open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
سارا شاهی

**سارا شاهی ** یا دا آهو جهانسوز «سارا» شاهی (ژانویه ۱۹۸۰، اولس، تگزاس) مودل و آمریکالی اویونجو دور. آتاسی ایرانلی و آناسی ایسپانیالی دیر .

## اوْینادیغی فیلم‌لر

## قایناقلار

بؤلمه:ایرانلی سینماچیلار
ابوالفضل پورعرب

**ابولفضل پورعرب ** 1366 ایلینده آنادان اولان ایرانلی سینما ، تئاتر و تلویزیون اویونجوسودور.

## قایناقلار

بؤلمه:ایرانلی سینماچیلار
بورلا خاتون

**بورلا خاتون** (**بۇرلا خاتون**، **بوْیو اۇزون بۇرلا خاتون**) – بایاندور خانین قێزی، قازانین آروادی، اۇروزون آناسی. دده قورقود کیتابیندا اینجه‌بئللی، آغ‌اۆزلو و قارا ساچلی گؤستریلن خانیم.

## اتیمولوژی
**بۇر** کؤکوندن تؤره‌میشدیر. بۇرا/بۇرچین (مارال) و بۆرجو (عطیر) سؤزلری ایله عئینی کؤکدن گلیر. بۇرلانماق فعلی گزمک، دوْلانماق دئمکدیر. اۆزوم سالخیمی معناسینی وئردیگی ده دئيیلر. "بۇرلا" آنتروْپوْنیمی‌نین اتیمولوژی ایضاحی بیر نئچه جهتدن وئریلیر. 
# "بۇرلا" آنتروپونیمی قدیم تۆرک دیلینده اۆزوم باغی معناسیندا اوْلان "بوْرلوغ" سؤزونون اوْ-اۇ، اۇ-آ سس عوضلنمه‌سی و غ سس دۆشومو ایله "بۇرلا" شکلینه دۆشموشدور. 
#تاریخی-لینقویستیک باخیمدان ياناشدیقدا "بۇرلا" آنتروپونیمی بۇرولماق فعلینه اوْخشايیر. بئله کی، "بۇرولماق" فعلی آرزو شکلینده ایشلندیکده "بۇرولا"، ایکینجی هئجاداکی اۇ سسی‌نین دۆشمه‌سی مۆمکوندور، یعنی گئری دؤنه معناسینی ایفاده ائتمیش اوْلور. بۇ، بۇرلا خاتونون آتاسی باياندیر خانین داوامچیسی ایله ایضاح اوْلونور. 
#م.کاشغارینین لۆغتینده "عطیر ساچماق" معناسیندا ایشله‌نیر، یعنی "بۇر" سؤزو – اۇل قايیدیش نؤع شکیلچیسی و آ – ایسه فعلین آرزو شکلی‌نین شکیلچیسیدیر. سؤزون ایکینجی هجاسینداکی "اۇ" صایتی قێسا دئيیلدیگی اۆچون "بۇرلا" شکلینه دۆشموشدور. دئمه‌لی، "بۇرلا" ساچان، گؤزل گؤرونن معناسیندادیر. بئله بیر آدی دا محض باياندیر خانین قێزی داشیيا بیلردی.

## بۇرلا خاتون دده قورقود کیتابیندا
بۇرلا خاتون سالور قازانین ائوی‌نین یغمالانماسی بوْیوندا (ایکینجی بویدا) دۆشمن طرفیندن اسیر ائدیلیر. بورلا خاتونون اسیر دوشمه‌سی بئله گؤستریلیر:

شوکلی ملیک قازان بَی-ی آبیرسیز ائتمک اۆچون ایسته‌ییر بورلا خاتونو مجلسینه گتیریب ساقی ایشین اوْنا تاپشیرا:

## بۇرلا خاتون باشقا کیتابلاردا
“شجره تراکمه”ده اوْغوز ائلینه بَی-لیک ائتمیش یئددی قادیندان بیری بۇرلا خاتون اوْلوبدور.

## قایناقلار

بؤلمه:دده قورقود کیتابی
بؤلمه:دده قورقود کیتابی‌نین شخصیتلری
بایاندور خان

**باياندور خان** - دده قورقود کیتابی و تۆرک افسانه‌لرینده آدی چکیلن افسانوی خاقان. باياندور (باياندیر) خان اوْلاراق دا بیلینیر. آذربایجان خالقی‌نین قدیم تاریخی عابده‌سی اوْلان قوْرقود آتا (دده قوْرقود) احوالاتلاریندا خانلار خانی اوْلاراق تعیین اوْلونار. لاکین بوْيلاردا اوْنون يالنیز آدی چکیلیر. اثرین اساس قهرمانی ایسه قازان خان و اوْنون اطرافیندا بیرلشن باهادیرلاردیر. "اوْغوز ائلی" دؤولت قۇرولوشونون باشیندا دۇرور. گؤروندويو کیمی، آذربایجان-تۆرک يازیلی عابده‌لرینده باياندورون آدی آنتروپونیم، گاه دا اتنونیم کیمی قئيد اوْلونور.
## اتیمولوژی
**بای** کؤکوندن تؤره‌میشدیر. مملکتلر تیکن دئمکدیر. یئنی‌دن‌قورما ائتمک، باخیب گؤزللشدیرمک معناسینی داشیییر. موْنقولجادا بایی/باییه فعلیی اوْلماق و بیریئرده اوْلماق، مانچوجا با سؤزو یئر معناسینی وئرر. 

## بایاندور خان دده قورقود کیتابیندا
دده قورقود کیتابی‌نین دیرسه خان اوغلو بوغاج خان بوْیوندا (بیرینیجی بوْی) بایاندور خان باره‌سینده بۇنلار یازیلیبدیر:

## قایناقلار

بؤلمه:دده قورقود کیتابی
بؤلمه:دده قورقود کیتابی‌نین شخصیتلری
اوروز

**اوروز** (**اۇروز**، **قازان بَی اوْغلو اوروز**) دده قورقود کیتابی‌نین شخصیتلریندندیر. اؤروز خان قازان بَی ایله بۇرلا خاتونون اوْغلو و بایاندور خانین نوه‌سیدیر.

## اۇروز دده قورقود کیتابیندا
دده قورقود کیتابی‌نین قازان بَی اوغلو اوروزون دوستاق اولماسی (دؤردونجو بوْی) و سالور قازان دوستاق اوْلوب اوغلو اوروز چیخارماسی (اوْن بیرینجی بوْی) بوْیلاری‌نین باشلیغیندا اۇروزون آدی واردیر. سالور قازانین ائوی‌نین یغمالانماسی، ایکینجی بوْیدا، قازان خان اوروز بَی-یی ائو-ائشیگینه گؤزتچی قوْیوب اوْوا چیخیر. دؤردونجو بوْیدا قازان خان اؤز اوْغلونا باخاراق آغلاییر. ندنین سوْروشاندا اوْغلوندا گیلایه ائدیر اوْنون اوْن‌آلتی یاشینا چاتیب آنجاق هله دؤیوشجو اوْلماماغین سؤیله‌ییر. اوروز آتاسینا بئله جاواب وئریر:

## قایناقلار

بؤلمه:دده قورقود کیتابی
بؤلمه:دده قورقود کیتابی‌نین شخصیتلری
ماهنیشان

**مانشان**، **مایشان** و یا **مايانشان** ( فارسلاشمیش آد: **ماهنشان** یا دا **ماهنیشان**) — زنگان اوستانی‌نین شهرلریندن بیری‌دیر. بو شهرین آدی، شهرین اؤزونده **ماشان** دئییلیر. بو شهر، ماهنیشان بؤلگه‌سینین مرکزی‌دیر.

## مایشانین آدی

گونوموزده فارسجا سندلرده رسمی اولاراق آدی ماهنشان کیمی قئید ائدیلن شهر، تاپیلان ان اسکی سندده مایشان کیمی قئید ائدیلیب. میرزا صادق اوریادینین ال‌یازما شعر دیوانیندا گلیب.
ماهنشان‌نین اصلی آدی مانشان دی اما 1314 ه. ش. ایلینده که مانشان بخشه تبدیل اولور مکاتبات رسمی ده ماهنشان یازیلیر و اوخونور و الان دا یئرلی‌لر و اطراف کندلرده مانشان دییللر و چوخ غیر بومی‌لر ماهنشان دییللر مرحوم حاج شیخ باقر محمدی‌نین ال یازما سیندا که 1314 ه. ش . ایلی‌نین حوادثین توضیح وریبلر اوردا بو مسئلیه اشاره الییبلر و یازیبلار که قدیمدن بورا مانشان دییلر..

مانشان‌ین آدی هیچ موقع مانیشان یا ماشان یا مایشان دییلمئیبدی و اوّل دن مانشان هم یازئلئب و هم اوخونوب . میرزا صادق اوریادی ده دیوانئندا ده مانشان یازئب نه مایشان یا مانیشان و... 

## قایناقلار

بؤلمه:ماهنشان بؤلگه‌سی
بؤلمه:زنجان اوستانی‌نین شهرلری
اژه بؤلگه‌سی

**اژه بؤلگه‌سی**، تۆرکیه‌نین یئددى جوغرافى بولگه‌سیندن بیریدیر. آدینی ساحیلینده اوْلدوغو اژه دنیزیندن آلیر. اژه (اصیل اژه، ساحیل اژه) و اىچ باتى آنادولو (ایچ  اژه) اوْلماق اۆزره ایکى بؤلومه آیریلیر. شیمالینده مهرماره، شرقده ایچ آنادولو، جنوبوندا آغ‌دنیز بؤلگلرییله, غربینده ایسه اژه دنیزییله چئوریلمیشدیر.  تۆرکیه نین أن اوزون ساحیلینه صاحیب بؤلگه‌سیدیر. 

نوفوس سایی سی اساسیندا اژه بولگه‌سینده‌کى شهرلرىن سیراسى بؤیله‌دیر.
# ازمیر 
# مانیسا 
# آیدین 
# دنیزلی 
# موغلا 
# افیون قره‌حصار 
# کوتاهیا 
# عشاق 

## بیرده باخ
*تورکیه جومهوریتی‌نين جوغرافی بؤلگه‌لری
*تورکیه شهرلرینین سییاهه‌سی
*تورکیه

## قایناقلار
مایکروسافت ویندوز

**مایکروسافت ویندوز** (‎) مایکروسافت یارادان ایشلدیم سیستملریندن بیریدیر. بو ایشلدیم سیستمی میز اۆستو (اینگیلیسجه: Desktop‎) بیلگی‌سایار، جیب‌تلفون‌لاری و تبلت‌لر اۆچون ایشلنیر. ویندوز ۱۹۸۵ ایلینده ایشلمه‌یه باشلادی. ایندیکی سون داغینیشی ویندوز 10 دور.

ویندوز ان تی، ویندوز امبدد و ویندوز فون ویندوزون فعال عضولاریٛندان ساییلیرلار. بولارین اؤزو داها نئچه آلت عضولاریٛ وار. (میثال : ویندوز سرور) 

ویندوزون اَن یئنی نۆسخه‌سی ۲۰۱۵ـین ژوئن آیین دا ویندوز 10 آدی‌ایلا یاییلیب.
ویندوز 11 دن 2021 ایلینده دواق آچیلدی و مایکروسافت اونو رسمیتله اینترنتده یاییملادی . 

گلجک داغیٛتیٛمیٛ ویندوز سرور 2016 اولاجاق.
left|thumb|400x400px|ویندوز داغینتی لاری چارتی

## ویندوز تاریخ بوُیو
بندانگشتی|600x600پیکسل|
بؤلمه:ایشلتیم سیستملری
بؤلمه:1985 software
بؤلمه:Computer-related introductions in 1985
بؤلمه:Computing platforms
بؤلمه:مایکروسافت ویندوز
بؤلمه:Microsoft franchises
بؤلمه:Personal computers
بؤلمه:Microsoft operating systems
بؤلمه:Operating system families
اندروید

**اندروید** (یونانجا یانی کیشی، انسان، آداما اوخشاری یا رُبات)،  بیر موبایل ایشلتیم سیستمی دیر که قوقل کمپانی‌سی موبایل‌لار، تبلت‌لر،  تلویزیونلار و ساعات‌لار اۆچون یاییب و اونلار شرکتین البیرلیگی ایله اندروید ایشلتیم سیستمین جیهازلارینا قورورلار. اندروید لینوکس  چکیردگین‌دن دوزلینیب و موبایل ایشلتیم سیستم لری آراسیندا ان چون قولاننیر .

## تاریخ
۲۰۰۵ین آقوست آییندا قوقل اندرویدو پالو آلتو کالیفورنیا شهریندن آلدی. اندروید بالاجا بیر شرکتی دیر کی اونون ایلک داشین اندی رابین، ریچ ماینرز، نیک سیرز و کریس وایت قویوب لار. ایلک ده بولار موبایل پلتفورملارینا مۆختلیف یازیلیم‌لار یازماق ایلهن ایشه باشلاییب‌لار. اندی رابین بولارین ایش باشچی‌سی سانیلیردی کی قوقل آلان دان سونرا مهندس لرین باش قائم مقامی اولدو و اندروید پروژه سینین مسئولو اولدو. . رابینین باشچیلیغی ایلا اندرویدون لینوکس چکیردگی‌نین  یازما پروژه‌سی باشلاندی و بونون نتیجه‌سی ۲۰۰۷ ده نوامبرین ۵ اینده آچیق موبایل‌لار سندیکا سینن اعلام اولوندو. ۳۴ فعال شیرکت پروقرام یازاما، موبایل دۆزلتمه، موبایل اوپراتورلاری و یاریم گچیریجی‌لر و موبایل ایشلم‌جیلر، بو سندیکانین عضولاریدیلار. اولارین آراسیندا بویوک شیرکت لرین آدی دا سامسونگ، ال جی، موتورولا، اچ تی سی، تی-موبایل، ان تی تی دوکومو، اینتل، انویدیا، تگزاس اینسترومنتس، کوالکام، برودکام، تلفونیکا، اسپرینت، ای بی و البته قوقل کیمی‌لر ده گوزه دییردی.

دسامبرین ۹ وندا اون دؤرد عضو، سونی اریکسون، اریکسون، توشیبا، ایسور، گارمین، هواوی، ارم هولدینگزه و باشقالاری بولارا قوشولدو. بویوک شیرکتلرین بو سندیکا یا قوشولمالاری بوگۆنه کیمی دوامی وار کی  ایسر، آلکاتل، لنوو، شارپ، فاکس کان، ان ای سی، کیوسرا، ان ایکس پی، اس تی-اریکسون، مارول، زد تی ئی و دل اندروید و دستکلیینلر ایچینده واردیلار.

### دستکلنن فورمتلر
اندروید ایلک دوروموندا  mp3 ،aac ،ogg ،amr ،midi ،mpeg4 ،wav ،bmp ،gif ،png ،jpg دستکلییر. اندروید Adobe Flash ده آچیر. اندروید GIF حرکت لی فایل لاری دا آچابیلیر.

## اندروید داغینتی لاری
قوقلین اوز رسمی آمارینا گؤره کی ژوئن ۲۰۱۵ ده یاییلیب بو شرحنن دی:
* فرویو (۲٫۲ داغیلیشی): ۰٫۳ درصد
* جینجری برد (۲٫۳ داغیلیشی): ۵٫۶ درصد
* ایس کریم سندویچ (۴٫۵ داغیلیشی): ۵٫۱ درصد
* جلی بین (۴٫۱ و ۴٫۲ و ۴٫۳ داغیلیشی): ۳۷٫۴ درصد
* کیت کت (۴٫۴ داغیلیشی): ۳۹٫۲ درصد
* لولی پاپ (۵٫۰ و ۵٫۱ داغیلیشی): ۱۲٫۴ درصد

## قایناقلار



بؤلمه:لینوکس
بؤلمه:بیلگی‌سایار
بؤلمه:ایشلتیم سیستملری
بؤلمه:اندروید
بؤلمه:2008 software
بؤلمه:Alphabet Inc.
بؤلمه:ARM operating systems
بؤلمه:Cloud clients
بؤلمه:Computer-related introductions in 2008
بؤلمه:Computing platforms
بؤلمه:Embedded Linux distributions
بؤلمه:Free mobile software
بؤلمه:Google acquisitions
بؤلمه:Google software
بؤلمه:Mobile Linux
بؤلمه:Operating system families
بؤلمه:Smartphones
بؤلمه:Software using the Apache license
بؤلمه:Tablet operating systems
بؤلمه:Linux distributions without systemd
چکیردک(ایشلتیم سیستمی)

**چکیردک**،(اینگیلیسجه‌ده: Kernel) یازیلیمدان گیریش-چیخیش ایستکلرین یؤنَتَن پروگرامدیر. «چکیردک» بو ایستکلری بیلگی‌سایاریٛن ایشلمجی‌سینه و باشقا الکترونیک دئوره‌لرینه چئویریر.
چکیردک اوُرتا دا اوُلاراق باشقا یازیلیم پارچالاریلا بیر ایشلتیم سیستمین ایجاد ائدیر.

## چکیردک‌لرین طراحی‌سی

ایندیکی زاماندا چکیردکلر «میکرو»، «مونولیتیک» و «هیبرید» اولاراق طراحی اولونوبلار.

مونولیتیک‌ده بوتون چکیردک تک پارچا اولاراق طراحی اولونموشدور، میکروچکیردک ایسه، ایشلم‌لر باغیمسیز پارچالاردا اولاراق چالیشیر و احتیاج اولان هر پارچا یوکلنیر و احتیاج اولمایاندا دا اندیریلیر، بو ایکی طراحی‌نین ترکیبی هیبرید چکیردک‌دیر.

اؤرنک‌لر:

* **مونولیتیک‌چکیردک:** لینوکس، داس، OpenVMS، یونیکس
* **میکرو‌چکیردک:** عمومی ایشلدیم‌سیستملری ایندی‌کی دورومدا بو طراحی‌نی ایشلتمیرلر، یالنیز دئسکتاپ اۆچون هئرد(Gnu Hurd)، میکرو طراحی اولونموش و گۆنوموزده، گۆنده‌لیک ایشلر اۆچون گرکلی امکانلارا صاحیب دئییل.
* **هیبرید:** ویندوز NT، هایکو، OS/2

بؤلمه:ایشلتیم سیستملری
تپه گؤز

**تپه گؤز** دده قورقود کیتابی اساسیندا **دپه گؤز**؛ سگگیزینجی بوْیون اصلی شخصیتلریندندیر. اوْرتا آسیا روایتلرینده اوْنون آدی «بیر گؤزلو دیو» و یا «یالنیز گؤزلو دیو» دیر.

## تپه گؤز دده قورقود کیتابیندا
### تپه گؤزون آتا آناسی
تپه گؤزون آتاسی اۇروزون چوْبانی، قوْنور قوْجا ساری چوْبان، آناسی پری قێزیدیر:

### تپه گؤزون دۆنیایا گلمه‌سی
داستاندا تپه گؤزون اوْبیری اینسانلار کیمی دوْغولدوغو یوْخ یۇمورتدایا بنزر بیر ات توْپلوسونون ایچیندن چیخماسی بللی اوْلور. چوْبان گلن ایل بولاغین باشینا گلدیگی زامان یئنه‌ده قوْیون هۆرکور. چوْبان ایره‌لی گئدیب بیر ات توْپلوسو گوْرور. پری گلیب دئییر امانتیندیر. چوْبان قوْرخوب ساپاندی ایله اوْنو وۇرور ولی ات توْپلوسو یئکه‌لیر چوْبان قوْرخوب قاچیر. اوْ زامان بایاندور خان ایگیدلری ایله بیرلیکده گزمه‌یه چیخمیشلار، اوْنو گؤرورلر، وۇردوقجا ات توْپلوسو بؤیویورموش نهایت کی:

## تپه گؤزون داورانیشلاری
تپه گؤز بؤیودوکجه اوْ بیری اۇشاقلارین بارماغین، بۇرنون و… یئمه‌گه باشلادی. نهایت اوْغوز ایچیندن قۇوالاندی، آناسی پری اوْنا بیر اۆزوک وئردی اۆزوک سایه‌سینده بدنینه اوْخ باتماسین قیلینج کسمه‌سین. نهایت تپه گؤز حرامی اوْلدو. اوْغوزدان آدام یئمه‌گه باشلادی. اوْغوز ییغیلیب اۆزه‌رینه گلدی. تپه گؤز گؤروب غضبلندی. بیر آغاجی یئریندن قوپارتدی، آتیب اللی-آتمیش آدام هلاک ائیله‌دی. آلپلار باشی قازانا ضربه ووردو دۆنیا باشینا دار اوْلدو. قازانین قارداشی قارا گۆنه تپه گؤز الینده زبون اوْلدو و… و نهایتکی آروز اوْغلو باسات اوْنو مغلوب ائدرک اؤلدوردو.

## قایناقلار

بؤلمه:دده قورقود کیتابی
بؤلمه:دده قورقود کیتابی‌نین شخصیتلری
عصمت اینؤنو

**مصطفی عصمت اینؤنو** (؛ د. ۲۴ سپتامبر ۱۸۸۴، ایزمیر، عثمانلی ایمپیراتورلوغو ـ اؤ. ۲۵ دسامبر ۱۹۷۳، آنکارا، تورکیه)، تورک عسگر و سیاستچی ایدی کی ۱۹۳۸–۱۹۵۰ ایللری آراسیندا تورکیه‌نین ۲-جی جومهور باشقانی و ۱۹۲۰–۱۹۲۱ ایللری آراسیندا تورکیه سیلاحلی گوجلری‌نین ۱-جی باش‌قرارگاه باشقانی اوْلاراق وظیفه یاپمیشدیر. *اینؤنو*، تورکیه جومهوریتی‌نین ایلک باش‌باخانی اوْلاراق توْپلام ۱۶ ایل ۱۱ آیلیق مۆدت ایله تورکیه‌نین ان اۇزون سۆره وظیفه یاپان باش‌باخانی دیر.

## مديا
* http://en.wikipedia.org/wiki/Image:IsmetInonu1963.ogg  *İsmet İnönü'den ses dosyası, Kemal Atatürk, 10 Kasım 1963*
* http://en.wikipedia.org/wiki/Image:IsmetInonu1963_text.pdf *İsmet İnönü ses dosya metni*
## قایناق‌لار

بؤلمه:سیاستچیلر
بؤلمه:کیمسه‌لر
ورنر فون براون

ورنر ماگنوس ماکسیمیلیان فرایهر فون براون (آلمان دیلی: Wernher Magnus Maximilian Freiherr von Braun) ‏ (۱۹۱۲-۱۹۷۷) آلمانلی بیلگی سی اولان ,اس اس ده ایشچی اولان ودۆنیادان بیرینجی موشک دوزلدن.کی دۆنیادا بیرنجی موشکی دوزتدی.

فون براون ایتسیردی کی بیر فضایه گئدن اوچمان دوزتسین اونا گوره چوخلی چالیشدی و نازی حزبینه قوشولدو. هیتلر اونون اۆچون چوخلی پول و ایشلین وئردی کی V-2 موشکین قوشسون.و دونیانین ایکنجی ویریشماسیندا اونون موشکلری 1944 اینجی ایلده قوشولدی و بؤیوک بریتانیا و بلژیک و هولند اؤلکه لرینه آتیلدی و چوخ قورخو یاراتدی.V-1 , V-2 اونون ایشلریندن سایلیر.

## ویرشمادان سورا
ویرشمادان سورا آلمانی فابریکالار آمریکا الینه دوشدی ویریشمادا 3000موشک آتیلمیشدی و 3000موشک هله آنباردا قالیردی کی آمریکا قوشونو اولارا صاحب اولدی.آمریکا فون براون و اونون ایشچیلرین اوز اؤلکه لرینه گیزلینده آپاردیلار.1946 اینجی ایلده وان فون براون آمریکالی بیلگی سی اولان سایلدی و بالستیک موشک قوشماقا چالیشدی.

ناسا باشلاناندا فون براون اونون باش ایلینی اولدی و بو قورودا بوتون موشکلر و فضائی ایشلرده باش اولدی.

## اؤلوم
1977 اینجی ایلین ژوئن آینین 16سی ویرجینیادا پانکراس سرطانی نوخوشلوقونا گوره دۆنیادان گوزون یومدی.
## قایناقلار
[فارسیجا ویکی پدیا]

بؤلمه:توپ توقنگ
اس اس

ائس‌ائس (آلمانجا. Schutzstaffel — «مۆحافیظه دسته‌سی») ۱۹۳۳-۱۹۴۵-جی ایللرده آدولف هیتلرین مۆحافیظه‌سینی ساغلاماق اۆچون چالیشان تهلۆکه‌سیزلیک تشکیلاتی‌دیر. قۇرومون اساسی یولیوس شرک طرفیندن ۱۹۲۵-جی ایلده قوْیولموشدور.

بؤلمه:آلمانین حربی گوجلری
آردا توران

**آردا توران** (اینگیلیسجه: Arda Turan) (دوْغوم: ) سول قاناد پوزیسونوندا اوینامیش تورک ائسکی فوتبالیست و مربّی‌دیر. 2006-2017 ایللر آراسیندا تورکیه‌نین میللی فوتبال تیمین فورماسین گییدی و کاپتانلیق ائلدی. سوپرلیگ تیم‌لرنیده *[[ایوب‌اسپور|ایوب‌اسپور'و]]* چالیشتیرماقدادیر. مدیپول باشاک‌شهیر فوتبال کولوبو و تورکیه میلّی تیمی ترکیبینده چیخیش ائدیب و هافبک موقعیتینده اوْیناییب.
## اوْیونلاری

## قایناقلار

بؤلمه:فوتبال اویونچولاری
بؤلمه:۱۹۸۷-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:یاشایان اینسانلار
بؤلمه:فاتح دوغوملولار
بؤلمه:قالاتاسرای کولوبونون اویونچولاری
بؤلمه:اتلتیکو مادرید کولوبونون اویونچولاری
بؤلمه:بارسلونا کولوبو اویونچولاری
بؤلمه:مدیپول باشاک‌شهیر کولوبونون اویونچولاری
بؤلمه:یوفا یورو ۲۰۰۸ اویونچولاری
بؤلمه:یوفا یورو ۲۰۱۶ اویونچولاری
پاخیر

**پاخیر** یا **میس**، (اینگلیسجه:copper، آنادولو تورکجه‌سی:bakır) پریودیک جدولده سمبولو "Cu" کیمیاسال المنت و یئر اۆزؤنده ان چوْخ اولان متاللارین بیریدیر.
بو متال الکتریک آخیٛنتیٛسین گۆمۆشدن سونرا ان یاخشی ایلَتَن متالدیر.

## قایناقلار

بؤلمه:شیمی
بؤلمه:پاخیر
بؤلمه:شیمیایی عونصورلر
بؤلمه:Transition metals
بؤلمه:Biology and pharmacology of chemical elements
بؤلمه:Dietary minerals
بؤلمه:Electrical conductors
بؤلمه:Cubic minerals
بؤلمه:Native element minerals
بؤلمه:Symbols of Arizona
هاکان چالخان اوغلو

**هاکان چالخان اوْغلو** ()  تورکیه فوتبال میلی تیمی، و آلمانین بایرلورکوزن کلوبوندا، هافبکاویونچوسودور. 1994-جو ایلین فوریه آی نین 8ینده ، آلمانین مانهایم شهرینده دوغولوب و عاییله سی نین اصلیتی تورکیه نین بایبورت ایلیندندیرلر.

## اوْیونلاری

## قایناقلار

بؤلمه:فوتبال اویونچولاری
بؤلمه:فوتبولچولار
بؤلمه:یاشایان اینسانلار
بؤلمه:۱۹۹۴-جو میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:کارلسروهه کولوبونون اویونچولاری
بؤلمه:هامبورق کولوبونون اویونچولاری
بؤلمه:بایر ۰۴ لورکوزن کولوبونون اویونچولاری
بؤلمه:آ.ث. میلان کولوبونون اویونچولاری
بؤلمه:یوفا یورو ۲۰۱۶ اویونچولاری
موبارک (اؤزبکیستان)

**موبارک** اؤزبکیستان شهرلریندن بیری دیر. بو شهر اؤزبکیستانین قاشقادریا اوستانینین موبارک بؤلگه‌سینده یئرلشیب دیر. اهالی‌سینین سایی ۲۳۸۰۰ نفر دیر.

## قایناقلار
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

بؤلمه:اؤزبکیستان شهرلری
سلجوق اینان

**سلجوق اینان** ()  تورکیه فوتبال میلی تیمی، هافبک اویونچوسودور. 1985-جی ایلی نین فوریه آی نین 10ندا ، تورکیه هاتای ایلی (ولایتی)نین ایسکندرون شهرینده دوغولموشدور. سلجوق اینان ایندی  قالاتاسارای کلوبو اویونچوسو ساییلیر، و بوندان قاباق ترابزون اسپور، مانیسا اسپور، و داردانئل اسپور  کلوبلاریندا دا اوینامیشدیر.

## اوْیونلاری

بؤلمه:فوتبال اویونچولاری
بؤلمه:یاشایان اینسانلار
بؤلمه:۱۹۸۵-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:اسکندرون دوغوملولار
بؤلمه:ترابوزان‌اسپور کولوبونون اویونچولاری
بؤلمه:قالاتاسرای کولوبونون اویونچولاری
بؤلمه:یوفا یورو ۲۰۱۶ اویونچولاری
دیود

**دیوْد**،() یالنیزجا الکتریک جریانین بیر یؤنده گئچیرن الکترونیک المانی دیر. بو المانین بیر یؤنده دیرنچی آز و اهمال ائدیله بیلر، او بیری یؤنده‌کی دیرنچی ده چوخ بؤیۆکدۆر.دیرنچ‌ین آز اوْلدۇغۇ یؤنه «دوغرو یؤن» و دیرنچ‌ین چوخ اوْلدۇغوْ یؤنه «ترسه یؤن» دئییلر.
دیودون مثبت (+) اوجونا آند و منفی (-) اوجونا کاتد دئییلر. دیودون آندونا، گئریلیم(ولتاژ) قایناغین مثبت قوْطبۇ و کاتدونا منفی قوْطبۇ باغلانیرسا الکتریک آخیمین کئچیرر.

سول|بندانگشتی|alt=دیودلار|چئشیتلی دیودلار

## دیود نوعلاری
زئنئر دیود
تونل دیود
ایشیق یایان دیود (LED)
فوْتوْ دیود

بؤلمه:الکترونیک
تبیان اللغات الترکی علی لسان قانیقلی

**تبیان اللغات الترکی علی لسان قانیقلی** عربجه یازیلان تورک دیلی اۆچون سؤزلوک‌دور. خوارزم ایله قانیقلی تورکلرینین سؤزجوکلری بۇ  سؤزلوکده یئرلشیبلر. بۇ  کتاب، ابن مهنا و احمد منیری کیمی دیل بیلگه‌لری و شرفنامه ابراهیمی ایله فرهنگ جهانگیری کیمی کیتابلار اۆچون قایناق اوْلوب‌دور اما گونوموزه ال یازماسی چاتماییب‌دیر.

تورکجه ـ قنقل‌جه اولان بو سؤزلۆیۆن یازیچیسی حله‌لیک بیزه آیدین دئییل. بو سؤزلۆک قمری دوققوزونجو قرنین ایکینجی یاری‌سیندا قلمه آلینمیشدیر.

## قایناقلار

بؤلمه:تورک ادبیاتی
بؤلمه:تورکجه سؤزلوکلر
بؤلمه:تورکجه اثرلر
اویغور دیلینین ایضاحلی لوغتی

**اویغور دیلینین ایضاحلی لوغتی** (اویغور تورکجه‌سی: ئۇيغۇر تىلىنىنڭ ئىزاھلىق لۇغىتى) اویغورجا-اویغورجا یازیلان سؤزلوکدور. بو سؤزلوکده ۶۰ مینه یاخین عیبارت یئرلشیب‌دیر. بو سؤزلوگون گیریش سؤزونده گلیب‌دیر:

## کیتابلار
بو سؤزلوک آلتی کیتابدا یازیلیب دیر:
:# آ حرفیندن پ حرفینه‌جه
:#ت حرفیندن خ حرفینه‌جه
:#د حرفیندن ف حرفینه‌جه
:#ق حرفیندن ل حرفینه‌جه
:#م حفیندن و حرفینه‌جه
:#و حرفیندن ی حرفینه‌جه
## قایناقلار

بؤلمه:تورک ادبیاتی
بؤلمه:تورکجه سؤزلوکلر
شاهمرسی سؤزلوگو

**شاهمرسی سؤزلوگو** فارسجا-تورکجه سؤزلوکدور. بو سؤزلوکده ۵۰ مینه یاخین فارس دیلینده یایغین ایشلنن و ایشلنمه‌ین سؤزجوکلرین تورکجه قارشیلیغی یئرلشیب‌دیر. بو سؤزلوگون یازاری پرویز زارع شاهمرسی دیر. بو سؤزلوک ایلک دفعه ۱۳۸۸-جی ایلده اختر نشریاتی ساغیندان یایلیب‌دیر. بو سؤزلوگون باشلانیشیندا قیساجا، آذربایجان تورکجه‌سینین دیل بیلگیسیندن سؤز آچیلیب‌دیر.
## قایناقلار

بؤلمه:تورک ادبیاتی
بؤلمه:تورکجه اثرلر
بؤلمه:تورکجه سؤزلوکلر
بؤلمه:فارسجا سؤزلوکلر
لهجۀ تاتاری (کیتاب)

**لهجۀ تاتاری کیتابی** ۱۸۹۶-جی میلادی ایلده قازان شهرینده یایینلانان تاتارجا-تاتارجا سؤزلوک‌دور. بۇ سؤزلوگون یازیچی‌سی عبدالقیوم عبدالناصر اوْغلو دور. بۇ کیتابین ایلک صفحه‌سینده کیتاب آدی اوْلان **لهجۀ تاتاری** لفظینین آلتیندا یازیلیب‌دیر:

## قایناقلار

## ائشیگه باغلانتی
* میراثیمیز سایتیندا لهجۀ تاتاری سؤزلوگونه گؤره ، دیل: تاتار تورکجه‌سی و روسجا

بؤلمه: تورکجه سؤزلوکلر
بؤلمه:تورک ادبیاتی
بؤلمه:تورکجه اثرلر
بؤلمه:تاتارجا سؤزلوکلر
ترانزیستور

[سول|بندانگشتی|alt=چئشیتللی ترانزیستورلار|ترتیبله یوخاریدان آشاغییا :
<br>
[TO-3

TO-126

TO-92

SOT-23]]
**ترانزیستور**، الکترونیک‌ده یاری‌ کئجیریجیلردن دۆزلن ان اهمیتلی اِلِمانلاردان‌دیر. بو المان آمپلی‌فایرلر و الکترونیک سوییچ‌لری دۆزلتمکده ایشله‌نیر. بیر ترانزیستورون ان آز اۆچ باغلانتیسی (یا پین) واردیر، باغلانتیلارین ایکیسینه اۇیقولانان ولتاژ یا جریان، باشقا ایکی باغلانتیلارین آراسیندان گئچن جریانی دییشتیریر(کوْنترول ائدیر).
۱۹۴۷-جی ایلده اۆچ آمریکالی فیزیک بیلگینلری: جان باردن، والتر براتین و ویلیام شاکلی یارادان ترانزیستور آدلی الکترونیک المانی، مدرن الکترونیکین اساسی اولدو.

## BJT (ایکی قوطبلو) ترانزیستورلار
BJT ترانزیستور ایکی یاری‌ایلتکن n-ماده‌سی و p-ماده‌سینین قوْوۇشماسیندان تشکیل تاپیلیر. BJT یا Bipolar Junction Jransistor ایکی قوْطبلو ترانزیستور آمپلی‌فایرلرده، سوییچ‌لرده و اوْسیلاتورلاردا قوللانیلیر . 
BJT الکتریک ایلتمکده الکترونلاری و دلیکلرین ایکیسین بیرلیکده قوللاندیغی اۆچون «ایکی قوْطبلو» آدلانیر. ان آز اۆچ باغلانتیسی (بیس، امیتر و کولکتور) اولان بو ترانزیستولار، بیس باغلانتیسینا اویقولانان آخؽملا (آز شیدتلی) امیتر و کلکتور آراسینداکی آخؽمی (چوخ شیدتلی) دییشدیریر.
سول|60px|بندانگشتی|alt=ایکی قوطبلو ترانزیستور|PNP ترانزیستور سمبولو
سول|60px|بندانگشتی|alt=ایکی قوطبلو ترانزیستور|NPN ترانزیستور سمبولو
BJT لر قوطبیتلرینه گؤره ایکی نوعا بؤلونورلر:NPN و PNP

*NPN:* بو چئشیتده ایکی N-ماده‌ آرالاریندا اینجه بیر P-نوعلو لایه اولاراق قووشورلار.

*PNP:*  بو چئشیتده ایکی P-ماده‌ آرالاریندا اینجه بیر N-نوعلو لایه اولاراق قووشورلار.

## FET  ترانزیستورلار
سول|بندانگشتی|alt=آلان ائتکیلی ترانزیستورلار|آلان ائتکیلی ترانزیستور سمبوللاری

FET ترانزیستورلاردا ایکی باغلانتیدا الکتریک آلانی ایشلدیب باشقا ایکی باغلانتیداکی جریانی دییشدیریر. باشقا شکیلده تعریف ائدرسک، ولتاژ ایشلدیب جریانی دییشدیریر.FET ترانزیستورلاردا ان آز اۆچ باغلانتی (ترانزیستور تک اولان شکیلده : پین) وار آدلاری سورس (قایناق:Source)، درین(ساواق:Drain) و گیت (قاپی:Gate) و بعضاً دؤردونجو باغلانتی بدنه (Body یا Substrate).
بو ترانزیستوردا گیته ولتاژ اویقولانارکن، اۆستۆنده اولان یاری‌ایلتکن ماده‌نین اوزرینده بیر کانال یارادماقلا، سورس و درین آراسیندا الکتریک آخیمین ایلتمه‌یه سبب اولور.
سول|بندانگشتی|alt=آلان ائتکیلی ترانزیستور|FET ترانزیستورون ایچی

بؤلمه:الکترونیک
آسیا اؤلکه‌لرینین لیستی

thumb
**آسیا اؤلکه‌لرینین لیستی** آشاغیدا گلیر:

## باغلامسیز اؤلکه‌لر
یرلشمیش میللتلر عوضوی اولان اؤلکه‌لر لیستی آشاغیدا گلیر.

### بیرلشمیش میللتلر عوضوی اولان اؤلکه‌لر
بو لیستده ۴۸ آسیا اؤلکه‌لرینین آدی واردیر. بولارین هامیسی بیرلشمیش میللتلر عوضوی اولان اؤلکه‌لردندیرلر.

### آر تانینمیش اؤلکه‌لر

## باغلاملی اؤلکه‌لر و باشقا بؤلگه‌لر

## قایناقلار

بؤلمه:Lists of countries in Asia
بؤلمه:آسیا اؤلکه‌لری
بؤلمه:Asia-related lists
سوئز کانالی

**سوئز کانالی** آرالیق دنیزینی قیزیل دنیزه وصل ائدن بیر سو یولو دور کی ۱۶۳ کیلومتر اوزونلوغو وار.

## قایناقلار

* Britannica (2007) "Suez Canal", in: *The new Encyclopædia Britannica*, 15th ed., **28**, Chicago, Ill. ; London : Encyclopædia Britannica, 
* Farnie, D.A. *East and West of Suez: Suez Canal in History, 1854-1956*, a stanmdard scholarly history; 870pp
* Galil, B.S. and Zenetos, A. (2002). "A sea change: exotics in the eastern Mediterranean Sea", in: Leppäkoski, E., Gollasch, S. and Olenin, S. (eds), *Invasive aquatic species of Europe : distribution, impacts, and management*, Dordrecht ; Boston : Kluwer Academic, , p.&nbsp;325–336
* Garrison, Ervan G. (1999) *A history of engineering and technology : artful methods*, 2nd ed., Boca Raton, Fla. ; London : CRC Press, 
* Hallberg, Charles W. *The Suez Canal: Its History and Diplomatic Importance* (1931), a standard scholarly history;  440pp; online 
* Karabell, Zachary (2003) *Parting the Desert: The Creation of the Suez Canal*, Knopf, 
* Oster, Uwe (2006) ''Le fabuleux destin des inventions : le canal de Suez'', TV documentary produced by ZDF and directed by Axel Engstfeld (Germany)
* 
* Sanford, Eva Matthews (1938) *The Mediterranean world in ancient times*, Ronald series in history, New York : The Ronald Press Company, 618 p.
* Pudney, John. Suez; De Lesseps' Canal. New York: Praeger, 1969. Print.
* 

## ائشیک باغلانتیلار

* Suez Canal Authority
* Darius the Great's Suez Inscriptions 
* Suez Canal on OpenStreetMap
* Encyclopedia of the Orient: ''Suez Canal'' 
* Entrance of the Suez Canal—1882
* Suez Canal Container Terminal at Port Said 
* Bibliography on Water Resources and International Law Peace Palace Library
* , including the new section
* American Society of Civil Engineers- Suez Canal 
*Suez Canal map by Strommer, 19th century.  Eran Laor Cartographic Collection, The National Library of Israel. Historic Cities Research Project. 

بؤلمه:سوئز کانالی
بؤلمه:میصر ایقتیصادی
بؤلمه:میصر جوغرافیاسی
بؤلمه:قیزیل دنیز
محمود زمخشری

**محمود زمخشری** (عربجه بوتون آد: أبو القاسم محمود بن عمر بن محمد بن عمر الخوارزمي الزمخشري) خوارزملی ایسلام بیلیملر بیلگه‌سی دیر. زمخشری ۴۶۷-جی هیجری ایلین رجب آیینین ۲۷-سینده خوارزمده یئرلشن، زمخشر منطقه‌سینده آنادان اولوب‌دور. زمخشری اثرلریندن بیری اولان مقدمه الادب کیتابی، خوارزملی‌لر دؤنمینده تورک دیلین تانیماق اۆچون تمل قایناقلاردان تانینیر. بو کیتابدا خوارزم، قیپچاق، اوغوز و قانیقلی تورکلرین دیلیندن سؤزجوکلر و سؤزلر یئرلشیر.

## اثرلر
* اساس البلاغه
* اطواق الذهب
* المفرد والمرکب فی العربیه
* المفرد والمولف فی النحو
* المفصل فی النحو
* امکنه و الجبال و المیاه در جغرافیا
* انموذج فی النحو
* تفسیر کشاف
* دیوان التمثیل
* دیوان الشعر
* رؤس المسایل فی الفقه
* سواتر الامثال
* شافعی العی من کلام الشافعی
* شرح ابیات کتاب سیبویه
* شقایق النعمان فی حقایق النعمان
* صمیم العربیه
* ضالته الناشد فی علم الفرایض
* قسطاس فی العروض
* کتاب المنهاج فی الاصول
* متشابه اسامی الروات
* محاجات بمسایل النحوی
* مستقصی فی امثال العرب
* مقدمه الادب (بو اثر عربجه‌نی عرب اولمایان موسلمان میلتلره (باشدا تورکلرله فارسلارا) اؤرگتمک اۆچون یازیلیب، خوارزمشاهلی سولطان آتسیزا تقدیم اولونوب‌دور.)
* نصایح الصغار
* نصایح الکبار
## قایناقلار
لاکهید مارتین

**لاکهیلد مارتین** آمریکانین گوی و اوچاق و امنیت و توپ توفنگ کمپانی سی(اینگیلیسجه: Lockheed Martin)کی 1995 اینجی ایلده ایکی کمپانی لاکهید کورپوریشن و مارتین مریتا بیرلشمه سیندن بتزداشهرینده مریلند ایلاتینده قورولدو.

ایندی ان بؤیوک توپ توفنگ قوشان کمپانیلردن اولور کی 2009 اونجو میلادی ایلده اونون یوزه ۷۴ گلیگی توپ توفنگ ساتماقدان اوْلوب. وایلده 7.1 % آمریکانین بوتون مالی آل‌وئری بۇ کمپانین اولور ایندی بۇ کمپانی ده ۱۱۶,۰۰۰ نفر چالیشیر و اونون سهامی نیویورک بازاریندا آل وئر اولور.

## ایشلری
*یوک داشیان اوچاق
*ساواش اوچاغی
*رادار
*اۇیدو
*راکت
*پاتلایؽجیلار
## قایناقلار
فارسی ویکی پدیا

بؤلمه:لاکهید مارتین
بؤلمه:آمریکانین اوچاق شیرکتلری
بؤلمه:آمریکانین دفاعی شیرکتلری
آرالیق دنیزی

**آرالؽق دنیزی** یا دا **آغ دنیز** — اوروپا، آفریقا و آسیا نین آراسیندا یئرلشن بیر دنیز. بو دنیز جبل‌الطارق بوغازی واسیطه‌سی ایله اطلس اوقیانوسونا باغلانیر. آرالیق دنیزی باتی دان جبل الطارق بوغازی و اطلس اوقیانوسو ایله، گونئی-دوغو دان ایسه میصرده‌کی سوئز کانالی و قیزیل دنیزله بیرلشیر.

آرالیق دنیزی تخمیناً ۴ میلیون km²-لیک بیر اراضینی ایحاطه ائدیر. کئچمیش‌ده‌کی بؤیوک آنتیک مدنییتلار اوْنون حؤوضه‌سینده فوْرمالاشمیش‌دیر.

## آدلاری
* آنادولو تورکجه‌سینده - *آک دنیز*؛
* اینگیلیس دیلینده - *مدیتررانانه*. بۇ دا لاتین دیلینده‌کی *مدیتررانوستان* (مدی: اوْرتا + تررا: توْرپاق، یئر) معناسینا گلیر.
* یونان دیلینده - *مسوگیوس*.
* عرب دیلینده - قارشی‌لیغی *البحر المتوسط* «اوْرتادا اوْلان دنیز» مناسیندادیر.
* فارس دیلینده - آرالیق دنیزی اۆچون ایستیفاده ائدیلن *بحر سفید* آدی عثمانلی ایمپیراتورلوغو دؤورو خریطه‌لرینده ده گؤرونمک‌ده‌دیر.
* روم ایمپیراتورلوغودا - *ماره نوستروم* دییرلر کی، بۇ دا *بیزیم دنیز* معناسینا گلیر.
* تورک دیللی خالقلاردان بۇ دنیزه تورکمنلر اورتایئر دنیزی، اویغورلار یئر اوتتورا دنیزی، قیرقیزلار یئر اوتتورلوق دنیز، اؤزبکلر اورتا دنیز، چوواشلار ویتتاشئر دینئزی، قیریم‌تاتارلاری آق دنیز، باشقورتلار اورتا دینگز، قازاقلار دا ژئراورتا دئنیزی دئییرلر.

## آرالیق دنیزینه ساحلی اوْلان اؤلکه‌لر

* آوروپادا (باتی دان دوغویا): ایسپانیا، فرانسه، موناکو، ایتالیا، مالت، ایسلوونی، کروواسی، بوسنی و هرزقووین، مونتینیقرو، آلبانی، یونان، تورکیه (آوروپا دا اوُلان اراضی‌لر).
* آسیادا (قوزئی دن گونئیه): تورکیه، سوریه، قوزئی قیبریس تورک جومهوریتی، قیبریس جومهوریتی، لوبنان، ایسرائیل، میصر (آسیا دا اوُلان اراضی‌لر).
* آفریقادا (دوغو دان باتیا): میصر، لیبی، تونیس، الجزاییر، مراکش، ایسپانیا (سوتا و ملیلیا).

## دنیزین بؤیوک آدالاری
* سیسیل (ایتالیا)
* ساردینیا (ایتالیا)
* قیبریس
** قیبریس جومهوریتی
** قوزئی قیبریس تورک جومهوریتی
* کورسیکا (فرانسه)
* کرت (یونان)

## گؤرونتولر


File:Battle of Lepanto 1571.jpg|
File:De Engels-Nederlandse vloot in de Baai van Algiers ter ondersteuning van het ultimatum tot vrijlating van blanke slaven, 26 augustus 1816. Rijksmuseum SK-A-1377.jpeg|
File:AntikeGriechen1.jpg|


## قایناقلار

## منابع

بؤلمه:دنیز
بؤلمه:European seas
بؤلمه:شومالی آفریقا جوغرافیاسی
بؤلمه:Marginal seas of the Atlantic Ocean
بؤلمه:Marine ecoregions
بؤلمه:آرالیق دنیزی
بؤلمه:Natural history of Europe
بؤلمه:ویدئو کلیپلری اولان مقاله‌لر
بؤلمه:Seas of Africa
بؤلمه:Seas of Asia
باب المندب

** باب المندب** () بیر بغاز دیر کی قیزیل دنیزی هیند اوقیانوسونودان آییریر.

## قایناقلار
هیند اوقیانوسو

بندانگشتی|200x200پیکسل|هیند اوقیانوسو خریطه اوستونده
[سول|بندانگشتی|300x300پیکسل|[ناسانین گونئی آسیا و هیند اوقیانوسوندان  گویدن چکدیگی گورونتو]]

**هیند اوقیانوسو** یا دا **ایندیا اوقیانوسو** — یئر کوره‌سی‌نین ۲۰٪ نی قاپسایاراق دونیانین اۆچونجو بؤیۆک اوقیانوسو'دور.

۳۷ اؤلکه قیراقلاردان و ۱۷ اؤلکه از کیچیک سو باجالاریندان بو اوقیانوسا باغلانیرلار.
 
بندانگشتی|The Indian Ocean, according to the CIA ''The World Factbook'' (blue area), and as defined by the IHO (black outline - excluding marginal waterbodies).

## قونشو اؤلکه‌لری
شو اولک,  موزامبیک, , * سرزمین‌های قطب جنوب و جنوبی فرانسه*,  (رئونیون),  موریس, * مایوت*,  کومور,  تانزانیا, , , , , , , 

### آسیا
 (صحرای سینا),فلسطین , ,  عربستان سعودی, , , ,  قطر, , , , , , , , * قلمرو اقیانوس هند بریتانیا*, , ,  میانمار (میانمار),  تایلند, , , * جزایر کوکوس*, * جزیره کریسمس*

 *[[جزیره‌های آشمور و کارتیر]]*, ,  تیمور شرقی,  استرالیا

### گونئی هیند اوقیانوسو
 *[[جزیره هرد و جزایر مک‌دونالد]]*, * سرزمین‌های قطب جنوب و جنوبی فرانسه*

## قایناقلار

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## ائشیک باغلانتیلار

* 
* 
* 

بؤلمه:گونئی آسیا
بؤلمه:اوقیانوس‌لار
بؤلمه:دوغو آفریقا
بؤلمه:غربی آسیا
بؤلمه:هیند اوقیانوسو
بؤلمه:Coordinates on Wikidata
القوانین الکلیة لضبط لغة الترکیة

**کتاب القوانین الکلیة لضبط لغة الترکیة** اون بئشینجی میلادی یۆز ایلین ایلکلرینده مملوکلار چاغیندا میصرده یازیلان تورکجه سؤزلوک دور. بۇ سؤزلوکده قیپچاق تورکجه‌سی و آزراق اوغوز تورکجه‌سینده اوْلان سؤزجوکلر یئرلشیب دیر. بۇ اثرین ال یازماسین مۆعلیم رفعت ایستانبولدا یایینلاییب‌دیر.

## قایناقلار

بؤلمه:تورکجه سؤزلوکلر
بؤلمه:تورک ادبیاتی
التحفة الزکیة فی اللغة الترکیة

**کتاب التحفة الزکیة فی اللغة الترکیة** اون بئشینجی میلادی یۆز ایلده یازیلان تورکجه سؤزلوک دور. بو سؤزلوگون یازاریندان بیر بیلگی یوخدور. بسیم آتالای بو کیتابین ال یازماسین ۱۹۴۵-جی میلادی ایلده ایستانبولدا یاینلاییب‌دیر.

## قایناقلار

بؤلمه: تورکجه سؤزلوکلر
بؤلمه:تورک ادبیاتی
بؤلمه:عربجه سؤزلوکلر
عسل بدیعی

**عسل بدیعی ** (دوغوم ۱۹ اردیبهشت ۱۳۵۶، تهران - اولوم۱۲ فروردین ۱۳۹۲، تهران) ایران سینما ، تئاتر و تلویزیون اویونجوسویدور.

## قایناقلار

بؤلمه:ایرانلی سینماچیلار
زیبا بروفه

**زیبا بروفه ** ۱۳۵۴ ایلینده آنادان اولان ایرانلی سینما و تلویزیون اویونجوسودور.

## قایناقلار

بؤلمه:ایرانلی سینماچیلار
احترام برومند

220px|بندانگشتی|احترام برومند
**احترام برومند ** 1326ایلینده آنادان اولان ایرانلی سینما ، تئاتر و تلویزیون اویونجوسودور و داوود رشیدینین خانیمی دیر.

## قایناقلار

بؤلمه:ایرانلی سینماچیلار
لیلا بلوکات

** لیلا بلوکات** 1360ایلینده آنادان اولان ایرانلی سینما ، تئاتر و تلویزیون اویونجوسودور.

## اوْینادیغی فیلم‌لر ==== قایناقلار

بؤلمه:ایرانلی سینماچیلار
شیوا بلوریان

**سیوا بلوریان ** 1358 ایلینده آنادان اولان ایرانلی سینما ، تئاتر و تلویزیون اویونجوسودور.

## اوْینادیغی فیلم‌لر ==== قایناقلار

بؤلمه:ایرانلی سینماچیلار
بلغة المشتاق فی لغة الترک و القفجاق

**بُلغةُ المُشتاقِ فی لُغةِ التُّرکِ وْ القِفجاق** کیتابی اوْن دؤردوْنجوْ میلادی یۆز ایلین سوْنلاریندا وْ اوْن بئشینجی یوْز ایلین باشلانیشیندا یازیلان توْرکجه سؤزلوْک دوْر. باشقا میصرده یازیلان توْرکجه سؤزلوْکلر کیمی قیپچاق توْرکجه‌سی وْ اوْغوْز توْرکجه‌سیندن سؤزجوْکلر بوْ کیتابدا یئرله‌شیب‌دیر. بوْ سؤزلوْگوْن یازاری جمال الدین ابوْ محمد عبدالله الترکی (اؤلوْموْ: ۸۳۵هـ/۱۴۳۱م سوْنرا) دیر. بوْ کیتابین یازیلیش قایناقلاری اؤز چاغیندا آدلین اوْلان قیپچاق توْرکجه‌سینده *[[کتاب بیلیک]]* وْ *[[عمادالدین الوْرقی مصری]] کیتابی* ذیکر اوْلوْنوْب.

## ال‌یازمالاری
بوْ سؤزلوْگوْن بیر ال‌یازماسی بریتانیا موْزه‌سینده ـ لندن ده ساخلانیلیر.

## قایناقلار

بؤلمه:توْرکجه سؤزلوْکلر
بؤلمه:توْرک ادبیاتی
مریلا زارعی

**مریلا زارعی ** 1353ایلینده آنادان اولان ایرانلی سینما ، تئاتر و تلویزیون اویونجوسودور.

## قایناقلار

بؤلمه:ایرانلی سینماچیلار
بؤلمه:Iranian film actresses
بؤلمه:تهرانلیلار
بؤلمه:۱۹۷۴-جو میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:یاشایان اینسانلار
بؤلمه:Islamic Azad University alumni
بؤلمه:20th-century Iranian actresses
بؤلمه:21st-century Iranian actresses
بؤلمه:Crystal Simorgh for Best Supporting Actress winners
بؤلمه:Iranian Shia Muslims
بؤلمه:Crystal Simorgh for Best Actress winners
فرکانس

بندانگشتی|350px|سول|الکترومغناطیس دالغالارینین طیفی و گؤزله گؤرولن بؤلومو 
سول|thumb| چئشیتلی فرکانسلار. یوخاریداکی ان آز و آشاغیداکی ان چوخ.
**فرکانس** یا **تیترشیم ساییسی** یا **تئزلیک**،   بیر اوْلایین بلیرلی زاماندا تکرارلانما اؤلچومودور. فرکانسدا زامان بیریمی عومومیتله «بیر ثانیه»دیر کی اوْلایین نئچه کئز تکرارلانماسین بیر ثانیه سۆره‌سینده ایفاده ائدیر.

SI سیستمینده فرکانسی هرتز(Hz) ایله گؤستریلیر. هرتز ساده تعریفده بیر ثانیه‌ده نئچه دفعه تکرارلانماق آنلامیندادیر. بیر هرتز بیر اوْلایین ثانیه‌ده بیر تکرارلاندیغی آنلامیندا گلیر و ایکی هرتز بیر اوْلایین ثانیه‌ده ایکی دفعه تکرارلاندیغینی ایفاده ائدیر.
آیری سایی قوراللاریندا فرکانس اۆچون باشقا تعریفلر وار :سیکل بیر ثانیه‌ده، دؤور بیر دقیقه‌ده (rpm). اۆرک چارپماسی فرکانسی نئچه دفعه بیر دقیقه‌ده‌دیر.

## اؤلچومو
بیر اوْلایین فرکانسینی اؤلچمک اۆچون اوْ اوْلایین بلیرلی بیر زامان آرالیغیندا نئچه دفعه تکرار اولوندوغو سایلیر، سونرا بو سایی زامان آرالیغینا بؤلۆنه‌رک فرکانس الده ائدیلیر.
فرکانس اؤلچمگین باشقا یوْلو ایکی تکرارلانما (یا یئنی‌لنمه) آراسیندا سۆرن زامانی تعیین ائتمکدیر، بو تعیین اوْلونان زامانین آدی پریود دور. پریود، ایکی تکرارلانمانین آراسیندا سۆرن زاماندیر.
پریود ریاضی تعریفده، فرکانسین ترسه‌سی‌دیر.

:f = \frac{1}{T}

## دالغانین فرکانسی
بیر دالغانین فرکانسی، دالغا بوْیو ایله ایلیشکیلیدیر. دالغانین، دالغا بوْیویلا  فرکانسینین چارپیمی، اوْ دالغانین سۆرعتینی بلیرله‌یر (مۆشخص ائدر). بونا گؤره دالغا بوْیو بیلینن بیر دالغانین فرکانسی بو ایلیشکینی قوللاناراق بلیرلنیر.
:f = \frac{v}{\lambda}
بو ایفاده‌ده v سۆرعت و λ (لاندا) دالغا بویونو گؤستریر.

## فرکانس لار

## قایناقلار

Türkçe Wikipedi

فارسجا ویکی پدیا

بؤلمه:علم
بؤلمه:فیزیک
دوخا قوجا اوغلو، دلی دومرول بویو (بئشینجی بوی)

**دۇخا قوْجا اوْغلو دلی دوْمرول** (قێساجا دلی دوْمرول). دده قوْرقود کیتابی‌نین درسدن نۆسخه‌سی اساسیندا اوْن ایکی بوْیدان بیریدیر.

## موْضوع
دلی دوْمرول آدیندا بیر ار وار. دلی دوْمرول قۇرو بیر چایین اۆستونه کؤرپو تیکدیرمیشدیر. کؤرپونون اۆستوندن کئچندن ۳۰ خێردا پۇل کئچمه‌یَندن دؤیه دؤیه ۴۰ خێردا پۇل آلیردی.بیر گۆن کؤرپوسونون یایینا بیر بؤلوک اوْبا یئرلشیر. بۇ اوْبادا بیر ایگید اؤلر و های-کۆی قوْپدوغو اۆچون دلی دوْمرول آتی ایله اوْرایا گلر. های-کۆیون سببینی سوْروشار، بیر ایگیدین اؤلدویونو اؤیره‌نیر. عزراییل قێزار اوْنا مئیدان اوْخویور. اوْنونلا دؤیوشمک اۆچون الله-ا یالوارار. سوْنرا ائوینه قاییدار.

دلی دوْمرول بیر توْی کئچیریر و بۇ توْیدا عزراییل گلیر.دلی دوْمرول قێلینجینی عزراییل سوْوورور و عزراییل گؤیرچین اوْلوب قاچماغا باشلاییر. دلی دوْمرول آتینا مینیب عزراییل قاچارکن عزراییل بیردن آتا گؤزوکور، آت قوْرخار و دلی دوْمرول آتدان دۆشر. عزاییل دلی دوْمرول اۆزرینه گلیر دلی دوْمرول عزراییل یالوارماغا باشلاییر بۇنون اۆزرینه عزراییل اؤزونه دئییل، الله-ا یالوارسین دئییر. دلی دوْمرول الله-ا یالواریر و تانری دلی دوْمرول اؤز جانی یئرینه جان تاپسین دئییر. دلی دوْمرول آناسی و آتاسی‌نین یانینا گئدر آما اوْنلار جانلارینی وئرمزلر. جان تاپمادیغی اۆچون آروادی‌نین یانینا گئدر. آروادی دا اوْنسوز بۇ حیاتین هئچ بیر اهمیتی اوْلمادیغینی دئییر و اؤز جانینی وئرمه‌یه راضی اوْلور. دلی دوْمرول الله-ا یالواریر، یا ایکیمیزین جانینی آل، یا دا ایکیمیزی ده باغیشلا دئییر. بۇنون اۆزرینه الله اوْنلاری باغیشلاییر، ۱۴۰ ایل عؤمور وئریر و آناسی‌نین، آتاسی‌نین جانینی آلماسی اۆچون عزراییل-ه امر وئریر. دلی دوْمرول و خانیمی ۱۴۰ ایل عؤمور سۆرورلر. دلی دوْمرول حیکایه‌سی تۆرک خالق اینانجیندا "آیلانو" موْتیوی‌نین ان گؤزل و ان صلاحیتلی اوْلاراق ایشلندیگی یئردیر.

## قایناقلار

بؤلمه:دده قورقود کیتابی
بؤلمه:دده قورقود کیتابی‌نین بویلاری
آیلانو

**آیلانو** - تۆرک میفوْلوْژی‌سینده و خالق اینانجیندا جان دیَیشدیرمه، یعنی بیر باشقاسی‌نین یئرینه اؤز جانینی وئرمه، "اؤز یئرینه اؤز" آنلاییشی. آیلانی دا دئییلیر. بیر آدامین باشقاسی‌نین یئرینه اؤلمه‌یی قبول ائتمه‌سیدیر. ان گؤزل و ان مۆکمل نۆمونه‌سی دده قوْرقود کیتابی‌نین بئشینجی بوْیوندا شرح ائدیلندلی دوْمرول احوالاتیندا ایشتیراک ائدیر. اینسانین نه قدر فداکارلیق و اردم صاحیبی اوْلدوغونون بیر ایلاهی قۆدرت طرفیندن اؤلچولمه‌لیدیر. اینسانین لازیم اوْلدوغوندا عایله‌سی و بۇ سببدن وطنی اۇغروندا جانیندان ایمتیناع ائدیب کئچه بیلمه‌یه‌جه‌یینی سێنانیر.

## اتیمولوژی
(آی / آغ) کؤکوندن تؤره‌میشدیر. کؤچمک، دیَیشمک معنالارینی احتیوا ائدر. آیلانماق سؤزو گزمک، حرکت ائتمک، سۆرمک کیمی ترکیبه مالیکدیر. موْنقوْلجادا آیل سؤزجویو قوْهوملوق باغینی ایفاده ائدر.

## قایناقلار

بؤلمه:تورک اوسطوره‌لری
قانلی قوجا اوغلو، قان تورالی بویو (آلتینجی بوی)

**قانلی قوْجا اوْغلو، قان تۇرالی** دده قوْرقود کیتابی‌نین درسدن نۆسخه‌سی اساسیندا اوْن ایکی بوْیدان بیریدیر.

## موْضوع
قانلی (کانگلی) ارینین، قان تۇرالی آدلی بیر اوْغلو وارایدی و اوْنو ائولندیرمک ایسته‌ییردی. اوْغلو آتاسینا نئجه بیر قێز ایسته‌دیگینی بیلدیریر. آتاسی؛ "سن قێز ایسته‌میرسن، ایگید ایسته‌ییرسن" دئیه جاواب وئریر. قان تۇرالی یوْلا چێخیر و دیار-دیار قێز آختارماغا گئدیر. ترابازوْن بَی‌نین قێزی‌نین تام ایسته‌دیکلری کیمی اوْلدوغونو اؤیره‌نیرلر. لاکین بۇ قێزی آلماق اۆچون بسله‌دیکلری ۳ اژداها اؤلدورمه‌سی لازیمدیر. قان تۇرالی اؤلومو گؤزه آلاراق قێزین یئرلشدیگی بؤلگه‌یه گئدیر. نییه گلدیگینی اؤیرننده دۆشمنلر اوْنو ایچری آلیرلار و سوْیوندوروب بۇغا (ائرکک اینک) اۆستونه سالیرلار. بۇ آرادا قێز اوْغلانی گؤرور و اوْنا عاشق اوْلور. اوْغلان اؤکوزو ده اؤلدورور. دریسینی بَی‌ه نۆماییش ائتدیریب قێزینی ایسته‌ییر. بۇ دفعه آسلانی مئیدانا سالارلار، آسلانی دا اؤلدورور. دریسینی بَی‌ین اؤنونه سریب قێزی ایسته‌ییر. اوْنلار دا بۇ دفعه دوه‌نی اؤلدوردوکدن سوْنرا قێزی آلاجاغینی سؤیله‌ییرلر. قان تۇرالی دوه نیده اؤلدورور و سئلجئن کمرینی آلیب گئدیر. بیر یئرده یئرلشدیریرلر، قان آتمالی یاتارکن دۆشمنلر اوْنون اۆستونه یئریگیرلر. قان آتمانین آناسی آتاسی دا اوْنلارین قوْیدوقلاری یئره گلیرلر. قان آتمالی و سلجن خاتون دۆشمنله دؤیوشه‌رک مغلوب اوْلورلار. آتلارینا مینیب آتاسی‌نین یانینا گلیرلر. بیر چادیر تیکیرلر و توْی ائدیرلر.

## قایناقلار

بؤلمه:دده قورقود کیتابی
بؤلمه:دده قورقود کیتابی‌نین بویلاری
قازلیق قوجا اوغلو یگنک بویو (یئددینجی بوی)

**قازلیق قوجا اوْغلو یگنک** دده قوْرقود کیتابی‌نین درسدن نۆسخه‌سی اساسیندا اوْن ایکی بوْیدان بیریدیر. واتیکان نۆسخه‌سینده بوْیون آدی حکایتِ قازلیق قوجا اوغلو یگنک بَی کیمی یازیلیبدیر.

## موْضوع
خانلار خانی بایاندور خانین "قازیلیق قوْجا" آدیندا بیر وزیری وار و آخین ائتمک اۆچون اوْندان ایجازه ایسته‌ییر. ایجازه وئریلنده ده داغلاری تپه‌لری آشیب قارا دنیز ساحلینده یئرلشن دۆزمورد قالاسینا گلیر. قالانین تکفورو "آرشین اوْغلو دیرک تکور" آدلی بیر بَی‌دیر. آلتمیش آرشین بوْیو وار و چوْخ قۆتلیدیر.

قازلیق قوْجا قالایا گلینجه، چوْخ چتین بیر ساواش باشلاییر، آنجاق تکفور اوْنو مغلوب ائدیب اسیر آلیر. قازلیق قوْجانین ایگیدلری ده تکفورلا تک-تک وۇروشور آما هامیسی ده یئنیلیرلر. امران آدیندا بیر ایگید آلتی دفعه اوْنو خلاص ائتمه‌یه چالیشسادا ائده بیلمیر.

قازلیق قوْجا قالادا تام اوْن آلتی ایل اسیر قالیر. اوْنون یگنک آدلی بیر اوْغلو وار آما اوْنا آتاسی‌نین اؤلدویو دئییلمیشدیر. یگنک بیر گۆن یوْلداشلاری ایله مۆباحیثه ائدرکن آتاسی‌نین اؤلمه‌ییب اسیر اوْلدوغونو اؤیره‌نیر و بایاندور خانین حۆضورونا چێخیب آتاسینی خلاص ائتمک اۆچون ایجازه و حرب ایسته‌ییر. آباد خان دا اوْنا آدام وئریر. یگنک اوْغوز ایگیدلری ایله بیرلیکده دۆزمورد قالاسینا هۆجوم ائدیر.

ان سوْنوندا قازلیق قوْجانین اوْغلو یگنک تکفورو یئنیر. بئله‌لیکله اسیر اوْلان قازلیق قوْجا دا آزاد اوْلور. آتا اوْغول دانیشدیقدا بیر-بیریلرینی تانیییرلار. چتین مۆباریزه‌نین آردیندان عسگرلری و قالا اله کئچیریرلر.

## قایناقلار

بؤلمه:دده قورقود کیتابی
بؤلمه:دده قورقود کیتابی‌نین بویلاری
باسات تپه گؤزو اؤلدوردویو بوی (سگگیزینجی بوی)

**باسات تپه گؤزو اؤلدوردویو بوْیو** دده قوْرقود کیتابی‌نین درسدن نۆسخه‌سی اساسیندا اوْن ایکی بوْیدان بیریدیر.

## موْضوع
اوْغوزلارین اۆستونه دۆشمن گلیر. آروز قوْجا دا قاچارکن اوْغلو باساتی سالیر. اوْغلانی بیر آسلان گؤتوروب بسله‌ایر.

اۇشاق تدریجاً بؤیویور. ائوینه چاغیریرلار، گلیر؛ آما یئنه آسلانین یانینا گئدیر. بۇ آرادا بیر چوْبان سۇ کناریندا گؤردویو گؤزل پری قێزی ایله بیرلیکده اوْلار. پری قێزی بۇ بیرلشمه‌دن بیر اۇشاق دۆنیایا گتیریر؛ آمّا بۇ اۇشاق بیر جاناواردیر، سامانلیقدا بؤیویور و توسعه ائدیر. بؤیودوکجه بؤیویور و دئو قدر اوْلور. بۇ مخلوقون باشیندا یالنیز بیر گؤز وار و بۇ اۆزدن تپه گؤز دئییلمیشدیر. تپه گؤز، نه وئرسه‌لر یئییر؛ آما دوْیمور. داغلارا چێخیر، حرامی اوْلور. هر گۆن اوْنلارجا حئیوان و اینسان یئییر. بۇنون اۆزرینه دده قوْرقودو چاغیریرلار و تپه گؤزه مشقتده راضیلاشماق ایسته‌ایرلر. تپه گؤز، هر گۆن بئش یۆز قوْیونلا ایکی نفر اینسانا راضی اوْلور.

اوْ واخت باسات، عایله‌لرین فریادلارینی ائشیدیر و سوْروشور. دلیلین اؤیرنندن سوْنرا تپه گؤز ایله دؤیوشمه‌یه گئدیر. دؤیوشده تپه گؤزون گؤزونه قێزدیریجی شیشی سانجاراق اوْنو اؤلدورور و خالقی تپه گؤزون الیندن قۇرتاریر.

## بوْیداکی شخصیتلر
آروز اوْغلو باسات و تپه گؤز دده قوْرقود کیتابی‌نین سگگیزینجی بوْیونون اساس شخصیتلریدیرلر.

### آروز اوْغلو باسات

باساتین اوْغوز ائلی کؤچرکن دۆشوب آسلان الی ایله بؤیومه‌سی دده قوْرقود کیتابیندا بئله تصویر اوْلوبدور:

بیر-بیری ایله ساواشاندا تپه گؤز باساتین کیم اوْلدوغو سوْروسا قاباغیندا بۇنلاری ائشیدیر:

### تپه گؤز

#### تپه گؤزون آتا آناسی
تپه گؤزون آتاسی اۇروزون چوْبانی، قوْنور قوْجا ساری چوْبان، آناسی پری قێزیدیر:

#### تپه گؤزون دۆنیایا گلمه‌سی
داستاندا تپه گؤزون اوْبیری اینسانلار کیمی دوْغولدوغو یوْخ یۇمورتدایا بنزر بیر ات توْپلوسونون ایچیندن چیخماسی بللی اوْلور. چوْبان گلن ایل بولاغین باشینا گلدیگی زامان یئنه‌ده قوْیون هۆرکور. چوْبان ایره‌لی گئدیب بیر ات توْپلوسو گوْرور. پری گلیب دئییر امانتیندیر. چوْبان قوْرخوب ساپاندی ایله اوْنو وۇرور ولی ات توْپلوسو یئکه‌لیر چوْبان قوْرخوب قاچیر. اوْ زامان بایاندور خان ایگیدلری ایله بیرلیکده گزمه‌یه چیخمیشلار، اوْنو گؤرورلر، وۇردوقجا ات توْپلوسو بؤیویورموش نهایت کی:

#### تپه گؤزون داورانیشی
تپه گؤز بؤیودوکجه اوْ بیری اۇشاقلارین بارماغین، بۇرنون و… یئمه‌گه باشلادی. نهایت اوْغوز ایچیندن قۇوالاندی، آناسی پری اوْنا بیر اۆزوک وئردی اۆزوک سایه‌سینده بدنینه اوْخ باتماسین قیلینج کسمه‌سین. نهایت تپه گؤز حرامی اوْلدو. اوْغوزدان آدام یئمه‌گه باشلادی. اوْغوز ییغیلیب اۆزه‌رینه گلدی. تپه گؤز گؤروب غضبلندی. بیر آغاجی یئریندن قوپارتدی، آتیب اللی-آتمیش آدام هلاک ائیله‌دی. آلپلار باشی قازانا ضربه ووردو دۆنیا باشینا دار اوْلدو. قازانین قارداشی قارا گۆنه تپه گؤز الینده زبون اوْلدو و… و نهایتکی آروز اوْغلو باسات اوْنو مغلوب ائدرک اؤلدوردو.

## قایناقلار

بؤلمه:دده قورقود کیتابی
بؤلمه:دده قورقود کیتابی‌نین بویلاری
بگیل اوغلو امران بویو (دوققوزونجو بوی)

**بگیل اوْغلو امران بوْیو** دده قوْرقود کیتابی‌نین درسدن نۆسخه‌سی اساسیندا اوْن ایکی بوْیدان بیریدیر.

## موْضوع
بایاندور خان یئنه اوْتاغینی قۇردورموشدور، گلن هدیه‌لری آلیر ایدی. آنجاق، چوْخ کدرلی‌ایدی. سوْروشانلارا، "هدیه‌لر آز، من ایندی بۇ بَیلره نه وئره‌جه‌یَم" دئدی. گۆرجوستانین خراجی اوْلان بیر آت، بیر قێلینج و بیر چوْماغی، بگیل بَیه وئریب، اوْنو سرحد کوْماندانلیغینا تعیین ائتدی. بگیل بۇ وظیفه‌نی چوْخ یاخشی کئچیردی. بایاندور خان اوْنو شرفلندیردی. بیر گۆن، بگیل بَی اوْوا چێخدی. وۇردوغو مارالین آرخاسینجا گئدرکن، آیاغی سێنیب. اوْ حالدا، گۆج بلا اوْباسینا واردی. چوْخ کئچمه‌دن، سێنمیش آیاغی بۆتون اوْبانین دیلینده بگیلین الیندن بئزدیر اوْلان دۆشمنلر، بۇنو فۆرصت بیلیب، بگیلین اوْباسینا هۆجوم حاضیرلیغینا گیریشدیلر. بگیلین بۇندان خبری اوْلونجا، درین کدره قاپیلیب. آتاسی‌نین بۇ حالینی گؤرن اوْغلو، وضعیتی اؤیره‌نینجه، "من نئجه بیر اؤولاد اوْلوم دا، آتامین عوضینه دؤیوشمه‌ییم" دئیه‌رک، آتاسی‌نین آتینا میندی، قێلینجینی اله آتیب یایینی تاخدی کافیرلر بگیل بَیین آتینی تانیییردیلار. آتلی‌نین ده اوْنون اوْغلو اوْلدوغونو اؤیرندیلر. اۆستونه گلیبلر. اوْغلان داوادا مغلوب اوْلدو. الله-ه یالواردی. الله جبراییل-ا، "بۇ قۇلوما قێرخ ایگیدین گۆجونو وئردیم" دئدی. بۇ دفعه، اوْغلان کافیری یئردن یئره وۇردو. کافیر، بگیلین دینینی قبول ائدیب. آتاسی اوْغلونا قارشی قارا داغدان یایلاق، آت سۆروسوندن وئردی. دده‌م قوْرقود گلدی، بۇ اوْغوزنامه‌نی دئییب. آدی "بگیل اوْغلو امران اوْلسون" دئدی.

## قایناقلار

بؤلمه:دده قورقود کیتابی
بؤلمه:دده قورقود کیتابی‌نین بویلاری
اوشون قوجا اوغلو سگرک بویو (اونونجو بوی)

**اوشون قوجا اوْغلو سگرک بوْیو** دده قوْرقود کیتابی‌نین درسدن نۆسخه‌سی اساسیندا اوْن ایکی بوْیدان بیریدیر.

## موْضوع
اۇشون قوْجا آدیندا بیر کیشی واردیر و بۇنون دا ایکی اوْغلو واردیر. بۆیوگونون آدی اگرک دیر و یامان، دلی-دوْلو بیر ایگیددیر. هر واخت اؤزو ایسته‌سه بایاندور خانین صؤحبتینه گئدردی. ایچری گیردیکده بَیلری چئینه‌ییب قازان خانین درحال اؤنونه اوْتوروردو. بیر گۆن اوْغوز ایگیدلریندن بیری ترس اۇزانمیش، اوْنا قێزاراق اوْتوردوغو یئری حاق ائتمه‌دیگینی دئییر. اگرک بۇ وضعیته کدرله‌نیر و قازان خاندان آخین ایسته‌ییر. ایسته‌دیگی ایجازه‌سی ساحه اگرک طنطنه‌لی مراسیملر وئریب شنله‌نیر، سوْنرا دا آخینا چێخیر. گؤکچه دنیزه قدر اوْلان بۆتون مملکتلری تالاییر. داها سوْنرا قارا تکفور-ۇن جاسوسونون یئرلشدیگی آلینجا قالاسینا گلیر. بۇراداکی غنیمتلری توْپلایارکن، جاسوسلار اوْنو زیندانا سالیرلار.

آرادان ایللر کئچیر، اگرکین قارداشی سگرک بؤیویور. بیر مۆباحیثه‌ده ایگید اوْلماق ایسته‌ییرسه، قارداشینی الینجه قالاسیندان خلاص ائتمه‌سینی سؤیله‌ییرلر. حقیقتی اؤیرنن سگرک آنا-باباسی‌نین یانینا گلیر و قارداشینی خلاص ائتمه‌یه گئده‌جه‌یینی دئییر. اوْنلار دا سگرکی بۇ قراریندان دؤندرمک اۆچون اوْنو تئز بیر زاماندا ائولندیریرلر.

توْی گئجه‌سی وضعیتی حیات یوْلداشینا ایضاح ائدیر و ایل عرضینده گئری گلمزسه ائولنمه‌سینی سؤیله‌یر. سگرک آنا-آتاسی‌نین الینی اؤپوب یوْلا قوْیولور. بۇنو ائشیدن تکفور سگرکین اؤنونه آلتمیش حرب یوْللار. سگرک بۇنلاری یئنیر. تکفور بۇ دفعه یۆز عسگر داها گؤندریر. سگرک بۇنلاری دا مغلوب ائدیر. تکفور دا سوْن چاره اوْلاراق اگرک و سگرکی ساواشدیرمایا قرار وئریر و اگرک-ه، گؤستره‌جه‌یی نفری غالیب گلدیگی تقدیرده آزاد اوْلماسین دئییر.

اگرک-ی، سگرکین یئرلشدیردیگی یئره گؤندریرلر. اگرک، سگرکین بئلینده‌کی قوْپوزو گؤرنده اوْنون دا اوْغوز ائلیندن اوْلدوغونو آنلاییر و قوْپوزو الینه آلیب چالماغا باشلاییر. چالارکن اوْنا قاییتماسی لازیم اوْلدوغونو، یوْخسا اوْنو اؤلدوره‌جکلرینی دئییر. بئله‌جه، قارداش اوْلدوقلارینی آنلایارلار و بیر-بیرینه ساریلیرلار. داها سوْنرا ایکی قارداش دۆشمنله دؤیوشوب اوْنلاری مغلوب ائدیرلر و ائولرینه دؤنورلر. طبیللر چالینیر، ضیافتلر وئریلیر، ایکی قارداش بیر-بیرینه ساغدیش اوْلورلار. حیکایه هر زامانکی کیمی دده قوْرقودون دۇعاسی ایله سوْنا چاتیر.

## قایناقلار

بؤلمه:دده قورقود کیتابی
بؤلمه:دده قورقود کیتابی‌نین بویلاری
گزه‌گن

**گزه‌گن** یا دا **سیاره** (اینگیلیسجه:Planet) بیر گؤی جیسمی‌دیر کی اؤز گونشینین و یا گۆنش قالیغی‌نین اطرافینا دؤنور.

بیر گزگین مؤوجودلوغو اوچ شئیه باغلیدیر:
* ۱-آغیرلیغی یا سیخلیغی اوقدر چوْخ اولا کی اؤز چکیمی نتیجه‌سینده گیرده اولا.
* ۲-آغیرلیغی یا سیخلیغی اوقدر چوْخ اولماسین کی اوندا چکیردک فیوژنی باش وئرسین.
* ۳-اؤز دؤوره‌سین اوزایین کیچیک گزگنلریندن بوْشالدا.

## اسکیده
بطلمیوس بئله حساب ائدیردی کی گزگنلر اؤز فلکلری دؤوره سینده یئرین باشینا دوْلانیرلار. بۇ نظرده یئر دونیا اۆچون مرکز حساب ائدیلیر و اونا گؤره گزگنلرین مداری قاریشیق اولوردی. ۱۷-نجی عصرده قالیلئو قالیله گونشی گزگنلر مرکزی حساب ائتدی. یوهانس کپلر آشکار ائتدی کی گزگنلرین مداری دایره دئییل بیضی شکیلده اولور.

## قایناقلار

بؤلمه:آسترونومی
بؤلمه:سیاره‌لر
مهوش صبرکن

**مهوش صبرکن ** ۱۳۳۹ ایلینده دوغولان ایرانلی سینما ، تئاتر و تلویزیون اویونجوسودور.

## قایناقلار

بؤلمه:ایرانلی سینماچیلار
سالور قازان دوستاق اولوب اوغلو اوروز چیخارماسی بویو (اون‌بیرینجی بوی)

**سالور قازان دوستاق اوْلوب اوْغلو اوروز چیخارماسی بوْیو** دده قوْرقود کیتابی‌نین درسدن نۆسخه‌سی اساسیندا اوْن ایکی بوْیدان بیریدیر.
## موْضوع
طرابازون تکفور-ۇ قازان خانا بیر شاهین هدیه ائدر و بۇ شاهینله اوْوا چێخیرلار. اوْو زامانی شاهین، بیر قاز سۆروسوْنون آرخاسینجا گئدرکن بیردن توْمان قالاسینا یؤنه‌لیر. قازان خان دا شاهی‌نین آرخاسینجا گئدر؛ داغلار، تپه‌لر آشار و سوْنوندا گؤزونو یۇخو بۆرویور. گله‌جکده بیر قالا گؤرور و یانینداکی بَیلره اوْرادا یاتماغی تکلیف ائدیر. جاسوسلاردان قازان خان و یانینداکی بَیلرین یاتدیغینی اؤیرنن دۆشمنلر درحال بۇ قالایا هۆجوم ائدیرلر و ایگیرمی بئش ایگیدی شهید ائدیرلر. قازان بَیی ده اسیر ائدیب توْمان قالاسیندا بیر قۇیویا آتیرلار.

بیر گۆن تئکفور-ۇن آروادی قازان بَیی ناراحات ائدیب قۇیونون باشینا گلیر و اوْنا نئجه یاشادیغینی سوْروشور. قازان بَی ده اؤلولرین ییه‌جکلریندن یئدیگینی سؤیله‌ییر. قادین دا بۇنون اۆستونه اوْنون اوْرادان چێخاریلماسینا و بیر دوْنوز دامینا حبس ائدیلمه‌سینه سبب اوْلور. آرادان اۇزون ایللر کئچر و قازان بَیین اوْغلو اۇروز بؤیویوب جاوان بیر اوْغلان اوْلور. آما آتاسی‌نین اسیر اوْلدوغوندان خبری یوْخدور. حقیقتی اؤیرننده آناسینا چوْخ قێزار و آتاسینی خلاص ائتمک اۆچون درحال یوْلا چێخیر. اۇروز و اوْنا یاردیم ائدن بَیلر بیر چوْخ دۆشمنی اؤلدورورلر. بۇنون اۆزرینه تکفور و بیر پلان ائدر و قازان بَیی اۇروز-ۇن قارشیسینا بیر-بیری ایله ساواشدیرماق کیمی چێخاریر. وضعیتدن خبرسیز اوْلان قازان بَی و اوْغلو دؤیوشمه‌یه باشلاییر، آمّا قازان بَی قارشیسینداکی آدامین اوْغلو اوْلدوغونو آنلاییر و آتا اوْغول قۇجاقلاشیب حسرت اؤده‌ییرلر. داها سوْنرا هامی بیرلیکده دۆشمنی مغلوب ائدیب و یئددی گۆن یئددی گئجه ایلنجه تشکیل ائدیرلر.

## قایناقلار

بؤلمه:دده قورقود کیتابی
بؤلمه:دده قورقود کیتابی‌نین بویلاری