open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
تولان خاقان

**تۇلان خاقان** — ایشبارا خاقانین اوْغلو٬ شرقی گؤی‌تۆرکلرین خاقانی. تۇلان خاقان دؤورنده شرقی گؤی‌تۆرکلرله غربی گؤی‌تۆرکلرین ساواشی داوام ائتدی.

## خاقان اوْلماسی
چۇلوْهو خاقاندان سوْنرا٬ ایشبارا خاقانین اوْغلو ایله چۇلوهو خاقانین اوْغلو تۇلی٬ خاقانلیق اۆزرینده قارشی-قارشی‌یا گلدیلر. اؤلکه‌نین باش‌بیلنلری٬ خاقانلیغی تۇلانین حاقّی بیلدیلر؛ بئله‌جه ۵۸۸-جی میلادی ایلینده تۇلان شرقی گؤی‌تۆرکلرین خاقانی سئچیلدی.
## شرق-غرب ساواشی
چین قایناقلاریندا٬ بۇ دؤنمده شرقی گؤی‌تۆرکلرله غربی گؤی‌تۆرکلر آراسینداکی ساواشین داوام ائتدیگی٬ ایکی طرف اوْردولاری‌نین بیر نئچه سئری دؤیوشدوکلری و بیر دفعه‌سینده ده اوْنلاری چین ایمپراتورونون باریشدیراراق دؤیوشلرینه سوْن وئردیگینی یازیلمیشدیر.
## تۇلی‌نین عۆصیانی
۵۹۹ ایلینه‌جه ساکین قالان تۇلی٬ اوْ ایل٬ خاقانلیغی اله کئچیرمک اۆچون چینلی‌لر ایله آنلاشاراق اوْنلاردان کؤمک آلدی. بۇنا قارشی تۇلان خاقان دا غرب خاقانی تاردۇ ایله آنلاشاراق تۇلی‌نی مغلوب ائتدی. تۇلی٬ چین سارایینا قاچیب کیمین خاقان عۆنوانینی آلاراق چینلی‌لرین دستگی ایله خاقانلیق اۆزرینده‌کی ایدّیعاسینا ایصرار ائتدی.
## اؤلوم
۵۹۹ ایلی‌نین آخیرلاریندا٬ تۇلان خاقان اؤز آداملاری طرفیندن اؤلدورولدو. عئینی تاریخده غرب خاقانی تاردۇ٬ «بیلگه خاقان» عۆنوانینی آلاراق اؤزونو شرقین ده خاقانی اعلان ائتدی.

## قایناقلار

## 

بؤلمه:آلتینجی عصر
بؤلمه:تورک تاریخی
بؤلمه:شرق گؤی‌تورک خاقانلیغی
بؤلمه:گؤی‌تورک خاقانلاری
بؤلمه:گؤی‌تورکلر
نیلی خاقان

**نیلی** — تاردۇ خاقانین نوه‌سی٬ غربی گؤی‌تۆرکلرین ایکینجی خاقانی. تاردۇ خاقان زامانیندا شرقی-غربی گؤی‌تۆرکلرین ساواشی سیراسیندا٬ ۵۸۷-ده تالوْپیئن اسیر دۆشونجه٬ تاردۇ اوْنون یئرینه اؤز نوه‌سینی نیلی خاقان عۆنوانی ایله شرقی گؤی‌تۆرک تاختی‌نین حاق صاحیبی اوْلاراق تانیتدیریب ساواشی سۆردورمه‌یه داوام ائتمیشدی. ۶۰۳ ایلینده تاردۇ خاقانین قاچماسیندان قیسا بیر مۆدّت سوْنرا٬ نیلی خاقان دا اؤلدو.

## قایناقلار

بؤلمه:تورک تاریخی
بؤلمه:گؤی‌تورک خاقانلاری
بؤلمه:گؤی‌تورکلر
بؤلمه:آلتینجی عصر
بؤلمه:یئددینجی عصر
۱ مارس

**۱ مارس**:

*۱۴۳۰ - عثمانلی سۇلطانی ایکینجی مراد٬ سالونیک‌ی آلدی.
*۱۸۰۳ - اوْهایو٬ آمریکا بیرلشمیش ایالتلرینه قاتیلاراق ۱۷-جی ایالت اوْلدو.
*۱۸۱۱ - کاوالالی محمدعلی٬ مملوک‌لری قالاسینا دعوت ائدیب ایمحا ائتدی.
*۱۸۱۵ - ناپلئون بوْناپارت٬ اِلباداکی سۆرگوندن فرانسه‌یه گئری دؤندو
*۱۸۶۷ - نبراسکا٬ آمریکا بیرلشمیش ایالتلرینه قاتیلاراق اؤلکه‌نین ۳۷-جی ایالتی اوْلدو.
*۱۸۸۱ - روس تزاری ایکینجی الکساندیر اؤلدورولدو.
*۱۸۹۶ - آدوْوا ساواشی – حبشه اۆستون سایی‌داکی ایتالیا قوْشونلارینی مغلوب ائتدی.
*۱۸۹۶ - هنری بکورل رادیونو یاراندی.
*۱۹۱۹ - کوره‌نین تک طرفلی باغیمسیزلیق اعلانی.
*۱۹۲۵ - آنادوْلو آژانسی قۇرولدو.
*۱۹۳۵ - تۆرکیه بؤیوک میلّت مجلیسی ۵-جی دؤنم چالیشمالارینا باشلادی. آتاتۆرک٬ ۴-جۆ دفعه جومهورباشقانی سئچیلدی. تۆرکیه مجلیسینده ایلک دفعه ۱۸ قادین میلّت‌وکیلی یئر آلدی.
*۱۹۴۱ - آلمان قوْشونلاری بولغاریستانا گیردی.
*۱۹۴۷ - تۆرکیه‌ده «قادین» قزئتی یایینا باشلادی. قزئت٬ ۱۹۷۹ ایلینه‌جه٬ ۳۲ ایلده ۱۱۲۵ سایی اوْلاراق چیخدی.
*۱۹۶۶ - بعث حزبی سوریه‌ده حاکیمیّتی اله کئچیردی.
*۱۹۷۵ - اوستورالیادا رنگلی تلویزیون یایینلارینا باشلادی.
*۱۹۹۵ - یاهو قۇرولدو.
*۱۹۹۷ - قبول اوْلونمایان شخصیت اعلان ائدیلن ایرانین ارزروم باش‌کوْنسولو سعید زارع ایرانا گئری دؤندو. ایران دا عوض آچاراق تۆرکیه‌نین تهران بؤیوک‌کوْنسولو عثمان کوْراتۆرک ایله اورمیه باش‌کوْنسولو افق اؤزسانجاک‌ی قبول اوْلونمایان شخصیت اعلان ائتدی.
*۱۹۹۸ - تایتانیک دۆنیادا ۱ میلیارد دوْلار اۆستو قازانان ایلک فیلم اوْلدو.
*۲۰۰۲ - آمریکا قوْشونلاری افغانیستانا گیردی.
*۲۰۰۶ - اینگیلیسجه ویکی‌پدیا ۱ میلیونونجو مقاله‌یه چاتدی.

بؤلمه:ایلین گونلری
بؤلمه:مارس آیی‌نین گونلری
بؤلمه:۱ مارس
۲ مارس

۲ مارس:
* ۱۸۰۷ - آمریکا کونقره‌سی٬ هانسیسا بیر یابانچی شاهلیق٬ یئر و یا اؤلکه‌دن کؤله ایتحالاتینی قاداغان ائتدی.
* ۱۸۳۶ - تگزاس٬ مکزیک‌دن باغیمسیزلیغینی اعلان ائتدی.
* ۱۸۵۵ - ایکینجی الکساندیر روس تزاری اوْلدو.
* ۱۸۸۸ - بیرلشمیش شاهلیق٬ آلمان٬ اوتریش-مجاریستان٬ ایسپانیا٬ فرانسه٬ ایتالیا٬ هولند٬ روسیه و تۆرکیه آراسیندا ایستانبول آندلاشماسی ایمضالاندی. بۇنا گؤره٬ ایرتیباطلی دؤولتلرین گمیلری هم ساواش هم ده باریش زامانیندا سوئز کانالیندان گئچه بیله‌جکلر.
* ۱۹۱۸ - تۆرکیه ریزهنی روسیه الیندن قۇرتاردی.
* ۱۹۲۱ - تۆرکیه پوْسوْفو روسیه الیندن قۇرتاردی.
* ۱۹۲۳ - شوروی بیرلیگی‌نین قۇروجوسو ولادیمیر لنین٬ اؤلوموندن اؤنجه‌کی سوْن یازی‌سی اوْلاجاق «داها آز٬ داها یاخشی» آدلی مقاله‌نی یازدی.
* ۱۹۳۳ - کینگ کوْنق فیلمی نیویورک‌دا گؤستریمه گیردی.
* ۱۹۵۶ - مراکش٬ فرانسه‌دن باغیمسیزلیغینی اعلان ائتدی.
* ۱۹۶۱ - تۆرکیه دموکراتیک آزادلیق‌لار باره‌سینده اوروپایا گۆوَنجه وئردی.
* ۱۹۶۹ - کوْنکورد اۇچاغی فرانسه‌ده ایلک تست اۇچوشونو گؤردو.
* ۱۹۸۸ - آذربایجان‌دا ائرمنی‌لرله تۆرکلرین ساواشمالاریندان سوْنرا شوروی بیرلیگی آذربایجانا عسگری بیرلیکلر یوْللادی٬ خیاوانا چیخما یاساغی قوْندو.
* ۱۹۹۰ - نلسون ماندلا٬ آفریقا میلّی کونقره‌سی باش‌وزیرلیگینه سئچیلدی.
* ۱۹۹۲ - اؤزبکیستان و مولداوی٬ بیرلشمیش میلّتلر عۆضوو اوْلدو.

بؤلمه:۲ مارس
بؤلمه:ایلین گونلری
بؤلمه:مارس آیی‌نین گونلری
کیمین خاقان

**کیمین خاقان**٬ **تولی** — چۇلوْهۇ خاقانین اوْغلو٬ شرقی گؤی‌تۆرک خاقانی (۶۰۹-۶۰۳ میلادی).

## خاقان اوْلماسی

۵۸۷ ایلینده چۇلوْهو خاقان اؤلونجه٬ ایشبارا خاقانین اوْغلو تۇلان ایله تۇلی خاقانلیق اۆزرینده حاق ایدّیعا ائده‌رک قارشی-قارشی‌یا گلدیلر. اؤلکه‌نین باش بیلنلری٬ تۇلانی خاقانلیغا سئچدی. ۵۹۹ ایلینه‌جه ساکین قالان تۇلی٬ چینلی‌لر ایله آنلاشاراق خاقانلیغی اله کئچیرمک اۆچون چین‌دن کؤمک آلدی. بۇنون اۆزرینه تۇلان خاقان دا غرب خاقانی تاردۇ ایله آنلاشاراق تۇلی‌نی مغلوب ائتدی. تۇلی چینه قاچیب اوْردا کیمین خاقان عۆنوانینی آلاراق تاخت اۆزرینده‌کی ایدّیعاسینا داوام ائتدی. تۇلان ۵۹۹ ایلی‌نین آخیرلاریندا اؤز آداملاری طرفیندن اؤلدورولدو؛ تاردۇ ایسه «بیلگه خاقان» عۆنوانینی آلاراق٬ اؤزونو فقط غرب دئییل٬ شرقینده خاقانی اوْلاراق تانیتدیردی. چین حؤکومتی گؤی‌تۆرکلرین یئنی‌دن بیرلشمه‌لرینی گؤرونجه٬ بۆتون دۆشمنلیک‌لرینی تاردۇ اۆزرینه چئویردیلر. ۶۰۳ ایلینده٬ چین اوْردوسونون کؤمگی ایله کیمین خاقان تاردۇ خاقانی مغلوب ائدیب شرق خاقانی اوْلدو.

## خاقانلیق دؤنمی
کیمین خاقان٬ چین حؤکومتینه تابع وضعیت‌ده قالمیش ایدی. گؤی‌تۆرکلری چینلی‌لشدیرمه‌یه بئله حاضیر گؤرونوردو. چین حؤکومتی اوْنو غربی گؤی‌تۆرکلر اۆزرینه هۆجۇما مجبور ائدیردیلر. کیمین خاقان دؤنمی بۇ ساواشلار ایچینده باشا چاتدی٬ یئرینه اوْغلو شیپی خاقانلیغا کئچدی.
## قایناقلار

## 

بؤلمه:تورک تاریخی
بؤلمه:شرق گؤی‌تورک خاقانلیغی
بؤلمه:گؤی‌تورک خاقانلاری
بؤلمه:گؤی‌تورکلر
بؤلمه:یئددینجی عصر
آیران

بندانگشتی|آیران
آیران٬ یوْغوردون ایچینه سۇ قاتیلاراق الده ائدیلن بیر نوع ایچه‌جک. تۆرک مطبخینه عایید ان یایغین ایچه‌جکلردن‌دیر. ان چوْخ ایچیلن یئر تۆرکیه دیر؛ ائرمنیستان٬ آذربایجان٬ ایران٬ لۆبنان٬ بولغاریستان و بعضی بالکان اؤلکه‌لری ایله اوْرتا شرق و اوْرتا آسیا (تۆرک جۆمهۇریتلر) اؤلکه‌لرینده چالینیر. آیران ایستحصالیندا٬ دوْغال خۆصۇصیتلی٬ یاغلی قوْیون یوْغوردو ایشلنیر. بیر اؤلچو یوْغوردا ان چوْخ بیر یاریم اؤلچو سۇ قاریشدیریلیر. داها لذّتلی اوْلماسی اۆچون٬ سۇ یئرینه سۆد ده قاتیلا بیلیر. آز اؤلچوده دۇز دا آرتیریلا بیلیر. تۆرکلرین عۆمۇمیت‌ده ایچه‌جگی اوْلان آیران٬ بالکان و آسیا اؤلکه‌لرینده ده ایچیلیر.

## تاریخچه‌سی
میلادی ۵۵۲-۷۴۵ ایللری آراسیندا حؤکوم سۆرن گؤی‌تۆرکلر٬ تۇرشویان یوْغوردون تۇرشلوغونو آزالتماق اۆچون اۆزرینه سۇ آرتیردیلار. بئله‌جه تصادۆفاً آیران اوْرتایا چیخمیش اوْلدو. آیران سؤزجوگو٬ تاریخده ایلک دفعه دیوان لغات الترک اثرینده «سۆددن الده ائدیلن بیر ایچه‌جک» اوْلاراق تانیملانمیشدیر.

## قایناقلار

بؤلمه:آلکولسوز ایچکیلر
بؤلمه:سود محصوللاری
سردار اورتاچ

بندانگشتی
**سردار اورتاچ**  میلادی ۱۹۷۰ ایلین ۱۶ فوریه‌سینده ایستانبول‌دا دوغولوب. پاپ٬ چالغیچی، اوخوجو هابئله تورکیه‌نین چوخلو برنامه‌لر سهمانلایانی اوْلوب.
## ویدیویی کیلیپلر
* Hadi Git
* Değmez
* Karabiberim
* Aşkın Kitabını
* Zakkum
* Yaz Yağmuru
* Ben Adam Olmam
* Loca Para Amor
* Gamzelim
* Yaz Günü
* Mutsuzsun
* Nar Çiceğim
* Sana Uzandım
* Kara gözlüm
* Nereye
* Asrın Hatası
* Senin Ki
* Bilsem Ki
* Acıları Bitiremedim
* Yar Diye Diye
* Kabahat
* Geceleri Yakıp
* Beni Unut
* Canıma Minnet
* Bebeğim (Suat Aydoğan) Düet
* İsmi Lazım Değil
* Sor
* Dansöz
* Gitme
* Mesafe
* Gel
* Korkma Kalpim (bengu & Serdar Ortac)duet
* Nefes
* Şeytan
* Gram
* Sana Değmez
* Bu Da Geçer
* Hadi Çal
* İki Gözüm
* Ne Zaman(Ahmet Şeker ile)
* hile
* Diyemem (Serdar Ortac & Yildiz Osmanov) duet
* poŞet
* mikrop
* Kolayca
* Elimle 2011
* Asrin Hatasi Remix 2011
* Yorum Yok
## قایناقلار
* http://www.serdarortac.com.tr 
* http://www.serdarortac.net
* http://www.sortv.tv 

بؤلمه:کیمسه‌لر قارالامالاری
بؤلمه:تورک پاپ اوخوجولار
بحر الغرائب

**بحر الغرائب** ۱۶-جی میلادی یۆز ایلده یازیلان فارسجا-تۆرکجه سؤزلوک‌دور. بو سؤزلوگون یازاری لطف الله بن یوسف حلیمی چلبی دیر. 

بحر الغرائبین ال یازماسی پرینستون بیلیم یۇردونون ایسلامی ال یازمالار دیجیتال کیتابخاناسیندا یئرلشیب‌دیر.

بو الیازما نسخه‌دن بیر جلد تهراندا شورای اسلامی مجلس کیتابخاناسیندا ۱۷۴ ـ ۱۲۹۱۲ نومره ده ۷۴ واراقدا قورونور.

فارسجا ـ تورکجه اولان بو سؤزلۆیۆن یازیچیسی لطف الله بن یوسف حلیمی دیر. هجری اونونجو قرنه عاید اولان بو نظم ـ نثرلی سؤزلۆیۆن بیر الیازماسی قیصریه ـ نین راشدافندی کیتابخاناسیندا ۱۰۴۰ نومره آلتدا قورونور.

## قایناقلار

بؤلمه:تورک ادبیاتی
بؤلمه:تورکجه سؤزلوکلر
حسن کوثر

**حسن کوثر** آدلیم تورکمن شاعیر و یازیچی ۱۹۴۲-جی میلادی ایلده تورکمن ائلینین کرکوک شهرینده آنادان اوْلموشدور. کوثر ۱۹۶۰-جی میلادی ایلده عیراقین دارالمعلمینینه داخل اوْلوب، ۱۹۶۲-جی ایلده تحصیلین قورتاریب، معلم‌لیک اۆچون عیراقین گۆنئیینده یئرلشن *ذی قار* بؤلومونده بیر کنده گئتمیشدیر. ایکی ایل درس وئرمه‌دن سوْنرا معلم‌لیگین دوامی اۆچون کرکوک بؤلگه‌سینده بیر مدرسه‌یه دؤنموشدور. ۱۹۷۱-جی ایلده ایلک شعر کیتابی اوْلان *الأوراق المتساقطة* یاییلمیشدیر. شعرده استعدادلی اوْلان حسن کوثر اؤز یاشاییشیندا چوخلو شعر یاریشلاریندا شرکت ائدیب، یوخاری مقاملارا چاتمیشدیر. ۲۰۰۳-جو میلادی ایلده بعث رژیمینین دۆشمه‌سی ایله تورکمن ادیب یولداشلاری ایله بیرلیکده تورکمن ادیبلر بیرلیگین کرکوکده قۇروب‌دور. ۲۰۰۵-جی ایلدن تورکمن ایلی جریده‌سینین باش محرری و ۲۰۰۸-جی ایلدن تورکمن ایلی مجله‌سینین یازیچی‌لاریندان و قحطان هرمزی‌نین اؤلوموندن سوْنرا تورکمن ادیبلر بیرلیگینین باشچی‌سی اوْلوب‌دور. حسن کوثرین دیرلی اثرلریندن بیری تۆرکجه-عربجه سؤزلوک‌دور. بۇ اثر حسن کوثرله بیرلیکده اۆچ تورکمن ادیب (محمد خورشید داقوقلی، مولود طه قایاچی و نجات کوثر اوغلو) طرفیندن یازیلیب‌دیر.
## شعرلریندن میثال
۲۰۱۲-جی میلادی ایلده یاییلان گۆنش قۇشلاری مجموعه‌سیندن قومرو شعری (بو مجموعه‌ده قۇشلار تورکمنلر اۆچون درین دۆشونجه‌لردن استعاره دیرلر):

## قایناقلار

بؤلمه:تورک شاعیرلر
بؤلمه:تورک یازیچیلا‌ر
۳ مارس

**۳ مارس**:
* ۱۸۴۵ - فلوریدا٬ آمریکا بیرلشمیش اوستانلری‌نین ۲۷-جی اوستانی اوْلدو.
* ۱۸۷۸ - عثمانلی دؤولتی و روسیه آراسیندا آیاستِفانوس آندلاشماسی ایمضالاندی. بولغاریستان باغیمسیزلیغینی اعلان ائتدی.
* ۱۸۹۱ - فوتبالدا پینالتی آتیشی قۇرالی گتیریلدی.
* ۱۹۱۵ - ناسا قۇرولدو.
* ۱۹۱۸ - تۆرکیه آشکالهنی آزاد ائتدی.
* ۱۹۱۸ - تۆرکیه پازاریوْلونو آزاد ائتدی.
* ۱۹۲۳ - اینگیلیس گۆنئیلی کۆردلره هۆجۇم ائتدی. اینگیلیس هاوا قۆوّتلری‌نین باشلاتدیغی هۆجۇم‌لاردا کۆرد کندلری بوْمبالاندی و ۱۰٫۰۰۰ نفر اؤلدو. بئله‌جه بارزانچی حرکتی ۱۹۲۴ ایلینده مغلوب اوْلدو.
* ۱۹۲۳ - تایم درگی‌سینین ایلک سایی‌سی یاییملاندی.
* ۱۹۲۴ - تۆرکیهده عثمانلی خلیفه‌لیگین قالدیریلماسی و عثمانلی خاندانی منسوبلاری‌نین خاریجه‌یه چیخاریلماسینا باغلی قانون قبول ائدیل‌دی.
* ۱۹۳۸ - سعودی عربیستاندا نفت تاپیلدی.
* ۱۹۴۲ - تۆرک رسّاملار جمعیتی ایستانبول‌دا قۇرولدو.
* ۱۹۵۰ - آلاسکا٬ آمریکا بیرلشمیش اوستانلری‌نین ۴۹-جو اوستانی اوْلدو.
* ۱۹۵۲ - تۆرکیه‌ده ایسلام دموکراتیک حزبی محکمه قراری ایله باغلاندی.
* ۱۹۹۳ - ایران سرحدّیندن تۆرکیه‌یه گیره‌رک آغری داغینا یئرلشن یاخلاشیق ۳۰۰ پ.ک.ک عۆضوو ۳۸ ساواش اۇچاقلاری‌نین بۇمباردیمانی نتیجه‌سینده اؤلدو.
* ۲۰۰۸ - روسیهده دؤولت باشقانی سئچیمینی باش‌وزیر بیرینجی کؤمکچی‌سی دیمیتری مدودف یۆزده ۷۰/۲۸ رأی‌له قازاندی.

بؤلمه:۳ مارس
بؤلمه:ایلین گونلری
بؤلمه:مارس آیی‌نین گونلری
تورک و تاتار تاریخی

**تورک و تاتار تاریخی** ۱۳۳۰-جی هیجری قمری ایلده احمد ذکی ولیدی توغان یازارلیغی ایله قازانین ملت مطبعه‌سینده یاییلان کیتاب دیر. بو کیتابدا تاتارلار باخیمیندان تورکلرین تاریخیندن سؤز سۆرولوب‌دور. ولیدی توغان بو کیتابدا تاریخی ایکی بؤلوب‌دور، بیرینجی قیسم چنگیزخانین دؤولت قۇرماسیندان قازان خانلیغینین تۆشمه‌سینه‌جه و ایکینجی‌سی تاتارلارین روسیه حؤکمونه گئچندن یازار چاغیناجا. یازیچی طرفیندن بو ایکی تاریخی بؤلومون بیرینجی‌سی "*استقلال*" و ایکینجی‌سی "*محکومیت*" دؤوری آدلانیلیب‌دیر. بو کیتابین بیرینجی جزءۆنون ایلک صفحه‌سینده کیتاب آدینین آلتیندا تاتار تۆرکجه‌سینده بو سؤز یازیلیب‌دیر:

## قایناقلار

بؤلمه:تورک تاریخی
۴ مارس

**۴ مارس**:
* ۱۴۹۳ - کریستوف کولومب٬ نینا آدلی گمی‌سی ایله آمریکایا چاتدی.
* ۱۷۹۱ - ورمونت٬ آمریکا بیرلشمیش اوستانلرینین ۱۴-جۆ اوستانی اوْلدو.
* ۱۸۸۲ - اینگیلیس‌ده ایلک الکتیریک‌لی ترموا یوْلا دۆشدو.
* ۱۸۹۴ - شانقهایدا بؤیوک یانغین: ۱۰۰۰-دن چوْخ بینا کۆل اوْلدو.
* ۱۹۲۳ - آتاتۆرکون ۱۷ فوریه‌ده‌کی دانیشماسی ایله باشلایان ایزمیر ایقتیصاد کونقره‌سی سوْنا چاتدی. کوْنقره‌ده میثاق-ایقتیصادی قبول ائدیل‌دی.
* ۱۹۲۴ - خلیفه عبدالمجید ائفندی و عثمانلی خاندانی تۆرکیه‌نین خاریجینه چیخاریلدی.
* ۱۹۳۴ - آنکارا رادیوسو یایینا باشلادی.
* ۱۹۶۴ - بیرلشمیش میلّتلر تشکیلاتی٬ قیبریسا اۇلوسلارآراسی گۆج گؤندرمه قراری آلدی.
* ۱۹۹۲ - ایسپانیادان انگیزاسیون باسقی‌سی سببی ایله قاچاراق عثمانلی ایمپیراتورلوغونا سیغینان موسوی‌لر٬ تۆرکیه‌یه گلیشلری‌نین ۵۰۰-جۆ ایلینی قۇتلادیلار.
* ۲۰۱۲ - ولادیمیر پوتین٬ ائدیلن سئچیملر نتیجه‌سی روسیه‌یه ۵۹/۳٪ رأی‌له ۲-جی دفعه دؤولت باشقانی سئچیلدی.

بؤلمه:۴ مارس
بؤلمه:ایلین گونلری
بؤلمه:مارس آیی‌نین گونلری
شکی

**شکی** شهری آذربایجان جمهوریتین باتی قوزئی شهرلریندن اولاراق داغیستان و هابئله گورجوستان اؤلکه لریندن قونشودور شکی شهری ۶۸،۳۶۰ نفر جمعیتله باکینین ۳۲۵ کیلومتیر باتی قوزئینده یئرلشیب دیر.شکی شهری بؤیوک مئشه‌لر ایچینده یئرلشیب دیر و اونون بیر نئچن اسکی کاروانسارالاری وار.

## دیل و دین
شکی نین اصلی دیلی تورکجه دیر و اونلارین دیلچه‌لری لری تبريز دیلچه‌سینه چوخ بنزه‌ییر.هابئله شهرده بیر آزینلیق ده داغیستاندان گلمیش لزگی‌لر ، روتول‌لار و روسیه دن کؤچ ائتمیش روس‌لار دا یاشاییر.تخمینا اهالی‌نین یوزده ۹۵ آذربایجان تورکودور.مذهب باخیمیندان شیعه‌لیک ، سوننولوک و روسلاردا خریستانلیق اینامی وارلاری‌دیر.

## یئملی لر
شکی ده بالدان بیر دادلی حالوا دوزلدیرلر و اونو ویفر چؤرگینین آراسیندا قویورلار کی بو شهرین اصلی یئملی سی دیر و آذربایجان دا شکی نین حالواسی چوخ آدلیم دیر.

## شکیل لر

File:011ancienhouseinsheki.jpg|
File:075domkulturi.jpg|
File:015muzey.jpg|
File:007shekistreet.jpg|
File:026qapisaray.jpg|
File:Caucasian Albania Church.jpg|
File:Shaki karavansaray10.jpg|

File:096mosquesheki.jpg|


## قایناقلار

بؤلمه:آذربایجان جومهوریتی‌نین شهرلری
اؤتوکن تورکجه سؤزلوک

**اؤتوکن تورکچه سؤزلوک**، امکلی اؤیرتمن و آراشدیرماچی یازیچی یاشار چاغ‌باییر طرفیندن قلمه آلینمیش بیر سؤزلوکدور. 
تورک دیلینه عایید ۲۴۶.۰۰۰ سؤزجوک احتیوا ائدن اؤتوکن تورکجه لوغت، سؤز سایی ان چوخ اولان لوغت اولما خوصوصیتی اولدوغو قدر مضمونوندا یئر آلان عثمانلیجا گؤرونوشله ده تورکیه‌ده بیر ایلکدیر. ۳۸ ایللیک چالیشماقلا حاضیرلانان اؤتوکئن تورکجه لوغت، ۵ جیلددن و ۵.۷۴۴ صحیفه‌دن عیبارتدیر. اؤتوکئن تورکجه لوغت، تورکیه و دونیادا تورک دیلی اوزرینه یازیلمیش "عتبة الحقائق"دن موعاصیر ادبی متنلره قدر تخمیناً ۱۷۰۰ اثرین اؤیره‌نیلمه‌سی ایله حاضیرلانیب. اؤتوکئن نشریات آ.ش. طرفیندن چاپی رئاللاشدیریلان لوغت، تورکجه دوزگون و ثمره‌لی ایستیفاده ائتمک ایسته‌ین و متن ایشلری آپاران هر کس اۆچون قایناق اثر دئمکدیر. گؤی‌تورک، قدیم اویغور، خاقانیه، اوغوز، قدیم آنادولو، عثمانلی، موعاصیر تورکیه تورکجه‌سی ایله آنادولو، رومئلی، قیبریس، کرکوک آغیزلاری‌ ایله یاناشی، لوغتین بئشینجی جیلدینده ۲۳۵ صحیفه‌دن عیبارت اولان عثمانلیجا گؤستریجی ده یئر آلیر. عثمانلیجا الیفبایا گؤره حاضیرلانان گؤستریجی سایه‌سینده اؤتوکئن تورکجه لوغتین ایچریسینده اولان عثمانلی خطیله یازیلی تخمیناً ۵۵ مین سؤزون فرقلی قیرائت و معنالاری دا وار. لوغت ایستیفاده‌چی‌لری‌نین معلوماتا داها آسان و تئز چاتاجاغی شکیلده حاضیرلانان اؤتوکئن تورکجه لوغتده؛ سؤزلرین دوزگون اوخونماسی اۆچون ضروری قئیدلرله، سؤزون هانسی منبع‌دن آلیندیغینی بیلدیرن مؤعتریضه ایچی آچیقلامالار دا یئر آلیر.

## ائشیک باغلانتیلار
* اؤتوکن سؤزلوک

## قایناقلار

بؤلمه:تورکجه سؤزلوکلر
بؤلمه:تورک ادبیاتی
بؤلمه:تورکجه اثرلر
میثاللی بؤیوک تورکجه سؤزلوک

**میثاللی بؤیوک تورکجه سؤزلوک** ـ عصرلر بویو تاریخی سئیری ایچینده صیفتلی بؤیوک تورکجه لوغت (قوببه‌آلتی لوغاتی)، 2005 ایلی سونوندا قوببه‌آلتی بنیادی طرفیندن نشر اولونان، ائلخان آی‌وئردی‌نین حاضیرلادیغی 3 جیلدلیک لوغت.

یالنیز یاشایان تورک دیلینین سؤزلرینی دئییل، تاریخدن بری دیلده ایستیفاده ائدیلن سؤزلری عیبارتدیر. بئله‌لیکله، 100-150 ایللیک متنلرین یئنی نسیللر طرفیندن اوخویوب باشا دوشولمه‌سینه یاردیمچی اولماق مقصدی داشیمیشدیر. لوغت، بیر ائتیمولوژی لوغتی اولماماسینا باخمایاراق سؤزلرین ائتیمولوژی آچیقلامالاری دا احتیوا ائدیر. نازیک کاغیذا چاپ اوچ بؤیوک جیلد، جمعی 3750 صحیفه دیر، 46035 اساس مادّه‌دن عیبارتدیر. آرا مادّه‌لرله بیرلیکده مادّه سایی 61 میندیر.

لوغت، تام بیز سیرالاما ایله حاضیرلانمیشدیر. سؤزلرین قدیمدن ایستیفاده اولونان لاکین سونرادان اونودولان معنالارینا یئر وئریلمیشدیر. لوغتده، سؤزلرین ایستیفاده‌سینه موختلیف متنلردن نومونه‌لر وئریلمیشدیر. 400 مؤلیفین 1000ـه یاخین اثری دارانماسی الده ائدیلن 100 مین نومونه مؤوجوددور. 
لوغتین حاضیرلیغی 1972-جی ایلده، یازیلماسی ایسه 1976-جی ایلده باشلامیشدیر. 1972-1976 ایللری آراسیندا حاضیرلیق دؤورونده 13-جی عصردن 20-جی عصره قدر یازیلمیش اثرلر موختلیف عالیملر طرفیندن داران سونرا 1976-جی ایلده مادّه‌لر یازیلماغا باشلاندی. بیر مودت سونرا آکادئمییانین داغیلماسی نتیجه‌سینده مادّه‌لری یازما ایشینی ائلخان آیوئردی داوام ائتدیریب. مرمره اونیوئرسیتئتی ده بو لوغت چالیشماسینا قاتیلدی. 28 ایللیک امک نتیجه‌سینده 2004-جی ایلده تاماملانمیشدیر. 
لوغتین ائتیمولوژی رئداکسییانی احمد توپال‌اوغلو، عرب و فارس دیلینده ائتیمولوگییا و اورفوقرافیک نؤمره‌لرینی ایسه مصطفی تاهرالی و خئیری بیلجیک ائدیب. خصوصی ایختیصاص ساحه‌سی مصلحت‌لشمه‌لری آراسیندا کنعان گورسوی (فلسفه)، طارق آکچال (طب)، مصطفی فایدا (ایلاهیات)، فخرالدین اولگونئر (ایسلام فلسفه‌سی)، اوغور درمان (بزه‌مه صنعتلری) و موحیط الدین سرین (کمر) کیمی بیر چوخ ائلم و فیکیر آداملاری یئر آلدی.

صیفتلی بؤیوک تورکجه لوغت، قبّه آلتی آکادئمییاسی مدنیت و اینجه‌سنت فوندو طرفیندن حاضیرلانیب و نشر اولونوب. 46035 باش سؤزدن عمله گلن لوغتده سؤزلرین %32 (13777) سینی تورکجه، %39 (17179) اونو عرب، %12 (5010) سینی فارس و %17 (7516) سینی غرب دیللری منشألی سؤزلر تشکیل ائدیر. بوتؤولوکده لوغتده یئر آلان سؤزلرین %32 (13777) سی تورک منشالی،%68 (29705) -ای ایسه دیگر دیللر کؤکئنلیدیر.

ایکینجی تزییقی 2006، گؤزدن کئچیریلمیش اوچونجو تزییقی 2008، دؤردونجو نشری ایسه 2011-جی ایلده یاپیلمیشتیر. 2010-جی ایلین اولینده 1411 صحیفه لی نظردن کئچیریلیب گئنیشلندیریلمیش تک دری بؤیوک بوی بیر تزییقی دا درج اولونموشدور.

3-جی جیلدین سونوندا دوکتور فخرالنساء بیلجیک طرفیندن حاضیرلانمیش "علاوه ائدیر اوزرینه بیر سیناق" حیصه سی یئر آلماقدادیر.

## قایناقلار

بؤلمه:تورکجه سؤزلوکلر
بؤلمه:تورک ادبیاتی
بؤلمه:تورکجه اثرلر
قاموس تورکی

**قاموس تورکی**، شمس‌الدین سامی طرفیندن یازیلیب، ایلک چاپی 1901 تاریخینده اقدام قزئتی طرفیندن کئچیریلن تورکجه لوغت.

## اثره حاقّیندا
شمس الدین سامی‌نین ایکی جلدلیک تورکجه، تورکجه اولان بو سؤزلۆیۆ هجری ۱۳۱۷ ده اوستانبول دا چاپ اولموشدو. قاموس تورکی ده تورکجه ده اولان عربی و فارسی لوغت‌لره یئر آچیلمیشدیر. کیتابین بیرینجی جلدی ۷۹۶ صحیفه‌ده و ایکینجی جلدی ایسه ۷۹۷ ده‌ن باشلایب و ۱۵۷۴ صحیفه‌ده بیتمیشدیر. بو سؤزلۆک اَن اعتیبارلی سؤزلۆک‌لرده‌ن اولموشدو.

قاموس تورکی، آدیندا "تورک" سؤزو کئچن ایلک تورکجه‌دن تورکجه‌یه لوغتدیر. شمس‌الدین سامی، بو لوغتده عثمانلیجادا ایستیفاده ائدیلن، آنجاق دانیشیلان دیله داخیل اولمایان عرب و فارس سؤزلری سئچدی، تورک منشالی سؤزلره اوستونلوک وئردی. همچنین، تورکجه زنگینلشدیرمک اۆچون دیله تکرار وئریلمه‌سی لازیم اولدوغونا ایناندیغی شرق تورکجه‌سینه و آنادولو تورکجه‌سینه مخصوص سؤزلره یئر وئریب.

لوغت، شمس‌الدین سامی طرفیندن ایکی ایل کیمی قیسا اولان بیر مۆدتده حاضیرلانیب. بعضی سؤزلر اوستوندن کئچمیشدی و خطالی تعریف عیبارت ایدی. بو سببله، درج اولونماسیندان سونرا تنقید توپلادی. مجموعه ادبی دئرگیسینده لوغتین الیف قرافیکاسیندا توللاندیغی سؤز و معنالاری پونکتلار اوزره سادالایان قاموس تورکی حاقّیندا مطالعات آدلی ایمضاسیز بیر مقاله چیخدی. ولد چلبی، قاموس تورکونون، احمد وفیق پاشانین حاضیرلادیغی لهجه عثمانلی ایمپئرییا لوغتیندن اولوندوغونو، حتّی شمس‌الدین سامینین احمد وفیق پاشایا چوخ گووندیگی اۆچون لهجه عوثمانیده‌کی سهولری عئینیله اؤز لوغتینه کؤچوردویونو ایدیعا ائتمیشدیر.

1985-جی ایلده ترجومان قزئتی طرفیندن آکتوال ائدیله‌رک "اساس تورکجه لوغت" آدییلا یئنیدن یاییملاندی.2011 ایلده ده عثمانلی تورکجه‌سینی یئنی اؤیرننلره آسانلیق یاراتماق ایدئیاسی اوریژینال عثمانلی تورکجه‌سی یازیلیشینین یانینا تیلاوتی و آچیقلامالاری لاتین قرافیکاسینا چئوریله‌رک و سونونا سؤز فیهریست-ای علاوه اولوناراق ایدئال مدنیت نشریاتی طرفیندن درج اولونوب.

## قایناقلار

بؤلمه:ادبی اثرلر
بؤلمه:تورک ادبیاتی
بؤلمه:تورکجه اثرلر
بؤلمه:تورکجه سؤزلوکلر
جواهر النحو فی لغات الترک

**جواهر النحو فی لغت الترک** (قاراخانلی تورکجه‌سی: تورک دیلی‌نین ان قدیم لوغت کیتابی دیوان لغات الترکون مؤلیفی کاشغرلی محمودون تورکجه گرامر مضمونلو اولدوغو نحو کیتابی. کیتاب گونوموزده هله ده تاپیلمامیشدیر.

دیل پولیتولوق بسیم آتالای دیوان لغات الترکون بیرینجی جیلدی‌نین اون بیرینجی صحیفه‌سی‌نین حاشییه‌ده بو کیتابین وارلیغینا دایر بیر دلیلی بو سؤزلرله مودافیعه ائتمکده‌دیر: "محمود کاشغری‌نین کیتابی جواهر النحو فی لغت الترک آدیندا بیر کیتابی داها وارمیش. بونو دیواندا اؤزو دئییر. بونونلا برابر بو کیتاب هله اله کئچمه‌ییب. گله‌جک اولسا، دیلیمیز و مدنیتیمیز اۆچون بؤیوک بیر منبع و قازانج اولاجاقدیر".

یونئسکو طرفیندن محمود کاشغارلی‌نین ایلی کیمی موعینلشدیرن 2008-جی ایلدهُ آوراسییا یازیچیلار بیرلیگی طرفیندن کیتابین تاپیلماسی اۆچون جایزه تعیین ائدیلسه ده کیتاب تاپیلمامیشدیر.

## قایناقلار

* تورکجه ویکی پدیا

بؤلمه:ادبی اثرلر
بؤلمه:تورک ادبیاتی
بؤلمه:تورک دیلینده کیتابلار
بؤلمه:تورکجه اثرلر
بؤلمه:کیتاب
شیروان (آذربایجان جومهوریتی)

**شیروان** یا دا علی بایراملی آذربایجان اؤلکه نین اونملی شهرلریندن بیری دیر بو شهر آذربایجان اؤلکه سینین دوغوسوندا هابئله کورا چایین کناریندا یئرلشیب. ۲۴ آوریل  ۲۰۰۸ ایلینده آذربایجان جمهوریتیت میلی مجلیسی بو شهرین آدین دییشیب و شیروان اولماغین تصویب ائتدی.

## قایناقلار

بؤلمه:آذربایجان جومهوریتی‌نین شهرلری
۵ مارس

**۵ مارس**:
* ۱۸۲۱ - جئیمز مونرو، آمریکا بیرلشمیش ایالتلری دؤولت باشقانلیغی مقامینا ایکینجی دفعه گتیریلدی.
* ۱۸۳۶ - ساموئل کوْلت ایلک ۳۴. کالیبره آلتی‌پاتلار تاپانچانین سئری ایستحصالینا باشلادی.
* ۱۹۱۲ - ایتالیا اوْردوسو هاوا بالوْن‌لارینی عسگری هدفلرله ایشلدن ایلک اوْردو اوْلدو. ایتالیا اوْردوسو بۇ بالونلاری تۆرک دیفاعی خطلری‌نین گئری‌سینه ایکتیشاف هدفی ایله گؤندردیلر.
* ۱۹۱۷ - وودرو ویلسون٬ ایکینجی دفعه آمریکا جومهور باشقانی اوْلدو.
* ۱۹۱۸ - بولشویک‌لر٬ روسیه‌نین باشکندینی پتروقراددان موسکویا داشیدیلار.
* ۱۹۲۴ - ایستانبولدا موعاریف مۆدورلوگو٬ تهدیف-تدریسات قانونو گرگینه مدرسه‌لره ال قوْیدو.
* ۱۹۲۴ - خلیفه عبدالمجید عائیله‌سی ایله بیرلیکده تۆرکیهدن چیخدی.
* ۱۹۳۳ - بؤیوک بوحران٬ آمریکا جومهور باشقانی فرانکلین روزولت بۆتون بانک‌لاری باغلاییب مالی عملیاتلاری دۇردوردو.
* ۱۹۷۴ - یوم کیپور ساواشی: ایسرائیل عسگرلری سوئز کانالینین غرب یاخاسیندان چکیلدیلر.
* ۱۹۹۱ - عیراق٬ خلیج ساواشی اثرلرینی سربست بۇراخدی.
* ۱۹۹۴ - بیرلشمیش میلّتلر تشکیلاتی٬ بوسنی‌یه تۆرک عسگری گؤندریلمه‌سینی قبول ائتدی.
* ۲۰۰۱ - مکّهده حجده چیخان ایزدیحامدا ۳۵ نفر اؤلدو.

بؤلمه:۵ مارس
بؤلمه:ایلین گونلری
بؤلمه:مارس آیی‌نین گونلری
سومقاییت

**سومقاییت** آذربایجان جمهوریتین دوغو منطقه سینده و هابئله خزر دنیزین یانیندا اوْلان بیر صنعتی شهریدیر.بو شهر باکی اؤلکه نین باشکندیندن ۳۱ کیلومتیر آرالی دیر و دئمک آذربایجان اۆچونجو شهری نفوس باخیمیندان ساییلیر.

## آد
سومقاییت شهرین آدی دئدیک لر اساسیندا ایکی سوز دن سووم + قاییت دان کوکلنیب سووم دئمک کی شخص آدی اولاراق گئچمیشلرده کاروان بۇ منطقه دن گئچرکن سوومون جئیران آدلا سئوگیلی سی اۆچون سوسوزلوق ال وئریب سووم دا سو دالجا آختاریب بۇ شهرین اورتاسیندان گئچن چایدا بوغولوب و اونون معشوقه سی جئیران چای قیراغینا گئدیب و سوومو چاغیراراق دئیرکن سووم قاییت ائله کی او زاماندان بۇ شهرین آدی سومقاییت اوْلوب.
## جمعیت
آزاستات- ۱ ژانویه ۲۰۱۳-جو ایل تاریخینه اوْلان معلوماتین اساساً سومقاییت بؤلگه‌سی‌نیندا ۳۲۵،۲۴۷ نفریاشیر. اونلاردان ۲۹۰،۵۰۰ نفری سومقاییت شهرین اوزونده، ۲۱،۶۰۰ نفری هاجی زین العابدین قصبه‌سینده و ۱۳،۱۰۰ نفری ایسه جورات قصبه‌سینده یاشاییر.

## قایناقلار
۱۰ مارس

**۱۰ مارس**:
بندانگشتی|توکیو٬ بومبالاندیقدان سوْنرا
* ۱۷۳۵ - گنجه شهری‌نین یاخین‌لیغیندا نادرشاه افشارلا روسیه آراسیندا آندلاشما ایمضالاندی؛ روسیه قوْشونلاری باکی‌دان چکیلدیلر.
* ۱۸۷۳ - آذربایجان‌دا تئاتر صنعتی‌نین اساسی قوْیولدو؛ آذربایجان میلّی تئاتر گۆنو.
* ۱۸۷۶ - قراهام بل ایله کؤمکچی‌سی توماس واتسون٬ ایلک تلفون تماسینی گئرچکلشدیردیلر.
* ۱۹۱۰ - هالیووددا چکیلن ایلک فیلم اوْلان «اسکی کالیفورنیادا» گؤستریمه گیردی.
* ۱۹۱۹ - چین‌ده کؤله‌لیک گؤتورولدو.
* ۱۹۱۹ - عثمانلی ایمپیراتورلوغوندا احمد توفیق پاشا دؤولتی دۆشدو. یئرینه فرید پاشا دؤولتی قۇرولدو.
* ۱۹۴۵ - توکیو بؤیوک بوْمبالاماسی.
* ۲۰۰۵ - گری کاسپاروف شطرنج تورنومنت‌لرینه قاتیلمایاجاغینی آچیقلادی.

بؤلمه:۱۰ مارس
بؤلمه:ایلین گونلری
بؤلمه:مارس آیی‌نین گونلری
بیرینجی گؤی‌تورک-ساسانی ساواشی

**بیرینجی گؤی‌تۆرک-ساسانی ساواشی** (۵۸۹) — ساسانیلر ایله باتی گؤی‌تۆرک خاقانلیغی آراسیندا باش وئرن بیر ساواش.

گؤی‌تۆرکلرین یانیندا باشدا آغ‎هۇنلار اوْلماق اۆزَره واساللاری دا یئر آلمیشدیر. ایکی دؤولت آراسینداکی چاتیشمالار گؤی‌تۆرکلر ایران اؤلکه‌سینی ایستیلا ائده‌رک باشلامیشدیر. پئچه‌نک (اوْغوز تۆرک بوْیلاریندان)-ساسانی ایش‌بیرلیگی نتیجه‌سینده گؤی‌تۆرک ایستیلالاری دایاندیریلمیشدیر.

## قایناق‌لار

بؤلمه:تورک تاریخی
بؤلمه:ساسانیلر
بؤلمه:گؤی‌تورکلر
بؤلمه:ساسانیلرین ساواش‌لاری
ایرک بیتیک

بندانگشتی|ایرک بیتیک
**ایرک بیتیگ**: دون‌خوانگدا "مین بودا ماغارالاریندا" تاپیلمیش اسکی تورکجه بیر ال‌یازماسی‌دیر. فال کیتابی آنلامینا گلمکده‌دیر. اثرده، 65 فالین قیسا آچیقلامالاری و قیسا بیر خاتیمه بولونور. ایلک دفعه آ. فون گاباینین بلیرتدیگی کیمی "ایرک بیتیگ، اوچ دفعه آتیلان بیر زارین یا دا هر اوزونه بیردن دؤرده قدر دایره‌لرین چیزیلی اولدوغو دیک‌دؤرت‌گئن بیچیمینده بیر چوبوغون اولوشدوردوغو تورلو بیرلشیم‌لرین آنلاملارینی یوروملایان بیر ال کیتابی‌دیر. "

کلاوسون، بئله بیر زارین اؤزبکیستانداکی تئرمیز شهری‌نین بیرنئچه میل قدر قوزئیینده یئرلَشن خیرآباد تپه‌ده، اسکی کوشان ایمپیراتورلوغو سیککه‌لرینی ده ایچه‌رن و میلاددان سونرا 3. یوزایل اؤنجه‌سینه عایید بیر قاتماندا اله کئچدیغینی بیلدیرمیشدیر. یازیم تاریخی، گونوموزده دقیق اولاراق ساپتاناماماقلا بیرلیکده دیل اؤزه‌للیک‌لرینه باخیلاراق 9. یوزایلدن قالما اولدوغو تخمین ائدیلمکده‌دیر. کیتابین آدی 101. نجی صفحه‌ده ایرک بیتیگ اولاراق بلیردیلمیشدیر. کیتابین خاتیمه‌سینده یازیلدیغی قدریله بارس ایلی‌نین ایکینجی آیی‌نین 15. گونونده یازیلمیشدیر.

لوویس بازین، 930 یا دا 40لی تاریخلر اولابیله‌جه‌یینی ایله‌ری سورموشسه ده اثرین قلمه آلیندیغی نی- مانی دیالئکتی (اسکی اویغور دیالئکت‌لریندن) اثرین بۇ تاریخدن داها اؤنجه یازیلمیش اولابیله‌جه‌یینی دوشوندورمکده‌دیر. اثر، اینگیلیسده‌کی بریتیش موزییومون، ال یازمالاری بؤلومونده 8212 نومره‌سی ایله قیدلی‌دیر.

## گؤرونتولر


File:Irk bitig 06.jpg

File:Irk bitig page 56.jpg

File:Irk Bitig omen 11.jpg



## قایناقلار

بؤلمه:تورک ادبیاتی
بؤلمه:تورک تاریخی
بؤلمه:تورکجه سؤزلوکلر
نمونون آختاریشیندا

بندانگشتی|نِمونون آختاریشیندا لوْقوسو
**نِمونون آختاریشیندا**(اینگیلیسجه:Finding Nemo) پیکسار انیمیشن استودیوسوندا یارانان فیلمدیر. بو فیلم ۲۰۰۳-جو ایلده حاضیرلانمیشدیر.

بؤلمه:انیمئیشن فیلملر
بؤلمه:۲۰۰۳-جو ایلین فیلملری
بؤلمه:آمریکا فیملری
بؤلمه:اینگیلیسجه فیلملر
بؤلمه:اندرو ایستنتونون فیملری
لنکران

بندانگشتی|لنکران استادیونو
بندانگشتی|کیچیک بازار مسجیدی
**لنکران** آذربایجان جومهوریتینین شهرلریندن بیری‌دیر. بو شهر خزر دنیزی‌نین یانیندا و ایرانین سینیرینین یاخینلیغیندا یئرلشیب. بو شهرین جمعیتی ۲۰۱۵-نجی ایلده ۵۸،۸۴۷ نفر ایمیش.

## سوی و دیل
لنکرانین اهالی‌سی آذربایجان تۆرکلری و تالیش‌لار دان عیبارت‌دیر و اهالی‌نین چوخونلوغو شیعه دیرلر.

## یئمک‌لر

### لونگی
لونگی لنکرانین گلنکسل یئمک‌لریندن بیری‌دیر کی اونو بالیق و تویوق‌ و هابئله چولپادان بیشیریرلر.

### کولچه
لنکرانین کولچه‌سی آذربایجاندا چوخ آدلیم‌دیر و بو شهرده دادلی کولچه‌لر بیشیریرلر.

## قارداش شهرلر
 اسکندرون

 چورتری

 مؤنتری

## قایناقلار

بؤلمه:آذربایجان جومهوریتی‌نین شهرلری
تاريخ طبری ترجمه‌سی

**تاریخ طبری ترجمه‌سی** ـ محمد بن جریر طبری‌نین یازدیغی *تاريخ الأمم و الملوک و أخبارهم و مولد الرسل و ابناؤهم* کتابی‌نین، ۳۵۲ هجری قمری / ۹۶۳ میلادی تاریخینده تورک دیلینه ترجمه ائدیلمیش اثر.

## اثرین نۆسخه و چاپی
بو کیتابدان دونیانین مۆختلیف کیتابخانالاریندا نوسخه‌لری وار. بو اثر 1260هـجری قمری ایلیندن باشلایاراق، استانبولدا اوچ جیلدده چاپ ائدیلمیشدیر.

## قایناقلار

بؤلمه:تاریخی کیتابلار
بؤلمه:تورک دیلینده کیتابلار
بؤلمه:تورکجه اثرلر
بؤلمه:کیتاب
۶ مارس

۶ مارس:
* ۱۵۲۱ - فردیناند ماژلان٬ قوآما چاتدی.
* ۱۷۱۴ - اینگیلیسلی مۆهندیس هنری میل تایپ ماشینینی ثبت ائتدی.
* ۱۸۶۹ - دیمیتری مندلی‌یئف٬ ایلک تناووبی جدولی آچیقلادی.
* ۱۸۹۹ - بایئر٬ آسپیرینی تیجاری بیر مارک اوْلاراق قئید آلتینا آلدی.
* ۱۹۰۲ - رئال مادرید فوتبال کلوبو قۇرولدو.
* ۱۹۲۷ - ایستانبول رادیوسو یایینا باشلادی.
* ۱۹۴۳ - اروین رومل٬ نازی آلمان آفریقا قوْل‌اوْردوسو باشچیلیغی وظیفه‌سینی بۇراخدی.
* ۱۹۴۹ - تۆرکیهده قادینلیغی قوْروما و سوْسیال یاردیم جمعیتی قۇرولدو. جمعیت٬ کیمسه‌سیز قیزلار و دۇل قادینلارا کؤمک ائتمه هدفینی منیمسه‌دی.
* ۱۹۵۷ - آفریقادا «قیزیل ساحیلی»٬ «غنا» آدینی آلاراق باغیمسیزلیغینی اعلان ائتدی.
* ۱۹۷۰ - تۆرکیه جۆمهۇریتی‌نین ۳۲-جی دؤولتی سلیمان دمیرل‌ین باش‌وزیرلیگینده قۇرولدو.
* ۱۹۷۴ - اینگیلیس‌ده سئچیملری ایشچی حزبی قازاندی. هرولد ویلسون باش‌وزیر اوْلدو.
* ۱۹۹۵ - اوروپا بیرلیگی عۆضوو ۱۵ اؤلکه ایله تۆرکیه آراسیندا گۆمروک بیرلیگی آندلاشماسی ایمضالاندی.

بؤلمه:۶ مارس
بؤلمه:ایلین گونلری
بؤلمه:مارس آیی‌نین گونلری
نادر قاضی‌پور

**نادر قاضی‌پور** (دوْغوم: ۱۳۳۷ـ اۆچ گۆنبز، اورمیه، باتی آذربایجان) — ایران مجلیسی‌نین عۆضوو.

قاضی‌پور ۸-جی دؤوره‌دن بۇیانا ایسلامی شورا مجلیسینده اورمیه شهری‌نین نۆماینده‌سی اوْلوبدور. ۱۳۹۴ ایلی‌نین سئچیملرینده ۱۶۹مین رأی ایله اۆچونجو دفعه اورمیه‌نین نۆماینده‌لیگینه سئچیلدی. قاضی‌پورون اوصولچولار حیزبینه باغلیلیغی واردیر.

## قایناقلار

بؤلمه:ایران مجلیس نوماینده‌لری
بؤلمه:ایرانلی سیاستچیلر
مینگه‌چئویر

بندانگشتی
**مینگه چئویر** () آذربایجان جمهوریتینین ۴-جو بویوک شهری اولاراق ۱۰۰٬۰۰۰ نفر اهالی سی وار ائله کی بوندان علاوه ۲۰ میندن داها آرتیق داغلیق قاراباغ ساواشیندا اولان آوارالار دا بو شهرده یئرلشیب‌لر .شهرین ۱۳۹٫۵۳ کیلومتر موربع اراضی سی وار. بو شهر چیراغلار شهری آدلانیر ائله کی بو سو الکتریسیته دوراغی وار هابئله کورا چاین سدین دالیندا اولان گول آذربایجان جمهورتین بویوک گولو اولاراق یئرلشیب شهر ۱۹۴۸ میلادی ایلده آلمانلی اسیرلر الیله سدین ایشچی لری و موهندیس لرین یئرلشمه سی اۆچون تیکیلیب.

## قایناقلار

بؤلمه:آذربایجان جومهوریتی‌نین شهرلری
۱۲ مارس

**۱۲ مارس**:
بندانگشتی|دۇز یئری‌ییشی سیراسیندا قاندی
* ۱۶۶۴ - نیوجرسی٬ اینگیلیس شاهلیغی‌نین بیر مۆستعمره‌سی اوْلدو.
* ۱۸۹۴ - کوکا کولا ایلک دفعه شۆشه‌ده ساتیلمایا باشلاندی.
* ۱۹۱۳ - اوستورالیانین گله‌جکده‌کی باشکندی رسماً کانبرا اوْلدو. ملبورن کئچیجی اوْلاراق ۱۹۲۷-یه قدر باشکند اوْلاراق قالدی.
* ۱۹۱۸ - موسکو٬ روسیه‌نین باشکندی اوْلدو.
* ۱۹۱۸ - تۆرکیه ارزروم و آرحاوینی آزاد ائتدی.
* ۱۹۳۰ - هیندوستان‌دا ماهاتما قاندی٬ دۇز ایستحصالینداکی حؤکومت تک‌الینه قارشی چیخماق هدفی ایله٬ احمدآباددان دنیزه ۳۰۰ مایل‌لیق دۇز یئری‌ییشینه باشلادی.
* ۱۹۳۸ - آلمان عسگری بیرلیکلری اوتریش توْرپاقلارینا گیردی. صاباحی‌سی رسماً اوتریش آلمانا قاتیلدی.
* ۱۹۸۵ - تۆرکیهنین اوْتووا کوْنسوللوغونا ائرمنی ترورچولاری هۆجۇم ائتدی. بیر کانادالی پوْلیس اؤلدو. باش‌کوْنسول جوْشکون کیرچا یارالی اوْلاراق قۇرتولدو.
* ۲۰۰۰ - پاپ ایکینجی ژان پوْل٬ کیلسه‌نین کئچمیشده یهودیلرین٬ مۆخالیف‌لرین٬ قادینلارین و یئرلیلره قارشی ایشلتدیگی گۆناهلاردان اؤترو عفو دیله‌دی.
* ۲۰۰۰ - صربیستان باش‌وزیری زوران دیندیچ٬ بلقراددا اؤلدورولدو.

بؤلمه:۱۲ مارس
بؤلمه:ایلین گونلری
بؤلمه:مارس آیی‌نین گونلری
محمود پناهیان

**ژنرال دکتر محمود پناهیان تبریزی** گونئی آذربایجانین دموکرات فرقه سینین عضولریندن، ژنرال و نظامی دیر.
## حیات
محمود پناهیان، پناهعلی خان جوانشیرین نوه لریندن سایلیرمیش.
## پالیشمالار
آذربایجان دموکرات فیرقه‌سی‌نین جنگ وزیری اولاراق فیرقه داغیلاندان سونرا باکی یا گئتدی. سونرالار عراق دولتی نین دعوتی ایله بغدادا گئدیب پهلوی رئژیمین قارشیسنا چالیشدی. اوردا بغداد رادیوسونون " ایران خالقلارین میلّی جبهه‌سی" آدلی گوروه یارادیب 1981 جی الجزایر عهدنامه‌سیندن سونرا باکی یا قاییتدی.

## اثرلری
*فرهنگ جغرافیایی ملی ترکان ایران زمین  - 1972
*ایران تورک‌لری‌نین میلّی جوغرافیا لوغتی

## قایناقلار
بؤلمه:کیمسه‌لر
بؤلمه:کیمسه‌لر قارالامالاری
بؤلمه:تبریزلی‌لر
بؤلمه:آذربایجان شخصیت‌لری
بؤلمه:سیاستچیلر
بؤلمه:آذربایجان دموکرات فرقه‌سی اویه‌لری
بؤلمه:جوانشیرلر
بؤلمه:تبریزده دوغولانلار
بؤلمه:آذربایجان دموکرات فیرقه‌سینین عوضولری
چولو خاقان (نیلی اوغلو)

**چۇلوْ خاقان** — نیلی خاقانین اوْغلو٬ غربی گؤی‌تۆرکلرین خاقانی (۶۱۱-۶۰۳).

## خاقانلیغی
نیلی خاقان اؤلدوکدن سوْنرا٬ اوْغلو چۇلوْ خاقان غربی گؤی‌تۆرکلرین خاقانی اوْلدو. عئینی زاماندا اؤلکه‌نین ان غربده اوْلان بؤلوملرینده ده عمی‌سی شئکو خاقانلیق ایدّیعاسینا باشلادی. چۇلوْ خاقان بیر یاندان شیدّتلی ایشلر ایله تؤلؤس‌لری اؤزوندن سوْیودورکن٬ بیر یاندان دا چین حؤکومتینه یاخینلاشیردی. ۶۰۵ ایلینده تؤلؤس ائل‌لریندن بیر چوْخونا آنی هۆجۇم ائده‌رک وارلارینی تالادی. سیر-تاردۇش بوْیونون اوْردو باشچی‌لارینی دا اؤلدورتدو. بئله‌جه تؤلؤسلر هامیسی بیردن آیاغا قالخدیلار؛ سوْنوجدا چۇلوْ ۶۱۱ ایلینده چینه قاچدی.

## قایناقلار

## 

بؤلمه:تورک تاریخی
بؤلمه:گؤی‌تورک خاقانلاری
بؤلمه:گؤی‌تورکلر
۱۵ مارس

**۱۵ مارس**:
بندانگشتی|آدولف هیتلر و امیل هاچانین برلینده گؤروشمه‌سی
* ۱۸۲۰ - مئین آمریکا بیرلشمیش اوستانلرینه قاتیرلاراق اؤلکه‌نین ۲۳-جۆ اوستانی اوْلدو.
* ۱۸۴۸ - ۱۸۴۸ ماجار دئوریمی پاتلاق وئردی.
* ۱۸۹۲ - جسی و. رنو برقی پیلّه‌نی ثبت ائتدی.
* ۱۹۱۷ - ایکینجی نیکولای قارداشی میخاییل نفعینه تختدن چکیلدی.
* ۱۹۱۹ - اینگیلیس تۆرکیه‌نین مرزیفون شهرینی ایشغال ائتدی؛ نئچه آیدان سوْنرا اهالی‌نین مۆقاویمتی ایله شهری ترک ائتمه‌یه مجبور قالدی.
* ۱۹۲۸ - ۱۵ مارس حادیثه‌سی باشلادی. ژاپون ایمپیراتورلوغوندا چوْخ ساییدا کومونیست تۇتۇقلاما قراری چیخاریلدی.
* ۱۹۳۳ - آلمان‌دا هیتلر٬ ۳-جۆ رایشی اعلان ائتدی.
* ۱۹۳۹ - چک‌اوسلوواکی جۆمهۇرباشقانی امیل هاچا چکین نازی آلمانا قاتیلماسینی قبول ائتدی.
* ۱۹۶۴ - سینما اۇلدوزو الیزابت تئیلور ایله اوْیونچو ریچارد بارتون ائولندی.
* ۲۰۰۳ - هۇ ژینتائوْ چین خلق جۆمهۇریتی‌نین ۴-جۆ دؤولت باشقانی اوْلدو.
* ۲۰۰۴ - چین خلق جۆمهۇریتینده ایلک دفعه بیر میلّت‌وکیلی اؤلکه‌ده ایلده ۱۰ مین اینسانین اعدام ائدیلدیگینی آچیقلادی.
* ۲۰۱۱ - سوریه ایچ‌ساواشی باشلاندی.

بؤلمه:۱۵ مارس
بؤلمه:ایلین گونلری
بؤلمه:مارس آیی‌نین گونلری
سی (یازیلیملاما دیلی)

## سی پروقراملاما دیلی
AT & T بئل لابراتوارلاریندا کئن تامپسون و دئنیس ریچی طرفیندن یونیکس ایشلتیم سیستمینی گلیشدیره بیلمک هدفیله «B» دیلیندن تؤردیلمیش یاپیسال بیر پروقراملاما دیلیدیر.۱۹۷۲ دئنیس ریچی و برایان کئرنیقان طرفیندن یاییلان «سی پروقراملاما دیلی» کیتابیندان سونرا بو دیلین گلیشدیریلمه‌سی چوخ سۆرعتلندی. ایندیکی زاماندا هر یئرده بوتون ایشلدیم سیستملری  (Microsoft Windows, GNU/Linux, *BSD, Minix) یارادیلماسیندا ۹۵% «سی» دیلی ایله یازیلمیشدیر، سۆروجولر، ایشلدیم سیستمین ماژوللاری و سورعت گرکن هر یئرده ایشلنن یایغین و مرزلری بللی  اولمایان بیر دیلدیر. بو دیل پروقرامچی‌یا چوخ آزادلیق وئره‌رک، چوخلو یانلیشلار و خطالارین یارانماسینا دا سبب اولا بیلر. پروقرامین گلیشمه‌سی ایله قارماشیقلاشماسی، احتیاجلارین آرتماسی و اویغولاما پروقراملاماسیندا آبجکتلرین یؤنملیگی اورتایا چیخاندان سونرا «سی» پروقرامچیلاری «سی پلاس پلاس» دیلینه گئچتیلر.

## سلام دۆنیا اؤرنگی


```c
#include <stdio.h>
int main()
{
    printf(" Selam Dünya! ");
    return 0;
}
```

بو کودو یازی اولاراق (text file) بیلگی سایاردا «c.» سونئکی ایله ذخیره ائدرسک، آشاغیدا گلن دستورلا GCC کامپایلری ایله، کامپایل و لینک اولور:

`gcc fileAdi.c -o calisaBilenFileAdi`

حاصیل ویندوزدا «*calisaBilenFileAdi.exe*» و لینوکس/یونیکسده سونئکسیز «*calisaBilenFileAdi*» اولاجاقدیر.

بؤلمه:یازیلیملاما دیللری
۱۶ مارس

۱۶ مارس:
بندانگشتی|ماژلانین دۆنیا تۇرو
* م.اؤ ۵۹۷ - بابیل سۆرگونو.
* ۱۵۲۱ - فردیناند ماژلان فیلیپینده‌کی هوْمونهون آداسینا چاتدی.
* ۱۸۴۸ - اؤیرتمن مدرسه‌لری قۇرولدو.
* ۱۹۰۹ - آلمان فۇتبال تاخیمی تاریخی‌نین ان فرقلی اۇتوزماسینی اینگیلیس قارشی‌سیندا آلدی: ۹-۰
* ۱۹۲۰ - مۆتّفیق دؤولتلر٬ ایستانبولو ایشغال ائتدی.
* ۱۹۲۱ - شوروی آنکارا حؤکومتینی رسمی اوْلاراق تانیدی؛ موسکو آندلاشماسی ایمضالاندی.
* ۱۹۲۴ - روم آندلاشماسی دوْغرولدوسوندا ایتالیا ریژکیانی توْرپاقلارینا قاتدی.
* ۱۹۳۵ - آدولف هیتلر٬ ورسای آندلاشماسینی ایبطال ائتدیگینی آچیقلادی.
* ۱۹۳۹ - میصر پرنسسی فوزیه فواد ایله ایران شاهی محمدرضا پهلوی ائولندی.
* ۱۹۴۵ - ایکینجی دۆنیا ساواشی: کیچیک بیر ژاپون مۆقاویمتی قالدییسا دا ایو ژیما ساواشی سوْنا چاتدی.
* ۱۹۶۸ - آمریکا بیرلشمیش ایالتلری باشقانی جانسون٬ ویئتناما ۳۵٫۰۰۰-۵۰٫۰۰۰ عسگر داها گؤندرمه‌یه قرار وئردی.
* ۱۹۶۸ - ویئتنام ساواشی سیراسیندا می لائی قیرغینی باش وئردی.
* ۱۹۷۹ - چین-ویئتنام ساواشی: چین خلق قۇرتولوش اوْردوسو اؤلکه‌سینه گئری دؤندو. ساواش سوْنا چاتدی.
* ۱۹۸۸ - حلبچه شیمیایی بوْمبالانماسی.
* ۱۹۹۹ - کوْزوْووْدا صرب گۆجلرینه قارشی٬ ۷۰ گۆن سۆره‌جک هاوا حرکتلری باشلاندی.
* ۲۰۱۴ - قیریم دارتیشمالی بیر رفراندوم‌لا اوکراین‌دان آیریلیب روسیه‌یه کئچدی.

بؤلمه:۱۶ مارس
بؤلمه:ایلین گونلری
بؤلمه:مارس آیی‌نین گونلری
۱۷ مارس

**۱۷ مارس**:
بندانگشتی|جوْرج واشینقتوْن٬ آمریکا اینقیلابی‌نین باشچی‌سی
* ۱۷۷۶ - آمریکا اینقیلابی: جوْرج واشینقتون و هنری کناکس شهره باخان تپه‌لره توْپچو بیرلیکلرینی یئرلشدیرمه‌سی‌نین آردیندان اینگیلیس گۆجلری بوْستون‌و بۇراخماغا مجبور قالدی.
* ۱۸۱۶ - ۳۸ توْن‌لوق «الیزه» بۇخارلی گمی٬ مانش دنیزینه آشان ایلک بۇخارلی گمی اوْلدو.
* ۱۸۴۵ - کیچیک پاکت‌لرده ایشلنن لاستیک باغ ثبت اوْلوندو.
* ۱۸۹۱ - احمد احسان توْخ‌گؤز٬ ثروت-فۆنۇن درگی‌سینی قۇردو.
* ۱۹۱۵ - چاناق‌قالا ساواشی: شاهلیق دنیز باشچی‌سی آدمیرال سکویل جاردن وظیفه‌سیندن آیریلدی.
* ۱۹۲۰ - اینگیلیس قوْشونلاری٬ تۆرکیه‌نین اسکی‌شهر و آیفوْنوندان چکیلدیلر.
* ۱۹۲۱ - لندنده ایلک دوْغوم کونترولو کلینیگی آچیلدی.
* ۱۹۲۶ - «دمیر صنایعین تأسیسینه دائیر قانون» تۆرکیه بؤیوک میلّت مجلیسینده قبول ائدیل‌دی.
* ۱۹۲۷ - ایتالیادا اۇزون مۆدّت سۇبای اوْلانلارین آغیر مالیات وئرمه‌لری اۆچون قانون چیخاریلدی.
* ۱۹۴۸ - بلژیک٬ فرانسه٬ هولند٬ بیرلشمیش شاهلیق٬ لوکزامبورق خاریجی‌ایشلری آراسیندا٬ ۵۰ ایل سۆره‌لری بروکسل آندلاشماسی ایمضالاندی.
* ۱۹۶۵ - ۳۰ میلیون دوْلارلیق حجمی اوْلان تۆرک-ایسرائیل تیجارت آندلاشماسی ایمضالاندی.
* ۱۹۹۵ - میخائیل جوردن بسکیتبالا گئری دؤنمه قراری آلدی.

بؤلمه:۱۷ مارس
بؤلمه:ایلین گونلری
بؤلمه:مارس آیی‌نین گونلری
بو آخشام اؤلورم (ماهنی)

**بو آخشام اؤلورم**  — بیر دراماتیک و پاپ موزیکال ماهنی. مراد کئکیلی  بۇ ماهنینی اوْخویور.
## قایناق‌لار
بؤلمه:تورکیه‌ده ماهنیلار
۱۸ مارس

**۱۸ مارس**:
بندانگشتی|الجزاییر ایستیقلال ساواشی
* ۱۲۹۹ - مۆقدّس روم ایمپیراتورو ایکینجی فردریک اؤزونو قودس شاهی اعلان ائتدی.
* ۱۴۳۸ - ایکینجی آلبرت٬ آلمان شاهی اوْلدو.
* ۱۷۹۹ - ناپلئون بوْناپارت٬ عثمانلی دؤولتی‌نین الینده‌کی عکا قالاسی‌نین اؤنلرینه گلدی.
* ۱۸۵۰ - هنری ولز و ویلیام فارقو٬ آمریکن ایکسپرسی قۇردو.
* ۱۹۱۳ - یۇنان شاهی ایکینجی جوْرج بیر سوءقصد نتیجه‌سینده اؤلدو.
* ۱۹۱۵ - چاناق‌قالا دنیز حرکتلری: بیرلشمیش دنیز قووّتلری چاناق‌قالا بوْغازیندا آغیر خسارت گؤروب گئری چکیلدی.
* ۱۹۱۸ - تۆرکیه٬ قارایازی٬ نارمان و تکمانی آزاد ائتدی.
* ۱۹۲۰ - عثمانلی مجلیس-مبعوثانی ایستانبلونون ایشغالی اۆزرینه سوْن توْپلانتی‌سینی کئچیریب چالیشمالارینا آرا وئرمه قراری آلدی.
* ۱۹۲۶ - باغیمسیز تۆرک اوْرتودوکس پاتریکخاناسی قۇرولدو.
* ۱۹۳۸ - مکزیک توْرپاقلارینداکی بۆتون یابانچی نفت شیرکتلرینی میلّی‌لشدیردی.
* ۱۹۴۰ - هیتلر و موسولینی گؤروشدو. ایتالیا٬ آلمان یانیندا ساواشا گیرمه قراری آلدی.
* ۱۹۴۹ - ناتو قۇرولدو.
* ۱۹۵۶ - فرانسه٬ الجزاییردن عسگر چیخارمایا باشلادی.
* ۱۹۶۲ - الجزاییر باغیمسیزلیق ساواشی: فرانسه الجزاییرلی مۆقاویمتچی‌لرله آنلاشدی.
* ۱۹۸۵ - تۆرکیه‌ده بانک‌لارین تلویزیوندا رکلام ائتمه‌لری قاداغان اوْلدو.
* ۱۹۸۹ - میصرده ۴۴۰۰ ایللیک بیر مومیا تاپیلدی.
* ۱۹۹۰ - آلمان یئنیدن بیرلشمه‌سی: آلمان دموکراتیک جۆمهۇریتی‌نین کئچیرتدیگی سئچیم‌لردن سوْنرا٬ آلمان دموْکراتیک جۆمهۇریتی و آلمان فدرال جۆمهۇریتی بیرلشدی.
* ۲۰۰۰ - سوریه و تۆرکیه‌ده یاشایان و اقربا اوْلان ۵۷۳ عائیله ایکی اؤلکه‌نین آنلاشماسی نتیجه‌سینده سرحدّی کئچه‌رک بایرام‌لاشدیلار.
* ۲۰۰۵ - ایسلام تاریخینده بیر ایلک اوْلاراق٬ نیویورک‌داکی بیر مسجیدده جۆمعه نامازینی ایلک دفعه بیر قادین قیلدیردی.
* ۲۰۱۰ - ت.ر.ت خبر یایینا باشلادی.

بؤلمه:۱۸ مارس
بؤلمه:ایلین گونلری
بؤلمه:مارس آیی‌نین گونلری
۱۴ مارس

۱۴ مارس:
بندانگشتی|آدولف هیتلرله امیل هاچانین برلین‌ده گؤروشمه‌سی
* ۱۴۸۹ - قیبریس شاهلیغی خاتونو کاترین کورنارو٬ آدانی ونیزه ساتدی.
* ۱۷۹۴ - الی ویتنی٬ پامبیق آیریشدیرما ماشینینی ثبت ائتدی.
* ۱۸۲۷ - عوْثمانلی‌دا ایکینجی محمود دؤنمینده٬ مکتب-طیبّیّه‌ی-شاهانه قۇرولدو.
* ۱۹۱۸ - تورکیه هینیس و کؤپروکؤیۆ آزاد ائتدی.
* ۱۹۱۹ - تۆرکیه‌ده طیب بایرامی و مکتب-طیبیه‌ی-شاهانه‌نین قۇرولوش ایل‌دؤنمی. حکمت بوْران باشچیلیغیندا٬ طیب جامیعه‌سی‌نین ایستعمارچی گؤجلرین قارشی‌سینا رسماً چیخیشی سببی ایله بۇگۆن طیب بایرامی اوْلاراق قۇتلانماقدادیر.
* ۱۹۲۳ - گنجلر بیرلیگی ورزیش کلوبو آنکارادا قۇرولدو.
* ۱۹۳۹ - خاطای مجلیسی٬ تۆرک لیراسینی رسمی اوْلاراق قبول ائتدی.
* ۱۹۵۱ - کوره ساواشی: بیرلشمیش میلّتلر قوْشونلاری سئولو گئری آلدی.
* ۱۹۹۸ - ایراندا ۶/۹ ریشتر گۆجونده یئر تیتره‌دی.
* ۲۰۰۰ - نعیم سلیمان‌اوْغلو٬ قوْپارمادا ۱۴۵ کیلو قالدیراراق دۆنیا رکوردونو قیردی.
* ۲۰۰۳ - تۆرکیه جۆمهۇریتی‌نین ۵۹-جۇ دؤولتی٬ رجب طیب اردوْغان باش‌وزیرلیگینده قۇرولدو.

بؤلمه:۱۴ مارس
بؤلمه:ایلین گونلری
بؤلمه:مارس آیی‌نین گونلری
میلتلرآراسی فونتیک الیفبا

**بین‌الخلق فونتیک الیفبا**  لاتین الیفباسی اۆزره قوْنۇشما سس‌لرین کاغیزدا یازماق اۆچۆن بیر الیفباسل قۇرۇلۇش دۇر. بۇ قۇرۇلۇش آغیزلا سؤیله‌نن سس‌لری گؤرستمگی ایستاندارلاشدیرما اۆچۆن  اۇلۇس‌لارآراسی فوْنتیک توْپلانتیسینین الیله یارادیلمیشدیر. اۇلۇس‌لارآراسی سسچیل الیفبا یا آی‌پی‌ائی سؤزلۆک‌یازان‌لاری، یاد دیلی اؤیرنن‌لری و اؤیردن‌لری، دیلچی‌لری، دانیشما پاتوْلوْژیست‌لری، مۆغنی‌لری، تئاتر و سینئمادا نقش اوْینایان‌لاری، دیل یارادان‌لاری و دیلمانج‌لاری فایدالاندیرا بیلر.

سسچیل الیفبا قوْنۇشمانین آغیزلا سؤیلنن بؤلۆمۆنده اؤزللیک‌لری گؤرستمک آماجی ایلا دۆزلمیش‌دیر یانی : فوْن‌لار، فوْنم‌لر، توْنلاما، سؤزجۆک‌لرین آیریلیغی و هیجالارین آیریلیغی. دیش‌قیجیرتیسی، فیسیلتیلیق(پلتک قوْنۇشما) و دوْداق-داماق یاریغیندان چیخان سس‌لر کیمی قوْنۇشمانین باشقا اؤزللیک‌لرین گؤرستمگه اۇلۇس‌لارآراسی سسچیل الیفبانین گئنیشلندیریلمه‌سی آدلانان گئنیشلندیریلمیش سیمگه کۆمه‌سیندن یارارلانماق اوْلار. 

## قایناقلار

بؤلمه:الیفبالار
محمد صبحدل

**محمد صبحدل**، اورمیه‌لی یازار، ترجمه‌چی و شاعردیر. محمد صبحدل، اورمیه ده همده "بوتا" یایین‌ائوی‌نین ایداره‌چیسی‌دیر.

## یاشاییشی و ادبی چالیشمالاری

محمد صبحدل 1356-جی گونش ایلیینده آذربایجان اورمیه شهرینده دونیایا گؤز آچیبدیر. او ابتدایی و اورتا تحصیلاتینی اورمودا بیتیریبدیر. گنج یاشلاریندان ادبیاتا ماراقلی اولان صبحدل، شعر یازاماغا دا بو یاشلاریندا و دئمک اولار یئنی‌یئتمه یاشلاریندا باشلاییبدیر.
1388-جی ایلدن ایسه محمد صبحدل بوتا یایین ائوینی چالیشدیرماغا باشلاییبدیر. ایدییه کیمی 180-دان آرتیق کیتاب بوتا ائوینده یاییلیبدیر.

## بیر شعر نمونه‌سی

**اوچلوک یوخو**

سئوینجیمی داشدان کسیر

وسونونجو سومویومو

قورتورولماقدان.

سانجلیر سؤزوم.

یوردومون زمی لرینده،

تؤره نیر اوچ بوجاق قویولارلا

اوچ قاتلی بیر کفنی قوسدورور

اوچ جانلی بیر ملک بدنینده

و دانیشیغیم سئوزومده سانجلیر یئنی دن اوووق- اوووق

اوچ جانلی بیر ملک بدنینده

الندیرین منی هی! اوووق- اوووق

الندیرین می هی!

بیرینجی جمده ییمی کئچیردیم

اۆچونجو قاتدان اؤترسم

الکدن آرتیرا بیلمم

الندیرین منی هی!

یامان یالانلیغا دوشدوم

گولو یئل ایله بؤلوشدوم

یئل اسدی هندیوریمدن

گول اۆچون اؤلدوم اؤلوش...

و دانیشیغیم سؤزومده سانجیلیر یئنی دن

اوچ جانلی بیر ملک بدنینده

سئوینجیمی داشدان کسیر

و قایتاریر کفنین اۆچونجو قیرناسینی بیرده

الکدن آرتیق الکدیر

الندیرین منی هی!

## قایناقلار

بؤلمه:آذربایجانلی شاعیرلر
بؤلمه:اورمیه‌لی شاعیرلر
بؤلمه:تورک شاعیرلر
بؤلمه:تورک یازیچیلا‌ر
بؤلمه:کیمسه‌لر
هالک

بندانگشتی
**هالک** (اینگیلیسجه:Hulk)، *مارول کومیکس* نشریاتی طرفیندن یارادیلمیش خیالی سوپر قهرمان.

بؤلمه:خیالی سوپر قهرمانلار
۱۹ مارس

**۱۹ مارس**:
بندانگشتی|ابن خلدونون آناسی ائوی
* ۱۲۷۹ - یامین دؤیوشونده موغول یۇآن خاندانی٬ ۲۰ مین نفرله ۲۰۰ مینلیک چین‌لی گۆنئی سوْنق خاندانی‌نین اوْردوسونو مغلوب ائده‌رک بۆتون چین‌ده حاکیمیّتینی ساغلادی.
* ۱۴۰۶ - ابن خلدون٬ تونوس‌لو دۆشونور-تاریخچی اؤلدو (دوْغوم ۱۳۳۲).
* ۱۴۵۲ - اۆچونجو فردریک پاپ طرفیندن تاج تاخیلان سوْن مۆقدّس روم ایمپیراتورو اوْلدو.
* ۱۸۶۶ - عثمانلی دؤولتی سوئز کانالی‌نین آچیلماسینا ایجازه وئردی.
* ۱۸۹۹ - اوتوموبیل یاغی دۆزلدن کاسترول شیرکتی قۇرولدو.
* ۱۹۰۳ - تۆرکیهنین ایلک ایدمان کلوبو اوْلان بئشیک‌تاش ژ.ک. قۇرولدو.
* ۱۹۲۰ - آمریکا بیرلشمیش ایالتلری سنا مجلیسی٬ ورسای آندلاشماسینی تأیید ائتمه‌نی رد ائتدی.
* ۱۹۴۵ - شوروی٬ بیر نوْت ایله ۱۹۲۵ تاریخلی تۆرک-شوروی دوْستلوق-طرفسیزلیک آندلاشماسینی یئنیله‌مه‌یه‌جگینی بیلدیردی.
* ۱۹۷۰ - غربی آلمانین باش‌وزیری ایله شرقی آلمانین باش‌وزیری ایلک دفعه گؤروشدو.
* ۲۰۰۳ - آمریکا بیرلشمیش ایالتلرینین قوْشونلاری عیراقا گیردی؛ اۇچاقلاری دا عیراقین غربینی بوْمبالامایا باشلادی.
* ۲۰۱۱ - ۲۰۱۱ لیبی اینقیلابینا مۆداخیله ائتمک اۆچون بیرلشمیش میلّتلر گۆونلیک کومیته‌سی‌نین ۱۹۷۳ ساییلی قراری دوْغرولدوسوندا اعتیلاف قۆوّتلری لیبی بوْمبالاماسینی باشلادی.

بؤلمه:۱۹ مارس
بؤلمه:ایلین گونلری
بؤلمه:مارس آیی‌نین گونلری
موعجیزه قادین

بندانگشتی
**مۇعجیزه قادین**  دی‌سی کومیکس شیرکتی‌نین توسوطویلا تانیتدیریلان سوپرقهرمان. اوْ ایلک و ان مشهور دیشی قهرمانلاردان بیری دیر. بۇ شخصیتی ویلیام مالتون مارستون ۱۹۴۱ ایلینده یارادیب دیر.

## قایناق‌لار

بؤلمه:خیالی سوپر قهرمانلار
دیلمانج

**دیلمانج** یا دا **دیلماج** و یا **چئویرمن** یا **مترجم** — چئویری یا ترجمه ائدن آدام. بیر دیلده‌کی یازی و یا سؤزلری باشقا بیر دیله چئویرن کیمسه‌یه دئییلیر.

## قایناقلار
مینی ماوس

**مینی ماوس** () بیر کارتون شخصیتی دیر کی والت دیزنی شیرکتی اونو یارادیب.
## قایناقلار
یئددی برکت

**یئددی برکت** آذربایجان تورکلرینین اوغوز و یا نوروز بایرامیندا حاضیرلادیقلاری بیر سوفره‌دیر و اسطوره تفککورو ساییلیر.  

## یئددی برکت ساییلانلار

۱. گؤی برکتی: قرآن ایله گۆزگو

۲. سو برکتی: سو ایله بالیق

۳. یئر برکتی: قووورغا، قوورلانمیش بوغدا و یا مرجی

۴. حئیوان برکتی: بویانمیش یومورتا

۵. آغاج برکتی: آلما، اییده (قیرمیزی بویالی اولمالیدیر)

۶. آل‌وئر برکتی: سیککه

۷. گؤیَرتی برکتی: گؤی گؤیرتمک 

## یئددی برکت ایله ائدیلن ایشلر

1. قرآنی اوخویوب، آینایا باخارلار. 

2. ایل دؤنمه‌میشدن اؤنجه، خالقیمیز بیرلیکده یاسین سورهسینی اوخویور و سویا پوفله‌ییرلر. ایل دؤننندن سوْنرا ایسه بو سویو ایچرلر. بو ایشله، سو برکتی انسان وجودونا گلر.

3. بوغدا ایله مرجینی قوووروب، ایل دؤنندن سوْنرا یئیرلر.  سمنی حاضیرلایانلار ایسه سمنی یئیرلر. دئمک اولار، بونلاری یئمکله، یئر برکتی اینسانین وجودونا داشینار.

4. یومورتانی سویا سالیب، اوجاق اوستونده سویو قاینادارلار، سو قاینارکن، یومورتا بویالی اولسون دئیه، سویون ایچینه ده، بیر نئچه تئل، قیرمیزی سوغان قابیغی آتارلار. بو یومورتانی یئمکله، حئیوان برکتی انسانا داشینار.

5. آلما و اییده کیمی تر-تزه و قیرمیزی مئیوهلری یئمکله، آغاج برکتی انسانا گلیر.

6. سوفرهیه سیککه قویوب، سوْنرا ایلی باشاباش اونو ساخلاماق، آل‌وئر برکتینی آرتیرار دئیرلر.

7. گؤیرتی گؤیرتمک و سوْنرا ایل دؤنندن نئچه گون سوْنرا اونو چؤله آتماق، کئچن ایلدن یئنی ایله گؤیرمه‌نین آردیجیل اولماسینا اینانیلیر. 

## قایناقلار
دئیزی اؤردک

بندانگشتی
**دئیزی اوردک**- ۱۹۴۰ ایلینده والت دیزنی شیرکتی طرفیندن "*دونالد اوردگه"*(دونالد داک) قیزدوست اوْلاراق یارادیلمیش کارتونی بیر شخصیتدیر.
اسپایدرمن(توراتان کیشی)

بندانگشتی|توراتان کیشی
**اسپایدر من** یوْخسا **توراتان کیشی** (اینگیلیسجه: Spider-Man) خیالی و قوْشما بیر سوپر قهرماندیر.آمریکا بیرلشمیش ایاتلرینده کومیک استریپ کیتابلاریندا یارادیلدی. استان لی و استیو دیتکو اوْنو کوْمیک کیتابلاردا چکیب پارلاشدیردیلار.

## قایناقلار
اینگیلیسیجه ویکی پدیا چالیشانلاری

بؤلمه:خیالی سوپر قهرمانلار
۲۱ مارس

**۲۱ مارس**:
بندانگشتی|ماجاریستان شوروی جۆمهۇریتی لیدری
* ۱۵۹۰ - عثمانلی و صفوی دؤولتلری آراسیندا فرهاد پاشا آندلاشماسی ایمضالاندی.
* ۱۷۷۹ - عثمانلی و روسیه دؤولتلری آراسیندا آینالی‌قاواق آندلاشماسی ایمضالاندی.
* ۱۷۸۸ - آمریکا بیرلشمیش اوستانلری‌نین لوئیزیانا اوستانی‌نین نیو اورلئان شهری یانغین‌دا بۆتونلوک‌له یاندی.
* ۱۸۵۱ - چین ایمپیراتورو بۆتون مسئحی رهبرلرین اؤلدورولمه‌سینی بۇیوردو.
* ۱۸۷۱ - اوْتو فوْن بیسمارک پرنس عۆنوانینی آلدی.
* ۱۹۱۴ - باش‌یازارلیغینی نیگار خانیمین گؤردوگو «قادینلیق» آدلی درگی هفته‌لیک اوْلاراق یاییملانمایا باشلادی.
* ۱۹۱۸ - تۆرکیه توْرتومۇ آزاد ائتدی.
* ۱۹۱۹ - ماجاریستان شوروی جۆمهۇریتی قۇرولدو.
* ۱۹۳۵ - ریضا شاه پهلوی٬ اۇلوسلارآراسی توْپلولوغا سسلنه‌رک اؤلکه‌سی‌نین «پرشیا» اوْلاراق دئییل٬ «آریانلارین اؤلکه‌سی» آنلامینا گلن «ایران» اوْلاراق آدلاندیریلماسینی ایسته‌دی.
* ۱۹۴۱ - آنکارا رادیوسو یئنی‌دن رۇمجا یایینا باشلادی.
* ۱۹۶۵ - مارتین لوتر کینگ ۳٫۲۰۰ نفرلیک بیر دسته ایله اینسان حاقلاری یئری‌ییشی اۆچون یوْلا چیخدی.
* ۱۹۷۹ - آتینا یۇخاری محکمه‌سی آلدیغی قرارلا٬ تۆرکیه‌نین قیبریسا ائتدیگی مۆداخیله٬ زوریخ آندلاشماسینا گؤره قانونی اوْلدوغونو تأیید ائتدی.
* ۱۹۹۰ - نامبیا٬ گۆنئی آفریقادان باغیمسیزلیغینی اعلان ائتدی.
* ۱۹۹۲ - وان٬ شیرناق٬ جیزره و آدانادا نوروز قۇتلامالاری سیراسیندا چیخان حادیثه‌لرده ۳۸ نفر اؤلدو.
* ۲۰۰۹ - ت.ر.ت آواز کانالی یایینا گیردی.

بؤلمه:۲۱ مارس
بؤلمه:ایلین گونلری
بؤلمه:مارس آیی‌نین گونلری
فرهنگ جغرافیایی ملی ترکان ایران زمین کیتابی

**فرهنگ جغرافیایی ملی ترکان ایران زمین** ایران تورکلری‌نینن یاشادیغی یئرلری آنلادان بیر کیتاب دیر. 

بو کیتاب ژنرال دکتر محمود پناهیانین چالیشمالاری و آراشدیرمالاری نتیجه‌سینده اوْلوب. عومومیتله کیتابین اساس قایناغا رزم آرا نین ۱۰ جیلدلیک فرهنگ جغرافیایی ایران ارتش ستادی انتشاراتیندان دیر. 

بۇ کیتاب ۴ جیلدده هابئله هر جیلیدن سوْنوندا هر بؤلومه عایید بیر نقشه وار. بۇ کیتاب ۱۳۵۱ جی شمسی ایلده  ایران اؤلکه‌سیندن ائشیکده چاپ اوْلوب و دئمک آذربایجانا عایید اوْلان تاپیلمییان کیتابلاردان دیر.
## قایناقلار


بؤلمه:کیتابلار
بؤلمه:کیتاب‌لار
بؤلمه:فارسجا کیتابلار
بؤلمه:ایران تورکلری
۲۰ مارس

۲۰ مارس:
بندانگشتی|عیراق ساواشی
*۱۶۰۲ - هولند شرقی هیندوستان شیرکتی قۇرولدو.
*۱۷۹۲ - فرانسه میلّی مجلیسی٬ گیوتین‌له اعدامی تصویب ائتدی.
*۱۸۱۵ - ناپلئون٬ البه آداسیندان قاچیشی‌نین آردیندان٬ ۱۴۰٫۰۰۰ نفرلیک دۆزنلی اوْردو و ۲۰۰٫۰۰۰ نفرلیک کؤنوللو گۆجلر ایله پاریس شهرینه گیردی.
*۱۸۸۳ - ژان ارنست ماتزلینگر٬ تک سفرده بۆتون بیر باشماغی دۆزلده بیلن ایلک ماشینی ثبت ائتدی.
*۱۹۱۸ - تۆرک قادینی درس‌خاناسی آچیلدی. درس‌خانادا یابانچی دیل٬ تۆرکجه و مۆزیک درسلری ایله کونفراسلار وئریلدی.
*۱۹۳۳ - نازی‌لرین ایلک توْپلاما کمپی مونیخ یاخینلاریندا آچیلدی.
*۱۹۵۶ - تونیس فرانسه‌دن باغیمسیزلیغینی قازاندی.
*۲۰۰۳ - عیراق ساواشی: آمریکا بیرلشمیش ایالتلری عیراقی ایستیلا ائتمه‌یه باشلادی. باغداد بوْمبالاندی.
*۲۰۱۵ - بۆتون گۆنش تۇتولماسی گئرچکلشدی.

بؤلمه:ایلین گونلری
بؤلمه:مارس آیی‌نین گونلری
بؤلمه:۲۰ مارس
۲۲ مارس

**۲۲ مارس**:
بندانگشتی|تۆرکیه قۇرتولوش ساواشی
* ۱۷۳۷ - عثمانلی دؤولتینده حاجی ایواززاده محمد پاشا٬ محمد پاشانین یئرینه صدرالاعظم اوْلدو.
* ۱۸۳۲ - ژۇهان وولفقانق ووْن قوته٬ آلمانلی شاعیر و یازار اؤلدو (دوْغوم ۱۷۴۹).
* ۱۹۲۱ - تۆرکیه قۇرتولوش ساواشی: قۇوای-میلّیّه گۆجلری فرانسه اوْردوسونو فکهدن قوْودو.
* ۱۹۴۲ - ایکینجی دۆنیا ساواشی سیراسیندا ایکینجی سیرته دؤیوشو باش وئردی.
* ۱۹۴۳ - آمریکا ایله تۆرکیه آراسیندا قارشی‌لیقلی رادیو یایین سرویسی آچیلدی.
* ۱۹۴۴ - ایکینجی دۆنیا ساواشی: مونت کاسینوداکی آلمان مۆقاویمتی قیریلدی.
* ۱۹۴۵ - میصر٬ سوریه٬ لۆبنان٬ اوردون٬ سعودی عربیستان٬ عیراق و یمن٬ قاهیره‌ده عرب بیرلیگینی قۇردو.
* ۱۹۶۷ - گۆنئی کوره‌ده دِووْ شیرکتی قۇرولدو.
* ۱۹۹۵ - عیراقین قۇزئیینده‌کی حرکاتدا ۳ مین پ.کا.کا منسوبو اسیر اوْلدو٬ ۲۰۰-ۆ اؤلدورولدو٬ سککیز عسگر اؤلدو٬ ۱۱ نفر یارالاندی.

بؤلمه:۲۲ مارس
بؤلمه:ایلین گونلری
بؤلمه:مارس آیی‌نین گونلری