کوسه داغ دؤیوشو

کؤسه داغ دؤیوشو ۲۶ ژۇئن ۱۲۴۳-جۆ ایلده شرقی آنادولودا باش وئردی. بۇ دؤیوشده سولطان ایکینجی کیخسرو نون اوردو باشچؽلیغینان آنادولو سلجوقلو دؤولتینین اوْردوسو ژنرال بایجۇ باشچؽلیغینان ایشغالچؽ موغول اوْردوسو ایله قارشؽلاشدی و قطعی شکیلده مغلۇب اوْلدو. بۇ دؤیوش موغوللارین آنادوْلونو فتح ائتمه‌سینین اساس حادیثه‌سی اوْلدو: اوللر شرقی آرالؽق دنیزینده اهمییتلی مۆستقیل گۆج اوْلان رۇم، باغؽملی پادیشاهلؽغا ائندیریلدی و اراضیلری سوْنرادان موغول ایلخانیلر دؤلتینه بیرلشدیریلدی.

موغول ایمپیراتورلوغو  ایلک دفعه ۱۲۳۰-جی ایللرین اوللرینده غربی ایرانؽن بؤیوک بیر حیصّه‌سینی فتح ائتمکله رۇملا اراضی تماسؽ قۇردو، اما سوْنراکی اوْنیللیکده اوْنو اساساً تک قوْیدو. بۇنون عوضینه، موغول باشچیسی چوْرماقانین رهبرلیگی آلتؽندا اوْردولاری قافقاز تابع ائتدی و گورجوستان شاهلیغی واسال دؤلته چئویردی. ایکینجی کیخسرو ۱۲۳۷-جی ایلده رۇم تاختؽنا چؽخماسیندان سوْنرا مۆناسیبتلر پیسلشدی و ۱۲۴۰-جؽ ایلده موغوللارین رۇم اراضیسینه باسقؽنلاری باشلادؽ. ایکی ایل سوْنرا، چوْرماقانین علیل اوْلماسیندان سوْنرا اوْنون یئرینه گلن بایجۇ، ارضروم شهرینی اله کئچیردی و تالان ائتدی و دۆشمنچیلیکلری آچؽق ساواشلارا چئویردی. اوْ، ۱۲۴۳-جی ایلده ۳۰.۰۰۰ موغول قوْشونوندان عیبارت اوْردو ایله گۆرجو و ارمنی کؤمکچیلرینن مۆشاییتی ایله یئنیدن رۇما هۆجوم ائتدی.

کیخسرو ایشغالا قارشؽ دۇرماق اۆچون بؤیوک بیر اوْردو قۇردو، اما اوْنون ۸۰.۰۰۰ نفرلیک اوْردوسوندا موغوللارین اینتیظامؽ و بیرلیگی یوْخ ایدی. اوْ، باشچؽلیقینین آلتؽنداکی تجرۆبه‌لی ‌زاده گانلارؽن ائحتیاطلؽ مصلحتلرینه باش وردی و ۲۶ ژۇئن کؤسه داغؽنین آشؽریمیندا دۆشمنینه هۆجوم ائتدی. گۆنون اکثر حیصّه‌سینده رۇم اوْردوسو بیر قدر اۆستون گؤرونوردو، اما گئجه داغؽلماغا باشلادؽ. رۇم اوْردوسو گئجه قاچدؽ؛ بایجۇ ترک ائدیلمیش دۆشمن دۆشرگه‌سینین تله اوْلدوغوندان شۆبهه‌لندی‌یی اۆچون سولطانی اله کئچیرمک فۆرصتینی قاچؽردی. بۇنا باخمایاراق، موغوللار کؤسه داغداکؽ اۇغورلارین‌دان سوْنرا بیر نئچه شهری اله کئچیردیلر و دۆشمنلریندن هر ایل بؤیوک بیر خراج آلدؽلار. رۇم بۇ بؤیۆک مغلۇبیتدن سوْنرا هئچ وخت اؤزونه گئله بیلمه‌دی.

## ساواشدان قاباق

۱۰۷۱-جی ایلده سلجۇق تۆرکلری بیزانس ایمپیراتورلوغونو قطعی شکیلده مغلۇب ائتدیلر و تئز بیر زاماندا آنادولونو ایشغال ائتدیلر. سلجۇق شاهزاده‌لریندن بیری اوْلان سۆلیمان ایبن قۇتالمیش آلتؽ ایل سوْنرا بؤلگه‌ده مۆستقیل بیر دؤلت قۇردو. آنادولو سلجوقلو دؤولتی کیمی تانؽنان بۇ دؤلت، عۆصیان‌کار تۇرکمان کؤچریلری‌ده داخیل اوْلماقلا بیر چوْخ قروهۇ فتح ائتدی و دالبادال ۱۵۰ ایل عرضینده آنادوْلونون بؤیوک بیر حیصّه‌سینه نظارتی اله کئچیردی. ۱۲۳۰-جۇ ایللره قدر بیزانس گۆجونون سۆقوطونون کؤمه‌یی ایله سلجۇق رۇمو آنتالیا و سینوْپون اساس لیمانلارؽنا نظارت ائتمکله اهمییتلی دنیز و تیجارت ایمکانلارؽنا چاتمؽشدی.

موغول ایمپیراتورلوغو ۱۲۰۶-جؽ ایلده چنگیزخان (۱۲۰۶-۱۲۲۷-جی ایللرده حاکیمییتده اوْلوب) طرفیندن قۇرولموشدور. اوْنون حاکیمییتی دؤورونده موغوللار چینین شومالؽندا جین سۆلاله‌سینی و باتی شیا دؤلتینی ، تۆرکوستاندا قارا خیتایؽ و اوْرتا آسییا و ایراندا خارزمشاهلار دؤولتی داغؽتدیلار. چینگیزین اوغلو و واریثی [اؤگئدئی خانؽن (۱۲۲۹-۱۲۴۱-جی ایللرده حاکیمییتده اوْلوب) دؤورونده جین سۆلاله‌سینین قالؽقلارینا قارشؽ داها بیر یۆروش باشلادؽ، ۱۲۳۶-۱۲۴۲-جی ایللر آراسؽندا ایسه باشقا بیر قۆوه اولجه روسیه شاهلیغی، داها سوْنرا ایسه مرکزی اوروپایا هوجوم ائتدی.  چورماغانؽن باشچؽلیغینین آلتؽندا داها بیر اوْردو، ۱۲۳۰-جی ایلده غربی ایراندا دؤلت قۇرآن خائن خارزم شاهزاده‌سی جلال الدینی محو ائتمک اۆچون گؤندریلدی. بۇ ساواش تئزلیکله یئرینه یئتیریلدی و جلال الدین ۱۲۳۱-جی ایلین اوتوندا کۆردلر طرفیندن اؤلدورولدو. چوْرماغان قرارگاه‌ؽنی مۇغان دۆزونده قۇردو و اوْن ایل عرضینده باتؽ ایران و گۆنی قافقازی اۆزرینده موغول حاکیمییتینی مؤحکملندیردی. باشچؽلؽغینین آلتؽندا ۳۰.۰۰۰ نفرله هر ایل قافقاز بؤلگه‌سیندکی دۆشمن قالالارؽنا قارشؽ یۆروشلر ائدیر، چوْخدا [گورجوستان شاهلیغی اله کئچیرمه‌یه دقت یئتیریردی؛ ۱۲۳۹-جۇ ایله قدر موغوللار اوْنون توْرپاقلارینین بؤیوک بیر حیصّه‌سینی فتح ائتمیش و روسودان ملکنیاداره ائتدییی قالان حیصّه‌سینی واسال دؤلته چئویرمه‌یه مجبۇر ائتمیشدیلر. ۱۲۴۰-جؽ ایلده چوْرماقان ائشیتمزلیکینه گؤره ، و فلجلیقینه ، و یا ائحتیمال کی، هر ایکیسی سببین‌دن فعالیت قابیلییتینی ایتیردی. اوْنون یئرینه  ایکینجی اوردو باشچیسی بایجۇ تعیین ائدیلدی.
۱۲۲۰-۱۲۳۷-جی ایللر آراسؽندا روم سولطانی اوْلان علاءالدین کیقباد ، جلال الدین فعالیتلرینین موغوللارین دقتینی اوْنون سلطنتینی احاطه ائدن توْرپاقلارا جلب ائدجَیین‌دن حقلؽ اوْلان قوْرخموشدو. روم الا اوْتلاقلاری ایله تانؽنسا دا، موغوللار اولجه اوْنا هوجوم ائتمه‌دیلر، ۱۲۳۲-جی ایلده بایجۇنون رهبرلیک ائتدییی سیواس اطرافؽنداکی توْرپاقلارا باسقؽن ایستتیثنا اوْلماقلا. بۇنون عوضینه اوْنلار سلجوقلولارین دوْستلوق تکلیفلرینی و کیچیک بیر خراج قبۇل ائتدیلر؛ کیقباد هابله موغوللارین شخصاً قاراقوْرومداکی موغول حؤکم‌دارینین یانؽنا احتیرام گؤسترمک اۆچون گئتمه‌سی خواهیشینی‌ده قبۇل ائتدی، اما بۇنو ائتمزدن اول اؤلدو.کیقبادؽن واریثی (۱۲۳۷-۱۲۴۶جی ایللرده)  کیخسرونون حؤکمرانلیق ائتمیشدی حاکیمییتی دؤورونده مۆناسیبتلر پیسلشدی. اولجه تسلیم اوْلسا دا، کیخسرو موغوللارین هۆجوم ائتمک ایستمدیینی و یا اوْنلاری دفع ائده بیله‌جه‌یینی حیس ائتمیش اوْلا بیلر. ۱۲۴۰-جؽ ایله قدر مۆناسیبتلر اوْ قدر پیسلشمیشدی کی، موغوللار سلجوق اراضیسینه باسقؽن ائتمه‌یه باشلادؽلار؛ ائله بو ایل روم، ائحتیمال کی، یئرلی بیر واعیظین رهبرلیک ائتدییی بابای عۆصیانی نتیجه‌سینده ضعیفلمیشدی. بۇنا باخمایاراق، کیخسرو ۱۲۴۰-۴۱-جی ایللرده موغول اراضیسینه یاخؽن اوْلان آمید شهرینه قارشؽ  حرکت ائتدی.

## باشلانؽشی

۱۲۴۲-جی ایلده بایجو دۆشمنچیلیکلری آچؽق مۆحاریبه‌یه چئویردی. اوْنون موغول اوْردوسو، گۆنی قافقاز کؤمکچیلرینین مۆشاییتی ایله‌، ۱۰۷۱-جی ایلدن بری سلجۇق حاکیمییتی آلتؽندا اوْلان عرضروم شهرینین تسلیم ائدیلمه‌سینی طلب ائتدی؛ موغول سفیرلری آلچالدؽجی شکیلده رد ائدیلدیکدن سوْنرا شهر مۆحاصیره‌یه آلؽندی. ایکی آیدان سوْنرا موغوللارین مۆحاصیره ادواتلاری دیوارلارؽ سؽندیردی و شهر تالان ائدیلدی - موغوللار اۆچون غیر-عادی حال اوْلاراق، حتی کیلسه‌لر‌ده خزینه‌لری اۆچون تالان ائدیلدی و بایژۇنون خریستیان قوْشونلاری بۇ خزینه‌لری اؤز یاشایؽش منطقه‌لری آراسؽندا پایلادؽلار. داها سوْنرا بایجو قؽشی مۇغان دۆزونده کئچیرمک اۆچون گئری چکیلدی و نؤبه‌تی ایل ​​یئنیدن روما یوروش ائتدی.کیخسرو یاخؽن بؤلگه‌لردن چوْخلو سایدا موْزدور سرباز ایشه گؤتوره‌رک موغول ایشغالؽنی دف ائتمک اۆچون گۆجلو بیر اوْردو قۇرماغا چالؽشدی. بۇنلارا مسیحی لاتین ایمپریاسؽندان جنگاورلر، بیزانس ایمپیراتورلوغو  یونان قالؽقلارین‌دان اوْلان ‌شاهزاده  و حلب ایوبیلر و عراقؽن عرب قبیله‌لریندن اوْلان دؤیوشچولر داخیل ایدی، کیخسرو ایسه گۆرجو شاهزاده‌سی تامارا ائولی اوْلدوغونا گؤره گورجو جنگاورلرین‌دن عیبارت بیر دسته‌یه باشچی ائدیردی.کیخسرو هابله نیکیا ایمپیراتورلوغو  (بیزانسؽن واریثی دؤلتی) حؤکم‌داری اۆچونجو ژان دوکاس واتاتزس مۆقاویله باغلادؽ و ائحتیمال کی، رۇمون اوْنون سلطنتی ایله موغوللاری آراسؽندا حائیل دؤلت اوْلاراق قالاجاغؽنا اوْمید ائدیردی.کیلیکییا ارمنیستانؽ کیمی اراضیدکی آیری گۆجلر رۇم اۆچون قوْشون تئمین ائده‌جکلرینه سؤز وئردیلر. اما اوْنلار داها تدیدلی دۆشمن حئساب ائتدیکلری موغوللارین غضبینی قالدؽرماق ایسته‌میردیلر و بۇنا گؤره‌ده ارمنی اوْردولاری دؤیوش بیتنه قدر اوْنلارین گلیشینی تئخیره سالدؽلار. خارزم اوْردوسونون گۆجلو قالؽقلاری ۱۲۳۷-جی ایله قدر رۇم طرفیندن مزدور سرباز کیمی ایستیفاده اوْلونسا دا، اوْنلار کیخسرونون حاکیمییته گلمه‌سینه مۆقاویمت گؤسترمیش و اوْنون اۆچون دؤیوشمکدن ایمتینا ائتمیشدیلر، بابای عۆصیانیندا ایشتیراک ائدن تۆرکمنلر‌ده بئله ائتمیشدیلر. کیخسرونون گۆجلو مۆشاویری سعادت الدین کؤپک اوْنلاری قوه لی رقیب حئساب ائده‌رک بیر نئچه باشاریخلؽ سلجۇق سرکرده‌سینی‌ده محو ائتمیشدی و بئله‌لیکله، اوْنلارین اوْردوسونون باشچؽلیقی اینتیظامسؽز و پارچالانمؽش حالا گلمیشدی.موغول اوْردوسونون اساسؽنی تخمینا ۳۰.۰۰۰ تجرۆبه‌لی و اینتیظاملؽ قوْشون تشکیل ائدیردی. اوْنلارین اکثریتی موغوللاردان عیبارت ایدی، عینی زاماندا اۇیغورلار و تورکوستاندان اوْلان کیشیلر‌ده وار ایدی. اوْنلارا خاچؽن ائرمنی شاهلیغی حؤکم‌داری دا داخیل اوْلماقلا، گورجو و ارمنی سۆواریلری مۆشاییئت ائدیردی. اوْردویا بایجو و بیر سؽرا سرریشته‌لی افسرلر باشچؽلیق ائدیردی. موغول نۆوه‌سی اوْن ایللیک بیرلیک کیمی دؤیوش تجرۆبه‌سی قازانمؽشدی و بۇنا گؤره‌ده تۆرک قۆوه‌لرینده اوْلمایان بیرلییه مالیک ایدی. موغول قۆوه‌لری، مۆعاصیر سالنامه‌چیلرین ۱۶۰.۰۰۰ و یا ۲۰۰.۰۰۰ نفرلیک اوْلدوغونو ایدعیا ائتدییی کیخسرونون اوْردوسوندان شۆبهه‌سیز کی، آز ایدی؛ تاریخچی بایارسایخان داشدوْندوغا گؤره، داها دۆز بیر قیدیتیرمه ۸۰.۰۰۰ نفردیر.

## دؤیوش

روم قۆوه‌لری سیواسدا توْپلاشدی و بیر چوْخ تجرۆبه‌لی ‌نجیب زاده لر کیخسرو شهرین ایستئحکاملارؽندان یارارلانماق اۆچون اوْرادا قالماغؽ مصلحت گؤردولر. بۇنا باخمایاراق، گؤزله‌مکدن بئزن بعضی گنج ‌نجیب زاده لر اوْنو هۆجوما کئچمه‌یه ایناندؽردیلار. اوْردو سیواسدان تخمینا ۸۰ کیلومتر شیمال-غربده یئرلشن کؤسه داغ داغؽنین آشؽریمینا چاتاندا اوْخشار بیر فیکیر آیرؽلیغی یاراندؽ. داها احتیاطلؽ ‌نجیبلر یئنه‌ده کیخسرو الوئریشلی اراضیده مۆدافیعه مؤقعیی تۇتماغا و هله‌ده گلن کؤمکچی قۆوه‌لری گؤزله‌مه‌یه تشویق ائتدیلر، اما اوْنلاری قوْرخاقلیقدا گۆناهلاندیران گنج همکارلارؽ طرفیندن ردد ائدیلدی. ۲۶ ژوئن بیر نجیب زادلرین قوْشونلارینا آت چاپؽب ایرلیلمه‌یی امر ائتدی و یوْلداشلارینی اوْنون آردؽنجا گئتمه‌یه تحریک ائتدی.
دار و دیک بیر دره‌دن کئچه‌ن آشؽریمداکی اراضی ایله یاناشؽ، بۇ قارؽشیقلیق بایجو اوْردوسونون اینتیظامؽندان و اؤزونون الا سرکرده‌لی‌ییندن ایستیفاده ائتمه‌یه ایمکان وئردی. کئچیدده آپارؽجی سلجۇق قۆوه‌لری ایله قارشؽلاشماق اۆچون اوْ، تئز بیر زاماندا هر بیر حیصّه‌دن ان یاخشؽ سربازلاردان عیبارت بیر آوانقارد توْپلادی و قالانلارؽنی یئنیدن تشکیل ائتدی. ایکی طلایدار دره‌ده‌کی مانعده توْققوشدو و بۇنون نتیجه‌سینده گورجو آغؽر سواری دسته‌لری هر ایکی طرف اۆچون واجیب اوْلدو و روم سربازلاری عۆمومی کیفیت باخؽمیندان بیر قدر اۆستون ایدیلر.
آغؽر دؤیوشلر تخمینا بیر گۆن داوام ائتدی، اما سلجۇقلولار بیردن-بیره آخشام چؤکدو . بۇ سوقوطون سببلری معلۇم دئییل: مۆعاصیر ارمنی تاریخچیسی آکانچلؽ قریقوْر بۇنو آقباقا آدلؽ گورجو شاهزاده‌سینین سلجۇقلو ساغ قانادؽنا قارشؽ قطعیتلی مۆداخیله‌سی ایله علاقه‌لندیردی، اما ۲۰-جی عصر تاریخچیسی ژوْسئف ماتۇز آقباقانؽن بیلدیریلن حرکتلریندکی اۇیغونسوزلوقلاری قید ائده‌رک بۇ حکایه‌نی ادبی توْپوس کیمی ردد ائتدی. ماتۇز، موغوللارین قفیلدن داواملؽ اوْخ آتشی آچمادان و یئنیدن هۆجوم ائتمه‌دن اول گئری چکیلدیینی تصویر ائدن آیری منبعلرین حئکایه‌لرینه اۆستونلوک وئردی.
رومون ناراحات قۆوه‌لری گئجه دۆشرگه‌لرین‌دن قاچدؽلار. کیخسرو داها صادیق اوْلمایان بعضی تبعه‌لرینین بایجۇیا کئچه بیلجَیین‌دن ناراحات ایدی و بئله‌لیکله، حیات یوْلداشی و اۇشاقلاری ایله بیرلیکده آنکارایا چکیلدی. ائرته‌سی گۆن بایجۇ ترک ائدیلمیش دۆشمن دۆشرگه‌سینین ته‌له اوْلدوغونو شۆبهه‌لندی و آداملارؽنی داها بیر گۆن اوْنو تالان ائتمکدن چکیندیردی؛ ایرلیلَییشده‌کی بۇ گئجیکمه اوْنلارا کیخسرو اله کئچیرمک شانسؽنی ایتیردی.

## قایناقلار