open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ساکسوفون

**ساکسوفون** (فرانسه دیلی:saxophone) بیر نوع قمیشلی سازدیر. 1840-جی ایلده آدولف ساکس اونو ایختراع ائددی و اونون آدینا ساکسیفون سسلندی.


File:CurvedSopranoAltoTenorSaxophoneComparison.jpg|tenor saxophone
File:ConnCMelodySax.JPG|C melody saxophone
File:BauhausWalsteinTenorSax1.JPG| 2008 from بوروشدن ساکسیفون]]
File:PMSA-300.jpg|
File:Yamaha bari sax 20090604.jpg|یاماها ساکسیفونی]]
File:Mouthpiece tenor saxophone.jpg|.
File:Ochres N5.jpg|Ochres Music "No.5" hand-made professional alto saxophone with 24 carat gold seal on bell.


## قایناق
اینگلیسیجا ویکی پدیا(ساکسیفون) یوخلاما نوامبر 2016

بؤلمه:موسیقی
ناغارا

**ناغارا** - ضرب‌لی موسیقی آلتی.

## تاریخچه
اوّللر اوْنون اۆزونه قورد دری‌سی چکیلرمیش. نظامی گنجوی ناغارانی بئله تصویر اتمیش‌دیر:

جوشدو قورد گؤنون‌دن اوْلان ناغارا، 
دونیانین بینینی گتیردی زارا.

## سؤز آچی‌می
"ناغارا" عربجه "وۇرماق" دمک‌دیر . سؤزون تۆرکجه‌ قارشی‌لیغی "بارابان" ، "داوول" و "تبیل" سؤزلری‌دیر.

## قورولوشو
بۇ آلت، اساساً، ایکی قورولوش‌دا مؤوجوددور: 
* **بیروزلو** - قوشا ناغارا، ناغارازه‌ن، تبیل، دف، قاوال؛
* **ایکیوزلو** - بؤیوک ناغارا (کوس ناغارا)، جوره ناغارا و قولتوق ناغارا -

ناغارالار آراسیندا ان چوْخ یاییلانی قولتوق ناغارا و قوشا ناغارا حساب ائدیلیر.

## چالینما قایداسی
ناغارا آغاج اۆفله‌مه آلتلرین (زورنا، بالابان، توتک)، هم ده سازین چالغی‌سینی مۆشایعت ادیر. ناغارانی سوْل قولتوغون آلتیندا توتوب چالیرلار. موسیقی آلتلرین‌دن هانسی بیرینین چالغی‌سینی مۆشایعت ادجیین‌دن وابسته اوْلاراق ناغارانین ال ایله (بارماقلار)، یوخ‌سا آغاج چوبوقلارلا چالیناجاغی بللی ائدیلیر. اگر بالابان (سوْن زامانلار هم ده کلارنت)، یا دا آشیق سازینین چالغی‌سی مۆشایعت ادیله‌جک‌سه، ناغارا دا اوْووجون ایچی و بارماقلارلا چالیناجاق‌دیر. 
اگر زورنا چالغی‌سینی (هم ده آچیق هاوادا) مۆشایعت ائتمک لازیم گلیرسه، اوْ زامان دریلر اۆزرینه آغاجلا ضربلر وورولور.

## تۆره لری
حجمین‌دن (بؤیوکلویون‌دن) وابسته اوْلاراق ناغارا مۆختلیف نؤعلره آیریلیر: 
* کوس (بؤیوک ناغارا)
* بالا ناغارا یا دا جوره ناغارا 
* کیچیک ناغارا.

## ایستینادلار ==<references/>

## بیرده باخ
* بارابان
* قوشاناغارا

بؤلمه:آذربایجان موسیقی آلتلری
بؤلمه:ضرب موسیقی آلتلری
بؤلمه:موسیقی
بوریر بن خضیر همدانی

**بُرَیر بن خُضَیر هَمْدانی مِشْرَقی**  ()، کربلا ساواشیندا حسین اوردوسونا قوشولدو و عاشورا گونو شهید اولدو.عالیم قورآن قاریسی یازیچی و علی صحابه سی ایدی.

## قایناق

بؤلمه:کربلا ساواشی

بؤلمه:عاشورا
قوبوستان میلی پارکی

**قوبوستان میلّی پارکی** (Qobustan Milli Parkı) باکی شهریندن ۶۴ کیلومتر گونئی‌باتی طرفده بیر داغ اوسته میلّی پارکدیر. بو داغلاردا یازیلی و چکیملی داشلار چوخ اسکی چاغدان قالمیشدی بو داشلارین اوستونده ۶۰۰۰ دا دان چوخ شکیل چکیلیب کی ۶۰۰۰ ایلدن ۴۰۰۰۰ ایلجن بعضیلرین تاریخی بویو وار. بو داشلارین اوستونده اینسان و حئیوان شکیلی اسکی اینسانلار الی ایله چکیلیب و اسکی چاغدا یاشاملی یئردن دیر. جئیران گئچمئز چایلاقیندا. سومقایت و پیرساعات چایلارین آراسیندا. گونئی‌دوغو قافقاز داغلاریندادیر. داراشلیق و درین دره‌لر تورکجه قوبو آدلانیر. قوبو یوخسا قابور داراشلیق درین یئره آد وئریلیب.

داش یازیلاری و پالچیق گؤللر هابئله قازلی داشلار تاریخی و میلّی بیر یئرلردیر. بؤیوکداش، کیچیکداش، چینگیرداغ و یازیلی تپه بو پارکین داغلاریدیر. ۱۹۶۶ ده میلّی بیر پارک اولدو و قورولدو. ۲۰۰۷جی ایلده داش یازیلاری دونیا تاریخی ساییدا یونسکودا تانیندی.

## قایناق‌لار

بؤلمه:آذربایجان جومهوریتی
بیلیشیم

**بیلیشیم** یا **انفورماتیک** و یا **بیلیشیم بیلیمی** یا دا **بیلگی‌سایار بیلیمی** — بیلگی و حسابلامانین قورامسال تمللرینی و بونلارین بیلگی‌سایار سیستملرینده اۇیقولانابیلمه‌لری ساغلایان عملی تکنیکلری آراشدیران بیر یاپیسال بیلیم دالی‌دیر. بیلیشیمچیلر یا دا بیلگی‌سایار بیلیمجیلری بیلگی اوْلوشدوران، تانیملایان و دؤنوشدورن آلقوریتمیک سوره‌جلر ایجاد ائدیب، کومپلکس سیستملری تاسارلاماق و مودللـه‌مک اۆچون اۇیغون سویوتلامالار فورموله ائدرلر.

## بیر ده باخ

دئیتا

بیلگی‌سایار

بیلیم

بیلیک

بیلگی تکنولوژیسی

## قایناقلار

بؤلمه:علم
بؤلمه:بیلیشیم بیلیمی
‌اکینچی‌لیک مۆهندیس‌لیگی

**‌اکینچی‌لیک مۆهندیس‌لیگی** ـ کند اکینه‌جک (چیفتلیک، مزرعه) بیتکیلرینین بئجه‌ریلمه‌سی قایدالاری سیستمی، ‌اکینچی‌لیک تکنولوژیسی. ‌اکینچی‌لیک مۆهندیس‌لیگی‌نین وظیفه‌سی – محصول واحیدینه مینیموم ایش و یاردیم صرف اتمکله ک.ت. بیتکیلرین‌دن یۆکسک محصول آلینماسینی تأمین ائتمک‌دیر. ‌اکینچی‌لیک مۆهندیس‌لیگییا تورپاغین گوبره‌له‌نمه‌سی، بجریلمه‌سی، توْخومون سپینه حاضیرلانماسی، سپین و اکین، اکینلره قوللوق، ک.ت. بیتکیلری‌نین نوخوشلوق و زیان‌وئریجیلری ایله موباریزه، محصول ییغی‌می، بیرده تورپاق سطحینین هامارلانماسی، سووارما و ... داخیل‌دیر.

بؤلمه:اکینچیلیک
بؤلمه:بیلیم
دوغال چئوره

**دوغال چئوره**  یا دا **اطراف موحیط** — اینسانلاری ایحاطه ائد‌ن، اوْنلارلا قارشی‌لیق‌لی علاقه‌ده اوْلان گونش شوالاری، سو، توپراق، هاوا و جانلیلار، آنتروپوگن ماده‌لر، اشیاءلار و قورغولار نظرده توتولور. اینسان اؤزو ده اطراف موحیطین آیریلماز و چوْخ گۆج‌لو تأثیره مالیک اوْلان حیصّه‌سی‌دیر.

عالیملر اطراف موحیطی طبیعی (دوغال) موحیط و صونعی (مصنوعی) موحیط اوْلاراق ایکی حیصّه‌یه آییرمیشلار. اینسانلارین همیشه وابسته اوْلدوقلاری موحیط طبیعی‌دیر. صونعی موحیط ایسه جمعیتین اینکیشافی ایله الاقدر اینسانلارین فعالیّتی نتیجه‌سینده یارادیلمیش‌دیر.

مۆعاصیر بیلیمین کومیی ایله یارادیلمیش ینی چوخسای‌لی بیتکی و حئیوان تۆره‌لری، صونعی دریالار، گؤل‌لر، قوروقلار و س. صونعی موحیطین اوْبیکلری‌دیر.

آرتیق ۲۰-جی عصرین اوْرتالارین‌دا اکولوژی بحران اؤزونو بیل‌دیرمه‌یه باشلادی. بۇ دؤورو، اطراف موحیطین نظارت‌سیز ایستیسماری‌نین گت-گده آرتماسی دؤورۆ کیمی قیمتله‌ن‌دیرمک اوْلار.

## اطراف موحیطین مونیتورینقی
*اطراف موحیطین مونیتورینقی* — طبیعی و آنتروپوگن تاثیرلر نتیجه‌سینده اطراف موحیطه یاییلان ضررلی قاز، مایع  و برک حال‌داکی توللانتیلارا کمیت و کیفیت جهت‌دن نظارتین علمی اساسلارلا حیاتا کچیریلمه‌سی اوْلوب، هاوا، سو، توْرپاق موحیطلری‌نین وضعیتلرینین قیمتلندیریلمه‌سی و پروقنوزلاشدیریلماسی  آماچ ایله اوْنلارین کیمیوی ترکیبینی، چیرکله‌نمه درجه‌سینی، رادیواکتیو، هیدروبیولوژی خصوصیتلرینی، فیزیکی خاصه‌لرینی بللی اد‌ن مۆنتظم مۆشاهیده و آراشدیرمالار سیستمین‌دن عبارت‌دیر.

## "اینسان-اطراف موحیط" سیستمی
حیات دؤوره‌سین‌ده اینسان و اطراف موحیط دایم حرکت‌ده اوْلان "اینسان-اطراف موحیط" سیستمی تشکیل ادیر. بئله بیر سیستم داخیلین‌ده اوْلان اینسان هر زامان مینیموم ایکی اساس مسأله‌نی حل ائتمه‌لی اوْلۇر:
* اؤزونون ییئجئکیا، سویا و هاوایا اوْلان تلباتینی تامین ادیر؛
* مسکونلاشما موحیطی و اینسانلار طرفین‌دن اؤزونه قارشی نقاتیو تسیرلردن قورونما سیستمی یارادیر و ایستیفاده ادیر.

اطراف موحیطه خاص اوْلان نقاتیو تاثیرلر دۆنیا دوردوقجا مؤوجوددور. بیوسفرده طبیعی نقاتیو تسیرلرین منبعی ایقلیمین دییشمه‌سی، توفانلار، زلزلهلر و س.-دیر. حیات اۇغرون‌دا موباریزه اینسانی بۇ تاثیرلردن قورونما واسطه‌لرینی آختاریب-تاپماغا و تکمیللش‌دیرمه‌یه دایم وادار ائدیردی. عصرلر اؤتدوکجه یاشاییش مسکه‌نی کیمی ائولرین یارادیلماسی، اوْددان و دیگر مۆدافیعه واسطه‌لردن گئنیش ایستیفاده اوْلونماسی، ییئجئک حاضیرلانماسین‌دا اۆصول و واسطه‌لرین تکمیللشدیریلمه‌سی اینسانی طبیعی نقاتیو تسیرلردن قوروماقلا یاناشی اطراف موحیطه ده تأثیر ائدیردی. عصرلر بویونجا اینسانین یاشام موحیطی دییشیر، دییشمه‌یه‌ن نقاتیو تسیرلرین نؤعو و سوییه‌لری ایدی. ۲۰-جی عصرده یئر اۆزون‌ده بیوسفرین یۆکسک چیرکله‌نمه‌سی زونالاری یاران‌دی، بۇ ایسه، اؤز نؤوبه‌سین‌ده قیسماً و حتی تام بؤلگه تنززوله سبب اوْلدو. بۇ کیمی دییشیک‌لیکلره:
* یر اهالی‌سی سایینین یۆکسک آرتیم سرعتی (دموقرافیک پارتلاییش) و اوْنون اۇربانیزاسییاسی؛
* ایستهلاک  آرتیمی و انرژی قایناق‌لرینین تمرکوزلشمه‌سی؛
* صنایع و کند چیفتلیک (مزرعه) اۆرتیمین (تولیدی‌نین) گرگین اینکیشافی؛
* نقلیات واسطه‌لرین‌دن کۆتلوی (توده) ایستیفاده؛
* حربی مقصدلره و دیگر پروسسلره خرجلرین  آرتیمی سبب اوْلدو.

## قالری

file:Hopetoun falls.jpg

file:Gletscherschmelze.jpg
file:Rainbow over Bristol.jpg


## بیرده باخ

* اکولوژی

## قایناقلار



## اتک‌یازی
 

بؤلمه:اکولوژی 
بؤلمه:دوغال چئوره 
بؤلمه:طبیعت 
بؤلمه:۲۱. یوز ایلده دوغال چئوره
کلام بیلگی‌سی

**کلام بیلگی‌سی** یوخسا عربجه **علم الکلام** ایسلامی علملردن بیریدیر.

## قایناق

بؤلمه:ایسلام
بؤلمه:قورآن
حسن احقاقی

**حاج میرزا حسن آقا احقاقی حایری اوسکولی** (دوغوم: ۲ محرم ۱۳۱۸ قمری  کربلا ـ اؤلوم:۱۴۲۱  تهران) شیعه تقلید مرجعی و دین عالیمی. شیخیه مکتبینده و مدرسه سینده درس اوخودو.بؤیوک آتاسی میرزا باقر اوسکولی بؤیوک شیخیه عالیمی ایدی.بیر کیتاب «احقاق‌ الحق و ابطال‌ الباطل» آدیندا  شیخ احمد احسائی حقینده و اونون سوزلرین دوز بیلمک اۆچون یازیب بو کیتابین آدینا گوره قونشولاری احقاقی آدلاندی.

## یازیلاری
*احکام شیعیان = احکام الشیعه (۲جیلد): رساله و دینی بیلگیلر و تقلید ایشلری .اصول دین و فروع دین و فروع دینده تقلید مسئله لری.
*کتاب الدین بین السائل و المجیب
*نامه شیعیان (شیعه نامه‌لری):الذریعة آقا بزرگ تهرانی(آقا بؤیوک تهرانلی) حقینده
*نامه آدمیت (آدمیت مکتوبو) :احمد کسروی سوزلرین یالان بیلیماق و اونون اۆچون نصیحت
*ندای شیعیان (شیعه‌لرین سسی):ا ذاندا علی آدی گلماق و پئیغمبر اولادینا صلوات گوندرماق اۆچون و علی آدی ایقامه ده و نامازدا دئماق حقینده.

## قایناق
https://fa.wikipedia.org/w/index.php?title=حسن_احقاقی فارسیجا ویکی پدیا نوامبر 2016 یوخلاما

بؤلمه:شیعه عالیملری
بؤلمه:شیعه
بؤلمه:شیخیه
بیلگی سایار مۆهندیس‌لیگی

بیگی سایار مۆهندیس‌لیگی — الکتریک مۆهندیس‌لیگی و بیگی سایار علملرینینین مۆختلیف  ساحه‌لرینی اؤزون‌ده بیرلش‌دیره‌ن و بیگی سایار سیستملرینی یارادان مۆهندیس‌لیک ساحه‌سی. بیگی سایار مۆهندیسلرینین عادتاً الکترونیک مۆهندیس‌لیگی، پروقرام تأمیناتینین دیزاینی، پروقرام تأمیناتی ایله آپارات تأمیناتینین اینتقراسییاسی کیمی ساحه‌لرده بیلیک و باجاریقلاری اوْلور.
 
 
:

بؤلمه:بیلگی‌سایار
شیخ احمد احسائی

**احمد بن زین‌الدین احسائی** (دوغوم: احساء ۱۱۶۶ ـ اؤلوم: مدینه ۱۲۴۲ ق.) آدلیم **شخ احمد احسائی** شیخیه مکتیبین شیعه بیلگیلرینده قوردو.

ایندیکی عربیستاندا احساء شهرینده فارس کؤرفزی‌نین گونئی‌باتی طرفینده یئرلشن شهرده دونیایه گلیب. 

## اثرلری
شیخ احمد احسائی‌دن ۱۳۸ اثر قالیب. اونلارین ان اؤنملی‌لریندن بونلاری سایماق اولار:
* شرح الزیارة الجامعة الکبیره
* شرح العرشیه
* شرح المشاعر
* جوامع الکلم

## قایناق

بؤلمه:شیعه عالیملری

بؤلمه:شیعه
بؤلمه:شیخیه
بؤلمه:کیمسه‌لر
سونار

**سونار**( اینگیلیس دیلی: Sonar) دنیز آلتیندا فاصیله تاپماغا دئییلیر.دنیز آلتی گمیلرده ایشلنیر.

## قایناق

بؤلمه:فیزیک
مدین

**مدین ** ()،  شام اؤلکه سینده عربیستان یاریم آداسینین قوزئی باتی طرفینده گؤی دنیزه یاخین بیر شهری ایدی.قورآن و توراتدا بو شهرین آدی گلیبدیر.

## قایناق

بؤلمه:دین
بؤلمه:یهودیلر
قاراقالپاق تورکجه‌سی

**قاراقالپاق تورکجه‌سی**، **قاراقالپاق دیلی** یوخسا **قاراقالپاقجا **، باشقالارینا گؤره داها آز دانیشانا صاحیب اولان موعاصیر تورک یازی دیللریندن بیریدیر. قیپچاق قروپونا باغلی اولان بو دیل بعضی تدقیقاتچیلار طرفیندن قازاق تورکجه‌سینین بیر دیالکتی حساب ائدیلیر. چونکو قازاق تورکجه‌سینه چوخ بنزه‌ییر. الیفباسی، قازاق کیریل الیفباسینا چوخ بنزه‌ییر. اؤزبکیستانین شیمالیندا قره‌قالپاقلار طرفیندن دانیشیلیر. قره‌قالپاق تورکجه‌سینی قازاق تورکجه‌سینین بیر دیالکتی اولاراق حساب ائدن تورک‌شوناسلار قاراقالپاق تورکجه‌سینه **گونئی قازاق تورکجه‌سی** ده دئییرلر.

## الیفبا
قاراقالپاق تورکجه‌سی اۆچون اؤزبک-لاتین الیفباسی دا ایشله‌نیر. 

## قازاق الیفباسی ایله فرقلری
قازاق الیفباسیندا اولان "Ii" قره‌قالپاق کیریلینده گؤرونمور. بوندان علاوه قره‌قالپاقلارین اؤزبک لاتین الیفباسینا کئچمک تمایولو واردیر. قره‌قالپاق تورکجه‌سینده "Ii" یئرینه "Ии" واردیر.
## اؤزللیکلری
* ی>ژ>(س) حادیثه‌سی بو دیلده ده موشاهیده اولونور. مثلا  (жазыўшы (jazıwşı : یازار، یازیچی.
* اسکی تورکجه‌ده‌کی **غ** لرین **ی** یه دؤنوشدوغونو دئمک مومکوندور. مثلا اسکی تورکجه‌ده‌کی مصدر شکیلچی‌سی اولان -ایغ (ığ-) قره‌قالپاق تورکجه‌سینده ایو (ıw-) شکلینده‌دیر.
* اؤزبک تورکجه‌سیندن عربجه - فارسجا سؤزلر آلمیشدیر.
* جمع شکیلچیلرینده قازاق تورکجه‌سینده‌کی کیمی -**لار**، -**لر**دن علاوه -**دار**/ -**در**، -**تار**/ -**تر** شکیللری یوخدور. یانی بو شکیلچی قره‌قالپاق تورکجه‌سینده ساده‌جه -لار/-لر شکلینده‌دیر. قازاقجا: اؤزدرینین، قره‌قالپاقجا: اؤزلرینین.
* قره‌قالپاق تورکجه‌سینده ش>س دییشمه‌سی ده واردیر. مثلا سؤیله‌ش> سؤیله‌س کیمی.
* قره‌قالپاق تورکجه‌سینده چ>ش دییشمه‌سی ده موشاهیده اولونور. مثلا قانچا> قانشا کیمی.
## ائشیک باغلانتی‌لار
*اِتنولوگدا قره‌قالپاق تورکجه‌سی
* قره‌قالپاق تورکجه‌سی ویکیپدیا 
## قایناق
*آنادولو تورکجه‌سی ویکی‌پدیا

بؤلمه:دیللر
بؤلمه:تورک دیلی
بؤلمه:آسیا دیللری
بؤلمه:دیل قارالامالاری
شعیب

**شعیب** ()، بیر پئیغمبر  و موسی پئیغمبرین قایین آتاسی ایدی. مدین شهرینده پئیغمبر ایدی.

## قورآندا
شعیب اعراف سوره سینده آیه 85-93گلیبدیر.

## قایناق

بؤلمه:پئیغمبرلر
بؤلمه:دین
کومان تورکجه‌سی

**کومان تورکجه‌سی** و یا **کومانجا **، کومانلار طرفیندن دانیشیلمیش اولان و اسکی قیپچاق تورکجه‌سی قولونا باغلی اولان تاریخی تورک یازی دیلی‌دیر. بوگون دانیشیلمایان کومان تورکجه‌سی‌نین، موعاصیر قیریم تاتار تورکجه‌سی و کاراچای-بالکار تورکجه‌سی ایله یاخینلیغی دیققت چکیجی‌دیر. 
کومانلار، تورک دیللرینین شرقی اوروپادا دانیشیلمیش اولان قوللاریندان بیرینی دانیشیرمیشلار. 
## آدلاندیرما
بو دیل، علمی یایینلاردا کومانجا و یا کومان تورکجه‌سی اولاراق موشخص ائدیلیر. 
تاریخ
کومانلار، 11-نجی عصر ایله 14-نجو عصر آراسیندا، شرقی اوروپادا یاشامیش بیر تورک طایفاسیدیر. تاریخده قیپچاقلار ایله عئینی بیرلیک ایچینده اولموشلار، بونا گؤره ده زامان ایچریسینده قیپچاقلار ایله عئینی حساب ائدیلمیشلر. 
کومان تورکجه‌سی، شرقی اوروپادا قارادنیزین قوزئیندا، قیسماً بالکانلاردا دانیشیلمیشدیر.
## الیفبا
## اثرلر

کودئکس کومانیکوس، او دؤنمده تورکلر طرفیندن یازیلمایان لاکین کومان تورکجه‌سینین دانیشما خصوصیتلرینی عکس ائتدیرن و دؤنمینده‌کی تورک دیلینین قورولوشونو گؤسترن اؤنملی بیر اثردیر.
## آذربایجان تورکجه‌سی ایله قارشیلاشدیرما

## باغلانتیلار
*    مقاله: کودئکس کومانیکوس و کاراچای-بالکار تورکجه‌سی" دوْکتور اوفوک تاوکول

## قایناق
*               آنادولو تورکجه‌سی ویکی‌پدیا
*

بؤلمه:دیللر
بؤلمه:تورک دیلی
برغان

**برغان ** البورز اوستانیندا و کرج و ساوجبولاغ آراسیندا بیر کنددیر. بو کندین 1385جی ایلین ساییسی اساسیندا  518 ائوی و  1633باش جمعیتی واردیر.

## قایناق

بؤلمه:البورز اوستانی
توت انخ آمون

**توت عنخ آمون** یوخسا توت آنخ آمون(‎*tuwt-ʕankh-yamān‏) یانی آمون تانرینین جانلی بیلیندیرمگی. شاهلیق  ۱۳۳۳-۱۳۲۷ م.ق ۱۱-نجی میصر فرعونو ۱۸-نجی سولاله‌دن یوخسا یئنی شاهلاردان.

اول توت عنخ آتون آدلانیردی، آمّا دینین چؤندریب و آتون قوللوغوندان ال گؤتوروب و آمون قولو اولدو. آدی بو اساسدا آمون آدینا چؤندو.

## آمون تانریچا
۹ یاشیندا آخناتونون اۆچونجو قیزینی آلدی و اسمنخکاره اؤلوموندن سونرا شاهلیغا یئتیردی. خانیمی عنخ اسن پا آمون، نفرتیتی و آخن آتون قیزی اولوردو. آتاباباسی دوزگون بللی دئییل و بیلینمزدیر. آتاسی اۆچونجو آمون هوتب یا دا آخناتون‌دور.

## اؤلوم
۱۹ یاشیندا چوخ جاوان یاشیندا دونیادان گؤزونو یومدو و بیر اوشاغی اولمادی. اونا گؤره اونون مقبره‌سی یاریمچیلق قالیب و اونو بیر آیری مقبره‌ده قویلادیلار. بیلینن بو مقبره اونون وزیری آیه اۆچون دوزلمیشدی. آیه توت عنخ آمون وزیری اونون اؤلوموندن سونرا تخته چیخدی. آیه آمون تانریچانی میصر اؤلکه‌سینده رسمی تانری ائتدی. 
## قایناق

## قالری


File:Mannequin of Tutankhamun.jpg

File:Anuk.PNG

File:Mummy of Tutankhamun.jpg

File:Tutankhamun at Luxor temple.jpg

File:The Moment Carter Opens the Shrine.jpg

File:Tutankhamun's bed (Cairo Museum).jpg

File:Tutankhamun scarab1.jpg

File:Tutankhamun’s chest by John Campana.jpg

File:Partially restored alabaster jar with 2 handles. It bears the cartouches of pharaoh Tutankhamen and Queen Ankhesenamun. 18th Dynasty. From Gurob, Fayum, Egypt. The Petrie Museum of Egyptian Archaeology, London.jpg



بؤلمه:هرملر
بؤلمه:میصر
ملانیا ترامپ

**ملانیا ترامپ** یوخسا **ملانیا کناوس**  - دوغوم ۲۶ آوریل ۱۹۷۰ - دونالد ترامپ آمریکا جومهور باشقانی‌نین خانیمی. اسلووانی اؤلکه‌سیندن آمریکا بیرلشمیش ایالتلرینه کؤچن عائیله‌دن‌دیر. اؤنجه مانکن و مودل ایدی. دونالد و ملانیا ۲۰۰۵-نجی ایلین ژانویه آییندا ائولنیبلر.

## اسلووانی
۱۹۷۰-نجی ایلده اسلووانی اؤلکه‌سینده سونیتسای شهرینده (اؤنجه یوگوسلاوی فدراسیونو) دونیایا گلیب.

لیبولیانا بیلیم یوردوندا تحصیل آلمیشدیر. فرانسه‌ده پاریس مودل ائولرینده ایشله‌ییردی. ۱۹۹۶دا پوللو اولوب و نیویورک شهرینه کؤچدو. پائولو زامپولی ایتالیالی آل-وئرچی اونون اۆچون پاسپورت آلدی. هلموت نیوتون و چوخلو فوتوقرافلار اونون فوتولارین مودل ایشلرینده پایلاشدیریب. هارپرز بازاری، اوشن درایو، این ستایل و دینگز، نیویورک، اونیو، آلور، ونتی فر (ایتالیا) و ووگ (ترامپ خانیمی اولاندان سونرا)، و جی‌کیو (بریتانیا) قزئتلرینده اونون فوتولارینی پایلاشیب.

## ترامپ
دونالد ترامپ و ملانیا ۱۹۹۸ده نیویورک مودل جشنینده بیر-بیرینی گؤردولر. ۱۹۹۹دا ائولندیلر.

## قایناقلار

* اینگلیسیجه ویکی پدیا-یوخلاما نوامبر ۲۰۱۶ 

بؤلمه:سیاست
بؤلمه:آمریکانین بیرینجی خانیمی
بؤلمه:۱۹۷۰-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:یاشایان اینسانلار
بؤلمه:20th-century Roman Catholics
بؤلمه:21st-century Roman Catholics
بؤلمه:۲۱. یوز ایلده آمریکالی قادینلار
بؤلمه:American people of Slovenian descent
بؤلمه:American Roman Catholics
بؤلمه:American women philanthropists
بؤلمه:Anti-bullying activists
بؤلمه:Female models from New York (state)
بؤلمه:First Ladies of the United States
بؤلمه:New York (state) Republicans
بؤلمه:منهتن دوغوملولار
بؤلمه:People from Novo Mesto
بؤلمه:People involved in plagiarism controversies
بؤلمه:People with acquired American citizenship
بؤلمه:Philanthropists from New York (state)
بؤلمه:Slovenian emigrants to the United States
بؤلمه:Slovenian female models
بؤلمه:Slovenian Roman Catholics
بؤلمه:Spouses of New York (sta
جیزه

**جیزه ** ()، میصرده بیر شهردیر. جیزه اوستانینین مرکزیدیر. جیزه هرمی دونیادا آدلیمدیر و بؤیوک بیر هرمدیر.

## قایناقلار

بؤلمه:میصر
خراپا

## خراپا
خانا(پیرانشهر) بؤلگه‌سینین لاهیجان قصبه‌سینه تابع اولان کنددیر.

## اهالی
بو کندین  1385 نجی ایلین نفوس سایینا گؤره 271(42 عائیله) نفر اهالیسی واردیر.

## ایقتیصادیات
اهالی چوخو مالدارلیق و اکینچیلیکله مشغول اولورلار.

## دیل و مذهب
بو کندین بوتون اهالیسی کوردلر و سنی دیرلر.

## بیرده باخ
*غربی آذربایجان اوستانی‌نین کندلری
* غربی آذربایجان اوستانی

## قایناقلار

بؤلمه:پیرانشهر بؤلگه‌سی‌نین یاشاییش یئرلری
نوقای تورکجه‌سی

**نوقای تورکجه‌سی**، **نوقای دیلی** **نوقایجا **، تورک دیللرینین قیپچاق قولونا باغلی، نوقایلار طرفیندن دانیشیلان دیلدیر. ان چوخ روسیه فدراسیونونون جنوب قیسمتینده دانیشیلیر. بوگون کیریل الیفباسی ایله یازیلیر. 
نوقای تورکجه‌سی‌نین دیالئکتلریندن قارا نوقایجا داغیستاندا، آغ نوقایجا کوبان چایی مسیرینده، او منطقه‌ده‌کی **[[قاراچای-چرکز|کاراچای-چرکسیا]]**دا و مینئرالنیه وودی(Mineralnye Vody) بؤلگه‌سینده، اصیل نوقایجا ایسه **استاوروپول کرای**دا دانیشیلیر. قارا نوقای و اصیل نوقای دیالئکتلری بیربیرینه چوخ یاخیندیر. آغ نوقایجا ایسه داها چوخ فرقلی‌دیر.
## تاریخ
نوقایلار، آلتین اوردو خانلیغی‌ خالقینین نوه‌لری‌دیرلر و آدلاری چنگیزخانین نوه‌سی نوقای خاندان گؤتورولموشدور. نوقای خان رهبرلیگی ایله کؤچ ائدن خالقلار تونا چایینا کیمی اره‌لی‌له‌ییب و بوگونکو اوکراینین قارا دنیز ساحیللرینه یئرلشمیشدیلر.
آدینی نوقای خاندان آلان نوقای تورکجه‌سی ده، قاباقجا عرب الیفباسی ایله یازیلیردی. 1928 ایلینده لاتین الیفباسینا کئچیلدی و بو الیفبانین اورفوقرافیک سیستمینی آکادئمیسین آ. جانیبکوف یاراتدی. سونرا بو سیستم بوتون تورک دیللرینه اویغونلاشدیریلدی. 1938 ایلینده نوقای تورکجه‌سی کیریل الیفباسی ایله یازیلماغا باشلادی. آنجاق اورفوقرافیک سیستمی لاتین الیفباسیندان آلیندی.
19-نجو عصرده نوقایلار اوکراین‌دان چیخاریلاندا بو دیلی دانیشان بؤلگه‌لر بیربیریندن قوپوق وضعیته دوشدولر. نوقای تورکجه‌سی دانیشان نوفوسون بیر قیسمی تورکیه و رومانی‌یه کؤچدولر. بیر بؤلومو تزارلیق روسیه‌سینده قالاراق داغیستان، چئچئنیستان و استاوروپول کرایا یئرلشدی.
تورکیه‌یه یئرلشن نوقایلار تئز بیر زاماندا آسیمیله اولمادیلار و نوقای تورکجه‌سی بؤیوک کیچیک هرکسین دانیشابیلدیغی بیر تورک لهجه‌سی وضعیتینه صاحیب اولدو. سوئتلر بیرلیگینده ده مکتبلرده روسجا تحصیل آلماق سببی ایله نوقای تورکجه‌سی بؤیوک اؤلچوده گئریله‌دی. سون تخمینلره گؤره نوقای تورکجه‌سی دانیشان نوفوس 80٬000 حدودوندادیر.
1937 ایلینده نوقای تورکجه‌سینده ایکی کیچیک فزئته نشر ائدیلدی. بونلاردان بیری قاراچای-چرکز، دیگری داغیستاندا چاپ اولوردو. آنجاق داغیتما ایمکانلاری چتین اولدوغونا گؤره بو قزئته‌لر نوقای کندلرینه چاتدیریلمیردی.
نوقای تورکجه‌سی بوگون داغیستاندا نوقای بؤلگه‌سینده‌کی مکتبلرده 1-نجی صینیفدن 10-نجو صینیفه قدر اوخونور.  قاراچای-چرکزده ایسه پئداقوژی اینستیتوسوندا نوقای تورکجه‌سی بؤلومو واردیر.
## الیفبا
**عرب-فارس الیفباسی**
نوقای تورکجه‌سی 1928 دن اؤنجه عرب-فارس الیفباسی ایله یازیلیردی. بو الیفبا بوتون عرب الیفباسینی ائحیتوا ائدیر اوندان علاوه نوقای تورکجه‌سینده‌کی فرقلی سسلر اۆچون سمبوللار علاوه ائدیلمیشدی.

**لاتین الیفباسی**
1928 ایلینده بوتون سوئتلر بیرلیگینده لاتین الیفباسینا کئچمه کامپانیاسی ضمنینده بو الیفبا اورتا مکتب موعللیمی و فولکلورشوناس آ. شارشئمبیئویچ جانی‌بئیکوو(1955-1879) طرفیندن نوقای تورکجه‌سینه ده اویغونلاشدیریلدی.

**کیریل الیفبا**
نوقای تورکجه‌سینین کیریل الیفباسی ایله یازیلماسینا 1938 ده باشلانیلدی. نوقای الیفباسینداکی سون دییشیکلیکلر 1950 ده ائدیلدی.

## اؤزللیکلری

## باغلانتیلار
*     ائتنولوگدا نوقای تورکجه‌سی
*      صابیر کارگر، سنی قالای اونوتاییم(نوقای تورکجه‌سی آلت یازیلی ماهنی)
## قایناق
*               آنادولو تورکجه‌سی ویکی‌پدیا

*

بؤلمه:دیللر
بؤلمه:تورک دیلی
جیزه هرمی

**جیزه هرمی** یوخسا **بؤیوک هرم** ()،  جیزه شهرینده یئرلشن میصر هرملریندن بیریدیر. بو هرم خوفو میصر فرعونونون مقبره سی دیر.

## قایناقلار

بؤلمه:هرملر
خوفو

**خوفو** میصرفرعونو .یونان دیلی:خئوپس.ایکنیجی شاه دوردونجو سولاله میصر فرعونلاریندان اولوردو.23 یوخسا 24 ایل شاهلیق ائددی. 2589 دان 2566 ایل میلاددان قاباق ایللرده حوکومت سوردو.لاب بؤیوک هرم میصرده یوخسا جیزه هرمین قوروب.اوچ خانیمیسی وارایدی و هر خانیمی بیر کیچیک هرمده جیزه یئرینده قورلانیب.

بو هرمدن بیلگیلر چوخ آزدی و بو شاه هرم بیلگیلریندن بیلینمیر.هرودوت یازیر :خوفو میصر اؤلکه سین پیس گونه قویدو و بوتون معبدلری باغلادی و قوربانلیق ائدماقی یاساق ائدیب و تانریچالاری قبول ائدمه دی و تانریچالار قوللوقو گوتورولدو.بوتون کیمسه لری اوزونه قول ائددی و اولاری ایشلماقا مجبور ائددی.خوفو آدی میصرده نفرین ائیله گلیب.و میصر اهلی اونون آدین گتیرماقدان نفرین ائدیر.

خوفو مومی اولونموشو تاپیلمایب و جسد آرادان گئدیب.و اونون چکیلمیش گمیسی و ایشلریندن هئچ بیر زاد یوخدو.تکجه بیر فیل بورنوزوندان قازیلمیش بیر کیچیک مجسمه اونون شکیلیندن اله گلیب.بو مجسمه 10 سانتیمتیردی.

## قایناق
خوفو اینگلیسیجه ویکی پدیا-یوخلاما نوامبر 2016

بؤلمه:میصر
بؤلمه:هرملر
بؤلمه:میصر تاریخی
بؤلمه:تاریخ
جیزه هرملری

**جیزه هرملری** یوخسا **بؤیوک هرملر** و یا **اوچ هرم** (عربجه:**مجمع أهرامات الجيزة** و یا **اهرام الثلاثه**) میصرده جیزه دره‌سینده بؤیوک هرملر اسکی تاریخده قورولوب. بو یئر قاهیره شهرینین قوزئی طرفینده‌دیر. بو هرملر دونیادا یئددی عجایبدن بیری تانیلیر. بو هرملرین لاب اوجاسی خوفو آدلانیر و بو هرمی فرعون خوفو 2600 ایل میلاددان قاباق قوروب. جیزه ده اولان هرملر میصرین دؤردونجو فرعونلار سولاله‌سیندن قالیر. بو هرملرین بؤیوکدن کیچیگه ترتیبله آدلاری خوفو، خَفرِع و مَنقُرع اولور.

جیزه یئری 8 کیلومتیردی و بو یئرده نئچه بؤیوک و بالا هرم و هابئله ابوالهول هئیکلی و میصرین بؤیوک گمیسی 2500 ایل میلاددان قاباق ایللردن قالیر. هابئله بعضی تاریخ یازانلاردان بو هرملرین تیکیلمه‌سین ۱۰ مین ایل میلاددان قاباق بیلیبلر آنجاق حله‌لیک بو ایدعالارا قطعی بیر سند یوخدور.

## قایناقلار

جیزه هرملری اینگلیسی ویکی پدیا -یوخلاما نوامبر 2016

بؤلمه:هرملر
بؤلمه:میصر
ابوالهول

**ابوالهول** عربجه سؤزدور یانی قورخو آتاسی. میصرین اسکی تاریخینده بیر افسانه، بیر دؤو و بیر قورخولو کیمسه‌دیر. کله‌سی خانیم، تنه‌سی آسلان، آیاقلاری اینک و قارتال کیمی قاناتلاری اولور. بو افسانه‌ده ابوالهول تاپماجا سوروشوب و هر کیمسه او تاپماجانی بیلمیر اونو اؤلدورور. ابوالهول گونش‌دن بیر سیمگه‌دیر. بؤیوک ابوالهول مجسمه‌سی جیزه دره‌سینده 20 مئتیر اوجالیغی و یئتمیش مئتیر اوزونلوغودور.

## اسفنکس
یونانجا اسفیگا و لاتین دیلینده اسفنیکس همان ابوالهول‌دور. یونانلی و میصرلی ایشلرده بو مجسمه‌دن چوخلو دوزلیب. بابل و آسوره‌لر تاریخینده و هیتی‌لر یوردوندا او مجسمه‌دن چوخ گؤزه چارپیر.

## گؤرونتولر

Image:Great Sphinx of Giza 2.jpg
Image:Egypt.Giza.Sphinx.01.jpg
Image:Tobu World Square Egyptian Pyramid 1.jpg
Image:Sphinxfront.jpg
Image:Tobu World Square Egyptian Pyramid 2.jpg
Image:SphinxProfil.jpg
Image:Frith-Sphinx.png
Image:Egypt.LuxorTemple.03.jpg
Image:Great Spinx Thanis Louvre A23 - 01a.jpg
Image:SphinxChephren.jpg
Image:Sphinxhinten.jpg
Image:Sfinks profil.jpg
Image:Jean-Léon Gérôme - Bonaparte Before the Sphinx.jpg
Image:Sphinx Metropolitan.jpg
Image:Sphinx of Gizeh.jpg
Image:Sfinks.jpg
Image:Arheologicheski-Astarte.jpg
Image:Sphinx Gate, Hattusa 01.jpg
Image:Sphynx in Persepolis Shiraz.jpg
Image:Sphinx Darius Louvre.jpg
Image:Castello di bodrum, labranda, sfinge-acroterio, 355 ac..JPG
Image:Sphynx-shaped cheekpieces CPLLH L95.138.3.JPG
Image:Placa con esfinge (M.A.N. Madrid) 01.jpg
Image:PHOENICIA, Byblos. Circa 450-410 BC. AR ¼ Shekel (11mm, 2.95 g).jpg
Image:20100409 korinthos16 b.jpg
Image:20100409 korinthos17.JPG
Image:Sphinx of the Naxians.jpg
Image:Oedipus and the Sphinx of Thebes, Red Figure Kylix, c. 470 BC, from Vulci, attributed to the Oedipus Painter, Vatican Museums (9665213064).jpg
Image:Sphinx CdM Paris DeRidder865 n2.jpg
Image:Sphinx MET 11.185.jpg
Image:TROAS, Gergis. 4th century BC. AR Hemidrachm (11mm, 2.11 g, 2h).jpg
Image:ISLANDS off IONIA, Chios. Circa 380-350 BC. AR Tetradrachm (15.32 g, 11h).jpg
Image:Naples Archaeology Museum (5914777832).jpg
Image:Augusto, aureo, 27 ac.-14 dc ca. 06.JPG
Image:Fourth_Style_plinth_with_idria_between_sphinxes,_from_the_south_wall_of_the_Ekklesiasterion_of_the_Temple_of_Isis_in_Pompeii,_Naples_National_Archaeological_Museum_(14585945565).jpg
Image:Esfinx de Lanuvium, MARQ.JPG
Image:Wien Schloss Belvedere DSC03014.JPG
Image:USA.NV.LasVegas.Luxor.02.jpg
Image:USA.NV.LasVegas.Luxor.01.jpg
Image:Sfinx.jpg
Image:Esfinge Moratilla (M.A.N. Madrid) 01.jpg
Image:La Granja de San Ildefonso Sfinx01.jpg
Image:Jardin El Capricho Sfinxs at Plaza de los Emperadores02.jpg


بؤلمه:میصر تاریخی
هموقلوبین

thumb|350px|left|هموقلوبین

**هموقلوبین، Hb** ( - قان و  - کوره) - اینسان داخیل  اوْلماقلا اوْنورغالی و بعضی اوْنورغاسیز حئیوانلارین قانینین ترکیبین‌ده دمیر اوْلان قیرمیزی پیقمنت. کیمیوی ترکیبینه گؤره مورکّب پروتئیندیر. اریتروسیتلرین اساس ترکیب حیصّه ‌سی اوْلوب، تنفوس آنزیمی‌دیر و قانین تنففوس خۆصوصیتسینی تامین ادیر.
هموقلوبین پلاسمادا دییل، اریتروسیتلرین داخیلین‌ده یئرلشیر. بونونلا قانین قاتی‌لیغینی آزال‌دیر. اگر هموقلوبین بۇ میقداردا  پلازمادا حل اوْلون‌سا ایدی قانین قاتی‌لیغی بیر نئچه دفعه آرتار و نتیجه‌ده اۆریین ایشی و قان دؤورانی چتینلشردی. دیگر بیر طرف‌دن هموقلوبین اریتورسیتلرین ایچین‌ده اوْلماقلا پلازمانین اوْنکوتیک تضییقینی آزال‌دیر، بونونلا دا توْخومالارین سوسوزلاشماسینین قارشی‌سینی آلیر.

**هموقلوبین** بیر همپروتید عضوودور.
همپروتیدلره اؤز بیولوژی خۆصوصیتسینا گؤره آنزیم اوْلمایانلار **هموقلوبین**، میوقلوبین و آنزیم اوْلانلار
(سیتوکروملار، کاتالازا، پروکسیدازا) داخیل‌دیر. همپروتیدلردن اوْلان هم دمیر دمیری ایله پروتوپورفیرینین عمله گتیردیی 
هموقلوبین دؤردونجولو قورولوشا مالیک‌دیر. اوْنون موْلکول کۆتله‌سی ۶۶۰۰۰ – ۶۸۰۰۰ آراسیندا  دییشیر.
آدین‌دان گؤروندویو کیمی، هموقلوبین هم آدلانان Fe+2ایله قلوبین پروتئینینین بیرلشمه‌سینین محصولودور.

قلوبین + هم → هموقلوبین

هموقلوبینین اساس خۆصوصیتسی آغجیردن اوکسیژنی بدنین توْخومالارینا داشیماق‌دیر. هموقلوبین‌ده اوکسیژن
داشیییجی‌سی F۲+ یونودور. اوکسیژنین هموقلوبینله بیرلشمه‌سی اوْکسیموقلوبین آدلانیر. اوْ مۆختلیف  لیقاندلارلا (جو، جن)
قارشی‌لیق‌لی تأثیرده اوْلور. مثلاً، دم قازینین هموقلوبینه بیرلشمه‌سی اوکسیژن‌دن ۳۰۰ دفعه گۆج‌لودور و بۇ بیرلشمه داها
داوام‌لی‌دیر:
## هموقلوبینین تیپلری
پروتئین ترکیبینه گؤره هموقلوبینلر بیر-بیرین‌دن فرق‌لنیر و ایکی جور اوْلور: فیزیولوژی و آنومال هموقلوبین.
اینسان اوْرقانیزمینین اینکیشافینین مۆختلیف  مرحله‌لرین‌ده فیزیولوژی هموقلوبینلر اوْلور. پروتئین موْلکولون‌دا
آمینتورشو آردیجیل‌لیغی پوْزولدوق‌دا آنومال هموقلوبینه چوریلیر. فیزیولوژی هموقلوبین اینسان اوْرقانیزمینین
اینکیشافینین مۆختلیف  مرحله‌لرین‌ده پولیپپتید زنجیرینین ییغی‌می ایله بیر-بیرین‌دن فرق‌لنیر و محض بونا گؤره
مۆختلیف  هموقلوبینلر اوْلور:

۱) HbP – پریمیتیو هوجیره‌ده‌کی هموقلوبین آدلانیر (روشیم‌ده).

۲) HbF  – فتال هموقلوبین. «فتوس» – سؤزون‌دن گؤتورولموش‌دور و میوه، دؤل معناسینی وریر.

۳) HbA1 و HbA2 – بؤیوکلوک، یاش‌لی‌لیق (آدولتوس) هموقلوبینی آدلانیر.

ایندییه کیمی یوزه قدر آنومال هموقلوبین تاپیلیب‌دیر. بۇ هموقلوبینلر پپتید زنجیرین‌ده‌کی آمینتورشو
قال‌لیغی ایله فرق‌لنیر.
آنومال هموقلوبینلره hbs و HbH (بارتا) عاییددیر. hbs اوْراقشکیل‌لی اریتروسیت هوجیره‌لرین‌ده مۆشاهیده اوْل
اۇنور. بۇ تیپ هموقلوبینلرده β-زنجیرین‌ده قلوتامین تورشوسو والینله عوض اوْلونور.
## قایناق

بؤلمه:بیولوژی
بؤلمه:فیزیولوژی
اریتروسیت

**اریتروسیتلر** - (فارسجا:گلبول قرمز) قیرمیزی قان سلول لریدیر. قان‌داکی هوجیره‌لرین ۹۹%-دن چوْخونو اریتروسیتلر تشکیل ادیر. اریتروسیتلر هر ایکی طرف‌دن باسیق دیسک شکلین‌ده‌دیر، دیامتری ۷-۸ میکرومتره قدردیر.
اریتروسیت پرده‌لرین‌ده ۳۳% نیسبت‌ده تاپیلان هموقلوبین، قان‌دا اوکسیژن داشییان پروتئین‌دیر. اوکسیژنین تخمیناً ۹۹%-i هموقلوبین ایله داشینار، گری قالان ۱%-لیک قیسیم ایسه قان پلاسماسین‌دا حل اوْلموش شکیل‌ده داشینیر. اوکسیژنله بیرلشمیش هموقلوبین آل-قیرمیزی رنگ‌لی‌دیر.

## اریتوسیتلرین اؤلچولری
* دیامتر: تخمیناً ۷،۵ µm (میکرومتر)
* قالین‌لیق: کنارلاردا ۲ µm مرکزده ۱ µm
* چکی‌سی: تخمیناً ۳·۱۰−۱۱ قرام
* حجمی: تخمیناً ۹۰ فل (فمتولیتر) (۹۰ µm۳)
* قان‌داکی غلظتسی: کیشیلرده ۴،۶4,6–5.9x106/mm3و قادینلاردا 4,0–5,2x106/mm3.
* یتیشمه مدتی: تخمیناً ۷-۱۰ گون
* یاشاما مدتی: تخمیناً ۱۲۰ گون و یا ۴ آی
* گون عرضینده یارانان اریتروسیت سایی: ۲خ۱۰۱۱ = تخمیناً: ۲ میلیون/سانییه
* عمومی سطحی: ۴۰۰۰4000–4500&nbsp;m2
* اوْسموتیک داوام‌لی‌لیغی: ۱۸۰ موسمول/ل-ا قدر
* ممپران آچیغا چیکمامیشی: -۱۰mV

## اریتروسیتلرین یارانماسی و فورمالاشماسی (اریتروپوز)
اریتروسیتلرین املگلمه پروسسی اریتروپوز آدلانیر. اریتروپوز حادثه‌سی اریتروپوتین هورمونو واسطه‌سیله ایستی‌موله اوْلونور کی، سونونجو دا هر هان‌سی بیر توْخومادا اوکسیژن چاتیشمازلیغی (هیپوک‌سییا) نتیجه‌سینده بؤیرکلرده سینتز اوْلونور. اریتروسیتلر سۆموک ایلیین‌ده یتیشیرلر. بئله کی، سۆموک ایلیین‌ده یرلشه‌ن کؤک هوجیره‌لردن ۶-۹ گون عرضینده هموسیتوبلاستلار فورمالاشیر کی، بونلار دا هله دمیر یونلاری ایله بیرلشممیش پرو-اریتروبلاستلارا چوریلیرلر. پرو-اریتروبلاستلار دمیر یونو ایله بیرلشه‌رک اریتروبلاستلاری عمله گتیریرلر. اریتروبلاستلار سوْنرادان نۆوه‌سینی ایتیره‌رک یتیشکین اریتروسیتلره چوریلیرلر. بعضاً قان‌دا تام فورمالاشمامیش (مس: نۆوه‌سینی ایتیرممیش و س.) اریتروسیتلره ده راست گلینیر کی، بونلار رتیکولوسیتلر آدلانیر. نورمال‌دا قان‌دا رتیکولوسیتلرین میقداری  بۆتون اریتروسیتلرین ۰.۵-۱%-ا قدرینی تشکیل ادیر. گون عرضینده تخمیناً  2x1011</sup
اریتروسیت عمله گلیر. بونونلا یاناشی، هامیللیین سوْن آیینا قدر اریتروسیتر دؤلون قاراجیرین‌ده ده یتیشمه دؤورو کچیرلر. دوغوش‌دان سوْنرا ایسه اریتروسیتلر یالنیز سۆموک ایلیین‌ده عمله گلیر و یاشاما مدتلرینین سوْنون‌دا قاراجیر، دالاق و سۆموک ایلیینده ماکروفاقلار طرفین‌دن پارچالانیرلار. نورمال اریتروسیتلرین یاشاما مدتی ۱۲۰ گون‌دور.

## قایناق
بؤلمه‌:قان
بؤلمه‌:هماتولوژی

بؤلمه:بیولوژی
بؤلمه:فیزیولوژی
آمینو اسید

**آمینوتورشو، آمیدوتورشو و یا آمینوکاربون تورشوسو** - ترکیبین‌ده آمین (-نه۲) و کاربوکسیل (-جووه) قروپلاری اوْلان اورقانیک بیرلشمه‌لر صینفی. ۵۰۰-ا قدر آمینوتورشو نؤعو بیلینمکله یاناشی بونلارین آنجاق تخمیناً ۲۰-سی بیولوژی اوْلاراق اهمیت‌لی‌دیر. ان مؤهوم اهمیته مالیک اوْلان آمین تورشولار α-آمین تورشولاردیر.

## فیزیکی خاصه‌لری
بۆتون آمین تورشولار یۆکسک دمادا اَرییه‌ن، سودا یاخشی حل اوْلان رنگ‌سیز کریستال‌لیک ماده‌لردیر. اوْنلارین اؤزون مخصوص لوغو اوْندان عبارت‌دیر کی، موْلکولون‌دا تورشو خاصه‌سی گؤستره‌ن کاربوکسیل قروپو و اساسی خاصه گؤستره‌ن آمین قروپو واردیر. اوْنا گؤره ده اوْنلار آمفوتر خاصه‌یه مالیک‌دیر. باشقا سؤزله، عئینی زامان‌دا هم اساسی، هم ده تورشو خاصه‌سی گؤستریرلر. اوْنا گؤره ده آمین تورشولارا اورقانیک آمفوتر ماده‌لر دئییلیر.

## طبیعت‌ده
جانلی اوْرقانیزملرده آمین تورشولار 
پروتئینلرین و دیگر بیولوژی مؤهوم بیرلشمه‌لرین بیوسینتزین‌ده ایستیفاده ائدیلیر. باکتری لر و بیتکیلر  بۆتون لازیم اوْلان آمین تورشولاری بسیت ماده‌لردن سینتز ائتمک قابیلیتینه مالیک‌دیر. لاکین بیر سیرا جانلی اوْرقانیزملرده و اینسان‌دا بیر سیرا آمین تورشولار سینتز اوْلونا بیلمیر، اوْنا گؤره ده اوْنلار اوْرقانیزمه ییئجئک ایله داخیل اوْلمالی‌دیر. اوْنلار عوض اوْلونا بیلمه‌یه‌ن آمین تورشولار آدلانیر.

## ایستینادلار

## خاریجی کچیدلر
* کیمیادا آمین تورشولار
* Н. С. Энтелис Аминоацил-тРНК-синтетазы: два класса ферментов // Соросовский образовательный журнал، ۱۹۹۸، № ۹، с. ۱۴-۲۱
## قایناق

بؤلمه:بیولوژی
بؤلمه:فیزیولوژی
شیکاقو

**شیکاقو**  آمریکانین ایلینوی ایالتیندا یئر آلان بیر شهردیر و  ۶۰۶٫۴۲   ۲۰۱۰-جی ایلين نۆفوس ساییمی اساسیندا ۲۶۹۵۵۹۸ نفر و اها‌لی سیخلیغی ۴۵۹۳٫۹۵ اینسان کیلومتر موربّع دیر. بۇ شهر متر دنیز سئوییه‌سیندن اۇجالیقیدا یئرلشیر.

## گؤرونتولر
## بیرده باخ
* ایلینوی ایالتی
* ایلینوی ایالتین شهرلری
* آمریکا بیرلشمیش ایالتلرینین ایداری بؤلوملری

## قایناقلار
*اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Chicago»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور. (۱۳ جولای ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).

بؤلمه:ایلینوی ایالتین شهرلری
بؤلمه:شیکاقو
بؤلمه:Cities in Illinois
بؤلمه:Cities in Cook County, Illinois
بؤلمه:Cities in DuPage County, Illinois
بؤلمه:ویدئو کلیپلری اولان مقاله‌لر
بؤلمه:Cities in the Chicago metropolitan area
بؤلمه:1833 establishments in Illinois
بؤلمه:County seats in Illinois
بؤلمه:Inland port cities and towns of the United States
بؤلمه:Populated places established in 1833
بؤلمه:Populated places on Lake Michigan
بؤلمه:Railway towns in Illinois
آنزیم

**آنزیملر**  یا فرمنتلر – پروتئین طبیعت‌لی اورقانیک کاتالیزاتورلاردیر. جانلی اوْرقانیزملرده گئدن  بۆتون بیوکیمیوی پروسسلرده ایشتیراک ادیر و همین پروسسلری سۆرعتله‌ن‌دیریرلر. حاضیردا ۱۰۰۰-دن چوْخ آنزیم معلوم‌دور. بونلاردان ۱۰۰-ا قدری کریستال‌لیک شکیل‌ده آلینمیش‌دیر.

آنزیملر کیمیوی طبیعتینه گؤره ۲ قروپا بؤلونور: بیرکومپوننت‌لی آنزیملر یالنیز 
پروتئینلردان، ایکیکومپوننت‌لی آنزیملر ایسه 
پروتئینلردان و غیری-پروتئین حیصّه ‌دن (ویتامینلر،نوکلوتیدلر، مینرال‌لی ماده‌لر و س.) عبارت‌دیر.

## خاصه‌لری

آنزیملرین چوخ اوْلماسینا باхمئیاراق اوْنلارین اوْخشار خآصه‌لری واردیر. اوْنلار سودا حل اوْلورلار، تِمپراتورون، موحیطین فعّال تورشولوغونون و نملیین تأثیرینه حسّاسدیرلار. ۳۰-۵۰۰س تِمپراتوردا داها فعال اوْلورلار. نم‌لیک چوخآلدیقجا اوْنلارین فعال‌لیغی آرتیر.

آنزیملرین خاص خآصه‌لری ده واردیر. بیر آنزیم یالنیز بیر ماده‌یه تأثیر ادیر، بللی فعّال تورشولوق‌دا داها یاخشی فعالیّت گؤستریر. مثلاً، پپ‌سین ۱،۵-۲،۵ په موحیطین‌ده داها یاخشی فعالیّت گؤستریر. آنزیملر ۲ علامته گؤره – تأثیر اتدیی سوبستراتا و یا
کاتالیتیک تأثیر اتدیی تئپکییا گؤره تسنیفلشدیریلیر. آنزیمین آدی چوخ حاللاردا اوْنون تأثیر اتدیی ماده نین آدینا "آزا" شکیل‌چی‌سی علاوه اتمکله یازیر. مثلاً، مالتوزانی پارچالایان آنزیم مالتازا، لاکتوزانی پارچالایان آنزیم لاکتازا و س. آدلانیر.

## سینیفلان‌دیرماسی

آنزیملر آلتی صینیفه، بونلار دا اؤز نؤوبه‌سین‌ده یاریمسینیفلره، قروپلارا و موختلیف‌لیکلره بؤلونور:
* 1.Oksid-ردوکتازالار. بۇ قروپ جانلی اوْرقانیزملرده گئدن اوْکسیدلشدیریجی-برپادیجی تئپکیلری کاتالیزه ادیر. ۱۴ یاریمسینیفه بؤلونور کی، بورادا دا ۲۷۰-دن چوخ آنزیم جملنمیش‌دیر.
مثلاً، پروکسیدازا، کاتالازا، دهیدروگنازا و س.

* 2.Transferazalar اورقانیک ماده‌لرین بیر کیمیوی قروپونون بیر موْلکولون‌دان دیگر موْلکولا کچمه‌سینی کاتالیزه ادیر. نتیجه‌ده ینی ماده‌لر عمله گلیر. مثلاً، متیلترانسفرازالار،
آمینترانسفرازالار، فوسفوترانسفرازالار، قلوکوزیلترانسفرازالار و س. بۇ قروپا عایید اوْلان ۲۴۰-دان چوخ آنزیم معلوم‌دور.

* 3.Hidrolazalar – مورکّب ماده‌لرین سو ایله بیرلشیب پارچالانماسی پروسسینی سۆرعتلندیریر. مثلاً، پروتینازا، پپتیدازا، کاربوهیدرازا، فروکتوفورانوزیدازا (ساکآرازا)، آمیلازا، سللولازا و س. جمعی ۹ یاریمسینیفه عایید ۲۱۷-دن چوخ آنزیم.
* 4.Liazalara اورقانیک ماده‌لری سوسوز پارچالاییب سو، کربون قازی، آممیاک و س. آیریلماسی تئپکیلرینی سۆرعتله‌ن‌دیره‌ن آنزیملر عاییددیر. مثلاً، پیروواتکاربوکسیلازا، فوماراتقیدراتازا،
فوسفوپیروواتهیدراتازا و س. بۇ قروپا عایید اوْلان ۱۱۸-دن چوх آنزیم معلوم‌دور.

* 5.Izomerazalar اورقانیک بیرلشمه‌لری اوْنلارین ایزومرلرینه چوریلمه‌سینی کاتالیزه اد‌ن آنزیملردیر. مثلاً، تریوزوفوسفاتیزومرازا، قلوکوزوفوسفاتیزومرازا و س.، جمعی ۴۷ آنزیم. بۇ
آنزیملرین ماده‌لر مۆبادیله‌سین‌ده بؤیوک اهمیتی واردیر.

* 6.Liqazalar و یا سینتتازالار نیسبتاً  ساده بیرلشمه‌لردن مورکّب بیرلشمه‌لرین سینتزینی سۆرعتله‌ن‌دیره‌ن آنزیملردیر. 
پروتئینلرین، یاغلارین و کاربوهیدراتلارین سینتزین‌ده ۳۰-آ قدر بۇ
قروپون آنزیملری ایشتیراک ادیر.

چؤریین، تورشودولموش سود محصوللارینین، پیوه، شراب،  توتون، تورشودولموش میوه-تروزلرین اۆرتیم (تولید)ی فرمنتاتیو پروسسلرله باشا چاتدیریلیر.

## قایناقلار

بؤلمه:ماده‌لر
بؤلمه:بیولوژی
بؤلمه:فیزیولوژی
بؤلمه:Enzymes
بؤلمه:Biomolecules
بؤلمه:Catalysis
بؤلمه:متابولیزم
بؤلمه:Process chemicals
سیتوکروملار

**سیتوکروملار** ترکیبین‌ده دمیر اوْلان 
پروتئینلر آروب باکتری لردا الکترون داشینماسین‌دا ایشتیراک ادیر.  بۆتون
(سیتوکروملارین ترکیبین‌ده دمیر پورفیرین ساخلایان پروستاتیک قروپلار اوْلور. بۇ باخیم‌دان اوْنلار هموقلوبین و میوقلوبینی
خاطیرلادیر. کاتالیتیک پروسسلرده (سیتوکرومون Fe2+-i  والنتینی دییشیر.
زنجیرده اوْلان آخیرینجی (سیتوکروم اوکسیژنله تئپکییا گیریر و اوْ سیتوکروموکسیدازا آدلانیر. سلول‌نین می
توخوندریلرین‌ده (اینسان و حئیوان) b, c, c1, a, a3 (سیتوکروملاری تاپیلمیش و فردی حال‌دا اؤیرنیلمیش‌دیر. اوْنلارین مو
لکولیار نیسبتی احتیمال ائدیلیر کی، ثابت‌دیر. «سیتوکروم» سؤزو لاتینجا «سیتو» سلول، «کرومو» بویا دمک‌دیر.

## قایناق

بؤلمه:بیولوژی
بؤلمه:فیزیولوژی
کاتالاز

**کاتالاز** و پروکسیداز سیتوپلازمالارا اوْخشار اوْلوب، ترکیبی هم‌دن تشکیل اوْلونموش‌دور. هر ایکی آنزیم
هیدروژن پروک‌سی‌دی پارچالاییر. کاتالازا اوْرقانیزمین  بۆتون سلول و توْخومالارین‌دا اوْلور. بؤیرک‌ده،
قاراجیرده، **اریتروسیتلرده** داها چوْخ کاتالازا واردیر. بیر موْلکول کاتالازا ۲۰۰ مین موْلکول هیدروژن پروک‌سی‌دی
پارچالاییر: کاتالازا ایله گئدن تئپکیلردا هیدروژنین دونور و سوبسترات رولونو هیدروژن پروکسید اوْیناییر. پروک‌سی
دازا اۆچون ایسه H2SO2  ماده‌سی سوبسترات رولونو اوْیناییر. سلول‌ده هیدروژن پروکسیدین میقداری آز اوْلدوق‌دا اورقانیک
سوبستراتلاردا کاتالازا پروکسیدازا کیمی تأثیر ادیر. خصوصیله، کاتالازا پروکسیدازا کیمی تأثیر گؤستریر. حئیوانی
توْخومالاردا تماماً پروکسیدازا اوْلمور. بئله حال‌دا هیدروژن پروک‌سی‌دی محو ائتمک اۆچون یالنیز کاتالازا ایشتی
راک ادیر.
## قایناق

بؤلمه:بیولوژی
بؤلمه:فیزیولوژی
فویو قیرغیز تورکجه‌سی

**فویو قیرغیز تۆرکجه‌سی**، **فویو قیرغیزجاسی**، یوخسا **فویو قیرغیز دیلی** هم ده **منچوریا قیرغیزجاسی** آدی ایله تانینان، تقریباً دانیشانی اولمایان، چینده یاشایان بیر تورک دیلیدیر. گونئی سیبری‌‌ده‌کی تورک دیللریندن خاکاس تورکجه‌سی ایله تلفوظ بنزرلیگی داها گؤزه چارپان‌دیر. ۱۷۶۱ایلینده روس تضییقی ایله اؤلومدن قاچیب چین‌ین هانمورن بؤلگه‌سینده فویو شهرینه یئرلشمیشدیرلر.

## عددلر

## باغلانتیلار
*富裕概况// فویو شهرینین رسمی سایتی 
* فویوداکی قیرغیزلار
## قایناق

*

بؤلمه:دیللر
بؤلمه:تورک دیلی
توژاله

## توژاله
خانا(پیرانشهر) بؤلگه‌سینین لاجان بؤلومونون دوغو لاهیجان قصبه‌سینه تابع اولان کنددیر.
## اهالی
بو کندین  ۱۳۸۵ -نجی ایلین نفوس سایینا گؤره ۲۲۱(۳۷ عائیله) نفر اهالیسی واردیر.

## ایقتیصادیات
اهالی چوخو مالدارلیق و اکینچیلیکله مشغول اولورلار.

## دیل و مذهب
بو کندین بوتون اهالیسی کوردلر و سنی دیرلر.

## بیرده باخ
*غربی آذربایجان اوستانی‌نین کندلری
* غربی آذربایجان اوستانی

## قایناقلار

بؤلمه:پیرانشهر بؤلگه‌سی‌نین یاشاییش یئرلری
مجید مجیدی

**مجید مجیدی** ایرانلی فیلم یارادان دایرکتور ,آکتور و فیلمنامه یازاندی.اسکار اؤدولون قازانماق اۆچون سئچیملره داخیل اولان بیرینجی ایرانلی فیلم یاراداندی." اوچمان اوشاقلاری" (بچه های آسمان) فیلم ائیله اسکار سئچیمینده .1998 ده 5 فیلم ایچره اؤدول قازانماقا سئچیلدی.

### یاشام
1938ده تهراندا دونیایه گوز آچدی .ایران اینقلابندان قاباق تئاتر ایشلرینده داخیل اولدو.بیرینجی یاراتدیقی ایش حروفیه نهضتی آدیندا تهرانین شهر تئاتریندا اولدو.

## قایناق
فارسیجا ویکی پدیا https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%AC%DB%8C%D8%AF_%D9%85%D8%AC%DB%8C%D8%AF%DB%8C یوخلاما 2016 نوامبر

بؤلمه:سینما
پروتوزویلار

300px|بندانگشتی|سول
**پروتوزویلار** (  *پروتون* "بیرینجی" و  *زوا* "حئیوان"؛ تک حال‌دا **پروتوزوون**) — هتروتروف یئیجکلانمایا مالیک اوْلان بیرسلولی و یا کولونیال اوکاریوتلار عالمی. پروتوزویلار آغازیان سلسله‌سین‌دن دیرلار.

## قایناقلار
 

بؤلمه:بیولوژی
کیف

350px|بندانگشتی|سول

350px|بندانگشتی|سول

**کیف** - گؤبلک نؤعو اوْلوب، اساساً یئیجک محصوللاری اۆزرینده یاراناراق چوخالیر.

کیف چؤرک اۆزرینده یاشیل نقطه‌لرله، میوه لرده ایسه مخمری خاللارلا مۆشاهیده اوْلونور. تاخیل و تاخیل محصوللاری باشدا اوْلماقلا، دویو، فیندیق، فیستیق کیمی ارزاقلاردا کیفله‌نمه‌نی تؤره‌دن گؤبلکلر «آفلاتوک‌سین» دییله‌ن زهرلی ماده عمله گتیریر. اوْرقانیزمه فوری تأثیر اتمه‌یه‌ن آفلاتوک‌سین تدریجه‌ن یاییلاراق بدنین باغیشیکلیک سیستمینی،  داخیلی اوْرقانلاری، خصوصیله ده، قاراجییری زدلییر، سیروزا، بؤیرک چاتیشمازلیغینا، سرطان نوخوشلوق‌ه سبب اوْلور.

## تهلوکه‌سی
کیفلنمیش یئیجک محصوللارینین کیف‌لی حیصّه ‌سینی آییریب، قالانین‌دان ایستیفاده ادیریک. هالبوکی اکسپرتلر، کیفین  بۆتون محصولا یاییلدیغینی و تدریجه‌ن اوْرقانیزمین باغیشیکلیک سیستمینی ضعیفلتدیینی،  داخیلی اوْرقانلاری و قاراجییری زدلدیینی سؤیلییرلر. چونکی کیف اوْرقانیزمه اؤلدوروجو تأثیر گؤستریر. یئیجکلاری هازیرلایارکه‌ن گیگینیک قایدالارا دقت ادیلمه‌مه‌سی، مثلاً، کیفایت قدر بیشیریلمه‌مه‌سی نتیجه‌سینده بدنه فای‌دادان چوْخ، ضرر وره بیلر. کیفلنمیش ارزاق‌دان قناعت  آماچ ایله ایستیفاده ادیلمه‌سی قاراجییر نوخوشلوقلرینه یول آچیر. 

کیف‌لی یم ییه‌ن حئیوانلارین سودو، یومورتاسی و اتی ده اینسانلارا جدی ضرر وریر.

## قایناق
* کیفلنمیش یئیجک اؤلدوروجو تأثیره مالیک‌دیر 

بؤلمه‌:گؤبلکلر
بؤلمه:بیولوژی
آرکیا

** آرکیا** - بیر سلولی میکرو اوْرقانیزملر قروپو. عومومیتله اکسترم جانلیلار اوْلاراق بیلینیرلر.
350px|بندانگشتی|سول

بؤلمه:بیولوژی
بؤلمه:آرکیا
بؤلمه:Extremophiles
بؤلمه:Domains (biology)
تکریت

**تکریت** یوخسا **تیکریت** (عربجه:التکریت) عیراقدا یئرلشن بیر شهردیر. 140 کیلومتیربغدادین قوزئی طرفیندن آرالیدی.دجله چایلاقیندا صلاح الدین اوستانینا مرکزیدیر. 2002جی میلادی ایلده 260.000 باش جمعیتی وار ایدی.

## قایناق

بؤلمه:عراق
بؤلمه:عراق شهرلری
آشپازلیق

**آشپازلیق** و یا **کولینارییا** یا دا **آشچیلیق** ویا **یئمک‌چیلیک** ( ،  ، ) — یئمک حاضیرلاما ایله باغلی اینسانین فعالیّتی.

## قالری

File:Jean-François Millet (II) 005.jpg
File:Frying doughnuts.jpg
File:Cuisson des pates.jpg
File:Propane smoker.jpg
File:Sautee onions and peppers.jpg
File:Rawtomatopasta1.jpg
File:GER — BY – Oberbayern — München — Stadtbezirk 1 — Altstadt — Sparkassenstr. 6 — EG (Haxnbauer · Küche) — 2005-05-07 — Mattes.jpg

 

## قایناقلار

بؤلمه:آشپازلیق
بؤلمه:مطبخ
آمونیوم

**آمونیوم**(اینگیلیس دیلی:ammonium یا aminium) شیمیایی فرمولو NH fdبیر نئچه اتومو اوْلان کاتیون دور.

## قایناق
بؤلمه:شیمی
سیمپسونلار

**سیپمسون‌لار** The Simpsons مت قروینینق دۆزلدن بیر انیمئیشن و کارتون فیلمدیر. بو فیلمی فاکس بوکاستینق کومپانیسی اۆچون دوزلدیبلر. بو کارتون فیلم آمریکالی عاییله و اونلارین ایشلریندن یارانیب و بیر قوشما شهرده ایسپرینقفیلد آدیندا یاشاملاری اولور.اونلارین ایشلری و اویونلاری بیر عاییله نئچه کیمسه ایله یارانیب بو عاییله‌ده Homerهامر, Margeمارقا, Bartبارت, لیزا Lisa و مقی بیر ائوده یاشیر. بو عاییله آمریکا کۆلتورو و جامیعه ایشلرین یارادیر.

## قایناق
اینگلیسیجه ویکی پدیا (The Simpsons) مقاله سیندن -یوخلاما 2016 نوامبر

بؤلمه:سینما
حاجی غلده

**حاجی غلده** خانا بؤلگه‌سینین لاجان بؤلومونون دوغو لاهیجان قصبه‌سینه تابع اولان کنددیر.
## اهالی
بو کندین  ۱۳۸۵ -نجی ایلین نفوس سایینا گؤره ۲۲۲ نفر (۴۱ عائیله) اهالیسی واردیر.

## ایقتیصادیات
اهالی چوخو مالدارلیق و اکینچیلیکله مشغول اولورلار.

## دیل و مذهب
بو کندین بوتون اهالیسی کوردلر و سنی دیرلر.

## بیرده باخ
*غربی آذربایجان اوستانی‌نین کندلری
* غربی آذربایجان اوستانی

## قایناقلار

بؤلمه:پیرانشهر بؤلگه‌سی‌نین یاشاییش یئرلری
آمونیاک

**آمونیاک** (اینگیلیس دیلی: Ammonia) فرمولو NH3 نیتروژن و هیدروژن مولکولودور.

## قایناق

بؤلمه:شیمی
آمونیوم کربونات

**آمونیوم کربونات** (اینگیلیس دیلی: Ammonium carbonate) — بیر شیمیایی عونصوردور.

## قایناق
اینگلیسیجه ویکی‌پدیا ([//en.wikipedia.org/w/index.php?title=Ammonium_carbonate]) یوخلاما ۲۰۱۶ نوْوامبر

بؤلمه:شیمی
کیسانیلر

**کیسانیه** محمد حنفیه نی ایمام حسین دن سونرا ایمام بیلن و موختار ثقفی قیامینا باغلی اولان بیر شیعه فیرقه سیدبر

## قایناق

بؤلمه:شیعه
بؤلمه:عاشورا
بؤلمه:Shia Islamic branches
بؤلمه:Medieval Islam
آلتای تورکجه‌سی

**آلتای تورکجه‌سی** و یا **آلتایجا **، موعاصیر تورک یازی دیللرینین سیبری قروپوندا یئر آلان قوللاریندان بیری‌دیر. روسیه فدراسیونونون ایچینده‌کی آلتای جومهوریتی‌نین رسمی دیلی‌دیر. آلتای تورکجه‌سی، بوندان اؤنجه اویروت(Oyrot) دیلی اولاراق آدلاندیریلیردی. ۲۰۰۲-نجی ایلین معلوماتینا گؤره بو دیلی تقریباً 75 مین اینسان دانیشیر. 
## تصنیفات
آلتای تورکجه‌سی، آلتای داغلاری‌نین ایحاطه ائتدیگی بیر بؤلگه‌ده دانیشیلیر و تورک دیللری‌نین سیبری قروپونا باغلی اولاراق تصنیف ائدیلیر. شور و خاکاس دیللرینه جوغرافی باخیمدان یاخینلیغی سببی ایله تورکیک دیللرین قوزئی آلتقروپو ایچینده دیرلندیریلیر. قیپچاق قروپو ایچینده یئر آلان قیرغیز تورکجه‌سی‌نه یاخین بیر دیلدیر.
## جوغرافی یاییلماسی
آلتای تورکجه‌سی، اساس اولاراق آلتای جومهوریتی‌نده (گونئی آلتای) و **آلتای کرای**دا (قوزئی آلتای) دانیشیلیر.
## استاتوسو
آلتای تورکجه‌سی، روس دیلی ایله بیرلیکده آلتای جومهوریتی‌نین رسمی دیلی‌دیر. رسمی دیل آلتای کیژی(Altay-kiji) آدلاندیریلان گونئی دیالئکتی اساسیندا قورولموشدور.
## دیالئکتلری
آلتای دیلی قوزئی و گونئی دیالئکتلرینه آیریلیر. بو دیالئکتلر ده اؤزلری بیر نئچه دیالئکتی ائحتیوا ائدیر. اؤنملی دیالئکتلری آشاغیداکی کیمی‌دیر: 
* گونئی آلتای
** اصیل آلتای
***مایما
**تئلئنقیت
***تؤلؤس
***چوی
**تئلئوت
*قوزئی آلتای
**توبا
**کوماندی
***توراچاک
***سولتون
***ایستاروباردین
**چالکان یا دا چالکاندو
## اؤزللیکلری

## باغلانتیلار
*  ائتنولوگدا قوزئی آلتای تورکجه‌سی
* ائتنولوگدا قوزئی آلتای تورکجه‌سی
*   آلتای تورکجه‌سینده فوروم
*   داغلیق آلتای تورکجه‌سینده توپونیملر
*  آنلاین آلتای تورکجه‌سی سؤزلوک 
* آلتای تورکجه‌سی سؤزلوک 
* آلتای تیل اینتئرنئتده
* آلتای تورکجه‌سی آلت یازیلی ماهنی
## قایناق
* آنادولو تورکجه‌سی ویکی‌پدیا
*

بؤلمه:دیللر
بؤلمه:تورک دیلی
توپانچا

**توپانچا** یوخسا کیچیک اسلحه -**کولت**بو اسلحه کیچیک اولماقینا گوره مافیائی و گیزیلین ایشلرده ایشلنیردی.بو اسلحه نئچه جوره و نئچه مودل بالا بؤیوک قیسا و اوزون دوزلینیب.

توپانچا بئلده و قئریشده ساخلانیر و چوخ تئز آتیش اۆچون حاضیر اولور.تئز اله گلمگه گوره مافیائی و ترور اۆچون ایشلنیردی.ایندی پولیسلر و امنیتی ایشلر بو اسلحه ائیله دوغورلانیر.اؤلکه لردن نئچه سی بو اسلحه نی ساخلاماقی یاساق بیلمیر و کیمسه لر اونو ساخلیا بیلئر.ایراندا بو اسلحه تکجه پولیس و اوردو ایشلئرینده اولا بیلر.

## قایناق

بؤلمه:اوردو
زامبی

**زامبی** (اینگیلیس دیلی:zombie) افسانه لر و دستانلاردا قوشما بیر کیمسه لردی.بو کیمسه لر اؤلوب یوخسا یئرین و تئرپشن اولور.بو کیمسه لر اینسانلارا یورور و اولاری دیشلیر زامبیلرین آغیز سولاری اینسان جانینا دگماقدا اینسان اولارا تای اولار.باشدا زامبی آفریقالی کارائیب دنیزینده کیلر ایچره یارانیب و وودو جادو دستانیندا گوروشوب.

فیلملرده زامبیلر اینسانلاری دیشلیر و آغیز سولاری دگماقدا اینسانلار زامبی اولور و فیلملرده زامبیلر گونو گوندن چوخالیر.دستانلاردا اولارین آغزینا دوز توکولماقدا اولار اؤلماقی اینانیب و قبر ایچره گئدیر.

چوخلو فیلملرده زامبی گوروشوب هابئله رزیدنت اویل٬زد دونیا ساواشی، ریک ۳ و... بیلگی سایار اویونلاریندا زامبیلر گوروشور رزیدنت و دورد قالارلی و... 

## قیرمیز دری یوخسا آفریقا
وودو آفریقاده جامائیکا اؤلکه سینده بیر جادو اولوردو هابئله بو جادو کارائیب دنیزینده هائیتی اؤلکه سینده گؤروشوب.

## قایناق
[فارسجا ویکی پدیا https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%87_%D9%85%D8%AA%D8%AD%D8%B1%DA%A9] یوخلاما 2016 نوامبر

بؤلمه:سینما
اوکئی (Ok)

**OK** یوخسا **اوکئی** دونیادا میلتلر آراسیندا یایلان سؤزلردن بیریدیر.اوکئی اینگیلیسجه سؤزدو و تورکجه‌ده  "اوجور"، "دوغوردو" و "دوزدو" معناسیندا گلیر.

## قایناق
https://en.wikipedia.org/wiki/OK اینگیلیسی ویکی پدیا 2016-نوامبر 2016

بؤلمه:ادبیات
گونئی چین دنیزی

بندانگشتی|سول
**گونئی چین دنیزی ** (, , , )—بؤیوک اوقیانوسیندا شرقی آسیا، هیندچین یاریماداسی ایله پولاوان ، لوسون ،کالیمانتان و تایوان آدالاری آراسیندا یئرلشیر. ساحه‌سی ۳،۵۳۷،۲۸۹ km² ،ان درین یئری ۵۵۶۰ متر، اوْرتا درین‌لی ایسه ۱۰۲۴ متر تشکیل ادیر. تِمپراتورو فوْریه آیین‌دا شیمال حیصّه ‌ده ۲۰،۵ س،جنوب‌دا ۲۷،۵ س -دیر. آگوست آیین‌دا ایسه هم شیمال و جنوب‌دا ۲۸-۲۹ س تشمیل ادیر. یای و پاییز آیلارین‌دا بؤلگه موسسونلارین تأثیرینه معروض قاللیر. موسسونلار دؤنه‌مین‌ده گۆج‌لو تایفونلار باش وریر. بودا گمیلرین اۆزمه‌سینه اؤز منفی تأثیرینی گؤستریر. عموماً گؤتوردوک‌ده ایسه دنیز چین،روسیه و ژاپون گمیلری اساس مشروطلارین‌دان‌دیر. دنیزدن کچه‌ن یول اؤزونون قیسالیغی و تهلومه‌سیزلیگی ایله فرق‌لنیر. سینقاپور بوغازی ایله حرکت اد‌ن و شرقی آسیا ایستیقامتینده یؤنه‌له‌ن گمیلرین اکثریتی دقیقاً بۇ دنیزین اراضی‌سیندن کچیر. دنیز داخیلین‌ده یئر‌لشن آدالار اساساً مرجان مششه‌لی ریفلر،آتوللارلا زنگین‌دیر. سویون دۇزلوغو ۳۲-۳۴ ‰ آراسی تشکیل آدیر.

ایری کؤرفزلری بوکبو،سیام و خاینان و ...
دنیز بیولوژی رسورسلارلا زنگین‌دیر. بورادا تونچ ،ساردینیا و سلد بالیقلاری داها چوْخ یاییلمیش‌دیر.
اساس لیمانلاری بانقکوک (تایلاند)،خایفون ،خوشیمین (ویتنام)، سیوقان ،قوانجژوو (چین)، مانیلا (فیلیپین).

## قایناق
* گونئی چین دنیزینین دیب چؤللری و فایدالی قازینتیلاری 
*گونئی چین دنیزی حاقیندا علاوه معلومات 

بؤلمه‌:دنیزلر
بؤلمه‌:ساکیت اوقیانوسین دنیزلری
بؤلمه‌:چین دنیزلری
فیقه

**فقه** -ایسلامدا شرعی حوکملری قایناقلاردان اله گتیرمک بیلگیلری فقه آدلانیر.

فقه بیلگیلری چوخلو اوصول فقه کیتابلاریندان و حدیث علملریندن بیلینیر.

## آد
فقه یانی درین بیلمک و تانیماق و سالیب چیخماق. اصیل معناسی **دوشونمک** دیر.

## فقه قایناقلاری

شیعه قایناقلاری 
*کیتاب -قورآندا یازیلان و اله گلن اولاریشلار
*سونت : پئیغمبر و ایماملارین سوزلری و ایشلری و یاساق ائدماقی و واجیب بیلماقی
*عقل : اینسان عقلینه دوغرو و دوزگون گلن سوزلر و ایشلر
*ایجماع :عالیملرین بیرلشماقی و بیرلیقی بیر سوزده و بیر ایشده

سوننی لر قایناقلاریندا بو دورد قایناقدان سونرا قیاس و استحسان چوخالیب هابئله عقل اولارین قایناقلاریندان اولمور.

## قایناق

بؤلمه:دین
بالابان کندی(خانا)

**بالابان** خانا بؤلگه‌سینین لاجان بؤلومونون دوغو لاهیجان قصبه‌سینه تابع اولان کنددیر.
## اهالی
بو کندین  ۱۳۸۵ -نجی ایلین نفوس سایینا گؤره ۱۴۰ نفر (۲۲ عائیله) اهالیسی واردیر.

## ایقتیصادیات
اهالی چوخو مالدارلیق و اکینچیلیکله مشغول اولورلار.

## دیل و مذهب
بو کندین بوتون اهالیسی کوردلر و سنی دیرلر.

## بیرده باخ
*غربی آذربایجان اوستانی‌نین کندلری
* غربی آذربایجان اوستانی

## قایناقلار

بؤلمه:پیرانشهر بؤلگه‌سی‌نین یاشاییش یئرلری
آننامحمد صدا

**آننامحمد صدا** (تورکمنجه: Annamuhammet Sada) ـ چاغداش تورکمن شاعیری.

تورکمن‌صحرانین سونکی ایللرده ان مشهور شاعیرلریندن بیری اولان آننا صدا 1958-نجی ایلده گونبد کاووس شَهئرینده دونیایا گلدی. 
۲۰۰۳ ـ نجو ایلده بیر باغدان اؤزونو آسان و جانینا قصد ائدن آننا محمد صدا، ایندی اؤز وطنی حسرتینده آلمانیادا یاشاییر.

## قایناق

بؤلمه:کیمسه‌لر
بؤلمه:تورک شاعیرلر
بؤلمه:تورکمن شاعیرلر
قربان‌گلدی آهونبر

**قربان‌گلدی آهونبر** ـ ایران تورکمنلری‌نین آد قازانان شاعیرلریندن بیری‌دیر.

۱۹۴۶ نجی ایلده غریبلیکده گونبد کاووسدا آنادان اولان و غریبلیکده ده آرادان چیخان شاعیر تورکمنصحرا شاعیرلرینین آراسیندان ان دویغولو شاعیرلریندن بیریدیر.
۲۰۰۵ نجی ایلده فئوریه آیی‌نین ۲۶ـسیندا آرادان چیخان شاعیر، گنبد کاووس دا تورپاغا تاپشیریلدی.

## قایناق

بؤلمه:کیمسه‌لر
بؤلمه:تورک شاعیرلر
بؤلمه:تورکمن شاعیرلر