بیرینجی دونیا ساواشی

**بیرینجی دۆنیا ساواشی** (۲۸ ژوئیه ۱۹۱۴–۱۱ نوْوامبر ۱۹۱۸) — بشریّت تاریخینده ایکینجی دۆنیا ساواشینا قدرکی ان بؤیوک ساواش. بۇ آدلاندیرما ایکینجی دۆنیا ساواشی‌نین باشلانماسیندان سوْنرا ایشلنمه‌یه باشلانمیش، ایکی دۆنیا ساواشی آراسینداکی دؤنمده ایسه غربده «بؤیوک ساواش ()، ()» یا دا «دۆنیا ساواشی» آدلاندیریلمیشدیر.

بۇ ساواشا ایکی ایتّیفاق‌دا بیرلشن، دۆنیانین ان بؤیوک گۆجلری قوْشولموشدور: «آنتانتا» دا اینگیلیس، فرانسه، روسیه، «اۆچلر ایتّیحادی» ندا دا آلمان، اوتریش-ماجاریستان، ایتالیا (۱۹۱۵-جی ایلده آنتانتانین طرفینه کئچیر) وار ایدی. آنجاق اوتریش-ماجاریستان باریش علئیهینه یوْل‌وئرمز حرکتلر ائتدی، ایتالیا دا ساواش باشلاناندا آلمان و اوتریش-ماجاریستانا قوْشولماقدان ایمتیناع ائتدی. نتیجه‌ده ۷۰ میلیوندان آرتیق ساواشچی (اوْنلارین ۶۰ میلیونو اوروپالی ایدی) دۆنیانین ان بؤیوک ساواشلاریندان بیرینه گؤندریلدی. ۱۰ میلیونا یاخین عسگر اؤلدو، اساساً سیلاحلارداکی تکنیکی قاباقلامانین اوْلماسی اؤلوملرین سایینی داها دا آرتیریردی.

اوتریش-ماجاریستان تاخت-تاجی‌نین ولیعهدی هِرسوق فرانس فردیناندین ۲۸ ژوئن ۱۹۱۴-جۆ ایلده صرب ترورچوسو قاوریلو پرینسیب الی ایله سارایئووْدا اؤلدورولمه‌سی دۆنیا ساواشینا چئوریلن ساواشین باشلانماسینا بهانه اوْلدو.

## ساواشین اساس سببلری
ایستعمارچی اؤلکه‌لرین اینکیشافی، ایلک نؤوبه‌ده بۇ اؤلکه‌لر آراسینداکی ضیدّیت‌لرین کسکین‌لشمه‌سی، دۆنیانین یئنیدن بؤلوشدورولمه‌سی اۇغروندا اوروپا دؤولتلری‌نین ایکی حربی-سیاسی بلوکو آراسیندا مۆباریزه بیرینجی دۆنیا ساواشینا گتیریب چیخاردی. بۇ ضیدّیتلرین باشلیجاسی آلمان ایله بؤیوک بریتانیا آراسیندا ایدی.

آلمان حربی-سیاسی داییره‌لری بؤیوک بریتانیا و فرانسه‌نین حسابینا یئنی مۆستعمیره‌لر آلماق، فرانسه و روسیه‌نی گۆجسوزلتمک، اوْنلارین مۆستملکه‌لری‌نین بیر پارچاسینی اله آلماق نیّتینده ایدیلر. اوْنون مۆتّفیقی اوتریش-ماجاریستان دؤولتی ایسه بالکان یاریم‌آداسیندا اؤز نۆفۇذونو گئنیشلندیرمه‌یه و یئنی توْرپاقلار آلماغا چالیشیردی.

بؤیوک بریتانیا حؤکومتی ساواش یوْلو ایله آلمانی گۆجسوزلتمک، اوْنون مۆستملکه‌لری‌نین بیر پارچاسینی اله کئچیر مک، عثمانلی ایمپیراتورلوغونو بؤلوشدورمک اۇمودوندایدی. فرانسه حؤکومتی ده بۇنو ایسته‌ایردی. بۇندان باشقا فرانسه، ۱۸۷۱–۱۸۷۰-جی ایل‌لرده آلمان ایله اوْلان ساواشدا ایتیریلمیش الزاس و لوْتارینگیا ویلایتلرینی گئری آلماق، آلمانین رئین ویلایتی‌نین بیر بؤلومونو اله کئچیر مک ایسته‌ایردی. روس تزار حؤکومتی ایسه بالکاندا، بوسفور و داردانل بوْغازلاریندا اؤز حؤکمرانلیغینی یاراتماغا، هم ده آلمانی ایقتیصاد جهتدن گۆجسوزلتمه‌یه چالیشیردی.

## ساواشین باشلانماسی
اوتریش-ماجاریستان ایله صربیستان آراسینداکی مۆناقیشه، ساواشین باشلانماسی اۆچون بهانه اوْلدو. اوتریش-ماجاریستان اوْردوسوْنون باش باشچی‌سی، ارشرسوق فرانس-فردیناند بوسنی‌ده‌کی مانوْورلارا قاتیلدی. ژوئن آیی‌نین ۲۸-ده صربیستاندان گلمیش ترورچو قروپون عۆضوو اوْلان قاوریلو پرینسیپ، اوتریش-ماجاریستان تاخت-تاجی‌نین ولیعهدینی سرایئووْدا اوْلدوردو. بۇنون قارشیلیغیندا اوتریش-ماجاریستان صربیستانا اولتیماتوم گؤندریب اوْنا قارشی ساواش اعلان ائتدی.

۱۹۱۴-جۆ ایلین ژوئن آیی‌نین آخیرلاریندا اوتریش-ماجاریستان اوْردوسو صربیستان توْرپاقلارینا گیردی. بلقراد شهری بوْمبالاندی. روس ایمپیراتورلوغو صربیستانی مۆدافیعه ائتمک اۆچون سفربرلیگه باشلادیغی مۆدّتده آقوستون ۱-ده آلمان ایمپیراتورلوغو روسیه‌یه، آقوستون ۳-ده ایسه آلمان فرانسه‌یه ساواش اعلان ائتدی. آلمان آقوستون ۴-ده بلژیکه هۆجۇم ائتدی.

## قایناقلار

## گؤرونتولر

File:KaiserBill2.jpg
File:Theobald von Bethmann Hollweg(cropped).jpg
File:Emperor Francis Joseph.jpg
File:Karl Graf von Stürgkh.jpg
File:Tisza István Napkelet grafika.PNG
File:Poincare larger.jpg
File:Alexandre Ribot, French Prime minister.jpg
File:King George 1923 LCCN2014715558 (cropped).jpg
File:Herbert Henry Asquith.jpg
File:David Lloyd George.jpg
File:Nicholas II of Russia01.jpg
File:Portrait of Victor Emmanuel III of Italy.jpg
File:President Woodrow Wilson portrait December 2 1912.jpg
File:King Ferdinand of Romania.jpg
File:Peter I Karadjordjevic of Serbia.jpg
File:Ferdinand of Bulgaria.jpg
File:Albert I Koning der Belgen.jpg
File:M 37 4 Charles de Brocqueville.jpg
File:Constantine I of Greece.jpg
File:Ελευθέριος Βενιζέλος.jpg
File:Aram Manukian.jpg
File:Princ Nicholas of Montenegro (W Le Queux).jpg
File:Emperor karl of austria-hungary 1917.png
File:Andranik Ozanyan, ca. 1919.png
File:General Nazarbekian.jpg
File:Drastamat Kanayan.PNG
File:Franz Graf Conrad von Hoetzendorf (cropped).jpg
File:Svetozar boroevic von bojna.jpg
File:Arz Arthur von Straussenburg 1.jpg
File:Stromfeld Aurel.JPG
File:Mikloshorthy.jpg
File:Tersztyanszky Karoly GO 1854 1921 02.jpg
File:Rohr Franz 1865 1927 Gdk Austria 1911.jpg
File:Kovess Hermann Fieldmarshal.jpg
File:General Jacques de Dixmude.jpg
File:Gérard Leman.jpg
File:LPDF 118 15 le général belge Louis Rucquoy.jpg
File:Douglas Haig.jpg
File:General Sir Henry S Rawlinson.jpg
File:Lord-byng.jpg
File:LtGen W N Congreve.jpg
File:LtGenHubert de la Poer Gough.jpg
File:LtGen T Morland.jpg


بؤلمه:بیرینجی دونیا ساواشی
بؤلمه:ایگیرمینجی عصر ساواشلاری
بؤلمه:تاریخ
بؤلمه:ساواشلار
بؤلمه:دۆنیا ساواش‌‌لری
بؤلمه:اۆچونجو فرانسه جومهوریتی
بؤلمه:اوتریش-ماجاریستانین تاریخی
بؤلمه:ائرمنیستانین ساواش‌لاری
بؤلمه:اوستورالیانین ساواش‌لاری
بؤلمه:آذربایجان جومهوریتینین ساواش‌لاری
بؤلمه:بلژیکین ساواش‌لاری
بؤلمه:برزیلین ساواش‌لاری
بؤلمه:بولغاریستانین ساواش‌لاری
بؤلمه:کانادانین ساواش‌لاری
بؤلمه:کاستاریکانین ساواش‌لاری
بؤلمه:کوبانین ساواش‌لاری
بؤلمه:فرانسه‌نین ساواش‌لاری
بؤلمه:آلمانین ساواش‌لاری
بؤلمه:یونانین ساواش‌لاری
بؤلمه:قواتمالانین ساواش‌لاری
بؤلمه:هائیتینین ساواش‌لاری
بؤلمه:هندوراسین ساواش‌لاری
بؤلمه:ایتالیانین ساواش‌لاری
بؤلمه:ژاپونون ساواش‌لاری
بؤلمه:لیبریانین ساواش‌لاری
بؤلمه:مونتینیقرونون ساواش‌لاری
بؤلمه:نپالین ساواش‌لاری
بؤلمه:نیوزیلندین ساواش‌لاری
بؤلمه:نیکاراقوئه‌نین ساواش‌لاری
بؤلمه:پانامانین ساواش‌لاری
بؤلمه:پورتوقالین ساواش‌لاری
بؤلمه:رومانینین ساواش‌لاری
بؤلمه:روسیه‌نین ساواش‌لاری
بؤلمه:صربیستانین ساواش‌لاری
بؤلمه:گونئی آفریقانین ساواش‌لاری
بؤلمه:سری لانکانین ساواش‌لاری
بؤلمه:سودانین ساواش‌لاری
بؤلمه:تایوانین ساواش‌لاری
بؤلمه:تایلندین ساواش‌لاری
بؤلمه:هابسبورق مونارشیسینین ساواش‌لاری
بؤلمه:عوثمانلی ایمپیراتورلوغونون ساواش‌لاری
بؤلمه:تایوانین دؤیوشولری
بؤلمه:بؤیوک بریتانیانین ساواش‌لاری
بؤلمه:آمریکا بیرلشمیش ایالتلرینین ساواش‌لاری
بؤلمه:World War I
بؤلمه:ویدئو کلیپلری اولان مقاله‌لر
بؤلمه:Modern history of Italy
بؤلمه:Global conflicts
بؤلمه:1910s in Serbia
بؤلمه:History of the United States (1865–1918)
بؤلمه:Russo-Turkish wars
بؤلمه:Wars involving British India
بؤلمه:Wars involving