ایرانین آدی

تاریخ‌ده، ایران غرب دنیاسیندا عومومیتله "پارس" آدی ایله تانینیردی. ائله‌جه، موعاصیر اتنونیم "فارسی" عومومیتله بوتون ایران وطنداشلاری اوچون دمونیم اولاراق ایستیفاده اولونوردو، اونلارین فارس قوموندان اولوب-اولمادیقلاریندان آسیلی اولمایاراق. بو اصطلاح‌شناسی ۱۹۳۵-جی ایله‌جه داوام ائتدی، بو ایلده نوروز موناسیبت‌سیله بین‌الخلق بیر جمع‌ده ایران شاهی رضاشاه پهلوی خاریجی نوماینده‌لردن رسمی یازیشلاردا اندونیم "ایران" ایستیفاده ائتمه‌لرینی رسمی اولاراق تلب ائتدی. بوندان سونرا، "ایران" و "ایرانی" اؤلکه‌نین و وطنداشلارینین اشاره‌سی اوچون مووافیق اصطلاح‌لر اولاراق استانداردلاشدیریلدی. سونرالار، ۱۹۵۹-جو ایلده پهلوی‌نین اوغلو محمدرضا پهلوی "پرشیا" و "ایران" هر ایکینین رسمی یازیشلاردا ایستیفاده‌سینین مووافیق اولدوغونو اعلان ائتدی. لاکین، بو مسئله هله‌ده ایرانلیلار آراسیندا موباحیثه‌ mövzusudur. اورتا عصرلرین موختلیف عالیملری، ایرانلی عالیم بیرونی کیمی، ایرانا اشاره ائتمک اوچون "خونیرس" کیمی اصطلاح‌لر ایستیفاده ائدیردیلر: "دونیانین مرکزی اولان، [...] و بۇرادا اولدوغوموز یئر، و شاهلار بۇنی ایران ساحه‌سی آدلاندیریردیلار."

## ایران سؤزونون اتیمولوژیسی

مدرن فارسی دیلینده‌کی *ایران* () سؤزو، اورتا فارسی دیلینده‌کی *ایران* سؤزوندن (پهلوی یازیسی: *ʼyrʼn*) آلینمیش‌دیر و بۇ سؤز میلاددان سوْنرا اۆچونجو عصرده‌کی نقش رستمده‌کی اردشیر بابکانین تاجقویما رسمینده‌کی یازیدا گؤرونور. بۇ یازیدا، شاهین اورتا فارسی دیلینده‌کی آدی *اردشیر شاهان شاه ایران* و پارتیا دیلینده‌کی یازیدا *اردشیر شاهان شاه آریان* (پهلوی: *... ʼryʼn*) اولاراق یازیلیب، هر ایکیسی "آریالارین شاهلارینین شاهی" آنلامیندادیر.

*ایران* و *آریان* سؤزلرینده‌کی *ایر-* و *آر-* کؤکلری قدیم ایران دیلینده‌کی **اریا-* کؤکوندن آلینمیش‌دیر (قدیم فارسی دیلینده *آریا-*, اوستا دیلینده *آیرییا-*, و س.) و "آریا" آنلامیندادیر، یعنی "ایرانلیلارا عایید". بۇ سؤز هخامنشی یازیلاریندا و زردشتچیلیگین اوستا گله‌نه‌سینده بیر اتنیک توصیف اولاراق گؤرونور.{{#tag:ref|اوستادا *آیرییا-* اوستا اوخویانلارین اتنیک قوروپونو تشکیل ائدیر و *آنایرییا-*، یعنی "غیرآریالار" ایله زیدلشدیریلیر. بۇ سؤز قدیم فارسی دیلینده دؤرد دفعه گؤرونور: بیرینجیسی بیستون یازیسیندا، جایی‌کی *آریا-* بیر دیلین یا یازینین آدیدیر (DB 4.89). ایکینجیسی داریوشون نقش رستم یازیسیندا (DNa 14-15)، اۆچونجو داریوشون شوش یازیسیندا (DSe 13-14)، و خشایارشانین تخت جمشید یازیسیندا (XPh 12-13) گؤرونور. بۇ یازیلاردا، ایکی هخامنشی حاکیمی اؤزلرینی *پارسا پارساهیا پوچا آریا آریاچیچا* "پارسلی، پارسلینین اوغلو، آریا، آریا منشالی" اولاراق توصیف ائدیر. "*چیچا* ایله باغلی ایفاده، یعنی "منشا، نسلی"، گؤستریر کی بۇ سؤز (*آریا*) *پارسا*-دان داها گئنیش بیر اتنیک آدیدیر و ساده بیر سفت اوصلو دئییل.  و گؤرونور کی اردشیرین یازیسیندا *ایران* هله ده بۇ آنلامی ساخلامیش‌دیر، یعنی ایمپراتورلوغو دئییل، خالقی ایفاده ائدیر. 

"ایران" آدی ایلک دفعه اوستادا *آیرییانام* اولاراق گؤرونور (بۇ متن اوستا دیلینده یازیلمیش‌دیر، بؤیوک ایرانین شیمال-شرقینده دانیشیلان قدیم ایران دیلی).

بۇ آد هخامنشی دؤورونده یئنیدن گؤرونور، جایی‌کی ایلام دیلینده‌کی بیستون یازیسیندا اهورا مزدا *ناپ هارییانام* "ایرانلیلارین تانریسی" اولاراق آدلاندیریلیر.

بۇ یازیلاردا *ایران* سؤزونون ایران خالقلارینا اشاره ائتمه‌سینه باخمایاراق، *ایران* سؤزونون ایمپراتورلوغا (و *آنایران* سؤزونون روم اراضیلرینه) اشاره ائتمه‌سی ده ساسانیلرین ایلک دؤورلرینده گؤرونور. هر ایکی *ایران* و *آنایران* سؤزلری میلاددان سوْنرا اۆچونجو عصرده مانی طرفیندن یازیلمیش تقویم متنینده گؤرونور. اردشیرین اوغلو و واریثی شاپورون یازیسیندا "گؤرونور کی *ایران*ا ارمنیستان و قافقاز کیمی منطقه‌لر ده داخیل‌دیر، حالبوکی بۇ منطقه‌لرین اهالیسی اساساً ایرانلی دئییل". کرتیرین یازیلاریندا (شاپورون یازیسیندان اوْتوز ایل سوْنرا یازیلمیش)، باش کاهین بۇ منطقه‌لری (گورجیستان، آلبانیا، سوریه و پونتوس ایله بیرلیکده) *آنایران*ین اوستانلاری سیراسیندا گؤستریر. *ایران* سؤزو ساسانی حاکیملری طرفیندن قورولان شهرلرین آدلاریندا دا گؤرونور، مثلاً *ایران-خوره-شاپور* "شاپورون ایرانین شان-شؤهرتی". بۇ سؤز حؤکومت مأمورلارینین آدلاریندا دا گؤرونور، مثلاً *ایران-آمارگر* "ایرانین باش حسابلاییجیسی" یا *ایران-دیبربد* "ایرانین باش یازچیسی".

"ایرانلی" سؤزو قدیم متونلرده موختلیف فورمالاردا گؤرونور. بۇنا یونان دیلینده‌کی *آریوی* (هرودوت), *آریان* (اراتوستن استرابو طرفیندن نقل اولونموش), *آریون* (رودوسلو ائودموس داماسکیوس طرفیندن نقل اولونموش), *آریانوی* (دیودور سیسیلی) و ارمن دیلینده‌کی *آری* داخیل‌دیر؛ بۇلار اؤز نؤوبه‌سینده ایران فورمالاریندان آلینمیش‌دیر: قدیم فارسی دیلینده *آریا*, اوستا دیلینده *آیرییا*, باختری دیلینده *آریائو*, پارتیا دیلینده *آری* و اورتا فارسی دیلینده *ایر*.

## قایناقلار

بؤلمه:ایرانین تاریخی