open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
پرویز زارع شاهمرسی

**پرویز زارع شاهمرسی**، 1350 -جی ایلده تبریزین مارالان محلله سینده آنادان اولوب، ایندی تاریخ موعللیمدیر. شاهمرسینین آذربایجان تاریخی و تورک دیلی باره سینده اونلار اثری وار.

## شاهمرسینین اثرلری

1-  تاریخ قره باغ (تألیف). انتشارات وزارت خارجه. تهران.1376

2-  تاریخ زبان ترکی در آذربایجان (تألیف). نشر اختر. تبریز. 1385

3-  سیاوش زمانه (ترجمه از محمد امین رسول زاده). بینا. تبریز. 1386

4 - ستارخان و جنبش آذربایجان (ترجمه از نریمان حسن زاده). نشر شیرازه. تهران. 1386

5-  عاشیقهای آذربایجان (تألیف). نشر آناس. تبریز. 1386

6-  چهل سند فارسی از جمهوری آذربایجان (ترجمه از تیمور مناف اوغلو موسوی). انتشارات وزارت خارجه. تهران. 1386

7-  تاریخ پانصد ساله تبریز (ترجمه از سیدآقا عون اللهی). انتشارات امیرکبیر. تهران. 1387

8 - آذربایجان ایران و آذربایجان قفقاز (تألیف). نشر اختر. تبریز. 1387

9 - بازیهای محلی آذربایجان (تألیف). نشر اختر. تبریز. 1387

10-  فرهنگ شاهمرسی (ترکی- فارسی) (تألیف). نشر اختر. تبریز. 1387

11-  پارسی پژوهان آذربایجان (ترجمه از طیبه علی اکبرووا). انتشارات امیرکبیر.تهران. 1387

12-  فرهنگ شاهمرسی (فارسی- ترکی) (تألیف). نشر اختر. تبریز. 1388

13-  تحفة حسام (تصحیح و تحشیه). نشر تکدرخت. تهران. 1389

14-  تاریخ مختصر ترک (ترجمه از جواد هیئت). نشر پینار. تهران. 1389

15-  قره باغ نامه (تألیف). نشر شیرازه. تهران. 1389

16-  فاجعة قره باغ (ترجمه از حوّا محمدزاده). نشر یاز. اورمیه. 1389

17-  تبریز طوفانی (ترجمه از شوکت علی قیزی تقییوا). نشر اختر. تبریز. 1390

18- قارا قویونلوها و آغ قویونلوها. (ترجمه از توفیق نجفلو). انتشارات اختر. تبریز. 1390. 

19- فرهنگ واژگان دخیل ترکی در زبانهای فارسی و ترکی. (تألیف). انتشارات تکدرخت. تهران. 1391

20- دولت مانّا. (ترجمه از سولماز قاشقای). انتشارات ققنوس. تهران. 1392.

21- کتاب دده قورقود (تصحیح و توضیح). انتشارات تکدرخت. تهران. 1392. 

22- آتروپاتن. (ترجمه از عبدالله فاضل). انتشارات اختر.تبریز. 1394. 

23- ایران و توران در کشاکش تاریخ. (ترجمه از احمد آلتونگوگ). انتشارات سومر.تبریز. 1394. 

24- تاریخ نود ساله آذربایجان. (ترجمه از شوکت تقییوا و تقی شاهین). انتشارات اختر. تبریز. 1394. 

25- زندگی پیامبر اسلام (ص) برای دانش آموزان و نوجوانان. (تألیف). انتشارات اختر. 1394.

26- تاریخ ایل افشار. (ترجمه از انورچنگیزاوغلو و آیدین افشار). انتشارات یاز. اورمیه. 1394. 

27- فرهنگ جامع (ترکی-فارسی). (تألیف). انتشارات آزرمیدخت. قزوین. 1394. 

28- پیموده با تفنگ. (ترجمه از علیرضا میانالی). بینا. تبریز. 1394. 

29- میرزا عبدالرحیم طالبوف. (ترجمه از میرعلی منافی). بینا. تبریز. 1394.

30-تاریخ محرمانه مغول. (ترجمه از احمد دمیر). انتشارات اختر. تبریز. 1395.

31- سکاها. (ترجمه از الهامی دورموش). انتشارات آذرتورک. تبریز. 1395. 

32- تاریخ توران (ترجمه از لئو نیکلایوویچ گومیلف). انتشارات اختر. تبریز. 1395. 

33- ملکشاه سلجوقی. (ترجمه از ابراهیم قفس اوغلو). انتشارات یاران. تبریز. 1395

34- تاریخ خراسان. (ترجمه از رجب اوسلو). انتشارات اختر. تبریز. 1395. 

35- سلجوقیان. (ترجمه از عثمان توران). انتشارات اختر. تبریز. 1395.

36- بازیهای محلی آذربایجان. (تألیف. ویرایش دوم). انتشارات اختر. تبریز. 1396. 

36- فرهنگ نامهای ایرانی (آذربایجانی). (تألیف). انتشارات اختر. تبریز. 1396. 

37- نگاهی به تاریخ و فرهنگ ترکان.(ترجمه از جواد هیئت). انتشارات یاران. تبریز. 1397.

## قایناقلار
چرام بؤلگه‌سی

**چرام بؤلگه‌سی** ()، ایران کوهگیلویه و بویراحمد اوستانیندا یئرلشن بیر بؤلگه‌دیر. بو بؤلگه‌نین مرکزی چرام شهریدیر. بو بؤلگه‌نین 1395-جی ایلین آمارلارینا گوره ۳۳٬۵۴۳ نفر جمعیتی واردیر.

## ایداری بولونوش

* بخش مرکزی
** دهستان چرام
** دهستان الغچین
# شهرلر: چرام
* بخش سرفاریاب
** دهستان سرفاریاب
** دهستان پشته ذیلایی
# شهرلر: سرفاریاب

## قایناقلار

* اطلس گیتاشناسی استان‌های ایران [Atlas Gitashenasi Ostanhaye Iran] (*[https://web.archive.org/web/20070522192425/http://www.gitashenasi.com/En/Product/Index.cfm?I=9 Gitashenasi Province Atlas of Iran]*)

بؤلمه:چرام بؤلگه‌سی
بؤلمه:کوهگیلویه و بویراحمد اوستانی‌نین بؤلگه‌لری
ائل بیلیمی

**ائل بیلیمی**، آذربایجان و ایران تورکلری فولکولورو حاققیندا چیخان تورکجه-فارسجا بیر درگیدیر. ائل بیلیمی آیلیق  بیر درگی اولاراق بوراجان 110 دان آرتیق ساییسی چاپ اولوبدور. 

ائل بیلیمی نین ساییلاری اؤزل بؤلوم اولاراق توروز سایتیندا یاییملانیر. 

## قایناقلار
شاهین نجفی

**شاهین نجفی** (۱۹ شهریور ۱۳۵۹) ایرانلی اوخوچی، موزیسین، یازیچی و سیاسی فعالیت‌چی‌دور. نجفی ۲۰۰۵دن فعالیت ادیر.
## دیسکوگرافی
### آلبوم‌لار
* *[[:fa:توهم (آلبوم)|توهم]] (۲۰۰۹)*
* *[[:fa:سال خون|گان ایلی]]* (۲۰۱۰)
* هیچ هیچ هیچ (۲۰۱۲)
* *[[:fa:ترامادول (آلبوم)|ترامادول]]* (۲۰۱۳)
* *[[:fa:ص (آلبوم)|ص]]* (۲۰۱۵)
* *[[:fa:رادیکال (آلبوم)|رادیکال]]*(۲۰۱۷)
* *[[:fa:جنس سوم|اوچومجی جینس]]* (2019)

* *[[:fa:ما مرد نیستیم (آلبوم)|ما مرد نیستیم]]* (2008)

### ای‌پی
* ۱۴۱۴ (۳۰۱۴)
* چل (۲۰۲۰)

### کنسرت
* *[[:fa:متافریجین|متا فریجان]]* (۲۰۱۷)

### ترک‌لر
* *سلام*
* *پرولتاریا*
**آي لیلی*
* *شاهینم*
* آبی
* *شیاد*
* *به نام تو*
* *برخیز*
* *با موهایم*
* *مسیخ*
* *بواسیر*
* *امان*
* *تبر*
* *بلم*
* *شیون*
* *سیل*
* *آخرین بوسه*
**تمام*
**پرواز*
* *دیکتاتوری عمامه*
* *ایران*

## قایناقلار

بؤلمه:اوخوجولار
دوخا تورکجه‌سی

**دوُخاجا و یا دوُخا دیلی** — موغولیستانین قوزئیینده یاشایان موغولیستان اهالیسینی تشکیل ائدن 24 طایفادان بیریاولان دوخالارین دانیشدیغی آنا دیلی‌دیر. دوخا طایفاسی هم ده موغولیستانداکی دؤرد تورک طایفاسیندان بیری‌دیر. 2010-جو ایلین معلومات‌لارینا اساساً بو دیلین اساس داشیییجیسی اولان دوخالارین سایی جمعی 282 نفر ایدی. آما بو دیلده دانیشان‌لاری‌نین سایی‌نین تخمیناً 500 نفر اولدوغو احتیمال ائدیلیر     

## منسوب‌لوغو
بندانگشتی|  دیلین داشیییجی‌لاری‌نین یاییلدیقلاری اراضی
  دوخا دیلی تورک دیل‌لری‌نین سیبیر قولونون سایان قروپونا عایید اولان تایقا آلت‌قروپونا منسوبدور.  

## سؤزلری
  دوخا دیلینده اساس سؤزلرین اکثریتی تورک کؤکنلی‌دیر. مثلاّ، " گيس"  - "قيز" ،  "هۆن"  - "گۆن" ،  "اۇته"  - "اۇيۇ‌" ،  "پئر"  - "وئر"  و ساير.  

  دۇها ديلينده اساس سايلار دا تورک کؤکنلی‌دير و بۇنلاردير: "‌پير‌"  و يا  "‌پيرئئ "  - "‌بير‌" ،  "‌ايخه‌"  - "‌ايکی" ،  "اۆش‌"  و يا "‌اۆۆش‌"  -  "‌اۆچ‌" ،  "‌تؤرت‌"  و يا "‌تؤؤرت‌"  -  "‌دؤرت‌" ،  "‌پئش‌"  و يا "‌پئئش‌"  -  "‌بئش‌" ،  "‌آلته‌"  - "‌آلتی" ،  "‌ژئته‌"  و يا "‌ژئئته‌"  -  "يئددی" ،  "‌سئس‌"  - "‌سککيز‌" ،  "‌توْس‌"  - "دوْققۇز" ،  "‌اوْن‌"  - "‌اوْن‌" ،  "‌ژئئر‌"  و يا "ژئئرسه"  -  "‌ايگيرمی" ،  "‌اۆژوْن‌"  و يا "اۆژؤن‌"  و يا  "اۆژئن‌"  - "اوْتۇز‌" ،  "‌تؤرتوْن‌"  و يا "‌تؤرتؤن‌"  و يا  "‌تؤرتئن‌"  - "‌قيرخ‌" ،  "‌پئژوْن‌"  و يا "‌پئژؤن‌"  و يا  "‌پئژئن‌"  - "‌اللی" ،  "‌آلتوْن‌"  و يا "‌آلتان‌"  -  "آلتميش‌" ،  "‌ژئتوْن‌"  و يا "‌ژئتؤن‌"  و يا  "‌ژئتئن‌"  - "‌يئتميش‌" ،  "‌سئسوْن‌"  و يا "‌سئسئن‌"  -  "‌سکسن‌" ،  "توْسوْن‌"  و يا "‌توْسان‌"  -  "‌دوْخسان‌" ،  "‌ژۆس‌"  - "‌يۆز‌" ،  "‌مين‌"  - "‌مين‌" ،  "‌سايا‌"  - "اوْن مين‌" .   

دوخا دیلینه موغول دیلیندن ده چوخ سایدا آلینما سؤز توپلانیب. 

## یوخ اولما تهلوکه‌سی
  20. عصرین ایکینجی یاریسیندان اعتیبارا دوخا دیلینه موغول دیلی‌نین تاثیری داها آیدین شکیلده گؤرونمکده دیر. بونون دا اساس سببی دوخالی اوشاق‌لارین موغول مکتب‌لرینده و موغول دیلینده تدریس آلماسی‌دیر. دئمک اولار کی، حاضیردا اوشاق‌لار و گنج نسیل دوخا دیلینی بیلمیر. دوخالار یئنی نسیل‌لرین دوخا دیلی بیلمه‌مکلرینی مکتبده موغول دیلینده تحصیل آلماقلاری ایله اساس‌لاندیریرلار. 

  دوخا دیلینده ایندی یالنیز یاشلی آدام‌لار اؤز آرالاریندا دانیشیرلار و بو دا یاشلی نسیل دونیانی ترک ائتدیکدن سونرا بو دیلی ده اؤله‌جگی احتیمالینی و تهلوکه‌سینی یارادیر. اونا گؤره ده دوخا دیلی یونسکو-نون یاییملادیغی تهلوکه آلتیندا اولان دیل‌لر اطلسینده  "‌جیدی شکیلده تهلوکه آلتیندا اولان دیل‌"  کیمی گؤستریلمیشدیر.  

## اینانج سیستمینه تاثیری
  دوخالار شامانیزمه تاپینیرلار. دوخا مدنیتینده شامانیزم دوخا دیلی ایله سیخ صورتده باغلی‌دیر. دوخا شامان‌لاری روحلارلا دوخا دیلینده دانیشیرلار. اونلار بئله حساب ائدیرلر کی، چاغیردیقلاری قووّه‌لر، روحلار باشقا دیل‌لری بیلمیرلر. اونا گؤره ده یئنی نسیل دوخا دیلینی بیلمه‌دیگی اوچون شامان‌لیق ائده، روحلارلا آنلاشا بیلمزلر. هم ده حساب اولونور کی، گنج نسیل دیلی بیلمه‌دیکجه، اؤیرنمه‌دیکجه آیین‌لرده دئییلن دوعالار، خوصوصی سؤزلر ده ایشله‌دیلمه‌دیگی اوچون اونودولاجاق.  

## اتک یازی‌لار


بؤلمه:سیبری تورک دیللری
بؤلمه:موغولیستان دیللری
بؤلمه:تهلوکه‌ده اولان تورک دیللری
کوهگیلویه بؤلگه‌سی

**کوهگیلویه بؤلگه‌سی** ()، ایران کوهگیلویه و بویراحمد اوستانیندا یئرلشن بیر بؤلگه‌دیر. بو بؤلگه‌نین مرکزی دهدشت شهریدیر. بو بؤلگه‌نین 1395-جی ایلین آمارلارینا گوره ۱۳۱٬۳۵۱ نفر جمعیتی واردیر.

## ایداری بؤلونوش

* ** [[بخش مرکزی شهرستان کهگیلویه]] **
** دهستان دهدشت شرقی
** دهستان دهدشت غربی
** دهستان دشمن‌زیاری
شهر : دهدشت
* ** [[بخش دیشموک]] **
** دهستان بهمئی سرحدی شرقی
** دهستان بهمئی سرحدی غربی
** دهستان آجم
شهر : دیشموک
* ** [[بخش چاروسا]] **
** دهستان طیبی سرحدی شرقی
** دهستان طیبی سرحدی غربی
شهر : قلعه رئیسی
* ** [[بخش سوق]] **
** دهستان راک
** دهستان طیبی گرمسیری جنوبی
شهر : سوق

## قایناقلار

* اطلس گیتاشناسی استان‌های ایران [Atlas Gitashenasi Ostanhaye Iran] (*[https://web.archive.org/web/20070522192425/http://www.gitashenasi.com/En/Product/Index.cfm?I=9 Gitashenasi Province Atlas of Iran]*)

بؤلمه:کوهگیلویه بؤلگه‌سی
بؤلمه:کوهگیلویه و بویراحمد اوستانی‌نین بؤلگه‌لری
بسم الله الرحمن الرحیم

**بسم الله الرحمن الرحیم** یا دا قیساجا **بسم‌الله** — کلمه و یا باشلیق عرب دیلینده ایفاده اولوب، "رحیملی و مرحمتلی الله‌ین آدی ایله" معناسینا گلیر. خئییرلی و حلال بیر ایشه باشلایارکن الله تعالی‌نین آدینی دیله گتیرمک و بو آدلا ایشه باشلاماق معناسینا گلیر.

## قایناقلار

بؤلمه:آیه‌لر
سزائی کاراکوچ

**احمد سزائی کاراکوچ**  (22 ژانویه 1933 ارقانی، دیاربکر - 16 نوامبر 2021) — تورکیه‌لی شاعیر، یازیچی، موتفکّیر و سیاستچی.  

## یاشامی
  کاراکوچ آنکارا بیلیم‌یوردونون سیاسی علم‌لر فاکولته‌سینی بیتیریب و اوزون ایل‌لر مالیه سکتوروندا چالیشیب. او، عنعنه‌وی ایسلام اینانج‌لاری ایله چاغداش پوئتیک اوصول‌لاری بیرلشدیرمگی هدفله‌ین تورکیه ادبیاتی‌نین قاباقجیل‌لارینداندیر.  

  او، شاعیر اوچون اوچ واجیب المنت گؤرور. اونون پییر گینت اوچ‌بوجاغی آدلاندیردیغی بو اوچ المنت، هنریک ایبسن‌ین پئئر گینت پیئسینده مؤوجوددور. بو اوچ عونصور بونلاردیر:

شاعیر اؤزو اولمالی‌دیر. اؤزو اولماق اوچون شاعیر چئوریلمه‌لی‌دیر. ایکینجی المنت: شاعیر اؤزوندن راضی اولمالی‌دیر. شاعیر صنعتینی دییشدیررکن سئومه‌لی‌دیر. اوچونجوسو، اؤزوندن راضی اولماق اوچون اینسان سئوینج حیس ائتمه‌لی‌دیر. بو سئوینج یاشاماقدان دئییل، یاشاتماقدان گلیر.  

## کتاب‌لاری

* "*Körfez*" (خلیج, 1959)
* "*Sesler*" (سسلر, 1968)
* "*Zamana Adanmış Sözler*" (زامانا آدانمیش سؤزلر, 1970)
* "*Ayinler*" (آیین‌لر, 1977)

## قایناق‌لار
بؤلمه:یازیچیلار
بؤلمه:تورکیه یازیچیلاری
بؤلمه:شاعیرلر
گچساران بؤلگه‌سی

**گچساران بؤلگه‌سی** ()، ایران کوهگیلویه و بویراحمد اوستانیندا یئرلشن بیر بؤلگه‌دیر. بو بؤلگه‌نین مرکزی دوگونبدان شهریدیر. بو بؤلگه‌نین 1395-جی ایلین آمارلارینا گوره ۱۲۴،۰۹۶ نفر جمعیتی واردیر.

## ایداری بولونوش

## قالری


File:Dashtbaloot.jpg|British staff of an oil company in Gachsaran in 1957
File:Tangedil.jpg|Tange deel around the Gachsaran city, early spring
File:Barabar.jpg|Barabar around the Gachsaran city, early spring
File:VshelaldoonN.jpg|Shelaldoun around the Gachsaran city, early spring
File:Kayvan fall.jpg|Keyvan Falls in Gachsaran


## قایناقلار

* اطلس گیتاشناسی استان‌های ایران [Atlas Gitashenasi Ostanhaye Iran] (*[https://web.archive.org/web/20070522192425/http://www.gitashenasi.com/En/Product/Index.cfm?I=9 Gitashenasi Province Atlas of Iran]*)

بؤلمه:گچساران بؤلگه‌سی
بؤلمه:کوهگیلویه و بویراحمد اوستانی‌نین بؤلگه‌لری
قاراگؤزلولر

**قاراگؤزلولر** — اساساً ایرانین همدان اوستانیندا یاشایان تورک دیللی طایفا.  

  سلجوق‌لارین دؤورونده اؤن آسیایا گلدیکلری گومان اولونور. قاراگؤزلولرین آدی منبع‌لرده ایلک دفعه 16. عصرده چکیلیر. 18. عصرده ایران و آذربایجانین ایجتیماعی حیاتیندا آکتیو ایشتیراک ائدیبلر.  

  قاراگؤزلولر اساسن مالدارلیقلا مشغول اولورلار.

  آذربایجانین بیر چوخ بؤلگه‌سینده، مثلا  آذربایجانین قاراگؤزلو (میاندواب/قوشاچای شهریستانیندا) و قاراگؤزلو (اهر شهریستانیندا) کندلرینده، غربی آذربایجان (ایندیکی ارمنیستان)داکی قاراایمان کندینده، هابئله سییزن (قاراگؤز (سییه‌زن)) و زنگیلان (قاراگؤز (زنگیلان)) رایون‌لارینداکی  " قاراگؤز "  کند آدلاری کیمی توپونیم‌لر ده بو طایفا ایله باغلی‌دیر.  

## اتک یازی‌لار
بؤلمه:تورک خالقلاری
بؤلمه:تورک ائللری


## قایناق

* Статьи из «Энциклопедии ислама». — Карагёзлю, стр. 502. // Академик В. В. Бартольд. Сочинения. Том VII: Работы по истории и исторической географии Ирана. Ответственный редактор: И. П. Петрушевский. Москва: Издательство «Наука» Главная редакция восточной литературы, 1971, 663 стр.
بؤلمه:آذربایجان ائللری
اورخون تورکجه‌سی

**اورخون تورکجه‌سی و یا گؤک‌تورکجه، گؤک‌تورک تورکجه‌سی**-  تورکجه‌نین ان قدیم بیلینن و یازیلی متن‌لرینه وئریلن آددیر. اسکی تورکجه آدلانان دؤورون بیرینجی حیصه‌سینی تشکیل ائدیر. داها سونرا اسکی اویغور دؤورو یاشاندی.  

بؤلمه:سیبری تورک دیللری

بؤلمه:گؤی‌تورکلر
بؤلمه:التصاقی دیللر
لیکک

**لیکک** کوهگیلویه و بویراحمد اوستانی‌ بهمئی بؤلگه‌سینده یئرلشن بیر شهردیر. بۇ شهرین ۱۳۹۵-جی ایلین آمارلارینا گوره ۱۹٬۸۵۷ نفر جمعیتی واردیر.

## قایناقلار

بؤلمه:بهمئی بؤلگه‌سی
بؤلمه:کوهگیلویه و بویراحمد اوستانی‌نین شهرلری
جوردانو برونو

**جوردانو برونو** (ایتالیا. Giordano Bruno؛ ان تئزی ژانویه 1548 و ان گئجی فوریه 1548، ، ناپولی کرال‌لیغی– 17 فوریه 1600، روما) — ایتالیا فیلوسوف-پانتئیستی و شاعیری.  

## اتک یازی‌لار
بؤلمه:فیلسوفلار
وسیله

**وسیله** یوخسا **آراج** بو موردلره ایشاره ائده بیلر؛

*نقلیات وسیله‌لری
*آلت
ایمئیل

بندانگشتی|اَت ساین، ایمیل آدرسینین بیر پاراسی SMTP دیر
**ایمئیل** (اینگیلیسجه: E-mail) یوخسا **الکترونیک پوْست** بیر یولدور مئساج (یازی یوخسا نامه ) آلیش وئریش اوچون ، او افرادین آراسیندا کی الکترونیک آلت لردن ایستیفاده ائدیللر . بیرینجی ایمیل ۱۹۶۰ ایلینده یوللانیب ، او زاماندا ایشلدنلر ساده جه اؤز ایستیفاده ائدیلن سیستمدن بیر بیرینه یازا بیلردیلر ، بیر سری ده فوری مئساج گؤندرمه سیستمی دن بهره آلماق اوچون هر ایکی طرف گؤرک آنلاین اولونایدیلار تا مئساج فوری حالتده یوللویاندان ، مقصده یئتیشیدی ، ری تاملینسون ایندی کی ایمیلین ایختراعچی سی تانینیر ، بیرینجی یول کوللانچی آدیلا سئرورین آراسیندا @ (اَت ساین) علامتیله باقلانتی قوروب و ۱۹۷۱ ایلینده بیرینجی سیستمی یولا سالدی کی ایشلندلر ائلیه بیلیر آرپا نت ده بیر بیرینه دونیا اوزرینده مئساج و یازی گؤنده ره و بو یولا ایمیل آدیلا تانینیلدی 
* جیمیل
* آی‌کلاد
* یاندکس
* اوت‌لوک
* یاهومیل
* اینباکس
* هات‌میل
سیراداغ

**سیراداغ** — بیرچوخ داغین بیرلشمه‌سیندن تشکیل اولان داغ توپلولوغودور.

## قایناقلار

بؤلمه:جوغرافی فنومن‌لری
ایسفانا

**ایسفانا** — قیرغیزیستان اؤلکه‌سینده یئرلشن بیر شهردیر.

## قایناقلار
باقی (شاعیر)

**باقی**، اصل آدی محمود عبدالباقی (1526 - 7 اوریل 1600)، عثمانلی شاعیری.  

  باقی  "سلطان الشعرا"  (شاعیرلرین سولطانی) کیمی تانینان دیوان ادبیاتی‌نین شاعیری‌دیر و تورک ادبیاتی‌نین ان اؤنملی آدلاریندان بیری‌دیر. او، مدینه و ایستانبول ویلایت‌لرینده قاضی، آنادولو و روم‌ائلی ویلایت‌لرینده ایسه حاکیم‌‌لیک ائتمیشدیر. 

## اثرلری

* دیوان (1508 بئیت‌لیک، ان اؤنملی اثری)
* فضائل الجهاد
* فضائل المکه
* حدیث اربعین ترجومه‌سی
* قانونی مرثیه‌سی

## شعیرلریندن اؤرنک
خوش گلدی بانا مئیکده‌نین آب و هواسی

بیللاه گؤزل یئرده یاپیلمیش ییقیلاسی

زیبا یاراشیر خلعت-ی ناز اول بویو سروه

ایکی قولومو ائتسم آنا بئل دولاماسی

دیقت‌لر ایله سئیر ائده‌ریز یاری سراپا

گؤرمزمی‌ایدیک بیز ده اگر اولسا وفاسی

دونیا دگر اول ماه لیقا دیلبر-ی غررا

یوسفده داهی یوقدور آنی حوسن و بهاسی

مداح اولالی چشم-ی غزلانینا باقی

اؤیرندی غزل طرزینی رومون شوعراسی.

## اتک یازی‌لار
بؤلمه:شاعیرلر
بؤلمه:تورک شاعیرلر
آتن متروسو

**آتن متروسو** بیر شهری قاطار دی کی یونان اؤلکه‌سینین آتن شهرینده یئرلشیب دی.

## بیرده باخ
*مترولارین لیستی

## قایناق‌لار

بؤلمه:یونان‌داکی مترولار
تورکوستان داغلاری

**تورکوستان داغلاری** — اورتا آسیا'دا یئرلشن بیر سیراداغ

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار
* 

بؤلمه:تاجیکیستان‌داکی سیراداغلار
بؤلمه:اؤزبکیستان‌داکی سیراداغلار
بؤلمه:قیرغیزیستان‌داکی سیراداغلار
جان کادمن (محکوم)

**جان کادمن** — محکوم اولونمادان و اوسترالیا'یا آپاریلمازدان قاباق اینگیلیس'ده ایجتیماعی ایشچی کیمی چالیشیب.

## قایناقلار
سویوت تورکجه‌سی

**سوْیوْت تورکجه‌سي  و يا سوْیوْت توُکا تورکجه‌سي** (ائله‌جه سوْیوْت-توُغکا، سوْييت-دوْخا، سوْييت-توُها آدلانير) (روسجا: Сойо́тско-цата́нский язык یا دا  сойо́тский)- تورک دیل‌لری ایچینده  توُواجا، توْفاجا و کؤک موْنچاقجایا یاخین بیر تورک لهجه‌سی‌دیر. ايکي ديالکته و يا آغیزا بؤلونور: بيرينجيسي، بورياتيادا سوْیوْت تورکلري‌ طرفیندن دانيشديقلاري سوْیوْتجا (سوْییت) يوخ اولماق اوزره دير.ايکينجيسي، موغولیستانین دارهات یؤره‌سینده موغولجادا چاتان (موغولجا:چاتان: Цаатан ) آدلانان توُکا (دوُخا) (دوُخا تورکجه‌سينده: тyъha) ديلي‌دير. توُکا تورکجه‌سی ده موغولیستاندا یئنی اویغور اوُرانهای دیلی و چاتان دیلی اولماق اوزرره یئنه ایکی آغیزا بؤلونور.

  2000-جي ايللرين اول‌لرينده سوْیوْت تورکجه‌سي اوچون کيريل اليفباسينا اساسلانان اليفبا قبول ائديلدي. بو اليفبا سوْیوْت تورکلري نين اوشاق‌لاري اوچون نظرده توتولان ديل اؤيرنمه کيتابيندا و سوْیوْتو اؤيره‌دن تدريس کيتاب‌لاريندا ايستيفاده اولونور. بو گون موغول‌لارين فعال اولدوغو بورياتيادا سوْیوْت تورکلري اؤز ديل‌لري‌نين محوي ايله اوز-اوزدير .  

**سویوت کیریل الیفباسی**

## اتک یازی‌لار
بؤلمه:تورک دیللری
بؤلمه:التصاقی دیللر
بؤلمه:آلتای دیللری
پروتو تورکجه

**پروتو تورکجه یا آنا تورکجه  و یا اؤن تورکجه** تورک دیل‌لری عاییله‌سی‌نین اوغوز و اوغور قول‌لارینا پارچالانماسیندان اوّلکی دؤورلره عایید هیپوتتیک بیر آنا دیلدیر. دیگر پروتو (آنا) دیللر کیمی، بو دا کئچمیشده کی  دانیشیق دیلی ایله تام اولاراق عئینی اولمایا بیلر. اساسیندا قورولموش پروقنوزلاشدیریجی دیلدیر. پروتو سؤزونون  " ایلک "  و " ان قدیم "  معناسینی وئردیگی اوچون اونو ایلک تورکجه کیمی گؤرمک اولار.

## احاطه دایره‌سی
  تورکجه‌نین مؤوجود اولان ان قدیم یازیلی قئیدی؛ 682-691-جی ایل‌لرده یازیلمیش چوْیر کیتابه‌سی‌دیر. آنجاق بو کیتابه اورخون یازی‌لاری قدر حرکتلی‌لیک و جانلی‌لیق گؤسترمه‌دیگی اوچون اورخون یازی‌لاری عومومیتله تورکجه‌نین ایلک یازیلی قایناغی کیمی قبول ائدیلیر. اورخون کیتابه‌لری تورک دیل‌لری‌نین شرق قولونون اؤزل‌لیک‌لرینی گؤستریر. کئچمیشده پروتوتورکجه‌نین یارادیلماسی ایله باغلی آراشدیرمالار داها چوخ اسکی شرق تورکجه‌سی و اوغوز دیل‌لری اساسیندا آپاریلدیغی حالدا، بو گون یاشایان بوتون یازیلی و دانیشیق تورک دیل‌لری‌نین هرطرفلی تدقیقینه باشلانیلمیشدیر. اسکی شرق تورکجه‌سی‌نین رونیک، اویغور و مانی بلگه‌لری یئنیدن قورولماسیندا اساس رول اویناسا دا، چوواش و خزر دیل‌لری کیمی اسکی غرب دیل‌لرینه دایر یازیلی قایناق‌لار کیفایت قدر دئییلدیر.  

## زامان آرالیغی
  دونیاداکی بوتون پروتودیل‌لرین بیر اوست زامان حدّی، یعنی تخمینی باشلانغیج نؤقطه‌سی وار و بو آرالیق عومومیتده مزولیت دؤورونون سونو و یا نئولیت دؤورونون باشلانغیجی‌دیر.نئولیت اینقیلابی آدلانان دؤورده یارانان سوسیال-لینقویستیک شرطلر بو گون بیلدیگیمیز دیل‌لرین مئیدانا چیخماسی ایله نتیجه‌لندی. پروتوتورک دیلی پروتوتورکلرین دانیشدیقلاری تورک دیللری‌نین اورتاق اجداد دیلی‌دیر.پروتوتورک دیلی اوغور (غرب) و اورتاق (common) تورک (شرق) قوللارینا بؤلونوردو. پروتوتورکجه‌نین ایلک دفعه  2500 ایل اول شرقی آسیادا دانیشیلدیغی دوشونولور.  

## سؤز بیلگیسی

### آدلار

### سایی‌لار

## اتک یازی‌لار
بؤلمه:تورک دیللری
بؤلمه:التصاقی دیللر
بؤلمه:آلتای دیللری
دهدشت

**دهدشت** کوهگیلویه و بویراحمد اوستانی‌ کوهگیلویه بؤلگه‌سینده یئرلشن بیر شهردیر. بۇ شهرین ۱۳۹۵-جی ایلین آمارلارینا گوره ۵۷٬۰۳۶ نفر جمعیتی واردیر.

## قایناقلار

بؤلمه:کوهگیلویه بؤلگه‌سی
بؤلمه:کوهگیلویه و بویراحمد اوستانی‌نین شهرلری
نفعی (شاعیر)

**عمر بیگ نفعی** (د. 1572، حسن‌قالا، ارزروم– اؤ. 27 ژانویه 1635، ایستانبول) — 17. عصر عثمانلی شاعیر و دؤولت خادیمی ایدی.   

## یاشامی
  عمربیگ شاه‌ محمد بیگ اوغلو ذولقدر 1572-جی ایلده ارزروما باغلی حسن‌قالا بؤلگه‌سینده دوغولموشدو. بوندان دولایی همین دؤورون بعضی قایناق‌لاری نفعی‌دن ارزرومی دئیه سؤز ائدرلر. گئرچک آدی عمر اولان نفعی، عثمانلی قایناق لاریندا  " نفعی عمربیگ "  آدییلا آنیلدیغی کیمی مؤهرونه قازدیردیغی بیتده ده عمر آدی گؤرولمکده دیر.  

عمر بیگ نفعی کیچیک یاشلاردان اعتیباراً موکمل بیر تحصیل گؤرموشدو. ایلک تحصیلینی حسن‌قالادا آلمیش، سونرا ارزروما گله‌رک مدرسه ده داوام ائتدیرمیشدی. بورادا فارس ادبیاتینین اونلو اثرلرینی اوخوموش، عربجه و فارسجا اؤیرنمیشدی. نفعی ارزرومدا تحصیل آلارکن گنج یاشلاریندا شعیر یازماغا باشلامیشدی. ایلک تخلوصو ضارّی  "‌ضررلی"‌دیر. 1585-جی ایلده ارزروم دفترداری اولان گلی‌بولولو موورّیخ علی، شعیرلرینی گؤرموش، بَینمیش و بو گنج شاعیره نفعی  "‌نفعی، یارارلی"  تخلوصونو وئرمیشدیر.     

  عمربیگ نفعی عثمانلی سولطانی 1. احمد زامانیندا ایستانبولا گلمیشدی. دؤولت خیدمتینه گیرمیش و بیر مودت فرقلی مأمورلوق‌لاردا چالیشمیشدی. داها سونرالاری 2. عثمان و 4. مراد دؤنم‌لرینده اولدوزو پارلادی و سارایلا یاخین بیر علاقه  قوردو. 

  17. عصر و بوتون تورک ادبیاتی‌نین ان بؤیوک قصیده شاعیرلریندن بیری اولاراق تانینان نفعی، بو یوزایلین باشیندا یاشامیش، قصیده‌ده گئرچک بیر وارلیق گؤسترمیش و ایستر اؤز زامانیندا، ایسترسه ده، سونراکی یوزایل‌لرده قصیده یازان بوتون شاعیرلره تاثیر ائتمیش بیر شاعیردیر.  

  هجولری ایله ده اونلو اولان نفعی یازدیغی هجولرله دؤنمین بیر چوخ تانینمیش آدام‌لارینین نیفرتینی و غضبینی اوستونه چکدی. یئنه ده اوزون بیر مودت 4. مراد طرفیندن قوروندو، حیمایه ائدیلدی. داها سونرالار سولطان مراد اوندان بیر ده هجو یازماماسینی ریجا ائتدی. هر نه قدر نفعی سولطان 4. مرادا بو باره ده سؤز وئرسه ده، قلمینی دوردورماییب وزیر بایرام پاشا حاقیندا بیر هجو قلمه آلدی. بو هجویندن اؤترو، 1635-جی ایلده سارایین اودونلوغوندا کمندله بوغولاراق اؤلدورولدو. سونرا جسدی ایستانبول بوغازیندان دنیزه آتیلمیشدی.  

## باشلیجا اثرلری

* سهام القضا (هجو شعیرلری)
* تورکجه دیوانی
* فارسجا دیوانی
* تحفة العشاق

## شعیرلریندن اؤرنک
  طوطی-ی مؤعجیزه‌ گویم نه دئسم لاف دئییل  

  چرخ ایله سؤیله‌شه‌مم آیینه‌سی صاف دئییل.  

  اهل-ی دیلدیر دئیه‌مم سینه‌سی صاف اولمایانا  

  اهل-ی دیل بیربیرینی بیلمه‌مک اینصاف دئییل.  

  یینه اندیشه بیلیر قدر-ی دور-ی گوفتاریم  

  روزیگار ایسه دنی دهر ایسه صراف دئییل.  

  گیردی میفتاح-ی در-ی گنج-ی معانی الیمه  

  عالمه بذل-ی گوهر ائیله‌سم ایتلاف دئییل.  

  لوح-ی محفوظ-ی سوخن‌دیر دیل-ی پاک-ی نفعی 

  تاب-ی یاران کیمی دوکّانچه-ی صحاف دئییل.  

## قایناق‌لار

* Ənvər Çingizoğlu, Zülqədər eli, Bakı: Şərq-Qərb, 2011,-156 səh.
* *Nef'i*. Büyük Larousse Sözlük ve Ansiklopedisi. ss. 8581-8582.

بؤلمه:شاعیرلر
فیفا دونیا کاپی ۲۰۲۲ سئچیمی (آفریقا)

**فیفا دونیا کاپی ۲۰۲۲ سئچیمی آفریقادا** ۵۴ تیم آراسیندا قورولان بیر تورنومنت دیر کی بو تورنومنتین سونوندا ۵ تیم فیفا دونیا کاپی ۲۰۲۲-یه یول تاپاجاق. بو تورننومنتین اویونلاری ۲۱ مارس ۲۰۱۹-دان ۲۱ مارس ۲۰۲۲-یه قدر ایدامه‌سی وار.

## فورمت
۲۰۱۹-جو ایلین جولای آیینین ۱۰-دا سی‌ای‌اف اعلام ائتدی کی بو کونفدراسیون فیفا دونیا کاپینین سئچمه موسابیقه‌لرین ۲۰۱۴-جو ایلین فورمتیله ایجرا ائدجاق.

***بیرینجی مرحله**: اویونلار ۲۸ تیم ایله (۲۷-۵۴ رنکلر) باشلانیم و اون دورد تیم ایکینجی مرحله‌یه یول تاپاجاق.
***ایکینجی مرحله**: ۴۰ تیم (۱-۲۶ رنکلر و بیرینجی مرحله‌نین اون دورد تیمی) اون قروپا بولونوب و هر قروپدا دورد تیم حاضیر اولاجاق. اون قروپون بیرینجی تیمی اوچونجو مرحله‌یه گئده بیلر.

***اوچونجو مرحله**: ایکینجی مرحله‌نین اون تیمی ایکی اویونلو موسابیقه‌ده اوینایب و ان یاخچی بئش تیم فیفا دونیا کاپینا یول تاپا بیلر.

## تیملر
All 54 FIFA-affiliated football associations from CAF entered qualification. The FIFA World Rankings of July 2019 were used to determine which nations would compete in the first round. For seeding in the second and third round draws, the most recent FIFA Rankings prior to those draws will be used.

Libya was threatened with exclusion from the qualifiers if it failed to pay debts to their former coach خاویر کلمنته. However, Libya complied after فیفا gave them a new deadline. Sierra Leone also faced possible exclusion from the qualifiers due to the suspension of their football association. However, the suspension was lifted by the FIFA Council on 3 June 2019.

## زامانلار
Below is the schedule of the 2022 FIFA World Cup qualifying campaign, according to the FIFA International Match Calendar. After the rescheduling of the 2021 Africa Cup of Nations final tournament from June/July to January/February, the dates of the matchdays 1–2 of the second round were also rescheduled. Because of the interruption of the competition due to the کووید-۱۹ پاندمی‌سی, the schedule of the second and third round was revised again and on 19 August 2020 CAF announced the new dates for the aforementioned rounds.

## بیرینجی مرحله

بیرینجی مرحله‌نین قورعه‌لری ۲۹ جولای ۲۰۱۹ ساعت ۱۲:۰۰ ده (یوتی‌سی ۲:۰۰+)سی‌ای‌اف ین مرکزی قاهیره، میصرده قورولدو.

## ایکینجی مرحله

The draw for the second round was held on 21 January 2020, 19:00 CAT (UTC+2), at the Ritz-Carlton hotel in قاهیره, Egypt.

**قروپ آ**

**قروپ ب**

**قروپ س**

**قروپ د**

**قروپ ی**

**قروپ ف**

**قروپ ق**

**قروپ ه**

**قروپ خ**

**قروپ ج**


## اوچونجو مرحله

The ten group winners from the second round will be drawn into five  ties. The winners of each fixture will advance to the فیفا دونیا کاپی ۲۰۲۲ in Qatar.

;سئچیلمیش تیملر
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*

## اوستون قول وورانلار

آشاغادا هر مرحله‌نین اوستون قول وورانلارینی گوستریر:

*بیرینجی مرحله
*ایکینجی مرحله
*اوچونجو مرحله

## قایناقلار

## خاریجی لینکلر
*
**Qualifiers – Africa, FIFA.com
فیفا دونیا کاپی ۲۰۲۲ سئچیمی (آفریقا) - بیرینجی مرحله

سی‌ای‌اف-ین ۲۰۲۲ **[[فیفا دونیا کاپی ۲۰۲۲ سئچیمی|فیفا دونیا کاپی سئچمه مرحله‌سینین]]** بیرینجی مرحله‌سی ۲۰۱۹-جو ایل سپتامبر ۴-دن ۱۰-دئک اویناندی.

## فورمت
تمام ۲۸ تیم (۲۷-۵۴ رنکینده اولان آفریقا لیستینده) ائو-قوناق اویونلاردا بیر بیرلریله اوینایاجاق و اون دورد تیم ایکینجی مرحله‌یه یول تاپاجاق.

## قورعه روتبه‌سی
بیرینجی مرحله‌نین قورعه‌لری ۲۹ جولای ۲۰۱۹ ساعت ۱۲:۰۰ ده (یوتی‌سی ۲:۰۰+)سی‌ای‌اف ین مرکزی قاهیره، میصرده قورولدو.

نوت: **قالین** یازیلان تیملر ایکینجی مرحله‌یه سئچیلدیلر.

## خولاصه‌سی
بیرینجی لیگین اویونلاری ۴-۷ سپتامبردا و ایکینجی لیگین اویونلاری ۲۰۱۹-جو ایلین ۸ و ۱۰ سپتامبریندا اویناندی.




## اویونلار

۱–۱ on aggregate. **Ethiopia** won on away goals and advanced to second round.
----

**Zimbabwe** won 3–2 on aggregate and advanced to second round.
----

**Namibia** won 4–1 on aggregate and advanced to second round.
----

۲–۲ on aggregate. **Tanzania** won 3–0 on penalties and advanced to second round.
----

**Djibouti** won 2–1 on aggregate and advanced to second round.
----

**Malawi** won ۱–۰ on aggregate and advanced to second round.
----

**Angola** won 3–1 on aggregate and advanced to second round.
----

**Liberia** won 3–2 on aggregate and advanced to second round.
----

**Mozambique** won 3–0 on aggregate and advanced to second round.
----

**Guinea-Bissau** won 3–1 on aggregate and advanced to second round.
----

**Equatorial Guinea** won 2–1 on aggregate and advanced to second round.
----

**Togo** won 3–1 on aggregate and advanced to second round.
----

**Sudan** won 3–1 on aggregate and advanced to second round.
----

**Rwanda** won 10–0 on aggregate and advanced to second round.

## اوستون قول وورانلار

## نوتلار

## قایناقلار

## خاریجی لینکلر
*
**Qualifiers – Africa Matches: Round 1, FIFA.com
چین قازاق‌لاری

**چین قازاق‌لاری** (قاز. Қытай қазақтары، جۇڭگو قازاقتارى، چین中國哈薩克族 ) - قازاق خالقی‌نین ان بؤیوک دیاسپوراسی. چین خالق جومهوریتینده  یاشایان خالق‌لارین آراسیندا سایینا گؤره 16-جی یئرده دیر 

  چینده یاشایان قازاق‌لار اساساً نایمان‌لار، قارایی‌لر، اوُاق، سوُان و آلبان طایفالارا عاییددیر. سورغولارا گؤره، اونلارین 80،5 %-ای اؤزونو اورتا ژوزون، 12،6 %-ای ایسه کیچیک ژوزون، 2،9%-ای ایسه بؤیوک ژوزون حیصه‌سی اولاراق ساییر. 

## تاریخ
بندانگشتی|چین قازاقی
  جوُنقار خانلیغی‌نین محوی زامانی مانجورلار جوُنقار اوْیرات‌لارا قارشی سوی‌قیریم تؤره دیردیلر. اهالی‌سیز قالمیش تورپاق‌لار تئزلیکله اطرافدا یاشایان خالق‌لارلا دولموش. او جومله‌دن، قازاق خانلیغیندان اولان قازاق‌لار کوتلوی شکیلده او اراضی یه کؤچمگه باشلاییبلار. 

  19. عصرده، روسلار قازاق‌لار اوچون قیرغیز ایفاده‌سینی ایشلتدیگی زامانی، اونلار هم قازاق‌لارین، هم ده قیرغیزلارین تورپاق‌لارینا کؤچه‌رک، اونلاری چینه قاچماغا مجبور ائدیبلر. بئله‌لیکله، چینده یاشایان قازاق‌لارین سایی آرتیردی. 

  1936-جی ایلده شِن شیتسائی 30000 قازاقی سین کیانگ اویغوردان چینغائی بؤلگه‌سینه قوواندا، باشچی‌لاری ژنرال ما بوُفان اولان همچنین موسلمان هوئی‌لر اونلارا قارشی 135 آدام قالانادک سوی‌قیریم تؤره دیبلر. تبته قاچان قازاق‌لار دا، تبتلی عسگرلری طرفیندن هوجوم اولونوب، لاداک بؤلگه‌سینه قووولوبلار. 

  1949-جو ایله قدر سین کیانگ اویغور ساده‌جه رسمی اولاراق چین‌ین ایداره‌سی آلتیندا ایدی. بؤلگه‌نین یئرلی خالق‌لاری تاریخ بویو مانجور حؤکومتی، جومهوریتچی چین و کومونیست پارتیاسی ایله آزادلیق اوچون دؤیوشور. قازاق‌لار 1930-1940 ایل‌لرین عوصیان‌لاریندا ایشتراک ائدیردی، 1944-1949 ایل‌لرین ایلی عوصیانیندا آپاریجی رول اویناییردی.  

## سایلاری و یاشاییش اراضیسی
بندانگشتی| SUMR-نون اتنوقرافیک خریطه‌سی (2000):نارینجی رنگ: قازاخ‌لار،‌ قیرمیزی رنگ:هانلار، گؤی رنگ:اویغورلار
  قازاق‌لار اساساً سین کیانگ اویغور رایونون ایلی-قازاق موختار دایره‌سی، موری-قازاق و بارگؤل-قازاق موختار قزالاریندا، هایشی-موغول-تبت موختار دایره سی‌نین چینغائی بؤلگه‌سینده و قانسونون آقسای-قازاق موختار قزاسیندا یاشاییر. 

   

  1930-جو ایل‌لرده، سین کیانگ اویغوردا تخمیناً 800 مین قازاق یاشاییردی. اونلاردان 100 مینی 1950-جی ایل‌لرده باش وئرمیش عوصیان‌لاردا و هیندیستانا چیخیش‌لاری نتیجه‌سینده هلاک اولوب. چینلی منبع‌لرینه گؤره 1937-1943 ایل‌لرینده سین کیانگ اویغوردا 4 360 020 آدام یاشاییردی و اونلارین 930 مینی قازاق ایدی.  

  2000-جی ایلده رسمی منبع‌لر چینده قازاق‌لارین سایی 1250000 اولدوغونو، 2010-جی ایلده ایسه 1 462 588 نفر اولدوغونو خبر وئریرلر. 

## اتک یازی‌لار
بؤلمه:تورک خالقلاری

بؤلمه:تورک ائللری
بؤلمه:چین جمعیتی
چرخ نامه

**چرخ نامه** و یا چرخ نامه‌‌ی احمد فقیه در بی‌ وفایی روزگار . 13. عصرین ایلک یاریسیندا احمد فقیه‌ین یازمیش اولدوغو قصیده شکلینده 83 بئیت‌لیک تصووف منظومه‌سی‌دیر. 

  گونوموزه قدر گلمیش ان اسکی آنادولو تورکجه‌سی اؤرنگی اولماسی باخیمیندان بؤیوک اؤنم داشییر. تک نوسخه‌سی بایئزید دؤولت کیتابخاناسیندا، أیری‌دیرلی حاجی کمالین ییغدیغی "جامع النظایر" آدلی نظیره مجموعه‌سینده‌دیر. احمد فقیه‌ین بیلینن تک اثری‌دیر. خالق اوچون یازیلمیش ساده بیر شعیر اولوب نظم تکنیکی و صنعت دَیری باخیمیندان قاباقدا گلن بیر منظومه دئییل. 

  اثری فواد کؤپرولو 1926-جی ایلده تاپمیش و تانیتمیشدیر. کؤپرولویه گؤره هامیسی 100 بئیتدن عیبارت اولوب؛ اون یئددی یارپاق اسکیکدیر. مؤوضوسو باخیمیندان موغول ایستیلاسی زامانینا بنزه‌مکده‌دیر. اثر دونیانین فانی‌لیگیندن، دونیا ذؤوق‌لرینه قاپیلماماق گرگدیگیندن، آخیرت اوچون حاضیرلانماق گرکدیگیندن بحث ائدیر. عروضون مفاعیلن/مفاعیلن/ فعولن قالیبینده یازیلمیشدیر.  

  1956-جی ایلده مجدوت منصوراوغلو طرفیندن عثمانلی تورکجه‌سیندن لاتین حرفلی چئوریسی ائدیلمیش و ائل اؤزل‌لیک‌لری‌نین آچیقلانماسی یانیندا بیر لوغت و قرامر دیزیسی علاوه  اولونوب متنین اورژینالی ایله بیرلیکده نشراولونموشدور. اثر اوزرینده فاهیر ایز و گونای کوت دا ایش گؤرموشلر؛ بو ایشلری  " دیوان نظم و نثری "  (1985) آدلی اثرده نشر ائتمیشلر. 

## اتک یازی‌لار
بؤلمه:تورکجه اثرلر
پاتاوه (دقیقلشدیرمه)

**[[پاتاوه]]** کوهگیلویه و بویراحمد اوستانی‌ یئرلشن بیر شهردیر.

**پاتاوه** بونلارا ایشاره اولونا بیلر:
* Pataveh, Chaharmahal and Bakhtiari (پاتوه - *Pātāveh*), Chaharmahal and Bakhtiari Province
* Pataveh, Hormozgan (پاتوه - *Pātaveh*), Hormozgan Province
* Pataveh, Dehdez (پاتاوه - *Pātāveh*), Khuzestan Province
* Pataveh, Susan (پاتوه - *Pātaveh*), Khuzestan Province
* Pataveh, Boyer-Ahmad (پاتاوه - *Pātāveh*), Kohgiluyeh and Boyer-Ahmad Province
* Pataveh-ye Delita (پاتاوه - *Pātāveh*), Boyer-Ahmad County, Kohgiluyeh and Boyer-Ahmad Province
* Pataveh-ye Gelal (پاتوه - *Pātaveh*), Boyer-Ahmad County, Kohgiluyeh and Boyer-Ahmad Province
* Pataveh-ye Kari (پاتاوه - *Pātāveh*), Chaman County, Kohgiluyeh and Boyer-Ahmad Province
* Pataveh-ye Ajam (پاتاوه - *Pātāveh*), Kohgiluyeh County, Kohgiluyeh and Boyer-Ahmad Province
* Pataveh-ye Charusa (پاتاوه - *Pātāveh*), Kohgiluyeh County, Kohgiluyeh and Boyer-Ahmad Province
* Pataveh-ye Pey Rah (پاتاوه - *Pātāveh*), Kohgiluyeh County, Kohgiluyeh and Boyer-Ahmad Province
* Pataveh-ye Rud Sameh (پاطاوه - *Pāţāveh*), Kohgiluyeh County, Kohgiluyeh and Boyer-Ahmad Province
* Pataveh, Landeh (پاتاوه - *Pātāveh*), Kohgiluyeh and Boyer-Ahmad Province
* Pataveh District, in Dana County, Kohgiluyeh and Boyer-Ahmad Province
* Pataveh Rural District, in Dana County, Kohgiluyeh and Boyer-Ahmad Province
سیویل حوقوق

**سیویل حوقوق** — فیزیکی و حوقوقی شخصلرین حوقوقی وضعیتینی، اونلارین املاک و شخصی غئیری املاک حوقوقلاری‌نین عمله گلمه‌سی اساسلارینی و حیاتا گئچیریلمه‌سی و خیتام وئریلمه‌سی قایداسینی موعیّن‌لشدیرن، مۆقاویله ایله یارانان عؤهده‌لیک مۆناسیبتلرینی و املاک و شخصی غئیری املاک مۆناسیبتلرینی تنظیمله‌ین حوقوق ساحه‌سیدیر.

## قایناقلار
تی‌آرتی چوجوک

**تی‌آرتی چوجوک** — تورکیه اؤلکه‌سینین کانال‌لاریندان‌دیر. بو کانال اوشاقلار اوچون وئرلیشلری واردیر. بو کانال ۲۴ اوکتوبر ۲۰۰۸، جومعه گۆنۆ سیناق یاییمینا باشلاییبدیر. ۱ نووامبر ۲۰۰۸ شنبه گۆنۆندن اعتیباراً نورمال یاییمینی داوام ائتمکده‌دیر.

## قایناقلار
چین قیرغیزلاری

**چین قیرغیزلاری** (ساده‌لشدیریلمیش چین یازیسی: 中国柯尔克孜族؛ عنعنه‌وی چین یازیسی : 中國柯爾克孜族؛ پین‌یین: Zhōngguó Kē'ěrkèzī zú ؛ قیرغیز: قیتای قیرغیزداری/Кытай кыргыздары)، چینده گونده‌لیک ایستیفاده ده Kē'ěrkèzī zú (ساده‌لشدیریلمیش چین یازیسی: 柯尔克孜族؛ عنعنه‌وی چین یازیسی: 柯爾克孜族؛  " قیرغیز خالقی/اولوسو " ) ترمینی ایستیفاده ائدیلر، چین خالق جومهوریتی دؤولتی‌نین رسمی اولاراق تانیدیغی 56 اتنیک قروپدان بیری‌دیر.‌
  چینده‌کی  قیرغیزلارین آز قالا  بوتونو قوزئی دوغو چینده‌کی  سینک یانک اویغور موختار بؤلگه‌سینده یاشاماقدادیر. بونلارین بؤیوک بیر قیسیمی قیرغیزیستان ایله تاجیکیستان سرحدلرینده کی  قیزیل‌سو قیرغیز موختار ائلینده یاشاماقدادیر. چین حؤکومتی، قوزئی‌دوغو چینده‌کی  هئی‌لوْنگ‌ژیانگ(Heilongjiang) ایالتینده یاشایان فوُیۆ قیرغیزلارینی دا  " Kē'ěrkèzī zú"  اولاراق تصنیف ائدر، آنجاق بو قروپون آدینا باخمایاراق، فوُیۆ قیرغیزلاری‌نین دانیشدیقلاری فوُیۆ قیرغیس دیلی اورتا آسیا قیرغیزجاسی‌نین بیر آغیزی دئییل و سیبیری‌ده دانیشیلان خاکاس دیلینه داها یاخیندیر.     

  چین قیرغیزلاری‌نین چوخو ایسلام دینینه منسوب، لاکین تبت بودیزمینه و شامانیزمه اینانان کسیم‌لره ده واردیر. موسلمان قیرغیزلارین تطبیق ائتدیکلری ایسلام دا شامانیزم و دیگر عنعنه‌وی معنوی اینانج‌لاردان عونصورلر احتیوا ائدر.  

## اتک یازی‌لار
بؤلمه:تورک خالقلاری
فیفا دونیا کاپی ۲۰۲۲ سئچیمی (آفریقا) - ایکینجی مرحله

آفریقاداکی  فیفا دونیا کاپی ۲۰۲۲ سئچیمینین **ایکینجی مرحله‌سی**  **[[فیفا دونیا کاپی ۲۰۲۲ سئچیمی|فیفا دونیا کاپی ۲۰۲۲ سئچیمینین]]** بیر پارچاسی دیر و ۲۰۲۱-ین ۱ سپتامبردان ۱۶ نووامبراجان اویناندی.

## فورمت
ایکینجی مرحله‌ده، آفریقانین ان یاخچی ۲۶ تیمی و ۱۴ تیم کی بیرینجی مرحله‌ده سئچیلمیشدیلر، بیرلشدیلر. بو تیملر اون قروپا بولوندولر کی هر قروپدا ۴ تیم واریدی و بو تیملر ایکی لیگلی اویونلاردا بیر-بیرلریله موسابیقه وئردیلر. هر قروپون بیرینجی تیمی اوچونجو مرحله‌یه سئچیلدی.

## سهمیه‌لر
ایکینجی مرحله‌نین قورعه مراسیمی ۲۰۲۰-نین ژانویه آیینین ۲۱ ساعات ۱۹:۰۰-دا (یوتی‌سی ۲:۰۰+) میصرین قاهیره شهرینده قورولدو.

تیملرین یئرلری فیفا رئیتینقی ۲۰۱۹-جو ایلین دسامبر آیینین اساسیندا دیر (پارانتئز ایچینده گوستریلیب).

نوت: **قالین** یازیلان تیملر اوچونجو مرحله‌یه سئچیلدیلر.

† بیرینجی مرحله‌نی قازانانلار

## زامانلار
آشاغاداکی جدول آفریقا داکی فیفا دونیا کاپی ۲۰۲۲ سئچیمینین ایکینجی مرحله‌سینین زامانلارین گوستریر.

## قروپلار
### قروپ آ


----

----

----

----

----

**اوستون قول وورانلار**

### قروپ ب


----

----

----

----

----

**اوستون قول وورانلار**

### قروپ س


----

----

----

----

----

**اوستون قول وورانلار**

### قروپ د


----

----

----

----

----

**اوستون قول وورانلار**

### قروپ ی


----

----

----

----

----

**اوستون قول وورانلار**

### قروپ ف


----

----

----

----

----

**اوستون قول وورانلار**

### قروپ ق


----

----

----

----

----

**اوستون قول وورانلار**

### قروپ ه


----

----

----

----

----

**اوستون قول وورانلار**

### قروپ خ


----

----

----

----

----

----

**اوستون قول وورانلار**

### قروپ ج


----

----

----

----

----

**اوستون قول وورانلار**

## نوتلار

## قایناقلار

## خاریجی لینکلر
*
**Qualifiers – Africa Matches: Round 2, FIFA.com
سی‌سخت

**سی‌سخت** کوهگیلویه و بویراحمد اوستانی‌ دنا بؤلگه‌سینده یئرلشن بیر شهردیر. بۇ شهرین ۱۳۹۵-جی ایلین آمارلارینا گوره ۷٬۸۵۵ نفر جمعیتی واردیر.

## هاوا وضعیتی

## قایناقلار

بؤلمه:دنا بؤلگه‌سی
بؤلمه:کوهگیلویه و بویراحمد اوستانی‌نین شهرلری
فیفا دونیا کاپی ۲۰۲۲ سئچیمی (آفریقا) - اوچونجو مرحله

آفریقاداکی  فیفا دونیا کاپی ۲۰۲۲ سئچیمینین **اوچونجو مرحله‌سی**  **[[فیفا دونیا کاپی ۲۰۲۲ سئچیمی|فیفا دونیا کاپی ۲۰۲۲ سئچیمینین]]** بیر پارچاسی دیر و ۲۰۲۲-نین مارس آییندا اویناندی.

## فورمت
ایکینجی مرحله‌نین اون قروپونون بیرینجی تیملری ایکی-لیگلی اویوندا بیر-بیرلریله اوینایاجاقلار و ایکی اویونون قازانانی فیفا دونیا کاپی ۲۰۲۲-یه یول تاپاجاق.

## سئچیلن تیملر

## قورعه و روتبه‌لر
اوچونجو مرحله‌نین قورعه مراسیمی ۲۲ ژانویه ۲۰۲۲-ده کامرونون دوالا شهرینده قورولدو. تیملرین روتبه‌لری فیفانین ۲۰۲۱ نووامبر آیینین ریتینقی اساسیندا تعیین اولدو (روتبه‌لر پارانتئز ایچینده گوستریلیب).

## خولاصه‌سی




## اویونلار

**سنقال** ۱–۱ جمعده اویونلاری قازاندی و فیفا دونیا کاپی ۲۰۲۲-یه یول تاپدی.
----

**کامرون** ۲–۲ جمعده اویونلاری قازاندی و فیفا دونیا کاپی ۲۰۲۲-یه یول تاپدی.
----

**غنا** ۱–۱ جمعده اویونلاری قازاندی و فیفا دونیا کاپی ۲۰۲۲-یه یول تاپدی.
----

**مراکش** ۵–۲ جمعده اویونلاری قازاندی و فیفا دونیا کاپی ۲۰۲۲-یه یول تاپدی.
----

**تونس** ۱–۰ جمعده اویونلاری قازاندی و فیفا دونیا کاپی ۲۰۲۲-یه یول تاپدی.

## اوستون قول وورانلار

## قایناقلار

## خاریجی لینکلر
*
**Qualifiers – Africa, FIFA.com
جنوبی آذربایجان شهرلری‌نین سایلامی

بو صفحه آذربایجانین ایرانداکی اولان شهرلرین سایلامی دی. 

## اردبیل اوستانی‌نین شهرلرین لیستی

## باتی آذربایجان شهرلرینین لیستی
باتی آذربایجان شهرلرینین لیستی ۱۳۸۵-۹۵ ایللرده:

## دوغو آذربایجان شهرلرین لیستی
شرقی آذربایجان اوستانی شهرلری‌نین نوفوسو ۱۳۸۵، ۱۳۹۰ و ۱۳۹۵ ایل‌لرین‌ده:

## زنجان اوستانی شهرلرینین لیستی

## قایناق‌لار

بؤلمه:آذربایجان
نیکی کریمی

**نیکی کریمی** (۱۹ آبان ۱۳۵۰ دوغوملو) — ایرانلی سینما اویونچوسو و فیلم یاپیمچیسی‌دیر. او، ایران اینقیلابیندان سونرا اؤنملی فیلم‌لرده رول آلمیش و چئشیدلی بین‌الخالق فستیوال‌لاردان چوخ‌سایلی اؤدول‌لر قازاناراق، بین الخالق اؤدول‌لر سایینا گؤره ایرانین ان اوغورلو سینما صنعتچی‌لریندن بیری‌دیر. 

کریمی ۱۳۷۲-جی ایلده سن‌سباستین بین‌الخالق فیلم فستیوالیندا سارا (۱۳۷۰) اوچون ان یاخشی قادین اویونچو قولوندا گوموش صدف اؤدولونو قازاندی. او، ائله‌جه ۲۱-جی فجر فیلم فستیوالیندا (۱۳۸۱) ان یاخشی قادین اویونچو اولاراق "دیوانه‌ای از قفس پرید/بیر دلی فقسدن قاچدی"(۱۳۸۱) و "واکنش پنجم/ بئشینجی رئاکسیا"(۱۳۸۱) فیلم‌لری اوچون کریستال سیمُرغ اؤدولونو قازاندی. او، داریوش مهرجویی، مسعود کیمیایی، عباس کیارستمی، ابراهیم حاتمی‌کیا، رسول ملاقلی‌پور، بهروز افخمی و تهمینه میلانی کیمی تانینمیش یؤنتمن‌لرله امکداش‌لیق ائدیب. اویونچولوقدان علاوه، او، بیر نئچه فیلم چکیب، او جومله‌دن  "شیفت شب /گئجه نؤوبه‌سی" (۱۳۹۳) و  " آتابای " (۱۳۹۸).  
[thumb|نیکی کریمی، تبریزده  "[آتابای (فیلم)|آتابای" فیلمی‌نین اکران تؤره‌نینده]]
کریمی هم ده چئشیدلی یئرلی و بین‌الخالق فیلم فستیوال‌لاریندا مونصیف اولوب. ۲۰۰۷-جی میلادی ایلده فرانسه‌ده کئچیریلن ۶۰-جی کن فیلم فئستیوالی نین قیسامتراژلی فیلم‌لر بؤلمه‌سی نین مونصیف‌لریندن بیری اولوب. او، ائله‌جه عکاس‌لیق و کیتاب ترجومه‌سی ساحه‌سینده ایسه چالیشیب. 
۲۰۱۷-جی میلادی ایلده کریمی بازنت وبی طرفیندن دونیانین ۳۰ ان گؤزل قادینیندان بیری سئچیلیب.

## قایناقلار

بؤلمه:قادین‌لار
تورکمان‌چای (دقیقلشدیرمه)

**تورکمان‌چای** بو موردلره ایشاره ائده بیلر؛

*تورکمان‌چای
*تورکمان‌چای عهدنامه‌سی
پارلاق قلم یایین ائوی

**پارلاق قلم یایین ائوی** آذربایجاندا کیتاب یاییم ائولریندن بیری‌دیر. بو کیتاب یایین ائوی دونیا ادبیاتی، اوشاق ادبیاتی و آیری بیر قونولاردا تورکجه یه عرب الیفباسیلا یایینلاندیریر.

## قایناقلار

پارلاق قلمین تلگرام آخاغی
### اتک‌یازی
فیفا دونیا کاپی ۲۰۲۲ سئچیمی (کونکاکاف) - بیرینجی مرحله

کونکاکاف‌داکی فیفا دونیا کاپی ۲۰۲۲ سئچیمینین **بیرینجی مرحله‌سی** فیفا دونیا کاپی ۲۰۲۲ سئچیمینین بیر پارچاسی دیر و ۲۰۲۲-نین مارس و ژوئن آیلاریندا اویناندی.

## فورمت
A total of 30 teams (CONCACAF teams ranked 6 to 35 based on the FIFA rankings of July 2020) were divided into six groups of five teams each. In each group, teams played against each other once in a single round-robin format, for a total of four matches per team (two home and two away). The top team of each of the six groups advanced to the second round.

## Seeding
The draw for the first round was held, along with the draw for the third round, on 19 August 2020, 19:00 CEST (UTC+2), at the FIFA headquarters in زوریخ, Switzerland.

The seeding was based on the فیفا دونیا رئیتینقی of July 2020 (shown in parentheses). Teams in Pot 1 were pre-seeded to positions A1 to F1 based on their ranking (A1 as the highest-ranked team in Pot 1, and F1 as the lowest-ranked in Pot 1). The remaining teams were drawn by pot into the first available group alphabetically. Each team was assigned the position in their group based on their pot number (Pot 2 was placed in position 2, Pot 3 was placed in position 3).

نوت: **قالین** یازیلان تیملر ایکینجی مرحله‌یه سئچیلبلر.

## زامانلار
The matches were originally scheduled for 7–13 October and 11–17 November 2020. However, CONCACAF announced on 8 September 2020 that the matches would be postponed, and would not begin until March 2021. The schedule for the March 2021 matches was announced on 26 February 2021. Due to the COVID-19 pandemic in North America and related quarantine and travel restrictions in certain countries, some matches took place at a neutral venue outside the territory of the host association.

## قروپلار
### قروپ آ


----

----

----

----

----

**اوستون قول وورانلار**

### قروپ ب


----

----

----

----

----

**اوستون قول وورانلار**

### قروپ س


----

----

----

----

----

**اوستون قول وورانلار**

### قروپ د


----

----

----

----

----

**اوستون قول وورانلار**

### قروپ ی

Saint Lucia withdrew before playing.

----

----

----

**اوستون قول وورانلار**

### قروپ ف


----

----

----

----

----

**اوستون قول وورانلار**

## نوتلار

## قایناقلار

## خاریجی لینکلر
*
**Qualifiers – North, Central America and Caribbean: Matches, FIFA.com
*World Cup Qualifying – Men, CONCACAF.com
مدیاویکی

**مدیاویکی** () ویکی‌پدیا یارادیلماسی و ایداره اولونماسی اۆچون پروقرام مکانیزمی‌دیر.

## قایناقلار
مارو استودیوز

**مرو فیلمز** (اینگیلیسجه: Marv Studios) بیریتانیالی بیر اؤزل شیرکت و یا خوصوصی شیرکت. بۇ شیرکت فیلم ساحه‌سینده فعالیّت گؤستریر. شیرکت متیو وان و قای ریچی طرفیندن قۇرولموش‌دور.

## قایناق‌لار

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Marv Films»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۲۰ دسامبر ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر). 

بؤلمه:شیرکت‌لر
مارگون

**مارگون** کوهگیلویه و بویراحمد اوستانی‌ مارگون بؤلگه‌سینده یئرلشن بیر شهردیر. بۇ شهرین ۱۳۹۵-جی ایلین آمارلارینا گوره ۳٬۱۳۵ نفر جمعیتی واردیر.

## قایناقلار

بؤلمه:مارگون بؤلگه‌سی
بؤلمه:کوهگیلویه و بویراحمد اوستانی‌نین شهرلری
قورولوش

[thumb|بیر [دی‌ان‌ای مولکولونون قورولوشو]]
**قۇرولوش** یا دا **یاپیٛ** ( , ) — بیر جیسمین یا دا سیستم مربوط پارچالارین بیر آرادا تاپیلماسینا وئریلن آددیر. اینسان محصولو قورولوشلارینا بینا و ماشین؛ طبیعت قورولوشلارینا ایسه جانلی‌لار، مینرال‌لار و شیمیایی ماده‌لر اؤرنک گؤستریله‌بیلر. وئری یاپیلاری (قورولوشلاری) و موزیکال فورمالار ایسه سوْیۇت قورولوشلاردیر.

## قایناقلار

بؤلمه:قورولوش قارالامالاری
چویر داش‌یازماسی

**چویر داش‌یازماسی**-  **چوْیر آبیده‌سی، چؤیر آبیده‌سی و یا چویره‌ن آبیده‌سی** (اینگ. The Choir monument)) - موغولیستانداکی سانسار-اوُلا ( و یا باغا سانسار) داغی‌نین گونئی اتکلرینده کی  کورقان‌لیقدا ایکینجی گؤی‌تورک خاقان‌لیغی دؤورونه عایید مزار داشی اولاراق دیکیلمیش تورکجه آبیده‌دیر.

682-691-جی ایللره عایید اولدوغو دوشونولور. بعضی فیکیرلره گؤره چؤیر آبیده‌سی تورکلره عایید ان قدیم تورکجه متنلر اولاراق قبول ائدیلن کول تیگین، بیلگه خاقان و تونیوکوک آبیده‌لریندن داها قدیم اولوب، تورکجه‌نین بیلینن ان قدیم آبیده‌سی‌دیر. 

## آبیده
  آبیده‌نین هوندورلوگو 153 سم، ائنی ایسه 39 سم، قالین‌لیغی ایسه 46 سم اولان اینسان بدنی شکلینده بیر داشین اؤن طرفینه اویولموش آلتی سطیردن عیبارتدیر. اورخون آبیده‌لری‌نین ان گونئیینده یئرلشه‌نی‌دیر. 

  موتخصیص‌لره گؤره هئیکل داها قدیم زامانا عاییددیر و آبیده اوچون دیکیلی داش اولاراق ایستیفاده ائدیلمیشدیر. سطیرلر اینسان بدنی‌نین اؤن قیسمینده، بویونلا قارننی آلت قیسمی آراسیندا اویولموشدور. 6 سطیردن 4-او یوخاریدان آشاغی، ایکیسی ایسه آشاغیدان یوخاری‌یا دوغرو کئچمکده‌دیر.  

  1928-جی ایلده اوّل Jamtsarano Tseeveen  و Sendsüren طرفیندن تاپیلان آبیده 1929-جو ایلدن اولان-باتور تاریخ موزه‌سینده نوماییش ائتدیریلیر. S.E.Malov 1936-جی ایلده آبیده‌نین متنینی ترجومه‌سی ایله بیرگه نشر  ائتدیرمیشدیر. S.G.Klyaştornyi 1971-جی ایلده، O.F.Sertkaya 1998-جی ایلده آبیده‌نین متنینی یئنیدن نشر ائتدیرمیشدیر. آبیده‌نی همچنین 2001 و 2004-جو ایللرده قازاخیستانلی عالیم‌لر قروپو دا تدقیق ائتمیشدیر.  

## یازی‌لار
  آبیده  " توُن "  تیتولو داشییان ایکی نفر اوچون یارادیلمیشدیر. بو شخص‌لر توُن بیلگه و تون یَگَن ارکین‌دیر. آبیده ده بو شخص‌لرین اؤلوم تاریخی  " ؟ ایلی نین اوچونجو آیی نین یئددینجی گونو "  شکلینده کئچمکده دیر. ایل قیسمی سیلینمیش اولسا دا، آبیده نین ایلتریش خاقانین خاقان ائدیلمه‌سی‌نین باشلانغیج دؤورلرینه، یعنی داغینیق و یا چین اسارتینده کی  تورک بویلاری نین ایلتریش خاقانا قاتیلماسی‌نین تشویق ائدیلدیگی دؤورده دیکیلدیگی گومان ائدیلیر. 

  آبیده‌نین مضمونو ایسه آتلارینی و داوارلارینی (یعنی مال-مولک‌لرینی) بوراخیب آیریلان (یعنی اؤلن) تون بیلگه و تون یَگَن أرکین‌ین گئریده قالان‌لارا ایلتریش خاقانین خاقان‌لیغینی تانیمالاری ایله خوشبخت‌لیک ایچینده یاشایاجاقلارینی بیلدیرمه‌سیندن عیبارتدیر. 

  آبیده‌نین یازان و حاضیرلادان تولوق آدلی شخصدیر. آبیده ده کی  یازی‌نین سونوندا اؤزونه اوغورلار آرزولانماسینی ایسته‌ییر. 

## یئرلشمه‌سی
  آبیده موغولیستاندا، چویرداکی دمیریولو خطی‌نین دورنوقووی ایستگاهیندان 15 کم اوزاق‌لیقدا اولان سانسار تپه لیک‌لرینده آشکار ائدیلمیشدیر.

## اتک‌یازی‌لار
بؤلمه:تورکجه اثرلر
لیتن استرچی

**لیتن استرچی** — بیریتانیالی بیر یازیچی و تنقیدچی ایدی.

## قایناقلار
تونیوکوک داش‌یازماسی

[بندانگشتی|بیلگه تونیوکوک آبیده‌سی - [موغولیستان]]
  **توْنیوُکوُک داش یازماسی** و یا بین‌الخالق ادبیاتداکی آدی ایله **Bain Tsokto**  کیتابه‌لری 8-جی عصرده اورخون چایی وادی‌سینده یازیلمیش  اولان گؤی‌تورک کیتابه‌لریندن بیری‌دیر. تونیوکوک آبیده‌سی تونیوکوکون اؤزو طرفیندن 720-725-جی ایل‌لرده تیکیلمیشدیر  

  بو آبیده ده تورکلرین ساواش استراژی‌لری، موستقیل‌لیک اوغروندا گئدن دؤیوش‌لر، تونیوکوکون تورک میلّتی اوچون آپاردیغی موباریزه‌لر نظره چارپیر. تورک تاریخی‌نین ان اسکی یازیلی سندلریندن بیری اولان تونیوکوک آبیده‌سی ایکینجی گؤی‌تورک خاقان‌لیغی دؤورونون بؤیوک وزیری، کوماندانی و مصلحتچیسی تونیوکوکون اؤلوموندن اوّل اؤزو طرفیندن تیکیلمیش ایکی، دؤرد طرفلی ایکی کیتابه‌دن عیبارتدیر. 

  بیلگه خاقان آبیده‌سی و کول‌تیگین آبیده‌سیندن 360 ک‌م شرقده یئرلشیر. 1897-جی ایلده بوتانیک یئلیزاوئتا کلمنتس طرفیندن کشف ائدیلمیشدیر. آچیق اراضیده اولدوغوندان و لازیمی سویه‌ده قورونمادیغی اوچون ضرر گؤرموشدور. 

## اتک یازی‌لار
بؤلمه:تورکجه اثرلر
یئنی‌سئی داش‌یازمالاری

بندانگشتی|یئنی سئی آبیده‌لری
**یئنی‌سئی داش‌یازمالاری**، روسیه‌ده خاکاسیا، تووا و آلتای موختار جومهوریت‌لری ایچیندن کئچن یئنی‌سئی چایی بویونجا بو گونه قدر تاپیلمیش اولان جمعی 158 عدد تورکجه کیتابه کورگان (مزار) و قایا داشلاریندان مئیدانا گلمکده دیر. کیتابه‌لر اوخون الیفباسی دئیه بیلدیگیمیز تورکجه دامغالار ایله یازیلمیشدیر. 
بندانگشتی|یئنی سئی حؤوضه‌سی
بوگون خاکاسیا، تووا، داغلی آلتای جومهوریت‌لری  بؤلگه‌سیندن، کراسنویارسک ائلیندن، لئنا آخار سونو بویوندان، یئنی‌سئی، آباکان، کئمچیک، کئم، اویا، ائلئگئست آخار سولاری بویونداکی کورگان‌لاردا بولونماقدادیر.  

یئنی‌سئی داش‌یازمالاری‌نین یئنی‌سئی بؤلگه‌سینده یاشایان دَیشیک تورک بویلارینا عایید اولدوقلاری قبول ائدیلمکده‌دیر. بو داش‌یازمالارین گؤک‌تورک داش‌یازمالاریندان اؤنجه یارادیلدیغی قبول ائدیلیر. عومومیتله مزار داشی اولاراق تیکیلن بو داش‌یازمالارین بعضی‌لری بیر نئچه کلمه‌لیک، چوخو 5-10 سطیرلیکدیر. بو داش‌یازمالار ساده بیر دیلله یازیلمیشدیر. اکثریتله یازی صاحیبی‌نین بو دونیایا دویمادان آیریلدیغینی صمیمی بیر دیلله ایضاح ائتدیگی گؤرولور.  

اورخون داش‌یازمالارینداکی  یوکسک هیجان و لیریزمدن اوزاقدیر. ایستیفاده ائدیلن یازی اورخون داش‌یازمالارینداکی  قدر اینکیشاف ائتمه‌میشدیر. مزارلارین تیکیلیش تاریخ‌لری تام اولاراق بللی دئییل.     

یئنی‌سئی داش‌یازمالاری مضمون اولاراق قیسادیر، اساس اولاراق باسدیریلمیش‌لارین آدلارینی، یاشلارینی و حیات بویو فعالیت‌لرینی آچیقلایار و مضمون دوغرودان ایلی ایشاره ائدن بیر شرح اولماماسی عنعنه‌وی‌دیر و مئیدانا گتیرمه ایلینی آنلاماق سون درجه چتیندیر. آنجاق، سؤز خوصوصیت‌لری و یا کلان ایشاره‌سی دامغا واسیطه‌سیله تخمین ائتمک مومکون اولا بیلر.    

یئنی‌سئی آبیده‌لریندن ایلک تاپیلانی اوُیبات اوچ آبیده‌سی‌دیر. بو آبیده‌نی لهیستانلی دانزیگ شهریندن طبیعت عالیم دانیل کاتلین مسرشمیت تاپمیشدیر.

## قایناقلار

### اتک‌یازی

بؤلمه:تورکجه اثرلر
تنقید

**تنقید** — شیفاهی، یازیلی و یا فعلی اولا بیلر. لوغت معناسی ایله تنقید – هر هانسی بیر اینسان، اثر و یا مؤوضوع‌نون دوغرو–یانلیش، اسکیک–آرتیق، گؤزل–چیرکین جهت‌لرینی تاپیب گؤسترمه ایشدیر. تنقید ائدن شخصه تنقیدچی دئیلیر.

## قایناقلار
تنقیدچی

**تنقیدچی** () — هونر، موسیقی، ادبیات، سینما، تئاتر، مود، معمارلیق و یئیه‌جک کیمی موختلیف یارادیجیلیق نؤوعلرینه قئیمت و رأی بیلدیرن شخص‌دیر.

## قایناقلار
قاتیق

بندانگشتی|قاتیق
**قاتیق** — یوکسک کالوریلی یئیه‌جک محصولودور. قاتیق سودون مایالانماسیندان الده ائدیلیر. اینسان ساغلام‌لیغی اوچون چوخ فایدالی بیر قیدادیر. خوصوصی ایله کلسیوم جهتدن زنگیندیر.  

آذربایجاندا قاتیقدان حاضیرلانان یئمک‌لر — دووغا، دوغراماج، آیران آشی، آتلاما و دیگر یئمک‌لر هله قدیم‌لردن آذربایجان مطبخینی زنگینلشدیرمیشدیر.  

آذربایجان مطبخینده قاتیق و ساریمساقدان دوزلدیلن سووس‌لاردان داها چوخ ایستیفاده ائدیلیر.  

## قایناقلار

* Ev şəraitində qatıq hazırlamaq  Arxivləşdirilib 2016-03-05 at the Wayback Machine

بؤلمه:مطبخ
بؤلمه:آذربایجان مطبخی
پیتی

**پیتی**، آذربایجان و تورکیه‌نین میلّی یئمگی.    

## ترکیبی
بندانگشتی|پیتی آذربایجان پوست مارکاسی اوزه‌رینده
خام‌مال‌لارین میقداری کوفته-بوزباشدا اولدوغو کیمی‌دیر:  

*   قویون اتی - 163 ق.  
*   قویروق - 20 ق.  
*   دویو - 15 ق.  
*   تزه آلچا - 30 ق.  
*   نوخود - 25 ق.  
* یئرآلما - 150 ق.  
*   باش سوغان - 18 ق.  
*   زعفران - 0،1 ق.  
*   قورو نانه - 0،1 ق.  
*   ایستی‌اوت – ذؤوقه گؤره.  
*   دوز – ذؤوقه گؤره. یای واختی زعفران 50 ق بامادورلا عوض ائدیلیر.  

## حاضیرلانما قایداسی
پیتی‌نین هر پایینا 55-60 قرام‌لیق 2-3 تیکه قویون اتی گؤتورولور. نوخود 4-5 ساعات سویوق سودا ایسلادیلیر. ات و نوخودو پیتی قابینا قویوب ضعیف اود اوزرینده تدریجاً بیشیریرلر. یئمگین حاضیر اولونماسینا 30 دقیقه  قالمیش ، ایری دوغرانمیش سوغان، آلچا، دوز و زعفران شیره‌سی تؤکولوب حاضیر اولانا کیمی بیشیریلیر. پیتی بیر قایدا اولاراق بیشیریلدیگی قابدا سوفره‌یه وئریلیر، یانینا درین بوشقاب و یا کاسا، سوماق و تمیزلنمیش باش سوغان قویولور.    

## قایناقلار

* Piti resepti  Arxivləşdirilib 2014-09-12 at the Wayback Machine

بؤلمه:آذربایجان مطبخی
بؤلمه:یئمکلر