صفوی ایمپیراتورلوغو

**صفوی‌لر** یا دا **صفوی ایمپیراتورلوغو** و یا **صفوی دؤولتی** — ۱۵۰۱–۱۷۳۶ میلادی ایللر آراسیندا باتی آسیا منطقه‌سینده بیر حؤکومت ایمیش. بو حؤکومتین اساسی صفوی خاندانی طرفیندن قویولموشدور و حؤکومتین اراضی‌سی بوگونکو ایران، آذربایجان جومهوریتی، ارمنیستان، افغانیستان، پاکیستان، بحرین، گورجوستان‌ین دوغو قیسمتلری، تورکمنیستان‌ین گونئی قیسمتلری و هابئله بعضی دؤورلرده عراق و کویت اؤلکه‌لرینه ده شامیل اولارمیش. صفوی‌لر آغ‌قویونلولار و شیروان‌شاه‌لار دؤولتلرینه سون قویموش، شئیبانی‌لر، عثمانلی‌لار و افغان‌لارلا جیدی موحاریبه‌لر آپارمیشلار.

صفوی‌لر دؤولتی موعاصیر آذربایجان دؤولت‌چی‌لیگینین فورمالاشماسینا اؤنملی تأثیر گؤسترمیشدیر. تاریخده ایلک دفعه آذربایجان تورکجه‌سی محض صفوی‌لر زامانیندا آذربایجاندا و ایراندا رسمی دؤولت دیلی سوییه‌سینده ایشلنمیشدیر. شاه ایسماعیل عئینی زاماندا ختایی لقبی ایله آذربایجان تورکجه‌سینده شعرلر یازمیشدیر. ماراقلیدیرکی، صفوی دؤولتینه قارشی دینی موحاریبه آپاران عثمانلی سولطان سلیم شاه، شاه ایسماعیل‌لا مکتوب‌لارینی فارس دیلینده یازدیغی حالدا، شاه ایسماعیل جاواب مکتوب‌لارینی یالنیز (فقط) آذربایجان تورکجه‌سینده یازمیشدیر.
ایلک زامان‌لاردا صفوی‌لر دؤولتینده اَن اهمیتلی وکیل وظیفه‌لرینه قیزیل‌باش تورک حاکیم‌لری تعیین ائدیلمیشدیر. ۱۶-اینجی عصرین اورتالاریندا ۷۴ امیرین ۶۸-ی آذربایجانلی ایدی.

باشکندی موختلیف واختلاردا تبریز، قزوین و ایصفاهان اوْلموشدور.

مهم شهرلریندن تبریز، اردبیل، گنجه، ناخچیوان، شاماخی، باکی، دربند، ماراغا، قزوین، همدان، ایصفاهان، شیراز، مشهد، هرات، یزد، کرمان و سۇلطانیه اوْلموشدور.

## صفوی شاه‌لاری

* بیرینجی شاه اسماعیل ۱۵۰۱ (میلادی)–۱۵۲۴ (میلادی)
* بیرینجی شاه طهماسیب ۱۵۲۴ (میلادی)–۱۵۷۶ (میلادی)
* ایکینجی شاه ایسماعیل ۱۵۷۶ (میلادی)–۱۵۷۸ (میلادی)
* شاه محمد خدابنده ۱۵۷۸ (میلادی)–۱۵۸۷ (میلادی)
* بیرینجی شاه عباس صفوی ۱۵۸۷ (میلادی)–۱۶۲۹ (میلادی)
* شاه صفی صفوی ۱۶۲۹ (میلادی)–۱۶۴۲ (میلادی)
* ایکینجی شاه عباس صفوی ۱۶۴۲ (میلادی)–۱۶۶۶ (میلادی)
* بیرینجی شاه سلیمان صفوی ۱۶۶۶ (میلادی)–۱۶۹۴ (میلادی)
* بیرینجی شاه سولطان حوسین ۱۶۹۴ (میلادی)–۱۷۲۲ (میلادی)
* ایکینجی طهماسیب ۱۷۲۲ (میلادی)–۱۷۳۲ (میلادی)
* اۆچونجو شاه عباس صفوی ۱۷۳۲ (میلادی)–۱۷۳۶ (میلادی) (صفویلرین آخیر شاهلاری)
* ایکینجی شاه سلیمان صفوی ۱۷۴۹ (میلادی)–۱۷۵۰ (میلادی) (سلطنت ایدعاسی ائدن)
* اۆچونجو شاه ایسماعیل ۱۷۵۰ (میلادی)–۱۷۶۰ (میلادی) (سلطنت ایدعاسی ائدن)

## صفوی سولاله‌سی‌نین کؤکو و منشألری حاقّیندا

صفوی سولاله‌سی‌نین منشألری حاقّیندا موباحیث‌لر هئچ‌ده سون زامانلار مئیدانا گلمه‌میشدیر.

بو باره‌ده یگانه تاریخی منبع ایسماعیل ابن بزارین "صیفت الصفا" ("صافلیغین صافلیغی") عصری حساب اوْلونور. بۇ عصره گؤره صفوی منشیی ۷-جی شیعه ایمامی موسی کاظیمه چاتیر. باشقا سؤزله بۇ عصره گؤره صفویلر منشأجه عربدیرلر. لاکین اکثر تدقیقاتچی‌لار (مس. احمد کسروی، و.و. بارتولد) بۇ بارده بئله فیکیرلری واردیر کی، صفوی‌لرین اجدادلاری هئچ‌ده سیدلر (محمد پئیغمبرین نسلی) نسلیندن دئییلدیر. ساده‌جه اولاراق صفوی تاریخ‌شوناس‌لاری صفوی نسلینین معتبرلیگینی گؤسترمک اۆچون نسیل شجره‌سی سوْنرادان اویدورولموش و ابن-بزارین عصرینین متنینه داخیل ائدیلمیشدیر.

### صفوی‌لرین تورک منشألی اولماسی باره‌ده
صفوی‌لر تورک دیلینده دانیشیردیلار و صفوی شاه‌لاریندان چوخلو تورک شعرلر و یازیلار قالیبدیر و اونلارین تورک دیللی اولماقلارینا چوخلو سندلر واردیر. هابئله بیرینجی شاه اسماعیل صفوی تورک دیلینده شعر یازاراق، اؤزونه «شاه اسماعیل ختائی» و یا «شاه اسماعیل خاتایلی» تورکجه بیر تخلّوص سئچمیشدیر. دئمک کی «خاتای» یوخسا «ختای» اَسکی تۆرکۆستاندا بیر شهرین آدی‌ایمیش.

شاه اسماعیل صفوی‌نین آنا نسلی تورکدور و آغ‌قویونلو سولاله‌سینه منسوبدور. شاه اسماعیل عالم‌شاه بیگیم خاتونون اوغلو، عالم‌شاه بیگیم ایسه اوزون‌حسن آغ‌قویونلونون قیزی ایدی. آنجاق صفویلر سولاله‌سی‌نین و شاه اسماعیل صفوی‌نین آتا نسلی ایله باغلی موختلیف باخیشلار وار. شاه اسماعیلین آتاسی شیخ حیدرین شجره‌سی شیخ صفی‌الدین اردبیلیه یئتیشیر. بعضیلری شاه اسماعیلین آتا نسلی‌نین دیلی تورکجه اولدوغو اوچون صفویلرین آتا نسلینی تورک حساب ائدیرلر، بعضیلری ایسه صفویلرین آتا نسلی‌نین دیلی‌نین تورکجه اولماسینا باخمایاراق، اونلارین سویونو تورک حساب ائتمیرلر، و صفوی‌لرین نَسَبلرینی عرب، فارس و یا کورد بیلیرلر و اونلارین دیلین تورکلشمیش حساب ائدیرلر.

تورک اولمایان تدقیقاتچیلارین چوخو «صفات الصفا» عصرینده شیخ صفی‌الدین‌ین اِتنیک منسوبیّتی حاقداکی معلوماتلارین اوزرینده سوکوتلا کئچیرلر.

بو عصرده دفعه‌لرله شیخ صفی‌نین سفرلری زامانی اونا "پیر تورک" ("تورکون پیری") دئییلمه‌سی گؤستریلیر. هابئله شیرازدا (فارس تورپاغی) موریدلر اونا بۇ جور موراجعت ائدرمیشلر. حیکایت‌ده بئله بیر مقام دیقته لاییقدیر: "یوکسک منسب صاحیبی اولان و بوتون فارسدا جسارتی ایله تانینان امیر عبدالله" (صفیه موراجیعت‌له) دئدی: "ای تورکون پیری..."

مؤولانه احمد و مؤولانه ایبراهیم تبریزی سرئوی قئید ائدیردی‌لر کی، «(بیز) اردبیله گلدیک، شئیخین یانیندا (ائوینده)، قوی (آللاه) اونون روحونو عزیز توتسون، بیزه قارا چؤرک و سو گتیردی‌لر. غفلتاً بیر نئچه تورک داخیل اولدو. اونلارا آغ چؤرک و بال گتیردی‌لر». بۇ حکایت تورکلرین شیخ صفی‌نین ائوینده اوستونلوک وئریلدیگینی گؤستریر.

توکل ابن بزار همچنین شیخین "تورک کندینده" ("ده تورک") اولماسیندان یازماسی اردبیل اراضیسینده تورک اهالیسینه ایشاره‌دیر.

### صفوی‌لرین کورد منشألی اولماسی باره‌ده
بو باره‌ده زکی ولیدی توقانین فیکیرلری اولدوقجا ماراقلیدیر. توقای اکثر تدقیقات‌چی‌لارین اویدورما حساب ائتدیک‌لری «صفات الصفا» دان کورد قوشونلارینین آذربایجانا گلمه‌سی حاقدا روایته اساسلاناراق بونو ۱۰۲۵-جی ایلده روادی‌لرین آذربایجانی توتماسی ایله علاقه‌لندیریر. شیخ صفینین اجدادلاری اولان شئیخ زاهیدین اجدادلاریدا «روائدیلرین حربی عملیات‌لاری زامانی گیلان و اردبیله گلمیش، موغان و آراز ویلایت‌لرینده ایسلامی یایمیشلار». اونون فیکرینجه «اردبیل کورد شیخینین» نسلی «تامامیله تورکلشمیشدیر». اونون فیکرینجه ۱-اینجی شاه ایسماعیل و ۱-اینجی شاه طهماسیب اؤز کورد منشیینی تاریخدن سیلمک اۆچون الیندن گلنی ائتمیشدیر.

### صفوی‌لرین فارس/تاجیک منشألی اولماسی باره‌ده
بعضی ایران تاریخچیلری شاه ایسماعیلی تورک حؤکمداری کیمی دئییل، خوصوصی شرایط اوجباتیندان تورکجه دانیشماغا و شعرلر یازماغا «مجبور اولان» ایران دیللی–فارس کیمی قبول ائدیلیر. اونلارین دوشونجه‌لری اساسیندا؛ «ایران تورکلری، تورکمن و تاتار عیرقینین محصولودور. آذربایجان تاتارلاری تورکجه دانیشسالاردا فعلاً ایرانلیدیرلار، اونلار صاف ایرانلی‌لارین منشأجه تورکمن، یاخود تاتار عیرقی ایله قاریشیغینی تشکیل ائدیرلر.»

### صفوی‌لرین عرب (سادات) منشألی اولماسی باره‌ده
بعضی صفوی شاهلاری اؤز حؤکومتلرینه مشروعیت وئرمک هدف ایله اؤز نسیل‌لرین ایسلام پیغمبرینه و یا شیعه ایماملارا منسوب ائدیردیلر و حضرت محمد و سادات نسلیندن اولدوقلارینی ایدعا ائدیردیلر. آنجاق چوخلو تاریخچیلر بو ایدعانی رد ائدیبلر.

## تاریخی

### صفویلرین [[اردبیل]]ده فعالیتی
۱۳-اونجو عصرده آذربایجاندا باش وئرمیش مونقول استیلاسی خالقین وضعیتی‌نین حددن آرتیق پیسلشمه‌سینه سبب اولموشدو. بئله بیر شرایط‌ده کورتبیی صورتده صوفی-درویش اوردئنلری مئیدانا گلدی. اهالینین دوشدوگو وضعیت بۇ اوردئنلرین اونلارین آراسیندا چوخ صورتله یاییلماسینا سبب اولدو. بۇ طریقت‌لرین باشچی‌لاری اؤز اطراف‌لاریندا اینسانلاری بیرلشدیرمگه باشلادی. طریقت باشچیلاریندان بیری‌ده شیخ صفی‌الدین اسحاق الموسوی الاردبیلی(۱۲۵۲-۱۳۳۴) اوْلموشدور. شیخ صفی‌الدینین یئددینجی شیعه ایمامی موسی کاظمین نسیلیندن اولدوغو دئییلیردی. شئیخ صفی‌الدین چوخ بؤیوک نفوذ صاحیبی اوْلموشدور.

ایلکین دؤورلرده صفوی‌لر حاکیمیته شیعه‌لیک طریقتینین گوجو ایله گلمک ایستییردیلر، لاکین ۱۴-اونجو یوزیللیکدن اعتیباراً اونلارین اللرینده ایری تورپاق ساحه‌لری کئچدی. ایلک صفوی-فئودال شیخ صدرالدین(۱۳۳۴-۱۳۹۲) اوْلموشدور.

اؤلکده باش وئرن پروسس‌لردن اونلار چوخ مهارت‌له ایستیفاده ائدیب خالق کوتل‌لرینی موختلیف وعده‌لرله اؤز طرف‌لرینه چکیردیلر. تدریجاً شیخ خواجه علی(۱۳۹۲-۱۴۲۷) و شیخ ابراهیم(۱۴۲۷-۱۴۴۷) (شیخ‌شاه آدی ایله مشهور اوْلموشدور) اردبیل ویلایتینین ایره‌سی فئودال حاکیمی کیمی چیخیش ائتمگه باشلادیلار، باشقا سؤزله اردبیل آرتیق صفویلره تابع اولان حربی-سیاسی و روحانی بیر ولایت ایدی. شیخ جنیدین (۱۴۴۷-۱۴۶۰) دؤورونده آرتیق دیگر ویلایت‌لره غنیمت اله کئچیرمک اۆچون هجوم ائدیردیلر. تدریجاً قاراباغ و تالیش داغلارینا قدر اولان شرق تورپاقلاری صفویلره تابع اولماغا باشلادی.

صفویلرین آرتان حربی-سیاسی چکیسی قاراقویونلو حؤکمداری جاهان‌شاهی مجبور ائتدی کی، شیخ جنیدی اردبیلدن چیخارتسین. شیخ جنید میصری، سورییانی، مئسوپاتامییانی گزیر و سوندا دییاربکیره گلیر. بورادا دا آغ‌قویونلولارلا قاراقویونلولارا قارشی اتفاق یارانیر. شیخ جنید اوزون حسنین باجیسی خدیجه بگیم‌له ائولنیر.

شیخ جنیدین اردبیلدن کناردا اولماسینا باخمایاراق بورادا دا اونا یئنی موریدلر و طایفالار قوشولورلار. ۱۴۵۹-جو ایلده شیخ جعفرین اردبیله قاییتماق ایستگی شیخ جعفر (شیخ ایبراهیمین اوغلو) طرفیندن انگللندی (شیخ جعفر سوننی‌لیگی تبلیغ ائدیردی) ۱۴۶۰-جی ایلده شئیخ جفرین داغیستان یوروشو زامانی صفویلر ای خلیلوالله و جاهانشاهاین قوشونلارینا قارشی دؤیوشده مغلوب اولور. شیخ جنید اؤلور. اونو اوغلو شیخ حیدر(۱۴۶۰-۱۴۸۸) اوز ائدیر. شیخ حیدر داییسی اوزون حسنین قیزی عالمشاه بگیم‌له ائولنیر. صفوی-آغ‌قویونلو اتفاقی برپا اوْلونور.

اؤلکه‌ده باش وئرن پروسس‌لر نتیجه‌سینده ۱۴۷۰-جی ایلده اردبیله گلن اوزون حسن شیخ جعفری قیوم ساخلاماقلا شیخ حیدری «صفوییی» اوردئنینین ایره‌سی تاختیندا اوتورتدوردو.

شیخ حیدر اوردئنده بیر سیرا ایصلاحات‌لار آپاردی، صفوی‌لر محض اونون دؤورونده «قیزیلباش‌لار» آدلانماغا باشلادیلار. بۇ ایصلاحات‌لار نتیجه‌سینده شیخ حیدر «ابن آللاه» آدلانماغا باشلادی. شیخ حیدرین رهبرلیگی ایله صفوی‌لر ۱۴۸۳-جو ایلده شیروان و داغیستانا، ۱۴۸۷-جی ایلده شیروانا یوروش ائتدی‌لر-شاماخی توتولدو. بۇ یوروش‌لر نتیجه‌سینده شیخ حیدره قارشی آغقویونلو-شیروانشاه بیرلیگی یاراندی. ۱۴۸۸-جی ایل ۹ ژوئندا شاه‌داغین اتگینده تاباساراندا باش وئرمیش دؤیوشون نتیجه‌سی کیمی صفوی‌لر شیخ حیدر باشدا اولماقلا چوخلو ایتکی وئردی. بۇ دؤیوشده رقیبل‌رده حدسیز چوخ ایتکی وئردیلر.

تاباساران دؤیوشو نتیجه‌سینده اردبیل حاکیم‌لیگی ضعیف‌لیگیر (دئمک اولار کی، یوخا چیخیر). اوچ صفوی شاهزاده‌سی- سولطانلی، ایبراهیم و ایسماعیل شیراز یاخینلیغیندا ایستخر قالاسینا سالینیر. لاکین باش وئرن پروسس‌لر حاکیمیته گلمیش روستم اونلاری آزاد ائدیر و آغقویونلو داخیلی چکیشمه‌لری آرادان قالدیرماق اۆچون سولطانلی ایله موتفق‌لشیر. بایسونقورو مغلوب ائدن سولطانلی تبریزه و اردبیله گلیر. اردبیل و تبریز شیخ حیدرین اولادلارین چوخ گؤزل قارشیلاییر. اردبیله اطرافدان چوخلو مورید آخیشماغا باشلاییر. بۇ حرکت آغقویونلو روستمه خوش گلمیر، سوی-قصد تشکیل اوْلونور. سوی-قصدین اوستو آچیلیر. ۱۴۹۴-جو ایلده شمسی دؤیوشو غئیری-برابر کئچیر و سولطانلی اؤلور. دؤیوشدن اول سولطانلی «صفویی» اوردئنینین باشچی‌سی ایسماعیلی تعیین ائدیر. صفویلرین اردبیل مولکلری اله کئچیریلیر.

ایسماعیل حوسین بی لله شاملینین رهبرلیک ائتدیگی ۸۰ نفره یاخین صوفی ایله بیرلیکده اردبیلد، رشتد، کسکره داها سوْنرا ایسه لاهیجاندا - گیلانین بییئتین ویلایتینده گیزلنیر. بورادا ویلایتین حاکیمی میرزه علینین ساراییندا یئرلشیرلر. ایسماعیلین لاهیجاندا اولدوغو ۶ ایل مدتینده او مشهور عالیم شمس‌الدین لاهیجی طرفیندن تحصیل گؤرور.

### صفویلر دؤولتینین یارانماسی
[لئفت|تهومب|۲۷۰پخ|[ایصفاهاندا ۴۰ سوتون سارایی]]
۱۴۹۹-جو ایلده اردبیل شیخلرینین مصلحتی ایله ایسماعیل لاهیجانی ترک ائدیر و اردبیله اوز توتور. بورادا او قیزیلباش موریدلرینی اؤز اطرافینا توپلاییر. دئیلمدن، طارومدان کئچه‌رک خالخالا گلیر. یولبویو ایسماعیل آذربایجانین دیگر اراضی‌لریندن، آنادولودان چوخلو سایدا طرفداشی قوشولور. قیشی ارجیواندا کئچیریر. ۱۵۰۰-جو ایلده جابانی دؤیوشو فرخ یاسارین، ۱۵۰۱-جی ایل شرور دؤیوشو الوند میرزهنین مغلوبیتی ایله نتیجه‌لنیر.

۱۵۰۱-جی ایلده تبریزه داخیل اولان ایسماعیل اؤزونو شاه اعلان ائدیر. ۱۵۰۳-جو ایل ۲۱ ژوئن آلماقولاغی دؤیوشو مراد میرزهنین مغلوبیتی و صفوی‌لرین تام غلبه‌سی ایله سونا چاتیر.

### صفویلر دؤولتینین بین‌الخلق موناسیبت‌لرده ایشتیراکی
## ایداره اولونما سیستئمی
## صفوی ایمپئرییاسیندا آذربایجانلی-تورک طایفالار
## گؤرونتولر

فایل:Qezelbash.JPG
فایل:Ismail declares himself shah by entering Tabriz, Chingiz Mehbaliyev.jpg
فایل:Сефи ۱-й 1629-42.jpg
فایل:The Battle between Shah Ismail and Abul-Khayr Khan.jpg
فایل:Battle of Chaldiran (1514).jpg
فایل:Map Safavid persia.png
فایل:Tahmasb-1.jpg
فایل:Shah Tahmasp and Humayun.jpeg
فایل:The Syrian king and the apprehensive dervishes.png
فایل:Shah Abbas I engraving by Dominicus Custos - Antwerp artist printer and engraver.jpg
فایل:Matthaus 1598.jpg
فایل:Hondius 1610.jpg
فایل:Abbas I of Persia.jpg
فایل:როსტომ ხანი.gif
فایل:Husain Ali Beg.jpg
فایل:Embassy to Europe.jpg
فایل:Abbas I as a new Caesar being honoured by the trumpets of fame and the Persian embassy in Allegorie de l Occasion by Frans II Francken 1628.jpg
فایل:Shah Abbas II.jpg
فایل:۱۷۰۸. დავით II-ს წყალობის განახლების სიგელი.jpg
فایل:Persia, Caspian Sea, part of Independent Tartary.png
فایل:Moll 1720 Persian Empire.JPG
فایل:Safavid Persian Empire.jpg
فایل:Shah soleiman safavi.jpg
فایل:Safavid-helmet.jpg
فایل:Persian Musketeer.jpg
فایل:Sir Robert Shirley by Anthony Van Dyck 1622 Rome.jpg
فایل:Polo game from poem Guy u Chawgan.jpg
فایل:74 Chardin Safavid Persia women customs.jpg
فایل:73 Chardin Safavid Persia men customs.jpg
فایل:Daud Khan Undiladze.jpg
فایل:Jean Chardin 1739.jpg
فایل:03 Chardin Tblisi 1671.jpg
فایل:49 Chardin Safavid Legal system Karkan.jpg
فایل:Isfahan to the north side by Eugène Flandin.jpg
فایل:Hotel Shah Abbas Sahn.jpg
فایل:Chehel Sotoon.jpg
فایل:Silk route.jpg
فایل:Vank Cathedral interior.jpg
فایل:Esfahan-shah-sq.jpg
فایل:Chahar bagh school drawing.jpg
فایل:Canons of medicine.JPG
فایل:Masjid Shah, view of the courtyard by Pascal Coste.jpg
فایل:Safavid-star.png


## بیرده باخ
* صفوی خاندانی
* صفوی-عوثمانلی ساواشی (۱۵۳۲-۱۵۵۵)
* صفوی-عوثمانلی ساواشی (۱۵۷۸-۱۵۹۰)
* صفوی-عوثمانلی ساواشی (۱۶۰۳-۱۶۱۸)
* صفویه و گورکانیلر ساواشی (۱۶۲۳–۱۶۲۲)
* صفوی-روسیه ساواشی (۱۶۵۱-۱۶۵۳)
* صفوی-عوثمانلی ساواشی (۱۷۲۳-۱۷۲۷)

## قایناقلار

وقتای افندییئو - آذربایجان صفوی دؤولتی

بؤلمه:اوغوزلار
بؤلمه:آذربایجان تاریخی
بؤلمه:اون‌آلتینجی عصر
بؤلمه:اون‌سککیزینجی عصر تاریخی
بؤلمه:ایران تاریخی
بؤلمه:ایراندا تاریخی سیلسیله‌لر
بؤلمه:تورک تاریخی
بؤلمه:صفوی ایمپیراتورلوغو
بؤلمه:صفویلر
بؤلمه:Early Modern history of Iran
بؤلمه:Empires and kingdoms of Iran
بؤلمه:Iranian dynasties
بؤلمه:Iranian Muslim dynasties
بؤلمه:Monarchy in Persia and Iran
بؤلمه:Early Modern history of Georgia (country)
بؤلمه:Early Modern history of Armenia
بؤلمه:Early Modern history of Azerbaijan
بؤلمه:داغیستانین تاریخی
بؤلمه:Early Modern history of Iraq
بؤلمه:۱۵۰۱ میلادی ایلده قورولان بؤلگه‌لر و اؤلکه‌لر
بؤلمه:1501 establishments in Asia