open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
حامیله‌لیک

**حامیله‌لیک** و یا **بوْیلولوق** ، اۇشاقلار اۆچون بالالیق، قادین‌لاردا و خۆصوصاً دیشی جینسلی ممه‌لی حئیوان‌لاردا قاریندا یئرلَشن بیر اوْرقاندیر. لاتین دیلینده اوْنا *اۇتئروس* دئیلیر. قادین‌لاردا اوْ، تخمیناً آرمۇد فوْرماسیندا و بؤیوکلویۆنده اوْلور اۇشاقلیق آدلانیر. اوْنون دیواری خۆصوصی بیر نؤو ازلدن تشکیل اوْلونموشدور. ایچریسینده بوْشلوق واردیر کی، بۇنا اۇشاقلیق یا بالالیق بوْشلوغو دئیلیر. بۇ بوْشلوق (عئینیله آغیز کیمی) سئلیکلی قیشا ایله اؤرتولو اوْلور.
اۇشاقلیغین یا بالالیغین یان طرفلریندن قلم قالینلیغیندا بیر جۆت بوْرولار چیخر کی، بۇنلارا اۇشاقلیق یا بالالیق بوْرولاری دئیلیر. بۇ بوْرولار واسیطه سیله یۇمۇرتا هۆجئیره اۇشاقلیق یا بالالیق بوْشلوغونا دۆشه بیلیر. اوْرادا اوْ، بؤیویرک اۇشاغا یا بالایا چئوریلیر. اۇشاق و یا بالا بؤیودوکجه اوْنونلا برابر اۇشاقلیق یا بالالیق دا بؤیویور، اۇشاق یا بالا دوْغولماغا آز قالمیش اوْ، اۆفورولموش و سۇ ایله دوْلدورولموش بیر شارا بنزیر. همین بۇ سۇیا اۇشاقلیق سۇیو دئیلیر. اۇشاق یا بالا بۇ سۇیون ایچینده اۇزرک حرکت ائدیر. اۇشاق یا بالا بؤیومک اۆچون لازیم اوْلان قیدانی آنادان بارماق بؤیوکلویونده اوْلان بیر بوْرو واسیطه سیله آلیر. بۇ بوْرویا گؤبک جیفتی دئیلیر. چۆنکی اوْنون بیر اۇجو اۇشاغین یا بالانین گؤبین، دیگر اۇجۇ ایسه اوشاقلیق یا بالالیغین دیوارینا بیتیشمیش اوْلور. بئله لیکله، اۇشاق یا بالا بۇ جیفت ایله آنانین قانی ایله بۆتون لازیم اوْلان قیدانی آلمیش اوْلور.


file:6 weeks pregnant.png|4 həftəlik embrion 
file:10 weeks pregnant.png|8 həftəlik döl 
file:20 weeks pregnant.png|18 həftəlik döl
file:40 weeks pregnant.png|38 həftəlik döl

file:Month 1.svg|1 aylığında 
file:Month 3.svg|3 aylığında 
file:Month 5.svg|5 aylığında
file:Month 9.svg|9 aylığında 


حامیللیک اینسانلاردا ۹ آی داوام ائدیر. حئیوانلاردا ایسه ۹ آیدان یا آز یا دا چوْخ اوْلا بیلیر. حامیللیک باشلایارکن اۇشاق یا بالا کیچیک اوْلدوغوندان آنانین قارنی بؤیوممیش اوْلور. اما حکیم هئچ اینجیتمدن اۇلتراس آدلانان جیحازلا اۇشاق یا بالانی مۆاینه و اوْنون شکلینی و فیلیمینی چکه بیلیر. اۇشاق یا بالا تام بؤیودۆکدن سوْنرا اۇشاقلیق یا بالالیق رئزین شار کیمی یغیلاراق اوْنو بایرا چیخاردیر.

## خاریجی کئچیدلر
* Hamilələr yayda nəyə diqqət etməlidirlər
* 40 həftə hamiləlik (həftə-həftə) 
* Hamiləlik həftəsi hesablayıcısı 
* Ana bətnində körpə inkişaf hesablayıcısı 
* Hamiləlik təqvimi 
* Hamiləliyin əlamətləri 

## همچینین باخ
## قایناقلار
انگلیسیجا ویکی‌پدیا

## منابع

بؤلمه:حامیللیک
بؤلمه:Birth control
بؤلمه:Family
بؤلمه:Fertility
بؤلمه:Human female endocrine system
بؤلمه:Human pregnancy
بؤلمه:Obstetrics
بؤلمه:RTT
بؤلمه:Women's health
ساپما آت

**ساپما آت** (اینگیلسجه. Stalking horse) سیاست و ایقتیصاددا ایشلنیلن بیر تئرمین‌دیر. اۆچونجو شخصین آدینا بیری‌سی‌نین قارشی‌سیندا بیر شئیی سیناماق، و یا مئیدان اوخوماغا دئییلیر. ساپما آت اؤز ایشینده باشاریلی اولوب و ریسک آزالیرسا، اصلی شخص اؤزونو آچیقجا گؤستریب مئیدانا گیره بیلر.

## کؤک
ساپما آت (ایستاکینق هورس) عیبارتی اوْوچولوق (صیادلیق)دان آلینیبدیر. اوْوچولار بو سوْنوجا یئتیشیبلر کی اؤزللیکله قوشلار اینسانلار اونلارا یاخینلاشاندا تئزلیکله اۇچوب قاچیرلار، آنجاق اوْوچولار بیر آت و یا اؤکوز و اینک کیمی مال حئیوان آرخاسیندا گیزلنیب یاخینلاشاندا، قوشلار هورکمه‌ییب و اونلارا اولدوقجا یاخینلاشیب صئید ائتمک اولاسی (احتیمالی) داها آرتیر.

## ایشلتمه
ساپما آتی قاباغا وئرمک تاکتیکیندن سیاست و آل-وئرچیلیک‌ده چوخ ایستیفاده اولونور. اؤرنک اۆچون بیر رقیب سیاستچی‌نین محبوبیتینی آزالدیب مئیداندان چیخارتماق اۆچون، بیری‌سی تخریبچی کیمی ساپما آت اولاراق پروپاقاندا آپاراندان سونرا، ساپما آتین آراخاسینداکی اساس شخص اؤزو مئیدانا گیریر.

## قایناقلار

* اینگیلیسجه ویکی‌پدیا صفحه‌سی

بؤلمه:ایقتیصاد
بؤلمه:سیاست
قرینلند

بندانگشتی|سول|قرینلند بایراغیبندانگشتی|سول|قرینلند علامتی
**قرینلند** (اینگیلیسجه. Greenland، دانمارک دیلینده. Grønland) دونیانین ان بؤیوک آداسی  اولاراق قوزئی آتلانتیک اوقیانوسوندا، کانادا نین دوغوسوندا، ایسلندین باتی سیندا یئرلشیب، 
بندانگشتی|سول|قرینلندین یئری قوزئی آتلانتیک اوقیانوسوندا
مساحتی 2.166.086 ک.م.² دیر و دانمارک شاهلیغینا باغلی اولاراق اؤزونو دولاندیران بیر دؤولتی واردیر. جمعی نفوسو 55847 نفر (2016 دا)، و پایتختی نوک دور.

## قرینلند کرونو
قرینلند کرونو، قرینلندده گلجکده فایدالانماسی دوشونولَن پول واحیدیدیر. گونوموزده دانمارک کرونو ایشلدیلیر. می 2007ده دانمارکدا چیخان یاسایا گؤره قرینلند دانمارک کرونونون قرینلند وئرسیونونون باسیلماسینا ایزین وئریلدی.

## قالری

فایل:Greenland_big.png|
فایل:Sermeqkujadtlek.jpg|
فایل:Greenlandmountains.jpg|
فایل:Iceberg with hole edit.jpg|
فایل:Greenland eastcoast.jpg|
فایل:Greenland scenery.jpg|
فایل:Nunâ island Upernavik district 2007-08-09 3.jpg|
فایل:Flag of Greenland.svg
فایل:Coat of arms of Greenland.svg
فایل:Kujalleq-coat-of-arms.svg
فایل:Qaasuitsup-coat-of-arms.svg
فایل:Qeqqata-coat-of-arms.svg
فایل:Greenland-municipalities-2009.svg
فایل:Kujalleq-municipality-greenland.svg
فایل:Qaasuitsup-municipality-greenland.svg
فایل:Qeqqata-municipality-greenland.svg
فایل:Sermersooq-municipality-greenland.svg
فایل:Zackenberg.3.jpg
فایل:Myggbukta.jpg
فایل:Moskusokselandet.jpg
فایل:Franz Josef Fjord.1.jpg
فایل:Kejser Franz Josef.2.jpg
فایل:Franz Josef Fjord.3.jpg
فایل:Kejser Franz Josef Fjord.4.jpg
فایل:Franz Josef Fjord.5.jpg
فایل:Waltershausen_Gletscher.jpg
فایل:Greenland 1693b.jpg
فایل:Greenland_Island.jpg
فایل:Greenland 1692a1.jpg
فایل:Greenland 1695a.jpg
فایل:Nunâ island Upernavik district 2007-08-09 3.jpg
فایل:Naajaat panorama 2007-08-09 2 cropped USM downsampled.jpg
فایل:Dried ammasat upernavik 2007-07-08.jpg
فایل:Fire station upernavik 2007-06-01.jpg
فایل:Radio upernavik 2007-06-01.jpg
فایل:Mountains in southern Greenland.JPG


## قایناق

بؤلمه:قوزئی آمریکا اؤلکه‌لری
بؤلمه:آدا دؤولت‌لر
بؤلمه:قیرینلند
بؤلمه:Kingdom of Denmark
بؤلمه:Inuit territories
بؤلمه:نوردیک اؤلکه‌لر
بؤلمه:Regions of the Arctic
بؤلمه:Dependent territories in North America
بؤلمه:Special territories of the European Union
بؤلمه:Members of the Nordic Council
بؤلمه:۱۹۷۹ میلادی ایلده قورولان بؤلگه‌لر و اؤلکه‌لر
بؤلمه:Danish dependencies
بؤلمه:Danish-speaking countries and territories
بؤلمه:Former Norwegian colonies
بؤلمه:Kingdom of Norway (872–1397)
بؤلمه:Christian states
دامغان

**دامغان**  — ایرانین سیمنان اوستانیندا یئرلشه‌ن شهر، دامغان شهریستانینین مرکزی.بۇ شهرین ۱۳۹۵-جی ایلین آمارلارینا گوره ۵۹٬۱۰۶ نفر جمعیتی واردیر.

## عمومی معلومات
شهر تهران ایله مشهد آراسینداکی اوتوموبیل یولو اوزرین‌ده، تهرانا ۳۴۲ کم اوزاق‌لیق‌دادیر. ۲۰۰۶-جی ایل سیاهییا آلینماسینا گؤره اهالی‌سی ۵۷۳۳۱ نفردیر.

## تاریخی
دامغان اورتا عصرلرده کومیس *(کوومئس)* بؤلگه‌سینین مرکزی اولان اؤن‌م‌لی بیر شهردیر. اما او زامانا عایید بیر نئچه بؤیوک سوتون قالینتی‌سین‌دان باشقا بیر اثر گونوموزه چاتمامیش‌دیر. ایسلام دؤنه‌مینه عایید ان اؤن‌م‌لی اثرسه ۱۱-جی عصرده اینشا ائدیله‌ن ایندی ییخیق دورومداکی، ایکی میناره‌لی تاریخانئه جامیدیر. بو جامی ایرانین بیلینه‌ن ان قدیم مسجی‌دی‌دیر. شهرین تقریباً ۲۶ کم. شیمالین‌دا هئجاتومپیلوس قالینتیلاری واردیر. دامغان ۱۷۲۳-جو ایلده افقانلار طرفین‌دن ییخیلمیش‌دیر. شهرین قرب کسیمین‌ده بؤیوک بیر قالا قالینتیلاری واردیر.

شهرین شیمالشرقین‌ده ساسانیلر دؤنه‌مینه عایید و قدیم بیر قارنیزون اولدوغو دوشونوله‌ن بیر قالا کالینتی‌سی واردیر کی تاپپئه هئسسار (هیسار تپه) آدییلا تانینیر. ۱۹۹۶-جی ایلده  آپاریلان قازینتیلاردان سونرا، آرخئولوقلار بو ساده‌ده ۳ فرق‌لی دؤنه‌مه عایید قالینتیلار تاپمیشلار.

## مشهور شخصلری
*فتحعلی شاه قووان‌لی-قاجار
*اسماعیل خان دامغانی

## قایناقلار

بؤلمه:دامغان بؤلگه‌سی
بؤلمه:سیمنان اوستانی‌نین شهرلری
۱۰ ژانویه

۱۰ ژانویه٬ قریقوری تقویمینه گؤره ایلین ۱۰-جۇ گۆنودور. ایل سوْنونا کیمی ۳۵۵ (آرتیق ایل‌لرده ۳۵۶) گۆن واردیر.

## حادیثه‌لر
* ۱۵۹۵ - عثمانلی سۇلطانی اۆچونجو مراد ۴۹ یاشیندا اؤلدو. اۆچونجو محمد تاختا چیخدی.
* ۱۷۳۲ - عثمانلی ایله صفوی آراسیندا احمد پاشا آندلاشماسی ایمضالاندی.
* ۱۸۱۰ - ناپلئون ایله ژوزفینین ائولیلیک‌لری سوْنا چاتدی.
* ۱۸۶۱ - آمریکا ایچ ساواشی: فلوریدا٬ بیرلشمیش اوستانلردن آیریلدی.
* ۱۸۶۳ - دۆنیانین ایلک متروسو اوْلان لندن متروسونون متروپولیتان آدی وئریلن ایلک خطّی آچیلدی.
* ۱۹۱۹ - مدینه مۆدافیعه‌سی دۆشدو. مدینه‌ده‌کی عثمانلی ساخلی‌سی سیلاح بۇراخان سوْن ساواشان گۆج اوْلدو. بیرینجی دۆنیا ساواشی عملاً سوْنا چاتدی.
* ۱۹۱۹ - اینگیلیس گۆجلری باغدادی ایشغال ائتدی.
* ۱۹۲۰ - میلّتلر جمعیتی قۇرولدو. آمریکا بیرلشمیش ایالتلری جمعیته قاتیلمادی.
* ۱۹۲۱ - بیرینجی اینؤنو ساواشی: آلبای عصمت بی باشچی‌لیغینداکی تۆرک اوْردوسو٬ یۇنان اوْردوسو ایله اینؤنوده قارشی قارشی‌یا گلدی. تۆرک اوْردوسو ساواشی قازاندی. ظفرین آردیندان٬ آلبای عصمت بی جنراللیغا ترفیع ائدیلدی؛ تۆرکیه بؤیوک میلّت مجلیسی دؤولتی‌نین اۇلوسلارآراسی اعتیباری دا سۆرعتله چوْخالدی.
* ۱۹۲۷ - متروپولیس آدلی آلمان فیلمی گؤستریمه گیردی.
* ۱۹۲۸ - شورویده٬ تروچکی‌نین ده داخیل اوْلدو ۳۰ نفرلیک مۆخالیف لیدرلر دسته‌سی٬ آلماتییا سۆرولدو.
* ۱۹۲۹ - تن‌تن‌ین ماجرالاری آدلی کاریکاتور کیتابی ایلک دفعه یاییملاندی.
* ۱۹۴۰ - پیئر لوییس‌ین آفرودیت آدلی کیتابییلا علاقه‌لی داعوایا باشلاندی. کیتاب مۆستهجن‌لیک‌له مۆتّهم اوْلونوردو.
* ۱۹۴۴ - نوری دمیرآغ‌ین دۆزلتدیگی تۆرک مۆسافیر اوْچاغی ایلک اۇچوشونا چیخدی.
* ۱۹۴۶ - بیرلشمیش میلّتلرین ایلک عۆمۇمی قۇرولو لندن‌ده توْپلاندی. بۇ قۇرولدا ۵۱ اؤلکه حاضیر ایدی.
* ۱۹۸۴ - آمریکا بیرلشمیش ایالتلری ایله واتیکان آراسیندا ۱۰۰ ایلدن چوْخ بیر آرادان سوْنرا دیپلوماتیک علاقه‌لر یئنیدن باشلادی.
* ۱۹۸۹ - کوبا عسگرلری آنقولادان چکیلمه‌یه باشلادی.
* ۱۹۹۰ - تایم ایله وارنیر شیرکتلری بیرلشه‌رک «تایم وارنیر» آدینی آلدی.
* ۲۰۰۱ - ویکی‌پدیا٬ نوپدیانین بیر پارچاسی اوْلاراق حیاتا گئچدی. بئش گۆن سوْنرا آیری بیر سایت اوْلدو.
* ۲۰۱۲ - آنکارا ۱۲-جی آغیر جزا محکمه‌سی٬ ۱۲ سپتامبر کودیتاسییلا علاقه‌لی کودیتا باشچی‌سی ۷-جی جۆمهۇر باشقانی کنعان ائورن ایله امک‌لی جنرال تحسین شاهین‌کایانین شۆبهه‌لی اوْلاراق یئر آلدیغی ایدّیعانامه‌نی قبول ائتدی. ایدّیعانامه٬ ائورن و شاهین‌کایا اۆچون آغیرلاشدیریلمیش ابدی حبس جزاسی ایسته‌دی.

بؤلمه:۱۰ ژانویه
بؤلمه:ایلین گونلری
بؤلمه:ژانویه آیی‌نین گونلری
قرینلند کؤپک بالیغی

بندانگشتی|250x250پیکسل|قرینلند کؤپک بالیغی
**قرینلند کؤپَک بالیغی** (بیلیم آدی. Somniosus microcephalus، اینگیلیسجه. Greenland shark)، قیغیرداقلی بالیقلار (تیکانلی بالیقلار) صینیفینین سومنیوسیدای عاییله سینه منسوf اولان بو کؤپک بالیغی نؤوعو، 200-600 متر درینلیکلرده یاشایان، آغیرلیقلاری 1 تونون اوزَرینه چیخابیلَن و اوزونلوقلاری 6،5 - 7 متره قدر چاتان جانلی‌لاردیر. 
بندانگشتی|300x300پیکسل
قوزئی آتلانتیک اوقیانوسو، کانادا، ایسلند و نوروژ سولاری آنا یاشاییش بؤلگه لرینی دیر. قرینلند جیواریندا چوخلو راستلاندیغین‌دان بو آدلا تانینماقدادیر. بیر تون جیواریندا اولان‌لارین هر بیریندَن تقریبا 80-100 لیتر یاغ اَلده ائتمک اولار. اَتی‌نین قورودولمادان یئنمَسی حالیندا زَهرلَنمَیه یول آچابیلر. اورتالاما 400 ایل یاشاماقدادیرلار.یاپیلان کَربون تستلَرینده اَلده ائدیلَن وئریلَر اورتالاما 370 دن 570 ایل آراسیندا یاشادیقلارینی و دیشیلَری‌نین 150 یاش‌لارین‌دان اعتیباراً اورَمَیه (تولیل نسل) باشلادیقلاری اونایلانمیشدیر. بوگونه دک اَن اوزون یاشایان قیغیرداقلی اولاراق تانینمیشدیر.

## قایناقلار
* آنادولو تورکجه‌سی ویکی‌پدیا صفحه‌سی
آرادان

**آرادان** سیمنان اوستانی‌ آرادان بؤلگه‌سینده یئرلشن بیر شهردیر. بۇ شهرین ۱۳۹۵-جی ایلین آمارلارینا گوره ۱۲٬۲۵۷ نفر جمعیتی واردیر.

## خالق
### نۆفوس

### اتنیک
آرادان شهری‌نین اهالی‌سی عومومیت‌ده تورک دورلار.

### مذهب
آرادان شهری‌نین اهالی‌سی عومومیت‌ده شیعه مذهبینه اینانجلاری وار.

## قایناقلار

بؤلمه:آرادان بؤلگه‌سی
بؤلمه:سیمنان اوستانی‌نین شهرلری
دامغان بؤلگه‌سی

**دامغان بؤلگه‌سی** ()، ایران سیمنان اوستانیندا یئرلشن بیر بؤلگه‌دیر. بو بؤلگه‌نین مرکزی دامغان شهریدیر. بو بؤلگه‌نین 1395-جی ایلین آمارلارینا گوره ۹۴٬۱۹۰ نفر جمعیتی واردیر.

## ایداری بؤلونوش
* بخش مرکزی شهرستان دامغان
** دهستان حومه دامغان
** دهستان دامنکوه
** دهستان رودبار
شهرلر: دامغان، دیباج و کلاته
* بخش امیرآباد
** دهستان قهاب رستاق
** دهستان قهاب صرصر
** دهستان تویه دروار
شهر: امیریه

## قایناقلار

* اطلس گیتاشناسی استان‌های ایران [Atlas Gitashenasi Ostanhaye Iran] (*[https://web.archive.org/web/20070522192425/http://www.gitashenasi.com/En/Product/Index.cfm?I=9 Gitashenasi Province Atlas of Iran]*)

بؤلمه:دامغان بؤلگه‌سی
بؤلمه:سیمنان اوستانی‌نین بؤلگه‌لری
جوزام

**لئپرا** – اینسان‌دا خرونیکی اینفئکسیون خسته‌لیک‌دی
جوزام و یا لئپرا-هانسئن باسی‌لی (میجوباجتئریوم لئپرائ) آدی وئریله‌ن بیر میکروورگانیزمانین اورتایا چیخاردیغی، پئریفئریک سینیر سیستئ‌می و دری باش‌دا اولماق اوزره بیر چوخ سیستم و اورقانا تأثیر ائد‌ن یولوخوجو بیر خسته‌لیک‌دیر.خسته‌لیک سببی اولان باسیل ۱۸۷۳-جو ایلده نوروئچ هکی‌می گئرهارد آرماوئر هانسئن طرفین‌دن تاپیلمیش‌دیر. هانسئن باسی‌لی بعضی خصوصیتلری باخیمین‌دان وره‌م خستلیینین سببی اولان کوجه باسیلینه اوخشاییر. طبیعت‌ده یالنیز اینسان بده‌نین‌ده اولان هانسئن باسیلینین صونعی موحیطلرده چوخالماسی مۆمکون اولماییب. باسیل، اینسان‌دان علاوه یالنیز جنوبی آمئریکادا یاشایان آرمادیللو و بعضی سیچان نؤولرین‌ده خسته‌لییه یول آچا بیلمک‌دهdir.Bu خستلیین یارانماسینا،پیس قیدالانما، آویتامینوز، آنتی‌سانیتارییا شرایط یارادیر.
 
گومان ائدیلیر کی، جوزام تؤردیجیلری اورقانیزمه زدلنمیش دری‌دن و یوخاری تنففوس یوللارینین سئلیک‌لی قیشاسین‌دان دوشور.اینسانلار آراسین‌دا یولوخمانین نئجه اولدوغو قطعی اولاراق بیلینمه‌مکله برابر تئز-تئز و اوزون مدت داوام ائد‌ن تماس نتیجه‌سین‌ده باش وئره بیلجیی دوشونولور. خسته‌لیک اوشاقلارا آنا سودو ایله کئچه بیلیر. خسته‌لییه هسساس‌لیق ۳-۵ یاشلاری آراسین‌دا داها چوخ‌دور. 
خسته‌لیک گئدیشینه گؤره ۳ تیپه - لئپراتوماق، توبورکولوید، دیفئرئنسلشمه‌یه‌ن تیپه آیریلیر. 
جوزام ساغالمایان خته‌لیک‌دیر. بو خسته‌لییه توتولانلار عؤمورلرینین آخیرینا قدر اینسانلاردان اوزاق‌دا یاشایاراق هر کس‌دن گیزله‌نمه‌یه چالیشیرلار. 
خستلیین اینکوباسییا دؤورو ۵ ایلده‌ن ۵۵ ایله قدردیر.خستلیین علامتلری بونلاردیر: سوموک‌ده اریمه، آپئرات‌سییا، از‌له قروپونون تدریجه‌ن نازیکلشیب یوخ اولماسی، گؤرمه قابیلیتینین ایتمه‌سی، داخی‌لی اورقانلاردا معین دییشیک‌لیکلرین عمله گلمه‌سی. اینسان اؤز نورمال گؤرکه‌مینی گئت-گئده ایتیره‌رک، قورخونج فورما آلیر. جوزام‌لی خسته‌لرده قاشلار تؤکولور، اوزده، قولاق دیبین‌ده شیشکین‌لیکلر اولور.

واختیله قدیم مصرده، یاخین شرق‌ده، یاپونییادا، هیندیستان‌دا گئنیش یاییلمیش‌دیr.Adایچکیلهن خستلیین ۳۰۰۰ ایللیک تاریخی وار. جوزام کیفایت قدر قورخولو خسته‌لیک‌دیر. حتی واختیله بو خسته‌لییه توتولان شخصلر سئچیلمک اۆچون خصوصی گئییملر گئیینیب، بوغازلارین‌دا زینقیروو گزدیرمه‌لی اولوبلار.

بؤلمه‌:خسته‌لیکلر
قارا اؤلوم

**قارا اؤلوم** ()، آوروپا اؤلکه‌لرین‌ده ۱۳۴۷-۵۳ ایللرده باش وئرمیش تاون پاندئ‌مییاسینا دئییلیردیر. ۲۴ ملن. آدام – همین دؤورده آوروپا اهالی‌سینین تقر. ¼-i تلف اولموش‌دو. قارا اؤلوم ۱۳۶۱ و ۱۳۶۹ ایللرده کسکین اولماسا دا، یئنی‌دن اؤزونو گؤسترمیش‌دی.

بؤیوک موسکو کنیازلیغین‌دا و یاخین شرق‌ده ده یاییلمیش‌دیر.

بؤلمه:مریضلیکلر
آبسئس

**آبسئس** — ایلتیهاب نتیجه‌سین‌ده محدود بوشلوق‌دا ایرین توپلانماسی. آبسئس دریالتی توخومادا، ازلهلرده، سوموکده، همچینین، قاراجیر، آغجیر، دالاق، بئیین و س.-ده اینکیشاف ائده بیلر.  آبسئس ایرینتؤره‌دن میکروبلارین زدلنمیش دری و سئلیک‌لی قیشالاردان اورقانیزمه کئچمه‌سی، یاخود قان و لیمفا  دامارلاری ایله دیگر ایلتیهاب اوجاغین‌دان گتیریلمه‌سی نتیجه‌سین‌ده عمله گلیر. کسکین و خرونیکی آبسئ‌سه آیریلیر. کسکین آبسئس‌ده آغری، قیزارتی، محل‌لی شیشکین‌لیک، یوکسک تئمپئراتور، یوخوسوزلوق، باشاغری‌سی و س. علامتلر اولور. پلئورا و قارین بوشلوغون‌دا آبسئ‌سین ییرتیلماسی آغیرلاشمایا سبب اولا بیلر. خرونیک آبسئس تدریجه‌ن اینکیشاف ائدیر. موالیجه‌سی: آنتی‌بیوتیکلر، اورقانیزمین مقاومتینی قال‌دیران اصوللار، نهایت، جراحی عملیات.

## همچینین باخ
* پئریدورال آنئستئزییا
* ایسپینال آنئستئزییا
* رئگیونال آنئستئزییا
* ایشئمیک اینسولت

## ایستینادلار


بؤلمه:خسته‌لیکلر
آلبینیزم

**آلبینیزم** جمعیتیمیزده نادیر راست گلینه‌ن، لاکین اینسانلارین ماراغینا سبب اولان نادیر خسته‌لیکلردن بیری‌دیر. بئله اینسانلار دری‌سی آغ رنگ‌لی اولماقلا، اطراف‌داکیلارین دقتینی اؤز اوزرلرینه جملییرلر. اونلار علمی دیل‌ده «آلبینوس» آدلانیر. بو سؤز لاتین دیلینده "آلبا" سؤزون‌دن تؤره‌ییب و «آغ» معناسینا گلیر. آلبینیزم خستلیینه توتولانلاردان چوخو بونو کومپلئکس حساب ائتسه ده، بعضیلری اینسانلارین رئاک‌سییالارینا آلیشدیغینی سؤیلهyir.Albinizm آنادانگلمه درییه رنگ وئره‌ن پیقمئنتین اولماماسی خاراکتئریزه اوْلونور. متخصصلر آلبینیزمی خسته‌لیک حساب ائتمیرلر. آلبینیزمین سببی دری‌ده مئلانین عمله گتیره‌ن مئلانوسیتلرین چاتیشمازلیغی، و یا اولماماسی‌دیر.

خستلیین اساس خاراکتئریک علامتینی تؤره‌دن عامل مئلانین پیقمئنتینین اولماماسی و یا چاتیشمازلیغی‌دیر. سببلرینه ایسه هیپوفیزین اورتا پایینین مئلانوسیت ایستیمولئدیجی هورمون (مسه) و دری‌ده مئلانوسیتلرین، هانسی کی درییه رنگ وئره‌ن پیقمئنتی-مئلانینی عمله گتیریرلر، فونک‌سییاسینی یئرینه یئتیره بیلمه‌مه‌سی -فونکسیونال چاتیشمازلیغی‌دیر.

عالیملرین آراش‌دیرماسینا گؤره، آوروپادا هر ۲۰.۰۰۰-دن بیری، دونیادا ایسه هر ۱۷.۰۰۰ اینسان‌دان بیری آغ دری‌لی، آغ ساچ‌لی، قیرمیزی گؤزلو آلبینوسلاردیر. ان چوخ آلبینوس نیگئرییادادیر. نیگئرییادا هر ۳۰۰۰ آدام‌دان بیری آلبینوس‌دور. آلبینیزم ارثی‌دیر و موالیجه‌سی یوخ‌دور. اونلارین دونیایا بو جور گلمه سببلرینی هئچ کیم دقیق ایضاح ائده بیلمیر. بعضی مولاهیزه‌لره گؤره بو گئن‌ده اولان موتاسییا ایله باغلی‌دیر. آلبینوسلارین گؤزلری ضعیف و ایشیغا هسساس اولور. رنگی ایسه گئییملرینین رنگینه گؤره، دییشیر. عئینی زامان‌دا اونلار دری خرجنگینه مئییللیدیرلر. ساغلام‌لیق، اینتئلئکت و یاشام مدتینه گؤره، دیگر اینسانلاردان فرق‌لنمیرلر.

آلبینیزمه نیینکی اینسانلار، حتی حئیوانلار آراسین‌دا دا راست گلینیر. عالیملرین آراش‌دیرماسینا گؤره ۱۰.۰۰۰ حئیوان‌دان بیری آلبینوس‌دور. بعضی اؤلکه‌لرده آلبینوسلار آشکار آیریسئچکی‌لییه معروض قالیرلار. تانزانییادا آلبینوسلاری دینی مراسیملرده اؤلدورورلر. حساب ائدیرلر کی، اونلارین داخی‌لی اورقانلاری بعضی خسته‌لیکلرین آرادان قالدیریلماسینا و جادوگرلییه کؤمک ائدیر.

بؤلمه:خسته‌لیکلر
بؤلمه:ساغلیق
بؤلمه:ساغلیق علمی
بؤلمه:ویروسلار
بؤلمه:طیب
هپاتیت

**هپاتیت** (اینگیلیسجه : Hepatitis) – اولدوقجا یولوخوجودور. ساگلام اینسانا بو خسته‌لیگی داشییان بیر اینسانلا عئینی قئیدا و یا سو ایستیفاده‌سی سببی ایله یولوخار.

## علامتلری
* اورک بولانماسی، قوسما، ایسهال، 
* شدت‌لی ایشتاه‌سیزلیق، 
* مده – باغیرساق شیکایتلری، 
* قارنین اوست بؤلگه‌سینده آغری، 
* یورغونلوق. 
تک هپاتیت – آ-دا ۳۸ ج یوکسک تئمپراتورلا یاناشی (اینفلوئنزاداکی کیمی) اویناق آغریلاری دا عمله گلیر. تئمپراتوت، عومومیتله ساریلیغین ایلک بیر نئچه گونون‌ده نورمالا دؤنر.

ویروال هپاتیتلرده‌کی ان تیپیک ایفاده اولونان: 
* گؤز آغینین، دری و موکوز مئمبرانلارین سارالماسی، 
* سیدیین رنگینین توندلشمه‌سی،
* نجی‌سین رنگینین آچیلماسی‌دیر. خستلیین باشلانغیجین‌دان ۲ – ۳ هفته سونرا نجی‌سین رنگی نورمالا دؤنر. بیر و یا ایکی هفته سونرا قاراجیر بؤیویه بیلر و ساری‌لیق گؤروله بیلر.

## یولوخما سببلری

ویروس بده‌نه عومومیتله آغیز یولویلا، خصوصیله یئمک و ایچکیلرله گیرر. بو وضعیت، کسلرین توالئته گئتدیک‌دن سونرا اللرینی یوماماسی و چیرک‌لی اللریله ساغلام کسلرین یئمکلرینه توخونماسی ایله ده میدانا گلر. هپاتیت ویروسویلا یولوخموش سولارین ایچیلمه‌سی، بو سولاردان چیخاریلان بوزلارین ایستیفاده ائدیلمه‌سی ان بؤیوک یولوخما منبیی‌دیر. اؤلکه‌میزده، کندلرده توالئتلر عومومیتله چؤل‌ده‌دیر و مئیوه-تروزلرین یئتیشدیریلدیی یئرلره یاخین‌دیر. گوبره اولاراق تورپاغا آخی‌دیلان هپاتیت-آ ویروسو ایله یولوخموش سووارما سولاری، چی یئییله‌ن کاهی، جعفری، تزه سوغان، و باشقا بو کیمی یاشیل‌لیقلارا و تروزلره بولاشماق‌دا و بو چیرک‌لی یاشیل‌لیقلارین کیفایت قدر تمیزلنه بیلمه‌مه‌سی ده بؤیوک یولوخمالارا سبب اولماق‌دادیر. موشاهیده‌لره گؤره بوتون رئستورانلاردا حاضرلانان سالاتلارین تروزلری و گویا یویونموش اولاراق گتیریله‌ن کاهی-جعفری و باشقا گؤیرتیلر البته کی، بیر لیه‌ن و یا وئدره‌ده‌کی سویا باتیریلیب چیخاریلماقلا تمیز اولماسی مۆمکون اولمادیغی حال‌دا (!) سوفره‌لریمیزه گتیریلمک‌ده‌دیر. ایفراغاتلا چیرک‌لنه‌ن سولاردان توپ‌لانان گؤیرتیلر، تروزلر و قابیق‌لی دنیز محصوللارینین یئییلمه‌سی، خصوصیله پاییز و قیش آیلارین‌دا ائپیدئ‌مییالارا سبب اولماق‌دادیر. هپاتیت آ خسته‌لیگی کئچیره‌ن آدام ایله یاخین تماس و جین‌سی علاقه ده خستلیین یاییلماسینا سبب اولور.

## خسته‌لیک‌دن قورونما تدبیرلری
خالقین فردی گیگیئنا، اللرین تئز-تئز یویونماسی، و توللانتیلارین ساغلام اوزاقلاشدیریل- ماسی قای‌دالارین ریایت ائتمه‌سی، 
* ساغلام ایچمه و ایستیفاده ائتمه سونونون تعمینی ایله، 
* کافی کانالیزاسییا سیستئملرینین تمیری، 
* یولوخما احتیمالی اولان قئیدانلارین کیفایت قدر یویونماسی و بیشیریلمسیله، 
* باکتئریولوژی ایداره اولونمایان ایچمه سولارینین قاینادیلماسییلا، 
* اوشاق باغچالارین‌دا ایشله‌یه‌ن پئرسونالا و یاشایانلارا لازیم‌لی تحصیلین وئریلمه‌سیله خس- تلیین قارشی‌سی آلینا بیلر.
گیگیئنا و ساغلام‌لیق قای‌دالارینا ریایت ائتمک، یولوخما ریسکینی آزال‌دا بیلر آنجاق تامامیله مانعه تؤره‌ده بیلمز.

## قایناقلار


## بیرده باخ

* قاراجیر
* ساری‌لیق
* هپاتیت
* هپاتیت آ
* هپاتیت ب
* هپاتیت سی

بؤلمه:خسته‌لیکلر
بؤلمه:ساغلیق
بؤلمه:ساغلیق علمی
بؤلمه:ویروسلار
بؤلمه:طیب
هپاتیت آ

**هپاتیت آ** (خالق آراسین‌دا "ساری‌لیق" دئییلیر) ویروسو ان چوخ چیرک‌لی سولاردان کئچدیی اۆچون یای آیلارین‌دا بۇ خسته‌لییه توتولانلارین سایین‌دا حدسیز درجه‌ده آرتیم گؤرونور. یاخشی یویولمامیش تروزدن، هوووز و دنیز سویون‌دان دا هپاتیت آ ویروسونا یولوخما ریسکی داها چوخ‌دور. هپاتیت آ خستلیینین سیمپتوملاری: سولغونلوق، سارالما، حال‌سیزلیق، اورک بولانتی‌سی، تئمپئراتور و سیدیک رنگینین توندلشمه‌سی.

## خسته‌لیک‌دن قورونما اصوللاری

خسته‌لیک‌دن قورونماق اۆچون هکیملر طرفین‌دن اوشاقلارا پئیوندین اوْلونماسی توصیه ائدیلیر. آچیق یئرلرده ساتیلان یئمکلری یئمه‌مک، تمیز سو ایچمک، علین گیگیئناسینا خصوصی دقت ائتمک باش‌لیجا قورونما عامللرین‌دن ساییلیر.

هکیملر بۇ خستلیین ان یاخشی موالیجه‌سینین استراحت ائتمک اوْلدوغونو وورغولاییر. بون‌دان علاوه هکیم طرفین‌دن توصیه ائدیله‌ن پرئپاراتلاری واخت‌لی-واختین‌دا قبول ائتسه‌لر تئز زامان‌دا ساغالماق اولار.

بو گون هپاتیت آ خستلیین‌دن تام قورونمانین ان تأثیرلی یولو پئیوند ائدیلمه‌دیر.
پئیوندین قورویوجولوغو ۹۴ – ۱۰۰% اوْلوب تأثیرینی تخمیناً ۲۰ ایل ساخلاییر. بۇ سببله جمعیت‌ده، رئستورانلاردا، حربی حیسه‌لرده، خستخانالاردا، فابریکلرده، اینتئرنات مکتبلرین‌ده، کؤرپه‌لر ائولری‌ده، قوجالار ائویندئ و باشقا تشکیلاتلاردا ایشلیه‌ن بوتون متبخ پئرسونالینین هپاتیت آ اینفئک‌سییاسینی داها اول کئچیریب-کئچیرمدیی معین اوْلونولمالی و پئیوند ائدیلمه‌سی اویغون گؤروله‌نلرین پئیوند ائدیلمه‌سی تعمین ائدیلمه‌لی‌دیر.

## قایناقلار


## همچینین باخ
* قاراجیر
* ساری‌لیق
* هپاتیت
* هپاتیت آ
* هپاتیت ب
* هپاتیت سی

بؤلمه:خسته‌لیکلر
بؤلمه:ساغلیق
بؤلمه:ویروسلار
بؤلمه:طیب
بئری-بئری

**بئری-بئری** — خسته‌لیگی ب۱ ویتامینینین چاتیشمازلیغین‌دان ایرلی گلیر. گؤستریله‌ن خسته‌لیگی کئچیره‌ن خسته‌لرین اورک ناهییه‌سین‌ده پوزولمالار موشاهی‌ده اولونور. بو خسته‌لیک‌ده قیجولمالار و ایفلیجولما باش وئریر. ب۱ ویتامینی اساساً قابیغی سویولمامیش دن‌ده، یومورتا ساری‌سین‌دا، پاخلالی بیتکیلرین توخومالارین‌دا، آز میقداردا ایسپاناقدا، کله‌مده، یئرکؤکو و آلمادا واردیر.

## همچینین باخ
* تیامین

## خاریجی کئچیدلر
* بئریبئری — **vegetable-gardens.biz** سایتی 

## ایستینادلار


بؤلمه:خسته‌لیکلر
بؤلمه:ساغلیق
بؤلمه:ساغلیق علمی
بؤلمه:طیب
بئیین قان‌سیزماسی

**بئیین قان‌سیزماسی** و یا **هئمورراگیک اینسولت** — غئیری-تراوماتیک بئیین قان‌سیزماسی داها چوخ (۶۰٪ حاللاردا) آرتئریال هیپئرتئنزییانین فسادی کیمی باش وئریر. هیپئرتئنزیو بئیینداخی‌لی قان‌سیزما باش‌لیجا اولاراق، بئینین پئرفوراسیائدیجی آرتئرییالاری هؤوزه‌سین‌ده - بازال نووه‌لر – (۵۰٪)، تالاموس (۱۵٪)، بئینین آغ مادده‌سی (۱۵٪)، کؤرپو (۱۰٪) و بئیینجیک (۱۰٪) هؤوزه‌سین‌ده لوکاللاشیر. بئیین قان‌سیزماسینین باشقا بیر سببی آرئتریووئنوز مالفورماسییانین (آوم) ییرتیلماسی و یا کیسه‌لی آنئوریزمادیر. آوم زامانی هئماتومالار اساس باش بئیینین آغ مادده‌سین‌ده و یا بازال نووه‌لرده لوکاللاشیر. آهیل یاشلاردا اساس سبب ایسه آمیلوید آنگیوپاتییاسی حساب اولونور.

## همچینین باخ
* کلله-بئیین زده‌له‌نمه‌سی

## ایستینادلار

بؤلمه:خسته‌لیکلر
بؤلمه:ساغلیق
بؤلمه:ساغلیق علمی
بؤلمه:نئورولوگییا
بؤلمه:طیب
بوتولیزم

**بوتولیزم** — خسته‌لیک.

بوتولیزم و یا بوتولیسموس نادیر راست‌لانان اما چوخ تهلوکه‌لی کلوستریدیال اینفئک‌سییادیر. بوتولیزم اساساً توک-سیئنفئکسیون خسته‌لیک‌دیر. بوتولیزم وان آرمئنگئر {۱۸۹۶} طرفین‌دن آراشدیریلمیش‌دیر. آراش‌دیرماسین‌دا تام اولاراق وئتچینا یئدیی اۆچون زهرلنمیش بیر قروپ اینسانی و وئتچینانی اؤیرنمیش، اؤل‌ن بیر خسته‌نین قارا جیری ایله وئتچینادان ج بوتولیزمی تجرید ائتمیش‌دیر. یئنه عئینی آراشدیرماجی بو فاکتورا عایید توک‌سینلری اورتایا قویموش‌دور. تویوقلاردا ایسه ۱۹۱۳-جو ایلده اورتایا قویولموش‌دور.

## ایستینادلار

بؤلمه:خسته‌لیکلر
بؤلمه:ساغلیق
بؤلمه:ساغلیق علمی
بؤلمه:طیب
بلئفاریت

**بلئفاریت** — گؤز قاپاغینین کنارین‌دا، کیرپیکلرین خاریجه دوغرو اوزاندیغی و آرخاسین‌دا دا یاغ بئزلرینین اولدوغو حیسه‌ده گؤروله‌ن بیر مریضلیک‌دیر.

بو، چوخ مشهور بیر پروبلئم‌دیر و عومومیتله؛ دری‌سی یاغ‌لی اولان، کپک پروبلئ‌می یا دا گؤزلری قورو اولان کسلرده گؤرولر.

بو وضعیته تاهریش، یا دا اینفئک‌سییا نیه/سبب اولا بیلر. بلئفاریت چوخ واخت، موالیجه ائدیلمه‌سی گوج اولان، خرونیکی بیر ناراحات‌لیق‌دیر. بو شیکایت، گؤرمه باجاریغین‌دا قالیجی بیر تخریباتا سبب اولماز آنجاق یئنه ده ناراحات‌لیق وئریجی‌دیر و اهمیت وئریلمه‌سی لازیم‌دیر.

## علامتلری

ان سیخ راست گلینه‌ن بلئفاریت نؤوون‌ده؛ گؤز قاپاقلارین‌دا کیزاریکلیک و شیش‌لیک؛ کیرپیک دیبلرین‌ده ایسه قابیقلانما گؤرولر. بو قابیقلار قالینلاشدیقجا چاپاک میدانا گلر و سحرلر گؤزکاپاکلارینین بیر-بیرینه یاپیشماسینا سبب اولار. اگر موالیجه ائدیلمزسه بو وضعیت داها دا پیسه گئدر و گؤزون دیگر حیسه‌لرینه ده یاییلاراق داها جدی بیر وضعیتین اورتایا چیخماسینا سبب اولار. باکتئرییا گؤزکاپاغینی ائنفئکتئ ائده بیلر و کیچیک قابیق‌لی یارالار میدانا گله بیلر، بو دا کیرپیکلرین تؤکولمه‌سینه سبب اولار.

## قایناقلار

بؤلمه:خسته‌لیکلر
بؤلمه:ساغلیق
بؤلمه:ساغلیق علمی
بؤلمه:طیب
بلاشکو ختلری

**بلاشکو ختلری** اولدوقجا نادیر گؤرونور و ایلک اولاراق ۱۹۰۱-جی ایلده آلمان دئرماتولوقو آلفرئد بلاشکو طرفین‌دن تقدیم ائدیله‌ن، آچیق‌لانا بیلمه‌یه‌ن بیر اینسان آناتومییاسی فئنومئنی‌دیر. نه معین بیر خسته‌لیک، نه ده بیر خستلیین تخمین ائدیله بیله‌ن علامتی‌دیر. بیر چوخ کؤچوروله‌ن و الده ائدیله‌ن بدن، یا دا موکوز خسته‌لیگی اؤزلرینی، لئنتلرینین ویزوال گؤرونوشونو یارادان ناخیشلارا گؤره ایضاح ائدیرلر. اونلاری داها معین حالا گتیره‌ن شئی خسته‌دن، خسته‌یه بنزر یاخین‌لیق‌دا اویغونلاشمالارادیر، عومومیتله، اونورغا اطرافین‌دا ۵-جی شکلین‌ده سینه، قارین و یان طرفلر اطرافین‌دا س شکلین‌ده فورما گؤتورر.

## علامتلری

ان ایلگینجی ایسه گئدن جسد سیندرومودور. بو خستلیین داشیییجیلاری اؤلو اولدوقلارینا اینانیرلار. بو بیر عقلی دئپرئس‌سییا و اینتیهار مئیللری سیندرومودور. بئله کی، بو وضعیت‌ده خسته هر شئیینی ایتیرمیش اولماق‌دان شیکایت ائدیر. اونلار ائهتیراسلارینی، بدنینین بیر قیسمینی یا دا هامی‌سینی، عومومیتله اؤلدویونو و گئدن بیر جسد اولدوغونو دوشونورلر. شیزوفرئنییایا توتولانلار دا اؤلدوکلرینی، اتلرینین چورودویونو، بزه‌ن ده حیاتی اورقانلارینین یا دا قانینین اولمادیغینی دوشونورلر.

بزه‌ن بو، خسته‌نین بدنین‌ده قوردلارین گزیشدیینی ادعا ائتمه درجه‌سینه قدر اوزانار. بعضی خسته‌لر بونو ثبوت ائتمک اۆچون اینتیهار ائدر. اولدوقجا آز راست گلینه‌ن سیندروم ۲۰۰۸-جی ایلده ۵۳ یاشین‌دا فیلیپپین‌لی بیر قادین‌دا گؤرول‌دو. اؤلو اولدوغونو سؤیله‌یه‌ن قادین عائله‌سین‌دن مئییتخانایا آپاریلماسینی ایستمیش‌دی. «گئدن جسد سیندرومو» خسته‌لرینه درمان و بئیینه ائلئکتریک شوکویلا موالیجه تطبیق اولونور.

## ایستینادلار


بؤلمه:خسته‌لیکلر
بؤلمه:ساغلیق
بؤلمه:ساغلیق علمی
بؤلمه:ویروسلار
بؤلمه:طیب
ایلتیهاب

**ایلتیهاب** یئرلی و عمومی پاتولوژی پروسسس، و یا پاتولوژی قیجیق و تسیرلرین نتیجه‌سین‌ده اورقانیزمین هوجئیره ایستروکتورلارینین زده‌له‌نمه‌سینه قارشی بیر رئاک‌سییادی حال‌دا ایممون سیستئمینین هوجئیره‌لری توخوما هوجئیره‌لرینین بوتون هیسه‌لرین‌ده سپلنمیش وضعیت‌ده اولور .اگر اورقانیزمین معین ساحه‌سین‌ده یولوخما مرکزی یارانیرسا ایممون سیستئمینین هوجئیره‌لری و اونلارین سینتئز ائتدیکلری فاکتورلار همین ساحه‌ده جمع‌لنیرلر .بونو تعمین ائدن پروسسلره ایلکتیهاب رئاک‌سییالاری دئییلیر .ایلتیهاب پروسئ‌سی اۆچون ۳ اساس علامت خاراکتئریک‌دیر : 
# یولوخموش ساحه‌نین قانلا تجهیزاتینین گوجله‌نمه‌سی 
# ائندوتئلیال هوجئیره‌لرین ییغیلماسی نتیجه‌سین‌ده کاپیلیارلارین کئچیریجیلیینین آرتماسی
# لئیکوسیتلرین وئنوللاردان ( وئنوز کاپیلیارلاردان) یولوخما ساحه‌سینه دوغرو میقراسییاسی.ایلتیهابین ایلک مرحله‌لرین‌ده بورایا نئیتروفیللر ، سونرا ایسه مونوسیتلر و لیمفوسیتلر توپ‌لانیرلار .
یولوخمانین تیپین‌دن آسی‌لی اولاراق پاتوگئنه قارشی موختلیف جور ایممونولوژی رئاک‌سییالار یارانیر:۱.هوجئیرخاریجی پاتوگئنلره یولوخما زامانی ایممون سیستئمینین موباریزه‌سی بیلاواسیته بو پاتوگئنلرین محو اولماسینا و اونلارین توکسیکی محصوللارینین تأثیرینین نئیتراللاشدیریلماسینا یؤنلیر . بو بو پروسس‌ده اساس ایشی کومپلئمئنت سیستئ‌می و فاقوسیتار هوجئیره‌لر یئرینه یئتیریر . آنتی‌جیسیملر ایسه کؤمک‌چی و نئیتراللاشدیریجی فونک‌سییانی یئرینه یئتیریر. هوجئیرداخی‌لی پاتوگئنلره قارشی موباریزه‌نین ایسه ۲ آلتئرناتیو اوسولو مؤوجوددور : 1.yoluxmuش هوجئیره‌نین ت سیتیتوکسیکی لیمفوسیتلرله محوی ۲ .ت هئلپئرلر طرفین‌دن ماکروفاقلارین آکتیولشدیریلمه‌سی .
   
قدیم روما یازی‌چی‌سی آول کورنئلی سئلس ایلک دفعه ایلتیهابین خاریجی علامتلرینی تصویر ائتمیش‌دیر:

ایلتیهابی پروسسئس گئدیشاتینا گؤره ۳ جوردور:
* کسکین گئدیش‌لی — ۲ هفته‌یه قدر،
* یاریم کسکین گئدیش‌لی — ۱ آیا قدر،
* خرونیکی گئدیش‌لی — اوزون مدت‌لی و یا اؤمورلوک. پروسسئس دؤوری اولاراق کسکینلشیر و ساکیتلشیر.
ایسته‌نیله‌ن ایلتیهاب اینکیشافه‌نا گؤره موطلق اولاراق ۳ مرحله‌دن کئچیر:
* آلتئراسییا — توخوما و هؤجئیره‌لرین زده‌له‌نمه‌سی،
* ائکسسوداسییا — ایفرازات. اورقان و توخومالارین دامار دیوارلارین‌دان قان مایئ‌سی و هوجئیره‌لرینین ایلتیهاب ناحییه‌سینه سوزوله‌رک ییغیلماسی،
* پرولیفئراسییا — مهسولدار مرحله. بو زامان ایلتیهاب باش وئرمیش ناهییه‌ده هوجئیره‌لرین بؤلونمه‌سی پروسسئ‌سی سرعت‌لنه‌رک زدلنمیش توخومالار برپا اولونماغا باش‌لانیر.

بؤلمه:خسته‌لیکلر
بؤلمه:ساغلیق
بؤلمه:ساغلیق علمی
بؤلمه:طیب
کیوت

**کیوت**، بیردن چوخ پلاتفوْرمو ساپورتلایان بیر گرافیکسئل‌قوللانیجی‌آرایوزو دور. عومومی اولاراق قرافیکی پروقراملاری گلیشدیرمک اۆچون ایشلنسه‌ ده  گلیشمیش کیتابخاناسی GUI-دان باشقا آلتلرده حاضیر ائتمیش‌دیر. کیوت، ان چوخ KDE دئسکتاپی اورتامیندا، اوپرا و اسکایپ دا کیوت ایشله‌نیر. 

کیوت سی‌پلاس‌پلاس ایشلنسه‌ ده، فرقلی دیللره اولان باغلانتیلارینا گؤره پایتون، روبی، پی‌اچ‌پی، پئرل، پاسکال، سی‌شارپ، جاوا و ایدا ایله ده ایشلنه بیلر.

یازیلیم‌گلیشتیرمه‌کیتی (SDK) اولاراق داغیدیلان کیوت، قورولدوغوندا بیرچوخ میثال اویقولاما ایله بیرلیکده گلمکته‌دیر. یئنی توملشیک‌گلیشتیرمه‌اورتامی اولان Qt Creator کولگه‌سینده گلیشتیرمه مودتی  بویوک اؤلچوده سرعتلنمیشدیر.

بؤلمه:بیلگی‌سایار
قرافیکی ایشلدن واسیطی

**قرافیکی ایشلدن واسیطی** (اینگیلیسجه:Graphical User Interface)، بیلگی‌سایاردا ایشلدیلن دستورلارین یئرینه علامتلر، پنجره‌لر، دویمه‌لر و پانل‌لرین بوتونونو ایفاده ائتمک اۆچون ایشلنن عومومی آددیر.

قرافیکی ایشلدن واسیطی، بیلگی‌سایار ایشلدنلرین دستور سطرلرینی ازبرلمه‌دن موس و کیبورد کیمی آلتلرله بیلگی‌سایاری کوْنترول ائتمه‌یه کؤمک ائدیر.

## قرافیکی ایشلدن واسیطی [[ایشلدیم سیستمی|ایشلدیم‌سیستئملری]]

* FreeBSD
* مایکروسافت ویندوز
* Mac OS 
* Mac OS X 
* Amiga OS
* لینوکس
* BeOS
* SkyOS
* RISC OS

## قرافیکی ایشلدن واسیطی لایبرری‌لری

* کیوت
* جی‌تی‌کئی

بؤلمه:بیلگی‌سایار
آذربایجان تورکلری آمریکادا

**آمریکا بیرلشمیش ایالتلری آذربایجان‌لیلاری** و یا **آمریکا آذربایجان‌لیلاری** — تاریخی آذربایجاندان کناردا یاشایان ائتنیک آذربایجان‌لیلارین تشکیل ائتدیی آذربایجان دیاسپورونون آمریکا بیرلشمیش ایالتلری-نده یاشایان حیصه‌سینین آدی. اساساً آمریکا بیرلشمیش ایالتلری-نین نیویورک، ورمونت، آریزونا، فلوریدا، اوهایو، کانتیکت، نوادا، تگزاس، ایلینوی کیمی ایالتلرینده یاشاییرلار. آمریکا بیرلشمیش ایالتلرینده آذربایجان‌لیلارین ۳۰-آ یاخین ایجتیماعی بیرلیگی، بیر ژورنالی و بیر تلویزیون کانالی فعالیت گؤستریر. آمریکا بیرلشمیش ایالتلری دؤولت دئپارتامئنتینین وئردیی معلوماتا گؤره، آذربایجان موستقیل‌لیک الده ائتدیک‌دن سوْنرا ۵٬۵۳۵ آذربایجان‌لی آمریکا بیرلشمیش ایالتلری وطنداش‌لیغینا کئچمیش‌دیر.

## تاریخی
آمریکا بیرلشمیش ایالتلرینه گلن ایلک آذربایجان‌لی میرزا علی اکبر اولموش‌دور. او، ۱۹۱۲-نجی ایلین ۷ ایون تاریخین‌ده بؤیوک بریتانییانین لیورپول دنیز لیمانین‌دان ماورئتانیا گمی‌سی ایله الیس آداسینا گلمیش‌دیر.

آذربایجان دموکراتیک جومهوریتینین تنززولون‌دن سوْنرا ۲۰-یه یاخین آذربایجان‌لی آمریکا بیرلشمیش ایالتلرینه گئتمیشلر. اونلار اساساً بولشئویک تضییقین‌دن قاچانلار اولموشلار. داها سوْنرا ایکینجی دۆنیا ساواشی ایللرین‌ده آلماندا خیدمت ائدن و یا فاشیستلره اسیر دوشه‌ن آذربایجان‌لیلارین بیر قیسمی آمریکا بیرلشمیش ایالتلرینه موهاجیرت ائتمیشلر. اونلارین تخمینی سایی ۲۵۰–۳۰۰ نفر اولموش‌دور. همین دؤورلرده آذربایجان‌لیلار ان چوخ نیویورک ایالتینده یاشامیشلار. بۇ داها چوخ بۇ ایالتده تورک موهاجیرلرین اولماسی ایله علاقه‌دار ایدی. ۱۹۸۰-نجی ایللره قدر آذربایجان سسر-دن آمریکا بیرلشمیش ایالتلرینه گئدنلرین سایی چوخ آز اولموش‌دور. بونون اساس سببی شوروی‌دن آمریکا بیرلشمیش ایالتلرینه عادی وطنداشلارین گئتمه‌سینین مۆمکون اولماماسی ایدی. ۱۹۸۰–نجی ایلده آمریکا بیرلشمیش ایالتلرینده تخمیناً ۲۰۰ آذربایجان‌دیللی عائیله یاشاییردی.

۱۹۷۹-نجو ایل ایران اینقیلابی زامانی ۱۵۰٬۰۰۰ آذربایجان‌لی ایران‌دان آمریکا بیرلشمیش ایالتلرینه موهاجیرت ائتمیشلر. اونلار اساساً ایراندا حاکمیته گلن رژیمین رهبرلیگی آلتین‌دا یاشاماق ایسته‌مه‌یه‌نلر اولموشلار.

## مۆعاصیر دوروم
آمریکا بیرلشمیش ایالتلری دؤولت دئپارتامئنتینین وئردیی معلوماتا گؤره، ۲۰۰۱-۲۰۱۰-نجو ایللرده ۹ ۳٬۹۱ نفر آذربایجان‌لی آمریکا بیرلشمیش ایالتلری وطنداشی کیمی قئیدیاتا گؤتورولموش‌دور. بونلاردان ۲ ۵۶۵ نفری گرئئن جارد صاحبی‌دیر. ۱۹۹۰-نجی ایلدن اعتباراً، آذربایجان‌دان گرئئن جارد قالیبی اولانلارین سایی ۵ ۴۹۰ نفر اولموش‌دور. آمریکا بیرلشمیش ایالتلری دؤولت دئپارتامئنتی، اورتا حسابلا آذربایجانا هر ایل ۴۰۰ نفر کووتا یئری آیریلدیغینی آچیقلامیش‌دیر. بۇ دا قونشو گورجوستان و ائرمنیستانا آیریلان کووتادان دفعه‌لرله آزدیر. ۲۰۱۱-نجی ایلده آذربایجان‌دان گرئئن جارد قالیبلری سایی ۳۵۵ نفر اولموش‌دور. آمریکا بیرلشمیش ایالتلری آذربایجان‌لیلارینین سایلاری، قافقازین دیگر خالقلارینا نیسبته‌ن آزدیر. آمریکا بیرلشمیش ایالتلرینده ۵۰۰٬۰۰۰ ائرمنی‌نین و ۲۵۰٬۰۰۰ گورجو اصیل‌لی اینسانلارین یاشادیغی قئید اولونور.

## کوتلوی اینفورماسییا واسطه‌لری
## آمریکا بیرلشمیش ایالتلرینده‌کی تشکیلاتلار

## سانلی شخصلر
* شهریار افشار
* نیما ارکانی حامد
* ابوالحسن آستانه‌اصل
* سیبل ادموندز 
* قوقوش
* علی جوان
* منصور (موغنّی)
* فیروز پرتوی
* لطفی‌ زاده
* محمد زرین‌دست
*  فرح پهلوی
* بهروز وثوقی
* داریوش اقبالی
* حیدر حاتمی
* نورالدین پیرمؤذن
* نورم زاده
* حمید مولانا
* سینا تمدن
* حمید طالب‌زاده
* رستم ابراهیم‌بیگ‌اف
* چنگیز صادقوف
* ذکریا ستچین
* الا لیلا

## بیرده باخ

بؤلمه:خالقلار
بریتانیا هیندوستانی

**بریتانیا هیندوستانی** (British Raj) - جنوبی آسیادا (ایندیکی هیندوستان، پاکیستان، بنقلادش) XVIII عصرین اورتالارین‌دان ۱۸۵۸-نجی ایله‌دک شرقی-هیند شیرکتینین، سوْنرا ایسه ۱۹۴۷-نجی ایله‌دک بریتانیا ایمپیراتورلوغونون حاکمیتین‌ده اوْلان اراضی.
## حاقین‌دا
بریتانیا هیندوستانی‌نین ترکیبینه ۱۷۹۶-۱۸۰۲-نجی ایللرده سئیلون (ایندیکی شری-لانکا)؛ ۱۸۲۶، ۱۸۵۲ و ۱۸۸۵-نجی ایللرده اراضی‌سینین تدریجه‌ن ایشغالی نتیجه‌سین‌ده ۱۹۳۵-نجی ایله‌دک بیرما (ایندیکی میانمار)؛ ۱۸۳۹-۱۹۳۷-نجی ایللرده ادن؛ ۱۸۱۱-۱۸۱۴-نجو ایللرده یاوا؛ بؤیوک بریتانیانین مالاییا و سینقاپورداکی مولکلری (ایسترئیتس-سئتلمئنتس، ۱۸۲۶-۱۸۶۷) داخیل ائدیلیردی. ۱۸۵۸-جی ایلده شرقی-هیند شیرکتی لغو ائدیلدی و بریتانیا هیندوستانی بیلاواسیطه بؤیوک بریتانیا کرالیچاسی ویکتورییایا تابع اوْلدو. ۱۸۷۶-نجی ایلده ویکتورییا هیندوستان ایمپئراتریچه‌سی اعلان ائدیلدی. بریتانیا هیندوستانی لندنداکی هیندوستان مسئله‌لری اوزره ایستاتس-کاتیب (ناظر) و کلکتهده‌کی (۱۹۱۱-نجی ایلده‌ن دهلیده‌کی) گئنئرال-قوبئرناتور (ویتسئ-کرال) طرفین‌دن ایداره اوْلونوردو. او، موستقیل دؤولتین بعضی آتریبوتلارینا (حؤکومت، بودجه، اوردو) و قانونوئریجی مجلیسه (۱۹۱۹-نجو ایلده‌ن) مالیک ایدی. بریتانیا هیندوستانی‌نین بوتون ساکینلرینین ایرقین‌دن، میلّیتین‌دن، و دینین‌دن آسیلی اولمایاراق ایداره‌چی‌لیک‌ده و محکمه‌ده برابرلیگی رسماً اعلان ائدیلیردی. بریتانیا هیندوستانی ۱۹۱۹-۱۹۴۶-نجی ایللرده میللتلر جمعیتینین عضوو اولموش‌دور.
## قایناقلار
* آذربایجان میلّی ائنسیکلوپئ‌دییاسی. ۴-نجو جیلد. باکی، ۲۰۱۳. ص ۵۶۹.

بؤلمه:هیندوستان تاریخی
دهلی

**دهلی**  दिल्ली — هیندوستانین بؤیوکلویونه گؤره ایکینجی بؤیوک شهری (مومبایدان سونرا)، هیندوستان اتفاق اراضی‌سی ایستاتوسونا مالیک‌دیر (دهلی میللی باشکند دایره‌سی). هیندوستان شیماین‌دا یامونا چایینین ساحلین‌ده یئرلشیر.

## قایناقلار
یئیه‌جک

**یئیه‌جَک** یا **یئمک** یوخسا **غذا** و یا **یئیه‌جَک محصوللاری** - اورقانیزمین اطراف موحیط‌دن الده ائتدیی اورقانیک و غیری-اورقانیک مادده‌لر ییغی‌می. ییئجئکلار چوخ ساده کیمیوی مادده‌لردن مورکّب اورقانیک بیرلشمه‌لره قدر گئنیش میقیاس‌دا دییشیر.

اینسانین هر گون یئییب-ایچدیی ییئجئکلار چوخ موختلیف‌دیر. اونلار اورقانیزمی لازی‌می قدر زولاللار، یاغلار، کربوهیدراتلار، مینرال مادده‌لر، ویتامینلر و عادی سو ایله تامین ائتمه‌لی‌دیر..اینسانلار مئیوه یه داها جوخ اوستونلوک وئرسئ داها یاخ‌سی اولار

## اورقانیک مادده‌لر

### زولاللار
ان چوخ زولال تویوق یومورتاسینین آغین‌دادیر. لاکین پئن‌دیر و کسمیک ده، خالص زولال‌دان عبارت‌دیر. زولال اتده و بالیق‌دا دا چوخ‌دور. بیر پارچا خمیر گؤتوروب، اونو سودا یویون،علینیزده رئزینه اوخشایان یاپیشقان‌لی بیر شئی قالاجاق. بو زولال‌دیر. عالیملر زولالی پروتئین (یون. πρώτειος سؤزون‌دن) آدلاندیرمیشلار. بو دا "بیرینجی یئری توتان" دئمک‌دیر. زولاللار اورقانیزم‌ده آشاغی‌داکی فعالیتلری تنزیملییر:
* بؤیومه و یئنی‌لنمه
* اورقانیزم حیسه‌لرینین یارادیلماسی
* انرژی ایستئه‌سالی
* هورمون ایستئه‌سالی
* اوکسیگئنین قان‌دا داشینماسی

### یاغلار
یاغلار موختلیف اولور: کره یاغی، مال پیی و ... مایع حالین‌دا اولان بیتکی یاغلاری دا وار، مثلاً، زئیتون یاغی، پامبیق یاغی، گونباخان یاگی، بادام یاغی. یاغلار اورقانیزم اۆچون هم اساس هم ده احتیاط انرژی قایناق‌لری‌دیر. کاربون، اوکسیگئن و هیدروگئن‌دن عمله گلیب کاربوهیدراتلار ایله اوخشاردیر، لاکین کاربوهیدراتلاردان داها آز اوکسیگئن مولئکولونا صاحب‌دیر. سودا حل اولمور.

### کربوهیدراتلار
ییئجئکنین دیگر ترکیب حیسه‌سی ده کربوهیدراتلاردیر. بو تانیدیغینیز نیشاستا و شکردیر. سیییق‌دا، چؤرک‌ده، کارتوف‌دا، مئیوه و گیلمئیوه‌لرده، تروزده چوخ‌لو کربوهیدراتلار اورقانیزم‌ده پارچالاناراق، کاربون قازینا و سویا چئوریلیر. اونلار پارچالانارکه‌ن، اینسانین اورقان و ازله‌لری ایشی اۆچون لازیم اولان انرژی آلینیر.

### ویتامینلر

ویتامینلر تروز، مئیوه، سود و باشقا محصوللاردا اولور. اونلار اورقانیزم هوجئیره‌لرینین نورمال ایشینی تامین ائدیر. ویتامینلر ایکی یئره بؤلونور: 
* یاغ‌دا حل اولان ویتامینلر (آ، د، ائ، ک)
* سودا حل اولان ویتامینلر. (ب، سی)

## غیری اورقانیک مادده‌لر

### مینئراللار و دوزلار
مینئرال مادده‌لر بدن‌ده‌کی بوتون اورقانلاردا، توخومالاردا، مایئلرده وار. بدنین هئچ بیر اورقانی، هئچ بیر هوجئیره‌سی ناتریوم، کال‌سیوم، فوسفور و باشقا مینئرال اولمادان یاشایا بیلمز. عادتاً، اونلار، دوزلارین، زولاللارین و همچینین باشقا مورکّب بیرلشمه‌لرین ترکیبینه داخیل‌دیر.

### سو
اینسان اورقانیزمی اۆچون گون‌ده آزی ۲ لیتر سو لازیم‌دیر. آخی بدنیمیزین ۳/۲ حیسه‌سینی سو تشکیل ائدیر. سو اورقانیزمین اساس فعالیتی اۆچون لازیم‌دیر. اگر اینسان ۳-۴ گون عرضین‌ده سو ایچمه‌سه، بدن‌ده‌کی سویون احتیاطی آزالار و او محو اولار. بیتکیلر دیگر اورقانیک و غیری اورقانیک مادده‌لری سو واسطه‌سیله تامین ائدیر. سویون بئله اهمیت‌لی اولماسی اونون چوخ یوکسک سطح گرگینلیینه صاحب اولماسی ایله ایضاح اولونور. کاپیللیارلار واسطه‌سیله سویون بیتکیلرده یوخاری قالخماسینین اساس سببی بودور.

## قایناقلار


## همچینین باخ
* اینسان
* اورقانیزم
* اؤلوم

## ادبیات
* Фрейденберг О. Семантика еды: литургия  // Фрейденберг О. М. Поэтика сюжета и жанра М.، ۱۹۹۷، с. ۵۳-۶۷

بؤلمه:مطبخ
بؤلمه:آشپازلیق
آسید

**آسید** – هیدرون وئره بیلن مولکول یا یوندور. آسیدلر تورنوسول کاغاذین ماوی‌دن قیرمیزیا چئویره بیلیرلر، بازلار و بعضی مئتاللارلا دا تَپکیمه‌یه گیریب دوز حاصیل ائده بیلیر. آسیدلرین قارشیندا باز(base) وار، باز و آسید pH ایله آییرد اولورلار، pH آسیدلرده ۷دن آزدیر و ۷دن داها چوخ اولورسا، «باز»دیر.

آسید و بازین تَپکیمه‌سی دوز حاصیل ائده‌ر.

آسیدلرین مولکولوندا آنیون (الکترونگاتیو آتوم) و هیدوژن واردیر. هیدروژنین تک پروتونو واردیر، بو سببدن الکترونلاری اؤزونه طرف چکه‌بیلمیر و الکترونلار آنیونا طرف گئدیر. بو هیدروژن یونلاری یا هیدرونلارین باشقا آتوملارلا تَپکیمه‌یه پیتانسیل‌لری چوخدور.

## آیریجا باخ
* دوزلار
* اوکسیدلر
میرزا صادق اوریادی مانشانی

**صادق** تخلص ائدن، **میرزا صادق اوریادی مانشانی**، (دوغوم ۱۲۰۰ قمری - اؤلوم ۱۲۶۸ دن سوْنرا)، قاجار دؤنمینده یاشایان منشی و شاعر.

## میرزا صادق اوریادی مانشانی
**'میرزا صادق اوریادی مانشانی**' هجری قمرینین 1200-اینجی ایلینده مانشان شهرینده آنادان اولموش دور. آتاسی کاتیب اولدوغونا گؤره، آتاسی کیمی کاتیب اولموش و صوفی مسلک بیر شاعیر ایمیش. آذربایجان تورکجه‌سینده اولان میرزا صادقین شعرلری سلیس و روان دیر. او، تورک ادبیاتینین نسیمی، شیروانی، فضولی، مولانا همتی انگورانی و قوسی تبریزی کیمی کلاسیک شاعرلری ایله درین دن تانیشلیغی وار ایمیش.

## اثرلری
"یئددی نامه" بو شاعیرین ان اؤنملی اثری دیر. بو اثر یئددی عاشیقانه داستان‌لارین خلاصه‌سی دیر کی وامق و عذرا، اصلی و کرم، روشن و نگار، یوسف و زلیخا، فرهاد و شیرین و سلیمان و بالقیز دان عبارت دیر.

## شعرلریندن اؤرنک
گونوم اولدو گینه قاره، قارانلیق شام تاریم تک

آغاردی ساچلاریم یارب، جانیمدا آغ جییاریم تک

منه تکلیک یاراشمازمیش اونا تکلیک معيِّن‌دیر

ندن یولداش تاپیب گئتدی، منی قویدو نگاریم تک

منیم یای ـ یاز گولوستانیم، قیشا ختم اولدو ای یاران

اونون عؤمرو گول آچماقدا گولوستان دیر بهاریم تک

جوانلیقدان بو یوللاردا، فقط بیر ایز قالیب بیر توز

او کروانلار کئچن یولدان، یاتار قالخار غباریم تک

الهی دوشمه‌سین هئچ کس، منیم تک آیری یوردوندان

دوشر ایسه سینار قلبی، داشی سینمیش مزاریم تک

تنورِ لاله‌ده «صادق» محال «انگوران» یانمیش

اونا آتش ووروب هجران، بو قلبِ داغداریم تک

## قایناقلار
* علی محمدبیانی (1394). یئددی نامه (هفت نامه). زنجان. نیکان کتاب.

بؤلمه:تورک شاعیرلر

بؤلمه:شاعیرلر
بؤلمه:کیمسه‌لر
غزل غزل‌لر (کیتاب)

**غزل غزل‌لر** کیتابی زنجانین تورک شاعیرلری‌نین غزل‌لریندن بیر مجموعه دیر. بو اثر ادبی و دیلچیلیک باخیمیندان یوخاری بیر درجه دیر و زنگانین 600 ایل لیک غزل تاریخینی تصویره چکیر. بو کیتاب علی اصغر اوجاقلو واسیطه سی ایله توپلانیب دیر. بو اثرده اسکی و معاصیر شاعیرلرین شعری گؤزه گؤروکور. او جومله دن: مولانا همتی انگورانی (قرن دهم هجری)، ملا محمد رفیع (قرن یازدهم هجری)، نیگاری سجاسی، عماد الدین میرزا محمد طاهر(قرن دوازدهم هجری)، حسینقلی خان افشار، میرزا صادق اوریادی مانشانی (قرن سیزدهم هجری)، حسین منزوی، هوشنگ جعفری و عبدالله حسین زاده سمندی. 

## قایناقلار
غزل غزل لر: زنگان (خمسه اوستانی) نین 600 اللیک تورکجه تغزل ایزلری. انتشارات قلم مهر. توپلایان: علی اصغر اجاقلو "سرین".  1395.
کاتبرت الیشا

**کاتبرت الیشا**(اینگیلیسجه:Elisha Cuthbert) بیر کانادالی فیلم اوینایاندیر .
## اوْینادیغی فیلم‌لر
یئددی نامه

*یئددی نامه* میرزا صادق اوریادی مانشانینین ان اؤنملی اثری دیر. بۇ اثر یئددی عاشیقانه داستان لارین خلاصه سی دیر کی وامق و عذرا، اصلی و کرم، روشن و نگار، یوسف و زلیخا، فرهاد و شیرین وسلیمان و بالقیز دان عبارت دیر.

میرزا صادق اوریادی مانشانی هجری قمرینین 1200-اینجی ایلینده مانشان (ماهنشان) شهرینده آنادان اوْلموش دور. آتاسی کاتیب اولدوغونا گؤره، آتاسی کیمی کاتیب اوْلموش و صوفی مسلک بیر شاعیر ایمیش. آذربایجان تورکجه سینده اوْلان میرزا صادقین شعرلری سلیس و روان دیر. او، تورک ادبیاتینین نسیمی، شیروانی، مولانا فضولی، مولانا همتی انگورانی و قوسی تبریزی کیمی کلاسیک شاعرلری ایله درین دن تانیشلیغی وار ایمیش.

## قایناقلار
علی محمد بیانی (1394). یئددی نامه (هفت نامه). زنجان. نیکان کتاب.

بؤلمه:آذربایجان ادبیاتی
بؤلمه:تورک ادبیاتی
منبیج

بندانگشتی|منبیج ده بیر کوچه
**منبیج** (عربجه: منبج) سوریه نین شومالی حلب اوستانینده فرات چایی نین 30 ک.م. غربینده یئرلشن بیر شهر آدی دیر. عثمانلی دؤلتی نین سون دؤنَمینده حلب ویلایتینده بیر قضاء (بؤلگه) ایدی و ۹۳ ساواشیندان سونرا بؤلگه یه چرکسلَر یئرلئشدیریلمیشدی.

## قایناقلار

بؤلمه:سوریه شهرلری
۹۳ ساواشی

بندانگشتی|سول|۹۳ ساواشیندان چکیلمیش رسیم**۹۳ ساواشی** (آنادولو تۆرکجه‌سینده: ۹۳ حربی )، ۱۸۷۷ و ۱۸۷۸ ایللرینده عثمانلی و تزار ایمپراتورلوقلاری آراسیندا باش وئرن ساواش آدی‌دیر. روسلار قوْشونو ایله بولغارلار، رومانیلار، و صربلر ده بیرلشمیش ایمیشلر. بۇ ساواشدا عثمانلیلاردان ۳۰٫۰۰۰ اؤلو، روسلاردان ۱۵٫۵۰۰ اؤلو، بولغارلاردان ۱۵٫۰۰۰ اؤلو، رومانیلاردان ۴۳۰۰ اؤلو، صربلردن ۵۰۰۰ اؤلو و یارالی آلیر.

## ساواشین آدی و نَدَنی
بو ساواش هیجری 1293 ایلینده باش وئردیگی اۆچون، عثمانلی تاریخینده بۇ ساواشا 93 حاربی دئییبلر.
۱۹جو یوز ایلده اوروپادا اورتایا چیخان ناسیونالیسم (میللتچیلیک)، عثمانلی توْرپاقلاریندا یاشایان مسیحیلری ده ائتگی‌لندیریب و روسلار تحریکینه گؤره صیربلر، رومانیلار، بولغارلار، ائرمنیلر، و حتی لوبناندا اوْلان مارونی مسیحی لر عثمانلی موسلمان حوکومتینه قارشی آیاقلانیرلار.

## ساواش منطقه‌لری
بو ساواشین اهمیتلی و شیدّتلی یئرلری عثمانلی ایمپراتورلوغونون قوزئی قافقازدا کی دوغو مرزلری، و بالکانلارداکی باتی مرزلرینده اوْلوب.

## ساواش سوْنو
بو ساواشین سوْنوندا بولغارلار، صربلر و رومانیلار عثمانلی حؤکومتیندن آیریلیب باغیمسیز بولغاریستان شاهلیغی، صربیستان و رومانی اؤلکه‌لری اورتایا چیخیرلار. عثمانلی‌نین دوغو مرزلرینده ده باتومی و قارص آیریلیرلار. آیریلان توْرپاقلاردا تورکلر و موسلمانلار آیری ائتنیکلر طرفیندن سورگون ائدیلیب چوخلاری قتل عام اوْلونورلار.

## قایناقلار
* آنادولو تۆرکجه‌‌سی ویکی‌پدیا صفحه‌سی

## گؤرونتولر


File:MoniArkadiou2.JPG

File:AM Gorchakov by Bogatsky crop.jpg

File:Basibozuk-1877.jpg

File:Konstantin Makovsky - The Bulgarian martyresses.jpg

File:Два ястреба (Башибузуки).jpg

File:Vsemirnaya Illyustratsia Russo-Turkish War (1877–1878) 05.jpg

File:Serio-comic war map for 1877.jpg

File:Punch - The Dogs of War.png

File:Нижегородские драгуны, преследующие турок по дороге к Карсу во время Аладжинского сражения 3 октября 1877 года.jpg

File:Pereprava cherez Dunaj.jpg

File:Boj u Ivanovo-Chiflik.jpg

File:Siege of Plevna MKL Bd. 13 1890 (128904668).jpg

File:Russo-Turkish War (1877–1878).png

File:GhaziOsmanPasha.jpg

File:Nikopol dmitriev.jpg

File:Zahvat grivickogo reduta.jpg

File:Battle at river Skit 1877.jpg

File:DefenceOfBayazet.jpg

File:Plevna monument.jpg

File:Turkish refugees sumla1877 wiki.jpg

File:Klane na Stara Zagora.JPG

File:Carol Popp de Szathmáry - Cerchez călare.jpg

File:Emigration of Armenians into Georgia during the Russo-Turkish war of 1878-9 (A).jpg

File:Croixrouge logos.jpg



بؤلمه:عثمانلی تاریخی
بؤلمه:چچنیستانین ساواش‌لاری
بؤلمه:رومانینین ساواش‌لاری
بؤلمه:صربیستانین ساواش‌لاری
بؤلمه:مونتینیقرونون ساواش‌لاری
بؤلمه:بولغاریستانین ساواش‌لاری
۱۵ ژانویه

**۱۵ ژانویه** — قریقوری تقویمینه گؤره ایلین ۱۵-جی گۆنودور. ایل سوْنونا کیمی ۳۵۰ گۆن واردیر (آرتیق ایل‌لرده ۳۵۱).

## حادیثه‌لر
* میلاددان اؤنجه ۵۸۸ - بابیل حؤکومتی بیت‌المقدسی مۆحاصیره ائتدی. مۆحاصیره ۱۵ ژوئیه م.اؤ ۵۸۶-یا کیمی سۆردو.
* ۱۵۵۹ - اینگیلیس ملکه‌سی بیرینجی الیزابت تاج تاخدی.
* ۱۸۸۹ - داها اؤنجه آدی پمپرتون عیلاج شیرکتی اوْلان کوکا-کولا شیرکتی٬ آتلانتا٬ جورجیادا رسماً قۇرولدو.
* ۱۸۹۲ - بسکیتبالین قۇراللاری ایلک دفعه٬ اوْیونون دوْغوم یئری ساییلان ایسپیرینق‌فیلد٬ ماساچوست‌ده یاییملاندی.
* ۱۹۲۱ - تۆرکیه گۆموش‌خانانی روس ائرمنی ایشغالیندان قۇرتاردی.
* ۱۹۲۴ - ایزمیرده حرب اوْیونلاری کئچیریلدی.
* ۱۹۴۰ - آنکارا رادیوسو فرانسه‌جه٬ یۇنانجا٬ فارسجا و بۇلغارجا خبر یایینینا اینگیلیسجهنی ده آرتیردی.
* ۱۹۵۲ - آمریکا بیرلشمیش ایالتلری٬ تۆرکیه‌نین قۇزئی آتلانتیک آندلاشماسی تشکیلاتینا (ناتو) گیریشینی تأیید ائتدی.
* ۱۹۹۲ - یوقوسلاوی اؤلکه‌سی رسماً آرادان گئتدی.

بؤلمه:۱۵ ژانویه
بؤلمه:ایلین گونلری
بؤلمه:ژانویه آیی‌نین گونلری
فیفا

**فیفا** (فرانسه دیلی:Fédération Internationale de Football Association) — مرکزی سوئیسین زوریخ شهرین‌ده اولان، دۆنیانین ان بؤیوک ایدمان تشکیلاتی.

فیفا، هر دؤرد ایلده‌ن بیر فیفا دۆنیا کوبوکو، هر ایکی ایلده‌ن بیر فیفا کونفدراسیلار کوبوکو و هر ایل فیفا کلوبلار آراسی دۆنیا چمپیوناتی تورنمنتلرینی تشکیل ائدیر.

ایندییه قدر قوروما ۷ نفر باش‌چی‌لیق ائدیب. فیفا-نین ایندیکی پرزیدنتی سپ بلاتر تشکیلاتین سککیزینجی رهبری‌دیر.

## تاریخی

فیفا ۱۹۰۴-جو ایلده یارادیل‌دی. بو موختلیف اؤلکه‌لرین تاخیملاری آراسین‌دا علاقه‌لرین گئنیشله‌نمه‌سینه چوخ تأثیر گؤستردی. ۱۹۰۸-جی ایلده فوتبول ایلک دفعه اولیمپییا اویونلاری پروقرامینا داخیل ائدیل‌دی.

۱۹۰۸ و ۱۹۱۲-جی ایللرده کئچیریله‌ن اولیمپیادالارین ایلک فوتبول تورنیرلرین‌ده آنجاق آوروپا قیته‌سینین تمثیل‌چیلری ایشتیراک ائدیردیلر. ۱۹۰۸-جی ایلده بو تورنمنته ۸، ۱۹۱۲-جی ایلده ایسه ۱۲ تاخیم قاتیلمیش‌دیر. هر ایکی تورنمنتین غالیبی فوتبولون یاراندیغی حساب اولونان اؤلکه‌نین تمثیل‌چیلری - اینگیلیس - اولدولار. واخت کئچدیکجه دیگر اؤلکه‌لرین تمثیل‌چیلری ده بو تورنمنتده فرقله‌نمه‌یه باشلادیلار. ۱۹۲۰-جی ایلده بلژیک، ۱۹۲۴-جو ایلده ایسه اروگوئه میلّی‌سی بیرینجی اولدو.

اؤت‌ن عصرین ۲۰-جی ایللرین‌ده بیر چوخ اؤلکه‌لرده فوتبول هوسکار اویونون‌دان پئشکار اویونونا چئوریلمه‌یه باشلادی. اولیمپییا اویونلارین‌دا اساساً هوسکار فوتبول‌چولاردان عبارت میلّی تاخیملار ایشتیراک ائدیردیلر. پئشکار اویون‌چولارین ایشتیراک ائتدیی داها نفوذلو تورنمنتین تشکیل اولونماسینا ضرورت یارانمیش‌دی. بو باره‌ده اوللر ده موختلیف تکلیفلر ایر‌لی سورولوردو. ۱۹۲۰-جی ایلین آپریل آیین‌دا فیفا-نین آنتورپن شهرین‌ده کئچیریله‌ن کوْنقره ‌سین‌ده دۆنیا بیرینجیلیینین کئچیریلمه‌سی اصولاری موذاکیره اولونوب رازیلاشدیریل‌دی. تشببوسون ایده مؤلّفی فرانسه فوتبول فدراسییاسینین باشکانی ژول ریمه ایدی. ائله همین کونقره ده او، فیفا-نین باشکانی سئچیل‌دی، تورنمنته ایسه اونون آدی وئریل‌دی. 

۱۹۲۸-جی ایلده فیفا-نین کوْنقره ‌سی دؤرد ایلده بیر دفعه فوتبول اوزره دۆنیا چمپیوناتینی کئچیرمیی قرارا آلدی. یاریشلارین رسمی آدی بیر نئچه دفعه دییشدیریلمیش‌دیر ("فیفا دۆنیا کوبوکو"، "ژول ریمئ"، "دۆنیا کوبوکو - ژول ریمه کوبوکو" و نهایت، یئنه "فیفا دۆنیا کوبوکو"). برازیلیالیلار اۆچونجو دفعه دۆنیا چمپیونو اولانادک یاریشلارین غالیبینه یونان اساطیر غلبه ایلاهه‌سی ساییلان نیکانین فیقورون‌دان عبارت اولان، خالص قیزیلدان حاضیرلانمیش (۱ کیلوگیرم ۸۰۰ گیرم آغیرلیغین‌دا) کوبوک وئریلیردی. برازیلیالیلار بو یوکسک اؤدولی همیشه‌لیک صاحب اولدوق‌دان سونرا چمپیونا تقدیم اولونماق اۆچون یئنی اؤدول - فیفا-نین "دۆنیا کوبوکو" تأسیس ائدیلمیش‌دیر.

ایلک دۆنیا چمپیوناتی ۱۹۳۰-جو ایلده اؤز ایستیقلالیتینین ۱۰۰ ایللیینی قئید ائد‌ن اروگوئه ‌دا کئچیریل‌دی. میدان صاحبلری بوتون ایشتیراک‌چیلارین خرجلرینی اؤدمیی و تورنمنتین آچیلیشینادک یئنی، ایری ایستادیوم تیکمیی عهده ‌لرینه گؤتورموش‌دولر.

## خاریجی کئچیدلر

بؤلمه‌:فیفا

بؤلمه:فوتبول
بؤلمه:فیفا تشکیلاتی
ژول ریمه

**ژول ریمه** — ۱۹۲۱–۱۹۵۴-جو ایللرده فیفا باشکانی

بو متخصص نه آز، نه چوْخ دوز ۳۳ ایل فیفا-یا رهبرلیک ائدیب. ریمه "قیرمیزی ایستار" کلوبونون دا یارادیجی‌سی اوْلوب. بیر مدت فرانسه  فوتبول فدراسییاسینا رهبرلیک ائدیب. ریمه نین فعالیتی دؤورون‌ده ایلک دفعه دۆنیا چمپیوناتینین تشکیل اوْلونماسی ایده سی اورتایا چیخیب. ۱۹۲۸-جی ایلده آمستردام‌دا کئچیریله‌ن ایجلاس‌دا دۆنیا چمپیوناتینین کئچیریلمه‌سی ایده سی هامی طرفین‌دن بینیلیر. ۱۹۳۰-جو ایلده ایلک موندیال کئچیریل‌دی. اروگوئه ‌داکی چمپیوناتدا ائله ائو صاحبلری غالیب گل‌دیلر. ریمه یه ایدمانین تبلیغاتین‌داکی خیدمتلرینه و مۆحاریبه علیه ینه گؤردویو ایشلره گؤره نوبل صۆلح اؤدولینا نامیزد گؤستریلیب.

فیفا باشکانلاری

ایدمان

بؤلمه:فیفا باشقانلاری
دوتا ۲

**دوتا ۲**، **والو** شیرکتی طرفیندن گلیشدیریلن و یاییلان اویناماسی اوجرَت‌سیز بیر **موبا **(MOBA - آنلاین نئچه رقیبلی اوینانیلان) اویونودور. اویون 2002ده چیخمیش بیر ویدئو اویونو اولان وارکرافت 3: قالخینما کابوسو Reign of Chaos و اونون گنیشلتمه پاکتی اولان The Frozen Throne نقشه سی اولان Defense of the Ancients' (DotA)  نین باغیمسیز دوام اویونودور. اویون 2011ده تکجه مایکروسافت ویندوزا اؤزَل بتا اولاراق چیخمیش، 2013 جولای دا ایسه مایکروسافت ویندوز، او.اس اکس و لینوکس اۆچون یایینلانمیشدیر. اویون بیر میلیون‌دان یوخاری ساییدا عئینی آندا اوینانما رکوردونا صاحیبدیر و عئینی زاماندا **ایستیم** ده کی پاپیولار اویون‌لاردان بیری‌سی‌دیر.

## قایناقلار
* آنادولو تورکجه سی ویکی پدیا صفحه سی