open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
آغری داغی

[thumb|بؤیوک آغری (ساغدا) و کیچیک آغری (سوْلدا) داغی‌نین [ناخجیواندان گؤرونتوسو]]**آغری داغی** (آنادولو تورکجه‌سی: Ağrı Dağı؛ کۆردجه: Çiyayê Agirî؛ ارمنیجه: Արարատ (آرارات) یادا Մասիս (ماسیس)؛ سلجوقلولار دؤورونده: ائغری داغ)، ۵٫۱۳۷ مترلیک هۆندورلوکله تۆرکيه‌نین ان يۆکسک داغیدیر. تۆرکیه‌نین دوغو اۇجۇندا، آغری اوستانی و ایغدیر اوستانی آراسیندا گئنیش بیر اراضیده يئرلشیب دیر. داغ، ایران ایسلام جومهوریتی‌نین ۱۶ کیلومتر قوزئی-باتی‌سیندا و ائرمنیستان جومهوریتی‌نین ۳۲ کیلومتر باتیسیندا دیر.
آغری داغی ۲ وولکانیک زیروه‌دن عبارتدیر. ۵٫۱۳۷ متر هۆندورلويه مالیک اوْلان بؤيوک *آغری داغی*، آنادوْلو ياریماداسی‌نین و کیچیک قافقاز داغ سیستمی‌نین ان يۆکسک زیروه‌سیدیر. داغ ۴٫۰۰۰ متره‌دک کاينوْزوْی تیپلی بازالت، داها سوْنرا آندزیت داشلاریندان تشکیل اوْلونموشدور. ۴٫۲۵۰ متردن باشلاياراق زیروه‌سی سايی ۳۰-دان چوْخ دائیمی بۇزلاقلارلا اؤرتولموشدور. ان ایری بۇزلاغین اۇزونلوغو ۲ کیلومتره چاتیر. *بؤيوک آغری* داغی‌نین ياماجلاریندا ۳٫۸۹۶ متر يۆکسکليه مالیک *کیچیک آغری* داغی يئرلشیر. هر ایکی داغین اتگيی‌نین بیرلیکده چئوره‌سی تقریباً ۱۲۸ کیلومتره چاتیر.

## گؤرونتولر


image:Ağrı Dağı DSC 1045.jpg|*کیچیک آغری* داغی، دوغوبایزید گوربولاغ یوْلوندان گؤرونتوسو
image:Iğdırdan Ağrı Dağı.jpg|آغری داغی‌نین ایغدیردان گؤرونتوسو
image:Khor Virap Monastery4.jpg|ائرمنیستاندان آغری داغی‌نین گؤرونتوسو. اؤنونده خور ویراپ کیلیساسی گؤرولمکده دیر.
image:Ağrı Mountain National Park.jpg|آغری داغی میللی پارکی، ایغدیر
image:Mount Ararat and the Yerevan skyline in spring (50mm).jpg|بؤیوک و کیچیک آغری داغی‌نین ایروان‌دان گؤرونتوسو


## قایناقلار

## باغلانتیلار
* www.greenpeace.org 
* www.paylasimdayim.com 
* ائرمنی تاریخینده آغری داغی 
* تۆرک تاریخینده آغری داغی 
* آغرێ داغێ‌نێن خریطه‌سی  

بؤلمه:داغلار
بؤلمه:تورکیه داغلاری
بدر الحمود

**بدر الحمود** سعودی عربیستانلی فیلم یؤنتمنی،  اوْیونچو و یازیچی، دوغو اوستان شهرینده دۆنیایا گؤز آچیب. ۲۰۰۸–گۆنوموز ایللر آراسیندا سینما ساحه‌سینده چالیشیب. 

## یاشاییش
## فیلم‌لر
* صناعة محلیة
* سکراب (۲۰۱۵)
* مونوبولی (۲۰۱۱)
* داکن (۲۰۱۰)
* السحور الأخیر
* شرود (۲۰۰۹)
* أبیض وأبیض (۲۰۰۸)
* حمامة حرب
* کتاب الرمال (۲۰۱۳)
* قلم المرایا (۲۰۱۴)
* فضیلة ان تکون لا احد (۲۰۱۷)
## قایناق‌لار

* عربجه ویکی پدیا.
چالرمپول مالاکهام

**چالرمپول مالاکهام** (تایجا: เฉลิมพล มาลาคำ) -  (دوغوم: ۱۰ اوْکتوبر ۱۹۶۲) تایلندلی موغنی دیر

## قایناقلار

بؤلمه:۱۹۶۲-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:یاشایان اینسانلار
بؤلمه:تایلندلی موغنیلر
ثابت رحمان

**ثابت رحمان** آدی ایله تانینان محموددوو ثابت کریم اوغلو (26 مارس 1910، نوخا — 23 سپتامبر 1970، باکی) — آذربایجان یازیچیسی، دراماتورق، آذربایجانین امکدار اینجه‌صنعت خادیمی. 

## یاشاییشی
ثابت رحمان 26 مارس 1910-جو ایلده شکی ده (او واختکی نوخادا) آنادان اولموشدور. ادبی فعالیته 1926-1927-جی ایللرده ملانصرالدین ژورنالیندا درج ائتدیگی فلیئتونلارلا باشلامیشدیر. ایلک حکایه‌لر مجموعه‌سی - "پوزغون" 1931-جی ایلده درج اولونموشدور. بیر چوخ حکایه و پیئس مؤلیفیدیر. 

ثابیت رحمان آذربایجان کومدی‌‌سی‌نین بانیلریندندیر. او، دونیاجا مشهور "آرشین مال آلان" و "او اولماسین، بو اولسون" ،"کوراوغلو" ،"احمد هارادادیر؟" فیلملری‌نین، اولدوز موسیقیلی کومدی‌سی‌نین سناریولاری‌نین، یئددی گؤزل بالتی‌نین لیبرتوسونون مؤلیفیدیر.
بندانگشتی|ثابت رحمان‌ین باکی‌دا خاطیره لؤوحه‌سی
1943-جو ایلده آذربایجان شوروری امکدار اینجه‌صنعت خادیمی آدینا لاییق گؤرولموش، ایکی دفعه قیرمیزی امک بایراغی اوردِنی و مداللاری ایله تلطیف اولونموشدور. شکی درام تئاتری ث.رحمانین آدینی داشیییر. باکی و شکی شهرلرینده اونون آدینا کوچه واردیر. 

ثابت رحمان 1970-جی ایلده باکیدا وفات ائتمیشدیر. 

بسته‌کار امین ثابت‌اوغلونون آتاسیدیر. 

موسیقی‌شوناس جئیران محمودووانین باباسیدیر. 

## اثرلری
**حکایه‌لری:** 

"شیرین بولبول" ،"قودورغان" ،"میر قاسمین ماجرالاری" ،"کؤلگه‌لر" ،"میرزه کلنتر" ،"خیال پلوو" ،"نیکولای تاختدان دوشدو" ،"قوهوملار". 

**پووئستلری:** 

"وفاسیز" ،"سون فاجیعه ". 

**پیئسلری:** 

"توی" ،"خوشبختلر" ،"آشنالار" ،"آیدینلیق" ،"علی‌قولو ائوله‌نیر" ،"یالان" و س. 

**رومانی:** 

"نینا". 

## کیتابلاری

* پوزغون (حکایه‌لر). باکی: 1931 
* شیرین بولبول (حکایه‌لر). باکی: 1933 
* وفاسیز (پووئست). باکی: 1933 
* خیال‌پلوو. باکی: 1938 
* سون فاجیعه(پووئست). باکی: 1939 
* حسین عربلینسکی (پووئست). باکی: 1948
* هدیه.باکی: 1949 

## فیلموقرافی

* آرشین مال آلان (فیلم، 1945) - (سناریو مؤلیفی) 
* او اولماسین، بو اولسون (فیلم، 1956) - (سناریو مؤلیفی) 
* کوراوغلو (فیلم، 1960) - (سناریو مؤلیفی) 
* احمد هارادادیر؟ (فیلم، 1963) - (سناریو مؤلیفی) 
* اولدوز (فیلم، 1964) - (لیبرتو مؤلیفی) 
* هیجران (تئاتر تاماشاسی، 1983) - (سناریو مؤلیفی) 
* شیرین بولبول (فیلم، 2000) - (اثرین مؤلیفی)
* گولوش فنومنی. ثابیت رحمان (فیلم، 2014) 

## قایناق

* شمس الدین عباسوو. "سووئت آذربایجانی‌نین کینوسو" //کومونیست.- 1958.- 29 آوقوست.
* خامیس مورادوو. کینوفابریکدن باشلانان یول. آذربایجان رسپوبلیکاسی مدنیت ناظیرلیگی. ج.جبارلی آدینا "آذربایجان‌فیلم" کینو استودییاسی. آیدین کاظم‌زاده. بیزیم "آذربایجان‌فیلم". 1923-2003-جو ایللر. باکی: موترجیم، 2004.- ص. 4. 
* آذربایجان رسپوبلیکاسی مدنیت ناظرلیگی. ج.جبارلی آدینا "آذربایجان‌فیلم" کینواستودییاسی. آیدین کاظم‌زاده. بیزیم "آذربایجان‌فیلم". 1923-2003-جو ایللر. باکی: موترجیم، 2004.- ص. 106.
مونکان کانکین

**مونکان کانکین** (تایجا: มนต์แคน แก่นคูน) -  (دوغوم: ۱۰ اوْکتوبر ۱۹۶۲) — تایلندلی بیر موغنی دیر.

## قایناقلار

بؤلمه:۱۹۷۳-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:یاشایان اینسانلار
بؤلمه:تایلندلی موغنیلر
قیزیل آلما

بندانگشتی|قیزیل آلما اۆلکوسو عثمانلی دؤولتینده یئنی چئریلرین ساواش عظمینی یۆکسک توتماق اۆچون ایشله دیلدی.
**قیزیل آلما**، تورکلر اؤزللیکله اوغوز تورکلری اۆچون قیزیل آلما، اوزرینده دوشونولدوکجه اوزاقلاشان آنجاق اوزاقلاشدیغی درجه‌ده جاذیبه‌سی آرتان اۆلکولر(اوغرونا چالیشیلان) و یا دۆشلردیر. (گئرچکلشمه‌سی ایسته‌نیلن شئی، اومید)

کلمه‌نین تام اولاراق نه زامان، هاردا و نئجه کئچدیگی بیلینمه‌مکله بیرلیکده تاریخی آخیش ایچریسینده همیشه غرب یؤنونده ایره‌لیله‌مه‌نین بیر سیموولو اولموشدور. ایستانبولون فتحیندن سونرا، قیزیل آلمانین، رومدا تاپیلان سنت پیتر کیلیساسی‌نین محرابینداکی آلتین توپ اولدوغو ایره‌لی سورولموشدور.

## تورک میفولوژی‌سینده آلما
آلما، تورک و آلتای خالق اینانجیندا و میفولوژی‌سینده موقدّس بیر مئیوه‌دیر. آلما، اوْلما، اوُلما، اوُلموْ اولاراق دا دئییلر. موغولجا آلیمان (آلیماه)دیر. مئیوه‌لرین آناسی و آتاسی اولاراق قبول ائدیلیر. آغاجی‌نین چیچکلری چهرایی و یا آغ آچار. نووه‌لی موختلیف رنگلی مئیوه‌سی اولان بیر آغاجدیر. قادینلا کیشی‌نین بیر-بیرینه دویدوغو سئوگی‌نین سیموولودور. آغ‌ساققال‌لی‌نین الیندن آلدیغی آلمانین قابیغینی یئین سونسوز قادین اکیز دوغورور. قیزیل آلما اۆچون اوردولارا قیته‌لر آشمیشدیر. ناغیللاردا همیشه جادولو آلمالار واردیر. سیرلی باغلاردان همیشه او اوغورلانمیش، اوزرینه ماهنیلار قوشولموش، قیزلارین یاناغی اونا بنزه‌دیلمیشدیر. دونیادا ان چوخ نؤوع اولان آغاج آلمادیر. ان چوخ یئتیشدیریلن و ان چوخ یئییلن مئیوه ده اودور. یئتکینلشمه‌نی تمثیل ائدیر. نؤوعون هامیسی، یئر اوزونه اورتا آسیادان یاییلمیش اولوب آلتای و قافقاز منشألیدیر. قازاخیستانین پایتاختی آلماتی‌نین کؤهنه آدی آلما آتادیر و آلمانین دونیایا بورادان یاییلدیغینا اینانیلار. آدم ایله حوانین جنّتده یئدیکلری قاداغان مئیوه‌نین آلما اولدوغو، قاداغانین ایسه اصلینده جینسل‌لیگی احتیوا ائتدیگی، بو سببله ده آلمانین جینسل‌لیگی سیموولیزه ائتدیگی ایدیعا ائدیلیر. یئر اوزونده آز قالا هر جوغرافییادا یئتیشمه‌سی اونو بیر سیموولا چئویرمیشدیر و بیر چوخ سیویلیزاسیادا آلما ایله علاقه‌دار افسانه و ناغیللارا راست گلینیر.

## اتیمولوژی‌
آلما سؤزو (آل) کؤکوندن تؤره‌میشدیر. اورتا آسیا تورکجه‌سیندن درحال بوتون تورک دیللرینه عئینی کؤکدن کئچه‌رک ایستیفاده ائدیلن آد آنادولو تورکجه‌سینده، آلما -> الما چئوریلمه‌سینه اوغرامیشدیر. سؤزون کؤکونده؛ "آلماق" فعلی‌نین و مئیوه‌نین رنگینی سیموولیک اولاراق ایفاده ائدن "آل" (قیرمیزی) صیفتینین اولدوغو بیلینمکده‌دیر.

## قایناق
تورک افسانه سؤزلوگو، دنیز قاراقورد، تورکیه، 2011،

بؤلمه:میفولوژی
شمس‌العماره

**شمس‌العماره** بو مواریده ایشاره ائده بیلر؛

* شمس‌العماره (تهران) _ تهراندا تاریخی بیر بینا دیر کی قیدمتی قاجارلار دؤنمی'نه قئییدیر.
بو بینایا تهران شمس العماره‌سی دا دئییرلر.

* شمس‌العماره (تبریز) _ تبریزده تاریخی بیر بینا دیر کی قیدمتی صفویلر دؤنمی'نه قئییدیر، صفویلر دؤنمینده بو بینایا عالی‌قاپو (تبریز) دئییردیلر، اما قاجارلار دؤنمی'نده بو بینا مرمّت اولاندان سونرا، تبریز شمس العماره سی (عالی قاپو) آدلاندیردی، هر حالدا ایندی بو بینایا شمس العماره (عالی قاپو) و عالی‌قاپو (تبریز) دئییرلر.

* شمس‌العماره (انزلی) _ بندرانزلی ده تاریخی بیر بینا دیر کی قیدمتی قاجارلار دؤنمی'نه قئییدیر.
ایستیقلال فوتبال کولوبو (دقیقلشدیرمه)

**ایستیقلال فوتبال کولوبو** _ بو مواریده ایشاره ائده بیلر؛

* ایستیقلال تهران فوتبال کولوبو _ تهراندا اولان بیر فوتبال کولوبودور کی ایستیقلال فوتبول کولوبو آدیله ده تانیلیر.
* ایستیقلال اهواز فوتبال کولوبو
* ایستیقلال خوزیستان فوتبال کولوبو
* ایستیقلال شهرداری رشت فوتبال کولوبو
* ایستیقلال دوشنبه فوتبال کولوبو
* ایستیقلال فوتسال کولوبو
شمس‌العماره (تهران)

**شمس‌العماره عمارتی** و یا **تهران** **شمس‌العماره‌سی** یا دا **باش‌سارای** _ تهراندا اولان قاجار چاغیندان قالمیش بیر تیکینتیدیر. ایندی تهرانین گولوستان سارایی'نین ان آدلیم تیکینتی لریندن دیر. بو تیکینتی قصرین شرق طرفینده بیر موزه اوْلوب. اوجا و بزکلی بیر تیکنیتی کی تیکیلمک تاریخی ۱۲۴۴ دن ۱۲۴۶-اینجی هیجری گونشلی ایلینه جن (یاخلاشیق ایکی ایل) چکیلدی، کی تیلکیلن تاریخین (۱۲۴۶ گونشلی، ۱۲۸۴ قمری، ۱۸۶۷ میلادی)  قئید ائلییرلر، و جمل حیسابینا «شاهنشاه سارایی» آدلاییرلار. بو بینانین دئگرلی اولماق دلیلی، اوجالیق، تزیینات و طراحی سی دیر.
بو تیکینتی قاجار شاهلاری اۆچون قورولموشدور.
بندانگشتی|شمس‌العماره عمارتی
۵ قات و ۳۵ متیر اوجالیغی وار. بیرنجی فلز ایله قورولان تیکینتی ایراندا اولور و اؤز چاغیندا تهراندا ان اوجا تیکینتی ایدی.

## قایناقلار

بؤلمه:تهران
قوروه درجزین

**قوروه درجزین** همدان اوستانی رزن بؤلگه‌سی یئرلشن بیر شهردیر. بۇ شهرین ۱۷۳۵ متر اوجالیغی و ۱۳۹۵-جی ایلین آمارلارینا گؤره ۱۰٬۲۳۱ نفر جمعیتی واردیر.

## قایناقلار

* مختصات و ارتفاع
* شناسنامهٔ آبادی‌های استان همدان (شهرستان بهار- بخش لالجین)، دفتر آمار و اطلاعات معاونت برنامه‌ریزی استانداری، همدان، ۱۳۸۶.

## ائشیک باغلانتیلار

بؤلمه:رزن بؤلگه‌سی
بؤلمه:همدان اوستانی‌نین شهرلری
ایستیقلال تهران فوتبال کولوبو

**ایستیقلال تهران فوتبال کولوبو** یا دا قیسّاجا **ایستیقلال تهران** و یا **ایستیقلال** (فارسجا: *باشگاه فوتبال استقلال تهران*، اینگیلیسجه: **Esteghlal Tehran Football Club**) _ ایرانین فوتبال کلوب‌لارین‌دان بیری‌دیر کی ۱۳۲۴-اونجو گونشلی ایلین‌ده تهران شهرین‌ده تأسیس اوْلونوب‌دور. بۇ  کلوب ایران ایسلام اینقیلابین‌دان قاباق **تاج** آدلانارمیش و راه‌آهن کولوبون‌دان سوْنرا، اؤلکه‌نین ان اسکی فوتبال کلوبو تانیلیر.

## آمار و رکوردلار

### گئچمیش مووسوملر

### عملکردی آسیادا

## قایناقلار

## خاریجی لینکلر
* 

بؤلمه:ایستیقلال فوتبال کولوبو

بؤلمه:فوتبال کولوبلاری ایراندا
خارزمشاهلار دؤولتی

**خیوه شاهلیغی**، **خارزمشاهلار دؤولتی** یا دا **خارزمشاهلار ایمپیراتورلوغو** (، ، ، ، ، ، ) _ آسیادا بیر اسکی دؤولت‌ایمیش. **خارزمشاهلار** تورک بیر خاندانایدیلر کی **خارزمشاهلار ایمپیراتورلوغو'نو** قوردولار. بو خاندانین بانیسی آنوش‌تکینایدی. خارزمشاهلارین قوردوغو دؤولتین رسمی دیلی خارزم تورکجه‌سی و فارس دیلیدی آمّا سارایلاریندا قپچاق تورکجه‌سینده ده دانیشیردیرلار. خارزمشاهلار دؤولتی  ۱۰۷۷ میلادی ایلینده قۇرولدو و ۱۲۳۱ میلادی ایلینده داغیلدی.

## گؤرونتولر


File:Premongol.png


## بیرده باخ
* تاریخ
*ایمپیراتورلوق
* ساحه اساسیندا اؤلکه‌لر
* ساحه اساسیندا ایمپیراتورلوقلار

## قایناقلار

*اینگلیسیجه ویکی پدیا
 

بؤلمه:تاریخی دؤولتلر
آشتیان بؤلگه‌سی

**آشتیان بؤلگه‌سی** ()، ایرانین مرکزی اوستانی یئرلشن بیر بؤلگه‌دیر. بؤ بؤلگه‌نین  ۱۲۳۹ کیلومترمربع مساحتی و ۱۶٬۳۵۷ نفر جمعیتی واردیر. بؤلگه اهالیسی‌نین دیلی تورکجه دیر.

## ایداری بؤلونوش

* بخش مرکزی شهرستان آشتیان
** دهستان گرکان
** دهستان سیاوشان
** دهستان مزرعه نو
شهر: آشتیان
** دهستان چشمه خان وردی

## قایناقلار

بؤلمه:مرکزی اوستانی‌نین بؤلگه‌لری
بؤلمه:آشتیان بؤلگه‌سی
آنادولو بی‌لیکلری

## بیرینجی دؤور آنادولو بیلیکلری

## ایکینجی دؤور بیلیکلری

## بیلیکلرین قورولوشو و ساواش نیظامی
آنادولو بیکیلرین قوروجولاری طایفالاریدی.آنادولو سلجوقلاری بو طایفالاری بیزانس سرحدینه یرلشدیرمیش و تورپاقلاری طایفا باشچیلارینا ایکتاش(تیول) کیمی ورمیشلر.
ایکتاش سیستمینه گوره ، تورکمن باشچیلاری موحاریبه وختی سلجوقلو سولطانینا وریلن تورپاق موقابیلینده ، عسگر گؤندریرده. تورپاق سولطانا مخصوصیده ، بیلرین ایسه اونو بجرمخ حوقوقی واریدی. بو باشچیلار موستقیلیکلرینی اله گتیرنن سونرا،  آنادولو سلجوقلو دولت گورولوشونو اؤزلرینه نیمونه گوتوردیلر.
آنادولو بیلیکلرینده ، دولت ایدارسی خانیدانین الیندیدی. بو خانیدانین ان بؤیوک و یا ان نوفوذلیسی ، اولو بی (بؤیوک بی) آدلانیردی.اولو بی دولت قرارگاهیندا یاشییردی و ایالتلرین ایدارسین اوز اولادلارینا و یا قارداشلارینا تاپشئرئردی. دولت ایشلری دیواندا و یا شورادا موذاکیره ادیلیرمیش و قرار وریلیرده ، آیرجا حوقوق ایشلرینه قاضیلر و عسگرلیک ایشلرینه سوباشی لار ایداره ادیردی.دولتین پول واحیدی بؤیوک بیین آدنا ضرب اولونوردی.
آنادولو بیلیکلرین اوردوسو سوواره و پیادا یا شامیلیده و ساواش زامانی اوردو اؤچ گولا بؤلونؤردی ، بؤیوک بی مرکزی قوولره ، اوغوللاری و یا قارداشلاری ساغا و سول جیناحلارا باش یتیریردیلر.ساواش دا اونملی ایشلدن سیلاحلار ، اوخلار ، یایلار ، قئلئنجلار ، نیزه لر ، خنجرلر ، بالتالار و گؤرزلریمیش.

تۇرکمان طایفالارئ مۆحاریبه‌لر زامانئ اؤز باشچؽلارینین امری ایله یۆروشلره چؽخیر، مۆحاریبه‌دن سوْنرا ایسه اؤز یاشایؽش یئرلرینه قایؽدیردیلار. بَیلیکلرده اوْردونون ترکیبینه هم آتلؽلار گتیرن تیمارلؽلار، هم‌ده پییادالار داخیل ایدی. تیمارلؽلاردان اوْنلارا وئریلن تیمار گلیرینه اۇیغون دؤیوشچو قۆوه‌سی ساخلاماق طلب اوْلونوردو. تیمار صاحیبی وفات ائتدیکدن سوْنرا اوْنو اؤلادلارینا اؤتوروردو.دؤیوشده اوْردو اۆچ حیصّه‌یه بؤلونوردو: مرکز، سوْل و ساغ جیناهلار. هر بیر جیناهدا اؤن قۆوه و ائحتیاط قۆوه‌سی وار ایدی. حؤکم‌دار مرکزده‌کی قۆوه‌لره، کیچیک بَیلر ایسه جیناهلارا کوْماندانلیق ائدیردیلر. حؤکم‌دارین یئترینجه بؤیوموش اوْغلو یوْخ ایدیسه‌، جیناهدا حؤکم‌دارین اعتیبارلؽ امیری و یا قوْهومو کوْماندان اوْلوردو. جیناهئن باش کوْماندانی چوْخ واخت سۇباشی آدلانؽردی. دؤیوشچولر اوْخ، یای، قؽلینج، قالخان، نیزه‌، خنجر، گۆرز، بالتا، کاتاپۇلتدان ایستیفاده ائدیردیلر. بۇندان علاوه‌، اوْردولاردا ناغارا، زۇرنا و باشقا آلتلرده ایفا ائدن مۇسیقیچیلر‌ده وار ایدی.
قارامانوْغوللاری ایییرمی بئش مین آتلؽ و ایییرمی بئش مین پییادادان عیبارت بیر اوْردو یؽغا بیلیردی. گرمییانوْغوللاری ایکی یۆز مین‌دن چوْخ پییادا، اشرفوْغوللاری یئتمیش مین پییادا، حمیدوْغوللاری قؽرخ مین پییادا و آتلؽ، جانداروْغوللاری ایییرمی بئش مین آتلؽ، منتشوْغوللاری یۆز مین پییادا، آیدؽنوغوللاری و کارسیوْغوللاری یئتمیش مین پییادادان عیبارت اوْردو یؽغماغا قادیر ایدی.
بَیلیکلرده اخیلرین سیلاحلؽ تشکیلاتلارؽ وار ایدی. ایبن بتۇته دنیزلیده گؤردویو اخی بیرلیکلری حاقؽندا قیدلر آپارمؽشدیر. بۇ بؤلملرین تحلۆکه‌سیزلیک فۇنکسییالاری وار ایدی. شیهابددین عؤمری یازمؽشدیر کی، گرمییانوْغوللاری ایله حمیدوْغوللاری بَیلیکلرینده باخئش و تعلیملر کئچیریلیردی. گرمییانوْغوللاری اؤز سرحدلرینه قوْشون توْپلاییر و اوْرادا تعلیم مانعورلری کئچیریردیلر.
دنیزکنارؽ اراضیلرده یئرلشن بَیلیکلرین دونانمالاری وار ایدی.

## قایناقلار
محللی دیللر

**محللی دیللر** یا دا **یئرلی دیللر** و یا **یئرلی دیل** _ بیر منطقه‌ده یاشایان یئرلی و بومی خالقین طرفیندن دانیشیلان دیل و یا دیللره، یئرلی دیل و یا یئرلی دیللر دئییلیر.

## قایناقلار
 
بؤلمه:دیل 
بؤلمه:دیللر
دلیجان بؤلگه‌سی

**دلیجان بؤلگه‌سی** ()، ایرانین مرکزی اوستانی یئرلشن بیر بؤلگه‌دیر. بؤ بؤلگه‌نین  ۲۵۰۰ کیلومترمربع مساحتی و ۵۱٬۶۲۱  نفر جمعیتی واردیر.

## ایداری بؤلونوش

بخش مرکزی:
* دهستان دودهک
* دهستان هستیجان
* دهستان جاسب
* دهستان جوشق

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار
*delijan city 

بؤلمه:مرکزی اوستانی‌نین بؤلگه‌لری
بؤلمه:دلیجان بؤلگه‌سی
آشتیان

**آشتیان** _ ایرانین مرکزی اوستانیسی نین شهرلریندن دیر. بو شهر آشتیان بؤلگه‌سینین مرکزی دیر. بو شهرین اهالیسین تورکلر (عوموماً خلجلر)، و فارسلار تشکیل وئریرلر.

## قایناقلار

بؤلمه:مرکزی اۇستانی
بحارالانوار

**بحارالانوار الجامعه لدرراخبار ائمة الاطهار (ع‌) **.محمد باقر مجلسی‌ (۱۰۳۷-۱۱۱۰ یا ۱۱۱۱ق‌/۱۶۲۸- ۱۶۹۸ یا ۱۶۹۹م‌)طرفیندن یازیلان بیر کیتابدیر. بو کیتاب شیعه لرین حدیث کیتابی و امامیه نین دائرة المعارف کیتابلاریندان ساییلیب.

## اخباریه
بو کیتاب شیعه لرین اخباری فقه ینده حدیثلر و ایماملارین ایشلری و سؤزلریندن یازیب.

## قایناق
ویکی فقه 

بؤلمه:شیعه
بؤلمه:شیعه لر کیتابلاری
محمد باقر مجلسی‌

**محمد باقر مجلسی **(۱۰۳۷ ه‍.ق ایصفاهان – ۱۱۱۰ ه‍.ق ایصفهان). آدلیم "علامه مجلسی" یادا "ایکینجی مجلسی". بحار الانوار کیتابی ان آدلیم و دئیرلی یازیسی دیر. بو کیتابدا شیعه ایماملاری نین ایشلری و سؤزلری یازیلیب.

## یاشاییش
آتاسی محمد تقی مجلسی، شیخ بهایی نین شاگیردی اولوردی. او ایصفهان شهیرنده دونیایه گؤز آچدی و دین و حدیث ایشلرینده چوخلو بیلگیلر قازاندی.

## قایناق

بؤلمه:شیعه
بؤلمه:۱۶۲۷-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:۱۶۹۹-جو میلادی ایلده اؤلن‌لر
بؤیوک وطن ساواشی

**بؤیۆک وطن ساواشی** (روسجا: Velikaya Oteçestvennaya voyna / Великая Отечественная война) - روسیه و کئچمیش پوْست‌سوْوئت اؤلکه‌لرینین بعضی‌لرینده ۱۹۴۱-۱۹۴۵ ایللرینده، ایکینجی دۆنیا ساواشی دؤورۆنده شوروی ایتّیفاقینین نازی آلمانا و اوْنون مۆتّفیقلرینه قارشی آپاردیغی ساواشا وئریلن آد دیر. دۆنیادا بو ساواش، شوروی-آلمان ساواشی و ایکینجی دونیا ساواشیندا دوغو جبهه‌سی آدلاری ایله‌ تانینیر. پوْست‌سوْوئت اؤلکه‌لرینده آلمانین دانیشیق‌سیز تسلیم اوْلدوغو گۆن (۹ مئی) رسمی بایرام‌ دیر.

## قایناقلار

* Советская военная энциклопедия. Москва, 1980. Военное издательство министерства обороны СССР. T. 2 səh.55

بؤلمه:ساواشلار
توفیق فکرت

**توفیق فکرت** (تورک. *Mehmet Tevfik Fikret*;؛ 24 دسامبر 1867 – 19 آقوست 1915) — عوثمانلی دؤورونده یاشامیش بؤیوک تورک شاعیری، پئداقوقو و ژورنالیستی، تورک ادبیاتیندا "ثروتی-فونون" و یا "ادبیاتی-جدیده" آدلانان جریانین بانیسی. 

## یاشاییشی
بندانگشتی|توفیق فکرت-ین مزاری
1888-جی ایلده قالاتاسارای اورتا مکتبی بیتیرمیش، بیر مودّت خاریجی ایشلر ناظیرلیگینده ایشله‌میش، 1894-1915-جی ایللرده تورک دیلی و ادبیاتیندان درس دئمیشدیر. ایلک شعیرلرینی و ادبیاتین ایجتیماعی رولونا دایر مقاله‌لرینی رداکتورو اولدوغو "ثروتی-فونون" درگیسینده درج ائتدیرمیشدیر. او، تورک شعیرینه مضمون و فورماجا یئنی‌لیک گتیرمیشدیر. "صنعت حیات اوچوندور" پرینسیپینی هم عملده، هم ده نظریه‌ده تطبیق ائدن ایلک تورک شاعیریدیر. اینقیلابی روحلو شعیرلرینده ظولم، فاناتیزم و ایستیبدادی قطعیتله قامچیلامیش، هومانیزم و آزادلیق ایدئیالارینی، خالقلار دوستلوغونو ترنّوم ائتمیشدیر. قاداغان ائدیلمه‌سینه باخمایاراق، اثرلری گنجلر و حربچیلر آراسیندا الدن-اله کئچه‌رک ازبرلنمیش و یاییلمیشدیر. حاکیم دایره‌لر طرفیندن عؤمرونون سونونادک تعقیب اولونسا دا، اینقیلابی ایدئیالارا و خالقا صادیق قالمیشدیر. اثرلرینده عرب-فارس کلمه‌لری‌نین، ترکیبلری‌نین سیخ-سیخ ایشله‌دیلمه‌سی توفیق فکرتین دیلینی خئیلی غلیظلشدیریردی. بونا باخمایاراق اونون اثرلری آذربایجاندا بؤیوک رغبت قازانمیشدیر. آذربایجان شاعیرلریندن م. هادی، ح. جاوید، ع. صحت و ب. یارادیجیلیغینا تأثیر گؤسترمیشدیر. اونون یارادیجیلیغی آذربایجان عالیملری طرفیندن ده اؤیره‌نیلمیش و "سئچیلمیش اثرلری" آذربایجان تورکجه‌سینده نشر اولونموشدور.

## اثرلری

* روباب شیکسته (1900)
* تاریخ قدیم (1905)
* حالوقون دفتری[ توقیق فکرتین ایکینجی شعیر کیتابی](1911)
* روبابین جوابی (1911)
* شرمین  (1914)
* خسته چوجوق
* سیس
* میلّت شرقیسی
* دوخسان بئشه دوغرو
* خوان یغما
* بالیقچیلار
* حالوقون چوجوقلوغو
* روباب جواب
* بیر ایچیم سو

## قایناق

* "آذربایجان کلاسیک ادبیاتیندا ایشله‌دیلن آدلارین و ترمینلرین شرحی". ترتیب ائدنی: آ.م. بابایئو، باکی، "معاریف" ،1993، ص. 217 
* جلیل محمدقولوزاده انسیکلوپدیاسی. باکی،2008. ص.283. 


بؤلمه:یازیچیلار
بؤلمه:شاعیرلر
بؤلمه:تورکیه یازیچیلاری
بام بام

**بام بام** (تایجا: แบมแบม) - جنوبی کوره‌ده یاشایان تایلندلی بیر موغنی دیر.

## قایناقلار

بؤلمه:تایلندلی موغنیلر
خنداب بؤلگه‌سی

**خنداب بؤلگه‌سی** ()، ایرانین مرکزی اوستانی یئرلشن بیر بؤلگه‌دیر. بؤ بؤلگه‌نین  ۵۴٬۰۱۸ نفر جمعیتی واردیر. بۇ بؤلگه‌ده اکثریت دیلی تورکجه دیر.

## ایداری بؤلونوش

** خنداب
** بخش قره چای

** دهستان اناج
** دهستان سنگ سفید
** دهستان جاورسیان

## قایناقلار

بؤلمه:مرکزی اوستانی‌نین بؤلگه‌لری
بؤلمه:خنداب بؤلگه‌سی
کمیجان بؤلگه‌سی

**کمیجان بؤلگه‌سی** ()، ایرانین مرکزی اوستانی یئرلشن بیر بؤلگه‌دیر. بؤ بؤلگه‌نین  ۳۶٬۴۴۱ نفر جمعیتی واردیر. بۇ بؤلگه‌ده اکثریت دیلی تورکجه دیر.

## ایداری بؤلونوش

* بخش مرکزی
** دهستان اسفندان
** دهستان وفس
* بخش میلاجرد
** دهستان خسروبیگ
** دهستان میلاجرد

## قایناقلار

بؤلمه:مرکزی اوستانی‌نین بؤلگه‌لری
بؤلمه:کمیجان بؤلگه‌سی
محلات بؤلگه‌سی

**محلات بؤلگه‌سی** ()، ایرانین مرکزی اوستانی یئرلشن بیر بؤلگه‌دیر. بؤ بؤلگه‌نین  ۵۵٬۳۴۲ نفر جمعیتی واردیر.

## ایداری بؤلونوش

* بخش مرکزی شهرستان محلات:
** دهستان خورهه
** دهستان باقرآباد
** روستای ورین

شهرلر:
* شهر محلات
* شهر نیمور.

## قایناقلار

بؤلمه:مرکزی اوستانی‌نین بؤلگه‌لری
بؤلمه:محلات بؤلگه‌سی
کوروش و بل

**کوروش و بل ** دانیال کیتابیندا یازیلان بیر ماجرادیر. بو ماجراده دانیال بعل تانریچانی تکجه بیر داش بیلیر و کوروش اونا آجیخلانیر و قتیله امر ائدیر.

## ناغیل
کوروش عبرانیلرین قالوتدا شاهی و ماشیحی ایدی و بو اساسدا بعل تانریچانی قوللوق ائدیردی و اونون اۆچون چوخلو یئمکلر و ایشمکلر هدیه ائدیردی.دانیال بعل هئیکلین تکجه بیر داش بیلدی و دئدی بو داش نه یئیر و نه ایچیر.کوروش آجیخلانیب و کاهینلره امر ائتدی بعلین یئماغین و ایشماغین اونون اۆچون یللی ائدسینلر.

کوروش یعل اۆچون چوخلو یئمک و ایشمک گؤندردی و امر ائتدی معبد قاپولارین باغلاسینلار و هئچ کیمسه معبده داخیل اولماسین و بعل بو یئمکلری و ایشمکلری میل ائدسین.داینال بیر اودار معبدینه گئدیب و مقدس اودار کولون گتیریب و بعل معبدینه و هئیکلین دؤره سینه سئپدی.قاپولاری باغلادیلار و سحر چاغی قاپولار آچیلاندا یئمه لیلر و ایشمه لیلر معبددن آپاریلمیشدیر.کوروش دانیال اؤلومونه امر ائتدی هابئله دانیال کول اوسته کاهینلرین ایاق یئرلرین تاپدی و بو ایاق یئرلردن بیر گیزلین قاپونی بیلندیردی و معلوم اولدو یئمکلری و ایشمکلری کاهینلر اؤز عائله سینه آپاریب و کوروش کاهینلرین اؤلونونه امر ائتدی.

## قایناق
فراهان بؤلگه‌سی

**فراهان بؤلگه‌سی** ()، ایرانین مرکزی اوستانی یئرلشن بیر بؤلگه‌دیر. بؤ بؤلگه‌نین  ۲۸٬۹۹۴ نفر جمعیتی واردیر.

## ایداری بؤلونوش

دهیستانلار:
بخش مرکزی
* فرمهین
* دهستان فشک
نقطه شهری: فرمهین

بخش خنجین
* دهستان خنجین
* دهستان تلخاب
نقطه شهری: خنجین

## قایناقلار

بؤلمه:مرکزی اوستانی‌نین بؤلگه‌لری
بؤلمه:فراهان بؤلگه‌سی
آذربایجان میلی تاریخ موزه‌سی

**آذربایجان میلی تاریخ موزه‌سی** ()، آذربایجان جومهوریتی ان بؤیوک موزه‌سیدیر.

## قالری


Image: Камень албания.jpg|
Image: Раздел история азербайджана.jpg|
Image: Албания-археология.jpg|
Image: Медное блюдо.jpg|
Image: Разные предметы.jpg|
Image: Сосуд-раскопки.jpg|
Image: Сосуд из глины.jpg|
Image: Древние монеты.jpg|
Image: Украшение из меди.jpg|
Image: Албанский шлем.jpg|
Image: Канализационные-трубы.jpg|
Image: Азых.jpg|
Image: Muzey 1629.jpg|
Image: Изображение muzey.jpg|
Image: Key of parade gate of Shusha fortress.jpg|



## سیکه مجموعه‌سی

Image: Abbas I.jpg| صفویلر بیرینجی شاه عباس صفوی. Silver coin, 1587.
Image: Albaniya tetradraxma.jpg| Caucasian Albania. Tetradrachm (imitation) with بؤیوک ایسکندر's portrayal.
Image: Khatai 1507.jpg| بیرینجی شاه اسماعیل. Silver coin, 1507.
Image: Sefevid Abbas I.jpg| صفویلر بیرینجی شاه عباس صفوی. Silver coin, 1587.
Image: Sirvansah mazyadi.jpg| Mazyadid dynasty of شیروانشاهلارs Muhammad bin Yazid, silver دیرهم(اؤلچو بیریمی), 1398.
Image: Аббас второй Сефевиды.jpg| صفویلرs, ایکینجی شاه عباس, silver coin, 1647.
Image: Tetradraxma albania.jpg| Caucasian Albania. Tetradrachm (imitation) with بؤیوک ایسکندر's portrayal.
Image: Амавиды.jpg| Amavid dynasty, silver dirham, دربند (روسیه).
Image: Karabakh khanate.jpg| قاراباغ خانلیغی, شوشا.
Image: Karabakh Panahabad (shusha).jpg| قاراباغ خانلیغی, شوشا.


## بیرده باخ
* List of museums in Azerbaijan
* Ganja State History-Ethnography Museum
* حاجی زین العابدین تاغی‌یئو

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار

*  

بؤلمه:۱۹۲۰ - جی ایلینده آذربایجان جومهوریتی اؤلکه‌سینده یارانانلار
زرندیه بؤلگه‌سی

**زرندیه بؤلگه‌سی** ()، ایرانین مرکزی اوستانی یئرلشن بیر بؤلگه‌دیر. بؤ بؤلگه‌نین  ۶۳٬۹۰۷ نفر جمعیتی واردیر.

## ایداری بؤلونوش

* بخش مرکزی:
** دهستان حکیم‌آباد
** دهستان خشکرود
** دهستان رودشور
* نقاط شهری: مامونیه، زاویه، پرندک، خشکرود
* بخش خرقان:دهستان لار
** دهستان الویر
** دهستان علیشار
** دهستان دوزج
* نقاط شهری: رازقان

## قایناقلار

بؤلمه:مرکزی اوستانی‌نین بؤلگه‌لری
بؤلمه:زرندیه بؤلگه‌سی
ایران مووقت حؤکومتی

**ایران مووقّت حؤکومتی** ()، ۱۹۷۹–۱۹۸۰ اینجی ایلر آراسیندا و ایران ایسلام اینقیلابیینان سونرا ایرانین قورولان بیرینجی حؤکومتی دیر. بو حؤکومت ۱۵ بهمن ۱۳۵۷ شمسی (۴ فوریه ۱۹۷۹) ایلینده سئید روح‌الله خمینی نین امری ایله قورولدو. بو حوکومتین باشچی‌سی مهدی بازرگانی دی.۴ فوریه-دن ۱۱-جان بازرگان و شاپور بختیار، محمدرضا پهلوی‌نین سون باش‌وزیری، هر ایکی‌سی‌ده قانونی باش‌وزیر اولدوقلارینی ایدعا ائتدیلر. بختیار ۱۱ فوریه‌ده قاچدی.  مهدی بازرگان مووقت حوکومتین بیرینجی باش‌وزیری اولدو و ۱۴ فوریه ۱۹۷۹-دا اوز کابینه‌سینین یئددی عوضوون موعرفی ائتدی. ابراهیم یزدی خاریجی ایشلر وزیری سئچیلدی.

## کابینه عوضولری

## قایناقلار
میلتلرآراسی قیزیل صلیب کمیته‌سی

قیزیل خاچا کمیته سی(اینگیلیس دیلی: International Committee of the Red Cross (ICRC)‎) اولوسلارآراسی تشکیلاتدیر.اینسان سئون ایشلره چالیشان کمیته دیر.سوئیس ین ژنو شهرینده اصلی مرکزی قورولوب.

بو کمیته باشدا محاربه ده یارالی سربازلاری علاج ائتماغا چالیشیردی هابئله سون ایللرده بوتون اینسان سئون ایشلرده دوام ائتدی.بو گون بو کمیته یوخسول و کاسب اؤلکه لرده اینسانلارین حیاتینا باغلی ایشلرده چالیشیر.
## اسکیده
ژان هانری دونان بیر سوئیسلی بانکچی بو کمیته نین قورمونا چالیشدی.ژان هانری دونان ایتالیانین لومباردی شهرینه یؤللاندی و یؤل اوسته چوخلو یارالی سربازلاری گؤردو.سولفورینو دؤیوشونده فرانسه و اوتریش قوشونچولاریندان چوخو یارالی اولموشدور و ژان هانری اولاری چوخ پیس حالدا یاردیم سیز بوراخیلمیش تاپدی و دؤره کندلردن یاردیم آلدی و بو یارالی سربازلاری علاج ائتماغا چالیشدی.

1862 جی میلادی ایلده بیر کیتاب یازدی و سولفورینو خاطیره لرین بو کیتابدا یازیب و دونیادا یارالی سربازلاری معالجه ائتماغا بیر کمیته نین قورولماسین ایستیردی. 

## قایناق

بؤلمه:ساغلیق
بؤلمه:اولوسلارآراسی
آنتروپوسن

آنتروپوسن (آنتروپوسئن) اینگلیسجه: Anthropocene اينسان‌اوغلونون دونيايا اولان ائتکيسينين ان اوست دوزئي چيخديغي صنايع دئوريمي‌ندن بوگونه‌ اولان سورج و دوام ائده‌جک بو دوروما اينسان چاغي دا دئییلن دؤنه‌مه‌ وئريلن آد. چونکو دونياميز آرتيق گئري دؤندورولمه‌سي چوخ زور بير سورجه گيرميشدير. يعني بير آنلامدا اينسان‌اوغلو اؤنجه‌لري دونيادان ائتکيله‌نيرکن ايندي دونياني ائتکيله‌مکده‌دير. نئجه‌کی دونياميزين تاريخسل سوره‌جينه‌ باخديغيميزدا ميليون ايللرله ايفاده ائديليرکن آنتروپوسئن‌ين سون اوچ يوز ايلليک بير سوره‌جه تقابل ائتديييني گؤرمه‌ییميز گرچکدن ده مودهيش بير دَييشيمين وار اولدوغونون گؤسترگه‌سيدير. آنتروپوسئن‌ين يئني بير چاغ اولاراق نيته‌له‌نديريلمه‌سي بيليم اينسانلارينا گؤره دونياميزين گئري دؤندوروله‌مز بير دَييشيمه‌ گيردييي ساوي‌دير.

بؤلمه:هولوسن
ایسلام جومهوریتی

**ایسلام جۆمهۇریَّتی** _ بیر حؤکومت نوعو و یا بیر نیظام نوعودور.

## قایناقلار
 

بؤلمه:سیاست 
بؤلمه:دین
میلی دیل

**میلّی دیل** _ بیر دیله (یا دیل تورلرینه میثال اۆچون لهجه'یه) دئیلیر کی بیر اؤلکه‌نین و یا بیر حؤکومت'ین خالقی او دیلده یا دا لهجه‌ده دانیشیرلار و رسمی اولمایان ایرتیباط دفاکتو و یا دوژور اونونلا وارلاری‌دیر. بو ایصلاحی ایشلتمک ایمکانی، محدوددور. ایمکانی وار بیر یا نئچه دیل کی بیر اؤلکه خالقی‌سی‌نین  ایلک دیلی عونوان‌ایله دانیشیلیر رسمی اولمایان یا مشخص اولموش آنایا‌سادا، اؤلکه‌نین  میلی دیلی عونوانی‌ایله نظرده اوْلسونلار. میلی دیلین مبحثی دونیادا ۱۵۰-دان آرتیق اؤلکه‌نین آنایاساسیندا مطرح اوْلونوب‌دور.

## قایناقلار
اتنیک قوروپ

**ائتنیکلیک** یا دا **ائتنیک قوروپ** _ منسوبلاری‌نین بیربیرلرینی گئرچک و یا فرضی بیر اورتاق گئچمیشه دایاناراق اؤتکیلشدیردیک‌لری اینسان توپلولوغو. ائتنیک قوروپلار هر تورلو کولتور فرقلیلیقلاری ایله دیگرلریندن آیریلان سوسیال (ایجتیماعی) قوروپلار دیر. بعضی اؤلکه‌لرده اونلارجا، بعضیلرینده ایسه یوزلرجه ائتنیک قوروپ بولونا بیلمکده‌دیر.

## قایناقلار

بؤلمه:خالقلار
قزوین لهجه‌سی (تورکجه)

[thumb|250px|[آذربایجان تورکجه‌سینین دانیشیلدیغی بؤلگه‌لرده قزوین لهجه‌سینین یئری]]

thumb|250px|قزوینین ائتنیک خریطه‌سی

**تورک دیلی‌نین قزوین لهجه‌سی** یا دا **قزوین تورکجه لهجه‌سی** _ تورکجهنین لهجه‌لریندن و آغیزلاریندان ساییلیر.

بۇ لهجه قزوین اوستانیندا دانیشیلان تورک دیلی‌‌نین لهجه‌لریندن بیری ساییلاراق قزوین شهری‌نین ایچینده و اونا یاخین اولان کندلر و شهرلرده دانیشیلیر. قزوین شهرینده کوشک قاپیسی (درب‌کوشک)، شیخ‌آباد، قوی میدان (قویون میدان)، قوملاق (قوملوق) و دیمج کیمی قدیم محله‌لرین اهالیسی تورک اولاراق تورک دیلینین قزوین لهجه‌سینده دانیشیرلار. بو محله‌لر تاریخی قزوین شهرینین شومال و غرب حیصه‌سینی تشکیل ائدیرلر. قزوین لهجه‌‌سی، ان چوخ زنجان لهجه‌سینه بنزرلیگی واردیر.

## قایناق‌لار

 

### اتک‌یازی

بؤلمه:تورک تاریخی
بؤلمه:تورک دیلی 
بؤلمه:تورک دیللری 
بؤلمه:قزوین
بؤلمه:قزوین اوستانی
یارا

**یارا** یادا جراحت(اینگیلیس دیلی:wound).بدنده بیرجور اینجیکلیک و نوخوشلوق دیر.بدنده کسیلماق، دلینماق، جیزیلماق، سویولماق یا شیشماق دیر.

یارا ساغلیق بیلگیلرینده چوخلو حادیثه لردن اؤز وئریر و یارالی اینسان علاجه احتیاجی اولار.بدن دریسینده یا اتده و سوموکده سلوسلارین بیر بیرندن آیرلماسی یا آرادان گئدماغی یارا سببی دیر.

## یارا بؤلومو
یارا نئچه بؤلومه تانینیب.اولوسالار آراسی قیزیل صلیب کمیته سی یارانی نئچه بؤلومه و دیگر نوعلارا ساییلیب.هابئله(E, X, C, F, V, و M)اینگیلیسی حرف لر ایله گؤستریلیب و هر حرف بیر نوع یارا بؤلومودور. 
*E :یارانین ایچئری قوطرو و بؤیوکلوغو
*X:یارانین ائشیک قوطرو و ائشیک گؤرونتوسو
*C:یارانین دئرینلیغی ایکی بارماق ساییندا اولماسی(هن یا یوخ ایله بللی اولور)
*F:سینیق اۆچون  سایی بیر یازیلیر و سالیم اولماقدا سایی هئچ یازیلیر.
*V:یارانین حیاتا باغلی اثری(بئیینده ، آغ جییرده،داماردا) هن یا یوخ ایله بللی اولور.
*M: رادیوقرافیدا فیلیزی بیر آلات بدنده گؤروشماغی هن یا یوخ ایله بللی اولور

## قایناق
فارسیجا ویکی پدیا

بؤلمه:ساغلیق
مأمونیه

**مأمونیه** _ مرکزی اوستانی'نین شهرلریندن و زرندیه بؤلگه‌سی'نین مرکزی‌دیر.

## قایناقلار
دوپپا

**دوپپا** گنللیکله دؤرد بوجاق شکلینده، ال ایشی و ایشله‌ملی بیر بؤرک‌دور. داها چوخ یاشیل و ماوی رنگ قوللانیلیر. قازان تاتارلاری، اؤزبکلر، تاجیکلر، و دوغو تورکیستانداکی اویغور تورکلری طرفیندن قوللانیلماقدادیر. اویغور تورکلری طرفیندن میللی باشلیق اولاراق قبول ائدیلمیشدیر. هر ایل 5 ماییس (می) گونو اویغور تورکلری طرفیندن *دوپپا بایرامی* اولاراق قبول ائدیلمک‌ده و بؤلگه‌ده قوتلانماقدادیر.
بؤلمه:اویغور کولتورو
بؤلمه:گئییم
بؤلمه:بؤرک
بؤلمه:شاپکا
__نمایه__
یازی سیستمی

350px|thumb|مۆعاصیر دؤورده‌کی الیفبالار.

**یازی سیستمی** یا **خطّ** بیر دیلده اوْلان اِلِمنتلری و تشخیص وئریلن وضعیّتلری تمثیل ائتمک اۆچون ایستیفاده اوْلونان سیمگه‌لر سیستمی‌دیر.

## قایناقلار

بؤلمه:سیمگه
بؤلمه:الیفبالار
ژان آنری دونان

**ژان آنری دونان** یادا **ژان هانری دونان** (فرانسه دیلی: Jean Henri Dunant) (دوغوم: ۸ مئی ۱۸۲۸ – اؤلوم: ۳۰ اوکتوبر ۱۹۱۰)سوئیسلی بیر تاجیر و مدنیتچی ایدی.1859 جی ایلده سولفورینو دؤیوشونده یارالی قوشونچولاری معالیجه ائدماغا چالیشدی.سون ایللر سولفورینو دؤیوشونده اؤز وئرین حادیثه لری بیر کیتابدا یازدی و دونیادا یارالی قوشونچولاری علاج ائتماق اۆچون بیر تشکیلات قورومونا باش اولدو.بو یازیلار و تبلیغات 1863 جی میلادی ایلدهاولوسالارآراسی قیزیل صلیب کمیته سی نین قورومونا سبب اولوب و دونیادا بیر اینسان سئون ایش یاراندی.1901 جی ایلده فردیریک پئسی ایله بیرلیقدا نوبل جایزه‌سین باریش اوجون قازاندی.

## قایناق

https://en.wikipedia.org/wiki/Henry_Dunant

بؤلمه:اولوسلارآراسی
بؤلمه:بیلیم اینسان
داوودآباد

**داوودآباد**، مرکزی اوستانی اراک بؤلگه‌سی یئرلشن بیر شهردیر. ۱۳۹۵-جی ایلین آمارلارینا گؤره بۇ شهرین ۵٬۴۹۱ نفر جمعیتی واردیر.

## قایناقلار

بؤلمه:اراک بؤلگه‌سی
بؤلمه:مرکزی اوستانی‌نین شهرلری
کرهرود

**کرهرود**، مرکزی اوستانی اراک بؤلگه‌سی یئرلشن بیر شهردیر.

## قایناقلار

بؤلمه:اراک بؤلگه‌سی
بؤلمه:مرکزی اوستانی‌نین شهرلری
باغیمسیزلیک

[thumb|[شومالی آمریکانین شرق ساحیل‌لرینده اوْن‌اۆچ اینگیلیس ایستعماریسی ۱۷۷۶-جی میلادی ایلده باغیمسیزلیک بیلدیری‌سینی بوراخدی]]
[thumb|[گونئی آمریکادا بیر چوخ ایسپان ایستیعماریسیندان اوْلان شیلی ۱۸۱۸-جی میلادی ایلده باغیمسیزلیک اعلان ائتدی]]

**باغیمسیزلیق** یا دا **ایستیقلال** و یا **موستقیل‌لیک** _ بیر میللت‌ین و یا بیر دؤولت‌ین اؤز وطنداشی و یا اهالی‌سی طرفیندن  ایداره ائدیلمه‌سی‌دیر. باشقا سؤزله، حاکیمییت حوقوقلار باشقالاری‌نین الینده اولماماسی.

موستقیل‌لیک، موختلیف یول‌لارلا اله گلیر، او جومله‌دن دئموکراتیک یولو ایله و یا سیلاحلی مۆباریزه ایله.

## آیریجا باخین
اؤزگورلوک

## قایناقلار

بؤلمه:باغیمسیزلیک
بؤلمه:سوورن‌لیک
اؤزگورلوک

**اؤزگورلوک** یا دا **آزادلیق** _ اساساً موختلیف حال‌لار (پروسئسلر/حادیثه‌لر) آراسیندا هئچ بیر تزییق اوْلمادان فردی سئچیم ایمکانی‌دیر. عومومی شکیلده قرار قبول ائدن سوبیئکتین وضعیَّتی‌نی گؤستریر.

## قایناقلار

بؤلمه:فلسفه
بؤلمه:ایجتیماع
بؤلمه:اینسانلار
فاییز

upright|بندانگشتی
**فاییز** یا دا **٪** و یا **یوزده‌لیک** _ اعدادین یوزده بیر حیسه‌سی، "%" ایله ایشاره اوْلونور. ریاضیاتین اونملی آنلاییشلاریندان بیری‌دیر. سؤزون اؤزو منشأجه لاتین سؤزو اوْلوب (per centum)، معناسی "یوزده" دئمک‌دیر. ۱۸۸۵-جی میلادی ایلده پاریسده ماتیه ده لا پورتا "کوم‌مرسیا حسابینا رهبرلیک" کیتابینی نشر ائدیر. همین کیتابدا فاییز حیسه‌سیندن دانیشیلیر کی، بو دا "cto" کیمی ایشلنیردی (cento-نون قیسالدیلمیش فورماسی) و نشریّات‌چی چاپ خطاسی نتیجه‌سینده بو سؤزو ٪ و یا % کیمی یازمیش‌دیر. او زاماندان دا فاییز ایشاره‌سی کیمی بو جور ایستیفاده اوْلونماغا باشلانیلمیشدی.

## قایناقلار
سیستانلی لار

**سیستانلی‌لار** یا دا **سیستان فارسلاری** _ بیر ائتنیک قوروپو دورلار کی سیستان منطقه‌سینده یاشاییرلار. سیستانلیلارین دیلی فارسجا دیلی‌دیر، اونلار فارسجا دیلی‌نی سیستانی دیالکتینده دانیشیرلار.

سیستانلی‌لارین چوخونلوغو موسلمان شیعه دیرلار، آما بعضیسی‌ده موسلمان سونّی و بعضی‌سی‌ده باشقا دینلره اینانجلاری وار.

## قایناقلار
 
بؤلمه:خالقلار 
بؤلمه:فارسلار 
بؤلمه:سیستان
خوراسان فارسلاری

**خوراسان فارسلاری** _ بیر ائتنیک قوروپو دورلار کی ایرانین دوغو قیسمتینده اوْلان خوراسان منطقه‌سینده یاشاییرلار. 
خوراسان فارسلاری‌نین دیلی خوراسان فارسجاسی دیر. خوراسان فارسلاری دین و مذهب باخیمی‌ندان، چوخونلوغو موسلمان شیعه دیرلار، اما بعضی بؤلگه‌لرده ده موسلمان سونی مذهبلری ده وار. آیریجا بعضیلری ده بیر آزینلیق اولاراق باشقا دینلره اینانج‌لاری وار. 
 

## قایناقلار

## اتک‌یازی

 
بؤلمه:خالقلار 
بؤلمه:فارسلار 
بؤلمه:خوراسان
خوراسان (دقیقلشدیرمه)

خوراسان بو موردلره ایشاره ائده بیلر؛

* خوراسان (بوگونکو ایرانین دوغوسوندا اوْلان تاریخی بیر منطقه‌نین و تاریخی بیر یوردون آدی‌دیر.)
* شومالی خوراسان اوستانی (ایرانین اوستانلاریندان)
* رضوی خوراسان اوستانی (ایرانین اوستانلاریندان)
* جنوبی خوراسان اوستانی (ایرانین اوستانلاریندان)
* خوراسانلی
* خوراسان (تورکیه)
* خراسانلو (ابهر)
* خوراسان تورکلری
* خوراسان فارسلاری
* خوراسان کورد‌‌‌‌لری
* خوراسان عرب‌‌‌‌لری
* خوراسگان
ماساژ

**اوغماق ، سیغارلاماق** یادا **ماساژ** بدنی اوغماق و بئل بوخو بیر تکنیکلر ایله سازلاماقدیر. بو تکنیک بعضی آغریلاری و خسته لیکلری آرادان آپاریب و بدنی آغریدان قوتاریر.اوغماق تکنیکلری آذربایجاندا ان اسکی زماندان بیلینب و بو تکنیکلر ایله بدنین آغریسین و خسته لیکی آزالیب و بدن دینج اولور.

## قایناق
https://en.wikipedia.org/wiki/Massage

بؤلمه:ساغلیق
نراق

**نراق**، مرکزی اوستانی دلیجان بؤلگه‌سی یئرلشن بیر شهردیر. ۱۳۹۵-جی ایلین آمارلارینا گؤره بۇ شهرین ۳۲۰۰ نفر جمعیتی واردیر.

## قایناقلار

بؤلمه:دلیجان بؤلگه‌سی
بؤلمه:مرکزی اوستانی‌نین شهرلری
فرمهین

**فرمهین**، مرکزی اوستانی فراهان بؤلگه‌سی یئرلشن بیر شهردیر. ۱۳۹۰-جی ایلین آمارلارینا گؤره بۇ شهرین ۴۲۹۷ نفر جمعیتی واردیر.

## قایناقلار

بؤلمه:فراهان بؤلگه‌سی
بؤلمه:مرکزی اوستانی‌نین شهرلری
ایران ایسلام جومهوریّتی‌نین میلی مارشی

**ایران ایسلام جومهوریتی‌نین میلّی مارشی** یا دا **ایرانین میلّی مارشی** _ ایران ایسلام جۆمهوریَّتی‌نین ایشلدیغی اولوسال بیر مارش‌دیر. حسن ریاحی طرفیندن بسته‌لنمیش‌دیر. آیت‌الله روح‌الله خومینی زامانیندا ایستیفاده اوْلان مارشین یئرینه، ۱۹۹۰-جی میلادی ایلینده قبول ائدیلمیش‌دیر.

## سؤزلری

: سَر زَد از اُفُق مِهرِ خاوَران
: فُروغِ دیدهٔ حَق باوَران
: بَهمَن، فَرِّ ایمانِ ماست
: پَیامَت ای اِمام، اِستِقلال، آزادی نَقشِ جانِ ماست
: شَهیدان، پیچیده دَر گوشِ زَمان فَریادِتان
: پایَنده مانی و جاوِدان
: جُمهورئ اِسلامئ ایران

## تورکجه قارشیلیغی
اۆفۆقده شرقدن دوغان گۆنش گؤرۆندۆ،

حقیقته اینانان‌لارێن گؤزلری‌نین نورو.

بهمن آیی – بیزیم اینامێمێزێن شؤعله‌لری‌دیر.

ای امام، سنین مۆستقیل‌لیک و آزادلیقلا باغلی گؤندریش‌لرین

بیزیم روحوموزا حک اولونوب.

ای شهیدلر، سیزین هایقیرتی‌لارینیز

زمانین قولاق‌لاریندا جینگیلده‌ییر

مؤحکم و اَبدی اوْل،

ایران ایسلام جومهوریتی!

## قایناقلار

بؤلمه:ایران
بؤلمه:میلی مارشلار
آدیداس

**آدیداس** () بیر آلمانلی پالتار و گئییم شیرکتی دیر.اصلی مرکزی آلمانین بایرن ایالتینده هرتسوقن‌آوراخ شهرینده دیر. بو شیرکت باشماق پالتار و ایدمان پالتاری و باشماغی تیکیر و ساعات ، عینک ، ایدمان آلاتی و لوکس آلات قؤشور.

آدیداس بیر هلدینگ شیرکتدیر و چوخلو شیرکتلری ال آلتیندا دؤلاندیریر.ریبوک ، تیلورمید و راک پورت اونون الی آلتی شیرکتلری دیر.دونیادا ایکینجی ایدمان پالتاری تیکن شیرکتدیر و اورپادا بیرینجی دیر. 1948 جی میلادی ایلده آدولف داسلر بو شیرکتی قوردو.

## قایناقلار

* "Adidas-Strategy Overview" . *Adidas Group*. Retrieved 27 September 2017
* 
* 
* 
* 

* 

بؤلمه:تیجارت
بؤلمه:ایدمان
معمولی آد

**معمولی آد** یا دا **نوْرمال آد** و یا **عادی ایسم** _ بیر آد نوعودور. معمولی آد بیر آدا دئییلیر کی عادی حالت‌ده هر شخصی او آدا سسلییرلر.

## قایناقلار
شاهنشاه

**شاهنشاه** یا دا **خاقان‌لار خاقانی** و یا **ملیک‌المولوک** (عربجه: **ملك الملوك**) _ بیر سلطنت عونوانی‌دیر. 

## قایناقلار
ساکت الهامی

**ساکت الهامی** (دوغوم: ۱۳۵۰-جی گونشلی ایلین قیزاران آیی‌نین ۳-جو گونو-اردبیل) _ گئچمیشده بیر فوتبولچو اولاراق، پاس تهران و تيراختور آذربایجان تیملرینده توپ اوینامیشدی. ایندی اما، فوتبال مشقچی‌سی و باش‌مشقچیدیر. چوخلو تیملرده مشقچی هابئله باش‌مشقچی اولوب، او جۆمله‌دن مس کیرمان (مشقچی) ، مس سرچشمه (مشقچی) ، اتکا گولوستان (باش مشقچی) ، صبای قم (مشقچی) ، پدیده مشهد (مشقچی) و ماشین تبریز فوتبال کولوبو (مشقچی) اولوب، و ایندی حال حاضیرده تیراختور آذربایجان فوتبال کولوبوندا (مشقچی و باش‌مشقچی) عونوانیندا چالیشان اولوب.

## قایناقلار
http://old.ffiri.ir/person/detail/%D8%B3%D8%A7%DA%A9%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%87%D8%A7%D9%85%DB%8C/43bcbb8f-816e-4eeb-b199-909ac0f4c986/slider/League/  ایران فدراسیونو

بؤلمه:فوتبول
بؤلمه:مشقچی
بؤلمه:فوتبولچولار
تورکچولوک

**تۆرکچۆلۆک** یا دا **تورکیزم** و یا **پان‌تورکیزم** _ بیر عیرقچیلیک نوعودور. تۆم تۆرک خالقی'نین کۆلتۆرل و سیاسی بیرلیغینی آماجلایان؛ ۱۸۸۰'لرده عثمانلی ایمپیراتورلوغو و او زامانلار روس ایمپیراتورلوغو بیر پارچاسی اولان آذربایجان'دا یاشایان تۆرک آیدین‌لاری‌نین یایغینلاشدیردیغی حرکت‌دیر.

## بیرده باخ
* تورانچیلیق

## قایناقلار

بؤلمه:تورکچولوک
بؤلمه:عیرقچیلیک
پیتسانولوک

**پیتسانولوک** (تایلند دیلی: พิษณุโลก) تایلند اؤلکه سینده بیر شهردیر.65 کؤب متیر یئردیر و68.000 باش یاشامی وار

## قایناق
https://en.wikipedia.org/wiki/Phitsanulok یوخلاما 2017 آوریل

بؤلمه:تایلند
یئرلشیم اساسیندا فوتبول ایستادیوم‌لاری

**توتاش اساسیندا فوتبال ایستادیوم‌لاری** _ بو صفحه‌ده اولان لیسته ایشاره ائدیر؛

## لیست

## خاریجی سایتلار
* Atlas of Worldwide Football (Soccer) Stadiums for GoogleEarth ***NEW***
* The 10 Biggest Football (or Soccer) Stadiums in the World listed by TheOffside.com
* The 10 Largest Football Stadiums in the World listed by SoccerLens.com
* The Top 10 Biggest Stadiums in the World listed by TopTensBest.com 
* Top 10 World’s Largest Sports Stadiums listed by TheWondrous.com 
* Top Ten Biggest Sports Stadiums in the World listed by Top10Land.com 
* 10 oldest active football stadiums in the world listed by Sportskeeda.com
* http://www.realmadrid.com/estadio-santiago-bernabeu
* http://www.ifawb.com/facilities.php

## قایناقلار
۱۷۵۱-جی ایلده ایسکاتلند

بۇ مقاله ۱۷۵۱-جی ایلینده ایسکاتلنده اؤنملی باش وئرن حادیثه‌لر، دوْغوملار و اؤلوملر باخیر.

## دؤولت

* پادشاه – George II
## دوْغوملار
* ۲۳ آوریل–Gilbert Elliot-Murray-Kynynmound, ۱st Earl of Minto
* ۳ or ۲۹ ژوئن –William Roxburgh، جراح
* ۲ آقوست –William Adam of Blair Adam، قاضی، سیاستچی
* ۸ آقوست –William Leslie (British Army officer)، Battle of Princeton
* ۱۰ دسامبر –James Donaldson (publisher)
* Donald Campbell, traveler in India and the Middle East (died 1804 in England)
* Approximate date – Helen Craik, novelist and poet (died 1825 in England)
## اؤلوملر
* ۱۶ فوریه –Charles Maitland (MP)، سیاستچی
* ۱۸ فوریه - Patrick Campbell (۱۶۸۴–۱۷۵۱)، سیاستچی
* ۲۴ مئی –William Hamilton (comic poet)، شاعیر
* ۲۲ آقوست (۲ سپتامبر Old Style and New Style dates، Andrew Gordon (Benedictine)
* September – David Fordyce, philosopher (born 1711; lost at sea)
## قایناقلار

بؤلمه:۱۷۵۱-جی ایلده ایسکاتلند
۱۷۵۲-جی ایلده ایسکاتلند

بۇ مقاله ۱۷۵۲-جی ایلینده ایسکاتلنده اؤنملی باش وئرن حادیثه‌لر، دوْغوملار و اؤلوملر باخیر.

## دؤولت

* پادشاه – George II
## دوْغوملار
* ۱۳ ژانویه –Sir Philip Anstruther-Paterson, ۳rd Baronet، سیاستچی
* ۶ آوریل–Hugh Elliot
* ۱۷ آوریل–John Austin (inventor)
* ۶ نووامبر –George Skene Keith، وزیر، یازیچی
* ۲۰ نووامبر –George Cumming (politician)، سیاستچی
* Andrew Wodrow, Virginia merchant (died 1814 in the United States)
## اؤلوملر
* ۲۳ فوریه –John Campbell, ۲nd Earl of Breadalbane and Holland، ۱۶۶۲
* ۶ نووامبر –Ralph Erskine (preacher)
## قایناقلار

بؤلمه:۱۷۵۲-جی ایلده ایسکاتلند
۱۷۵۳-جو ایلده ایسکاتلند

بۇ مقاله ۱۷۵۳-جو ایلینده ایسکاتلنده اؤنملی باش وئرن حادیثه‌لر، دوْغوملار و اؤلوملر باخیر.

## دؤولت

* پادشاه – George II
## دوْغوملار
* ۲۷ مارس، Andrew Bell (educationalist)، وزیر
* ۱۲ مه، George Gleig
* ۲۲ نووامبر، Dugald Stewart
## اؤلوملر
* ۲۶ آقوست، Robert Dundas of Arniston, the elder
* ۲۷ سپتامبر، Sir John Anstruther, ۱st Baronet, of Anstruther، سیاستچی
* دسامبر –Thomas Melvill
* William Wishart, Principal of the University of Edinburgh (born c.1692)
## قایناقلار

بؤلمه:۱۷۵۳-جو ایلده ایسکاتلند
باهارعلی بالکانلی

بندانگشتی|'''آشیق باهارعلی(بهارعلی) اعماء بالکانلو ۱۳۲۴ قوشاچای(میاندوآب) ـ کوردکندی'''
**آشیق باهار بالکانلی** یوخسا **عاشیق بهارعلی اعماء بالکانلو** بیر آذربایجانلی آشیق دیر.

## '''یاشاییشی'''
ﻗﻮﺷﺎﭼﺎﯾﯿﻦ(میاندوآب) ﺍﻭﺳﺘﺎﺩ ﺁﺷﯿﻘﻼﺭﯾﻨﺪﺍﻥ ﺳﺎییلان آشیق باهارعلی  1324جو ﮔﻮﻧﺶ ﺍﯾﻠﯽ ﺑﻮﺷﻬﺮﯾﻦ" ﮐﻮﺭﺩﮐﻨﺪﯼ "ﮐﻨﺪﯾﻨﺪﻩ آﻧﺎﺩﺍﻥ ﺍﻭﻟﻮﺏ.

ﺁﺷﯿﻐﯿﻦ ﯾﺎﺷﺎﯾﯿﺸﯽ ﺩﺍ ﺍﺋﯿﺸﯿﺘﻤﻪ ﻟﯿﺪﯾﺮ ﺍؤﺯﻭ : ﺑﯿﺮ ﻗﻀﺎ ﮐﺌﭽﯿﺮﯾﺐ،ﺍوﺯﻭﻥ ﻣﻮﺩﺩت دﻭﺳﺘﺎﻗﺪﺍ ‏ﻗﺎلیب .ﺍﻭ ﺩﻭﺳﺘﺎﻗﺪﺍ ﯾﺎﺯﺩﯾﻐﯽ ،ﻗﻮﺷﻤﺎﻻﺭ، ﻣﮑﺘﻮﺑﻼﺭ، ﺍﻭﻧﻮﻥ ﺫﯾﻠﻠﺖ ﻭ ﺁﻏﯿﺮ ﻣﻌﯿﺸﺘﯿﻨﻪ ﻭ ﭼﺘﯿﻦ ﯾﺎﺷﺎﻣﺎﺳﯿﻨﺎ،ﺍﯾﺸﺎﺭﻩ ﺩﯾﺮ .

ﺳﻮﻧﺮﺍﻻﺭ ﻋﯿﺮﻓﺎﻥ ﻣﮑﺘﺒﯽ ﺍﯾﻠﻪ ﯾﺎﺧﯿﻨﺪﺍﻥ ﺗﺎﻧﯿﺶ ﺍﻭﻟﻮﺏ،ﻋؤﻣﻮﺭﻭﻧﻮﻥ ﺳﻮﻧﻮﻧﺎﺩﮎ،ﺑﯿﺮ ﻣﺌﻬﺮﺑﺎﻥ، ﮔﻮلر ﺍﻭﺯلو،ﺍﻭﺭﻩ ﯾﯽ ﺻﺎﻑ،ﺍﯾﻤﺎﻧﻠﯽ، ،ﭼﺎلیشقان،ﺩﺭﺩ ﺁﻧﻼﯾﺎﻥ بیر ﻋﺎﺭﯾﻒ ـ عاشیق و دده ﮐﯿﻤﯽ ﯾﺎﺷﺎییب.



## '''آشیقلیق و یارادیجیلیق حایاتی'''
**ﺍؤﺯ ﺁﺗﺎﺳﯽ ﺁﺷﯿﻖ ﻋﺒﺪﺍﻟﻌﻠﯽﺩﻥ ﺩﺭﺳﯿﻦ ﺁﻟﯿﺐ**. آﺗﺎﺳﯿﻨﯿﻦ ﺍﯾﮑﯽ ﺍﻭﺳﺘﺎﺩﯼ ﻭﺍﺭﯾﺪﯼ ﺑﯿﺮﯼ " ﻣﺤﻤﺪﻋﻠﯽ آغا " آرازین اوتاییندان کؤچموشدو اؤزوده هر بیر شئیین اوستادی ایدی، سازباغلایاردی ، اسلحه دوزه لدردی دمیرچیلیک ائدردی ،ﻭ ﺑﯿﺮی ده "ﮐﺮﺑﻼﯾﯽ ﺣﺴﯿﻦ " ۱۶ﺩﻓﻌﻪ ﺳﺎﺯﯾلا ﮐﺮبلایا ﺯﯾﺎﺭﺗﻪ ﮔﺌﺪﻣﯿش ایدﯼ.

آﺗﺎﺳﯽ ﺁﺷﯿﻖ ﻋﺒﺪﺍﻟﻌﻠﯽ 55 ایله ﯾﺎﺧﯿﻦ ﺁشیقلیق ﺻﻨﻌﺘﯿﻨﺪﻩ ﭼﺎﻟﯿﺸﯿﺐ. زیل سسه مالیک ایدی و گؤزلری آنادان اولاندان گؤرمز ایدی.

ﺁﺷﯿﻖ ﺑﺎﻫﺎﺭﻋﻠﯽ اؤزو ده 45 ایل آشیقلیق ائدیب و دئمک اولار قوشاچای و بوتونلوکله سهندآوا ماحالیندا آشیقلیغین قایناغی اولوب و هر آشیقلیق صنعتینه ماراقلی اولانا اؤز قایناغیندان بیر پای وئرمه یی اسیرگه مه ییب.ﭼﻮﺧﻠﻮ ﺷﺎگیرﺩﻟﺮ ﺩﻩ ﺗﺮﺑﯿﺖ ﺍﺋله ییب ﺁﺷﯿﻘﻠﯿﻖ ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺳﯿﻨﻪ ﺗﺤﻮﯾﻞ ﻭﺋﺮﯾﺒﺪﯾﺮ. ﺍﻭ ﺟﻤﻠﻪ ﺩﻥ بیر نئچه سین آد آپارماق اولار: ﺭﺣﻤﺘﻠﯿﮏ ﺁﺷﯿﻖ ﺑﻬﺮﻭﺯ ﻓﺮﺟﯽ ،ﺁﺷﯿﻖ ﺑﻬﻤﻦ ﺻﺒﻮﺭﯼ ،ﺁﺷﯿﻖ ﻗﺪﺭﺕ ﻋﺰﯾﺰﯼ،مراغالی ﺁﺷﯿﻖ جمشید ، آشیق ابوالفضل دوز ایلقار و باشقالاری.

ﺁﺷﯿﻖ ﻋﻮﻣﻮﺭ ﺑﻮﯾﻮ آذربایجانیمیزین هر بیر ماحالیندا ﯾﺎﯾﻼﻗﻼﺭﺩﺍ،ﻗﯿﺸﻼﻗﻼﺭﺩﺍ،ﺍﺋﻞ ﺍﻭﺑﺎ ﺗﻮﯾﻼﺭﯾﻨﺪﺍ ، شنلیکلرینده، ییغینتیلاریندا ﺍﯾﺸﺘﯿﺮﺍﮎ ﺍﺋﺪﯾﺐ.

ﺩﺋﺪﯾﮕﯿﻨﻪ ﮔﻮﺭﻩ ﻗﯿﺰ ﻃﺮﻓﯿﻨﺪﻥ ﺍﻭﭺ نسیل ‏(ﺁﻧﺎ،ﺍﻭﻧﻮﻥ ﻗﯿﺰﯼ ﻭ ﻧﻮﻩ ﺳﯽ ‏) ،ﺍﻭﻏﻼﻥ ﻃﺮﻓﯿﻨﺪﻥ ﺍﯾﮑﯽ نسیل ‏( ﺁﺗﺎ ﻭ ﺍﻭﻏﻮﻝ ‏) تویون ﺍﺋله ییب .

ﺁﺷﯿﻖ ﺑﺎﻫﺎﺭ،ﺁﺷﯿﻖ ﻫﺎﻭﺍﻻﺭﯾﻨﺪﺍﻥ، 1 دن 130 قدر ﺳﺎﯾﯿﺐ ﺩﻭﺯﮔﻮﻥ ﺷﮑﯿﻠﺪﻩ ﭼﺎﻻﺭﺩﯼ . 1345- ﺟﯽ ﺍﯾﻠﺪﻥﺑﺮﯼ ﺷﻌﺮ ﯾﺎﺯﻣﺎﻕ ﺍﯾﻠﻪ ﻣﺸﻐﻮﻝ ﺍﻭﻟموشدور.

ﺩﻭﺳﺘﺎﻗﺪﺍ ﺍﻭﻟﺪﻭﻏﻮ ﺯﺍﻣﺎﻧﻼﺭﺩﺍن بری سازبندلیک ﺍﺋﺪﯾﺮﺩﯼ .

آشیق باهارین ﺗﺤﺼﯿﻼﺗﯽ ﺁﺯ ﺍﻭﻟﺴﺎﯾﺪﯼ ﺩﺍ،ﺍؤﺯ ﺻﻨﻌﺘﯿﻨﺪﻩ ﺷؤﻫﺮهﺗﻪ ﻣﺎﻟﯿﮏ ﺍﯾﺪﯼ . او اؤز شعرلرینده "باهار"،" باهارعلی " تخلوصون گؤتورموشدو.ﺍﻭﻧﺪﺍﻥ ﭼﻮﺧﻠﻮ ﻗﻮﺷﻤﺎ،ﺩﯾﻮﺍﻧﯽ،ﮔﺮﺍﯾﻠﯽ،ﺍﻭﺳﺘﺎﺩﻧﺎﻣﻪ قالیبدیر کی ایندی ایشیق اوزو گؤرمه یه حاضیردیر.

ﻗﻮﺷﺎﭼﺎﯼ ﺁﺷﯿﻘﻼﺭﯼ ﻧﯿﻦ ﺭﯾﻮﺍﯾﺘﻠﺮﯾﻨﻪ گؤﺭﻩ، آشیق باهاردان " ﺳﺎﺭﺍﯼ " ﺁﺩﯾﻨﺪﺍ ﺑﯿﺮ ﺁﺷﯿﻖ ﻫﺎﻭﺍﺳﯽ ﻭ ﺑﯿﺮ ﺩﺍﺳﺘﺎﻧﺪﺍ ‏" ﺗﻮﻓﺎﺭﻗﺎﻥ ﺳﻔﺮﯼ " آدیندا ،ﯾﺎﺭﺍﺩﯾﺐ ﻭ ﺁﺷﯿﻖﻟﯿﻖ ﺻﻨﻌﺘﯿﻨﻪ ﺁﺭﺗﯿﺮﯾﺒﺪﯾﺮ.

## دونیادان کؤچمه سی
ﺗﺄﺳﻮﻑ ﺍﻭﻟﺴﻮﻥ ﮐﯽ ﺁﺷﯿﻖ ﺑﺎﻫﺎﺭﻋﻠﯽ 1381 - ﺟﯽ ایلین ﯾﺎیین ﺁﺧﯿﺮ آیی (زومار / شهریور )نین 16 سیندا تویدان قاییداندا قارشیدان گلن ﺑﯿﺮ ﺳﺎﯾﯿﻖﺳﯿﺰ ﺳﻮﺭﻭﺟﻮﻧﻮﻥ ﺍﻟﯽ ﺍﯾﻠﻪ ﻗﻀﺎﯾﺎ ﻣﻌﺮﻭﺽ ﻗﺎﻟﯿﺐ آغیر یارالانیب و سازی دا تیکه تیکه اولوب. و نهایت آخشام چاغی گون باتاندا اورمونون یولوندا،گؤلون قیراغیندا یارالارا دایانماییب و ﺩﻭﻧﯿﺎﺩﺍﻥ کؤﭼﻮﺏ، ﺍﺑﺪﯾﺘﻪ قاﻭوشوب.

یئری اوچماق یولو داواملی

## قایناقلار

بؤلمه:آذربایجانلیلار
۱۷۵۵-جی ایلده ایسکاتلند

بۇ مقاله ۱۷۵۵-جی ایلینده ایسکاتلنده اؤنملی باش وئرن حادیثه‌لر، دوْغوملار و اؤلوملر باخیر.

## دؤولت

* پادشاه – George II
## دوْغوملار
* ۱۸ ژانویه –James Hamilton, ۷th Duke of Hamilton
* ۲۱ فوریه –Anne Grant، شاعیر
* ۲۵ ژوئن –Archibald Gracie
* ۱۷ آقوست –William Paterson (explorer)، عسکر
* ۴ سپتامبر –Mary FitzMaurice, ۴th Countess of Orkney
* اوْکتوبر –George Galloway (poet)، شاعیر
* نووامبر –John Dunlop (writer)، یازیچی
## اؤلوملر
* ۵ ژوئن –John Sinclair, Lord Murkle، قاضی
* ۵ آقوست –James Playfair، معمار
* ۴ اوْکتوبر –Sir John Clerk, ۲nd Baronet، سیاستچی، وکیل، قاضی، بسته‌کار، ۱۶۷۶
## قایناقلار

بؤلمه:۱۷۵۵-جی ایلده ایسکاتلند
۱۷۵۴-جو ایلده ایسکاتلند

بۇ مقاله ۱۷۵۴-جو ایلینده ایسکاتلنده اؤنملی باش وئرن حادیثه‌لر، دوْغوملار و اؤلوملر باخیر.

## دؤولت

* پادشاه – George II
## دوْغوملار
* ۹ ژوئن –Francis Mackenzie, ۱st Baron Seaforth، عسکر
* ۲ آقوست –Lady Charlotte Murray
* ۲۱ آقوست –William Murdoch
* Grace Elliott, née Dalrymple, courtesan and socialite (died 1823 in France)
* John Graham, painter (died 1817)
* William John Gray, 13th Lord Gray, soldier (suicide 1807)
## اؤلوملر
* ۲۵ مارس –William Hamilton (Jacobite poet)، شاعیر
* ۲ ژوئن –Ebenezer Erskine، وزیر، ۱۶۸۰
* ۱۷ ژوئن –George Ross, ۱۳th Lord Ross، ۱۶۸۱
* ۲۷ جولای –Patrick Grant, Lord Elchies، قاضی
* ۱۹ آقوست
** John Pringle, Lord Haining, lawyer, politician, judge and landowner (born c. 1674)
** William Ross, 14th Lord Ross (born c. 1720)
* ۲۳ آقوست –William Cleghorn
* ۲ سپتامبر –Alexander Leslie, ۵th Earl of Leven
## قایناقلار

بؤلمه:۱۷۵۴-جو ایلده ایسکاتلند
۱۷۵۷-جی ایلده ایسکاتلند

بۇ مقاله ۱۷۵۷-جی ایلینده ایسکاتلنده اؤنملی باش وئرن حادیثه‌لر، دوْغوملار و اؤلوملر باخیر.

## دؤولت

* پادشاه – George II
## دوْغوملار
* ۲۷ فوریه
** Andrew Macdonald, Episcopal clergyman, poet and playwright (died 1790)
** *(baptised)* – David Hume, advocate (died 1838)
* ۴ مارس –George Thomson (musician)
* آوریل – John Clerk, Lord Eldin, judge (died 1832)
* ۹ آقوست –Thomas Telford، موهندیس
* ۲۰ اوْکتوبر –Robert Kerr (writer)، جراح، یازیچی
* ۱۳ نووامبر –Archibald Alison (author)
* ۶ دسامبر –Sir David Baird, ۱st Baronet
* James Bonar, lawyer and astronomer (died 1821)
* Robert Brown, agriculturalist (died 1831)
* Andrew Mitchell, admiral (died 1806 in Bermuda)
## اؤلوملر
* ۱۹ ژانویه –Thomas Ruddiman، ۱۶۶۴
* ۲۰ ژانویه –Robert Keith (historian)، تاریخچی، ۱۶۸۱
* ۸ مارس –توماس بلکول (بیلگین)
## قایناقلار

بؤلمه:۱۷۵۷-جی ایلده ایسکاتلند
۱۷۵۸-جی ایلده ایسکاتلند

بۇ مقاله ۱۷۵۸-جی ایلینده ایسکاتلنده اؤنملی باش وئرن حادیثه‌لر، دوْغوملار و اؤلوملر باخیر.

## دؤولت

* پادشاه – George II
## دوْغوملار
* ۱۷ فوریه –John Pinkerton
* ۲۱ مارس –Patrick Beatson
* ۲۳ آوریل–Alexander Cochrane
* ۹ سپتامبر –Alexander Nasmyth، نقاش
* ۳۱ اوْکتوبر –Jean Glover، شاعیر، شارکیچی
* Alexander Mackenzie Fraser, born Alexander Mackenzie, British Army general (died 1809 in the Netherlands)
## اؤلوملر
* ۷ ژانویه –Allan Ramsay (poet)، شاعیر، ۱۶۸۶
* ۱۷ ژانویه –James Hamilton, ۶th Duke of Hamilton
* ۱۸ جولای –Duncan Campbell (British Army officer, died ۱۷۵۸)، Battle of Carillon
* ۱۴ اوْکتوبر –James Francis Edward Keith، عسکر، ۱۶۹۶، Battle of Hochkirch
* ۲۷ اوْکتوبر *(bur.)* –Elizabeth Blackwell (illustrator)، یازیچی
* ۱۲ نووامبر –John Cockburn (Scottish politician)، سیاستچی
## قایناقلار

بؤلمه:۱۷۵۸-جی ایلده ایسکاتلند
غلامرضا صادقیان

**غلامرضا صادقیان** _ آذربایجانلی بیر مودیر (ایداره‌چی) دیر. او ایقتیصادی بیر ایداره‌چی‌دیر، اما سوْن ایللرده ایدمان ایشلرینه ده داخیل اوْلوب و ایداره‌چیلک ایشینده چالیشیر، او جۆمله‌دن تيراختور آذربایجان فوتبال کولوبو'نون ایداره‌چی‌سی اوْلموش‌دور، اما خاص بیر مؤوفقیّت اله گتیرمه‌دی و ایستیعفا وئردی.

## قایناقلار
 

بؤلمه:کیمسه‌لر 
بؤلمه:ایدمان تبریزده 
بؤلمه:تیراختور آذربایجان فوتبال کولوبونون ایداره‌چیلری
۱۷۵۹-جو ایلده ایسکاتلند

بۇ مقاله ۱۷۵۹-جو ایلینده ایسکاتلنده اؤنملی باش وئرن حادیثه‌لر، دوْغوملار و اؤلوملر باخیر.

## دؤولت

* پادشاه – George II
## دوْغوملار
* ۲۵ ژانویه، رابرت برنز، شاعیر
* ۵ مارس، John Jamieson، وزیر
* ۲۶ مارس، John Mayne، ژورنالیست، شاعیر
* ۲۹ مارس، Alexander Chalmers، ادیتور
* ۴ مئی، Isabella Kelly، رومانچی، شاعیر
* ۷ مئی، John Beugo
* ۲۲ ژوئن، جان قیلچیست (دیل‌‌بیلیمجی)، جراح
* ۲۲ سپتامبر، William Playfair، ایقتصادچی
* Aeneas Chisholm, Roman Catholic Vicar Apostolic of the Highland District (died 1818)
* Approximate date – Anne Rankine, innkeeper and possible muse of Robert Burns (died 1843)
## اؤلوملر
* ۲۰ ژانویه، James Fergusson, Lord Kilkerran، قاضی
* ۱۱ مارس، John Forbes (British Army officer)
* ۷ آقوست، John Kennedy, ۸th Earl of Cassilis
## قایناقلار

بؤلمه:۱۷۵۹-جو ایلده ایسکاتلند
۱۷۶۰-جی ایلده ایسکاتلند

بۇ مقاله ۱۷۶۰-جی ایلینده ایسکاتلنده اؤنملی باش وئرن حادیثه‌لر، دوْغوملار و اؤلوملر باخیر.

## دؤولت

* پادشاه – George II until 25 October; then George III
## دوْغوملار
* ۲۹ آوریل? –Adam Gillies, Lord Gillies، قاضی
* ۳ سپتامبر –James Wilson (revolutionary)
* ۲۸ سپتامبر –Gilbert Burns (farmer)
## اؤلوملر
* ۱۱ اوْکتوبر –Lord George Murray (general)، Medemblik
* Margaret McMurray, last known speaker of Galwegian Gaelic
## قایناقلار

بؤلمه:۱۷۶۰-جی ایلده ایسکاتلند
۱۷۶۱-جی ایلده ایسکاتلند

بۇ مقاله ۱۷۶۱-جی ایلینده ایسکاتلنده اؤنملی باش وئرن حادیثه‌لر، دوْغوملار و اؤلوملر باخیر.

## دؤولت

* پادشاه – George III
## دوْغوملار
* ۱۷ ژانویه –Sir James Hall, ۴th Baronet
* ۷ ژوئن –John Rennie the Elder، موهندیس
* ۲۷ آقوست –William Young (Royal Navy officer, born ۱۷۶۱)
* ۳۰ آقوست *(bapt.)* –Archibald Elliot، معمار
* اوْکتوبر –Thomas Christie، یازیچی
* ۸ اوْکتوبر –Andrew Snape Douglas
* ۲۷ اوْکتوبر –Matthew Baillie، دوکتور
* ۱۳ نووامبر –John Moore (British Army officer)، Battle of Corunna
## اؤلوملر
* ۱۵ آوریل–Archibald Campbell, ۳rd Duke of Argyll، سیاستچی، وکیل، بیزینسمن، عسکر
* ۲۲ اوْکتوبر –Patrick Heron (died ۱۷۶۱)، سیاستچی
* ۲۳ دسامبر –Alastair Ruadh MacDonnell
## قایناقلار

بؤلمه:۱۷۶۱-جی ایلده ایسکاتلند