open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ارمنیستان آذربایجانلیلاری

**ائرمنیستان آذربایجان‌لیلاری** یا دا **آذربایجان تۆرکلری ارمنیستان‌دا** (**ایروانلی**، **یئراز**، **غربی آذربایجان‌لی**) — غربی آذربایجاندا، ایندیکی ائرمنیستاندا عصرلر بویو یاشامیش آذربایجان‌لیلار. ۱۹۴۸ (میلادی)–۱۹۹۱ (میلادی)-جی ایللردن بری دئمک اولار کی، مؤوجود دئییل.

واختیله بیر نئچه یوز مین نفردن عبارت اولان ائرمنیستانین آذربایجان‌لی ایجماع‌سی  ۱۹۴۸ (میلادی)–۱۹۹۱ (میلادی)-جی ایللردن بری مؤوجود دئییل. همین ایللر ائرمنیستان آذربایجان‌لیلاری داغ‌لیق قاراباغ موناقیشه‌سی اوزون‌دن تضییقه و تجاووزه معروض قالیب اؤلکه‌نی ترک ائتمه‌یه مجبور اولدولار. بیرلشمیش میلتلر قورومو-نین قاچقینلار اوزره عالی کومیساری ایداره‌سینین معلوماتینا گؤره ائرمنیستان‌دا حال-حاضیردا تخمیناً ۳۰ نفردن بیر نئچه یوز نفره قدر آذربایجان‌لی یاشاییر.

۱۸۲۸ (میلادی)-جی ایلده‌ن باشلاییب ۱۹۴۸ (میلادی)-۱۹۸۹ (میلادی)-جو ایللرده باشا چاتان "تورک‌سوز ائرمنیستان" سیتیاستی سایه‌سینده ایندیکی ائرمنیستان اراضی‌سین‌ده ۶۰۵-دن چوخ کند آذربایجان‌لیلارسیز قالدی. ۱،۵ میلیون‌دان چوخ آذربایجان‌لی اؤز دوغما اوجاغین‌دان قاچمالی اولدو. ۵۰۰ مین‌دن چوخ گوناه‌سیز و سلاح‌سیز سویداشیمیز قتله یئقورا پیشیرن آیییلدی. خانکندین‌دن آغبابایا، قازاخ‌دان گؤیچیدک آذربایجانین ۴۰ مین کیلومتر اراضی‌سی ائرمنی غصبکارلاری طرفین‌دن ضبط ائدیلدی. 
300px|thumbnail|ایندیکی ائرمنیستان اراضیلرین‌ده ۱۸۸۶-۱۸۹۰-جی ایللرده آذربایجان‌لیلارین یاشادیغی اراضیلر
## قایناقلار

بؤلمه:ائرمنیستاندا یاشایان خالقلار
ایران قازاخلاری

ایران قازاخلاری اساساً ایرانین شیمالین‌داکی گولوستان اوستانیندا یاشاییرلار.  Etnologue.org-آ گؤره، ۱۹۸۲-جی ایلده ایران‌دا گورگان شهرین‌ده ۳۰۰۰ قازاخ یاشاییردی. ایران قازاخلاری شوروی داغیلماسین‌دان سونرا بیر چوخو قازاخیستانا قاییتدی. 

حال حاضیردا گورگان شهرین‌ده قازاخ دیلینده دانیشان ۵۰۰۰ قازاخ وار. 

## قایناق

بؤلمه:ایراندا یاشایان خالقلار
آذربایجان تورکلری‌نین دیاسپوراسی

**خاریج‌ده یاشایان آذربایجان‌لیلار** — آذربایجان‌لیلارین اؤز تاریخی وطنلریندن اوزاقدا مسکونلاشمالاری و ایجتماعی فعالیت‌لری.

تقریبی سایی ۵۰ میلیون نفر اولان دونیا آذربایجان تورکلریینین ۱۰ میلیون‌دان چوخو حاضیردا موهاجیرت‌ده یاشاییر. دونیانین ۵ قاره‌سینده مسکونلاشان آذربایجان‌لیلار سیاسی، ایقتصادی و سوسیال-مد‌نی فعالیتی یاشادیقلاری اؤلکه‌لر، اوراداکی شرایط، معنوی دیرلر کیمی موختلیف‌دیر. 

۲۰-جی یوز ایل اوللرینه قدر آذربایجان‌دان خاریجه موهاجیرت ائد‌ن آذربایجان‌لیلارین پاسپورتلاریندا "روس تبعه‌سی" یازیلماسی اونلارین میللیتینین ده "روس" کیمی تقدیم ائدیلمه‌سی ایله نتیجه‌لنمیشدیر. او دؤورلرده قونشو روسیه یه کؤچن آذربایجان‌لیلار "تاتار"، تورکیه ده مسکونلاشانلار ایسه "آذربایجان تورکو" کیمی تانینیر و قئیده آلینیردی. ایران پاسپورت ایله مهاجرت ائدن آذربایجانلیلار ملت باخیمیندان ایرانلی ساییلیرلار و چوخلو اؤلکه‌لرده اونلارین ائتنیک باخیمیندان آذربایجانلی اولدوقلاری قئید اولنمور، نتیجه‌ده بعضی سوسیال ایجتیماعی خدمتلردن فایدالانمیرلار.
          
## آذربایجان‌لیلار آمریکا قاره‌سینده
آذربایجان‌لیلار آمریکا قاره‌سی قاره‌سینین شومال، مرکزی و جنوب حیسه‌سین‌ده داها چوخ مسکونلاشمیشلار. اونلارین سایی آمریکا بیرلشمیش ایالتلری-دا ۱ میلیونا، آرژانتیندا ۱۲ مینه، برزیلدا ۷۵ مینه، کانادادا ۱۷۰ مینه، مکزیکدا ایسه ۲۷ مینه چاتیر. آمریکا قاره‌سی اؤلکه‌لرین‌دن قواتمالا، پرو و دیگرلرین‌ده ده آذربایجان‌لیلار مسکونلاشمیشلار. حاضیردا اونلارین سایی دقیقلشدیریلیر.

آمریکا قاره‌سینده مسکونلاشان آذربایجان‌لیلارین اکثریتی ایراندان میقراسیا ائتمیش اینسانلاردیر. ۱۹۷۰ (میلادی)-جی ایلده‌ن اعتباراً تورکیهدن، ۱۹۹۱ (میلادی)-جی ایلد‌ن ایسه آذربایجان‌دان بیر قیسیم آذربایجان‌لیلار بو قاره‌یه آخینی دیاسپورون ترکیبینه و سوسیال-ایقتصادی فعالیتینه اؤز تأثیرینی گؤستردی.

## آذربایجان‌لیلار آوروپا قاره‌سینده
آذربایجان دیاسپورونون یاییلما جوغرافیاسی و سای ترکیبینه گؤره گئنیش اولدوغو ایکینجی قاره اوروپادیر.اوروپا آذربایجان‌لیلارینین سایی تورکیهده و روسیهدا ۳.۵ میلیون، اوکرایندا و بلاروسدا، آلماندا، بیرلشمیش شاهلیقدا یوز مینلرله، نوروژده، دانمارکدا، سوئدده، ماجاریستاندا، فرانسهدا، ایتالیادا اون مینلرله، لهیستاندا، ایسپانیادا، اوتریشدا، آلبانیدا، فنلانددا، پورتوقالدا اون مین‌دن چوخ گؤستریلیر. همچینین چک ده  ۲۵ مین آذربایجانلینین یاشادیغی بیلدیریلیر. دیگر غرب اؤلکه‌لرین‌ده مسکونلاشمیش آذربایجان‌لیلارین سایی مووافیق اولاراق هر بیر اؤلکه‌ده ۲-۱۰ مین نفر آراسیندادیر.

## آذربایجان‌لیلار آسیا قاره‌سینده
آذربایجان دیاسپورونون اوچونجو بؤیوک حیسه‌سی آسیا قاره‌سینده  مسکونلاشمیشلار. اونلارین سایی بنقلادش‌ده، هیندوستان، افغانیستان، پاکیستان اورتا آسیادا یوز مینلرله، عراق‌دا ایسه تقریباً بیر میلیونا چاتیر.

## آذربایجان‌لیلار آفریقا قاره‌سینده
آفریقا قاره‌سینده  مسکونلاشمیش آذربایجان‌لیلارین سایی میصر و الجزایرده یوز مینلرله، سودان‌ دا ۱۷ مین نفردیر.

## خاریج‌ده یاشایان آذربایجان‌لیلار

## قایناق

### اتک‌یازی

بؤلمه:آذربایجان تورکلری‌نین دیاسپوراسی
اون ایکی ایمام

350px|بندانگشتی|سول
**اون ایکی ایمام** – ایسلامین اون‌ایکی ایماملی شیعه و علوی‌ليک قوللاریندا محمدین دینی و سیاسی خلیفلریدیرلر.اون ایکی ایمام‌چیلارین دینی نظریه‌لرینه گؤره، اون ایکی ایمام تکجه جمعیتی عدالتله ایداره ائد‌ن شخصلر یوخ، همچینین شریعتی (ایسلام حقوق سیستمینین) و قورآنین معنالارینی قورویان و تفسیر (ایضاح) ائد‌ن نومونوی اینسان فردلری‌دیر. محمدین و ایماملارین سؤزلری و عمللری جمعیت اوچون بلدچی و نومونه رولونو اویناییر. بو سبب‌دن ده اونلار سهو و گوناهلاردان اوزاق اولمالیدیرلار  عصمت و یا معصوملوق آدلانیر) و محمدین علی ایله ایلاهی حؤکمله، و یا نسله تعیین ائدیلملیدیرلر.

## قایناقلار
سالدوقلو بی‌لیغی

**سالدوقلو بی‌لیغی** یادا **سالتوقلو بی‌لیغی**، ملازگیرد ساواشیندان سونرا بؤیوک سلجوق دؤولتی ندن آیریلان بیر بی‌لیک دیر. بو بی‌لیک ۱۰۷۱-جی ایلده ابوالقاسیم سالدوق بی توسط ایله قوُرولدو.

## بی‌لر
# ابوالقاسیم سالدوق بی (۱۰۷۱–۱۱۰۲)
# ملیک علاءالدین عالی (۱۱۰۲–۱۱۴۵)
# ملیک ایزدالدین سالدوق (۱۱۴۵–۱۱۷۴)
# ملیک نصرالدین محمد (۱۱۷۴–۱۱۸۵)
# ملیک رکن‌الدین ملیکشاه(۱۱۸۵–۱۲۰۲)

## قایناقلار
بئیروت

**بئیروت** — لوبنان اؤلکه‌سی‌نین پایتختی و ان بؤیۆک شهری‌دیر. 

## قارداش شهرلر

*  Athens, Greece
*  Lusaka, Zambia
*  Chicago, United States
*  Paris, France
*  Yerevan, Armenia

## قایناق

## کیتاب تانیتیمی
* .
* .
* .
* .
* .
* .

## ائشیک باغلانتیلار
* 
* 
*Map of Beirut, 1936., Eran Laor Cartographich Collection, The National Library of Israel, Historic Cities Research Project. 

بؤلمه:آسیا باشکندلری
بؤلمه:لوبنان
خديجه بنت على

**خدیجه بنت علی** () — علی ابن ابیطالب قیزی‌ایمیش. 

## قایناق

### اتک‌یازی
چالانچولان

**چالانچولان** ، لوریستان اوستانی  دورود بؤلگه‌سینده یئرلشن بیر شهردیر. ۱۳۹۵-جی ایلین آمارلارینا گؤره بۇ شهرین ۱٬۴۷۸ نفر جمعیتی واردیر.

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار

بؤلمه:لوریستان اوستانی‌نین شهرلری
بؤلمه:دورود بؤلگه‌سی
صولت الدوله قشقایی

**صولت‌الدوله اسماعیل خان دراب خان اوغلو  قاشقای** (فیروزآباد، فارس ایالتی، قاشقای ائلی، 1880 - 1932، تهران، قصر زیندانی) — قاشقای ائلی نین ائلخانی.  

## یاشاییشی
  هله 1905-1911-جی ایللر مشروطه اینقیلابینی دستکله‌ین قاشقای‌لار و اونلارین رهبری صولت‌الدوله بؤیوک باشاری‌لار الده ائتمیش، اؤز سیلاحلی قووّه لری ایله خالق انجومن‌لرینی و شیراز اهالیسینی عکس اینقیلابی قووّه‌لرین هوجوموندان مودافیعه  ائتمیشلر. قاشقای‌لار 1.دونیا موحاریبه‌سی ایللرینده اینگیلیس موستملکه‌چی‌لرینه قارشی عوصیان ائدن تنگیستان و دشتیستان موجاهیدلرینه، فارس ایالتی‌نین دموکرات تشکیلات‌لارینا دا یاردیم گؤسترمیش، صولت‌الدوله‌نین رهبرلیگی آلتیندا فارس ایالتینی اینگیلیس ایشغالیندان خیلاص ائتمیش و حتّی 1920-جی ایلده اینگیلیس‌ین ایشغالچی قوشون‌لاری‌نین ایران اراضیسینی ترک ائتمه‌سینده موهوم رول اوینامیش و بونونلا دا ایران دئییلن مملکتین خالق‌لاری‌نین موباریزه‌سی تاریخینده سیلینمز ایزلر بوراخمیشدیر. هئچ تصادوفی دئییل کی، اینگیلیس‌لرین تحریکی ایله قاشقای‌لارین لیدری، وطنپرور قهرمان صولت‌الدوله اینگیلیس نؤکری رضا شاه طرفیندن 1932-جی ایلده قصر زیندانینا سالیناراق قتله یئتیریلمیشدیر. 

## عاییله‌سی
  اسماعیل خان خدیجه آدلی قادینلا عاییله قورموشدو. ناصر خان، ملک منصور خان ،محمدحسین خان، خسرو خان آدلی اوغلان‌لاری واردی.  
بؤلمه:قاشقای تورکلری
بؤلمه:سیاستچیلر
محمود غنی زاده سلماسی

**محمود آغا غنی‌زاده** (1878-1934) — آذربایجان ژورنالیستی، ناشیر، تاریخچی، اینقیلاب خادیمی.  

## یاشاییشی
آذربایجانین سلماس شهرینده دوغولموش، تبریزده وفات ائتمیشدیر.  

  دینی – دونیوی تحصیلینی والیدئین‌لریندن، گؤرکملی عولمالاردان و مکتبدارلاردان آلمیش، عرب، اینگیلیس، فارس، فرانسه تورک دیللرینی موستقیل اؤیرنمیشدیر. مشروطه اینقیلابی‌نین (1906-11) ایشتیراکچیسی، ستار خانین شخصی کاتیبی، تبریز انجومنی نین عوضوو، تورک دیلی و ادبیاتی نین تبلیغاتچیسی ایدی. 1907-جی ایلدن ژورنالیست‌لیک فعالیتینه باشلامیش، عؤمرونون سونلارینادک بو ساحه‌ده چالیشمیشدیر.  " فریاد "  (اورمیه، 1907)،  " انجومن "  (تبریز، 1908-09)،  " موحاکیمات "  (اوروپادا، 1909)،  " کاوه "  (برلین)،  " سهند "  (تبریز، 1925-جی ایلدن) قزئت لری نین رداکتورو، مودیری و ناشیری اولموشدور.  

## قایناق
  شاهوئردی‌یئو آ.ب.، آذربایجان مطبوعاتی تاریخی،  " تحصیل "  نشریاتی، 2006  
بؤلمه:مشروطه اینقیلابی
بؤلمه:شاعیرلر
بؤلمه:ژورنالیستلر
بؤلمه:سیاستچیلر
۲ بهمن

۲ بهمن، ایران تقویمینده ایلین ۳۰۸-جی گۆنی دیر و ایلین سونونا ۵۷ گۆن (نورمال ایل) یا ۵۸ گۆن (اۇزون ایل) قالیر.

## حادیثه‌لر
## آد گۆن‌لری
## اؤلۆم‌لر
## قایناقلار
اسلام فؤاد

**اسلام فؤاد‎** (اینگیلیسجه: Islam Fouad) (دوْغوم: دمنهور) بیر فوتبالیست. الانتاج الحربی فوتبال کولوبو و میصر میلّی تیمی ترکیبینده چیخیش ائدیب و هافبک موقعیتینده اوْیناییب.

## قایناقلار

بؤلمه:فوتبال اویونچولاری
بؤلمه:۱۹۹۱-جو میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:یاشایان اینسانلار
بؤلمه:الاهلی میصر کولوبونون اویونچولاری
بؤلمه:ارو کولوبونون اویونچولاری
بؤلمه:آنکاراقوچو کولوبونون اویونچولاری
عمر ناجی

بندانگشتی|عمر ناجی
 **عمر ناجی**  (1878-1916، کرکوک (ایندیکی عراق)) — تورکیه نین گؤرکملی سیاسی خادیمی، حربچی، پوبلیسیست، «ایتیحاد و ترقّی» جمعیتی نین فعال‌لاریندان بیری. تورکیه حؤکومتی‌نین خوصوصی تاپشیریق‌لار اوزره صلاحیتلی نوماینده‌سی کیمی گونئی آذربایجاندا میلّی آزادلیق حرکاتی‌نین گوجلنمه‌سینه بؤیوک کؤمک گؤسترمیشدیر.  

## یاشاییشی
  عؤمرونون موهوم بیر دؤورونو ایراندا یاشامیش، اورادا تورک‌لرین معاریف‌لنمه‌سی و تشکیلات‌لانماسی ایستیقامتینده فعالیت گؤسترمیشدیر. خوی شهرینده میرزه سعید سلماسی‌نین آچدیغی صراط المستقیم مکتبی‌نین مودیری اولموشدور. مکتب باغلاندیقدان سونرا داغلارا چکیله رک گیزلی فعالیت گؤسترمیشدیر.  

## حربی فعالیتی
  20-جی عصرین اوّل‌لرینده اونون سعیی نتیجه‌سینده عوثمانلی حؤکومتی گونئی آذربایجاندا میلّی آزادلیق حرکاتینا کؤمک مقصدیله مالیه یاردیمی آییرمیشدیر. ستار خانین باشچی‌لیق ائتدیگی 1905-06-جی ایللر اینقیلابینی یاخیندان ایزله‌میش، تورکیه سیلاحلی قووّه لری‌نین باش کوماندانی انور پاشانین تاپشیریغینا اساساً گونئی آذربایجان تورکلری‌نین سیاسی جهتدن تشکیلات‌لانماسی ایشینه یاخیندان کؤمک گؤسترمیشدیر.  

  بیرینجی دونیا موحاریبه سی (1914-18) ایللرینده تورک-آلمان اوردوسونون گونئی آذربایجاندا حیاتا کئچیردیگی حربی عملیات‌لاردا یاخیندان ایشتیراک ائتمیشدیر. تاریخ ادبیاتیندا  " کیچیک موحاریبه  " آدلاندیریلان ترمین اونون آدی ایله باغلی‌دیر. بئله کی ، 1915-جی ایلین دسامبریندان باشلایاراق، پولکوونیک عمر ناجی بیگ و فون شئیبنر-ریختِرین کوماندان‌لیق ائتدیگی 650 نفرلیک کیچیک موجاهیدلر دسته‌سی موش-بیتلیس-گونئی آذربایجان ایستیقامتینده اوغورلو حربی عملیات آپاراراق 1916-جی ایل ژانویه‌‌نین 14-ده تبریزه داخیل اولموشدو. دؤیوشده آلدیغی یارادان کرکوک حربی خسته‌خاناسیندا وفات ائتمیشدیر.

## قایناق‌لار

* Ənvər Çingizoğlu, Məşrutə ensiklopediyası, Bakı, 2011. 624 səh.
* Лудшувейт Е.Ф., Турция в годы первой мировой войны, М., 1966.

## اتک یازی‌لار
بؤلمه:آذربایجان تاریخی
بؤلمه:آذربایجان
بؤلمه:تورکچولر
احسان علیخانی

**احسان علیخانی** (۱۵ آبان ۱۳۶۱()، تهران) ایرانلی سینما ، تئاتر و تلویزیون اوْیونجوسودور.

## یاشاییش

## اوْینادیغی فیلم‌لر

## ائشیگه باغلانتیلار

* https://www.imdb.com/name/nm5838086/

## قایناقلار


* 

بؤلمه:ایرانلی اویونچولار
کریم خودسیانی

**کریم خودسیانی** (زادهٔ ۲۴ تیر ۵۸ ()، اصفهان) ایرانلی سینما ، تئاتر و تلویزیون اوْیونجوسودور.

## قایناقلار

بؤلمه:ایرانلی اویونچولار
رها اعتمادی

**رها اعتمادی** (۱۲ آبان ۱۳۶۳) ایرانلی سینما ، تئاتر و تلویزیون اوْیونجوسودور.

## قایناقلار

بؤلمه:ایرانلی اویونچولار
یئنی آخشام

**یئنی آخشام**  (فارسجا: عصر جدید)، یا فارسی آدی ایله مجموعه تلویوزوندا.

## قایناقلار

بؤلمه:ایرانلی تلویوزوندا
بؤلمه:ایران سینماسی
لیتوانی آ لیگی

**لیتوانی آ لیگی** ()، لیتوانی نین ان اوست فوتبال لیگی دیر. بو لیگ ۱۹۹۱-جی ایلده قورولوب و ایندی ۶ تاخیم نان اویناییلیر.

## قهرمانلار

## قایناقلار
 
 

بؤلمه:فوتبال 
بؤلمه:دونیانین اوست فوتبال لیگلری
زاغه

**زاغه** ، لوریستان اوستانی  خورم‌آباد بؤلگه‌سینده یئرلشن بیر شهردیر. ۱۳۹۵-جی ایلین آمارلارینا گؤره بۇ شهرین ۲،۷۷۶ نفر جمعیتی واردیر.

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار

بؤلمه:لوریستان اوستانی‌نین شهرلری
بؤلمه:خورم‌آباد بؤلگه‌سی
سید جواد ذاکر طباطبایی

**سید محمد جواد ذاکر طباطبایی خوی‌لو** یا دا قیساجا **سید جواد ذاکر** (دوْغوم:۳۱ زومار ۱۳۵۵ _ اؤلوم: ۱۶ قوراپیشیرن ۱۳۸۵) — آذربایجان خوی بؤلگه‌سی آنادان اوْلان تانینمیش بیر مداح‌. او مداح‌لیغین یئنی شیوه‌سی‌نین بانی‌لریندن تانیلیر. چوخلو ایرانلی جوان‌لار سید جواد ذاکردن تأثیرلنیب‌لر و اونا گؤره مذهبی هیئت‌لره قوشولوب‌لار و اونون یئنی مداحلیق شیوه‌سی جوان‌لارین هئیئت‌لره جذب اولماسینا سبب اولدو.

## قایناق

### اتک‌یازی
شهاب‌الدین محمود زنجانی

**شهاب الدین محمود زنجانی** -منشأجه آذربایجان تورک‌لری-ندن اولان دیلچی و ایلاهیات عالیمی. 

## یاشاییشی
بندانگشتی|شهاب الدین محمود زنجانی‌نین "ترویح الأرواح فی تهذیب الصحاح شرحی" کیتابی|جایگزین=
گورکملی عالیم أبو المناقب شهاب الدين محمود بن أحمد الزنجاني  1177-جی ایلده اورتا عصرلر آذربایجانی‌نین علم مرکزلریندن بیرینده-زنجان شهرینده آنادان اولموشدور. یاخشی تحصیل آلمیش و اوزون مودّت باغداددا یاشامیشدیر. بورادا او زامان بوتون شرقده تانینان    " نظاميه" و"مستنصريه "  مدرسه‌لرینده درس دئمیشدیر. بیر مودّت حتّی باغدادین قاضیسی ده اولموشودور. محمود زنجانی 81 یاشیندا 1258-جی ایلده وفات ائتمیشدیر. 

   محمود زنجانی باغدادین و بوتون اؤلکه نین عالیم‌لری آراسیندا بؤیوک نوفوذ صاحیبی ایدی. مشهور عرب تاریخچیسی محمد ذهبی اونون حاقیندا یازیردی:     " محمود بیلیک دریاسی ایدی. "       او، شافعی مذهبی اوزره گؤرکملی ایلاهیاتچی کیمی " قورآن "-ا شرح یازسا دا تاریخه عرب دیلی نین قیسا ایضاحلی لوغتینی ترتیب ائتمه‌سی ایله دوشموشدور. " ترويح الأرواح في تهذيب الصحاح"   ("روحلارین تمیزلنمه سی و صحاحین دوزلمه سی " ) آدلانان بو اثر ابونصراسماعیل بن حماد جوهری فارابی‌نین مشهور لوغتینه شرح کیمی یارانمیشدی.  

   اورتا عصرلرده شرقده مشهور عالیم‌لرین گئنیش یاییلمیش اثرلرینه شرح‌لر یازماق عنعنه  حالینی آلمیشدی. عادتأ، بو جور شرح‌لر موختلیف مقصدلر داشیییردی. بعضاً گؤرکملی عالیم‌لرین درین علمی آراشدیرمالاری اساسیندا کوتلوی درس‌لیک‌لر یارادیلماسینا، بعضاً ایسه همین اثرلرین جیدی تحلیلینه خیدمت ائدیردی. آنجاق هر ایکی حالدا شرحچی‌لر مشهور عالیم‌لرین آدلاریندان هم ده اوخوجونون دیقتینی اؤز اثرلرینه جلب ائتمکدن اؤترو ایستیفاده ائدیردیلر. و بیر قایدا اولاراق بو شرح‌لرده مؤلیف‌لرین اؤزلری نین ده چوخ‌سایلی فیکیر و ایدئیالاری اولوردو. میثال اوچون فارابی نین 40 میندن آرتیق سؤز و ایفاده‌نی احاطه ائدن لوغتینه موختلیف اؤلکه لرین ان مشهور عالیم‌لری طرفیندن شرح‌لر یازیلمیشدی.  

  محمود زنجانی‌نین اثری اوز حجمینه گوره فارابی نین لوغتیندن کیچیک‌دیر و یالنیز داها ایشلک و زامانین سیناغیندان چیخمیش سؤزلری احاطه ائدیر. بورادا همچنین بعضی سؤزلره دوزه لیش لر ده یئر توتوب. گؤرونور، بو لوغتین ترتیبینده موعلیم لیک تجروبه سی اونون کؤمگینه گلمیشدیر. بئله کی، بیر مودت سونرا محمود " ترويح الأرواح في تهذيب الصحاح " -ین طلباتلا آیاقلاشمادیغینی آنلایاراق، لوغتی خئیلی قیسالدیر، تکمیل‌لشدیریر و آدینی دا دییشیب  " تنقیح الصحاح "  ( " صحاحین یئنیدن نظردن کئچیریلمه سی " ) قویور. بو اثرین 18. یوزایل‌لیگه قدر موختلیف عصرلرده اوزو کؤچورولن ال‌یازمالاری‌نین دونیانین بیر چوخ کیتابخانالاریندا قئیده آلینماسی ثوبوت ائدیر کی، اوزون عصرلر بویو همین لوغت عرب دیلینی اؤیرننلر آراسیندا پوپولیار اولموشدور.
بؤلمه:دین آداملاری
بؤلمه:یازیچیلار
بؤلمه:عالیم
معلومات (قزئت)

**معلومات قزئتی**  —  1911-نجی ایل‌لرده باکی یایینلانان ادبی، سیاسی، ایقتیصادی گونده‌لیک

## تاریخی
  1911-جی ایلده اوروجوو قارداشلاری طرفیندن نشر اولونوردو. قزئتین مودیری حاجی ابراهیم قاسموو، باش یازاری ایسه مهدی بیگ حاجینسکی ایدی. بو قزئت ده تئزلیکله حؤکومت طرفیندن باغلانیر. یازیچی‌لارین اکثر حیصه سی قزئت و مجموعه صحیفه‌لرینده درج اولونان یازی‌لار اوچون قونورار آلماق حوقوقوندان محروم ائدیلمیشدیلر. شاعیر محمد هادی آذربایجان قزئت و درگی صحیفه لرینده درج ائدیلن شعرلری اوچون بیر قپیک ده آلمازدی. بؤیوک احتیاج ایچینده بوغولان شاعیر بونا گؤره شعرلرینی آیری-آیری ورقه لر شکلینده چاپ ائتدیره رک اونلاری کوچه و مئیدانلاردا اؤزو ساتماغا مجبور اولوردو. 
بؤلمه:قزئتلر
بؤلمه:درگیلر
بؤلمه:درگی
اودلو یورد (درگی)

**اودلو یورد** (تورکجه. Odlu yurt) — تورکیه جومهوریتینده قورولموش اولان درگی.آذربایجان سیاسی موهاجیرتی‌نین ایستانبولدا نشر ائتدیگی آیلیق ایجتیماعی-سیاسی توپلودور. 

## تاریخی
  ایلک نؤمره سی 1929-جو ایلین مارس‌یندا، سون - 31-جی نؤمره سی ایسه 1931-جی ایلین آقوستوندا چیخمیشدیر. توپلونون نشری نین ایمتییاز صاحیبی عباس‌قولو کاظم‌زاده، مسئول مودیری کامل، باش موحریری ایسه محمد امین رسول‌زاده ایدی.  " اودلو یورد "  اؤزوندن اول نشر اولونموش  " یئنی قافقاسیا " ،  " آذری تورک "  مجموعه‌لری‌نین ایدئیا ایستیقامتینی داوام ائتدیرمیشدیر. توپلونون بیرینجی ساییندا وئریلن پروقرام-مقاله ده آذربایجانچی‌لیق فیکرینه اؤنم وئرمک مقصدیله تأسیس اولونان  " اودلو یورد "-ون، هر شئیدن اول، میلّیتچی، تورکچو، جومهوریتچی و خالقچی اولدوغو؛ آذربایجان خالق جومهوریتی مفکوره‌سینی اوستون توتدوغو و مودافیعه  ائتدیگی آچیقلانیر، توپلودا تورک خالق‌لاری و تورک دونیاسی‌نین یئگانه موستقیل دؤولتی اولان تورکیه جومهوریتی حاقیندا اوخوجولارا معلومات وئریله‌جگی؛ قافقازین ایستیقلال و خیلاصی‌نین رئال‌لاشماسی اوچون قافقازلی‌لارین عومومی دوشمنه قارشی ایتتیفاقا چاغیریلاجاغی؛ شرقین، خوصوصاً مظلوم و محکوم تورک خالق‌لاری‌نین ایستیقلال ساواشینی دوغرولتماق و میلّی موجادیله‌سینی یوکسلتمک ایشی‌نین تبلیغ اولوناجاغی بیان ائدیلیردی. 

## فعالیتی
 " اودلو یورد " دا درج اولونان مقاله‌لرین آنا خطینی، هر شئیدن اول، آذربایجانین آزادلیغی ایدئیالاری‌نین تبلیغی، 28 مه ایستیقلالی و 28 آوریل ایشغالی، ائرمنی داشناک‌لاری‌نین خالقیمیزا قارشی باکیدا تؤرتدیگی 1918-جی ایل 31 مارس سوی‌قیریمی گونلری‌نین آنیلماسی، آذربایجانین گئج-تئز اؤز ایستیقلالینا قوووشاجاغی اومیدلری تشکیل ائدیردی. مجموعه‌نین اساس مؤلیف‌لری محمد امین رسول‌زاده، میرزه بالا محمدزاده، مصطفی وکیللی (وکیلوو)، هلال منشی، میر یعقوب مهدی‌یئو، احمد جعفراوغلو و باشقالاری ایدی. اؤزوندن اولکی آذربایجان سیاسی موهاجیرتی نشرلری‌نین عنعنه لرینی داوام ائتدیرن  " اودلو یورد "  آذربایجان موهاجیر مطبوعاتی تاریخینده پارلاق ایز بوراخمیشدیر. 

## یازارلاری
  محمد امین رسولزاده  

  میرزه بالا محمدزاده  

  شفیع بیگ روستم‌بیلی  

## قایناق‌لار

*   طاهرلی آ.، آذربایجان موهاجیر مطبوعاتی، ب.، 2002؛
*   شیمشیر صباح‌الدین، آذربایجانین ایستیقلال موجادیله‌سی، ایستانبول، 2002. 

## اتک یازی‌لار



بؤلمه:درگی
بؤلمه:درگیلر
بؤلمه:تورکچولوک
بالاجا شاهزاده

**بالاجا شاهزاده** (فرانسه دیلینده اوريژينال آدی: *Le Petit Prince*)، فرانسه يازيچيسي و پيلوتو آنتوان دئ سنت-گزوپري طرفيندن يازيلميش و 1943-جو ايلده نشر اولونموش ناغيل دير.    

  دونيانين ان چوخ ساتيلان و اوخونان کيتاب‌لاريندان بيري‌دير. اثرده بير اوشاغين گؤزوندن  بؤيوک‌لرين دونياسي آچيقلانير. بالاجا شاهزاده ايله صحرا چؤلونه دوشن پيلوتون قارشيلاشماسي ايله باشلايان کيتاب ايگيرمي يئددي بؤلومدن عيبارت‌دير.      

  پادشاهین گزه‌گني، حاکيميته اولان احتيراص، صنعتکارين گزه‌گني، اؤزونه حؤرمت و صنعتکارين جمعيتله اونسيتي نين اولماماسي، سرخوش اولان گزه‌گن، اوميدسيزليک و بونا اساسلاناراق اونوتماق ايستگي، ايش آدامي نين ياشاديغي گزه‌گن، صاحیب اولماق اوچون مقصدسيز احتيراص، فنرچي نين گزه‌گني معناسيز و سورغو-سوالا احتياجي اولمادان يئرينه گتيريلن وظيفه  دويغوسو، جوغرافياچي نين ياشاديغي گزه‌گن ايسه علمي کيم ياراتديغيني و علم آنلاييشيني اونوتموش عاليمي سمبول‌لاشديرير.  

  يازيچي نيويورک‌داکي بير اوْتل اوتاغيندا قلمه آلديغي حکايه نين رسملريني ده چکيب. اگزوپری هم رسملري، هم ده حکايه‌لري اوشاق کيتابي کيمي اويدورسا دا، بو کيتاب اونون مودرنيته يه و 2. دونيا ساواشي'نين تاثيرلري نين داوام ائتديگي، جمعيتي تنقيد ائتديگيني ايفاده ائدن بير کيتاب اولاراق قبول ائديلير.     

يازيچي نين باشينا گلن حاديثه‌لردن ايلهام آلديغي دوشونولور. بير پيلوت اولان اگرزوپری، 1935-جي ايلده بير سورعت رکوردو وورارکن صحرا چؤلونون اورتاسينا دوشدو. بوندان علاوه ،  حیات یولداشی جوْنسوئلونون بالاجا شاهزاده کیمی سونسوز آرزولاری و قورونما آرزوسو اولدوغو، بالاجا شاهزاده‌نین گزه‌گنی کیمی وولقان‌لارا دولو السالوادوردا یاشامیشدیر.  

  حکايه ايلک دفعه  6 آوریل 1943-جو ايلده فرانسه و اينگيليس ديللرينده نشر ائديلميشدير. بو گون 210 فرقلي ديله و لهجه يه ترجومه ائديلیب.    

  مؤليف اثري دوستو لئون ورت‌ين اوشاق‌ليغينا حصر ائتميشدير.  

    بالاجا شاهزاده اوپرا، تئاتر و ماهني‌لارا ايلهام قایناغی اولموشدور، 12 دفعه  سینمایا اويغونلاشديريلمیشدی.  

  بالاجا شاهزاده و اگزوپری‌نين شکلي فرانسه‌ده 50 فرانک اسکيناس‌لارین اوزه‌رینه‌ده چاپ ائديلمیشدی.   

  2003-جو ايلده آي‌ين  " 45 Eugenia"  گؤی داشینا " بالاجا شاهزاده "  آدي وئريلدي.  

## شکیل‌لر
بندانگشتی|آنتوان دی سنت اگزوپری
بندانگشتی|یازیچی‌نین، اثره ایلهام وئردیگی سؤیله‌نن حیات یولداشی جوسوئلو
بندانگشتی|بالاجا شاهزاده‌نین فرانسه‌نین 50 فرانک اسکناسی اوزه‌رینده شکلی

    

## اتک یازی‌لار
بؤلمه:کیتاب
بؤلمه:ادبیات
۳۰ آقوست غلبه گونو (تورکیه)

**30 آقوست غلبه گونو** (تورک. 30Ağustos Zafer Bayramı) 
بندانگشتی|30 ٱقو.ست غلبه بایرامی گونو گئچید تؤره‌نییندن
30 آقوست 1922-جیایلده دوملو پیناردا مصطفی کمال آتاتورکون باش‌کوماندیرلیگینده، ظفرله نتیجه‌لنن بؤیوک غلبه نیخاطیرلاتماق اوچون تورکیه و قوزئی قیبریس تورک جومهوریتینده هر ایل 30 آقوست گونو قئید اولونان رسمی، میلّی بایرام.  

     یونان قوشونلاریایزمیره قدر تعقیب ائدیلمیش، 9 سپتامبر 1922-جیایلده تورک تورپاق‌لاریایزمیرین خیلاص ائتمه یولو ایله یونان ایشغالیندان قورتولموشدو. ایشغال قووّه‌لری اؤلکه نین سرحدلرینیداها سونرا ترک ائتمه‌سینه باخمایاراق، 30 آقوست، اؤلکه نین اراضی بوتؤولوگونون تام اله کئچیریلمه‌سمیولیک شکیلده تمثیل ائدیر. ایلک دفعه  1924-جی ایلده آفیون‌دا باش‌کوماندیر ظفری آدی آلتیندا قئید اولونان 30 آقوست، تورکیه ده 1926-جی ایلدن اعتیباراً غلبه گونو اولاراق قئید اولونماقدادیر.  

## آرخا پلان
  بؤیوک سالدیری، تورک اوردوسونون ایستیقلالیت موحاریبه سی اثناسیندا ایشغال گوجلرینه سون ضربه‌نی تامین ائتمه‌سی اوچون پلانلاشدیریلان گیزلی بیر عملیات ایدی. تورکیه بؤیوک میلت مجلیسی‌نین 20 ژوئیه 1922-جیایل ایجلاسیندا اؤزونه دؤردونجو دفعه  باش‌کوماندیر صلاحیتی وئریلن مصطفی کمال پاشا هوجوم قرارینی ژوئن آییندا آلمیش و حاضیرلیق‌لاری گیزلی اولاراق ایجرا ائتمیشدی. بؤیوک هوجوم 26 آقوست - 27 آقوستا کئچن گئجه آفیوندا باشلادی و تورکیه تورپاق‌لاری نین قایتاریلماسی- تورک اوردوسونون غلبه سی ایله باشا چاتدی. 

## بایرامین تاریخی
[بندانگشتی|قوزئی قیبریس تورک جومهوریتی [لفکوشادا بایرامین قئید ائدیلمه سی  ]]
  30 آقوست گونو، ایلک دفعه  1924 دوملو پیناردا چال کندی یاخین‌لاریندا جومهور باشقانی مصطفی کمالین قاتیلدیغی بیر مراسیمله باش‌کوماندیر ظفری آدییلا قئید اولونموشدور. غلبه گونونو قئید ائتمک اوچون ایکی ایل گؤزله‌مه‌نین ان اهمیتلیسببی1923-جیایل یئنی تورکییه باخیمیندان هم میلّی، هم ده بین الخالق ساحه ده سیخ‌لیغین یوکسک مرحله ده اولماسیایدی.     

  1926-جیایلدن غلبه گونو اولاراق قئید اولونور.  

## اتک یازی‌لار
بؤلمه:تورکیه تاریخی
بؤلمه:تورکیه
بؤلمه:بایراملار
جئیحون بایراموف

**جئیحون بایراموف** (تام آدی: جئیحون عزیز اوغلو بایراموف؛ ۱۹۷۳، باکی) — آذربایجان سییاستچیسی، آذربایجان جومهوریتی‌نین کئچمیش تحصیل باخانی. آذربایجان جومهوریتی نین یئددینجی خاریجی ایشلر باخانی.

## یاشاییشی
جئیحون عزیز اوغلو بایراموف ۱۹۷۳-جو ایلده باکی شهرینده آنادان اولوب. ۱۹۹۰-جی ایلده اورتا مکتبی گوموش مداللا بیتیریب. آذربایجان دؤولت ایقتیصاد اینستیتوتونو ایقتیصادچی ایختیصاصی اوزره، آذربایجان بیلم یوردونو ایسه حوقوقشوناس‌لیق ایختیصاصی اوزره بیتیریب.    

۱۹۹۶-۲۰۰۰-جی ایللرده وئرگی‌لر باخان‌لیغیندا موختلیف وظیفه لرده چالیشیب، ۲۰۰۰-۲۰۰۲-جی ایللرده «Salans Hertzfeld & Heilbronn (Baku) Limited»  شیرکتینده حوقوقشوناس، ۲۰۰۲-۲۰۱۳-جو ایللرده ایسه «OMNİ» حوقوق شیرکتی نین مودیری اولوب.  

۲۰۰۴-۲۰۱۲-جی ایل‌لرده دونیانین آپاریجی حوقوق نشرلریندن اولان «Chambers Global» «IFLR1000» و «Legal500» طرفیندن هر ایل آذربایجاندا وئرگی قویما و مولکی حوقوق ساحه‌سینده آپاریجی حوقوقشوناس‌لار سیاهیسینا داخیل ائدیلیب. ۲۰۱۳-جو ایل مایین ۳۰-دان آقوستون ۱۲-دک آذربایجان جومهوریتی تحصیل باخان‌لیغی آپاراتی‌نین رهبری وظیفه‌سینده چالیشیب.  

آذربایجان جومهوریتی جومهور باشقانی‌نین ۱۲ آقوست ۲۰۱۳-جو ایل تاریخلی سرانجامی ایله آذربایجان جومهوریتی‌نین تحصیل باخانی نین موعاوینی تعیین اولونوب.   

آذربایجان جومهوریتی نین جومهورباشقانی جناب ایلهام علی‌یئوین ۲۳ آوریل ۲۰۱۸-جی ایل تاریخلی سرانجامی ایله تحصیل باخانی وظیفه‌سینه تعیین اولونوب.

آذربایجان جومهوریتی نین جومهورباشقانی جناب ایلهام علی‌یئوین ۱۶ ژوئیه ۲۰۲۰-جی ایل تاریخلی سرانجامی ایله خاریجی ایشلر باخانی وظیفه‌سینه تعیین اولونوب. 

بایراموف ائولی دیر، ۲ اؤولادی وار.  

## اتک یازی‌لار
بؤلمه:آذربایجان جومهوریتی
بؤلمه:سیاستچیلر
قارفیلد

**قارفیلد** () بیر آمریکالی کاریکاتور باندی دیر.

## قایناقلار

*
*Archive of Garfield.com on its last day before conversion
*''Garfield'' at Don Markstein's Toonopedia. Archived from the original on August 1, 2016.
*Garfield Show''
*Official website of the stage musical
قازی بیلیم

بندانگشتی|قازیبیلیملیک
**قازی بیلیم**، **آرکئولوژی** و  یا  **باستان شیناسلیق** — یونان سؤزلری اوْلان آرخایوس (قدیم) و لوقوس (سؤز، علم) سؤزلریندن عمله گلن دوزلتمه سؤزدور. قازى بیلیمچیلیک قدیم مادی مدنیت نومونه‌لرینی اؤیره‌نن علم اوْلوب، تاریخ فن‌نینه کؤمک ائدیر.

ایلک اساس اینسانلارین میدانا گلمه‌سی، اینکیشاف ائتمه‌سی و فوْرمالاشماسی تاریخی‌نین اؤیرنیلمه‌سی قازى بیلیمچیلیک علمی‌نین ان اساس وظیفه‌لریندن بیریدیر. قازى بیلیمچیلیک علمی اینسانلیغین اۇزاق کئچمیشینی مادی مدنیت قالیقلاری واسطه‌سی‌له اؤیرنیر. 
قازى بیلیمچیلیک (باستان شیناسلیق) آبیده‌لر و قدیم اشیالار اساس قازى بیلیمچیلیک (باستان شیناسلیق) قایناق‌لر اوْلوب تاریخی پروسسلرین آراشدیریلماسیندا مؤهوم روْل اوْیناییر و تاریخین دیگر آراشدیرما شئیلریندن، اوْ جمله‌دن یازی‌لی قایناق‌لردن اؤز خاص‌لییی ایله فرق‌لنیر. 
قازى بیلیمچیلیک (باستان شیناسلیق) قایناق‌لر. آرخولوژی (باستان شیناسلیق) قایناق‌لر اؤز کاراکترینه و داشیدیغی اینفورماسیانین نؤعونه اۇیغون اوْلاراق اؤزل قروپا عایید ائدیلیر و آشاغی‌داکی نؤعلره بؤلونور: 
# ایش آلتلری
# سیلاحلار
# معیشت اشیالاری
# دینی-اینانج کاراکترلی اشیالار
# بزک اشیالاری

قازى بیلیمچیلیک (باستان شیناسلیق) آبیده‌لره قدیم یاشاییش مسکنلری، قبیرلر،قایاوستو رسملر- پتروقلیفلر عایید ائدیلیر.
## بیرده باخ

* تاریخ
* دیوید کلارک 
* ایان هادر 
* رنفرو 
* قراهام کلارک 
* توماس جفرسون

بؤلمه:باستان شیناس‌لیق
بؤلمه:اینسان شیناس‌لیق
قرانادا امیرلیغی

**قرانادا امیرلییی** و یا **بنی اهمر دؤولتی** — کورداوفا خیلافتی سوقوط ائتدیک‌دن سوْنرا اندلوس‌دا ۱۲۳۳ (میلادی)-جو ایلده مرکزی قرانادا اوْلان قرانادا امیرلییی قۇرولدو. بۇ دؤولت ده اندلوس امویلری کیمی علم ساحه‌سینده چوْخ ایر‌لی گئتمیش، دؤورون ان یۆکسک علم مرکزلرینی یاراتمیش‌دیر. بۇنلاردان ان اهمیت‌لی‌سی قرانادادا الحمرا سارایینین کیتابخاناسی ایدی.

قرانادا امیرلییی اۇزون مدت مسیحیت ایستیلاسینا قارشی دایانمیش‌دیر. لاکین، آراقون شاهی ایکینجی فردیناند (آراقون) و کاستیلیا کرالیچاسی ایزابللا ائولنه‌رک واحید ایسپانیا دؤولتی‌نین تملینی قوْیدولار و موسلمانلارا قارشی بیرلش‌دیلر. مقاومت گؤستره بیلمه یَن قرانادا امیرلییی‌نین سوْن حؤکمداری عبدالله ساغیر عثمانلی ایمپیراتورلوغو حؤکمداری ایکینجی بایزیددن کؤمک ایسته‌دی. ۲-جی بایزید قارداشی جم سولطانلا باغلی پروبلم و کیفایت قدر دونانماسینین اوْلماماسی سببین‌دن بۇ اؤلکه‌یه کؤمک ائده بیلمه‌دی. عبدالله ساغیر مسیحیت کراللارلا بیر مۆقاویله باغلایاراق تسلیم اوْلدو. شهری ترک ائدن اندلوس امیری‌نین سوْن دفعه آغلایاراق شهری سیر ائتدیی داشلیق بۇ گۆن "اومویلرین سوْن نفسی" آدی ایله مشهوردور.

باغلانان مۆقاویله‌یه و تسلیم شرطلرینه گؤره موسلمانلارلا پیس داورانیلمامالی ایدی. لاکین، بۇ شرطلر ایکی هفته یئرینه یئتیریل‌دی. داها سوْنرا موسلمانلارا هر جور آمان‌سیزلیقلار ائدیل‌دی. ایسلام مدنیتی‌نین ان گؤزل یئرلریندن اوْلان اندلوس یاندیریلیب ویران قویول‌دو. صنعتکارلیق نومونه‌سی اوْلان مسجیدلر داغیدیل‌دی. موسلمان اوْلدوغونو حیس ائتدیرنلره، بیر کلمه ده اوْلسا عرب دیلینده دانیشانلارا، شئایر سؤیلینلره، کؤهنه عائله آدلارینی داشییانلارا، میلّی و دینی پالتار گئینلره، حتی حاماما گئدنلره بئله یاخالاندیقلاری زامان زیندان، سورگون و دیری-دیری یاندیریلماق کیمی آغیر جزالار وئریلیردی.

ایسپانیاداکی سوْن موسلمان دؤولتی اوْلان قرانادا امیرلییی‌نین ۲ ژانویه ۱۴۹۲ (میلادی)-جی ایلده سوقوطون‌دان سوْنرا ۲-جی بایزید بوراداکی موسلمان و یهودیلری خلاص ائتمه یی کمال رئیسه تاپشیردی. کمال رئیس مینلرله موسلمان و یهودینی قوزئی آفریقایا، اوْرادان ایسه عثمانلی توْرپاقلارینا کؤچوردو. یهودیلر ۱۹۹۲ (میلادی)-جی ایلده تورک توْرپاقلارینا گلمه‌لری‌نین ۵۰۰-جو ایللیینی قئید ائتدیلر.

اندو‌لوسون موسلمانلارین الین‌دن چیخماسی ایله  بۇرادا هر شئی بیر آندا دٌییشدی. ایسلام مدنیتین‌دن و اوْنون اوْرتایا قویدوغو اثرلردن ایز ساخلاماماغا چالیشان ایسپانیالار  بۆتون کیتابلاری و صنعت عابیده‌لرینی محو ائتمه‌یه چالیش‌دیلار. اوْ اثرلر کی، چاغداش علم بۇ سٌوییه‌یه گلمه‌سی اۆچون اوْنلارا بورج‌لودور. مشهور کیمیاچی عالیم پی یر کوری‌نین دئدیی کیمی **اندولوس‌دان الیمیزده اوْتوز کیتاب قالدی و بیز اوْنونلا آتومو پارچالاماغی باجاردیق.**

محو ائتمه سیاستی ساده‌جه یازیلان کیتابلارا، تیکیلٌن بینالارا قارشی آپاریلمیردی. عینی زاماندا دادگاه محکمه‌لری قوران کلیسا بورانین موسلمان جامااتینا اوْلمازین عذاب-اذیّتلر وئرمه‌یه باشلادی.

## بیرده باخ
ایمانوئل کانت

**ایمانوئل کانت** () — گؤرکملی آلمان فیلوسوفو، نوکلاسیک آلمان فلسفه‌سینین بانی‌سی، چاغداش آوروپا فلسفه تاریخی‌نین ان نفوذلو نماینده‌لریندن، باتی اوروپادا آیدینلانما چاغینین سوْن بؤیوک فیلوسوفلاریندان بیری.

کانتئن ترنسسندنتال ایدیالیسیم ده ، کانت تاریشدی کی اوزای و چاغ سزگی فورملاری تجروبه نون قورولوشی دیر و بو ندن له شی لر اوز ایچلرینده اولارکن تجروبیه وارلیق و کاتکیدا بولونماخ یوخسا مشاریکت اونلار بوناباخمایاراق بلیرگین تجروبه یوخسا دنییم اشیا لاردان.

## حیاتی

ایمانوئل کانت ۱۷۲۴-جو ایل  آوریلین ۲۲-ده کؤنیقسبرق شهرینده کاسیب یهرچی عائله‌سینده دوغولموش‌دور. مقدس ایمانوئلون شرفینه اوْنا بۇ آد قۇیولموش‌دور. آتاسینین واخت‌سیز وفاتی اوْنا بیلیم یوردو بیتیرمه‌یه ایمکان وئرممیش و ایمانوئل ۱۰ یاشی اوْلارکن ائو معلم‌لییی ائتمه‌یه باشلامیش‌دیر.

۱۷۵۵-جی ایلده کانت تِز مۆدافیه ائتدیی و دوکتولوق درجه‌سی آلدیغی اۆچون بیلیم یوردو‌ده معلم کیمی درس دئمک ایختیاری قازانمیش‌دیر.

۱۷۷۰-۱۷۹۷-جی ایللرده کانت بیلیم یوردو‌ده داها  گئنیش ساحه‌ده — فلسفه، ریاضیات، فیزیک علملری ساحه‌سینده معلم‌لیک ائتمیشدیر.

ساغلاملیغینین قئیدینه قالاراق اؤزونو چوْخ جدی رژیم‌ده ایشلمه‌یه مجبور ائتمیشدیر. بۇنا گؤره ده چوخ دوْستلاریندان داها چوْخ یاشامیش‌دیر.

عائله‌لی اوْلمامیش‌دیر.

## فلسفه‌سی، یارادیجی‌لیغی
کانت فلسفه‌ده چئوریلیش ائتمیش ، ایدراکی اؤز قانونلاری ایله جریان ائدن فعالیّت کیمی دٌیرلندیرمیش‌دیر. 

کانتین گنیش و سیستماتیک ایشلری اپیستمولوژی ، متافیزیک ، اتیکس و استاتیکس بو اثرلره گورا کانت باتی مدرن فلسفه سینده ان اتکیلین لردن بیریسی دیر. 

## قایناقلار

بؤلمه:آلمانلی فیلسوفلار
اوزای یاریشی

**اۇزای یاریشی** — شوروی و آمریکا بیرلشمیش ایالتلری آراسیندا  ۱۹۵۷-۱۹۷۵-جی ایللرده اۇزای فتحی ساحه‌سینده گئدن گرگین موباریزه. بۇ دؤور صونعی ماهواره لرین بوراخیلماسی، اوزایا حئیوانلارین و اینسانین گؤندریلمه‌سی، آوتوماتیک مرکزلارین آی، مریخ و زوهره گؤندریلمه‌سی و اینسانین آیا آیاق باسماسی ایله مًشخص اوْلونور.

ایصطلاحین آدی "سیلاحلانما یاریشی"نین آدینا اۇیغونلاشدیریلمیش‌دیر. اۇزای یاریش سویوق ساواش دؤورونده شوروی و آمریکا بیرلشمیش ایالتلری آراسیندا  مدنی، تکنولوژی و ایدعولوژی قارشیدورمانین واجیب بیر حیصّه ‌سینه چئوریلمیش‌دی. بۇ اوْنونلا علاقه‌لی ایدی کی، اۇزای آراشتیرمالار علمی و ساواش لاییحه‌لر اۆچون بؤیوک اهمیت داشیماقلا یاناشی، اینسانلاردا رۇح یۆکسک‌لییی ده یارادیردی.

"یاریش" ۴ اوْکتوبر ۱۹۵۷ (میلادی)-جی ایلده شوروی اتفاقیندا یئرین ایلک صونعی ماهواره سی "ایسپوتنیک-0"ین اوزایا گؤندریلمه‌سی ایله باشلانمیش‌دیر. اۇزای یاریش دؤورونده شوروی و آمریکا بیرلشمیش ایالتلری ماهواره لرینی یؤرونگه(مدار)ه اؤز داشیییجی راکتلری ایله چیخاران، ایداره اولونان اۇزای اۇچوشلاری باشلادان، گۆنش سیستمینین دیگر گزگنلرینی تدقیق ائدن دۆنیانین ایلک و اساس "اۇزای گۆجونه" چئوریلدیلر.

اوزایا اینسان گؤندریلمه‌سی اطرافیندا گئدن یاریش شوروی-نین غلبه‌سی ایله باشا چاتدی. ۱۹۶۱ (میلادی)-جی ایل، ۱۲ آوریل شوروی-ده "ووستوک" گمیسی ایله یوری قاقارین یئر اطرافی یؤرونگه(مدار)ه گؤندریلدی. بئله‌لیک‌له، شوروی دۆنیادا اوزایا ایلک اینسان گؤندرن دؤولت اوْلدو و بۇ مسئله‌ده آمریکا بیرلشمیش ایالتلری-آ تکنیکی و ایدئولوژی ضربه اندیردی. 

آمریکا بۇنا ۲۳ گۆن‌دن سوْنرا جواب وئره بیلدی. آمریکا بیرلشمیش ایالتلری آستروناوتی [آلان شپارد "فردوم-۷" اۇزای گمیسی ایله یئر اطرافی یؤرونگه(مدار)ه گؤندریل‌دی، شپارد اوزایا گؤندریلن ایکینجی اینسان اوْلدو. 

اوزای اۇغروندا گئدن ساواشا قادینلار دا جلب ائدیلدیلر. بئله کی، ۱۹۶۳-جو ایل ژۇئنون ۱۶-دا "ووستوک-۵" گمیسی ایله  شوروی ایلک قادین کوسموناوتی، والنتینا ترشکووانی اوزایا گؤندردی. بۇ ایسه ایدئولوژی باخیم‌دان آمریکا بیرلشمیش ایالتلری-آ وۇرولان داها بیر ضربه اوْلدو. 

thumb|240px|"تیتان II" راکتی هاوایا قالخیر

بؤلمه:سویوق ساواش

بؤلمه:تکنولوژی یاریشلار

بؤلمه:اوزای آراشدیرمالاری
یئنی یول (قزئت)

**یئنی یول(قزئت)** —   1922-1939-جو ایل‌لرده  آذربایجاندا اسکی لاتین الیفباسی ایله نشر اولونان  ایجتیماعی، ادبی قزئت.     

## تاریخی
اوللر یئنی الیفبا کومیته‌سی نین، 1925 ایلدن ایسه آذربایجان K(b)P MK اورقانی اولموشدور. ایلک نؤمره سی 1922 ایل سپتامبرین 21-ده، سونونجو نؤمره سی 1939 ایل فوریه‌نین 28-ده چیخمیشدیر.  

## حاقیندا
  1924 ایلین آخیرینادک هفته لیک، 1925 ایلدن ایسه گونده لیک نشر اولونموشدور. جلیل محمدقولوزاده 1922 ایل 5-جی سایدان 1922 ایل 26-جی سایادک قزئتین رداکتورو اولموش، 1923 ایل 38-جی سایینا کیمی ب. بهرام اوف‌لا بیرلیکده رداکتورلوق ائتمیشدیر.  " یئنی یول "  قزئتی یئنی الیفبانی تبلیغ ائتمیش، ساوادسیزلیغین لغوی و مدنی اینقیلابین غلبه‌سینده موهوم رول اوینامیشدیر. 1924 ایل مه 1-ده جلیل محمدقولوزاده اؤز خواهیشی ایله رداکسیا هئیتی عوضولوگوندن آزاد ائدیلمیشدیر. ادیب  " یئنی یول " -دا بیر نئچه مقاله و فلیئتونلا ایشتیراک ائتمیش، اونون  " روس قیزی'،  " موعلیم " ،  " تاخیل حکیمی " ،  " شرق فاکولته‌سی " ،  " ساققاللی اوشاق " ،  " بلکه ده قایتاردیلار " ،  " بوز " ،  " هامبال‌لار " ،  " یان توتگی "  کیمی حکایه لری بورادا چاپ اولونموشدور. 

     جلیل محمد­قولوزاده دن سونرا، م.س.اوردوبادی، زیینت نوشیروانوو، احمد ترینچ، علی آسلانوو، آغاحسین رسول‌زاده، غلام محمدلی، حسین شاه گلدی یئو کیمی اساسلی هئیتله میلّی ایجتیماعی-ادبی و مدنی دوشونجه سیستمی نین لاییقلی سلف‌لری نین تیمثالیندا بوتونلشمیشدیر. دوغرودور، قزئتین ایلک نشر ایلینده کی  (1922) سایلاری، دئمک اولار کی، بؤیوک موحریر میرزه جلیلین پوبلیسیستیکاسیندان عیبارت‌دیر.  ز.نوشیروانوو و ق.محمدلی نین ایجتیماعی-سیاسی حادیثه‌لره، الیفبا ایصلاحاتی ایله باغلی درج اولونموش تک-تک یازی‌لاری نظره آلینماسا، دیگر باش رداکتورلاری نین فعالیتی، م.س. اوردوبادی ایستیثنا اولماقلا، سیاسی-ایدئولوژی رهبرلیک کاراکتری داشیمیش، قزئتده اونلارین ایمضاسی گؤرونمه میشدیر .   

## اتک یازی‌لار
بؤلمه:قزئتلر
بؤلمه:درگی
بؤلمه:درگیلر
امنیت توکن

**قوروجو توکن** یادا امنیت توکنی. بیر بیلگی سایار وسیله سی دیر.ایشلدنلر بو وسیله ایله اؤز شخصی حسابلارینا داخیل اولوب و موشخصات ایله تانینار.

بو وسیله  بیر کیمسه نین ایمضاسی یا آدی و میللی سایی و یا بیر آیریجا موشخصاتی هابئله بارماق اثری اولا بیلر .بو وسیله نی بیلگی سایارا تاخماق ایله اؤز حسابلارینا یا ایشلتیگی سایتلارا داخیل اولور و سایت اولارا ایجازه وئریر.

## قایناق
https://en.wikipedia.org/wiki/Security_token

بؤلمه:بیلگی سایار
بؤلمه:اینترنت
بؤلمه:امنیت ایشلری
۳ بهمن

۳ بهمن، ایران تقویمینده ایلین ۳۰۹-جی گۆنی دیر و ایلین سونونا ۵۶ گۆن (نورمال ایل) یا ۵۷ گۆن (اۇزون ایل) قالیر.

## حادیثه‌لر
## آد گۆن‌لری
## اؤلۆم‌لر
## قایناقلار
باجا-باجا (اویون)

**باجا-باجا** - آذربایجاندا نوروز بایرامی گونلرینده اساساً اوشاق و گنجلر آراسیندا، گئنیش شکیلده اوینانیلان قدیم اویون‌لاریندان بیری‌دیر.

## عومومی معلومات

باجا-باجا اویونو ایل‌آخیر چرشنبه‌ده و نوروز بایرامی آخشام‌لاریندا ایجرا اولونان اویون‌لاردان بیری‌دیر. خوصوصیله سوبای گنجلر طرفیندن ایجرا اولونان "**قورشاق ‌آتدی**" ،"**پاپاق‌ آتدی**" ،"**قورشاق ساللادی**" ،"**توربا آتدی**" مراسیم اویون‌لاری ایله مضمونجا عئینی‌دیر. قدیم واخت‌لاردا ائولر ایندیکی کیمی، شیفرلی، کیرمیتلی اولمامیشدیر. ائولرین اوستو هامار و دامین اورتاسیندان باجا اولموشدور. گنجلر شال، یایلیق، تنظیفدن حاضیرلانمیش اؤرپک ساللاییب نوروز پایی آلاردیلار. اویون اوستاد شاعیر محمد حسین شهریارین (1905-1988) سؤزلرینده دقیق عکس ائتدیریلمیشدیر.بایرام ایدی، گئجه قوشو اوخوردو،

آداخلی قیز، بیگ جورابین توخوردو،

هرکس شالین بیر باجادان سوخوردو  

آی نه گؤزل قایدایدی شال ساللاماق.  

بیگ شالینا بایرام‌لیغین باغلاماق.

شال ایسته‌دیم، من ده ائوده آغلادیم،

بیر شال آلیب تئز بئلیمه باغلادیم.

غلام گیله قاچدیم شالی ساللادیم،

فاطما خا لا منه جوراب باغلادی،

خان نه‌ نه‌ می یادا سالیب آغلادی.باجا-باجا اویونو آذربایجانین بیر سیرا بؤلگه‌سینده "**نوننونو**" ،"**نوننو گئتمه**" ده آدلانیر. حسین‌قولو سارابسکی یازیر:"نوننونو گئدن آدام ایپ اوجونا کیچیک بیر توربا باغلار، اونو مطبخ باجاسیندان (گر مطبخده آدام اولارسا) و یا ساده‌جه ائوین دامیندان، باجاسیندان ائوه ساللار، اؤزونو تانیتدیرماماق مقصدیله شهادت بارماغینی بورنونا وورماقلا نوننونو سسی چیخاریب ائو یییه‌سینی خبردار ائدردی. بئله نوننونو گزنلر قطعیاً بوش قایتاریلمازدی. اونلارین تورباسینا حؤکماً بیر شئی سالماق لازیم ایدی".

## اویونون قایدالاری
باجا-باجا اویونو ایل‌آخیر چرشنبه و نوروز بایرامی آخشام‌لاریندا قارانلیق دوشندن سونرا بایرام پایی آلماق اوچون قاپی‌لاری (کئچمیشده ایسه باجالاری) دؤیور، گیزلینجه شالی (توربا، پاپاق و س.) ایچری آتارلار. ائو صاحیبی قاپیدان (باجادان) ایچری آتیلان (ساللانان) شالین (توربا و یا پاپاغین) اوجونا (ایچریسینه) شکربوُرا، کته، شورقوغال، قیرمیزی یومورتا، لبلبی، قووورغا، قوز، فیندیق، کیشمیش، ایگده، بادام، پوسته، قایسی قوروسو، قاخ و س. چرزلر باغلاییر. بعضاً نیّت‌لری حاصیل اولان ننه‌لر، آنالار، گلین‌لر شالا جوراب، عطیرلی صابون، ال دسمالی و یا باشقا قیمتلی نسنه قویورلار. خالق ادبیاتیندا اوشاق‌لارین باجادان شال-توربا ساللامالارینی عکس ائتدیرن دئییم‌لردن بیری بئله‌دیر:شالین ساللاندی باجادان،

جان گولوم، جان-جان!

آل پایینی باجادان،

جان گولوم، جان-جان!

سال هئیبه‌نی، چک پایینی،

جان گولوم، جان-جان!

جان گولوم، جان-جان!

## قایناق

* نوروز بایرامی انسکلوپدیاسی. باکی-2008 (شرق-غرب). ص.40.
* آذربایجان ائتنوقرافیاسی، باکی-2007، "شرق-غرب" نشریاتی. اوچ جیلدده. 3. جیلد. ص. 479
بؤلمه:اوشاق اویونلاری
آرشین مال آلان (فیلم،۱۹۱۷)

**آرشین مال آلان** تام متراژلی بدیعی فیلمییؤنتمن بوریس اسوئتلوْو طرفیندن 1917-جی ایلده اکرانلاشدیریلمیشدیر. فیلم " فیلما "  سهمدار جمعیتینده ایستحصال ائدیلمیشدیر.  

   کومدی فیلمین قهرمانی تاجیر عسگر (حسین‌قولو سارابسکی) عاییله قورماق اوچون قیزی اوّلجه دن گؤروب سئومک آرزوسو ایله یاشاییر. موحیط، شراییط، ان باشلیجاسی ایسه عادت بونا یول وئرمیر. دوستو سلیمان‌ین (میرزآغا علی‌یئو) مصلحتی ایله کوچه لری، ائولری عادی بیر آرشین مالی ساتان کیمی گزنده سلطان بیگین (علی‌کبر حسین‌زاده) قیزی گولچؤهره (احمد آغدامسکی) ایله راستلاشیر. گنجلر ایلک باخیشدان بیر-بیریلرینی سئویرلر. موختلیف مانعه لره، چتین‌لیک‌لره باخمایاراق نهایت اونلار آرزولارینا چاتیرلار. فیلمده رول‌لاری حسین‌قولو سارابسکی، احمد آغدامسکی، علی اکبر  حسین‌زاده، یونس نریمانوو، میرزآغا علی‌یئو، آلکساندرا اوْلِنسکایا، حنفی تِرِقولوو و یئوا اولنسکایا ایفا ائدیرلر.  

## فیلم حاقیندا

*   عادته گؤره او واخت قادین‌لار نینکی صحنه‌یه چیخمیر، حتّی اونلارین ایجتیماعی یئرلرده گؤرونمه‌لرینه ده ایجازه وئریلمیردی. اونا گؤره ده او دؤورده قادین رول‌لارینی کیشی‌لر اویناییردیلار. فیلمین چکیلیشی ایله باغلی یؤنتمن ده بو قایدایا  رعایت ائتمگه مجبور اولور. او، گولچؤهره و جاهان خالا رول‌لارینا کیشی اویونچولاردان احمد آغدامسکی و یونس نریمانووو چکیر.
*   فیلم ایلک دفعه  باکی‌داکی  " فوروم "  کینوتئاتریندا نوماییش ائتدیریلمیشدیر. موسیقیچی‌لر سالوندا اوپرادان موسیقی پارچالاری ایفا ائدیردیلر. جبار قاریاغدی‌‌اوغلو و دیگر موغنی لر آریالار اوخویوردولار.  
*   فیلمین کیفیتی چوخ آشاغی اولدوغو اوچون اوزئییر حاجی‌بیلی‌نین تأکیدی ایله ژانویه‌نین 8-ده اکراندان چیخاریلمیش، لاکین قارانلیق کادرلار، یارارسیز اپیزودلار کسیلیب گؤتورولدوکدن سونرا 4 حیصه‌لی یئنی فیلم کیمی کینوتئاترلاردا شرق موسیقی اورکستری نین موشاییعتی ایله تکرار گؤستریلمیشدیر. گومان وار کی، بو دفعه  گ. بِلیاکوو عئینی فیلمی اؤزونونکولشدیرمیش، سانکی تکرار چکیلمیش کیمی یئنیدن اکران‌لارا چیخارمیشدیر. بو دفعه  فیلمین هر بیر حیصه سی‌نین اؤز آدی وار ایدی:  " جاوان عسگر ایله ولی نین ماجراسی " ،  " گلین سئچمک " ،  " آرشین مال آلان " ،  " ایکیسی آختاردی، دؤردو ائولندی " . 
*   فیلم سونرادان بوتون قافقازدا نوماییش ائتدیریلمیش، تاماشاچی‌لار طرفیندن ماراقلا قارشیلانمیشدیر. و یئنیدن باکی تاماشاچی‌لاری‌نین موحاکیمه سینه وئریلمیشدیر. بونونلا علاقه دار  " کاسپی "  قزئتی‌نین 1917-جی ایل 20 آوریل تاریخلی ساییندا خبر وئریلمیشدیر کی، 4 حیصه‌دن عیبارت " آرشین مال آلان "  کومدیسی باکی‌نین مالیی تئاتریندا آوریل‌ین 20-دن 22-دک گؤستریله‌جک و فیلمی شرق موسیقی اورکستی موشاییعت ائده‌جکدیر. بو فیلم اوزئییر حاجی‌بیلی‌دن گیزلی صورتده موختلیف واخت‌لاردا و موختلیف شهرلرده گاه 7، گاه دا 4 حیصه ده نوماییش ائتدیریلمیشدیر.  
*   فیلم اوزئییر حاجی‌بیلی‌نین عئینی آدلی اوپراسی اساسیندا اکرانلاشدیریلمیشدیر.  

## فیلمین اوزرینده ایشله ینلر
  اثرین مؤلیفی: اوزئییر حاجی‌بیلی  

  یؤنتمن: بوریس اسوئتلوو  

  اوپراتور: قریقوری لِمبِرق  

## رول‌لاردا
  حسین‌قولو سارابسکی — عسگر  

  احمد آغدامسکی — گولچؤهره  

  علی اکبر  حسین‌زاده — سلطان بیگ  

  یونس نریمانوو — جاهان خالا  

  میرزآغا علی‌یئو — سلیمان‌  

  آلکساندرا اولنسکایا — آسیا  

  حنفی ترقولوو — ولی  

  یئوا اولنسکایا — تئللی  

  محمد علیلی  

## اتک یازی‌لار
بؤلمه:فیلملر
بؤلمه:فیلم
آذربایجان‌دا شطرنج

**آذربایجان دا شطرنج** بو موردلره ایشاره ائده بیلر؛

* قوزئی آذربایجان‌دا شطرنج

* گونئی آذربایجان‌دا شطرنج
شقشقیه خطبه سی

**شقشقیه خطبه سی** نهج البلاغه نین اوچونجو خطبه سی دیر.نهج البلاغه ده آدلیم و دئیرلی خطبه دیر.ایمام علی ابن ابیطالب ، عبدالله بن عباس ایله دانیشیقدا بو سؤزلری اونون اوچون دانیشیب و خیلافت ایشلریندن شیکایت ائدیب.

## مولا سؤزو
علی بن ابی طالب ابن عباس ایله دانیشیب و اورک سؤزلرین اونا سؤیله دی و خلافیتن غصب اولماسین و علی نین دالی چکیلماغین باشدا بیلیندیریب و سونرا اؤز خلافیتینده اوچ دسته نین بیعت سیندیرماغیندان شیکایت ائدیب.

باشدا ابوبکر و عمری غاصیب بیلیب و عثمانی قارین آدامی تانیدیریب.

## آد
علی خطبه نی دانیشماقدا بیر کوفه لی اونا یازی گتریر و علی ساکیت اولوب و یازی نی اوخویور، ابن عباس سؤزلرین دالیسن سؤروشور هابئله علی دانیشمیر و بویورور بیر شقشقیه اؤرک آتشیندن چیخدی و ساکیت اولدو.
## قایناق

https://en.wikipedia.org/wiki/Shaqshaqiya_Sermon

بؤلمه:شیعه
بؤلمه:فقه
بؤلمه:ایسلام تاریخی
بؤلمه:نهج البلاغه
قوزئی آذربایجان شطرنجچی‌لری‌نین لیستی

**قوزئی آذربایجان شطرنجچی‌لری‌نین لیستی** — گئچمیش و ایندیکی آذربایجان جومهوریتی شطرنج مقام صاحیب‌لری‌نین تام لیستی حاقّیندا.

## [[Qrossmeyster|Qrossmeysterlər]] (Kişilər)

## Beynəlxalq Meysterlər (Kişilər)

## [[Qrossmeyster|Qrossmeysterlər]] (Qadınlar)

## Beynəlxalq Meysterlər (Qadınlar)

## بیرده باخ
* قوزئی آذربایجان‌دا شطرنج
* Azərbaycan Şahmat Çempionatı
* Azərbaycan Şahmat Federasiyası

## ائشیک باغلانتیلار
* Elo rating list of top 100 Azerbaijani chess players (Elo 100 ən yaxşı Azərbaycanlı şahmatçıların reytinq siyahısı)  FIDE 
* Azərbaycan Şahmat Federasiyası
۱۲ بهمن

۱۲ بهمن، ایران تقویمینده ایلین ۳۱۸-جی گۆنی دیر و ایلین سونونا ۴۷ گۆن (نورمال ایل) یا ۴۸ گۆن (اۇزون ایل) قالیر.

## حادیثه‌لر
۱۳۷۲ - کرمی سان تولد لار. ایلَدَه مپ تیم لید ات گوگل مپ.

## آد گۆن‌لری
## اؤلۆم‌لر
## قایناقلار
فیروزآباد (لوریستان)

**فیروزآباد** ، لوریستان اوستانی  سلسله بؤلگه‌سینده یئرلشن بیر شهردیر. ۱۳۹۵-جی ایلین آمارلارینا گؤره بۇ شهرین ۳,۳۹۹ نفر جمعیتی واردیر.

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار

بؤلمه:لوریستان اوستانی‌نین شهرلری
بؤلمه:سلسله بؤلگه‌سی
وادی المخازن دؤیوشو

**وادی‌المخازن دؤیوشو** یا دا **قصر‌الکبیر دؤیوشو** ( -  – ) — میلادی تقویمی‌نین ۱۵۷۸–جی ایلینده عثمانلی ایمپیراتورلوغونون دستگینی آلان مراکشین سعدی سولطانی عبدالملک ایله پورتوقال شاهی بیرینجی سباستین و پورتوقالین مۆتّفیقی اولان اوچونجو ابوعبدالله محمد المتوکلین گۆج‌لری آراسیندا باش‌وئرن دؤیوشدور. *اۆچ کرال دؤیوشو* یا دا **قصرالکبیر** دؤیوشو دا بیلینیر.

## یادداشتلار

## قایناقلار
مشهدی عباد (فیلم 1332)

**مشهدی عباد** — صمد صباحی طرفیندن 1332-جو ایلده، تهراندا چکیلمیش موسیقیلی کومدی فیلمی. فیلم اوزئییر حاجی‌بیلی‌نین " او اولماسین، بو اولسون "  آدلی اوپراسی اساسیندا چکیلمیشدیر.   

## سوژه
  فیلمین آدینی داشییان باش قهرمان مشهدی عباد قوجا کیشی‌دیر. او، موفلیس‌لشمیش تاجیر رستم بیگین قیزی گولنارا عاشیق اولوب. روستم بیگ بورج‌لارینی اؤده‌مگه بیر یول آختاریر و بونا گؤره ده اونلارین ائولی‌لیگینه راضی اولور، آنجاق گولنار سرور آدلی گنج اوغلانی سئویر. مشهدی عباد گولنار ایله ائولنمگه حاضیرلاشیر. ائولی لیک گونونده قاریشیق‌لیق باش وئریر و سرور مشهدی عبادی هم بی‌ابیر ائدیر، هم ده کی رستم بیگین بورج‌لارینی اؤدمه‌سینه وادار ائدیر. 

## اویونچولار

* اصغر تفکری
* فتانه
* معصومه خاکیار
* جواد تقدسی
* نجفی
* بهمن
* تقی ظهوری
* علی تابش
* برات‌لو
* رضا کریمی
* محسن فرید

## اتک یازی‌لار
بؤلمه:سینما
بؤلمه:ایران سینماسی
بؤلمه:فیلملر
۱۶ بهمن

۱۶ بهمن، ایران تقویمینده ایلین ۳۲۲-جی گۆنی دیر و ایلین سونونا ۴۳ گۆن (نورمال ایل) یا ۴۴ گۆن (اۇزون ایل) قالیر.

## حادیثه‌لر
## آد گۆن‌لری
## اؤلۆم‌لر
## قایناقلار
معمر زین العاشقین

**معمر زین العاشقین** (اینگیلیسجه: Muammar Z.A.) قارئ القرآن و حفظ القرآن اثرلر یارادیب. معمر زين العاشقين ۱۴ ژوئن ۱۹۵۴ تاریخینده پمالنگ شهیرینده حیاتا گؤز آچیب.

## قایناقلار

*
املش بؤلگه‌سی

**املش بؤلگه‌سی** ()، ایرانین گیلان اوستانی یئرلشن بیر بؤلگه‌دیر. بۇ بؤلگه‌نین مرکزی املش شهریدیر. ۱۳۹۰-جی ایلین آمارلارینا گؤره بۇ بؤلگه‌نین ۵۳٬۹۲۸ نفر جمعیتی واردیر.

## ایداری بؤلونوش

* بخش مرکزی شهرستان املش
** دهستان املش جنوبی
** دهستان املش شمالی
شهر: املش
* بخش رانکوه
** دهستان سمام
** دهستان شبخوس لات
** دهستان کجید
شهر: رانکوه

## قایناقلار

بؤلمه:گیلان اوستانی‌نین بؤلگه‌لری
بؤلمه:املش بؤلگه‌سی
ایکینجی قاراباغ ساواشی

**ایکینجی قاراباغ ساواشی** یوْخسا **۲۰۲۰ داغلیق قاراباغ ساواشی** یا **۴۴ گۆنلۆک ساواش** — آذربایجان سیلاحلی گوجلری و ائرمنیستان سیلاحلی گوجلری آراسیندا داغليق قاراباغ‌دا یاشانمیش سیلاحلی ساواش دیر.

داغلیق قاراباغ تماس خططینده‌کی دؤیۆشلر ۲۷ سپتامبر ۲۰۲۰ ده سحر ساعاتلاریندا باشلادی. هر ایکی طرف حربی و مۆلکی ایتکیلر اوْلدۇغۇنۇ بیلدیردی. مۆناقیشه نتیجه‌سینده، ائرمنیستان و داغلیق قاراباغ جومهوریتی‌نده حربی وضعیت و عۆمومی سفربرلیک، آذربایجان‌دا ایسه حربی وضعیت، کومندانت ساعاتی، مۆحاریبه وضعیتی و قیسمن سفربرلیک اعلان ائدیلدی.

نووامبرین ۱۰-ونا دک آذربایجان سیلاحلی گوجلری جبراییل، فضولی، زنگیلان، قوبادلی و شوشا شهرلرینی، هادروت، مینجیوان، آغبند و بارتاز شهرجیکلرینی، ۲۸۶ کندی و مۇروْو داغینی ایشغالدان آزاد ائتدی. نووامبرین ۱۰-وندا روسیه آراجیلیغییلا ایمضالانان آتش‌کسه گؤره آذربایجان جومهوریتی ساواش دؤورونده آزاد ائتدیگی اراضیلری الده ساخلادی و ائرمنیستان ایشغال ائتدیگی اراضیلری او جومله دن کلبجر، آغدام و لاچین رایونلارینی نووامبرین ۲۵-ینه دک آذربایجانا قایتاردی.

## بیر ده باخ
* داغلیق قاراباغ موناقیشه‌سی
* بیرینجی قاراباغ ساواشی
* ۲۰۱۶ آذربایجان-ارمنیستان آتیشماسی
* قاراباغدا دؤیوشلر (سپتامبر ۲۰۲۳)

## قایناقلار

### اتک‌یازی

بؤلمه:ائرمنیستان-آذربایجان مرزی
مايك فيرومفون

**مايك فيرومفون** (تایجا: ไมค์ ภิรมย์พร) -  (دوغوم: 1966) تایلندلی موغنی دیر.
## قایناقلار

بؤلمه:۱۹۶۶-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:یاشایان اینسانلار
بؤلمه:تایلندلی موغنیلر
داغلیق قاراباغ موناقیشه‌سی

بندانگشتی|320px|داغلیق قاراباغدا ایندیکی حربی وضعیت.
**داغلیق قاراباغ مۆناقیشه‌سی** — آذربایجان و ائرمنیستان آراسیندا داغليق قاراباغ و ائرمنیستان طرفیندن ایشغال اولان داغلیق قاراباغین اطرافینداکی بؤلگه‌لرینده باش وئرمیش ائتنیک موناقیشه و اراضی مۆباحیثه‌سی دیر. قوندارما داغلیق قاراباغ جومهوریتی دی-فاکتو اولاراق مۆستقیل، اما بیرلشمیش میلتلر قورومو عۆضوۆ اولان دۆنیانین هئچ بیر دؤولتی، او جۆمله‌دن ده حتی ائرمنیستان طرفیندن تانینمایان بیر جومهوریت کیمی مؤوجود دیر. آذربایجان داغلیق قاراباغی و مۆحاریبه واختی آلینان اطراف اراضی‌لرینی ایشغال اولونموش ساییر و اونلارین قایتاریلماسی‌نی طلب ائدیر.

بو مۆناقیشه ۱۹۸۸-جی ایلده باشلاندی و نتیجه ده آلتی ایللیک قاراباغ ساواشینا سبب اولدو.

## بیر ده باخ
* قاراباغدا دؤیوشلر (سپتامبر ۲۰۲۳)
* بیرینجی قاراباغ ساواشی
* ۲۰۱۶ آذربایجان-ارمنیستان آتیشماسی
* ایکینجی قاراباغ ساواشی

## قایناقلار

### اتک‌یازی

بؤلمه:قاراباغ ساواشی
یاور همدانی

**احمد نیک طلب** ( لقبی : **یاور همدانی** ؛ ۲ اردیبهشت ۱۳۱۳ همدان ، ۱۳ اسفند ۱۳۹۸خورشیدی تهران ) - ایران‌دا بیر شاعیر. هاروارد بیلیم‌یوردو سویلدیی سایه سار الوندی کیتاب همدان لهکیسینده قورونوب سخلانیلیر.

## یاشایش
۲ اردیبهشت ۱۳۱۳ ( ۲۲ آوریل ۱۹۳۴-جو) ایلده همدان‌دا آنادان اولوب.

ایرانین تورکجه و فارسجا دیللرینده شعر یازان شاعیرلریندن بیری‌دیر.

۱۳ اسفند ۱۳۹۸ ( ۳ مارس ۲۰۲۰-جی) ایلده تهران‌دا وفات ادیب.

## بعضی کیتابلاری

* مثنوی سروده فردا ( صباح مارشینین مثنوی)
* گنج نامه ( سچیلمیش شیرلیر) . نیستان نشریات
* سایه سار الوند (الوند کولگه کیتابی) سونتلیر- شیرلیر تو‍‍‍پلوسو ، مثنوی ، قوآترین و ماهنیلار ، مهر سوره‌سی نشرلری

## قاینقالار

بؤلمه:ایرانلی شاعیرلر
بؤلمه:۲۰۲۰-جی میلادی ایلده اؤلن‌لر
بؤلمه:۱۹۳۴-جو میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:۲۰۲۰-جی میلادی ایلده اؤلن‌لر
محمد علیپور

**محمد علی‌پور درآباد** — تیراختور آذربایجان فوتبال کولوبو‌نون ایداره‌چی‌سی‌دیر.

## قایناقلار

### اتک‌یازی
آستانه اشرفیه بؤلگه‌سی

**آستانه اشرفیه بؤلگه‌سی** ()، ایرانین گیلان اوستانی یئرلشن بیر بؤلگه‌دیر. بۇ بؤلگه‌نین مرکزی آستانه اشرفیه شهریدیر. ۱۳۹۰-جی ایلین آمارلارینا گؤره بۇ بؤلگه‌نین ۱۱۰۲۷۷ نفر جمعیتی واردیر.

## ایداری بؤلونوش

* بخش مرکزی شهرستان آستانه اشرفیه
** دهستان دهشال
** دهستان گورکا
** دهستان کیسم
** دهستان چهارده
شهر: آستانه اشرفیه
* بخش کیاشهر
** دهستان دهگاه
** دهستان دستک
شهر: بندرکیاشهر

## گؤرمه‌لی یئرلر
300px|left|نما بیرونی مرقد سیدجلال‌الدین اشرف
** هتل دهدار
* پارک ساحلی آستانه اشرفیه
* پارک ملی بوجاق بندرکیاشهر
* پارک جنگلی بندرکیاشهر
* آرامگاه آقا سید جلال‌الدین اشرف
* بقعه‌های آپیر جنگلی آقا سید حسن - آقا سید حسین و امامزاده محمد.
* بقعه‌های آقاسید محمد کماچال
* مناظر حاشیهٔ رودخانهٔ سپید رود
* آرامگاه دکتر محمد معین
* پل چوبی بندرکیاشهر
* پل خشتی نیاکو و کیسم
* تونل جنگلی صفرابسته
* سواحل دستک
* منطقهٔ زیبای عسگر آباد دهکاء

## قالری


فایل:پل بزرگ شهرستان آستانه اشرفیه.jpg | پل بزرگ استانه اشرفیه



## قایناقلار

بؤلمه:گیلان اوستانی‌نین بؤلگه‌لری
بؤلمه:آستانه اشرفیه بؤلگه‌سی
شیخ حیدر مقبره‌سی

**شیخ حیدر مقبره‌سی** خیاو شهرینین بیر تاریخی اثریدیر. بو اثر بیرینجی شاه اسماعیلین آتاسی شیخ حیدرین مقبره‌سی‌دی.

باشقا بیر ریوایته گؤره شیخ حیدر، فرخ یسار شیروانشاه ایله سون ساواشیندا مغلوب اولوب و اؤلوب و عین اراضیده ایندیکی آذربایجان اؤلکه سینین، خزر دنیزینه یاخین اولان خیزی رایونونون تیخلی کندینده دفن اولوب و مزار داشیندا آدی یازیلیب.

## قایناق

بؤلمه:مقبره‌لر
اتحاد بن قردان فوتبال کولوبو

**اتحاد بن قردان فوتبال کولوبو** (اینگیلیسی‌جه: US Ben Guerdane) بیر فوتبال کولوبودور. CLP-1 دَسته‌سینده موسابیقه آپاریر. 

## قایناقلار

بؤلمه:فوتبال کولوبلاری
بندر انزلی بؤلگه‌سی

**بندر انزلی بؤلگه‌سی** ()، ایرانین گیلان اوستانی یئرلشن بیر بؤلگه‌دیر. بۇ بؤلگه‌نین مرکزی بندر انزلی شهریدیر. ۱۳۹۰-جی ایلین آمارلارینا گؤره بۇ بؤلگه‌نین ۱۳۰,۸۵۱ نفر جمعیتی واردیر.

## ایداری بؤلونوش

* بخش مرکزی شهرستان انزلی
** دهستان چهار فریضه
** دهستان لیچارگی حسن رود
** شهرک دهکده ساحلی 
** شهرک خزرویلا
** شهرک سهیلیه در ماراگوده
** شهرک محمد در ماراگوده
** شهرک دامون در پیل علی باغ
** روستای بشمن 
** روستای سنگاچین
** منطقه آزاد بندرانزلی

شهر: بندر انزلی

## قایناقلار

بؤلمه:گیلان اوستانی‌نین بؤلگه‌لری
بؤلمه:بندر انزلی بؤلگه‌سی