open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
چيرتي، چيرتي (اویون)

**چيرتي، چيرتي**- آذربایجانین قديم اوشاق اويونلارینداندیر. 

## اويونون قورولوشو
اوشاقلاردان بيري باشچي سئچيلير. باشچي اورتادا دايانير، قالان اوشاقلار ايسه دایره‌وی دوزولورلر. باشچي الينده چوبوق اويونا باشلايير. اوّل-اوّل ساغ طرفده اولان اوشاقلارا دئييرلر:

- چيرتي، چيرتي! 

ساغداکي اوشاقلار جاواب وئريرلر: 

- جان چيرتي! 

سولداکي اوشاقلار دئييرلر: 

- بيزيم چيرتي سيزين چيرتي‌يا يالان دئدي.

ساغداکي اوشاقلار دئييرلر: 

- کيمين ساققالينا ياراشير؟ 

سولداکي اوشاقلار دئييرلر: 

-هر کس آياغيني چپ قويسا، اونون ساققالينا ياراشير. 

بوتون جرگه‌ده اولان اوشاقلار سولدان ساغا بير-بير آياقلاريني ايره‌لي چيخاريرلار. باشچييا چاتانا قدر ايره‌ليله‌ييرلر. باشچي يئنه اوّلکي سؤزلري تکرار ائدير؛ سول آياغيني ساغ آياغي‌نين بارماقلاري اوزرينه قويوب، ايکي دفعه فيرلانير. اوشاقلار اوّلکي قايدادا گئري چکيليرلر. باشچي ساغ اليني آياغي‌نين چئچله بارماغي‌نين اوستونه قويور. هامي باشچي کيمي ائدير، باش بارماقلاري‌نين اوجو ايله باشچي‌نين يا‌نينا گليرلر. باشچي اليني باش بارماغيني بورنونون اوجونا قويوب دئيير: 

- چيرتي، چيرتي!

اوشاقلار اونا جاواب وئريرلر: 

- جان چيرتي!

اوشاقلار يئنه گئري چکيليرلر. بو دفعه باشچي سول الي‌نين باش بارماغيني قولاغينا وئرير. اوشاقلار دا اونون کيمي ائديب باشچي‌يا ياخينلاشيرلار. باشچي دئيير: 

- چيرتي، چيرتي! 

ساغ طرفده‌کي اوشاقلار جاواب وئريرلر: 

- جان چيرتي! 

باشچي دئيير: 

- بيزيم چيرتي سيزين چيرتي‌يا يالان دئدي. 

ساغداکي اوشاقلار دئييرلر: 

- کيمين ساققالينا ياراشير؟ 

باشچي دئيير:

- هر کس تئز قاچماسا، اونون ساققالينا ياراشير.

هامي نيشان قويولموش يئره قاچير. کيم گئريده قالسا اونا دئييرلر: 

-تيسباغا تيس، بوينونو قيس!

اويون آخيرا چاتينا قدر هئچ کسين ايختياري يوخدور اؤزو ايسته‌ديگي کيمي حرکت ائتسين. قايداني پوزانلار تؤهمتلنديريليب اويوندان چيخاريلير. هامي باشچي‌نين امري ايله حرکت ائدير، نيظام-اينتيظاما تابئع اولور. 

## قایناق

بؤلمه:آذربایجان خالق اویونلاری
چیله‌‌‌مه (اویون)

جایگزین=چیله‌مه اویونو|بندانگشتی
**چيله‌مه** - آذربايجاندا ان چوخ يازقاباغي (بایرام قاباغی) گونلرده، ائلجه ده ديگر فصيللرده اساساً اوشاق و گنجلر آراسيندا گئنيش شکيلده اوينانيلان قديم اوشاق اويونلاريندان بيريدير.

## عومومي معلومات
بو اويونو اساساً اويونچولارين سايي چوخ اولدوغو حاللاردا اوشاقلار دسته‌لره بؤلونه‌رک اويناييرلار. لاکين اويونچولار يئترساي اولماديقدا اوشاقلار بو اويونو دسته‌لره بؤلونمه‌دن، ساناما اوصولو ايله اؤز آرالاريندا دا کئچيريلير. حتّي کيچيک ياشلي اوشاقلار بو اويونو ايکي اوشاق آرالاريندا نؤوبه ايله توپو چيله‌مکله اويناييرلار. هله اينديکي موعاصير توپلار ايستحصال اولونماديغي بير دؤورده بو مقصدله آت و ايري بوينوزلو حئيوانلارين خيردا توکوندن (يونوندان) توپ حاضيرلايارديلار.

## اويونون قايدالاري
اوّلجه دسته‌باشيلار سئچيلير. دسته‌باشي ايکي جور تعيين اولونور: يا اونلاري اويونچولار اؤزلري سئچيرلر، يا دا عوموم راضيليغي ايله (اويوندا و اوشاقلار آراسيندا موعين کئيفيتلري فرقلننلري)، چوخ حاللاردا ايسه (گر اويونچولار بير-بيريني تانيميرلارسا) پوشک و يا ساناما اوصولو ايله سئچيرلر. دسته‌لره بؤلونه‌رک اوينانيلان بو اويونو باشلاماق اۆچون هالاي يولو ايله اوشاقلار دسته‌لره بؤلونورلر.

اويونا باشلامازدان اول دسته‌لر بير-بيريندن 3-4 مئتر آرالي دايانير. ساناما يولو ايله دسته‌لردن بيري اويونا باشلايير. اويونا باشلاياجاق دسته‌‌نين بير عوضوو دسته‌لر آراسيندا، تام اورتادا دايانير. ساغ الينده توتدوغو توپو آزجا يوخاري آتاراق نؤوبه ايله ساغ و سول آياقلاريندا توپ يئره دوشه‌نه قدر چيله‌يير. اگر توپ يئره دوشرسه همين دسته اویونو ديگر دسته‌يه وئرير. اويون بئلجه داوام ائدير. هانسي دسته‌‌نين اويونچوسو داها چوخ توپ چيله‌يرسه او دسته حسابدا ايره‌ليده اولار. 

بؤلمه:آذربایجان خالق اویونلاری
جیدیر (اویون)

**جيدير** - آذربايجاندا ان چوخ يازقاباغي (بایرام قاباغی) گونلرده، ائلجه ده ديگر واختلاردا، اساساً يئني‌يئتمه‌لر و گنجلر آراسيندا، گئنيش شکيلده اوينانيلان قديم اويونلاريندان بيريدير.

## عومومي معلومات
جيدير اويونو نوروز بايرامي و ديگر ائل شنليکلرينده تشکيل ائديليميش آتچيليق اويونلاريندان بيري. جيدير خالق اويونون آذربايجاندا ياييلماسي "کيتابي-دده قورقود" بويلاريندان نظامی گنجوي‌نين "خسرو و شيرين" پوئماسيندان و کلاسيک ادبياتيميزين ديگر نومونه‌لريندن ده بلليدير.

## اويونون قايدالاري
جيديرين کئچيريلديگي مئيدان، گون و شرطله اوّلجه‌دن موعیّن ائديلير. آدلي- سانلي، تا‌نينميش جاوانلار بو اويون- ياريشا خوصوصي حاضيرليق گؤرور، تعليم آلميش آتلاريني جيديرا حاضيرلاييرلار.

جيدير ايشتيراکچيلاريندان کيم مئيداني بيرينجي قطع ائدرسه، او ياريشين غاليبي ساييلير و عادت اوزره اونا خونچا تقديم اولونور. غاليب چيخميش آتين ايسه آلنينا بير يومورتا ووروب سينديرير، بوينونا قيرميزي رنگلي کلاغايي و يا پارچا باغلانيلير. جيديرين ديگر ايشتيراکچيلارينا دا موعين هديه‌لر وئريلير. جيدير اَيلنجه‌لريني – اونون باشلانماسيني و قورتارماسيني زورناچيلار دسته‌سي موشايعت ائدير. جيدير اؤزونه- مخصوص موسيقي نؤمره‌سي اولور. بير عادت اولاراق جيدير مئيدانلاري اۆچون ائله يئر سئچيلير کي، اهالي جيديرا چيخانلاري گؤره بيلسين. جيدير سؤزون اصيل معناسيندا، گنجلرين سيناق مئيدا‌نينا چئوريلير، ائلين چئويک، مرد، ماهير چاپارلاري بورادا موعين ائديلير. جيدير اؤتري ياريش، ساده‌جه آت اويناتماقلا محدودلاشان اَيلنجه دئييل، بورادا پرستيشين، اينامين، سِحر و اووسونون ايزلري ده واردي.

## اتک یازیلار

## قایناق

* نووروز بايرامي ائنسکلوپئديياسي. باکي-2008 (شرق-غرب). ص.53.



بؤلمه:آذربایجان خالق اویونلاری
دیره دؤیمه (اویون)

**ديره‌دؤيمه** — آذربايجاندا اساساً بايراملاردا و ديگر ائل شنليکلرينده گنجلر و اوشاقلار آراسيندا گئنيش ياييلميش قديم اويون نؤوعودور.

## عومومي معلومات
بو اويونو اوشاقلارلا ياناشي جاوانلار دا اويناييرلار. "ديره دؤيمه" اويونو ناخچيواندا "جيزيق توتماسي" ، موغان بؤلگه‌سينده "جيزيقدان چيخما" ، باکيدا "قاييش چاپدي" ("قاييش آلدي")، گؤي‌چايدا"توُرا اوينو" ("تولادؤيدو") و س. آدلارلا معلومدور. 

## اويونون قورولوشو
اوشاقلار ايکي دسته‌يه آيريليب، بير دايروي جيزگي چکير و قورعه آتيرلار. قورعه هانسي دسته‌يه دوشسه او دسته مره‌يه (دايره‌يه) گيرير. اوشاقلار هره‌سي آياغي‌نين آلتينا بير توققا قويور. دايره‌دن کناردا قالانلار توققاني گؤتورمگه چاليشيرلار. دايره‌ده‌کي لر ايسه آياقلا وورور، توققالاري گؤتورمگه يول وئرميرلر. دايره‌‌نين ايچريسينده اولانلار کنارداکيلاردان بيريني آياقلا وورسا، دايره‌ده‌کي اوشاقلار کنارا چيخير، کنارداکيلار دايره‌يه گيريرلر. کنارداکي اويونچو ايچريده‌کيلردن بيريني الي ايله توتوب دايره‌دن چيخارا بيلسه، اونو بير نفره حواله ائديب ساخلادير و يييه‌سيز قالميش توققاني گؤتورمگه جهد ائدير. بو زامان ايچريده‌کي لر هم اؤز توققالاريني، هم ده چؤلده‌کي يولداشلاري‌نين توققاسيني قورومالي اولورلار. ياخود عکسينه، ايچريده‌کيلر چؤلده‌کيلردن بيريني فندله توتوب دايره‌يه سالسالار، دسته‌لر يئرلريني دييشمه‌لي اولورلار. دايره‌دن کنارداکي اوشاقلاردان بيري توققاني اله کئچيرسه، دايره‌‌نين ايچريسينده اولان اوشاقلاري توققا ايله وورور، آياقلاري آلتينداکي توققالاري کنارا چيخاريب گؤتورمگه چاليشيرلار. هانسي دسته توققالاري تامام اله کئچيرسه غلبه قازانير. دايره‌ده‌کيلر آياقلاريندان بيري جيزيقدان چيخماماق شرطي ايله چؤلده‌کيلردن بيريني ديگر آياغي ايله وورانا قدر چؤلده‌کيلر ايچريده‌کيلري توققا ايله دؤيورلر.

## قایناق
بؤلمه:آذربایجان خالق اویونلاری
بکر صدقی

**بکر صدقی** ()، (دوغوم:۱۸۹۰ -اؤلوم:۱۱ آقوست ۱۹۳۷) بیر کورد کؤکلو عراقلی ژنرال ایدی. اوْ ۱۸۹۰-جی میلادی ایلده کرکوکدا دوغولدو و ۱۹۳۷-جی میلادی ایلین آقوست آیی‌نین ۱۲-سینده موصول اؤلدورولدو.

## قایناقلار

## آرتیق اوْخو
* Yildiz, Kerim. The Kurds in Iraq, The Past, Present and Future. London: Pluto Press, 2004.

بؤلمه:۱۸۹۰-جو میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:۱۹۳۷-جی میلادی ایلده اؤلن‌لر
بؤلمه:عراقلی ژنراللار
برایان ماهون

**برایان ماهون** ()، (دوغوم:۲ آوریل ۱۸۶۲  -اؤلوم:۲۹ سپتامبر ۱۹۳۰) بیر ایرلندلی شوالیه، ژنرال و سیاستچی ایدی...

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار

*Photograph of Mahon
, by Filson Young at The Project Gutenberg

 

بؤلمه:۱۸۶۲-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:۱۹۳۰-جو میلادی ایلده اؤلن‌لر
بؤلمه:ایرلندلی ژنراللار
چؤمچه باشي بزمه (اویون)

**چؤمچه‌باشي بزمه** - آذربايجاندا ان چوخ يازقاباغي (بایرام قاباغی) گونلرده، ائلجه ده ديگر واختلاردا، اساساً اوشاق وگنجلر آراسيندا، گئنيش شکيلده اوينانيلان قديم اويونلاريندان بيريدير. 

## عومومي معلومات
چؤمچه‌باشي بزمه ایل‌آخیر چرشنبه‌لرده و نوروز بايراملاري گونلرينده اوشاقلارين، يئني‌يئتمه‌لرين اويناديقلاري اويونلاردان بيريدير. 

## اويونون قايدالاري
اويون ايشتيراکچيلاري ساناما اوصولو ايله ايکي دسته‌يه آيريليرلار. هر دسته‌‌نين پوشک آتما يولو ايله سئچيلميش باشچيسي اولور. عادي بير چؤمچه‌‌نين باشيني رنگلي پارچالارلا بزه‌يير و باشيندان زينقيروو آسيرلار. پوشک آتما آتيلير. پوشک هانسي دسته‌يه دوشرسه، اويونو همين دسته باشلايير. نؤوبه ايله اويونچولارين گؤزلري دسماللا باغلانيلير. ديگر دسته‌‌نين اويونچوسو چؤمچه‌ني الينه آليب چکيلميش دايره‌‌نين ايچريسينده او طرف، بو طرفه قاچير. گؤزو باغلي زينقيروو سسلنديره‌ني توتماغا چاليشير. زينقيروو اون دفعه سسلنديريلير. اگر بو اون دفعه‌ده گؤزو باغلي چؤمچه‌گزديره‌ني توتا بيلمه‌سه،گؤزلريني آچير و اونا اون لوپوخ وورولور. اگر توتا بيلسه، گؤزوباغلي چؤمچه گزديرنه اون دفعه لوپوخ وورولور. هم ده دسته‌لر يئريني دييشمه‌لي اولور. بئلجه اويون داوام ائدير. 

## قایناق
نوروز بايرامي ائنسکلوپئدياسي. باکي-2008 (شرق-غرب). ص.58.

 


بؤلمه:آذربایجان خالق اویونلاری
خوان آلوارز

**خوان آلوارز** ()، (دوغوم:۲۷ ژانویه ۱۷۹۰ -اؤلوم: ۲۱ آقوست ۱۸۶۷) بیر مکزیکلی ژنرال و سیاستچی ایدی. اوْ ۱۸۵۵-جی میلادی ایلینده مکزیک‌ین ۲۴-جو رئیس‌جومهورو ایدی.

## قایناقلار

## آرتیق اوْخو

* Bushnell, Clyde G. "The Military and Political Career of Juan Álvarez, 1790-1867". PhD dissertation, University of Texas 1958.
* Guardino, Peter. "Juan Álvarez" in Encyclopedia of Latin American History and Culture, vol. 1, p. 73. New York: Charles Scribner's Sons 1996.
*  De la Cueva, Mariano, ed. et al., *Plan de Ayutla*. Mexico 1954.
*  Díaz Díaz, Fernando. *Caudillos y caciques: Antonio López de Santa Anna y Juan Álvarez*. 1952.
*  García Puron, Manuel (1984). *México y sus gobernantes*, Vol. 2. Mexico City: Joaquín Porrúa.
*  Muñoz y Pérez, Daniel. *El general don Juan ÁLvarez*. 1959.
*  Orozco Linares, Fernando (1985). *Gobernantes de México*. Mexico City: Panorama Editorial. .

## ائشیک باغلانتیلار
*  Biographical details at Letras Libres .

بؤلمه:مکزیکلی ژنراللار
بؤلمه:۱۷۹۰-جو میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:۱۸۶۷-جی میلادی ایلده اؤلن‌لر
چؤمچه خاتون (اویون)

**چؤمچه‌خاتون** — آذربايجاندا ان چوخ ياغيش ياغماياندا،بایرام قاباغی گونلرده، ائلجه ده ديگر واختلاردا اساساً اوشاق وگنجلر آراسيندا، گئنيش شکيلده اوينانيلان قديم اويونلاريندان بيريدير.

## عومومي معلومات
ياغيش چاغيرماق آرزوسو ايله کئچيريلن "**چؤمچه‌خاتون**" مراسيم-اويونو آذربايجا‌نين ديگر بؤلگه‌لرينده، خوصوصن ناخچيوان و لنکران اکينچيلري طرفيندن "**چؤمچه‌خاتون گزديرمک**" آدي ايله ايجرا اولوناردي. حتّي ناخچيوا‌نين اوردوباد بؤلگه‌سينده ياغيش چاغيرماق اۆچون عئيني مراسيمه عمل ائديلردي. لاکين چؤمچه‌ني ياشلي قادينلاردان بيري گزديرردي. قادين خمير يوغورار، اليني يوماميش چؤمچه‌ني گؤتوروب قاپيلارا گئدردي. سوروشارديلار: "چؤمچه‌خانيم نه ايستر؟" دئيردي: باخين، خمير يوغورموشام، اليمي يوماغا سو تاپميرام: چؤمچه خانيم نه ايستر؟

آللاهدان ياغيش ايستر.

تاخيللاري بول ايستر.

باغلارا بال ايستر.

اليني يوماغا

سو ايستر". ايناما گؤره اويون قورتارديقدان بير آز سونرا ياغيش ياغاردي.

## اويونون قايدالاري
ياز فصلي‌نين اوّللرينده ياغيش ياغماياندا، قوراقليق اولاندا اويونو کئچيرمک اۆچون اوشاقلار و يا گنجلر بير يئره جمع اولورلار. اويونچولار ساناما، پوشک يولو ايله و ياخود دا اويونچولارين ايچريسينده شخصي کئيفيتلري ايله سئچيلن بير نفر "چؤمچه‌ گزديرن" (موللا) سئچيرلر.

داها سونرا بير چؤمچه گؤتوروب اوستونه قارا پارچا سالار، چؤمچه‌ني بزه‌ييرلر. چؤمچه‌گزديرن (موللا) چؤمچه‌ني گؤتورور، يئرده قالان اويونچولار ايسه اونونلا بيرليکده قاپي-قاپي گزيب ماهني اوخويارديلار: چؤمجه‌خاتون اود ايستر،

چمنلرده اوت ايستر.

آغاجلاردا بول محصول،

مئيوه‌سين دولو ايستر.

آنام-باجيم گؤتور گل!

چؤمجه‌يه پاي گتير گل!

ياغيش گتير، بيزه گل!

چؤمجه‌يه پاي گتير گل.

چؤمجه‌خاتون نه ايستر؟

تانريدان ياغيش ايستر.

چؤمجه‌خاتون گول ايستر،

چايلار دولو سئل ايستر.

زميلري ساچاخلي،

محصولونو بول ايستر. هر ائوده اونلارا پاي وئررديلر، چؤمچه‌يه ايسه بير آز سو تؤکرديلر. بوتون ائولري گزديکدن سونرا اوشاقلار توپلاديقلاري پايي اؤزلرينه گؤتورر، چؤمچه‌ده‌کي سويو بير آغاجين ديبينه تؤکر، چؤمچه‌ني ده همين آغاجدان آسارديلار.

## قایناق
آذربايجان ائتنوقرافياسي، باکي-2007، "شرق-غرب" نشرياتي. اوچ جيلدده. 3. جيلد. ص. 483. 

بؤلمه:آذربایجان خالق اویونلاری
ائوجیک-ائوجیک (اویون)

**ائوجيک-ائوجيک**  و **یا قوناق باجی**- آذربايجاندا اساساً يازقاباغي (بایرام قاباغی) گونلرده، ائلجه ده ديگر فصيللرده اوشاقلار آراسيندا، اساساً ده کيچيک و اورتا ياشلي قيز اوشاقلاري آراسيندا گئنيش شکيلده اوينانيلان قديم اويونلاريندان بيريدير.

## عومومي معلومات
اونودولوب آرادان چيخماقدا اولان بو اويونون يارانما تاريخي بيزه معلوم اولماسادا، عاييله معيشتي ضمنينده يارانديغي معلومدور. بو باره‌ده دقيق فيکير دئمک چتيندير.هر حالدا، اويونو خوصوصيتلري اونون اوزاق کئشميشلره عاييد اولدوغونو گؤسترير. هله آذربايجاندا اون سککيز و اون دوققوزنجو عصرلرده اوشاق اويونجاقلاري ايستحصال اولونماديغي، ياخود دا ضعيف ايستحصال اولوندوغو بير دؤورده بو اويونو کئچيرمک اۆچون قيزلار "يورغان-دؤشک دستي" ائلجه ده باشقا معيشت اشيالاري تيکيب دوزلديرديلر. چوبوقلاردان، دويمه‌دن (پيلکدن) و کيچيک پارچا قاليقلاريندان (قيرينتيلاريندان)، موختليف ساپلاردان اولدوجا گؤزل، گلينجيک حاضيرلاييرديلار.

ائوجيک-ائوجيک اويونو ماراقلي اويونلاردان بيري اولماقلا ياناشي، موقدس عاييله معيشتي مراسيملري‌نين قاليغي اولوب، سونرادان اويونا چئوريلميشدير.

هر دؤورون طلبلرينه اويغون اولاراق دَييشن بو اويونون موعاصير عاييله‌نين معيشت و مدنيتينده تربيه‌وي اهميتي بؤيوکدور.

## اويونون قورولوشو
بير نئچه اوشاق (اساس حاللاردا قيز اوشاقلاري) بير يئره جمع اولوب ساناما يولو ايله ائو يييه‌سي (باشچي، موللا و يا آپاريجي) سئچيرلر. يئرده قالان اويونچولارا ائو يييه‌سي (باشچي، موللا و يا آپاريجي) طرفيندن موختليف وظيفه‌لر تاپشيريلير. اويون زاماني آذربايجان خالقي‌نين عاييله معيشتينه (قوناقپرورليک، عاييله‌جانليليق و س.) اويغون شکيلده عاييله‌ده باش وئرن حاديثه و اولايلار اوشاقلار طرفيندن اويون شکيلينده اوينانيلير (يامسيلانير، ايجرا ائديلير).

اويون زاماني اويونجاقلارلا ياناشي موختليف مطبخ اشيالاريندان دا ايستيفاده اولونوردو.

قئيد ائتمک لازيمدير کي، بو اويونو اساساً کيچيک و اورتا ياشلي اوشاقلار (خوصوصاً ده قيز اوشاقلاري) اويناييرلار.

## قایناق


بؤلمه:آذربایجان خالق اویونلاری
پوریا ولی

**پوریا ولی** لقبی ایله تانینمیش **پهلوان محمود خوارزمی**(۱۳۲۶–۱۲۴۷میلادی ایلی)، صوفی، شاعیر و مشهور پهلوان. او چوخ و عادی اولمایان گوجو ایله مشهور ایدی.

## دوغولدوغو یئر
بندانگشتی|پوریا ولی-نین مقبره‌سی اؤزبکسیتانین خیوه شهرینده

اونون دوغما شهری حاقیندا موختلیف فرضیه‌لر واردیر. بعضی‌لر اونو خوارزمین اورگنج شهریندن، بعضی‌لر ده گنجه شهریندن و بعضی‌لری ایسه صفوی‌لر دؤورونه عایید طومار اساسیندا خوی و یا سلماس شهریندن اولدوغونو ایدیعا ائدیرلر.

## قایناق
حمید گول

**حمید گول** ()، (دوغوم:۲۰ نوْوامبر ۱۹۳۶ -اؤلوم:۱۵ آقوست ۲۰۱۵) بیر پاکیستانلی ۳ اولدوزلو ژنرال و جاسوس ایدی.

## کیتابلار
***Īfāʼe ʻahd** (ايفائے عهد), ʻIlm va ʻIrfān Publishers, 2012. An account of various political changes in Pakistan; struggles of various forces to destabalize Pakistan and its security.
***Ek Janral se inṭarviyū** (ايک جنرل سے انٹرويو), ʻIlm va ʻIrfān Publishers, 2013. Collection of interviews.

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار
***[http://generalhamidgul.com/ Official website of Hamid Gul] **
*Profile of Hamid Gul , Pakistanileaders.com website. Retrieved 16 August 2015
*Afghan war portraits taken by photographer Declan Walsh of Getty Images, Gul's home in راولپندی, The Guardian Newspaper, 25 July 2010. Retrieved 16 August 2015
*Stein, Jeff. "The audacity of Hamid Gul ." *[[The Washington Post]]*. 26 July 2010.
*"Gulled by Hamid Gul." *[[The Washington Times]]*. Friday 4 December 2009.
*http://theravingreporter.com/hamid-gul-the-spy-who-went-into-the-cold/ 2007 interview with Hamid Gul, the spy who went into the cold

## آٰرتیق اوْخو
* Zahid Hussain. *Frontline Pakistan: The Struggle with Militant Islam*, New York: Columbia University Press, 2007.
* Husain Haqqani. *Pakistan: Between Mosque and Military*, Washington, D.C.: Carnegie Endowment for International Peace, 2005.

بؤلمه:۱۹۳۶-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:۲۰۱۵-جی میلادی ایلده اؤلن‌لر
بؤلمه:پاکیستانلی ژنراللار
آنتونی هیدا

**آنتونی هیدا** ()، (دوغوم:۱۱ اوکتوبر ۱۹۱۶ -اؤلوم:۱۵ فوریه ۲۰۰۸) ایکینجی دونیا ساواشینا قاتیلان بیر لهیستانلی ژنرال ایدی.

## قایناقلار

## آرتیق اوْخو
* Antoni Heda, *Wspomnienia Szarego* (Szary's Memoires),  Warszawa 1991
* Antoni Heda, *Szary przeciw zdrajcom Polski* (Szary against traitors of Poland)

## ائشیک باغلانتیلار

*  LEGENDA MIESZKA WŚRÓD NAS (Legend lives among us)
*  Antoni Heda "Szary" otrzymał stopień generalski (Antoni Heda promoted to general)
*  PAN "SZARY" - ANTONI HEDA
*  KOMENDANT "SZARY" from newspaper Nasz Dziennik,  13–14 October 2001

بؤلمه:۱۹۱۶-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:۲۰۰۸-جی میلادی ایلده اؤلن‌لر
بؤلمه:لهیستانلی ژنراللار
بؤلمه:لهیستانلی ساواش اسیرلری
موهاجیرلر

**موهاجیرلر** ()، پاکیستاندا یاشایان بیر موسلمان خالقدیرلار.

## بیرده باخ
* اوردو دیلی

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار

* Pakistan(  2009-11-01) at Encarta
* Pakistan: The Sindhi-Muhajir conflict
* Muhajir diaspora
* Quotas and Karachi
* Gene Diversity among Some Muslim Populations of Western Uttar Pradesh
* Gene Diversity Analysis and Microdifferentiation Process in North Indian Muslim Populations 

بؤلمه:خالقلار
انزه‌‌لي (اویون)

بندانگشتی
**انزه‌لي** - آذربايجاندا اساساً يازقاباغي (بایرام قاباغی) گونلر اوشاق و گنجلر آراسيندا گئنيش شکيلده اوينانيلان قديم اويونلاريندان بيريدير.

## اويونون قورولوشو
اويوندا پوشکو تاپماق يولو ايله کيم اودوزارسا، او، بئليني اَيير و قالان اويونچولار اوچ-دؤرد مئتر آراليدا سيرايا دوزولورلر (6 نفر)؛ هر بيري اَييله‌‌نين بئليندن آتلانير، اويونچولار هر دفعه اشاغيداکي سؤزلري دؤنه-دؤنه دئيير و دئديکلرينه عمل ائديرلر. 

بيرده - انزه‌لي هاي انزه‌لي. 

ايکيده - خان اکبري 

اوچده - خوروز بانلادي: قو-قولو-قو! 

دؤردده - يانبيز ازرلر. 

بئشده - تاختا چيخارلار. 

(بو زامان اويونچو "ياتان" اويونچونون بئلينده اوتورور و سوروشور: - مينيم، يا دوشوم؟) 

اَييلن: -مين و يا دوش! - دئيير. اويون يئنه داوام ائدير. 

آلتيدا - ال، اوست، باش ديمه‌سين. 

يئدديده - تاي‌أل کئچرلر، 

سککيزده - پاپاق قويارلار. 

دوققوزدا ايسه هامي اَييله‌‌نين بئلينه مينير، کيم ييخيلارسا، اونون قولاقلاريني دارتيرلار. اويون کئچيريلرکن کيم بو دئييلنلره عمل ائده بيلمه‌سه"ياتان"اي عوض ائتمه‌لي اولور. 

بؤلمه:آذربایجان خالق اویونلاری
آذربایجان (رقص)

"**آذربايجان**" — آذربایجانین میلّی رقصی. سون درجه مئلودیک، قدیم آذربایجان رقصی. 

بو رقصی یالنیز کیشیلر اویناییرلار. طنطنه لی مراسیملرده ایفا ائدیلیر. داها چوخ بایرام لیباسیندا، چرکزی چوُخادا اویناییرلار. خئیلی جلد تئمپی ایفاچیدان خوصوصی مهارت طلب ائدیر.

## اتک یازیلار

بؤلمه:آذربایجان اوینامالاری
آستا قاراباغی (رقص)

**آستا قاراباغی** — آذربایجانین میلّی رقصی. بو رقص قاراباغدا، خان‌کندیده یارانیب. رقصین حرکت دوزوملری ثابیتدیر، آرام حیصه‌ده یئرینده‌جه، سونرا ایسه بیر قدر ترپه‌نیشله ایفا اولونور. رقصین تئمپی آرامدیر.. دئییلنلره گؤره، قاراباغ خانی‌نین خان‌باغینداکی ائوینده بیگلر، وارلی زادگانلار بو جور رقصلر اوینایاردیلار.

## اتک یازیلار

بؤلمه:آذربایجان اوینامالاری
آسما-کسمه (رقص)

**آسما-کَسمه** — آذربايجانین ميلّی رقصی. ان قديم عنعنه‌وی توی رقصلريندن بيريدير. اونا گؤره بئله آد وئريليب کی، موسيقی‌نين صدالاری آلتيندا گلينی بيگين ائوينه گتيريرلر. گلينی موشايعت ائدن قادينلار ايسه اونون قارشيسيندا اويناييرلار. رقصين تئمپی آرامدير، بير قدر موباليغه‌لی، سيچراييشلی شکيلده‌دير.  

حاضيردا ناخچيوان موختار جومهوریتی‌نين اوردوباد، جولفا، بابک، شرور، سده‌رک و کنگرلي رايونلاريندا، ائلجه ده ناخچيوان شهرينده‌کی توی شنليکلرينده ايفا اولونور.

## اتک یازیلار

بؤلمه:آذربایجان رقص‌لری
آلتي نؤمره (رقص)

"**آلتي نؤمره**" — آذربايجانين ميلّي رقصلریندن بیریدیر.

## قایناقلار

بؤلمه:آذربایجان اوینامالاری
اوون مید

**اوون مید** ()، (دوغوم:۲۴ ژانویه ۱۸۹۲ -اؤلوم:۲۵ ژوئیه ۱۹۴۲) بیرینجی و ایکینجی دونیا ساواشینا قاتیلان بیر نیوزیلندلی ژنرال ایدی.

## قایناقلار

* 
* 
* 
* 
* 

بؤلمه:۱۸۹۲-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:۱۹۴۲-جی میلادی ایلده اؤلن‌لر
بؤلمه:نیوزیلندلی ژنراللار
ویکتور مالو

**ویکتور مالو** ()، (دوغوم:۱۵ ژانویه ۱۹۴۷ -اؤلوم:۹ اوْکتوبر ۲۰۱۷) بیر نیجریه ژنرال ایدی.

## قایناقلار

بؤلمه:۱۹۴۷-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:۲۰۱۷-جی میلادی ایلده اؤلن‌لر
بؤلمه:نیجریه‌لی ژنراللار
آلچاگولو (رقص)

**آلچاگولو** — آذربايجانين ميلّي رقصي. 1910-1920-جي ايللرده، شاماخي رايونو کالوا کندي‌نين ساکيني علي کريموو طرفيندن يارانميشدير. اساسن قادينلار اويناييرلار. تئمپي بير قدر جلددير.

## اتک یازیلار

بؤلمه:آذربایجان اوینامالاری
اوکتای براهنی

**اوکتای براهنی** (دوغوم:۲۲ اردیبهشت ۱۳۵۳)، آذربایجانلی یازیچی و یؤنتمندیر."کاناپه" ایله "تولد داماد (بَیین دوغوشو)" ایکی قیسسا فیلمین یؤنتمنی، صناییع موهندیسلیگی اؤزه رینه تحصیلینی یاریم بوراخیب کانادایا کؤچدوکدن سونرا تورنتونون یورک بیلیم یوردوندان سیناما بؤلوموندن فارغ‌التحصیل اولدو. ایلک اوزون فیلمی "پل خواب (یوخو کؤرپوسو)" 1394-جو گونش ایلین فجر فیلم فستیوالینین یئنی باخیش بؤلومونده خصوصی احالتده و سونرالار دا 1396-جو گونش ایلی‌نین دی آییندا عمومی اولاراق اکران اولموشدور. اوکتای، تانینمیش آدلیم یازار رضا براهنی اوغلودور.

## قایناقلار

بؤلمه:آذربایجانلی یازیچیلار
بؤلمه:یاشایان اینسانلار
آرازی (رقص)

**آرازي** — آراز اطرافي بؤلگه‌لرده، او جومله‌دن ناخچيوان موختار جومهوریتی‌ اوردوباد، جولفا، شرور، بابک و کنگرلي بؤلگه‌لری‌نین توي شنليکلرينده ايفا اولونان قديم ياللي نؤوعلريندندير. بو ياللي‌نين ديگر آدي "**پاپوُروْ**" دا آدلانير. 

آستا و سورعتله ايفا اولونماقلا ايکي حيصه‌دن عيبارت بو يالليني قادينلار و کيشيلر قاريشيق شکيلده چئچله بارماقلاري ايله چيگين سويّه‌سينده بير-بيريندن توتاراق ايفا ائديرلر. ايفاچيلار ساغ آياقلاريني دابان اوسته قارشي‌يا سولا قويور، ساغ آياغي دا جلد چوخ دا هوندور اولماياراق قارشي‌يا سولا آتيرلار. ناخچيوان موختار جومهوریتی اوردوباد، جولفا، شرور، سده‌رک، بابک بؤلگه‌لرینده، ائلجه ده ناخچيوان شهرينده کئچيريلن مدني-کوتلوي تدبيرلرده توي و بايرام مراسيملرينده فولکلور رقص کوللئکتيولري طرفيندن ماراقلا ايفا اولونور. 

## قایناق
اوردوباددا يارانميش ميلّي رقصلر  

بؤلمه:آذربایجان اوینامالاری
آواری (رقص)

**آواری** — آذربایجاندا یاشایان آوارلارا منسوبدور. "**آواری**" رقصی آذربایچانلیلار آراسیندا دا گئنیش یاییلمیشدیر. اوچ حیصه‌سی واردیر. رقصین مئلودیاسی آرام-آرام باشلاییر. سونرادان تئمپی آرتیریر، اورتا تئمپله کئچیر، نهایت، "**[[لزگینکا]]**" ریتمینده جلد سسلنن تئمپرامئنتلی رقصه چئوریلیر.

زاقاتالادا دا بو رقص "**تالا**" دا دئییلیر. "**آواری**"نین قادین ایفاسی‌نین مئلودیاسی کیشی رقصی‌نین مئلودیاسیندان فرقله‌نیر. شکیده سولو ایفا اولونور. زاقاتالادا سولو یادا کوللئکتیو صورتده ایفا ائدیلیر.

## قایناق

بؤلمه:آذربایجان اوینامالاری
آی بری باخ (رقص)

**آي بری باخ** – آذربايجانين ميلّی رقصی. يالنيز قادينلار طرفيندن ايفا اولونان ان قديم رقصلردندير.

## اتک یازیلار

بؤلمه:آذربایجان اوینامالاری
سرقئی مارکوف

**سرقئی مارکوف** ()، (دوغوم:۷ ژوئیه ۱۸۷۸ -اؤلوم:۲۵ ژوئن ۱۹۱۸) روسیه ایچ ساواشی و بیرینجی دونیا ساواشینا قاتیلان بیر روسیه ژنرال ایدی.

## قایناقلار

## بیرده باخ
* روسیه ایچ ساواشی

بؤلمه:۱۸۷۸-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:۱۹۱۸-جی میلادی ایلده اؤلن‌لر
بؤلمه:روسیه‌لی ژنراللار
یحیی خان

**ژنرال آغا محمد یحیی خان قیزیلباش** (4 فوریه 1917-10 آقوست 1980) — ایوب‌خانین ایستعفاسیندان سونرا 1969-جو ایلدان 1971-جی ایله‌دک حاکیمیته گلمیش پاکیستانین اۆچونجو جومهور باشقانی‌دیر.

## یاشاییشی
1738-جی ایلده نادر شاهین اوردوسو ایله هیندیستانا گلمیش قیزیلباش خانلاری‌نین تؤرمه‌سی یحیی خان 1917-جی ایلده پنجاب ویلایتینین قاسور شهری یاخینلیغیندا منشاجه اوغوز تورکلریندن اولان قیزیلباش عاییله‌سینده دوغولموشدور.

پنجاب بیلیم‌یوردونو بیتیرندن سونرا، یحیی خان دهرادون شهرینده هیند حربی آکادئمیاسینا داخیل اولور. 1938-جی ایلده، او، شیمال-غرب سرحد ویلایتینده یئرلشن بریتانیا هیندیستانی اوردوسونون حربی حیصه‌سینده خیدمته باشلاییر. ایکینجی دونیا موحاریبه‌سی زامانی شیمالی آفریقا، عراق و ایتالیادا ووروشموشدور.

بریتانیا هیندیستانی اراضیسینده موستقیل هیندیستان و پاکیستان دؤولتلری‌نین یارانماسیندان سونرا یحیی خان پاکیستان حربی-قرارگاه کالجی‌نین تشکیلنده موهوم رول اوینامیشدیر. او، 1965-جی ایل موحاریبه‌سینده پیاده دیویزییایا کوماندان‌لیق ائتمیش، ژنرال روتبه‌سینی آلمیش و 1966-جی ایلده پاکیستانین قورو قووّه‌لری کوماندانی تعیین ائدیلمیشدیر.

1969-جو ایلده بوتؤو اؤلکه‌ده وضعیت نظارت آلتیندان چیخماغا باشلاییر و اؤلکه‌نین جومهورباشقانی ایوب خان حاکیمیتی قورو قوشون‌لار قرارگاهینی ریسی ژنرال یحیی خانا تحویل وئرمگه مجبور اولور. حاکیمیته گلدیگی ایلک گوندن یحیی خان اؤلکه‌ده حربی وضعیت اعلان ائتدی و آنایاسایا خیتام وئردی.

1969-جو ایل مارس آیی‌نین 31-ده یحیی خان رسمی اولاراق پاکیستان ایسلام جومهوریتی‌نین باشقانی اعلان ائدیلدی. لاکین، او دا اؤلکه‌ده‌کی وضعیتی نیظاملایا بیلمه‌دی. اونون شرقی پاکیستاندا (حال-حاضیرکی بنگلادش) بنگاللارین عوصیانینی یاتیرماق اۆچون اوردودان ایستیفاده‌سی 1971-جی ایلده پاکیستانلا هیندیستان آراسیندا موحاریبه‌نین باشلانماسینا سبب اولدو.

یحیی خانین باش کوماندان‌لیغی آلتیندا پاکیستان اوردوسو بو موحاریبه‌نی اودوزدو، اؤلکه ایکی حیصه‌یه پارچالاندی و بنگاللار پاکیستانین ترکیبیندن چیخیب موستقیل بنگلادش جومهوریتی‌ اعلان ائتدیلر. بنگلادشده یئرلشن  90000 پاکیستان عسگری بنگلادیشلی‌لرین کؤمگینه گلمیش هیندیستان اوردوسونا تسلیم اولدو.

بنگلادشین دککه شهرینده پاکیستان حربی قووّه‌لری‌نین هیندلی‌لره موقاویمت‌سیز تسلیم اولماسی یحیی خانی اؤلکه‌نین ان منفی پرسوناژینا چئویردی. جمعیتین بوتون دایره‌لری‌نین نوماینده‌لری یحیی خانی تنقید ائتمگه باشلادی، و او، 1971-جی ایل دسامبرین 20-د، حاکیمیتی پاکیستانین ان پوپولیار سیاستچیسی ذولفقار علی بوتویا  تحویل وئرمگه مجبور اولدو.

1972-جی ایلده بوتو،  یحیی خانی ائو دوستاغی ائتدی. لاکین 1977-جی ایلده بوتونون اؤزو حربی چئوریلیش نتیجه‌سینده دئوریلدی. بوندان سونرا شیمال-غرب ویلایتینین قوبرناتورو ژنرال فاضل حاق یحیی خانی ائو دوستاقلیغیندان قورتاردی. یحیی خان 1980-جی ایل آقوستون 10-دا راوالپیندی شهرینده وفات ائتمیشدیر.

## قایناق
Mədəniyyət və Etnoqrafiya Portalı

## ائشیک باغلانتی
پاکیستان پرئزئنتی اولان آذربایجانلی 

بؤلمه:پاکیستانلی ژنراللار
گلین باجی(اویون)

**گلین‌باجی** - آذربایجاندا ان چوخ یازقاباغی (بایرام قاباغی) گونلرده، توی گونلرینده، ائلجه ده دیگر واختلاردا، اساساً قیزلار و گلینلر آراسیندا، گئنیش شکیلده اوینانیلان قدیم اویونلاریندان بیریدیر. 

## عومومی معلومات
قدیم زامانلاردان قیز-گلینلرین تویلاریندا "**گلین‌باجی**" اویونو ایجرا اولوناردی. گلین کؤچن گون قیزلار گلینین باشینا توپلاشیر، اللرینه دمیر سینیلر آلیب گلینین دیلیندن ماهنی اوخویوب اونا ساتاشیرلار. 

بو عادت سونرالار اوشاقلار آراسیندا اویونا چئوریلمیشدیر. 

## اویونون قایدالاری
بیر دسته اوشاق (اساساً قیزلار) ییغیشیب اویونا باشلاییرلار. اویونا باشلامازدان اوّل اونلار دایره شکیلی آلیر، هامیدان یاشجا بؤیوک اولان اویونچو اوشاقلاردان (قیزلاردان) بیرینه اویونو باشلاماغی تاپشیریر. همین اویونچو اویونا باشلاییر و اویونو نؤوبتی اویونچو داوام ائتدیریر. 

1.جی قیز: - من گلمیشم نارینج-تورونج دیشله‌یم،

گلمه‌میشم تویوق-جوجه کیشله‌یم. 

2.جی قیز: - من گلمیشم ایستکانا قند سالام،

گلمه‌میشم اورگیمه درد سالام. 

3.جو قیز: - من گلمیشم ابره گئیم، ساللانام،

گلمه‌میشم چیت-میت ایله آللانام. 

4.جو قیز: - من گلمیشم چیرتیق چالام، اوینایام، 

گلمه‌میشم کؤپکلری یاللایام... 

اویون بو آردیجیللیقلا داوام ائدیر. سؤز تاپا بیلمه‌ین ایشتیراکچی سیرادا دایانیب ال چالماقلا کیفایتله‌نیر. 

بؤلمه:آذربایجان خالق اویونلاری
گیزلن قاچ (اویون)

بندانگشتی|گیزلن قاچ اویونو
**گیزلن قاچ** - آذربایجاندا ان چوخ یازقاباغی (بایرام قاباغی) گونلرده، ائلجه ده دیگر مؤوسوملرده اساساً اوشاق وگنجلر آراسیندا، گئنیش شکیلده اوینانیلان قدیم اویون. 

## عومومی معلومات
بو اویون قدیم اوشاق اویونلاریندان بیریدر. 

بو اویون بعضی بؤلگه‌لرده "**گیزدیلیم پاچ**" ،"**گیزلن پاچ**" ،"**گیلدیریم پارچ**" ،آذربایجا‌نین جنوب بؤلگه‌لرینده، اساساً ده جنوبی آذربایجاندا "**گیزدیلیم پالانج**" آدلاندیریلسادا آذربایجا‌نین بیر چوخ اراضیلرینده اساساً "**گیزلن قاچ**" آدلاندیریلیر. 

## اویونون قایدالاری
بندانگشتی|مئشه‌ده گیزلن قاچ اوینایان اوچ اوشاق

بیر دسته اوشاق ییغیشیب اویونا باشلاییرلار. اویونا باشلامازدان اونلار دایره شکیلی آلیر، یاواشجا هامیدان یاشجا بؤیوک اولان اویونچو اوشاقلاری بیر-بیر ساغدان-سولا و یا سولدان-ساغا بارماقلا گؤستره‌رک آشاغیداکی سؤزلری دئییر. اکدیم نوخود، 

چیخدی شویود. 

یارپاغیدیر 

شا-با-لید. بورادا "لید" هجاسی هانسی اویونچویا دوشرسه، او، پوشکون شرطلرینه گؤره موعین اولونموش یئرده (مته) گؤزلرینی یومور، قالان اویونچولار ایسه اطرافا سپه‌له‌نیب موختلیف یئرلرده گیزله‌نیرلر. هامی گیزلنندن سونرا، گؤزونو یومان اویونچو گؤزلرینی آچیب گیزلنن اویونچولاری آختارماغا باشلایار. اگر گیزلنن اویونچولاردان هانسی بیری آختارا‌نین نظرینی یاییندیریب جلد موعین اولونان یئره (مته‌یه) الینی وورارسا، او، گؤز یومماق ایشیندن آزاد اولور. سونرا او، قالان اویونچولارا کؤمکلیک مقصدی ایله شرطی ایشاره ایله یولداشلارینا آشاغیداکی اوصوللا کؤمک ائده بیلر: - "آلما" دئسم گل، "آرمود" دئسم قال. بونونلا دا او، آختاران اویونچو دوردوغو یئردن اوزاقلاشاندا، "آلما!" – دئییب یولداشلارینی پوسقودان چیخماغا تلسدیریر. 

بو قایدا ایله اونلار بیر-بیر گلیب همین موعین اولونموش یئره (مته‌یه) اللرینی توخوندورورلار. اگر هامی بونا نایل اولارسا، آختاران اویونچو یئنیدن گؤزونو یومور. اگر بئله اولمازسا، اوندا گیزلننلردن کیمسه ان آخیردا تاپیلارسا، او گؤزلرینی یوممالی اولور. اویون بئله‌جه داوام ائدیر. 

## قایناق
• نوروز بایرامی انسکلوپدیاسی. باکی-2008 (شرق-غرب). ص.88. 

## اتک یازیلار


## بیرده باخ
گیزلن‌پاچ (فیلم، 2016) 

بؤلمه:آذربایجان خالق اویونلاری
گؤزباغليجا(اویون)

بندانگشتی|گؤزباغلیجا اویونو
**گؤزباغلیجا**— اویونو  آذربایجاندا ان چوخ یازقاباغی (بایرام قاباغی) گونلرده، ائلجه ده دیگر واختلاردا، اساساً اوشاق و گنجلر آراسیندا، گئنیش شکیلده اوینانیلان قدیم اویونلاریندان بیریدیر. 

## عومومی معلومات
"**گؤزباغلیجا**" نوروز بایرامی گونلرینده گئنیش یاییلمیش خالق اویونلاریندان بیریدیر. 

## اویونون قایدالاری
اویوندا ایکی دسته اولور. باشچیلار سئچیلیر، نؤوبه ایله اویونچولارین گؤزونو یایلیقلا باغلاییب مئیدانا بوراخیرلار. کیمسه قیراقدا داش چیققیلدادیر، سس چیخاریب قاچیر. گؤزوباغلی باشلاییر داشلا سس چیققیلدادانی آختارماغا. بؤیوک اذیتله داشی داشا وورانی توتور. ایندی ده اله کئچن اویونچونون گؤزونو باغلاییرلار. بیر باشقاسی باشلاییر اویون داشلارینی بیر-بیرینه وورماغا "**گؤزباغلیجا**" اویونو بو سایاق داوام ائدیر. 

## قایناق
• نوروز بایرامی ائنسکلوپدیاسی. باکی-2008 (شرق-غرب). ص.88. 

بؤلمه:آذربایجان خالق اویونلاری
گاوازنگ داغی

**گاوازنگ** یوخسا **گئوه‌زنگ** زنجاندا یئرلشن بیر داغ.

## قالئری

فایل:El Dagi Zanjan 4.JPG|
فایل:El Dagi Zanjan 5.JPG|
فایل:El Dagi Zanjan 8.jpg|
فایل:El Dagi Zanjan 9.jpg|
فایل:El Dagi Zanjan 6.JPG|
فایل:El Dagi Zanjan 7.JPG|


## قایناقلار

* ائل داغی، گاوازنگ. 

بؤلمه:زنجان
بؤلمه:داغلار
ائششک بئلی سينديردی (اویون)

بندانگشتی|ائششک بئلی سیندیردی اویونو
**ائششک بئلی سیندیردی** - آذربایجاندا اساساً یازقاباغی (بایرام قاباغی) گونلرده اوشاق و گنجلر آراسیندا گئنیش شکیلده یاییلان ان قدیم اویونلاردان بیری. بو اویون موعین معنادا "انزه‌لی‌"یه بنزه‌ییر، اونون داوامی کیمیدیر.

## اویونون قایدالاری
اویونو کئچیرمک اۆچون ایکی دسته‌یه آیریلماق گرکدیر. دسته‌لر هالای گئتمک یولو ایله آیریلیر. پوشک ایله اودوزان دسته بیر-بیری‌نین آرخاسیندان یاپیشاراق اَییلیر، او بیری دسته ایسه اونلارین بئلینه توللانیب اوتورورلار. اگر بو آرادا دسته‌دن بیری ییخیلیرسا، دسته‌لر یئرلرینی دییشدیریر. 

بؤلمه:آذربایجان خالق اویونلاری
فینجان-فینجان (اویون)

**فینجان-فینجان** — آذربایجاندا ان چوخ یازقاباغی (بایرام قاباغی) گونلرده، ائلجه ده دیگر واختلاردا، اساساً اوشاق و گنجلر آراسیندا، گئنیش شکیلده اوینانیلان قدیم اویونلاریندان بیریدیر.

## عومومی معلومات
نوروز بایراملاریندا ائلجه ده ائل شنلیکلرینده خالق آراسیندا یاییلان ماراقلی معیشت اویونلاریندان بیری ده "**فینجان-فینجان**" اویونودور. بو اویون بعضاً محلله‌لر آراسی، چایخانالاردا، بعضاً ده توی گئجه‌لرینده اوینانیلیر. 

فینجان-فینجان اویونو آذربایجا‌نین بعضی بؤلگه‌لرینده "ا**وزوک-اوزوک**" ،"**اوزوک گیزلتدی**"، "**گول اویونو**" آدلاری ایله ده تا‌نینیر.

## اویونون قایدالاری
اویوندا ایشتیراکچیلارین سایینا گؤره مجمعه‌یه، سینی‌یه دوزولن اوزوقویلو فینجانلاردان بیری‌نین آلتیندا اوزوک گیزله‌دیر. بیر دسته او بیری دسته‌یه اونو تاپماغی تکلیف ائدیر. اوزوک تاپیلمادیقدا ایشتیراکچی "جریمه" اولونور. اویونا ییغیلان جاوانلار چای ایچیر، جوربَجور چرزلر یئییرلر. اویون زامانی مزه‌لی احوالاتلار، ناغیل دئییر، آشیق، درویش اوخودورلار. چوخ زامان اویون گئجه یاریسینا قدر داوام ائدیر.

## قایناق

بؤلمه:آذربایجان خالق اویونلاری
گول-گول(اویون)

**گۆل-گۆل** - آذربایجاندا ان چوخ یازقاباغی (بایرام قاباغی) گونلرده، ائلجه ده دیگر مؤوسوملرده اساساً اوشاق و گنجلر آراسیندا، گئنیش شکیلده اوینانیلان قدیم اویونلاریندان بیریدیر. 

## اویونون قایداسی
ایکی قروپ و یا شخص آراسیندا اوینانیلیر. گول آدلاندیریلان خیردا بیر اشیانی، مثلا نوخودو، اوووجلارین ایچینده اوینادیب، بیر اوووجدا گیزله‌دیرلر. لاکین رقیب قروپدان هئچ کیم گولون هانسی اوووجدا اولدوغونو بیلمه‌مه‌لیدیر. گولو گیزله‌دن قروپ اوووجلارینی یوموب رقیب قروپون اؤنونه توتور. رقیب قروپ گولون هانسی اوووجدا اولماسینی تاپمالیدیر. گولو تاپسالار غالیب اولورلار، تاپا بیلمسه‌لر، گولو گیزله‌دن قروپ غالیب گلیر. اویوندا اوووجون بوش چیخماسینا "پوچ" دئییلیر. 

## آنلاتیم
چوخ سئویلن، هر کسین اوینایا بیله‌جه‌یی و هله ده اوینانان شیرین اویونلاردان دیر. بو اویونا هر نئچه نفر قاتیلا بیلر، آنجاق اویونجولارین سایی چوخ اولسا، نئچه دسته‌یه بؤلونوب اوینارلار. بیر دانا نوخود یا لوبیه، یا دا نئچه قات بوکولموش بیر کاغذی گول ائلردیک. اللریمیزی آپاراردیق دالیمیزا، گولو اووجلاریمیزین بیرینه قویوب، اووجوموزو یوموب، گتیریب ایکی یومولو الیمیزی اوزالداردیق قارشیمیزداکی اویونجویا. اگر گولون هانکی الده اولدوغونو تاپسایدی، گولو اونا وئرردیک و اویونا او دوام ائدردی. گولو تاپماسایدی، یئنه ده الیمیزی دالیمیزا آپاریب گولو گیزله‌دیب اؤنه توتوب سوروشاردیق:
-ایه دئدین هانسیندا؟
-یا بوندادی یا بوندا
حالواچی توکانیندا
بابام دئدی وئئئر...بون...دان!
اسکی زامانلاردا بو اویون قیشدا کورسو باشیندا اوینانان چوخ سئوینجلی اویونلاردان ساییلاردی. اللری آپاریب کورسو یورغانی‌نین آلتیندا گولو گیزله‌دردیلر، سونرا اللری چیخاردیب قویارمیشلار کورسونون اوستونه.بیزلرده قیشدا پتو یا یورغان چکیب اونون آلتیندا گول گول اویناردیق. بو اویوندا بولان سولان جیغاللیق ائلمک اولاردی!

بؤلمه:آذربایجان خالق اویونلاری
گولومئی(اویون)

**گولومئی**– فولکلور ژانری.

عادتاً توی و ائل شنلیکلرینده ایفا اولونان قدیم ماهنی-اویوندور. "**دیل یاللیسی اویونو"** دا آدلانیر. ناخچیوان بؤلگه‌سی اۆچون سجیه‌وی اولان و اساساً خینایاخدی مراسیملرینده ایفا اولونان بو اویوندا قیز-گلینلر هر بندی دؤرد میصراعلی و بوتون میصراعلاری‌نین سونوندا "**گولومئی**" سؤزو تکرارلانان ماهنی اوخویورلار.

## قایناق
• ناخچیوان انسیکلوپدیاسی، 2 جیلدده.1. جیلد، ایستانبول:باکانلار مدیا، 2005.

## اتک یازیلار


بؤلمه:آذربایجان خالق اویونلاری
هالای(اویون)

**هالای** - آذربایجاندا اوشاق و گنجلر آراسیندا توی، ائله‌جه ده ائل شنلیکلرینده دسته‌لره بؤلونه‌رک اوینانیلان بوتون اویونلارین باشلانغیج فورماسی.

## اویونون قورولوشو
بندانگشتی|هالای اویونو
دسته‌لره بؤلونه‌رک اوینانیلان بوتون اویونلار هالای ایله باشلانیر. اوّلجه دسته‌باشیلار سئچیلیر. دسته‌باشی ایکی جور تعیین اولونور: یا اونلاری اویونچولار اؤزلری سئچیرلر، یا دا عومومی راضیلیق ایله (اویوندا و اوشاقلار آراسیندا موعین کئیفیتلری ایله فرقلننلری)، چوخ حاللاردا ایسه (گر اویونچولار بیر-بیرینی تانیمیرلارسا) پوشک یولو ایله سئچیرلر.

دسته‌باشیلار تعیین اولوندوقدان سونرا دسته‌لره بؤلونمک اۆچون هالایا گئدیرلر. اویونچولار قول-قولا گیریب، سونرا بیر یانا چکیلیرلر. اونلار خلوتی اؤز آرالاریندا کیمی نئجه آدلاندیرماق (مثلاً، کیمین "آرمود" ،کیمین "آلما") باره‌ده شرطلشیب دسته‌باشیلارین دوردوغو یئره گلیر و دئییرلر:

- هالای گلمیشیک.

دسته‌باشی‌نین بیری دیگرینه :

- گل! (یعنی قبول ائت) - دئییر.

او بیری جاوابینی وئریر.

- گلدیم!

هالای گلنلر:

- کیمه "آرمود" ،کیمه "آلما" ؟

- منه آرمود!

"آرمود" آدلاندیریلان اویونچو کئچیر اونون دسته‌سینه، "آلما" آدلاندیریلان اویونچو ایسه دیگر دسته‌باشی‌نین آرخاسیندا دایانیر. بئله‌لیکله اویونچولار دسته‌لره آیریلیر.

## قایناق
• نوروز بایرامی انسکلوپدیاسی. باکی-2008 (شرق-غرب). ص.91. 


بؤلمه:آذربایجان خالق اویونلاری
آددیم(اؤلچو بیریمی)

**آددیم** — چوخ قدیم واختلاردان بو گونه قدر خالق آراسیندا گئنیش ایشلنن و تخمیناً 1 متره برابر اوزونلوق اؤلچوسو بیریمیدیر(واحیدیدیر).

## عومومی معلومات
چوخ گومان کی، قدیم اینسانلار یئرییرکن آددیملارینی سایماغا باشلامیش و سونرا دا بوندان اؤلچو بیریمی کیمی ایستیفاده ائتمیشلر. بلکه ده اینسانلارین ایستیفاده ائتدیکلری ایلک اوزونلوق اؤلچو بیریمی ائله آددیم اولموشدور. بو گومانین گئرچک حساب اولونماسی اۆچون هر جور اساس واردیر.

ایستر آذربایجان شیفاهی خالق ادبیاتیندا، ایسترسه ده کلاسیک یازیلی ادبیاتدا آددیم سؤزونه تئز-تئز راست گلینمه‌سی ده اوندان اوزونلوق اؤلچوسو بیریمی کیمی خالق آراسیندا گئنیش شکیلده ایستیفاده اولوندوغونو گؤستریر: "ائنی ده آز اولسا، اون بئش-ایییرمی آددیم وار".

اون آددیم کناردا یاتماییر تک، گزینیر اویلاغا باش چکه-چکه.

آددیم تکجه آذربایجاندا دئییل، دیگر تورک خالقلاریندا دا ایشلنمیشدیر (تورک‌دیللی خالقلاردان بعضیلری آددیما قدم دئییرلر. بو سؤز آذربایجاندا دا ایشله‌نیر. ائوه گلن گلینه ده، قوناغا دا "قدمی سایالی اولسون" - دئییرلر).

آددیم حاقیندا آیری-آیری ادبیاتلاردا وئریلن بیلگیلر بعضاً بیر-بیرینه یاخین اولسالار دا، اونلارین آراسیندا کسکین فرقلنمه‌لر ده واردیر. بعضیلرینده 1 آددیمین تقریباً 28،8 سانتی متر-ه، دیگرلرینده 12 مین آددیمین 1 فرسنگه برابر اولدوغو گؤستریلیر. 1 فرسنگ 6 کیلومتر-دیرسه، بورادا 1 آددیم 0،5 متر اولور. باشقا بیر ادبیاتدا "1 آددیمین اینسانین بویونون یاریسینا برابر اولدوغو" گؤستریلیر. بو، آذربایجاندا ایشلنن آددیمین اؤلچوسونه اویغون گلیر. قدیم اینسانین بویونون 2 متر-ه یاخین اولدوغو (بو گون ده بئله اوجابویلو اینسانلار وار) نظره آلینسا، اونون یاریسی 1 متر اولور. ائله بونا گؤره‌دیر کی، بو گون آذربایجاندا خالق آراسیندا آددیم 1 متر-ه برابر گؤتورولور. دایاز چایلاری کئچمک اۆچون هر متردن بیر ایری داش قویماقلا دوزلدیلن آدداماسلار دا آددیم سؤزوندن یارانمیشدیر، چونکی بورادا سویا دوزولن داشلارین آراسی تخمینن 1 آددیم اولور.

## قایناق
آذربایجان ائتنوقرافیاسی، باکی-2007، "شرق-غرب" نشریاتی. اوچ جیلدده. 3. جیلد. ص. 454.

بؤلمه:اؤلچو بیریملری
آغاج (اؤلچو بیریمی)

**آغاج** — ریاضیاتدا اسکی چاغلاردا مسافه‌لری اؤلچمک اۆچون ایستیفاده ائدیلن اوزونلوق اؤلچو بیریمی(واحیدی).

## عومومی معلومات
عالیملر اوزون ایللر آپاردیقلاری جیدی آراشدیرمالار نتیجه‌سینده بئله بیر فیکره گلمیشلر کی، آذربایجان اراضیسی مدنی اکینچیلیگین ان قدیم اوجاقلارینداندیر. سونراکی مدنی-تصروفات اینکیشافی زمینینده جمعیتین ایستحصال موناسیبتلرینده باش وئرن کؤکلو دییشیکلیکلر محصولدار قووّه‌لرین، ائلجه ده امک آلتلری‌نین یئنی-یئنی فورمالاری‌نین یارانماسینا موثبت تاثیر گؤسترمیشدیر. بو دؤورده قدیم اجدادلاریمیزین دوشونمه قابیلیتی آرتمیش، حیاتین بعضی سیرلرینی درک ائتمک باجاریغی چوخالمیش، اونلار اکینه‌جکلرده، تورپاق ساحه‌لرینده، مال-قارانین سایی‌نین موعینلشدیریلمه‌سینده، یاشاییش ائولری‌نین تیکینتیسینده و دیگر یوزلرله حیاتی ایشلرده اؤلچویه - حسابلاماغا احتیاج دویموشلار. اودور کی، زامان کئچدیکجه، داها دقیق و موکمّل اؤلچو بیریملری مئیدانا چیخمیشدیر. آغاج اوزونلوق اؤلچو بیریمی ده محض بئله یارانمیشدیر.

آغاج بو گون اؤلچو بیریمی کیمی ایشله‌دیلمیر. آنجاق اسکی چاغلاردا، خوصوصیله اورتا عصرلرده اوزاق مسافه‌لری اؤلچمک اۆچون آغاجدان داها چوخ ایستیفاده ائدیلمیشدیر. بیر آغاج تخمینن 6-7 کیلومتر-ه برابر گؤتورولموشدور. آلتی‌آغاج یاشاییش مسکنی‌نین آدی‌نین دا بو اؤلچو بیریمی ایله باغلی یاراندیغینی دوشونمگه اساس وئرن ان توتارلی فاکت اودور کی، شاماخیدان آلتی آغاجا قدر اولان مسافه 6-7 آغاجا، یعنی تخمیناً 50 کیلومتر-ه برابردیر. بو اؤلچو بیریمی ده شیفاهی خالق ادبیاتی نومونه‌لرینده گئنیش ایستیفاده اولونور. مثلا،

"گون او گون اولدو کی، احمد تاجیرباشی قفله-قاتیرلا گلیب چیخدی چنلی بئلین اون بئش-ایییرمی آغاجلیغینا".

"قوچ کوروغلو، خان گلیب، من اونلاری چنلی بئلین اوچ آغاجلیغینداکی بولاغین باشیندا قویوب گلدیم".

اونو دا قئید ائتمه‌لی‌ییک کی، آرشین و آغاج حاقیندا قایناقلاردا وئریلن بیلگیلر دئمک اولار کی، اوست-اوسته دوشور.

## قایناق
آذربایجان ائتنوقرافیاسی، باکی-2007، "شرق-غرب" نشریاتی. اوچ جیلدده. 3. جیلد. ص. 457
علی حیدر

**علی حیدر** ()، (دوغوم:۱۹۳۲) بیر سوریه ژنرال دیر. اوْ حافظ اسدین یاخین آداملاریندان و اوشاقلیق یولداشی ایدی.

## قایناقلار

بؤلمه:یاشایان اینسانلار
بؤلمه:سوریه‌لی ژنراللار
بؤلمه:۱۹۳۲-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار
کوکریت پراموج

**کوکریت پراموج** ()، (دوغوم:۲۰ آوریل ۱۹۱۱ -اؤلوم:۹ اوْکتوبر ۱۹۹۵) بیر تایلندلی سیاستچی، ژنرال و عالیم ایدی.

## جایزه‌لر
### داخلی میداللار
*  Knight Grand Cross (First Class) of The Most Illustrious Order of Chula Chom Klao
*  Knight Grand Cordon (Special Class) of The Most Exalted Order of the White Elephant
*  Knight Grand Cordon (Special Class) of The Most Noble Order of the Crown of Thailand
*  Knight Grand Commander (Second Class, Upper Grade) of The Most Illustrious Order of Chula Chom Klao
*  King Rama IX Royal Cypher Medal, First Class
*  Dushdi Mala Medal - Civilian

### خاریجی میداللار
*  : Honorary Grand Commander of the Order of the Defender of the Realm (1975)

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار
* The Home of M R Kukrit Pramoj - a legacy of Thailand's famous son 
* Sights & Activities 

بؤلمه:۱۹۱۱-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:۱۹۹۵-جی میلادی ایلده اؤلن‌لر
بؤلمه:تایلندلی ژنراللار
عرفان اؤز‌آیدینلی

**عرفان اؤز‌آیدینلی** ()، (دوغوم:۱۹۲۴ -اؤلوم:۰۱ آقوست ۱۹۹۹) بیر تورکیه سرباز، ژنرال و سیاستچی ایدی.

## قایناقلار

بؤلمه:۱۹۲۴-جو میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:۱۹۹۹-جو میلادی ایلده اؤلن‌لر
بؤلمه:تورکیه‌لی ژنراللار
میکولا یوناکیئف

**میکولا یوناکیئف** ()، (دوغوم:۶ دسامبر ۱۸۷۱ -اؤلوم:۱ آقوست ۱۹۳۱) بیرینجی دونیا ساواشینا قاتیلان بیر اوکراینلی ژنرال ایدی.

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار
* *[http://encyclopediaofukraine.com/display.asp?AddButton=pages\Y\U\YunakivMykola.htm Mykola Yunakiv]* at the *[http://encyclopediaofukraine.com/default.asp Encyclopedia of Ukraine]*
* [Yakymovych, B. ''Armed forces of Ukraine: historical overview''. "Krypiakevych Institute of Ukrainian Studies of [National Academy of Sciences of Ukraine]", 1996]
* Shankovsky, L. ''Ukrainian Army in the struggle for a statehood''. "Dniprova Khvylya", 1958.
* ''The Ukrainian quarterly'', Vol.13. "Ukrainian Congress Committee of America", 1957.
*  

بؤلمه:۱۸۷۱-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:۱۹۳۱-جی میلادی ایلده اؤلن‌لر
بؤلمه:اوکراینلی ژنراللار
قاریش(اؤلچو بیریمی)

**قاریش** — اسکی واختلاردان بو گونوموزه قدر ایستیفاده ائدیلن تخمینی اوزونلوق اؤلچو بیریمی(واحیدی)‌دیر.

## عومومی معلومات
بندانگشتی
آذربایجاندا گئنیش یاییلمیش خالق اوزونلوق اؤلچوسو بیریملریندن بیری ده قاریش آدلانیر. قاریش دا تورک سؤزودور. دیقّتی جلب ائدن مقاملاردان بیری بشر سیویلیزاسیاسی‌نین اینکیشافیندا عوضسیز رول اوینایان سومرلرین ده دیلینده تورپاق اؤلچمک اۆچون عئینی سؤزون اولماسیدیر. مشهور آمریکا سومرشوناسی س.ن.کرامئر سومرلره مخصوص "اکینچی‌نین تقویمی" متنینی ترجومه ائدرکن تورپاق اؤلچو بیریمی کیمی قاروش//قارئش سؤزونو عئینیله ساخلامیشدیر. سونرالار اونون اثری ("تاریخ سومردن باشلاییر") روس دیلینه ترجومه ائدیلرکن قارئش سؤزونه هئچ بیر دییشیکلیک ائدیلمه‌میشدیر.

س.ن.کرامئرین اثرینده قارئش سؤزو 6-7 م اوزونلوغوندا تورپاق زولاغی کیمی شرح ائدیلمیشدیر. بیر قارئشین سومرلرده 6-7 م-ه برابر گؤتورولدوگو او قدر ده ایناندیریجی گؤرونمور. حاضیردا چوخ دا دقیقلیک طلب اولونمایان یئرلرده خالق قاریشدان ایستیفاده ائدیر. قاریش الی آچیق وضعیتده توتدوقدا باش بارماغین اوجوندان چئچله بارماغین اوجونا قدر اولان اوزونلوغو بیلدیریر و بو دا اورتا حسابلا 0،213 م-ا، یعنی تقریباً 20 س‌م-ه برابردیر. ائل آراسیندا 5 قاریش 1 م-ه برابر (5×20 س م=100 س‌م=1 م) گؤتورولور.

بیر چوخ قایناقلاردا قاریشین تعریفی و اؤلچوسو دوزگون وئریلمیشدیر. ساده‌جه اولاراق بیر سیرا ادبیاتلاردا قاریشین 20 س‌م یوخ، 22-25 س‌م اولدوغو گؤستریلیر. بدیعی ادبیاتدا و فولکلوردا قاریش مجازلاشمیشدیر و چوخ آز میقداردا تورپاق معناسیندا ایشله‌نیر.

## قایناق
آذربایجان ائتنوقرافیاسی، باکی-2007، "شرق-غرب" نشریاتی. اوچ جیلدده. 3. جیلد. ص. 455
چره‌ک(اؤلچو بیریمی)

**چره‌ک** — ریاضیاتدا اسکی چاغلاردا اساسا اوزونلوق و چکی اؤلچمک اۆچون ایستیفاده ائدیلن اؤلچو بیریمی.

## عومومی معلومات
چر‌ه‌کدن هم اوزونلوق، هم ده چکی بیریمی کیمی ایستیفاده ائدیلمیشدیر. اوزونلوق اؤلچوسو بیریمی کیمی چره‌کدن چوخ گئنیش ایستیفاده اولوندوغو منبعلردن ده آیدین گورونور. چره‌ک آرشینین دؤردده بیرینه برابردیر. اگر آرشین 0،71 م-دیرسه، اوندا چره‌ک تخمیناً 18 س‌م-ه برابر اولور.

چکی بیریمی کیمی 1 چره‌ک "گیرونکه‌"نین دؤردده بیرینه برابردیر. "گیرونکه‌"نین 400 قرام اولدوغونو بیلیریکسه، اوندا چره‌ک 100 قرام اولموشدور. چره‌ک قاب معناسیندا دا ایشلنمیشدیر. همین قابین آدی اونون اولچوسو، توتومو ایله باغلیدیر. بیر چره‌ک تاخیل، اون و س. توتان میس قابا چره‌ک دئییلمیشدیر.

چره‌کدن بیر اؤلچو بیریمی کیمی موسیقیده ده ایستیفاده اولونور. سسلرین اوزونلوقلارینا گؤره نوتلاردان بیری چره‌ک نوت آدلانیر. بوتؤو نوت ان اوزون سسی، یاریم نوت بوتؤو نوتون یاریسینی، چره‌ک نوت ایسه دوردده بیرینی تصویر ائدیر. باشقا سؤزله دئسک، بوتؤو نوت اوزونلوغونا گؤره ایکی یاریم و دؤرد چره‌ک نوتا برابردیر. یوخاریداکی میثاللاردان گؤروندوگو کیمی، چره‌ک بوتون حاللاردا بوتؤوون دؤردده بیرینه برابر گؤتورولور.

## قایناق
آذربایجان ائتنوقرافیاسی، باکی-2007، "شرق-غرب" نشریاتی. اوچ جیلدده. 3. جیلد. ص. 459
دیرسک(اؤلچو بیریمی)

**ديرسک** — اوزونلوق اؤلچو بیریمي.

## عومومي معلومات
بندانگشتی
آذربايجان خالقي‌‌نین معيشتينده اسکي چاغلاردا ايشلنميش، لاکين موعاصير دؤورده اؤز اهميتيني ايتيرميش اوزونلوق اؤلچوسو بیریملري ده واردير. اينسا‌‌نین بدن عوضولري ايله ايفاده اولونان آياق و بارماق کيمي قديم اؤلچولري بونلارا عاييددير.

"**قولاج**"دان بير آز کيچيک، "'''قاریش'''"دان بؤيوک اوزونلوقلاري اؤلچمک اۆچون آذربايجانليلار آراسيندا "**ديرسک**"دن ايستيفاده اولونموشدور. باشقا خالقلاردا دا (مث.: فارسلار، روسلار، عربلر و ب.) ايشله‌ديلن ديرسک الي يومدوقدا بارماغين قاتلانان يئريندن ديرسگين بوکولن يئرينه قدر اولان مسافه‌يه برابر اؤلچو بیریميدير. 1 ديرسک 0،5 م-ا، يعني 50 س‌م-ه برابر گؤتورولور. تورکيه‌ده ايسه 1 ديرسک اوزونلوق اؤلچوسو بیریمي کيمي 68،5 س‌م-ه برابردير. کيشيلر شالوارين بئليني چوخ واخت ديرسکلري ايله اؤلچورلر. هر بير کيشي‌‌نین شالواري‌‌نین بئلي ايکي قاتلانديقدا اونون ديرسگي‌‌نین اؤلچوسونه برابر اولور.

"**[[آددیم(اؤلچو بیریمی)|آددیم]]**"، "**قولاج**"، " **[[قاریش(اؤلچو بیریمی)|قاریش]]**" و "**ديرسک**" تورک سؤزلري اولوب، بير چوخ خالقلارين، خوصوصيله تورک خالقلاري‌‌نین، ائلجه ده آذربايجانليلارين حيات و معيشتينده اوزونلوق اؤلچمک اۆچون گئنيش شکيلده ايشلنمکده‌دير. بو دا اونلارين دقيق اؤلچولره داها چوخ ياخينليغي ايله باغليدير.

## قایناق
آذربايجان ائتنوقرافياسي، باکي-2007، "شرق-غرب" نشرياتي. اوچ جيلدده.3. جيلد. ص. 455
هاخيشتا(اویون)

**هاخيشتا** - آذربايجاندا اساساً تويلاردا و ديگر ائل شنليکلرينده گنجلر و اوشاقلار آراسيندا گئنيش ياييلميش اويون نؤوعودور. 

## عومومی معلومات
ها خيشلا ايفاده‌سيندن گؤتورولن ميلّي رقص چوخ جوشقون، شن، اساساً يونگول هوپپانمالار کاراکترينده ايفا اولونور. بعضي رقصلرده، خوصوصاً "هالاي" رقصينده اولدوغو کيمي اوزبوز دسته‌لر دايانيرلار. آراداکي مسافه 5-6 متر اولور. دسته‌نين اورتاسيندا سوليست قيز دايانير. اونو رقصه دعوت ائدير و بو حرکتلري ائدرکن متني اوخويور. قالان قيزلار ايسه همين سطيردن سونرا اوجا سسله "هاخيشتا" دئييرلر. رقصين موسيقيسي اولماديغينا گؤره ايفاچي متني "مئيخانادا" اولدوغو کيمي سؤيله‌يير. رقصي ضرب آلتلري (ناغارا، قوشاناغارا، دومبک) ايله موشاييعت ائتمک اولار. 

نووروز بايراميندا دا هاخيشتا اويونو اويناماق عادتدير. نوروز بايراميندا اوغلان و قيزلار تزه پالتار گئييب چاليب اوينايير، ياللي گئديرلر، "هاخيشتا" ،"بنؤوشه" ،"کوس-کوسا" اويناييرلار.

## اتک یازیلار

بؤلمه:آذربایجان خالق اویونلاری
آرشین(اؤلچو بیریمی)

**آرشین**— شرقده اوزونلوغو اؤلچمک اۆچون ایستیفاده ائدیلن اوزونلوق اؤلچو بیریمی.

## عومومی معلومات
عالیملر اوزون ایللر آپاردیقلاری جیدی آراشدیرمالار نتیجه‌سینده بئله بیر فیکره گلمیشلر کی، آذربایجان اراضیسی مدنی اکینچیلیگین ان قدیم اوجاقلارینداندیر. سونراکی مدنی-تصروفات اینکیشافی زمینینده جمعیتین ایستحصال موناسیبتلرینده باش وئرن کؤکلو دییشیکلیکلر محصولدار قووّه‌لرین، ائلجه ده امک آلتلری‌‌نین یئنی-یئنی فورمالاری‌نین یارانماسینا موثبت تاثیر گؤسترمیشدیر. بو دؤورده قدیم اجدادلاریمیزین دوشونمه قابیلیتی آرتمیش، حیاتین بعضی سیرلرینی درک ائتمک باجاریغی چوخالمیش، اونلار اکینه‌جکلرده، تورپاق ساحه‌لرینده، مال-قارا‌نین سایی‌نین موعینلشدیریلمه‌سینده، یاشاییش ائولری‌نین تیکینتیسینده و دیگر یوزلرله حیاتی ایشلرده اؤلچویه - حسابلامایا احتیاج دویموشلار. اودور کی، زامان کئچدیکجه، داها دقیق و موکمّل اؤلچو بیریملری مئیدانا چیخمیشدیر. آرشین اوزونلوق اؤلچو بیریمی ده محض بئله یارانمیشدیر.

آرشین تورک سؤزو اولوب چوخ قدیملردن خالقیمیزین معیشتینه داخیل اولموش و بو گون ده کند تصروفاتیندا تورپاق اؤلچمه ایشلرینده گئنیش ایستیفاده ائدیلن 0،71 متره برابر اوزونلوق اؤلچوسودور. حتّی یئر اؤلچمک اۆچون ایکی آغاجدان هاچا شکلینده دوزلدیلن و هر آددیمی 0،71 متره برابر اولان آلت ده آرشین آدلانیر. بو هاچالاری بعضاً 2 آرشینلیق دا دوزلدیرلر.

آرشین 1931-جی ایله‌دک تورکیه‌ده گئنیش ایستیفاده اولونموش اوزونلوق اؤلچو بیریمی ایدی؛ ایپک پارچالارین اؤلچولمه‌سی اۆچون تیجارت آرشینی 60 س‌م-ا، دیگر پارچالار اۆچون 68 س‌م-ا، اینشاآت آرشینی ایسه 75،8 س‌م-ه برابر ایدی.

آرشین روسلارین و دیگر خالقلارین معیشتینه ده تورکلردن کئچمیشدیر. روسیه‌ده آرشین اون آلتینجی عصردن ایستیفاده اولونوردو. اوّللر آرشین اینگیلیس اؤلچو سیستئمینی قبول ائدن اؤلکه‌لرده 27 دۆیم (هولندجه "باش بارماق" دئمکدیر)، 1. پیوترون دؤورونده ایسه 28 دۆیم اولموش و دییشمه‌میش قالمیشدیر. 1 آرشین - 16 گیرِه (4،4 س م) = 28 دۆیم = 71،12 س‌م. آرشینین اؤلچوسو موختلیف اؤلکه‌لرده 65،2-112 س‌م آراسیندا گؤتورولموشدور.

آرشین سؤزونه ایلک دفعه"کیتابی-دده قورقود" داستا‌نیندا راست گلینیر. لاکین باشقا ادبیاتلاردا، فولکلور نومونه‌لرینده ده بو سؤز گئنیش ایشله‌دیلمیشدیر.

## قایناق
آذربایجان ائتنوقرافیاسی، باکی-2007، "شرق-غرب" نشریاتی. اوچ جیلدده. 3. جیلد. ص. 456

بؤلمه:اؤلچو
بارماق(اؤلچو بیریمی)

**بارماق** — آرتیق معیشتده ایستیفاده ائدیلمه‌ین قدیم اوزونلوق اؤلچو بیریملریندن بیری. 

## عومومی معلومات
"آددیم " کیمی آرتیق معیشتده ایستیفاده ائدیلمه‌ین قدیم اوزونلوق اؤلچو بیریملریندن بیری ده بارماقدیر. هله قدیم سومرلرین یاراتدیقلاری "اکینچی‌نین تقویمی"ندن گؤرونور کی، اونلار دا بارماقدان اؤلچو بیریمی کیمی ایستیفاده ائتمیشلر. س.ن.کرامر همین تقویمین متنینی ترجومه ائدرکن "قاریش" کیمی بارماق سؤزونو ده اوریژینالدا اولدوغو کیمی ساخلامیشدیر. "اکینچی‌یه هر قاریش تورپاغی سککیز شیریم ائتمک مصلحتدیر. او، ائله ائتمه‌لیدیر کی، توخوملار تورپاغا "ایکی بارماق" درینلیگینده دوشسون". 

بارماق، آدیندان دا گؤروندوگو کیمی، بیر بارماغین اوزونلوغونا برابردیر: "کریم بابا چوبوغون اورتاسیندان ایکی بارماق قدر کسیب، اوستونو گؤتوردو". 

## قایناق
آذربایجان ائتنوقرافیاسی، باکی-2007، "شرق-غرب" نشریاتی. اوچ جیلدده. 3. جیلد. ص. 456.