open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ائلدنیزلر (آذربایجان آتابیگ‌لری)

350px|بندانگشتی|ائلدنیزلر 1175 جی ایل ان بویوک دوورو
**ائلدنیزلر** یا دا **آذربایجان آتابیگ‌لری**، اورتا دوغودا تاریخی بیر دؤولت‌ایمیش.سلجوقلو ایمپیراتورلوغون آتابَیلری و گوزی-باتی بؤیوک حیصّه‌سینی، آرران، ایران آذربایجانؽن بؤیوک حیصّه‌سینی، و عراق عجم دا داخیل اوْلماقلا شرقی گونی قفقاز اداره ائدن مۆسلمان تۆرک سۆلاله‌سی (قؽپچاق منشألی ائلدیگۇز طرفیندن باشلادؽلمیشدیر). اوْنلارین نظارتی آلتؽنداکی اراضی اۆستون درجه‌ده تخمینا شیمال-غربی ایرانؽن بؤیوک حیصّه‌سینی، مۆعاصیر آذربایجانؽن اکثر بؤلگه‌لرینی و مۆعاصیر ارمنیستانؽن (جنۇب حیصّه‌سی)، تۆرکیه‌نین (شیمال-شرق حیصّه‌سی) و عراقؽن (شرق حیصّه‌سی) کیچیک حیصّه‌لرینی احاطه ائدیر. ۱۱۹۴-جی ایلده طغریلین مۆحاریبه‌ده اؤلومونه قدر. عراق و فارسؽن بؤیوک سلجۇق حؤکم‌دارلارینین سوْنونجوسو اوْلان آرسلان، ائلدنیزلر، سولطانلارین نظری تابعچیلیی کیمی حؤکمرانلیق ائدیر و دئمک اوْلار کی، سلجوقلارین سوْنونا قدر سیکه‌لریندن آسؽلیلیغینی قبۇل ائدیردیلر. بۇندان سوْنرا، موغوللارین و خارزمشاهلارؽن غربه دوْغرو گئنیشلنمه‌سی ضعیفلَینه و سوْنرا خطین سوْنا چاتماسؽنا قدر، اوْنلار مۆستقیل بیر سۆلاله ایدیلر.

آتابَی کیچیک سلجۇق حؤکم‌دارلارینین قیومۇ کیمی خیدمت ائدن تۆرک باشچئلارینا وئریلن تیول ایدی. اوْ دؤورون سیاسی شرایطینده آتابَیلر تکجه شاهزاده‌لرینین معلیملری دئییلدیلر، هم‌ده حؤکم‌دارلار ایدیلر. ائلدنیز حاکیمییتینین زیروه‌سینده اوْنلارین اراضیسی جنۇبدا اصفهاندان شیمالدا گورجوستان شاهلیغی و شیروان سرحدلرینه قدر اۇزانیردی. اما، گورجوستان شاهلیغی ایله داواملؽ مۆناقیشه‌لر آراسؽندا حاکیمییتلرینین سوْنونا یاخؽن ائلدیزلرین اراضیسی یالنؽز آذربایجانؽ و شرقی گۆنی قفقازی احاطه ائتمک اۆچون کیچیلدی.
آذربایجان آتابَیلرینین تاریخی اهمییتی سوْنراکی سلجۇق دؤورونده گوزی-باتی ایران اۆزرینده مؤحکم نظارتده اوْلمالاریندا و هابله گۆنی قفقاز گورجوستانین باقراتیلرینه قارشؽ ایسلامؽن مۆدافیعه‌چیلری کیمی روْل اوْینامالاریندادیر.

## قایناقلار
قئورق فردریک هندل

**قئورق فردریک هندل** (آلم. *Georg Friedrich Händel*‎‎، 1685-1759) – داهی آلمان آهنگساز، باروککو موسیقی ژانرینین ان گؤرکملی نوماینده‌لریندن بیری. حیاتینین بؤیوک اکثریتینی اینگیلیسده یاشامیشدیر.

بؤلمه:موسیقی
بؤلمه:موسیقیشوناسلار
خان

**خان دقیقلشدیرمه صفحه‌سی؛**

خان کلمه‌سی بو معنالاردا اولا بیلر؛

خان (عونوان)

خان (سیلاح)

## قایناقلار
قوستاو مالر

**قوستاو مالر** (7 ژوئیه 1860، بوهمیا - 18 مه 1911، وین) رومانتیزمین سونلاریندا آوسترییالی آهنگساز و دؤورونون آپاریجی دیریژورلاریندان بیری اولموشدور.

## قایناق

بؤلمه:موسیقیشوناسلار
بؤلمه:موسیقیچی
بؤلمه:موسیقی
ولادلئن آنوخین

**ولادلئن اوپاناسویچ آنوخین** (اوکراینجا: Анохін Владлен Опанасович، دوغوم: ۱۹۳۰- اؤلومو: ۲۰۱۹) شوروی و اوکراینلی آرخئولوق و سکه‌شناس. تاریخی علملر کاندیداسی (1964.جی ایلدن).

## یاشاییشی

* 1949-1954 - شئوچئنکو آدینا اولان کییئو بیلیم‌یوردونون تاریخ و موزه عئلملری بؤلمه‌سینده تحصیل.
* 1969-2010 - آرخئولوگییا اینستیتوتوندا قدیم آرخئولوگییا شؤعبه سینده ایشله‌میشدیر. 
* 1963-1971 - "نومیزماتیک و سپاراسیستیکا" ژورنالینین نشری و باش رئداکتورو کیمی چالیشمیشدیر. 
* 2010-جو ایلدن - امکلی اولموشدور. 

## اثرلریندن

* "آسجلئپیوس و هیگویانین تصویرلری اولان بیر سوراهی" ،1959 
* "ایسکیت کرالی آتئی" ،1965 
* "آتئا سیککه‌لری. ایسکیت آنتیکاسی" ،1973 
* "خئرسونئسانین سیککه‌ ضربی" ،1977 
* «خئرسونئسانین سیککه‌سی: دؤردونجو عصردن - اون ایکینجی عصره آ»، 1980 
* "بوسفورون سیککه ضربی" ،1986 
* «سیککه‌لر ـ اوخلار»، 1986 
* "کئرکینیتیده‌کیپول ایشلری و پول دؤوریییه‌سی (1980-1982-جی ایللر قازینتی ماتئریاللاری اوزره)" ،1988 
* "قرب قارادنیزین قدیم شهرلرینین سیککه‌لری" ،1989 
* "اولبیا کندی ناحیه‌سی" ،1989 
* "شیمال-قرب قارادنیز بؤلگه‌سینین آنتیک شهرلرینین پول ایشلری" ،1989 
* "شیمالی قارا دنیز بؤلگه‌سینین قدیم سیککه‌لری" ،1997، 2011 
* اولبیا دیوارلاریندا یونان ساپانلار 1998، (آلمانجا)
* "سیممئرلر بوغازی تاریخی" ،1999 
* "اولبیا. شیمالی قارا دنیز ساحیلینده قدیم دؤولت " ،1999 
* "آرخئولوگییا و نومیزماتیکا اوزره ماتئریاللار، تدقیقاتلار و قئیدلر" ،2010.

## قایناق

بؤلمه:کیمسه‌لر قارالامالاری
بؤلمه:اوکراینلی عالیملر
بؤلمه:تورکولوقلار
خان (عونوان)

**خان**، تورک و موغول دؤولت‌لرینده حؤکمدارلار طرفیندن ایستیفاده ائدیلن عونوانلاریندان بیری و نیسبی اولاراق ان کؤهنه‌لرین‌دن‌دیر. ساده دیلده، خان، بیر آد و یا عونوان یا دا لقب دیر.

## قایناقلار
وولفقانق آمادئوس موتسارت

**وولفقانق آمادئوس موتسارت** (؛ د. 27 ژانویه 1756، زالتسبورق – اؤ. 5 دسامبر1791، وین) – داهی اوتریشلی بسته‌چی، اوروپا کلاسیک موسیقیسی‌نین ان نوفوذلو نوماینده‌لریندن بیری. 

یاراتدیغی 600-دن چوخ اثری سمفونیک، کونسرت، کامرا، پیانو، کور کیمی کلاسیک موسیقی ژانرلاری‌نین ان یوکسک زیروه‌لرینده قرارلاشیب. اونون اثرلری دونیانین ان نوفوزلو اورکسترلری‌نین کونسرت رپرتوارلاری‌نین آیریلماز پارچاسینی تشکیل ائدیر. 

تاریخده 100 ان چوخ اؤیرنیلمیش شخصیت‌لر سیاهی‌سینا داخیل ائدیلیب. 

بؤلمه:موسیقی
بؤلمه:موسیقیشوناسلار
جورجیوس کوسماس

**جورجیوس کوسماس** ()، (دوغوم:۱۸۸۴ -اؤلوم:۱۹۶۴) بیر یونانلی نیظامی، ژنرال، سیاستچی و ساواش اسیری ایدی.

## قایناقلار

بؤلمه:۱۸۸۴-جو میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:۱۹۶۴-جو میلادی ایلده اؤلن‌لر
بؤلمه:یونانلی ساواش اسیرلری
شاهلیق (شهر)

**شاهلیق** یا دا **شاهلیق شهری** (تورکجه: Şahlıq) آذربایجان جومهوریتینین اوجار رایونون اینضیباطی اراضی واحیدینده بیر یاشاییش منطقه‌سی‌دیر.

سوْن نۆفوس ساییمی اساسيندا  ۱۰۳۸ نفر ایمیش.

## قایناقلار
جلایر (اهر)

**جلایر** و یا **جلایر کندی** دوغو آذربایجان اوستانی نين اهر بولگه سی  نين مركزي بولومو نده اولان قیشلاق قصبه سی  نده يئرلشيب.  ۱۳۸۵-اینجی گونشلی ايلين نوفوس ساييسی اساسيندا بو كندين  ۱۲۷ نفر اهالیسی وارايميش.  

## قایناقلار
جلایر (خیاو)

**جلایر** و یا **جلایر کندی** خیاو بؤلگه‌سی‌نین کندلرین‌دن دیر.

## قایناقلار
جلایر (تفرش)

**جلایر** و یا **جلایر کندی**، تفرش بؤلگه‌سی‌نین کندلرین‌دن دیر.

## قایناقلار
بیلرزیک

بندانگشتی|بیلرزیکلر
**بیله‌زیک**، **بیلرزیک** (Bilərzik) یا **قوْلباق** (Qolbaq)، بیله‌ک اطرافینا تاخیلان سۆس اشیاسی. بیلرزیکلر قیزیل، گوموش اولابیلیر. گونوموزده فرقلی مئتاللاردان بیله‌زیکلر دوزلمکده‌دیر. 

## قالئری

فایل:Bangle MET sd1999 153 21.jpg
فایل:Bangles1.jpg
فایل:Basket full of bangles1.JPG
فایل:Bangalore bangles.jpg
فایل:African Bangles 1.JPG
فایل:Karen Padaung Girl Portrait.jpg
فایل:(A) collection of bangles.jpg
فایل:Bangle.JPG
فایل:Bangle (for girls).JPG
فایل:Hands with Bangles - Sucheta Dey - Kolkata 2014-01-19 6023.JPG
File:চুড়ি.jpg


## قایناق

* تورکچه ویکیپدیا یازیچیلاری طرفیندن یازیلان Bilezik مقاله‌سی.


بؤلمه:گئییم
هما ناطق

**هوما ناطیق** ـ اورمییادا دوغولموش ایرانین تاریخچی، تئهران و ساربوننا بیلیم‌یوردلارینین پروفئسسورو. میرزه جاواد ناطیقین نوه‌سیدیر. 

## قایناق

بؤلمه:تاریخچیلر
بی

**بَی، بِئی، بَگ، به‌ی،** **بِیگ** یا **بَیگ** — تورکجه بیر لقب و سؤزجوگ‌دور کی تورک، عرب و فارس دیللرینده بیر عونوان سایا گلیر.

بئی عونوانی‌نا صاحیب اولان، امیر یا اربابلا برابر دیر، کی قاجارلا سلجوق زمانی بیر بؤلگه‌نین حاکیمی ساییلیرمیش.

## قایناقلار

بؤلمه:عنوانلار
بؤلمه:تۆرک مدنیتی
فون تاناسونترون

**فون تاناسونترون** (تایجا: ฝน ธนสุนทร) - تایلندلی موغنی دیر
## قایناقلار

بؤلمه:تایلندلی موغنیلر
پورنساک سونقسائنق

**پورنساک سونقسائنق** (تایجا: พรศักดิ์ ส่องแสง) -  (دوغوم: ۲ نوْوامبر ۱۹۶۰) تایلندلی موغنی دیر
## قایناقلار

بؤلمه:تایلندلی موغنیلر
ارنان کورتز

**ارنان کورتئز** یا **هرنان کورتئس** (د. 1485 اؤ. 2 آرالیق 1547)، ایسپانیا آدینا مئکزیکا'نی ایشغال ائدن دئنیزچی‌دیر. هئرناندو ویا فئرناندو اولاراق دا بیلینیر، آنجاق توم مئکتوبلارینی هئرنان کورتئس آدییلا ایمضالامیشدیر. 
بوگونکو پئرو اولان اینقا توپراقلارینی ایشغال ائدن فرانچیسجو پیزاررو'نون ایکینجی درجه‌دن عمیسی اوغلودور. کوبا'نین ایسپانیوللارجا ایشغال ائدیلمه‌سینده گؤره‌و آلمیش و باشاریسی بورادان گئنیش بیر تاراضی و یئرلی کؤله‌لر ایله اؤدوللندیریلمیشدیر. یئنی دونیا'نین زنگینلیگینی آنلامیش، کوبا والیسیندن آناقیطایا سئفر ائتمک اۆچون یاردیم ایسته‌میشدیر. والی، قیطانی اؤزو ایشغال ائتمک ایسته‌دیگی اۆچون ساده‌جه تیجارت قورماسینا و کئشیف ائتمه‌سینه ایذین وئرمیش، آنجاق کورتئس والینی آلداداراق مئکزیکا'نی ایشغال ائتمیشدیر. 
[بندانگشتی|400x400پیکسل|[آزتک ایمپیراتورلوغونون ایسپانیوللار طرفیندان آلینماسی|آزتک ایمپراتورلوغونون ایسپانیوللار طرفیندن آلینماسی؛ بیلینمه‌ین بیر نقاش طرفیندن 17. یوزایلین ایکینجی یاریسیندا چکیلن و تئنوچتیتلان قوشاتماسی'نی گؤسترن بیر یاغلی بویا تابلو. ]]
آزتک توپراقلارینا آلدیقدان سونرا، اوردوسوندا فیرار اولماماسی ایچین، توم گمی‌لرینی باتیرتمیشدیر. یانیندا توپچو، زیره‌لی آتلی، زیره‌لی یایا و توفکچی بیرلیکلری داخیل، 40.000'ه یاخین بیر اوردو توپلادیغی بیلینمکده‌دیر. چوخ ریوایته گؤره بو سایینی یئرلی قبیله‌لردن توپلادیغی آداملارلا 100.000'ه چیخاردیغی سانیلماقدادیر. بعضی قبیله یئرلیلری، آزتک'لرین دوشمانی اولدوقلاری اۆچون کورتئس' تئنوچتیتلان'ین یولونو گؤستره‌رک، شئهری تاژماسینا یاردیمچی اولموشدورلار. آزتک ایمپاراتورو مونتزوما قارشیسینداکی بو گوجه ایلک باشلاردا دیرنمه‌میش، حتی اونلارا باشکند'ت کیلیسه قورمالارینا دا ایجازه وئرمیشدیر. آما سونرالاری شئهیرده‌کی بعضی یئرلی ساواشچیلار، کورتئس'ین شهرده ایستیلا و یاغما سئببییله اولدوغونو آنلامیش و عیصیان چیخارمیشدیلار. چیخان عیصیاندا ایمپاراتور مونتزوما باشیندان یارالانمیش و قیسا سوره سونرا اؤلموشدور. کورتئز یانینداکی بیرلیکلرییله زور شرایطده آیریلدیغی شهری، اصلی اوردوسویلا قوشاتمیش و اوزون بیر سالدیری و ییخیمدان سونرا شئهری ائله کئچیرمیشدیر. یئرلی خالقی اولدورمه‌سییله ده بیلینیر. قیزیل و ده‌یه‌رلی موجوهرلر اۆچون دونیاداکی ان بویوک سۏی‌قیریملاردان بیرینی یاپمیشدیر. آزتکلرین باش شهری تئنوچتیتلان'ی (و گونون شرطلری ایچینده 200.000 نوفوسو ایله ایستانبول و پاریس'دن سونرا ان بویوک 3. شهر اولاراق بیلینیر) یئرله بیر ائتمیشدیر. بربرلیگی ایله بیلینیر، چوخ سرت و رحمسیزدیر. بو اوزدن کئندیسیندن قورقولان و ایسته‌نیلمین بیر کیشی اولموشتور. ایسپانیا'یا چاغریلیپ، یئتکیلری آزالتیلمیشتیر. 1541'ده اولکه‌سینه‌ دؤنوب عثمانلی'یا قارشی آچیلان جزایر ساواشینا قاتیلمیش؛ اؤلومدن زور قورتولموشدور.
بندانگشتی|700x700پیکسل|کورتئس‌ین فتح روتاسینی گؤستره‌ن خریطه.

## قایناق

* 
*
*تورکچه ویکیپدیا یازیچیلاری طرفیندن یازیلان مقاله.

بؤلمه:کیمسه‌لر قارالامالاری
بؤلمه:ایسپانیا
بريلليانت رقصی

**"بریللیانت" رقصی** — آذربایجانین میلّی رقصی.

بو رقصین ایکی واریانتی وار: 

بیری 1920-1922-جی ایللرده باکیدا یارانیب. تئمپی جلددیر، مئلودیاسی سون درجه اویناقدیر. کیشیلر طرفیندن ایفا اولونور.

دیگری ایسه یالنیز قادین ایفاسی اوچوندور. مئلودیاسی اینجه‌دیر، آهنگدار سسله‌نیر. تئمپی آرامدیر.

## قایناق

بؤلمه:آذربایجان اوینامالاری
تفرش بؤلگه‌سی

**تفرش بؤلگه‌سی**، مرکزی اوستانی‌نین بؤلگه‌لرین‌دن دیر. بو بؤلگه‌نین مرکزی تفرش شهری دیر.

تفرش بؤلگه‌سی بؤیوک خلجیستان سونّتی منطقه‌سینده یئرلشیب و اهالی‌سی‌نین ده چوخونلوغو خلج دیرلار و خلج تورکجه‌سینه دانیشیرلار.

## اهالی‌سی


## اینظیباطی بؤلومه‌لری


## قایناقلار
تفرش

**تفرش**، مرکزی اوستانینین شهرلریندن دیر. بو شهر تفرش بؤلگه‌سی‌نین مرکزی دیر و بؤیوک خلجیستان سونّتی منطقه‌سینده یئرلشیب.

## قایناقلار
تبریز ماشین‌قاییرما شیرکتی

**تبریز ماشین‌قاییرما شیرکتی** یا دا **تبریز ماشین‌قاییرما فابریکاسی**، تبریز شهری‌نین فابریکالاریندان بیری‌دیر. بو فابریکا تبریزین قارامَلیک محلله‌سینده یِئرلَشیب‌دیر.

بو فابریکا چوخ سی‌ان‌سی (CNC) ماشینلاری اوره‌تیر.

## بیرده باخ
تبریز ماشین‌قاییرما کولوبو

تبریز ماشین‌قاییرماسی

## قایناقلار
بنؤوشه (رقص)

**بنؤوشه** — آذربایجانین میلّی رقصی. اولدوقجا ظریف رقصدیر. رقص اساساً قادینلار طرفیندن هم آرام، هم ده جلد تئمپده ایفا اولونور. 1910-جو ایلده یارانمیشدیر. 

## قایناق

بؤلمه:آذربایجان اوینامالاری
جاميش باغا گيردی (رقص)

**جامیش باغا گیردی** — آذربایجانین میلّی رقصی. بو رقصین آدی، گؤرونور، تصادوفی آددیر. لاکین اولا بیلر کی، رقصین آغیر، کوپپوش بیر رقاص طرفیندن ایفا ائدیلدیگی واخت اونون دوستلاری ظارافاتلا "جامیش باغا گیردی" دئییبلر. رقصین آدی بئله ده قالیب. هر حالدا گنجه‌ده بو قدیم رقص اوینانیلاندا اونون کومیک کاراکتئری همین فرضیه‌یه دلالت ائدیردی. ناخچیواندا و شاهبوزدا ایسه رقصی مزه‌لی کاراکتئری بیر او قدر ده گؤزه چارپمیر. بورادا اونی، اساساً آهیل آداملار اویناییرلار. رقصین حرکتلری گئنیش، هم ده سیچراییشلی طرزده‌دیر. رقص آذربایجانین بیر چوخ بؤلگه‌لرینده گئنیش یاییلمیشدیر.

## قایناق
جئيرانی (رقص)

**جئیرانی** (جئیران بالاسی) — قدیم آذربایجان میلّی رقصلریندن بیریدیر. 

## اؤزللیکلری
شوشادا مئیدانا چیخمیشدیر. اینجه، قشنگ، لیریک رقصدیر. بورادا جئیرانین قددی-قامتی و حرکتلری‌نین مولاییم‌لیگی قاباریق گؤستریلیر. رقص اورتا تئمپده گئدیر، اساساً قادینلار طرفیندن ایفا اولونور. لاکین بعضی بؤلگه‌لرده، مثلاً، شکی‌ده اونو کیشیلر ده اویناییر. بو رقص ایندی ده مشهوردور. 

## اتک یازیلار


## ویدئو
جئیرانی رقصی‌نین سس یازیسی
جنگی (رقص)

بندانگشتی
**جنگی** — آذربایجانین میلّی حربی رقصی.

## سؤزون منشأیی
جنگی آدلی قصبه وار. بعضی موتخصیصلر "جنگی" سؤزونون "زنگی"دن تؤرمه‌سینی دئییرلر. زنگی قدیم اوغوز تورک طایفالاری اولوب: "زنگیلان" ،"زنگی‌باسار" توپونیملری بو طایفالارلا باغلیدیر.

## تاریخچه
"جنگی" جنگاورلیک یئریشینی، مئیدانا اوخومانی، دؤیوشه چاغیریشی ایفاده ائدیر. "جنگی"نین یارانما تاریخی چوخ قدیمدیر. آذربایجان اراضیسینده جنگی آدلانان اراضی ده وار: شاماخی بؤلگه‌سینده (ایندیکی قوبوستان بؤلگه‌سی‌نین اراضیسی). قدیم اوغوز طایفالاریندا قبیله‌لر آراسیندا دؤیوش، گولش زامانی، یاریشلاردا، حربی مراسیملرده جنگیدن ایستیفاده ائدیلیردی. بیر چوخ آشیق مئلودیالاری کیمی، بو دا شور موغام لادیندادیر (کؤکونده‌دیر)؛ اؤلچوسو 2/4–دیر. جنگی پهلوانلار یاریشیندا دا (پهلوانی)، جیدیر دوزونده ده چالینیر.

کاراکتئر جهتدن عئینی اولان "قایتاغی" ،"هالای" کیمی موسیقی اثرلری قروپونداندیر. بیر قایدا اولاراق زورناچیلار دسته‌سی طرفیندن ایفا اولونور. "کوراوغلو" داستانیندا جنگی هاواسینا چوخ گئنیش یئر وئریلیب: جنگی کوراوغلو، میصری کوراوغلو.

## جنگی بسته‌کار موسیقیسینده
ایلک دفعه اوزئییر حاجی‌بیگووون "کوراوغلو" اوپئراسینا داخیل ائتدیگی جنگیدن سونرالار دیگر بسته‌کارلار دا ایستیفاده ائدیبلر (سلطان حاجی‌بیگوو، آقشین علی‌زاده، سلیمان علی عسگر اوو و س.)، خوصوصیله ایکینجی دونیا موحاریبه‌سی آیریجا موسیقی پیئسی شکلینده رنگارنگ جنگیلر یارادیلیب.

## بسته‌کار جنگیلری
اوزئییر حاجی‌بیگوو - فورتئپیانو اۆچون "جنگی" راپسودیاسی

سلیمان علی عسگر اوو - خالق چالغی اورکئستری اۆچون "جنگی"

واصف آدیگؤزلوو - "نووروزوم" کانتاتاسی 
## اتک یازیلار

## ائشیک باغلانتی

* جنگی رقصی حاقدا وئریلیش
* زورناچیلار دسته‌سی - خالق جنگیسی
* "کوراوغلو" اوپئراسیندا اوچ پرده‌ده جنگی رقصی
* آقشین علی‌زاده‌نین - "جنگی" اثری
جوتچو (رقص)

بندانگشتی|جوتچو رقصی‌‌نین نوْت یازیسی
**جوتچو** آذربایجانین خالق رقصلریندندیر. ریتمیک تئمپده ایفا اولونور. معیشت رقصلریندن  اولوب اکین، بیچین، باغچیلیقلا باغلیدیر.

بؤلمه:آذربایجان اوینامالاری
محمد سیاه قلم

**محمد سیاه قلم** — اون بئش عصرده یاشادیغی و اویغور، چین و یا اورتا آسیا منشالی اولدوغو گومان ائدیلن رسسام.

تاریخی منبعلرده آدینا راست گلینمه‌یه‌ن بو رسسام حاقیندا یئگانه منبع توپقاپی موزه‌سینده ساخلانیلان و "فاتئح آلبومو" آدلاندیریلان رسم کوللئکسییاسینداکی بیر نئچه رسمین اوزرینده‌کی"اوستاد محمد سییاه قلمین ایشی" ایمضاسیدیر. شرق اؤلکه‌لرینده صنعتچینین اؤزونو "اوستاد" کیمی تقدیم ائتمه‌سینه عادتن راست گلینمه‌دیگی اۆچون بو قئیدین سونرادان ائدیلمیش اولا بیله‌جگی ده گومان اولونور. همین رسملر ایلک دفعه1910-جو ایلده مونهئنده ماکس وان بئرخئمین دستگی ایله نوماییش ائتدیریلمیش و سونراکی ایللرده اونودولموشدور. ایکی دونیا موحاریبه سیندن سونرا، او دؤورده توپقاپی سارایی موزهینین دیرئکتورو اولان تاهسین اؤز آلبوملاردان بیرینده‌کی فاتئح سولطان محمدین 2 عدد پورترئتینه گؤره همین آلبومو "فاتئح آلبومو" آدلاندیرمیشدیر. لاکین سونراکی آراشدیرمالار بو اثرلرین سولطان ایکی سلیمین دؤورونده توپقاپی سارایینا گتیریلمه‌سی احتیمالینی آرتیریب.

اثرلرین رسساملیق تئخنیکاسی باخیمیندان موکممللیگی و مؤلیفین گوجلو فانتازییاسی تدقیقاتچیلار طرفیندن خوصوصی وورغولانیر. سییاه قلمین اثرلرینده جینلر، اژداهالار، موختلیف جانلیلار، شامانلار، درویشلر و کؤچریلرین تصویرلرینه چوخ راست گلینیر و اکثر پئرسوناژلار توند رنگلرل، خوصوصیله ده قهوگی و گؤی رنگلرله چکیلیب. بو فانتاستیک فیقورلار عادتن بیر-بیرینه قارشی تصویر ائدیلیب و هئچ بیر پئیزاژ و یا اطراف موحیطین تصویری یوخدور.

## گالئری

فایل:Siyah Qalem Demon Dragon.jpg
فایل:Siyah Qalem.jpg
فایل:Siyah Qalem. Conversation. XV cent Topkapi.jpg
فایل:Siyah Qalem - Hazine 2153, s.52a.jpg
فایل:Siyah Qalem - Hazine 2160, s.89a.jpg
فایل:Lion and bull, Mohammed Siyah Qalem.jpg
فایل:Siyah Qalem - Hazine 2160, s.14a.jpg
فایل:Siyah Qalem - Hazine 2153, s.23b.jpg
فایل:Siyah Qalem - Hazine 2153, s.37b - musician.jpg
فایل:Siyah Qalem - Hazine 2153, s.55a.jpg
فایل:Siyah Qalem - Hazine 2153, s.38a - ox.jpg
فایل:Siyah Qalem - Hazine 2153, s.90a.jpg
فایل:Siyah Qalem - Hazine 2153, s.84a.jpg
فایل:Siyah Qalem - Hazine 2153, s.8b.jpg
فایل:Siyah Qalem - Hazine 2153, s.39b - complete page.jpg
فایل:Two demons, fettered - Google Art Project.jpg
فایل:Siyah Qalam Boars.jpg


## قایناق

* آذربایجان ویکیپدیا یازیچیلاری طرفیندن یارادیلمیش Məhəmməd Siyah Qələm مقاله.

بؤلمه:کیمسه‌لر قارالامالاری
بؤلمه:نقاشلار
بؤلمه:تۆرک مدنیتی
آسیمیلاسیون

**آسسیمیلاسیون** (فرانسیزجا: Assimilation culturelle؛ آنلامی "کولتوره‌ل اوخشاتما" ،"اویغارلیق اویغونلاشدیرماسی") - بیر خالقین دیگر خالقلا اؤز دیلینی، مدنیتینی و س.-نی ایتیرمک یولو ایله قاریشماسی. طبیعی و زوراکی آسسیمیلاسیون مؤوجوددور. طبیعی آسسیمیلاسیون هئچ بیر مجبوریت ائدیلمه‌دن میللی آزلیقلارین اوزون مودت آرالاریندا یاشادیقلاری داها بؤیوک میلتله تدریجن قوووشماسی یولو ایله گئدیر. ایمپئرییالاردا، او جومله‌دن روسییا ایمپئریاتورلوغوندا تابعلیکده اولان خالقلارین زوراکی، مجبوری آسسیمیلاسیونوندان (روسلاشدیرماقدان) گئنیش ایستیفاده ائدیلیردی.

## قایناق

* آذربایجان ویکیپدیاسیندان کؤچورولموش.

بؤلمه:کولتور
بؤلمه:کولتورل آسیمیلاسیون
دادال اوغلو

بندانگشتی|دادال اوغلو
**دادال اوغلو** ـ (گئرچک آدی: ولی، ۱۸-19. یوزایل) آنادولو تورکمان آشیقلاری‌نین اؤنده گلنلریندن.

عثمانلی دؤولتی'نین آنادولو تورکمانلارینی ایسکان سیاستینه تئپکی اولاراق تانینمیش بیر خالق اوزانیدیر. 18. یوزایلین سون چئیرگینده قایسری'نین تومارزا ایلچه‌سینده دوغوب 19. یوزایلین اورتالاریندا اؤلدویو بیلینمکده‌دیر. دوغوم و اؤلوم تاریخلری هاققیندا کئسین بیلگی یوخدور.

## دؤنه‌می
عثمانلی ایمپاراتورلوغو'ندا ایکی آیری ائدبییات چئشیدی واردی. خالق ائدبییاتی و دیوان ائدبییاتی عثمانلی تورکچه‌سی، فارسجا و عربجه کلیمه‌لرین هارمانلانمیش حالی ایله یازیلییوردو. بو دیل، گونلوک قونوشمادا قوللانیلمیردی و نوفوسون چوخو اۆچون آنلاشیلابیلیر دئییلدی. فولکلور ائدبییاتینین بیلینن ائن یایگین تورو قوشما آدلی شعر تورودور. قوشما شعر تورونون اؤزل بیر ازگییله سؤیله‌نینه‌ ایسه وارساغی دئنیردی.

## یاشاییشی
دادال‌اوغلو گونئی آنادولو'دا (نور داغلاری و موهتملن توروس داغلاری) داغلیق بؤلگه‌لرده یاشاییردی. باشقا آدی ولی ایدی. بو آد شاعیرلرین قوللاندیغی مخلص (تاخما آد) ایسمییدی. اوغوزلارین آوشار بویونداندی. عثمانلی دؤولتی'نین قونار-کؤچر آوشار، قارسانتی، سیرقینتی، بوزدوغان، قیرینتی، بئربر، مئنمنجی گیبی تورکمن ائللری یئرله‌شیک حایاتا گئچیرمک ایچین وئردیگی اوغراش، یئر یئر باش‌قالدیری‌لارا و چاتیشمالارا نه‌دن اولموشدور. دادال‌اوغلو'نون شعیرلری، یئرلشیک حایاتا گئچمک ایسته‌مه‌ین تورکمن ائللری‌نین سسی و سؤزلو تاریخی ساییلابیلیر. بو اعتیراضلاردان دولایی عثمانلی آوشارلارا تاریم آراضیلری وئردی. آما او یینه‌ ده ائل اویه‌لری‌نین ائن گله‌نک‌سل کؤچه‌ری یاشام طرزینی ترجیح و عثمانلی یوکسک سردارینا قارشی موجادیله ائتدی.

دادال‌اوغلو موجادله‌سینی شعرلرینه‌ده یانسیتمیش، خالقین دویغولارینی و تئپکیلرینی قونو آلمیشدی. بونون اۆچون بو سؤزلری سؤیله‌میشدیر؛

فرمان پادیشاهین، داغلار بیزیمدیر...

موجادله‌نین سونوندا، نیهایت عثمانلی حکومتی خالقی یئرلشیک یاشامایا اقناع ائتدی. یئنی یئرلشکه‌لر ایچ آنادولو بؤلگه‌سی'نده، اسکی آلانین قوزیینده اولدو. دادال‌اوغلو سیواس'ین سارکیشلا ایلچه‌سینین قاواقلی‌پینار کندینده اؤلموشدور.

## قوشوقلاریندان اؤرنک
قالخدی کؤچ ائیله‌دی آوشار ائللری

آغیر آغیر گئدن ائللر بیزیمدیر

عرب آتلار یاخین ائدر ایراغی

اوجا داغدان آشان یوللار بیزیمدیر

بئلیمیزده قیلیجیمیز کیرمانی

داشی دلر میزراغیمین تمره‌نی

حاققیمیزدا دولت ائتمیش فرمانی

فرمان پادیشاهین، داغلار بیزیمدیر

دادال اوغلوم بیرگون غوقا قورولور

اؤتر توفنگ داولومبازلار وورولور

نئجه قوچ ایگیدلر یئره سریلیر

اؤلن اؤلور، قالان ساغلار بیزیمدیر

## قایناق

* تورکچه ویکیپدیادان یازیچیلاری طرفیندن یازیلمیش مقاله.


بؤلمه:تورک شاعیرلر
بؤلمه:افشارلار ین ساواش‌لاری
چيت تومان (رقص)

**چیت تومان** — آذربایجانین میلّی رقصی. چیت تومان قروپ حالیندا ایفا اولونان ماهنی و رقصدیر. اونو قادینلاردان، چوخ واخت جاوان قادینلاردان عیبارت اولان بیر قروپ اویناییر. رقصین قطعی موعینلشدیریلمیش قورولوش و یا شکیلی اولماییب، هره اؤز باجاریغینا گؤره اویناماغا چالیشیب، لاکین حرکتلرین کاراکتئری هامیدا تقریباً عئینی اولوب. رقص 20. عصرین ایکینجی یاریسیندا ناخچیواندا یارانیب و یاخین واختلارا قدر بورادا ایفا ائدیلیب. ایندی بو رقص باره‌سینده یالنیز آرابیر ائشیتمک اولور. 

## اتک یازی

بؤلمه:آذربایجان اوینامالاری
دارتما، ياخام جيريلدی (رقص)

**دارتما، یاخام جیریلدی** — آذربایجانین میلّی رقصلریندن بیریدیر. کومیک رقصدیر. تئمپی آرامدیر. واختیله شکیده و اونون اطراف یئرلرینده یاییلمیشدیر. 

"**دارتما یاخام جیریلدی**" ماهنی‌دی، اونون مئلودیاسی ایله رقص ائدردیلر. 

## اتک یازی

بؤلمه:آذربایجان اوینامالاری
چال‌پاپاق (رقص)

**چال‌پاپاق** — آذربایجانین میلّی رقصی. بئله پاپاغی داها چوخ قوجالار قویاردیلار. رقص ده اونلارا حصر اولونوب. اونو قوجالار، یاشلی کیشیلر و قادینلار اویناییرلار. رقص آغیر تئمپلی گئدیر. حرکتلر ریتمیکدیر، بیر قدر موبالیغه‌لی طرزده‌دیر.

## اتک یازیلار

بؤلمه:آذربایجان اوینامالاری
چاتتادی (رقص)

**چاتتادي** — آذربايجانين ميلّي رقصي. شکي-زاقاتالا زوناسيندا يارانميش چوخ قديم رقصلردن بيريدير. آرام، آستا تئمپده‌دير، اونو اساساً قادينلار، نادير حاللاردا کيشيلر اويناياردي.

## اتک یازیلار

بؤلمه:آذربایجان اوینامالاری
امونتها گلا

**امونتها گلا**  (اینگیلیسجه: Monte Águila)، شیلیده یئرلشن بیر شهردیر.

File:Inauguracion Nueva Plaza de Monte Aguila 2017 (12).jpg|

File:Bomberos monte aguila.jpg|

File:Img-estadio.jpg|

File:Entrada x yumbel.jpg|

File:Premiacion O.V.V. 2017 (4).jpg|

File:Inauguracion Nueva Plaza de Monte Aguila 2017 (103).jpg|

File:Inauguracion Nueva Plaza de Monte Aguila 2017 (63).jpg|

File:Inauguracion Nueva Plaza de Monte Aguila 2017 (14).jpg|

File:Carros abandonados mte aguila.jpg|


## قایناقلار

بؤلمه:شیلی شهرلری
اوچ بادام، بير قوز (رقص)

**اوچ بادام بیر قوز** — آذربایجانین میلّی رقصی. رقص موبالیغلی آرام تئمپده سسلنن رقصدیر. اونون قووّتلی حیصه‌سینده ضربلر و وورغولارین سسی آیدین سئچیلیر.

## اتک یازی

بؤلمه:آذربایجان اوینامالاری
دسمالی (رقص)

**دسمالی** — آذربایجانین میلّی رقصی. رقص 1932-جی ایلده ناخچیواندا تارزن نصیر نثیروو طرفیندن یارادیلان رقص مئلودیاسیدیر. سون درجه اویناق، شن، جوشغون تئمپده گئدن رقصدیر. رقصی، اساساً قیزلار ایفا ائدیرلر. ناخچیواندا اونو هردن بیر اوغلانلار دا اویناییرلار. "دسمالی" رقصی واختیله جومهوریتده، خوصوصاً باکیدا گئنیش یاییلمیشدیر. 

## اتک یازی
بؤلمه:آذربایجان اوینامالاری
انزه‌لی (رقص)

**انزه‌لی** — آذربایجانین میلّی رقصی. تقریباّ 1880-1890-جی ایللرده باکیدا یارانمیش رقص مئلودیاسیدیر. ایفا طرزی آرام، سوزگوندور، مئلودیاسی‌نین سسلنمه کاراکتئرینه گؤره "قوجایانادیر". "انزه‌لی" عنعنه‌وی رقصدیر. اونو تویون اوّلینده اوینایارلار. "انزه‌لی"نی اساساّ یاشلی آداملار اویناییر، لاکین اونو جاوانلار دا ایفا ائده بیلر.

## اتک یازی

بؤلمه:آذربایجان اوینامالاری
متر موربع

**متر مۆربع** () مساحتین اس‌آی سیستمینده اولان بیریمی دیر. متر مۆربع **m<sup>2</sup>** سیمگه‌سی ایله گؤستریلیر و اس‌آی سیستمی‌نین فرعی بیریملریندن دیر.

## اس‌آی اؤن‌اکلری

## بیریم دؤنۆشوملری
۱ متر مۆربع برابر دیر:

*  کیلومتر مۆربع (km2)
*  سانتی‌متر مۆربع (cm2)
*  هکتار (ha)
*  دِکار (daa)
*  آر (a)
*  دسی‌آر (da)
*  سانتی‌آر (ca)
*  آکر
*  سنت
*  یارد مۆربع
*  فوت مۆربع
*  اینچ مۆربع

## قایناق

بؤلمه:مساحت بیریملری
بؤلمه:اس‌آی تؤره‌مه بیریملری
هئيراتی (رقص)

بندانگشتی|هئیراتی‌ موغامی‌نین نوتلاری؛ افراسیاب بدل‌بیلی‌نین ایشلنمه‌سینده
**هئیراتی** – آذربایجان ضربی موغامی و بو موغام اوزرینده قورولموش اونودولموش آذربایجان رقصی. 

## سؤز آچیمی
بندانگشتی|جبار قاریاغدی‌اوغلو "هئیراتی" موغامینی قوربان پیریموو و قیلمان صلاحوو ایله ایفا ائدیر
"**هئیراتی**" سؤزو هرات جوغرافی آدی‌نین تحریف اولونموش بیچیمیدیر. حاضیردا هرات ایراندا شهر و افغانیستاندا ایران‌لا همسرحد اولان ویلایتین آدیدیر. آما واختیله اورادا صفویلر دؤولتی‌نین اؤنملی مرکزلریندن بیری اولان هرات بیگلربیلیگی اولوب. افراسیاب بدلبیلی‌نین "ایضاحلی مونوقرافیک موسیقی لوغتی"نده "**کابیلی**" سؤزو بو موغامین باشقا بیر آدی کیمی گؤستریلمیشدیر. 

## اؤزللیکلری
ماهور-هیندی موغامی کؤکونده گومراه، نیکبین و جنگاور احوالی – روحیه‌لی ضربی موغام. راست مقامینا اساسلانیر . اؤزو ده "دو" مایه‌لی راست لاد-مقامینا اساسلانیر. هئیراتی ضربی موغامی "ماهور – هیندی" موغام دستگاهی‌نین آیری-آیری مئلودیک دؤنملرینی اؤزونده بیرلشدیرن سربست ایمپروویزه‌یه مالیکدیر. اؤلچوسو 4/2-دیر. هئیراتی نیکبین، مرد، قهرمانی احوال یاراداندیر. بوتون ایفا واریانتلاریندا غزل‌له اوخونور. ان ماهیر ایفاچیسی خان شوشینسکی حساب اولونور. خواننده هئیراتی اوخویان زامان چوخ میقداردا نقارتواری سؤزلردن ایستیفاده ائتمیشدیر. 

بو موغام اوزرینده رقص ده مؤوجود اولوب، آنجاق اونودولوب. خالق موسیقیسینی دریندن بیلن جاببار قاریاغدی‌اوغلو هئیراتی رقصینی بیلیردی.

هئیراتی موغام ییرمینجی عصرین اوللرینده تورکیه‌لی موسیقیشوناس رئوف یئکتابگین تشبوثو و مشدی جمیل امیرووون کؤمگی ایله ایلک دفعه نوتا سالینیب.

## هئیراتی بسته‌کار موسیقی‌سینده
اوزئییر حاجی‌بیگوو هئیراتی موغامینی "لئیلی و مجنون" اوپئراسینا دا داخیل ائتمیشدیر . 

بسته‌کار افراسیاب بدلبیلی ایسه سیمفونیک ضربی-موغام هئیراتینی بسته‌له‌میشدیر.

## قایناق

## ویدئو
"لئیلی و مجنون" اوپئراسی - نوفلین کور ایله صحنه‌سینده «هئیراتی» ضربی-موغامی 

تشکیلات نصیروو - هئیراتی (1991) 

جانعلی اکبروو - هئیراتی 

موغام-مارش هئیراتی

بؤلمه:آذربایجان اوینامالاری
هئيواگولو (رقص)

"**هئیواگولو**" و یا "آ**غابیگ رقصی**" — آذربایجانین میلّی رقصی. سئگاه موغامی اوستونده‌دیر. قارا زورنادا چوخ گؤزل ایفا اولونان خالق رقصی‌دیر. سوْلوْ رقصلره عاییددیر. ائل آراسیندا اونو "**آغابیگ رقصی**" ده آدلاندیریرلار.

## اتک یازیلار
بؤلمه:آذربایجان اوینامالاری
اسکی اویغور تورکجه‌سی

**اسکی اویغور تورکجه‌سی** و یا اسکی اویغورجا ، 9. عصر ایله 14. عصر آرالیغیندا چئشیدلی دؤولتلرده دانیشیلمیش و یازیلمیش اولان، تورکو دیللر عاییله‌سی‌نین سیبیری قولونا منسوب بیر دیل. اسکی تورکجه‌نین گؤک‌تورکجه‌دن سونراکی ایکینجی قیسیمینی مئیدانا گتیرمیشدیر. 

دیل، آد بنزرلیگینه باخمایاراق، ایندیکی تورکو دیللرین چاغاتای قروپونا عایید چاغداش اویغورجانین آتاسی اولماماقدادیر و بو چاغداش دیلین قاراخانلیلارین دانیشدیغی دیلدن تؤره‌دیگی دوشونولمکده‌دیر.  آنجاق کانسودا دانیشیلان باتی یوغورجانین اسکی اویغورجادان تؤره‌دیگینه اینانیلماقدادیر. 

## تاریخ
بو دؤنمده تورکو میلّتلر بیر چوخ مدنیت ایله قارشیلیقلی تاثیر ایچینه گیرمیشلر. بو وضعیت دیلین قورولوشوندا دا اؤزونو گؤسترمیشدیر. یئنه بو دؤنمده، دییشیک مدنیتلرله قارشیلیقلی تاثیرله بیرلیکده، دیلده ایلک دفعه خاریجی قایناقلی سؤزلر گیرمه‌یه باشلامیشدیر.  سانسکریتجه، سوغدجا، توخارجا، چینجه سؤزلر بونلاردان بعضیلریدیر. 

## دیل اؤزللیکلری
اویغورلاردان قالان اثرلر دؤرد قروپا آیریلاراق آراشدیریلا بیلر: 

مانی‌چی چئوره‌یه عایید متنلر. 

بورخانچی (بودیست) چئوره‌یه عایید متنلر. 

مسیحیت چئوره‌یه عایید متنلر (اینجیل ترجومه‌لری). 

موسلمان چئوره‌یه عایید متنلر. 

اسکی تورکجه‌نین دیل بیلگی‌سینی یازمیش اولان آننه‌ماری فوْن قاباین، اویغور متنلرینی "y" و "n" آغیزی اولماق اوزره ایکی آنا آغیز قروپونا آییرار. گؤک‌تورکجه‌ده‌کی "ń"سسینی "n"-ه چئویرن متنلر "n" آغیزینی، "y"ه چئویرن متنلر "y" آغیزینی مئیدانا گتیررلر. اسکی اویغور تورکجه‌سی دؤنمی، یازی دیلی اولاراق گؤک‌تورکجه‌نی دایانان، اونون داوامی اولان بیر دؤنمدیر. باشقا بیر دئییشله گؤک‌تورکجه ایله اویغورجا عئینی یازی دیلی‌نین ایکی قولودور. اسکی اویغور تورکجه‌سینده گؤرولن آز سایی‌داکی سس و فورما فرقلیلیکلریندن بیر قیسیمی آغیز فرقیندن، بیر قیسیمی ده زامان فرقیندن قایناقلانماقدادیر. گؤک‌تورکجه و اویغورجا آراسینداکی اصل اؤنملی فرق، سؤز وارلیغیندا اورتایا چیخار. گؤک‌تورکجه‌نین سؤز وارلیغیندا تورکجه منشالی سؤزلر حاکیمدیر؛ چینجه و یا سوغدجادان گیرمیش اولان آلینما سؤزلر چوخ آزدیر. گؤک‌تورک متنلرینده چؤل یاشاییشی، دؤیوشچولوک و دؤولت نیظامی‌یلا علاقه دار سؤزلر آغیرلیقدادیر. اویغور متنلرینده ایسه مانیزم و بورخانچیلیقلا علاقه‌دار سؤزلر حاکیمدیر. بونلار دا سانسکریتجه، چینجه و سوغدجادان آلینمیشدیر. چوخ واخت دا آنلاییشلارا تورکجه قارشیلیقلار تاپیلمیشدیر. تمل سؤز وارلیغی ایسه هر ایکی دؤنم متنلرینده عئینیدیر. 

کؤک‌تورکجه‌ده یالنیز آدام، کوْنچوُی کیمی اینسانلا علاقه‌دار سؤزلرده ایستیفاده ائدیلن +لار چوخلوق شکیلچیسی، اسکی اویغورجادا هر جور آد، عوضلیک و صیفتده ایستیفاده ائدیله بیلن، عومومی چوخلوق شکیلچیسی، حالینا گلمیشدیر و چوخلوق شکیلچیسی اویوما طبیعیدیر.  

## سؤز وارلیغی
مورریس سوادئش‌ین 100 تمل سؤزونون اویغورجاداکی قارشیلیقلاریندان بعضیلری بئله‌دیر: 

* آد: آد/ات 
* آغاج: ایغاچ/سؤگوت 
* بالیق: بالیق 
* دیش: تیش 
* کیشی: ار/کیشی 
* وئرمک: بیرمک 

اردم کونور-ون، اسکی اویغور تورکجه‌سییله علاقه‌دار قلمه آلدیغی مقاله‌ده ،گونوموز تورکجه قارشیلیقلارینی دا وئردیگی بعضی سؤزلر بونلاردیر: 

* تؤپو: تپه 
* تیل: دیل 
* یاسدیق: یاستیق 
* کؤل : گؤل 
* بیلیگ : بیلگی 

## اسکی اویغور الیفباسی
وسط|بندانگشتی|450x450پیکسل|اسکی اویغور الیفباسی

## قایناقلار
توفا تورکجه‌سی

**توْفا تورکجه‌سی** و یا  توّفاجا  (اؤزلریجه: Тоъфа дыл Tòfa dıl)، روسیه‌‌نین ایرکوتسک ویلایتی‌نین ایکی کندینده یاشایان توفالار طرفیندن دانیشلان  سایان دیللری قروپوندان بیر تورک دیلیدیر. 2010 ایلینده یالنیزجا 93 نفر طرفیندن دانیشلان دیل توفا دیلی توواجایا یاخین اولوب سوْیوْت توُکا تورکجه‌سی کیمی آرادان گئتمه تهلوکه‌سی ایله قارشی قارشییادیر.

## الیفبا

## ضمیرلر

## اتک یازی
کیلوگیرم

**کیلوگیرم** ویا **کیلوقرام** ()، کۆتله‌ میلتلرآراسی بیریملر سیستمینده اوْلان اصلی بیریمی دیر و kg سیمگه‌سی ایله گؤستریلیر. معمولا قیسا اولاراق **کیلو** آدلاندیریلیر. ۱ کیلوگیرم دقیقا بیر لیتر سو'یون کۆتله‌سی دیر.

۱۷۹۵-جی ایلده کیلوگیرم بیر لیتر سو'یون کۆتله‌سی اوْلاراق تعریفلنمیشدیر. ۱۸۷۹-جو ایلدن ۲۰ مئی ۲۰۱۹ تاریخینه‌دک، بیر پلاتین-ایریدیوم جینسیندن اوْلان سیلندر (اوستووانه)، میلتلرآراسی کیلوگیرم نومونه‌سی (IPK) آدلاناراق متریک سیستمینده کۆتله بیریمی اۆچون ایستاندارد سئچیلمیشدیر.

## تعریف
کیلوگیرم اۆچ فیزیکسل ثابیتین واسیطه‌سی ایله تعریفلنیر: ایشیق سۆرعتی ، اؤزل بیر اتوم گئچیش فرکانسی  و پلانک ثابیتی .

:  =  1&nbsp;kg

بو تعریفده پلانک ثابیتی  میقداری ایله برابر نظرده آلینیر و بیریمی kg⋅m2⋅s−1 (همان J⋅s) دیر کی بو بیریمده اوْلان متر و ثانیه   و  واسیطه‌سی ایله تعریلفلنیرلر.

### قاباقکی تعریف
گیرم (1/1000 کیلوگیرم) قاباقجا ۱۷۹۵-جی ایلده بۇزون اریمه نۆقطه‌سینده اوْلان بیر سانتیمتر مۆکعب سویون کۆتله‌سی اوْلاراق تعریفلنمیشدیر.
۱۷۹۹-جو ایلده «Kilogramme des Archives» آدلانان بیر پلاتین جینسیندن اوْلان نومونه، کیلوگیرمین ایستانداردی اۆچون یارادیلمیشدیر و ۱۸۷۵-جی ایلیندن باشلایاراق کیلوگیرمین میلّتلر آراسی نومونه‌سی اوْلاراق تانیملاندی. بو نومونه‌نین کۆتله‌سی، ماکزیموم سیخلیق و اتموسفر باسقیسی آلتیندا اوْلان بیر دسیمتر مۆکعب سۇیون کۆتله‌سی ایله برابر ایدی.

۱۸۷۹-جو ایلده، آغیرلیقلار و اؤلچولر کوْنفرانسیندا (CGPM) بیر پلاتین-ایریدیوم جینسیندن اوْلان سیلندر (اوستووانه)، میلتلرآراسی کیلوگیرم نومونه‌سی (IPK) آدلاناراق متریک سیستمینده کۆتله بیریمی اۆچون ایستاندارد سئچیلمیشدیر.

کیلوگیرم سوْنونجو اصلی بیریم ایدی کی فیزیکسل میقدارلار و ثابیتلر یئرینه اینسان الی ایله یارادیلمیش بیر نومونه ایله تعریفلنیردی. 

### میلتلرآراسی کیلوگیرم نومونه‌سی‌نین دییشیلمه‌سی

## آد
بیریملر آراسیندا، آدینین بیر پارچاسی اس‌آی اؤن‌اکی (کیلو) اوْلان تکجه بیریم کیلوگیرم دیر. کیلوگیرم آدی فرانسه‌جه اولان *kilogramme* سؤزوندن آلینمیشدیر. آنجاق بو آدین کؤکو یونانجا "مین" آنلامیندا اوْلان کیلو (χίλιοι/*khilioi*) و لاتینجا "کیچیک آغیرلیق" آنلامیندا اوْلان gramma سؤزلرینین بیرلشمه‌سیندن دۆزلمیشدیر.

## آغیرلیق و کۆتله

کیلوگیرم کۆتله‌نین بیریمی دیر. کۆتله ایلمسیزلیک (اینرسی) ایله ایلگیلی بیر کمیّت دیر. بیر جیسمین آغیرلیغی، ائتگیسینده اوْلدوغو یئرچکیمی مئیدانینا باغلی دیر، آما جیسمین کۆتله‌سی یئرچکیمیندن مۆستقیل اولاراق ثابیت و دییشیلمزدیر. نئجه کی جاذیبه گۆجۆنون دییشیلمه‌سینه گؤره بیر جیسمین آی اۆستونده اوْلان آغیرلیغی، همن جیسمین یئر اۆزونده‌کی آغیرلیغی ایله فرقلی اوْلابیلر، آنجاق اوْ جیسمین کۆتله‌سی آیدا و یئرده برابر و دییشیلمز دیر. کۆتله‌نین بیریمی کیلوگیرم و آغیرلیغین بیریمی ایسه نیوتون دور.

## ۲۰۱۹ اس‌آی اصلی بیریملری‌نین یئنی‌دن تعریفلنمه‌سی

## اس‌آی اؤن‌اَکلری
کیلوگیرم کۆتله‌نین اصلی بیریمی اولدوغونا رغما، اس‌آی اؤن‌اکلری «کیلوگرم» ایله یوخ، بلکه «گیرم» ایله ایشلنیرلر. چۆنکو کیلوگیرم اؤزو گیرم'ین بیر اؤن‌اکه یاپیشماسیندان دۆزلمیشدیر. (کیلو + گیرم)

## قایناقلار

بؤلمه:اس‌آی اصلی بیریملری
بؤلمه:کوتله بیریملری
بؤلمه:۱۰۰۰ (سایی)
خارزم تورکجه‌سی

**خارزم تورکجه‌سي** () تورک ديللری‌نین قارلوق قولونا عایید، قاراخانلی تورکجه‌سی سونراسيندا گلن، اورتا عصرلرده آلتین اوردو توپراقلاریندا دانیشیلیب و یازیلان دیل ایدی.
 

## تاريخ
جئيهونون آرال گؤلونه تؤکولدوگو بؤلگه‌ده يئر آلان خارزم، 11. عصر باشلاريندا غزنه‌لیلره باغلي بير ويلايت ايدي. بورا تعيين ائديلن واليلره خارزمشاه دئييليردي. خارزمشاهلار سولاله‌سي، اوغوزلارين بيگديلي بويوندان آنوش تيگين ايله باشلار. آنوش تيگين‌ين اوغلو فطب‌الدين محمد 1097-1127؛ اونون اوغلو آتسيز 1127-1156؛ اونون اوغولو ايل آسلان 1156-1172 ايللري آراسيندا خارزمي ايداره ائتدي. ایل آسلان 1157دن اعتيباراً موستقيل خارزمشاه دؤولتي‌نين باشچيسي ايدي. 1172-1200 آراسيندا ایل آسلانين اوغولو سولطان تکيش، 1200-1220 آراسيندا دا اونون اوغلو خارزمشاه علاالدين محمد اؤلکه‌ني ايداره ائتدي. خارزمشاهلار دؤولتينه چنگيزلي‌لر سون وئرديلر.  

ايسلاميتين ايلک زامانلاريندا خارزمده دانيشيلان ديل، اصلينده ايراني اولماقلا بيرليکده ديگر ايران لهجه‌لريندن چوخ فرقلي اولان خارزم لهجه‌سي ايدي. 11. عصرده باش­لايان خارزمين تورکلشمه‌سي حاديثه‌سي، 13. عصره قدر داوام ائتميش و خارزم ايله اونا باغلي بؤلگه‌لرده يئني بير يازي ديلي‌نين قورولوشو، بو تورکلشمه‌سيندن سونرا گئرچکلشه بيلميشدير. خارزمين تورکلشمه‌سينده خوصوصيله اوغوزلار و قيپچاقلار چوخ اؤنملی بير رول اويناميشلار. آيريجا قالاچلار، کيمکلر، باياووتلار، قانقليلار و بعضي کؤچري تورک طايفالاري دا بو باره‌ده ائتکيلي اولموشلار. بؤلگه‌نين تورکلشمه‌سينده رول اوينايان بو عونصورلر، بؤلگه‌نين اؤزونه خاص لهجه‌سيني ده مئيدانا گتيرميشلر .بو لهجه، قاراخانلي يازي ديلي ايله علاقه‌لي و اوغوز، قيپچاق، قانقلي و ديگر بويلارين لهجه‌لري‌نين قاريشيغي ايله اولوش­موش خارزم تورکجه‌سي‌دير. 

بو سياسي اولوشوملارين سونوجوندا خارزم، تورکلشدي و 12. عصرده بير مدنيت مرکزینه چئوریلدی. چنگيزليلر و قيزيل اوردو چاغيندا دا بو دوروم داوام ائتدي. قيزيل اوردو چاغيندا (1241-1502) خارزم، آشاغي سئيهون بويلاري، ايديلين خزره تؤکولدوگو يئرده اولان پايتاخت ساراي باشليجا مدنيت مرکزلري ايدي. خارزم تورکجه‌سينه عاييد اثرلر ايشده بو مدنيت موحيطينده يازيلدي. 

## خارزم تورکجه‌سی الیفباسی

## خارزم تورکجه‌سینده اثرلر

* مقدمه الادب
* قصص الانبیا
* معین المرید
* خسرو و شیرین
* محبت نامه
* نهج الفرادیس
* جواهر الاصداف
* جمجمه نامه
* معراج نامه
* سطر آلتی قرآن ترجومه‌سی
* آلتين اوردو یارليق و بيتيکلري 
* حلیة اللسان و حلبة البیان

## قایناقلار

بؤلمه:قارلوق دیللری
لوپ تورکجه‌سی

**لوْپ تورکجه‌سی** (آیريجا لوْپنوْر و يا لوْپنوُر اولاراق دا تانينير) چين‌ين دوغو تورکیستان موختار جومهوریتی‌نین لوْپ بؤلگه‌سينده دانيشان ديلدير.

## تصنيفات
اويغور و اؤزبک ديللري کيمي لوپ تورک ديلي‌نين قارلوق قولونا عاييددير. بو، حقيقتاً، بير ديل و يا اويغور ديلي‌نين بير لهجه‌سي اولوب-اولماماسي موذاکيره مؤوضوسودور.

بعضي ديلچیلر اۆچون لوپ اويغور لهجه‌سيدير، باخماياراق کي، بو استاندارد اويغورجادان فرقله‌نير.

## قایناق
قدیم تاتار تورکجه‌سی

**اسکی تاتار تورکجه‌سی** (اسکی تاتار ایملاسیلا: يسكى تاتار تلى، İske Tatar Tele، آیریجا اسکی باشقیرد دیلی و یا وولقا تورکی) وولقا- اورال بؤلگه‌سینده‌کی بعضی قورپلار(تاتارلار، باشقیردلار، قازاقلار و ...) آراسیندا ایشله‌نیلن ادبی بیر دیل ایدی. اورتاچاغدان 19.عصره قدر  موسلمان تورک دونیاسیندا  یازیلی ادبیاتی اولان بؤلگه‌سل بیر تورک دیلی ایدی.

اسکی تاتار دیلی،  قیپچاق(قوزئی باتی) تورکجه‌سی‌نین بیر عوضوودور آنجاق قیسماً اسکی بولغار دیلیندن تؤره‌میشدیر. اسکی تاتار تورکجه‌سینده قول علی طرفیندن یازیلدیغی دوشونولن ایلک شعر، وولقا بولغارلاری‌نین دؤنمینه عاییددیر. اسکی تاتار تورکجه‌سینده، عرب و فارس دیللریندن آلینتی سؤزلر واردیر.

## اتک یازی


## قایناق
"İske Tatar ädäbi tele/Иске татар әдәби теле". ''Tatar Encyclopaedia''. Kazan: The Republic of Tatarstan Academy of Sciences. Institution of the Tatar Encyclopaedia. 2002.
خان‌چوبانی (رقص)

بندانگشتی|خان چوبانی رقصی
**خان‌چوبانی** - آذربایجانین میلّی رقصی. 

خان‌چوبانی 17-18. عصرلرده شیروان اراضیسینده یاشایان ائلین آدیدیر. اؤزلرینی خان‌چوبانلی طایفاسی آدلاندیریردیلار. اونلارین شرفینه آدلاندیریلمیش بو رقص ده ائله خاص اولان روحدادیر. تقریباً 18. عصرین آخیرلاریندا یارانمیش "خان‌چوبانی" سورعتلی تئمپده، قیزغین طرزده، سون درجه جلد، آهنگلشدیریلمیش حرکتلر دوزومونده گئدیر. اونو یالنیز کیشیلر اویناییرلار. 

## قایناق

* خان‌چوبانی رقصی حاقدا وئریلیش سایت YouTube

بؤلمه:آذربایجان اوینامالاری
ايکي آروادلی (رقص)

**ایکی آروادلی** – شکی بؤلگه‌سی‌نین قاراداغلی کندینده یارادیلمیش مزه‌لی آذربایجان رقصی. کیشیلرین ایفا ائتدیکلری بو رقص مزه‌لی کاراکتئر داشیمیش و ساتیریک پلاندا اوینانیلارمیش.

## اتک یازی
بؤلمه:آذربایجان اوینامالاری
خالاباجی (رقص)

**خالاباجی** — آذربایجانین میلّی رقصی. خالاباجی قادین آدیدیر. بو رقصین داها ایکی آدی وار-"**جئیران بالا**" ، "**قاچای بالا**". عئینی رقص اولسالار دا، بو اوچ آد آلتیندا چوخ گئنیش یاییلمیشدیر. رقص مئلودیاسی‌نین مؤلیفی-قاراباغلی قارمون‌چالان سونا خانیمدیر. رقص بیر قدر کومیک طرزده‌دیر. اونو داها چوخ یاشلی کیشیلر و قادینلار اویناییرلار. بو رقص گئنیش یاییلمیشدیر و خئیلی اینکیشاف تاپمیشدیر. 

## اتک یازی
بؤلمه:آذربایجان اوینامالاری
تیکا خان

**تیکا خان** ()، (دوغوم:۱۰ فوریه ۱۹۱۵ -اؤلوم:۲۸ مارس ۲۰۰۲) بیر پاکیستانلی ۴ اولدوزلو ژنرال ایدی.

## قایناقلار

## آرتیق اوخو
* Zaheer, Hasan: *The separation of East Pakistan : The rise and realisation of Bengali Muslim nationalism,* Oxford University Press, 1994.
* Sisson, Richard & Rose, Leo: *War and secession : Pakistan, India, and the creation of Bangladesh*, University of California Press (Berkeley), 1990.
* Matinuddin, General Kamal: *Tragedy of Errors : East Pakistan Crisis, 1968–1971*, Wajidalis, Lahore, Pakistan, 1994.
* Salik, Siddiq: *Witness to surrender*, Oxford University Press, Karachi, Pakistan, 1977.

## ائشیک باغلانتیلار
* Official profile at Pakistan Army website 
* Tikka Khan Passes Away—DAWN
* Article rebutting General A.A.K. Niazi's accusations against General Tikka Khan, by Nasir M. Khan, Pakistan Link, 30 March 2001
* Article mentioning General Tikka Khan's tenure as Chief of Army Staff (1972–1976), A.R. Siddiqui, Dawn, 14 September 2003.
* Hamood-ur-Rehman Commission Report, The Report of the Commission of Inquiry – 1971 War as Declassified by The Government of Pakistan, Volume-I: Supplementary Report – Top secret, PART III – MILITARY ASPECT, CHAPTER VI. 
* Hamood-ur-Rehman Commission Report, The Report of the Commission of Inquiry – 1971 War as Declassified by The Government of Pakistan, Volume-I: Supplementary Report – Top secret, PART IV – SURRENDER IN EAST PAKISTAN, CHAPTER II – Alleged atrocities by the Pakistan Army. 
* Hamood-ur-Rehman Commission Report, The Report of the Commission of Inquiry – 1971 War as Declassified by The Government of Pakistan, PART IV – MILITARY ASPECT, Chapter III, The formulation of defence plans. 
* Hamood-ur-Rehman Commission Report, The Report of the Commission of Inquiry – 1971 War as Declassified by The Government of Pakistan, Volume-I: Supplementary Report – Top secret, PART IV – SURRENDER IN EAST PAKISTAN, CHAPTER I – The moral aspect. 
* Hamood-ur-Rehman Commission Report, The Report of the Commission of Inquiry – 1971 War as Declassified by The Government of Pakistan, PART V: MISCELLANEOUS, CHAPTER VI: Summary and recommendations. 
* Amin Fahim pays rich tributes to General Tikka Khan, Dawn, 5 April 2002.
* General Yahya Khan agreed to withdraw forces, India did not, by Khalid Hasan, Daily Times, 3 July 2005.

|-

|-

|-

|-

|-

بؤلمه:۱۹۱۵-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:۲۰۰۲-جی میلادی ایلده اؤلن‌لر
بؤلمه:هیندوستانلی ساواش اسیرلری
بؤلمه:پاکیستانلی ژنراللار
بؤلمه:بنقلادش باغیمسیزلیق ساواشی
سوراپون سومباتچارون

**سوراپون سومباتچارون** (تایجا: สุรพล สมบัติเจริญ) تایلندلی موغنی دیر. 
## قایناقلار

بؤلمه:تایلندلی موغنیلر
برونو بریوونزی

**برونو بریوونزی** ()، (دوغوم:۱۶ ژوئیه ۱۸۸۶ -اؤلوم:۱۹۷۰ ) ایکینجی دونیا ساواشینا قاتیلان بیر ایتالیالی آدمیرال ایدی.

## قایناقلار

بؤلمه:۱۸۸۶-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:۱۹۷۰-جی میلادی ایلده اؤلن‌لر
بؤلمه:ایتالیالی آدمیراللار
بؤلمه:ایتالیالی ساواش اسیرلری
کازو ساکاماکی

**کازو ساکاماکی** ()، (دوغوم:۸ نوْوامبر ۱۹۱۸ -اؤلوم:۲۹ نوْوامبر ۱۹۹۹) بیر ژاپونلو نیظامی و ایکینجی دونیا ساواشیندا بیرینجی ژاپوللو ساواش اسیری ایدی.

## قایناقلار

## آرتیق اوخو
* 
*  Sakamaki's experience as a prisoner of war are detailed in the first chapter "Prisoner Number One"

## ائشیک باغلانتیلار

* USS Ward, Report of Pearl Harbor Attack 

بؤلمه:۱۹۱۸-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:۱۹۹۹-جو میلادی ایلده اؤلن‌لر
بؤلمه:پرل هاربر هۆجومو
بؤلمه:ژاپونلو ساواش اسیرلری
یودراک سالاکژای

**یودراک سالاکژای** (تایجا: ยอดรัก สลักใจ) - تایلندلی موغنی ایدی
## قایناقلار

بؤلمه:تایلندلی موغنیلر
شیرین چایی

**شیرین چایی** بیر نوع بیتکی دیر.

آذربایجان یئرینده چوخلو چؤللرده دوغال گؤوریر.خاصیتلی و دامارلار اۆچون چوخ منفعتلی دیر.

قلب دامارلاری توتولاندا بو بیتکینی منفعتلی بیلینیب.

## قایناق

بؤلمه:تورکه داوا
بؤلمه:بیتکی
شنبلله

شنبل یادا شنبلله (بیلگیلرده:Trigonella foenum-graecum)بیر نوع بیتکی دیر. پخله کیمیلردن دیر.اوجالیغی 10دان 50 سانتی مترجا و میوه سی ساری و قهوه ای و آچیخ بؤیادا گوللری وار.

## قایناق
اینگلیسیجه ویکی پدیا

بؤلمه:تورکه داوا
بؤلمه:بیتکی
ذوالفقار علی خان

**ذوالفقار علی خان** ()، (دوغوم:۱۰ دسامبر ۱۹۳۰ -اؤلوم:۰۸ مارس ۲۰۰۵) بیر پاکیستانلی ۴ اولدوزلو ژنرال و دیپلومات ایدی.

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار
* Bio of Air Marshal Zulfiqar Ali Khan 
* PAF s' Chief of the Air Staffs 
* Air Marshal Zulfiqar Ali Khan, Former chief of air staff, dies

|-

بؤلمه:۱۹۳۰-جو میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:۲۰۰۵-جی میلادی ایلده اؤلن‌لر
بؤلمه:پاکیستانلی ساواش اسیرلری
بؤلمه:پاکیستانلی دیپلوماتلار
فرخ بیگ

**فرخ بیگ** (1615-1547)- کؤکو موغوللارین قالموق بویوندان اولان تبریزلی نقاش.

## یاشاییشی
فرخ بیگ 1547-جی ایلده تبریز شهرینده آنادان اولموشدو. 30 یاشینا قدر تبریز و قزوین شهرلرینده سارای اعمالاتخانالاریندا چالیشمیشدی. فرخ بیگ 1576-جی ایلده هیندیستانا گئتمیشدی. سلطان اکبر شاه و سلطان جاهانگیرین سارایلاریندا فعالیت گؤسترمیشدی. 1615 ایلینده هیندیستان آقرا شهرینده دونیاسینی دییشمیشدی.

## اثرلری

* پیر صوفی خرابات قاپیسیندا
* نظامی‌نین خمسه‌سی
* بابور نامه

## گولشن تابلوسو
تانینمیش اثری، تهران‌ین گولوستان کیتابخاسیندا ساخلانیلان گولشن تابلوسودور.

## قالری

فایل:Фаррух Бек. Старый суфий. 1615 Част. собрание..jpg
فایل:Фаррух Бек Бабур принимает придворных. Бабурнаме. 1589. Гал. Саклера, Вашингтон.jpg
فایل:Фаррух Бек. Ибрагим Адилшах музицирует.1610-11 Музей Напрстек, Прага..jpg
فایل:Farrukh Beg. Sufis in a Landscape, ca. 1601-04. Saltykov-Shtshedrin Public Library, St. Petersburg.jpg
فایل:Image of babur.jpg
فایل:Фаррух Бек. Старый мулла.ок.1615 Виктория и Альберт.jpg
فایل:Фаррух Бек. Юный паж.ок 1615 Честер Битти..jpg
فایل:Sultan Ibrahim Adil Shah II Riding His Prized Elephant, Atash Khan.jpg
فایل:Farrukh Beg. Sultan Ibrahim Adil Shah II Khan hawking. Page from St. Petersburg Album. Bijapur ca.1590-95 (28,7x15,6cm) Institute of Oriental Studies St. Petersburg.jpg
فایل:Farrukh Beg (attributed), Sultan Ibrahim Adil Shah II Riding His Prized Elephant, Atash Khan, ca. 1600 (14.3 x 10.3 cm) Private coll..jpg
فایل:Farrukh Beg. Akbar's Triumphal Entry into Surat. Akbarnama, 1590-95, Victoria and Albert Museum, London.jpg
فایل:Ibrahim Adil Shah II and the Tambur (musical instrument).png
فایل:Babur-courtier-cropped.jpg


## قایناق

* Amina Okada. Indian Miniatures Of The Mughal Court. Harry N. Abrams, Inc., Publishers, N-Y. 1992
* S.C. Welch. India. Art and Culture 1300—1900. Prestel. 1999.

*

بؤلمه:نقاشلار
قازاغی (رقص)

**قازاغی** - ان قدیم آذربایجان رقصلریندن بیری. 

آدیندان گؤروندوگو کیمی رقص قازاخ زوناسیندا یارانمیشدیر. فرض اولونور کی، قازاغی دؤیوشچو رقصیدیر. اونو یوروشه و حربه گئدنده ایفا ائدرمیشلر. رقص نیک‌بینلیک و قهرمانلیق پافوسو ایله یاناشی اینجه‌لیک و تمکین‌لیکلرله زنگیندیر. اولدوقجا یئیین حرکتلی، جوشقون، تئکنیکی باخیمدان مورکّب ائلئمئنتلرله زنگین و سولیست اینتوناسیالی رقصدیر. رقص ایفا اولونارکن سرراست حرکتلر و داخیلی قووّه‌نین عظمتی طلب اولونور. چوخ وئرسیالارا مالیکدیر و موختلیف آلتلرده سسلنه بیلیر. لاکین 1936-جی ایلده بسته‌کار اوزئییر حاجی‌بیگوو ماهنی و رقص آنسامبلی یارادارکن بیر سیرا موتخصیصلرین کؤمگی ایله بو رقصی کورئوقرافیک یؤنومونده ایشلیه‌رک نوتا سالینمیشدیر.صحنه تاماشاسی کیمی قورولوشوندا "قازاغی" اونو بؤیوک مهارتله اویناماغی باجاران بیر دسته کیشی طرفیندن ایفا اولونور. رقصده دوزومو رنگارنگ و تئکنیکی جهتدن مورکّب حرکتلر چوخدور. معیشتده، ائل شنلیکلرینده بو رقص سولو قایداسیندا ایفا اولونور. کیشی رقصلرینین چوخوندا اولدوغو کیمی، حؤکماً سرراست حرکتلر، داخیلی قووّه‌نین عظمتی طلب اولونور و اوینایانلاردان هر بیری اؤز قابیلیتینی، رقصده نه‌یه قادیر اولدوغونو گؤسترمگه چالیشیر.

بؤلمه:آذربایجان اوینامالاری
تانبو هونری

بندانگشتی|ژاپون سامورایی عسگری‌نین شکلینی دوگو تارلاسیندا تصویر ائدیلمه‌سی
**تانبوْ هۆنری** (ژاپون. 田んぼアート) — ژاپون خالقی‌نین دوگو تارلالاریندا موختلیف نؤوعلو و رنگلی دوگودن ایستیفاده ائتمکله نهنگ ساحه‌لی شکیل یاراتما اۆچون هونر.

## قالری

فایل:Napoleon of rice field art.JPG
فایل:Tambo art in Yonezawa, Yamagata.jpg|تانبو هونری ژاپون کندینده
فایل:Tanbo art in Inakadate 2012 A.jpg
فایل:Tanbo art in Yonezawa (1).jpg
فایل:Taiwan, Pingtung- tanbo art 2015 1.jpg
فایل:Taiwan, Pingtung- tanbo art 2015 3.jpg
فایل:Japan, Yamagata- Yonezawa tanbo art 2016 6.jpg
فایل:South Korea, Goesan- tanbo art 2015 2.jpg
فایل:Taiwan, Miaoli- Yuanli tanbo art 2015 1.jpg
فایل:Taiwan, Miaoli- Yuanli tanbo art 2016 7.jpg
فایل:Taiwan, Tainan - Lioujia tanbo art 2017 2.jpg
قوچعلی (رقص)

**قوچعلی رقصی** اساساً آبشئروندا توی مراسیملرینده مشهور اولان رقصدیر. بو رقص خوصوصیله قوچو علی‌یه مخصوص اولدوغونا گؤره خالق آراسیندا بئله آدلاندیریلمیشدیر. رقص آیاق وورونتولاری، بورجوتمالاری و سوزمه ائلئمئنتلریندن عیبارتدیر. موسیقیسی اساساّ کلارنئت آلتینده داها شاققاراق سسله‌نیر.

## ائشیک باغلانتی

* http://www.youtube.com/watch?v=su_M3dE7avs

بؤلمه:آذربایجان اوینامالاری
رئوف دئنکتاش

**رئوف دئنکتاش**  (27 ژانویه 1924،باف- 13 ژانویه 2012 لئف‌کوشا) قیبریس تورکو سیاستچی و یازیچی. دئنکتاش قوزئی قیبریس تورک جومهوریتی‌نین قوروجوسو و ایلک جومهور باشقانی ایدی. 1983 دن 2005-ه قدر قوزئی قیبریس‌ین جومهور باشقانی اولموشدور.

## کیتابلاری
بندانگشتی|رئوف دئنکتاش‌ین تورپاغا تاپشیرما تؤره‌نی جومهوریت پارکیندا

# سعادت سیرلری (1941) 
# آتش‌سیز جهنم (1944) 
# (Criminal Cases (1953 
# 12-یه 5قالا (1965) 
# آکریتاس پلانی (1972) 
# A Short Discourse of Cyprus (1972 
# The Cyprus Problem (1973)
# Cyprus Triangle (1981) 
# گنجلرله باشباشا (1981) 
# قوآندان ایلهاملار (1986) 
# گنجلره اؤیودلر (1988) 
# ایمتیحان دونیاسی 
# یارینلار اۆچون 
# قیبریس گیریت اولماسین 
# A Handbook of Criminal Cases, ، 1955 
# Cyprus Problem in a Nutshell, 1983
# قادین و دونیا - Woman and The World, 1985،  
# UN Speeches on Cyprus, 1986
# سئچنکلر و قیبریس تورکلری - The Options and The Turkish Cypriots, 1986
# Cyprus, An Indictment and Defence, 1987
# The Cyprus Problem 23rd Year, 1987
# My Vision for Cyprus, 1988
# آتاتورک، دین و لایک‌لیک - Atatürk, Religion and Laïcité, 1989
# قیبریسدا بیتمه‌ین غوغا - The Unending Fight in Cyprus, 1991
# کیبریس دعاوامیز - Our Cyprus Issue, 1991
# ایلک آلتی آی - The First Six Months, 1991
# What is the Cyprus Problem, 1991
# A Challenge on Cyprus, 1990-91
# Denktaş As A Photographer, Images From Northern Cyprus, 1991
# The Cyprus Problem and the Remedy, 1992, Nicosia (Lefkoşa)
# From My Album, 1992
# او گونلر- Those days, 1993, Nicosia
# Images From Northern Cyprus, 1993
# ویزیون - The Vision, 1994, Nicosia
# قلب‌لر - Doors, 1995, Nicosia
# Observations on the Cyprus Dispute, 1996
# قیبریس مسئله‌سینده سون دوروم - The Latest Situation in Cyprus Issue, 1996, Nicosia
# روم یونان ایکیلیسی: استنمه‌ین جومهوریت‌دن نره‌یه؟- Cypriot Greek Duo: Where to from the Unwanted Republic, 1996, Nicosia
# کارکوت دره‌سی- Karkot Creek, 1996
# رئوف دئنکتاش خاطیره‌لری, 1964-74, I. جیلد (1964) - Memoirs of Rauf Denktaş, 1964-74, volume I (1964), 1996
# رئوف دئنکتاش خاطیره‌لری, 1964-74, II. جیلد(1965), 1997
# رئوف دئنکتاش خاطیره‌لری, 1964-74, III. جیلد (1966), 1997
# رئوف دئنکتاش خاطیره‌لری, 1964-74, IV. جیلد (1967), 1997
# رئوف دئنکتاش خاطیره‌لری, 1964-74, V. جیلد (1968), 1997
# رئوف دئنکتاش خاطیره‌لری, 1964-74, VI. جیلد (1969), 1997
# رئوف دئنکتاش خاطیره‌لری, 1964-74, VII. جیلد (1970), 1997
# قلبیمین سسی- The voice of my heart, 1997
# In Search of Justice, 1997
# رئوف دئنکتاش خاطیره‌لری, 1964-74, VIII. جیلد (1971-72), 1998
# رئوف دئنکتاش خاطیره‌لری, 1964-74, IX. جیلد (1973-74), 1999
# خاطیره‌لر ، توپلاییش, X. جیلد - Memoirs, Conclusion, vol X, 2000



بؤلمه:سیاستچیلر
بؤلمه:قیبریس جومهوریتی
پهله

400px|بندانگشتی|عباسیلار دؤورۆنده جبال بؤلگه‌سی

**پهله** ایرانین اورتا و باتیسیندا یئرله‌شن بیر بؤلگه و بؤلگه‌ده یاشایان خلقین تاریخی آدی دیر. مۆسلمانلار ایرانی فتح ائتمه‌میشدن اؤنجه بو بؤلگه‌نین آدی پهله ایمیش لکن عربجه‌ده آلینما سؤزجۆکلرده «پ» حرفینین «ف»ـیا دؤنمه‌سی سببلی بو ملّت و بؤلگه آدی فهله ذکر اولوبدور. فهله بؤلگه‌سی همدان، ماسبذان، مهرجانقذق، صیمره، نهاوند، دینور، قرماسین، ری و اصفهانا شامیل دیر. بو بؤلگه‌یه جبال آدی دا وئریلمیشدیر.  فهلوی دیلی بو بؤلگه‌ده دانیشیلان دیل آنلامیندا دیر. باباطاهر سعدی و حافیظین بعض شعرلرینین دیلی فهلویجه اولماق اۆچۆن  بو دیلین او تاریخه‌جه دیری اولماسی تخمین ائدیلیر. لکن آز آز ایرانین اورتا و جنوبوندا یاشایان خلقلرین دیلی اورتا آسیانین غربینده یایقین اولان دری دیلینه  چئوریلدی و بو خلقلر اؤز دیللرینی اونوتدولار.

## آیریجا باخ
پهلویلر حکومتی

## قایناقلار

بؤلمه:تاریخ
شیره

**شیره ** یوخسا **دوشاب**،  میوه یا بیتکیلردن اله گلیر. اوزوم، توت و خورمادان دوشاب آلینار.شیره پیشمکدن سونرا غلیظ اولوب و دوشاب اولار.

## قایناقلار

بؤلمه:یئمکلر
میخائیل لاسکار

**میخائیل لاسکار** ()، (دوغوم:۱۸۸۹ -اؤلوم:۲۴ جولای ۱۹۵۹) ایکینجی دونیا ساواشینا قاتیلان بیر رومانیلی ژنرال ایدی.

## جایزه‌لر
*German Iron Cross (1939) 2nd Class & 1st Class (7 January 1942)(24 September 1941)
*Knight's Cross of the Iron Cross with Oak Leaves (the first foreign recipient of this decoration)
* Order of Michael the Brave, 2nd class (31 December 1942)

## قایناقلار
;سایتلار

;کیتابلار

* 

## ائشیک باغلانتیلار
* Biography
* Short bio
*  "Mihail Lascăr, General al Armatei Române", at FC Steaua

بؤلمه:۱۸۸۹-جو میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:۱۹۵۹-جو میلادی ایلده اؤلن‌لر
بؤلمه:رومانیلی ساواش اسیرلری
دنیس ایرپ

**دنیس ایرپ** ()، (دوغوم:۷ ژوئن ۱۹۳۰ -اؤلوم:۱۹ مئی ۲۰۱۹) بیر جنوبی آفریقالی ژنرال ایدی.

## میداللار
Gen Earp received the following Awards and Decorations:
* 1987
* 1986
* 1976
* 1973
* n.d.
* 1953 South African Korea Medal
* n.d. United Nations Service Medal for Korea 
* n.d.  Korean War Service Medal
* 1952South Korea South Korean Order of Military Merit (Chungmu Cordon) with Silver Star (Korea, 1952)
* 1952US
* 1987
* n.d.ChileGran Cruz Al Merito Aeronautico
* n.d.ParaguayAl Merito Miltar

## قایناقلار

بؤلمه:۱۹۳۰-جو میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:کوره ساواشی ساواش اسیرلری
بؤلمه:۲۰۱۹-جو میلادی ایلده اؤلن‌لر