرده قوزئی همیسفر یوخسا یاریم کوره ده اولورلار  اوروپا ، آسیا ، قوزئی آمریکا آما اینسانلار بو حئیوانلاری گۆنئی همیسفره ده آپارمیشلار اوسترالیا ، نیوزلند ، گۆنئی آمریکا، هاوایی و گۆنئی آفریقا. مارال لارین چوخو بوینوز لاری اولور.

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار

* Family Cervidae at the Animal Diversity Web
* Chronic Wasting Disease Information
*World of Deer Museum 
* Encyclopedia of Oklahoma History and Culture – Deer
*
فتح‌آباد (مرودشت)

**فتح‌آباد** فارس اوستانی‌ مرودشت بؤلگه‌سینده یئرلشن بیر شهردیر. بۇ شهرین ۱۳۹۵-جی ایلین آمارلارینا گوره ۴,۷۳۹ نفر جمعیتی واردیر.

## قایناقلار

بؤلمه:مرودشت بؤلگه‌سی
بؤلمه:فارس اوستانی‌نین شهرلری
اینوکتیتوت

**اینوکتیتوت**  () قوزئی قوطبا یاخین اولان لارین دیلی دیر ( اینوت لار ).

اینوت لار کانادا و گرینلنده اولور لار. اینوکتیتوت اؤزل دیل دیر بو دیل نوناووت بؤلگه سینده و قوزئی باتئی دا (کانادا) رسمی دیل دیر . بو دیلین سؤز لریندن ایقلو و کایا دیر.

## قایناقلار

بؤلمه:التصاقی دیللر
کانگرو

**کانگرو**  ()  بیر نووع اوسترالیالی توربالی حئیوان یوخسا کیسه لی حئیواندیر. جئنوس ماکروپوس عائیله سیندن کانگرو ممه لی لردندیر.

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار

* Video of Kangaroo giving Birth
بوینوز (حئیوان)

بندانگشتی|بوینوز
**بوینوز** ()  چوخ ائرکک حئیوانلار دا اولور بوینوزلی حئیوان لار بوینوزدان ساواشلاردا ایشلدنلر.

## قالری

## قایناقلار
ویتیلیگو

**ویتیلیگو** () بیر نووع مریضلیک دیر. بو مریضلیک ده اینسانین دریسی اؤز دوغال رنگین یوخسا بویاسین الدن وئریر. بو مریضلیک ملانوسیت سلول لارین اؤلمه لرینن و یوخسا ایشدن توشمه لرینن ندن اولور.

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار

* 
* Questions and Answers about Vitiligo&nbsp;– US National Institute of Arthritis and Musculoskeletal and Skin Diseases
قارا بارس

بندانگشتی|قارا بارس
بندانگشتی|قارا جگووار
**قارا بارس** ()  بارس یوخسا جگووار جینسین دن اولور لار. بعضیسی قارا بارس و بعضی سی قارا جگووار بو حئیوان لار یاغیشلی اوْرمان لار دا یاشاییر لار قارابارس لار کنیا ، هیندوستان ، سری لانکا ، نپال ، تایلند ، مالزی و جاوا آداسیندا اولور. قارا جگووار مکزیک ، پاناما ، کاستاریکا ، برزیل و پاراقوئه ده یاشاییر.

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار
*
*
*
اولوغ بیگ رصدخاناسی

بندانگشتی|اولوغ بیگ رصدخاناسی  2001 -نجی ایلده
**اولوغ بیگ  رصدخاناسی** ، 1421 ایلینده  تئیمور ایمپیراتورلوغونون 4. سولطانی اولوغ بیگ (فارسجا: میرزا محمد طارق بن شاهرخ الغ‌ بیگ) طرفیندن سمرقندده تیکیلن 3 قاتلی بیر گؤزلم ائوی‌دیر.  
بندانگشتی|  اولوغ بیگ  رصدخاناسیيندا 30 م ديامئرلی سکستانت گؤزلم آلتی
رصدخانادا  دؤنمین تانینمیش مونجیم‌لری علی قوشچو، بورسالی قاضی‌زاده رومی، قیاس‌‌الدین جمشید  کاشانی چاغداش‌لاری ایله بیرلیکده چالیشدیلار. سون ‌حیصه‌لری 1449 ایلینده اولوغ بیگ طرفیندن تاماملانان و تاریخه زیج- سولطانی ویا زیج- کورکانی اولاراق گئچه‌جک اثری بو رصدخانادا  حاضیرلادیلار.  

## رصدخانا مودیرلری
  1421-1429: قیاس‌الدین جمشید کاشانی  

  1429-1436: قاضی‌زاده الرومی؛  

  1436-1449:علی قوشچو  

## قایناق
بؤلمه:معمارلیق
علی قوشچو

**علی قوشچو** (اؤزبکجه: *Ali Qushchi Samarqandiy* ؛ دوغوم. سمرقند، 1403 – اؤلوم. ایستانبول، 16 دسامبر 1474) — تئیمور و عثمانلی ایمپیراتورلوق‌لاریندا یاشامیش گؤرکملی اؤزبک مونجیمی، ریاضیاتچیسی و دیلچیسی.  

## اثرلری

* حاشیهٔ شرح کشاف تفتازانی. 
* شرح تجرید خواجه نصرالدین طوسی
* العنقود الزاهر فی نظم الجواهر، در علم صرف
* محبوب الحمائل فی کشف المسائل
* رساله حل اشکال القمر
* رساله در حساب و هندسه
* رساله در هندسه
* رساله فتحیه
* رساله محمدیه در حساب، 
* شرح زیج الغ بیگ
* میزان الحساب
* جواهر و اعراض شرح تجرید الکلام
* شرح تجریدالعقاید

* حاشیة على شرح السمرقندی على الرسالة العضدیة
* رسالة  دارالحیاة
* فائدة فی أشكال عطارد
* مسّرة القلوب فی دفع القلوب 
* رسالة «الامتحان فی علم البیان» 
* رسالة «عنقود الزواهر فی نظم الجواهر» فی علم الصرف.

## قایناق
بؤلمه:عالیم
شری، شری لئیدی

**شری، شری لئیدی** (اینگیلیسجه:Cheri,Cheri Lady)بیر چوخ معروف و طرفدارلی مدرن تاکینگ دن تک‌آهنگ ایدی.
بو تک‌آهنگ ۱۹۸۵ ایلینده یاییلمیشدیر.

## قایناقلار
خمسه

*خمسه محالی
*خمسه (ادبیات)
*خمسه (فارس اوستانی)
*علیرضا خمسه
یاساق شهر

**یاساق شهر** یادا **ایمپیراتور سارایی** (چینجه: *紫禁城*)، مین سولاله‌سی‌ندن چینق سولاله‌سی‌نین سوْنونا قدر ایستیفاده اوْلونموش ایمپیراتورلوق سارایی‌دیر. سارای چین‌نین پکن شهرینین اوْرتاسیندا یئرلشیب دیر. تقریباً ۵۰۰ ایل ایمپیراتور و خاندان اۆیه‌لرینه ائو صاحیبلیغی یاپمیش و عینی زاماندا چین حؤکۆمتی‌نین تؤره‌سل و سیاسی مرکزی اوْلموشدور. ۱۹۲۵-جی ایلدن بری سارای موزه‌یه چئوریلمیشدیر.

۱۴۰۶ و ۱۴۲۰ تاریخلری آراسیندا اینشا ائدیلمیش اوْلان کوْمپلکس ۷۲۰٫۰۰۰m² لیک بیر ساحه‌یه یاییلمیشدیر و ۸٫۷۰۷ اوْتاقلی ۹۸۰ یاپی‌دان تشکیل تاپمیشدیر. یاساق شهر ۱۹۸۷ ایلینده یونسکو طرفیندن قوْرۇنموش و دونیا میراثی لیستی‌نه داخیل اوْلموشدور. آیریجا یاساق شهر ان بؤیوک آنتیک تاختا ایله تیکیلمیش  یاپیلاری‌نین ان گئنیشی‌دیر.

## قایناقلار
خانیمن

**خانمین** فارس اوستانی‌ مرودشت بؤلگه‌سینده یئرلشن بیر شهردیر. بۇ شهرین ۱۳۹۵-جی ایلین آمارلارینا گوره ۳،۰۲۰ نفر جمعیتی واردیر.

## قایناقلار

بؤلمه:مرودشت بؤلگه‌سی
بؤلمه:فارس اوستانی‌نین شهرلری
خاماق موغول

**خاماق-موغول خانلیغی**، **خاماق-موغول اولوسو** (موغولجا . *Хамаг Монголын ханлиг, Хамаг Монгол улс*; 1080-1206) — تاریخی موغول دؤولتی. خاماق-موغول دئیه تانینان موغول طایفا بیرلیگی‌نین دؤولتی ایدی. ایلک خاقانی خایدوُ خان، سون خاقانی ایسه چنگیز خان ایدی. 1206-جی ایلده بؤیویه‌رک بؤیوک موغول ایمپیراتولوغونا چئوریلمیشدیر. خاقانلیغین باشیندا بؤرچیگین سولاله‌سی دوروردو. پایتاختی‌نین کِروُلِن چایی‌نین یاخینلیغیندا اولدوغو احتیمالی واردیر. 

## اتیمولوژی
  خاماق موغول سؤزو موغولجا  " بوتون موغول‌لار "  دئمکدیر. بونون سببی خاماق‌موغول اولوسوندا بوتون موغول قبیله‌لری‌نین و خالقلاری نین یاشاماسی ایدی.  

بندانگشتی|  یِسوُگئی خان
بونولا بئله، گؤرکملی آذربایجان عالیمی فضل‌اله رشیدالدینه گؤره، چنگیز خاقانین آتاسی یِسوُگئی باهاتوُر دا خاماق‌موغول اولوسونون خاقانی ایدی وفضل‌اله اونو اؤز  " جوامع التواریخ " -ینده یسوُگئی خان، یسوگئی خاقان آدلاندیریر.  

## قایناق
بؤلمه:موغول ایمپیراتورلوغو
موهر (فارس)

**موهر** فارس اوستانی‌ موهر بؤلگه‌سینده یئرلشن بیر شهردیر. بۇ شهرین ۱۳۹۵-جی ایلین آمارلارینا گوره ۷٬۷۸۴ نفر جمعیتی واردیر.

## قایناقلار

بؤلمه:موهر بؤلگه‌سی
بؤلمه:فارس اوستانی‌نین شهرلری
آمریکالی فوتبال

بندانگشتی|آمریکا فوتبالی
**آمریکالی فوتبال** یوخسا **آمریکا فوتبالی** ()  کانادا و آمریکا بیرلشمیش ایلاتلرینده فوتبال آدیلا تانیلیر. تیمی بیر اویون دور. ایکی تیم ۱۱ کیشیلیک (نفر) بو اویونون توپو اوجلو دور . ایمتیاز نئچه جوره آلینیر آما أن تانیلمیش یولی اوبیری تیمین اند زون یوخسا قوتاراجاق یئریندن توپو کئچیرتمک دیر. بو اویون ۱۹ مینجی یوز ایلین سونوندا باشلادی و راگبی فوتبالین آمریکالی مودلی دیر.

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار
* 
* National Football League
* International Federation of American Football
* NFL 360, an introductory website to football rules
* Excerpts of a 1903 football game between the University of Chicago and University of Michigan

بؤلمه:آمریکا بیرلشمیش ایالتلری مدنیتی
بؤلمه:تاخیم ایدمان نوعلری
آت‌سورمه

بندانگشتی|آت سورمه
**آت‌سورمه** یوخسا **مینچیلیک** () بیر نووع ایدمان دیر. بو ایدمان اولمپیک ایدمانلاریندان ساییلیر.

## قایناقلار

## External links

* International Federation for Equestrian Sports FEI official homepage
* United States Equestrian Federation USEF Official web site
* Equestrian Federation of Australia Equestrian Federation of Australia web site 
* Equestrian Federation of Ireland – EFI web site
* Equestrian Federation of Kazakhstan Russian – Equestrian Federation of Kazakhstan English
* United States Dressage Federation
* American Endurance Ride Conference
* The North American Trail Ride Conference  – Competitive Trail Riding
* UK Endurance Horse Riding
* Ride and Tie Association
* The American Vaulting Association – Equestrian Vaulting
* Danish Riding Federation
*National Cutting Horse Association
هیپنوتیسم

بندانگشتی|هیپنوتیزم
**هیپنوتیسم** یوخسا **هیپنوْز** () خلصه یوخسا دینجلیک دوروم کارکتری چوخلی تلقین یوخسا ایناندیرماق ، ریلکسیشن یوخسا دینجلیک و یوخاری درجه ده تصور بیلینجین (آگاهی) دییشیلمیش دورومو .

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار
*
بیرا

**بیرا** بو موردلره ایشاره ائده بیلر؛

*ولادیمیر بیرا
*بیرا، موزامبیک

بؤلمه:سوی‌آد
عثمانلی ایمپیراتورلوغوندا رسمی مارشلار

**عثمانلی ایمپیراتورلوغوندا رسمی مارشلار**  و یا **عثمانلی دؤنمینده پادشاه مارشلاری**، عثمانلی دؤنمینده میلّی مارش یئرینه پادشاه مارشلاری وار ایدی. 

  عثمانلی ایمپیراتورلوغونون قورولدوغو 1299 ایلیندان اعتیباراً ایشلنمکده‌ ایدی. فقط دؤولتین 19. یوزایله قدر رسمی یا دا میلّی بیر مارشی اولمامیشدیر. پادشاه   ایکینجی محمود دؤنمینده، یعنی اوردو و قوشونون یئنیدن قورولماسی زامانی  جوزپه دونیزتی، عثمانلی ایمپیراتورلوغونا چاغریلمیشدیر. دونیزتی پاشا اولاراق دا بیلینن جوزپه دونیزتی طرفیندن غرب موسیقیسی ژانریندا بسته‌لنن محمودیه مارشی، عثمانلی ایمپیراتورلوغونون ایلک رسمی مارشی اولموشدور. فقط بو مارش، عئینی دؤنمده‌کی  دیگر مونارشی دؤولت‌لرین مارشی کیمی میلّی  بیر مارش دئییل ده پادشاهلیق مارشی اولموشدور. عثمانلی ایمپیراتورلوغو مارشلاری رسمیته دایالی‌دیر و بیرچوخونون بسته‌چیسی‌ بیلینمیر. مارشلارین ایندیکی وضعیتی ساده‌جه ملودی شکلینده‌دیر. 

  تنظیمات دؤورو سیراسیندا ایلک میلّی مارش اولان مجیدیه مارشی بسته‌لنمیش و بوگون تورکیه‌نین ایشلتدیگی  " بیاض آی ییلدیزلی آل بایراق "  رسمی بایراق اولاراق قبول ائدیلمیشدیر. عثمانلی ایمپیراتورلوغو، رسمی اولاراق بو مارشلاری ایشلتمیشدیر: 

*   محمودیه مارشی، 1808-1839 ایللری آراسی ایشلنیردی.  جوزپه دونیزتی و قارداشی قاتانو دونیزتی، مارشی ایکینجی محمود اوچون بسته‌له‌دی.
*   مجیدیه مارشی، 1839-1861 ایللری آراسی ایشلنیردی.  جوزپه دونیزتی طرفیندن عبدالمجید اوچون بسته‌لندی.
*   عزیزیه مارشی، 1861-1876 ایللری آراسی اشلنیردی. کالیستو قواتلی طرفیندن عبدالعزیز اوچون بسته‌لندی.
*   حمیدیه مارشی، 1876-1909 ایللری آراسی ایشلنیردی. نجیب پاشا طرفیندن ایکینجی عبدالحمید اوچون بسته‌لندی. 
*   رشادیه مارشی، 1909-1918 ایللری آراسی ایشلنیردی. ایتالو سِلوِللی طرفیندن محمد رشاد اوچون بسته‌لندی.

## حمیدیه مارشی‌نین سؤزلری
ائی ولی‌نعمت-عالم شهنشاه-جهان  

تخت-عالی بخت-عوثمانيه وئردين عیز و شان  

سایه-لوطف-هومایونونلا عالم کامران  

سلطنتده چوخ زامان سولطان حمید دؤوق ائت همان 

چوخ ياشا ائي پادشاهيم دؤولتينله چوخ ياشا  

چوخ ياشا ائي پادشاهيم شؤوکتينله چوخ ياشا  

## اتک‌ یازی‌لار
بؤلمه:میلی مارشلار
سنبورن

**سنبورن** بو موردلره ایشاره ائده بیلر؛
*سنبورن، آیووا
*سنبورن، قوزئی داکوتا
*سنبورن، مینه‌سوتا
*دیوید سنبورن
]
نونان (دقیقلشدیرمه)

**نونان** بو موردلره ایشاره ائده بیلر؛
*نونان
*نونان، قوزئی داکوتا
*تام نونان
*تامی نونان
*پت نونان
*جورج ایچ. نونان
*ادوارد توماس نونان

بؤلمه:سوی‌آد
کوپر (دقیقلشدیرمه)

**کوپر** بو موردلره ایشاره ائده بیلر؛

*کوپر
*جیانقشی کوپر
*الیس کوپر
*لئون نیل کوپر
*لیزا کوپر
*بردلی کوپر
*ال کوپر
*جی‌پی کوپر
*پیشنس کوپر
*میریام کوپر
*تره‌ور کوپر
*الیور کوپر
*جان کوپر
*پتر کوپر
*آرچیبالد اسکات کوپر
*جین کوپر
*جیمز فنیمور کوپر
*کریس کوپر (اویونچو)
*مریان کوپر
*جر کوپر
*دومینیک کوپر
*کوپر هاکبی
*نورمن کوپر
*ویلیام کوپر (طبیعت)
بؤلمه:سوی‌آد
قوزئی آلتای تورکجه‌سی

**قوزئی آلتای تۆرکجه‌سی**، **قوزئی آلتایجا** یوخسا **قوزئی آلتای دیلی** ()، روسیه‌نین آلتای جومهوریتی و آلتای دیاریندا بعضی قبیله‌لرین دانیشدیغی بیر تۆرک دیلی دیر. بعضی اوْرتاق اوْخشارلیقلارا گؤره اوزون زامانلار قوزئی آلتایجا و گۆنئی آلتایجا عئینی دیلین فرقلی آغیزلاری اوْلاراق تانینیردیلار. آنجاق یئنی قروپلاندیرمالارا دایاناراق، قوزئی آلتای و گۆنئی آلتای دیللری، ایکی فرقلی و مۆستقیل دیل اوْلاراق قبول اوْلونموشلار.

قوزئی آلتایجا، کیریل الیفباسی ایله یازیلیر. 2006-جی ایلده، آلتای دیاری‌ندا، قوماندی آغیزی اۆچون بیر الیفبا اوْلوشدورولموشدور.

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار
* آلتای تۆرکجه‌سی اتنولوقدا

بؤلمه:سیبری دیللری
بؤلمه:روسیه دیللری
براندو

**براندو** بو موردلره ایشاره ائده بیلر؛
*جاسلین براندو
*مارلون براندو
*براندو ایتون
*کریستین براندو
*مارلون ماریو براندو دا سیلویرا

بؤلمه:سوی‌آد
نی‌ریز

**نی‌ریز** فارس اوستانی‌ نی‌ریز بؤلگه‌سینده یئرلشن بیر شهردیر. بۇ شهرین ۱۳۹۵-جی ایلین آمارلارینا گوره ۴۹٬۸۵۰ نفر جمعیتی واردیر.

## قالری

File:دریاچه بختگان-طبیعت نی‌ریز-عکاس روح‌اله یگانه.jpg
File:دریاچه بختگان خشک شده در اثر احداث بی رویه سد و حفر بی رویه چاه اب-طبیعت نی‌ریز-عکاس روح‌اله یگانه.jpg
File:طبیعت نی‌ریز-عکاس روح‌اله یگانه.jpg
File:ابشار تارم-طبیعت نی‌ریز-عکاس روح‌اله یگانه.jpg
File:درخت بادام-طبیعت نی‌ریز-عکاس روح‌اله یگانه.jpg
File:ابشار تارم2-طبیعت نی‌ریز-عکاس روح‌اله یگانه.jpg
File:تقابل فصل ها-طبیعت نی‌ریز-عکاس روح‌اله یگانه.jpg
File:دریاچه طشک خشک شده در اثر احداث بی رویه سد و حفر بی رویه چاه اب-طبیعت نی‌ریز-عکاس روح‌اله یگانه.jpg
File:باغات انار-طبیعت نی‌ریز-عکاس روح‌اله یگانه.jpg
File:لای حنا-طبیعت نی‌ریز-عکاس روح‌اله یگانه.jpg
File:دهمورد-طبیعت نی‌ریز-عکاس روح‌اله یگانه.jpg
File:دره پلنگان-طبیعت نی‌ریز-عکاس روح‌اله یگانه.jpg
File:بوخون-طبیعت نیریز-عکاس روح‌اله یگانه.jpg
File:شکوفه های بادام-طبیعت نیریز-عکاس روح‌اله یگانه.jpg
File:طبیعت نی‌ریز2-عکاس روح‌اله یگانه.jpg


## قایناقلار

بؤلمه:نی‌ریز بؤلگه‌سی
بؤلمه:فارس اوستانی‌نین شهرلری
شرمن

**شرمن** بو موردلره ایشاره ائده بیلر؛

*شرمن پی. لوید
*شرمن پارکر
*شرمن دبلیو. تریبیت
*بورن آر. شرمن
*فرانسیس کورنوال شرمن
*کمپ شرمن، اورقن
*شرمن اورت بوروقس
*شرمن اوتیس هوقتون
*جودزون دبلیو. شرمن
*شرمن آدامز
*ویلیام شرمن جنینقز
*شرمن مینتون
*لارنس وای. شرمن
*برد شرمن
*ماتیو شرمن
*قاری شرمن (سیاستچی)
*فرانسیس جوزف شرمن
*جان شرمن جوپر
*راجر شرمن
*شرمن کوپلین
*شرمن کیو. ماک
*شرمن هوار
*شرمن الکسی
*لاول شرمن
*مارتین شرمن
*وینسنت شرمن
*شرمن ادواردز
*جیمز شرمن
*جان شرمن
*بابی شرمن
*رابرت بی. شرمن
*ریچارد ام. شرمن
*شرمن، تکزاس

بؤلمه:سوی‌آد
خوزی (موهر)

**خوزی** فارس اوستانی‌ موهر بؤلگه‌سینده یئرلشن بیر شهردیر. بۇ شهرین ۱۳۹۵-جی ایلین آمارلارینا گوره ۳،۲۴۵ نفر جمعیتی واردیر.

## قایناقلار

بؤلمه:موهر بؤلگه‌سی
بؤلمه:فارس اوستانی‌نین شهرلری
تورکیه مرکزی بانکی

**تورکیه مرکزی بانکی** () تورکیه جمهوریتین پول و اعتیبار سیاست لرین یئریدن یوخسا ایجرا ائدن قوروم دور. بو قوروم ۱۹۳۰ دا قورولموشدور.

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار
* 
*  '''Official site:''' Central Bank of the Republic of Turkey

بؤلمه:مرکزی بانکلار
فدرال رزرو

فدرال رزرو اینگیلیسجه (Federal Reserve) باشقا آدلاری فد یوخسا آمریکا بیرلشمیش ایلاتلرینین مرکزی بانکی واشینقتون دی سی ده ۱۹۱۳ ده قورولموش کیچیک بانک لارا وام وئریر . فدرال رزرو بیر گروه یؤنته جی دیر لر کی فدرال رزروه ایش گؤرور لر فدرال رزرو بهره میزانین تعیین ائدیر و بو ایشی آمریکا بیرلشمیش ایلاتلرینین ایقتیصادین آراشدیرماق نان گؤرۆر.

## قایناقلار
ایران ایسلامی جومهوریتی مرکزی بانکی

ایران ایسلامی جومهوریتی مرکزی بانکی  () بو بانک تهران دا دیر ۱۳۳۰ هجری شمسی ده قورولموش و ایران دا اولان دیگر بانک لارا نظارت ائدیر. قانون اۆزینن ایرانین پولی سیاست لرین یئریدیر یوخسا ایجرا ائدیر.

## قایناقلار

بؤلمه:۱۹۶۰ - جی ایلینده ایران اؤلکه‌سینده یارانانلار
بؤلمه:مرکزی بانکلار
بؤلمه:ایران ایقتیصادی
قالتون

**قالتون** بو موردلره ایشاره ائده بیلر؛
*فرانسیس قالتون
*چارلز قالتون داروین

بؤلمه:سوی‌آد
استارت

**استارت** بو موردلره ایشاره ائده بیلر؛
*استارت بکستر
*استارت هولمز
*مارتی استارت
*چارلز استارت
*جیمز پاتریک استارت

بؤلمه:سوی‌آد
هاپلوقروپ R1b

بندانگشتی|هاپلوقروپ R1b
**هاپلوقروپ R1b** اینگیلیسجه (Haplogroup R1b) (R-M343) 
اینسان Y کروموزوم هاپلوقروپی دیر . چوخ باتی اوروپا ، روسیه نین بعضی بؤلگه لری اؤزللیکله باشقورت تورک لری اورتا آسیا نین بعضی بؤلگه لری و آفریقا دا چاد لی لار بو هاپلوقروپ تۆرکیه ، تاجیکیستان و اویغور تۆرک لرینده ده وار دیر.

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار
* ''R1b-YDNA discussion group'' Yahoo! Groups;
هولمز

**هولمز** بو موردلره ایشاره ائده بیلر؛

*تینا هولمز
*هلن هولمز
*جسیکا هولمز
*هولمز آزبرن
*جو هولمز
*مالکوم هولمز
*کریس هولمز
*دیوید هولمز (موزیسین)
*تئودور هولمز بولاک
*جیک هولمز
*استارت هولمز
*استارت هولمز
*آشتون هولمز
*هولمز، کنتاکی
*هولمز هربرت
*فیلیپس هولمز
*تیلور هولمز
*رابرت هولمز
*ادوین هولمز (یاراتیجی)
*روبرت هولمز (موزیسین)

بؤلمه:سوی‌آد
هاپلوقروپ R1a

بندانگشتی|R1a
**هاپلوقروپ R1a** اینگیلیسجه(Haplogroup R1a) اینسان Y کروموزوم  دی ان ای هاپلوقروپ دیر‌ . R1a اوراسیانین بؤیۆک بیر بؤلۆمۆنده ایسکاندیناوی و اورتا اوروپا گۆنئی سیبری و گۆنئی آسیا دا یاییلمیش. 

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار

;DNA Tree
* FTDNA R1a Y-chromosome Haplogroup Project
* R1a1a1 and Subclades Y-DNA Project&nbsp;– Background Family Tree DNA R1a1a1
;TMRCA
* TMRCA  Time to Most Recent Common Ancestor
;Various
* Danish Demes Regional DNA Project: Y-DNA Haplogroup R1a 
* Eurogenes Blog, ''The Poltovka outlier''
* Avotaynu Online, ''The Y-DNA Fingerprint of the Shpoler Zeida, a Tzaddik Who Touched the World''
هاپلوقروپ J-M172

بندانگشتی|هاپلوقروپJ2
**هاپلوقروپ J-M172** اینگیلیسجه (Haplogroup J-M172) یوخسا (J2) Yکروموزوم هاپلوقروپو دور .
J2 هاپلوقروپی J دن دیر بو هاپلوقروپ قوزئی و گۆنئی آذربایجان،تۆرکیه ، اوروپا ، گۆنئی آسیا ، اورتا آسیا ، ایران و قوزئی آفریقا. 

## قایناقلار
هاپلوقروپ J-M267

بندانگشتی|Haplogroup J-M267
**هاپلوقروپ J-M267** اینگیلیسجه (Haplogroup J-M267) یوخسا (J1)  Y دی ان ای کروموزوم هاپلوقروپ J1 هاپلوقروپی J دی ان ائی دن بوداغی دیر . عربیستان یاریم آداسی ، آسیانین باتی سی ، اتیوپی ، سودان و یهود خلقی. 

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار
*J-M267 Ancient Samples Map
*J-M267 Relevant Publications
*Y-Full J-M267 Phylogenetic Tree
*J-M267 Phylogenetic Tree
*J project and J1-M267 project
*J1b Project
*Y-DNA Haplogroup J and its Subclades - 2011
قطرویه

**قطرویه** فارس اوستانی‌ نی‌ریز بؤلگه‌سینده یئرلشن بیر شهردیر. بۇ شهرین ۱۳۹۵-جی ایلین آمارلارینا گوره ۲،۸۹۵ نفر جمعیتی واردیر.

## قایناقلار

بؤلمه:نی‌ریز بؤلگه‌سی
بؤلمه:فارس اوستانی‌نین شهرلری
قربانمراد نفسوف

**قربانمراد بزاربای اوغلو نفسوف** (1969-1992) بیرینجی داغلیق قرەباغ محاربسیندا ارمنی طرفدا گدن تورکمن کؤنولوسو اولوب. نفسوف ییرابلور حربی قبرستانلیغیندا دفن ایدیلان یگانه مسلماندیر.

## شخصی حیات
قربانمراد بزاربای اوغلو نفسوف 1969جو ایلدا تورکمنستان داشؤغوز ولایتینین کالینینسکی رایونوندا (ایندیکی بولدومساز رایونو) انادان اولوب. سوویت اتفاقی سلاحلی قوتلارینین سرالارندا خدمت اتمش و سوویت-افغان محاربسیندا اشتراک اتمشیدیر. سوویت قوشونلارینین ترکیبندا ارمنی عسکرلرلا برابر خدمت ادن نفسوف دؤیوشلار زمانی آغر یرالانب. ارمنی عسکریلرندا بیری اونا قان وررک اونون حیاتنی خلاص ایدب.ارمی عسکری داها سونرا باشقا دویوشدا حلک اولوب.

## قایناقلار
هاپلوقروپ G-M201

**هاپلوقروپ G-M201** اینگیلیسجه (Haplogroup G-M201) یوخسا (G2a) اینسان Y کروموزوم هاپلوقروپو دور . هاپلوقروپ G2a و G1  ایکیسی ده GHIJK دن اولموش لار . بو هاپلوقروپ چوخ قافقاز ، گۆنئی آذربایجان ، تۆرکیه ، اوروپا ، گۆنئی آسیا ، اورتا آسیا و قوزئی آفریقا دا یاییلمیش. 

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار

* Haplogroup G Project Site 
*Spread of Haplogroup G, from *[[National Geographic (magazine)|National Geographic]]*
* Haplogroup G tutorial from Genebase
* Y-DNA Haplogroup G and its subclades from the current year ISOGG haplotree
* Y-Search Users with Haplogroup G
*British Isles DNA Project 
*Haplogroup G Project in Family Tree DNA
*G Arabia Project in Family Tree DNA
هاپلوقروپ O-M175

بندانگشتی|Haplogroup O-M175
**هاپلوقروپ O-M175** اینگیلیسجه (Haplogroup O-M175) یوخسا (O1) اینسان Y کروموزوم  دی ان ائی هاپلوقروپو دور. چوخ گۆنئی دوغو آسیا و دوغو آسیا دا یاییلمیش آما ماداقاسکار و باشقا یئرلر ده وار دیر. 

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار

* 
* 
* 
*Spread of Haplogroup O, from The Genographic Project, *[[National Geographic (magazine)|National Geographic]]*
*Y-DNA Phylogenetic Tree of Haplogroup O (DNAHaplogroups.org)
*Migration patterns of early Humans and the full size map
*China DNA at Family Tree DNA
هاپلوقروپ I-M170

بندانگشتی|Haplogroup I-M170
**هاپلوقروپ I-M170** اینگیلیسجه (Haplogroup I-M170) یوخسا (I) اینسان کروموزوم دی ان ائی هاپلوقروپو دور. بو هاپلوقروپ چوخ قوزئی و گۆنئی اوروپا دا یاییلمیش. هاپلوقروپ I هاپلوقروپ IJ دن دیر.

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار

### Phylogenetic tree and distribution maps
*Y-DNA Haplogroup I-M170 and Its Subclades from the International Society of Genetic Genealogy (ISOGG)of 2013
*Phylogeography of Y-Chromosome Haplogroup I
*Frequency Distributions of Y-DNA Haplogroup I and its subclades – with Video Tutorial
*Frequency and Variance  of I1b (now considered I2a2-M26)
*Map of 'I1a' (now considered I-M253)
*Map of 'I1b'  (now considered I2a-P37.2)
*Map of 'I1c'  (now considered I2b-M223)
*Rescalled  Haplogroup I Tree (K. Nordtvedt 2011).

### پروژه‌لر
*I Project at FTDNA
*I1 Project at FTDNA
*I2* Project at FTDNA
*I2a project at FTDNA
*I2b project at FTDNA
*I2b2 L38+ project at FTDNA
*The Scandinavian yDNA Genealogical Project at FTDNA
*The Finland Genealogical Project at FTDNA

### آیری
*Study of Y-Haplogroup I and Modal Haplotypes
*The Y Chromosome Consortium (YCC)
*Example haplotypes from I1* "y cluster" 
*YCC Haplogroup I page – I1a (now considered I-M253), I1b (now considered I-P37.2) and I1c (now considered I-M223)
*Haplo-I Subclade Predictor 
*[''[National Geographic (magazine)|National Geographic]*
*[[Lichtenstein Cave#Ancient DNA Tests|I2b2 Y-DNA found in Bronze Age skeletons of Lichtenstein Cave]]
*[http://sites.google.com/site/haplogroupil38/ Haplogroup I-L38 (I2b2) *In Search of the Origin of I-L38 (aka I2b2)'']
هاپلوقروپ N-M231

بندانگشتی|Haplogroup N-M231
**هاپلوقروپ N-M231** اینگیلیسجه (Haplogroup N-M231) یوخسا N اینسان Y کروموزوم دی ان ائی هاپلوقروپو دور. أن چوخ قوزئی اوراسیا دا یاییلمیش. 

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار

* Spread of Haplogroup N, from The Genographic Project, *[[National Geographic (magazine)|National Geographic]]*
* N North Eurasian YDNA Project at FamilyTreeDNA
* N Y-DNA Haplogroup Project at FamilyTreeDNA
* N1c1 Y-DNA Haplogroup Project at FamilyTreeDNA
* Y-chromosome haplogroup N dispersals from south Siberia to Europe
* Rurikid Dynasty DNA Project at FamilyTreeDNA
* Russian Nobility DNA Project at FamilyTreeDNA
یاغلی گولش

**یاغلی گۆلش** تۆرکیه تۆرکجه سینده (*Yağlı güreş) [[اینگیلیسجه]] (Oil wrestling)*  تۆرکیه نین میلی ایدمانیدیر. بو ایدمان ۱۴ یۆز ایلیندن باشلامیش. قیرخ پینار فستیوالین دا هر ایل بو اویون اولور.

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار

* Award winning photo documentary by Michael Craig.
* Kırkpınar News  
* Kırkpınar  
* Tarihi Kırkpınar Yağlı Güreşleri - Turkish Greased Wrestling 
* Yagli Gures and Kirkpinar
* See video Oil Over Europe I
* Turkish Wrestling
* allaboutturkey.com
* bashpelivanns.com 
* Nomad's Guide to Turkey
هاپلوقروپ E-M96

بندانگشتی|Haplogroup E-M96
**هاپلوقروپ E-M96** اینگیلیسجه (Haplogroup E-M96)  اینسان Y دی ان ائی کروموزوم هاپلوقروپو دور. أن چوخ آفریقا کیتاسیندا یاییلمیش. بو هاپلوقروپ DE دن دیر .قوزئی آفریقا و دوغو آفریقا دا داها چوخ دور.

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار

### Phylogenetic tree and distribution maps of Y-DNA haplogroup E
*Y-DNA Haplogroup E and Its Subclades from ISOGG 2008
*Map of E1b1b1 distribution in Europe
*Distribution of E1b1a/E3a in Africa 
*Frequency Distributions of Y-DNA Haplogroup E and its subclades - with Video Tutorial

### پروژه‌لر
*Haplogroup E-V38 Y-DNA Project at FTDNA
*E-M243 Y-DNA Project at FTDNA
*Haplozone::The E-M35 Phylogeny Project (former E3b Project)
*Jewish E-M243 Project at FTDNA
هال

**هال** بو موردلره ایشاره ائده بیلر؛

*قابریلا هال
*قریسون هال
*جری هال
*تری هال
*هال بؤلگه‌سی، جورجیا
*وایت هال، ایلینوی
*هال فیلم میکر
*جان هال
*ربکا هال
*جوزفین هال
*هال لابوراتوری
*هال، آیووا
*شوبیش هال
*ادوین هال
*هال بیلیم‌یوردو
*کینقستون آپون هال
*مارشال هال
*هال، جورجیا
*جفری سی هال
*جیمز هال
*جف هال
*توم تی. هال
*ارنست لارارد هال
*جفرسون هال
*هارون هال
*وندی هال
*لئو هال
*مری هال
*درل هال
*ادمون هال
*کارول هال
*استارت هولمز
*ناتالی هال
*رینیه هال
*کلارک ال. هال
*براون هال
*باق هال
*هال کیمب
*پرتر هال
*لیمن هال

بؤلمه:سوی‌آد
قیر (شهر)

**قیر** فارس اوستانی‌ قیر و کارزین بؤلگه‌سینده یئرلشن بیر شهردیر. بۇ شهرین ۱۳۹۵-جی ایلین آمارلارینا گوره ۲۰٫۰۱۰ نفر جمعیتی واردیر. بو شهرین اهالیسی قاشقای تورکجه‌سی و فارسجا دیلینده دانیشیرلار.

## قایناقلار

بؤلمه:قیر و کارزین بؤلگه‌سی
بؤلمه:فارس اوستانی‌نین شهرلری
لینکلن

**لینکلن** بو موردلره ایشاره ائده بیلر؛

*لینکلن، نبراسکا
*لینکلن، قوزئی داکوتا
*پاتریک لینکلن
*لینکلن سیتی، اورقن
*راک‌استار لینکلن
*ابی لینکلن
*قرق لینکلن
*مالکوم لینکلن
*المو لینکلن
*لینکلن، ویرجینیا
*لینکلن (فوتبالیست)
*لینکلن شیفی
*لینکلن، نیومکزیکو
*لینکلن، آرکانزاس
*لینکلن، تکزاس
*رابرت تاد لینکلن
*بلانش لینکلن
*لینکلن، واشینقتون
*لینکلن لویس
*لینکلن، اینگیلیس

بؤلمه:سوی‌آد
آنت ائتكنمن

**آنت ائتکنمن** ( قیریم تاتارجا. *Ant Etkenmen* تورکجه. *آند ایچمیشم*‎) — قیریم خالق جومهوریتی‌نین و قیریم تاتارلاری نین میلّی مارشی.

## تاریخی
  آنت ائتکنمن‌ین سؤزلری نومان چلبی جیهان طرفیندن، قیریم‌تاتار دیلی‌نین نوقای شیوه‌سینده 3 بنددن عیبارت شعر فورماسیندا یازیلمیشدیر. موسیقیسی‌نین مؤلیفی بیلینمیر. شعرین سون بندی نقارت اولاراق ایستیفاده ائدیلیر. آنت ائتکنمن 9 دسامبر1917-جی ایلده باغچاسارایداکی قیریم خان ساراییندا آچیلان قورولتایدا ایفا اولونموشدور. بوندان سونرا قیریم تاتارلاری طرفیندن ایستیفاده ائدیلمیشدیر. 30 ژوئن 1991-جی ایل تاریخینده قیریم تاتارلاری‌نین بین‌الخالق مارشی اولاراق قبول ائدیلمیشدیر. مارش، روسجایا لیلیا بوُجوُروْوا طرفیندن چئویریلمیشدیر.  

## مارشین سؤزلری
آنت ائتكنمن، میلّتیمنیڭ ياراسینی سارماغا

ناسیل اوْلسون بو زاواللی قارداش‌لاریم چوروسین؟

اوْنلار ایچون اؤكونمه‌سم، قايغیرماسام، ياشاسام

يورەگیمدە قارا قانلار قايناماسین، قوُروسین.

آنت ائتكنمن ، شو قارانغی يورتقا شاوله سپمگه

ناسیل اوْلسون ائكی قارداش بیر-بیرینی كؤرمه‌سین؟

بونی كؤریپ بوُوسانماسام، موُغايماسام، يانماسام

كؤزلریمدین آققان ياشلار دريا-دڭیز قان اوْلسون.

آنت ائتكنمن ، سؤز بئرگنمن میلّت ایچون اؤلمگه

.بیلیپ، كؤریپ میلّتیمیڭ ياشاسام، قورولتايلی خان اوْلسام

كئنه بیر كون مزارجی‌لار كلیر منی كؤممگه.

## تورکجه قارشیلیغی
  آند ایچمیشم میلتیمین یاراسینی ساریماغا،  

  نئجه اولسون، ایکی قارداش بیر-بیرینی گؤرمه‌سین؟  

  اونلار اوچون اوزولمه‌سم، قایغیلانماسام، یاشاسام، 

  گؤزلریمدن آخان یاشلار دریا دنیز قان اولسون!  

   

  آند ایچمیشم بو قارانلیق یوردا ایشیق ساچماغا،  

  نئجه اولسون بو زاواللی قارداش‌لاریم چوروسون؟  

  بونو گؤروب بونالمازسام، اوزولمه‌سم، یانماسام،  

  اورگیمده قارا قانلار قایناماسین، قوروسون!  

   

  آند ایچمیشم، سؤز وئرمیشم میلت اوچون اؤلمگه،  

  بیلیب، گؤروب میلتیمین گؤز یاشینی سیلمگه.  

  بیلمه‌دن، گؤرمه‌دن مین (ایل) یاشاسام، قورولتایلی خان اولسام،  

  یئنه بیر گون مزارچی‌لار گلیر منی گؤممگه

## اتک یازی
بؤلمه:میلی مارشلار
هونزیکر

**هونزیکر** بو موردلره ایشاره ائده بیلر؛
*والتر هونزیکر
*اتو فردریک هونزیکر

بؤلمه:سوی‌آد
آنجلو

**آنجلو** بو موردلره ایشاره ائده بیلر؛

*آنجلو ایالتی بیلیم‌یوردو
*سن آنجلو، تکزاس
*بورلی دی آنجلو
*آنجلو ایسکاکسیا
*آنجلو کولومبو
*آنجلو آنجلی
*آنجلو سکی
*آنجلو پیکالوجا
*آنجلو بیناسکی
*آنجلو کامرونی
*آنجلو آلسیو
*آنجلو آنکویلتی
*آنجلو پوپولو
*آنجلو سکیاویو
*آنجلو فرانزوسی
*آنجلو دومنقینی
*آنجلو ماتئا
*آنجلو ریکاردو ورساری
*آنجلو د'میلیا
*آنجلو مورینلو
*آنجلو ماریانو دی آلمیدا
*آنجلو دی لیویو
*آنجلو پروتزی
*آنجلو بندیکتو سورمانی
*دیه‌قو آنجلو دی اولیویرا
*آنجلو دا کوستا جونیور
*جان آنجلو لستر
*آنجلو اریچتی
*جف آنجلو
*آنجلو ساویانو
*آنجلو سانتاباربارا
*قوردون.اس. آنجلو
*آنجلو قریتزتی
*مایا آنجلو
*سنت آنجلو لودیجونو
*پتر آنجلو کاویکچیا
*مونته سنت آنجلو
*موشانو سانت آنجلو
*سنت آنجلو موکسارو
*آنجلو اوقبونا

بؤلمه:سوی‌آد
هاپلوقروپ Q-M242

بندانگشتی|Haplogroup Q-M242
**هاپلوقروپ Q-M242** اینگیلیسجه (Haplogroup Q-M242) اینسان Y کروموزوم دی ان ائی هاپلوقروپو دور . آمریکا یئرلی لری یوخسا قیرمیزی دری لر ، اورتا آسیا و قوزئی سیبری .

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار

*Spread of Haplogroup Q, from The Genographic Project, *[[National Geographic (magazine)|National Geographic]]*
*The India Genealogical DNA Project
*British Isles DNA Project
سیبری

**سیبری** روسجا (Сиби́рь) اینگیلیسجه (Siberia) روسیه نین بیر بؤیۆک بؤلگه سی دیر. سیبری آسیا دا دیر. بیر طرفدن اورال داغلاری دیگر طرفدن بؤیۆک اوقیانوسونا چاتیر. قۆزئی دن قوزئی قوطبا و گۆنئی دن قازاخیستان ، موغولیستان و چین یئتیشیر.

## قایناقلار

## کیتاب تانیتیمی
*
*
*
* Nicholas B. Breyfogle, Abby Schrader and Willard Sunderland (eds), *Peopling the Russian Periphery: Borderland Colonization in Eurasian history* (London, Routledge, 2007).
*
*
* James Forsyth, *A History of the Peoples of Siberia: Russia's North Asian Colony, 1581–1990* (Cambridge, Cambridge University Press, 1994).
*
* 
* Steven G. Marks, *Road to Power: The Trans-Siberian Railroad and the Colonization of Asian Russia, 1850–1917* (London, I.B. Tauris, 1991).
*
* Igor V. Naumov, *The History of Siberia*. Edited by David Collins (London, Routledge, 2009) (Routledge Studies in the History of Russia and Eastern Europe).
*
*
*
* Alan Wood (ed.), *The History of Siberia: From Russian Conquest to Revolution* (London, Routledge, 1991).
*
*

بؤلمه:سیبری
بؤلمه:روسیه جوغرافیاسی
بؤلمه:قازاخیستان جوغرافیاسی
سانچز

**سانچز** بو موردلره ایشاره ائده بیلر؛

*کیلی سانچز
*انتونیو سانچز
*لئونل سانچز
*لوری سانچز
*ویکتوریا سانچز (اویونچو)
*مارکو سانچز
*سزار سانچز
*کرام مالیکی-سانچز
*مرتا سانچز
*جول سانچز
*جسیکا سانچز
*ویکتور سانچز
*مانول سانچز
*سانچز، آریزونا
*اوسوالدو سانچز
*خوان کارلوس سانچز
*خواکین سانچز
*آلفردو ویهو سانچز
*لوییز میقل کزادا سانچز
*رناتو سانچز
*ایسایس سانچز
*فلیکس سانچز باس
*مورالس سانچز، تکزاس
*برنئیدت سانچز
*مایکل سانچز
*اشلین سانچز
*کلادیو سانچز
*سونیا سانچز
*لرتا سانچز
*لیندا سانچز
*خوزه ویسنته سانچز
*دانیال سانچز
*ماریا کولون سانچز
*ویکتور سانچز ماتا
*مانوئل سانچز مارتینز
*لزلی سانچز

بؤلمه:سوی‌آد
تووا میلی مارشی

بندانگشتی|Instrumental "Men – Tyva Men"
**من - تیوا من** (من تووایام / من تووالی‌یام) (توواجا: Мен — Тывا Мен؛ روسجا: **Я — Тувинец**, *Ya tuvinets*،) تووا جومهوریتی‌نین مارشی. یازیچیسی اوْلوْنبایار قانتوْمیر، بسته‌کاری بایانتساقاان اوْوْخیی‌دیر.

  تووا جومهوریتی‌نین بؤیوک خورالی (مجلیسی) طرفیندن رسمی اولاراق قبول ائدیلمیشدیر، و جومهوریتین کؤهنه مارشی اولان توْوْرۇکتۇغ دوْلقای تاڭدیم مارشینی 11 آقوست 2011-جی ایل تاریخیندن اعتیباراًعوض ائتمیشدیر.

## قایناق
بؤلمه:میلی مارشلار
کارزین

**کارزین** فارس اوستانی‌ قیر و کارزین بؤلگه‌سینده یئرلشن بیر شهردیر. بۇ شهرین ۱۳۹۵-جی ایلین آمارلارینا گوره ۸٬۸۴۱ نفر جمعیتی واردیر.

## قایناقلار

بؤلمه:قیر و کارزین بؤلگه‌سی
بؤلمه:فارس اوستانی‌نین شهرلری
توران (شهر)

**توران** ( تووا تورکجه‌سی. Туран/Turan ؛ روسجا. Тура́н ) روسیه فدراسیونونون  تووا جومهوریتینده  شهر . تووا جومهوریتی‌نین پایتاختی کیزیلدان 70 کم شیمال-غربده دیر. 1945-جی ایلده شهر دورومونا یوکسلدی. 1989-جو ایلده اهالی‌نین سایی 5976 نفر اولدوغو حالدا ، روس اهالیسی تووانی ترک ائتدیکدن سونرا اهالی نین سایی 2002-جی ایلله موقاییسه ده 5598 نفر اولموشدور. بو شهرده هاوا لیمانی وار. 

## سؤزکؤکو
  تووا تورکجه‌سینده دوُران  دۆربۆن دئمکدیر  . توران آدینا یئنی‌سئی داش‌یازمالاریندا شخص آدی کیمی راست گلینیر . 

## جوغرافیا
  شهرین مسکونلاشدیغی اراضی توران-اوُیوک حؤوزه‌سینده ، توران ( اوُلوک ) چایلاری نین قوللاری، م-54  " یئنی‌سئی "  فدرال  اوتویولونون  یانیندا، کیزیل شهریندن 74 کم شیمال-غربده یئرلشیر.  

## توران شهری‌نین تاریخی
  توران شهری نین اساسی 1885-جی ایلده قویولوب . روس اهالیسی ایلک دفعه  روسیه دؤولتی طرفیندن تووادا یئرلشدیریلمیشدیر. تووانی روسلاشدیرماق سیاستی اؤز آماجینا چاتا بیلمه‌دی. توواداکی تورک اهالیسی هله ده بؤیوک چکیسینی اورتایا قویور.  

## توراندا گؤرمه‌لی یئرلر

جومهوریت موزه‌سی . آلدان مااآدیر (60 باهادیر). موقدس کیلیسا (روسلار طرفیندن تیکیلمیشدیر). ای. ایرگیت (ایرکوتسک) (1914، 1990-جی ایلده برپا ائدیلمیشدیر). 

## اتک‌یازی‌لار
کامرون (دقیقلشدیرمه)

**کامرون** بو موردلره ایشاره ائده بیلر؛

*کامرون
*کامرون دیاز
*کامرون اینترنشنال
*کامرون میلّی فوتبال تیمی
*کامرون ریچاردسون
*سایمون کامرون
*کامرون ناهر
*کامرون داقلاس
*کامرون فینلی
*جی. دونالد کامرون
*کامرون کارتیو
*پیتر کامرون (ریاضیاتچی)
*پل کامرون
*کامرون آرقانزیانو
*کامرون برایت
*جاناتان کامرون
*جف کامرون
*رابرت هورتون کامرون
*کامرون جروم
*کامرون، تکزاس
*ندو، کامرون
*کامرون تور
*کامرون براناقن
*کامرون سکستون
*کامرون میچل (اویونچو)
*کامرون بورتویک-جکسون
*کامرون هنری
*کامرون، ایلینوی
*جان کامرون میچل
*جیمز کامرون
*نقره ای دونالد کامرون
*ویلیام ای. کامرون
*کامرون ای. موریسون
*ویلیام کامرون ایسپرول
*کامرون هامفریز
*کلیر کامرون پترسون
*کامرون، آریزونا
*دانیل کامرون (سیاستچی)
*آنقوس کامرون
*کامرون بویس
*کامرون پارک، کالیفورنیا
*رالف اچ. کامرون
*داو کامرون
*کامرون استوارت (فوتبالیست)
ویتمر

**ویتمر** بو موردلره ایشاره ائده بیلر؛
*ویتمر، پنسیلوانیا
*قرچن ویتمر
*ویتمر، باتی ویرجینیا

بؤلمه:سوی‌آد
لیلیم لی

**لیلیم لی** (لئیلیم لئی)،  زولفو لیوانه‌لینین ۱۹۷۵ تاریخلی «قولدور دونیایا حوکومدار اولماز» آلبوموندا یئر آلان بیر تورکودور. 
بسته‌سی زولفو لیوانئلی‌یه  عایددیر. تورکونون اوچ دؤردلوکدن قوشولان سؤزلری، صباح‌ الدین علی‌نین سس (۱۹۳۷) آدلی حیکایه کیتابینا آدینی وئرن «سس» حیکایه‌سینده یئر آلیر. حیکایه‌نین قهرمانی یول فحله‌سی سیواس‌لی علی، چادیرینین اؤنونده دوروب ساز چالیب، بو تورکونو سؤیله‌یر. زولفو لیوانئلی، حیکایه‌نی اوخویارکن بو تورکونون سؤزلریندن چوخ ائتکیلندییینی و بسته‌له‌دییینی آچیقلامیشدیر.
اثری سسلندیریلن صنعتچیلر آراسیندا ابراهیم تاتلیسس، ائدیپ آکبایرام، زرین اؤزار، لئمان سام، زارا، اؤزدمیر اردوغان، آردا کورال و عؤمور گئدیک یئر آلیر. 

«دؤندوم دالدان کوپان کورو یاپراغا / سحر یئلی داغیت بئنی کیر بئنی / گؤتور توزلاریمی بوردان اوزاغا / یارین چیپلاک آیاغینا سور بئنی»  
(تورکونون ایلک دؤردلویو)

## ایراندا «نون خ» سریالیندا تحریف
«نون خ» آدلی سئریالین اوچونجو سئزونوندا، سئریالین سون تیتراژیندا لیلم لی (لئیلیم لئی) ماهنینین کوردجه کاوئرینی حسین صفامنش آدلی بیر مغنی اوخوموشدور و سونرالار کورد موسیقیچیلری بو ماهنینین کؤکونون اونلارا عاید اولدوغو ادعا ائتمیشدیرلر.

## قایناق
پواسون

**پواسون** بو موردلره ایشاره ائده بیلر؛
*اریک پواسون
*سیمون دنی پواسون
*پواسون داغیلیمی

بؤلمه:سوی‌آد
بوش

**بوش** بو موردلره ایشاره ائده بیلر؛

*کارل بوش
*باربارا بوش
*پالین بوش (اویونچو)
*جورج هربرت واکر بوش
*بوش رکسروت
*جورج دبلیو بوش
*ونیوار بوش
*سوفیا بوش
*بوش بوینوزلولار
*بوش، لوئیزیانا
*سام بوش
*کریستیان بوش
*جب بوش
*فریتز بوش
*لورا ولش بوش
*استن بوش
*لا بوش
*تام بوش
*آدام بوش
*جون بوش (موزیسین)
*بوش، آرکانزاس
*شپردز بوش
*آلوین بوش
*جاون بوش
*قرند ال. بوش
*جنا بوش
*بیلی قرین بوش
*پرسکات بوش
*پتر بوش
*ایسپاروو بوش، نیویورک
*آلفرد لویی بوش
*کولومبا بوش
*کیت بوش
*جرج پی. بوش
*ویلی بوش
*جانی یونق بوش

بؤلمه:سوی‌آد
ویلم هربوتس

**ویلم هربوتس** (اینگیلیسجه: Willem Herbots) بلژیکلی اوْیونچو. ویلم هربوتس ۲۵ اوْکتوبر ۱۹۹۹ تاریخینده حیاتا گؤز آچیب.

## قایناقلار

## خاریجی لینکلر
*ویلم هربوتس IMDb

بؤلمه:یاشایان اینسانلار
بؤلمه:۱۹۹۹-جو میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:اویونچولار