open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
قوبا سویقیریمی

**قوبا سویقیریمی** — ۱۹۱۸-جی ایل و قوبا (شهر) دا ارمنی‌لر طرفیندن تؤردیلن سؤیقیریم‌دیر.بو سویقیریم‌دا اون مین‌دن چوخ آدام اؤلوپ. ۲۰۰۷-جی ایلده, شهر ایستادیومون تعمیری اوچون قازما ایشلری آپاریلارکن کوتلئوی قبریستان‌لیق آشکار ائدیلمیش‌دیر و ایشلر تأخیره سالیناراق بؤلگه‌یه موتخصیص‌لر جلب ائدیلمیش‌دیر. قازما ایشلری داوام ائتدیریلیر.

## اؤلوم‌لر
بو سؤیقیریم‌دا آذربایجانلی قادینلار، اوشاقلار و قوجالار، بولشوویک‌لرین الینه قتله یئترمیش‌دیلر

## گؤرونتولر


فایل:Guba mass grave 1.jpg
فایل:Armenian terror in Guba district of Azerbaijan in 1918 - 2.JPG
فایل:Armenian terror in Guba district of Azerbaijan in 1918 - 3.JPG
فایل:Armenian terror in Guba district of Azerbaijan in 1918 - 5.JPG
فایل:Armenian terror in Guba district of Azerbaijan in 1918 - 4.JPG
فایل:Armenian terror in Guba district of Azerbaijan in 1918 - 6.JPG
فایل:Armenian terror in Guba district of Azerbaijan in 1918 - 7.JPG
فایل:Armenian terror in Guba district of Azerbaijan in 1918.JPG
فایل:Azərbaycanlıların soyqırımını həyata keçirən ermənilər əlehinə mitinq.JPG
فایل:Action dedicated to the events in Guba at the beginning of the 20th century.jpg



## قایناق‌لار

بؤلمه:ساواشلار
بؤلمه:آذربایجان جومهوریتینین تاریخی
بؤلمه:سوی‌قیریملار
دروزلار

**دروُزلار** (عرب. الدُرُوز‎، تکده عرب. دَرْزِی‎) — اسماعیل‌لی‌لیگین شاخه‌لریندن بیری اولان موسلمان دینی طریقتینه عایید عرب‌لر. لوبنان و سوریه‌ده، آز بیر حیصه‌سی ایسه ایسرائیل‌ده یاشاییر. دروز طریقتی 11. عصرین اوّل‌لرینده میصیر و جنوبی لوبنان اسماعیل‌لی‌لری آراسیندا تبلیغات آپاران باطینی واعیظ محمد بن اسماعیل دَرزی نین (طریقتین آدی دا بوراداندیر) فعالیتی نتیجه‌سینده مئیدانا گلمیشدیر. دروزلار فاطمی خلیفه‌سی حاکیمده (996-1021) آللاهین تجسّوم اولوندوغونا و روحلارین اؤلمزلیگینه اینانیرلار. اورتا عصرلردن باشلامیش سون دؤوره‌دک دروزلار نسلی آریستوکراسی‌یا و حاکیم امیر سولاله‌سینه مالیک اولموشلار. دروز امیرلری‌نین لوبناندا ان قودرتلی دؤورو 2. فخرالدین معني (1590-1633) و 2. بشیر شهابي‌ن ((1788/89-1840) حاکیمیتی ایللرینه تصادوف ائدیر. مارونی کندلی‌لری و اونلارین فئودال آغالاری اولان دروز زادگانلاری آراسینداکی صینفی ضیدیّت‌لر نتیجه‌سینده 19. عصرین 40-60-جی ایللرینده لوبناندا دروز و مسیحی مارونی‌لر آراسیندا سیلاحلی توققوشمالار باش وئردی. 19. عصرین 2-جی یاریسی-20. عصرده عثمانلی ایمپیراتولوغو حاکیم دایره‌لری نین دروز‌" سربستلیگینه‌" ،  "‌ایمتیازینا‌"  (حربی موکلّفیتین اولماماسی، سیلاح گزدیرمک حوقوقو، دروز زادگان‌لاری نین سیراوی دروزلار اوزرینده کی غئیری محدود حاکیمیتی و س.) سون قویماق جهدلری تئز-تئز تورکلر علئیهینه چیخیش‌لارا سبب اولموشدو. فرانسه‌نین مانداتلیغی دؤورونده (1920-1943) سوریه و لوبنان دروزلاری آنتی امپریالیست موباریزه‌ده ایشتیراک ائتدیلر. 1925-1927-جی ایللر عوموم‌سوریه میلّی عوصیانی‌نین مرکزی جبل دروز ایدی. عوضولری نین اکثریتی دروزلاردان عیبارت اولان لوبنان ترققی‌پرور سوسیالیست پارتیاسی (1949-جو ایلده تأسیس اولونموشدور) 1958-جی ایلین یاییندا آنتی‌‌امپریالیست عوصیاندا فعال ایشتیراک ائتمیشدیر. 70-جی ایللرده لوبناندا باش وئرن حادیثه‌لر زامانی دروزلار میلّی وطنپرور قووّه‌لرین طرفینده چیخیش ائدیر، اؤلکه‌نین بیرلیگی و فلسطین قاچقین‌لاری پروبلمی‌نین عدالتلی حلّ اولونماسی اوغروندا موباریزه آپاریرلار. 
## قایناق

* Fəlsəfə Ensklopedik Lüğəti.
بؤلمه:دین
اوسطورلاب

[بندانگشتی|  2013-جو ايلده  [تبریز|تبريز شهرينده حاضيرلانميش مودرن اوسطورلاب]]
 **اۆسطۆرلاب** (یونان. ἀστρολάβος،*astrolabos*؛ اولدوزلاری گؤتورن، عرب.ٱلأَسْطُرلاب) — فضادا بوجاق‌لارین اؤلچولمه‌سی اوچون تطبیق ائدیلن جیهازدیر. تاریخی منبع‌لره گؤره ایلک دفعه  اولاراق بو جیهاز اِراتوستین طرفیندن میلادان اؤنجه250-جی ایلده دوزلدیلمیشدیر. باشقا منبع‌لره گؤره بو جیهاز ایسگندریه‌لی قادین-مونجّیم و ریاضیاتچی هیپاتیا طرفیندن (370-415) ایختیراع ائدیلمیشدیر. همین جیهاز بو گون ایسفریک اوسطورلاب کیمی تانینیر. بو جیهازلا بطلمیوس اوچون سما اولدوزلاری‌نین کاتالوقونو ترتیب ائدیر.  

  سونرالار  ایرانلی‌لار اوسطورلاب‌لارین تکمیل‌لشدیریلمه‌سی ایله مشغول اولورلار و اونو گئجه و گوندوزون اوزونلوغونون و یئر اوزرینده یاتای (اوفوقی) بوجاق‌لارین تعیینی، همچنین بعضی ریاضی حسابات‌لارین آپاریلماسی اوچون تطبیق ائدیرلر. خیلافتین اینکیشافی دؤورونده 9— 11. عصرلرده اوسطورلاب‌‌لارین تطبیقی داها دا گئنیشله‌نیر. چونکی، اونلارین دوزلدیلمه‌سی درین ریاضی  و نوجوم بیلیک‌لری طلب ائدیردی. بونلار ایسه شرق دؤولت‌لرینده داها گوجلو اینکیشاف ائتمیشدیر. 

  اوسطورلابین دوزلمه‌سی  و ایشله‌مه پرینسیپینی ایلک دفعه  اولاراق  بیرونی‌نین "اوسطورلابین‌ حاضیرلانماسیندا بوتون مومکون ایمکان‌لاردان ایستیفاده ائتمک‌"  کیتابیندا (تخمیناً. 995-جی ایل) تصویر ائدیلمیشدیر. او، بو کیتابدا جوخ سایدا اوسطورلابین دوزلمه‌سینی  ایضاح ائتمکله برابر، اونلارین تطبیقی و همچنین فضا جیسیم‌لری‌نین موختصّات‌لاری‌نین تعیین اولونماسیندا یارانان خطالارین قییمت‌لندیریلمه‌سی حاقیندا دا تؤوصیه‌لر وئریر.  

  اوسطورلاب اساساً بوشقابا اوخشایان بیر متال‌لیک لؤوحه‌دن عیبارت اولوب، اونون داخیلینده بوتون مکانیزم یئرلشدیریلیر. بو لؤوحه‌نین اوزرینه اوچ یاستی دایروی لؤوحه‌لر یئرلشدیریلیر. بو لؤوحه‌لرین اوزرینه سما موختصات شبکه‌سی‌نین خطلری (ایسترئوقرافیک)، سما نصف النهارلاری، دونیا قوطبونو و اوفوقونو گؤسترن خط قئید اولونور. وئریلن جوغرافی ائندن آسیلی اولاراق دونیا قوطبونون وضعیتی و سما موختصات شبکه‌سی‌نین پروجکسیونو موختلیف اولور. اونا گؤره ده، لؤوحه‌لرین اوزرینده موختلیف جوغرافی ائنلر اوچون سما موختصات‌لاری قئید اولونور. جیهازین مرکزی اوخونا برکیدیلمیش نیشانلاما خط‌کشینی اؤلچولن اشیایا توشلاماقلا اونون اوزرینده قئید اولونموش تاریخی و یا واختی تعیین ائتمک اولور. بو جیهازین کؤمگی ایله هم ده گونشین و آیین وضعیتی، همچنین آیین اوزونون توتولماسی فضالارینی تاپماق اولور. اوسطورلابین موثلثات حساب‌لامالارا اساسلانان ایشله‌مه پرینسیپی‌نین دقیق‌لیگی، اونون حیصه‌لری‌نین حاضیرلانما دقیق‌لیگیندن آسیلی ایدی.  

  اوروپادا اوسطورلاب‌لار 15-18. عصرلرده گمیچی‌لیکده یؤنو بیلمک اوچون تطبیق اولونماغا باشلاییر. اوّلجه بورادا ایران اوسطورلاب‌لاری تطبیق اولونور، سونرالار ایسه اونلارین اساسیندا اؤزلری دوزلتمگه باشلاییرلار. اونلار سِکستانت‌لارین اؤندری ایدیلر. بو زامان  اوروپالی‌لار اؤز حسابات‌لارینی آپاریرلار کی، اوروپایا اویغون جوغرافی ائنلیک‌لرین موختصات‌لارینی اؤلچه بیلسینلر.  

## قالری
ساغ|بندانگشتی|اورتا عصرده ایسلام نوجوموندا ایشله‌نیلن بیر اوسطورلاب. آکسفورد علم تاریخی موزه‌سینده.
[بندانگشتی|309x309پیکسل|  1282-جی ايل تاريخلی [مملوک سولطانلیغی (میصر)|مملوک سولطانليغیندان بير اوسطورلاب ]]
بؤلمه:علم
بؤلمه:نوجوم
گنجه قالاسی‌نین ایشغالی

**[[گنجه قالاسی]]نین ایشغالی** () — ۱۸۰۴-جی ایل۳ یانوارروسیه ایمپیراتورلوغو عسگرلری گنجه خانلیغینین باشکندی گنجه شهرینی اله کئچیرمه‌سی.

## قایناق‌لار

بؤلمه:سوی‌قیریملار
بؤلمه:ساواشلار
ارسنجان بؤلگه‌سی

**ارسنجان بؤلگه‌سی** ()، ایران فارس اوستانیندا یئرلشن بیر بؤلگه‌دیر. بو بؤلگه‌نین مرکزی ارسنجان شهریدیر. بو بؤلگه‌نین 1395-جی ایلین آمارلارینا گوره ۲۲٬۷۲۷ نفر جمعیتی واردیر.

## ایداری بؤلونوش
* بخش مرکزی
** دهستان خبریز
** دهستان شورآب
** دهستان علی‌آباد ملک
شهر: ارسنجان

## قایناقلار

* اطلس گیتاشناسی استان‌های ایران [Atlas Gitashenasi Ostanhaye Iran] (*[https://web.archive.org/web/20070522192425/http://www.gitashenasi.com/En/Product/Index.cfm?I=9 Gitashenasi Province Atlas of Iran]*)

بؤلمه:ارسنجان بؤلگه‌سی
بؤلمه:فارس اوستانی‌نین بؤلگه‌لری
گنجه قالاسی

**گنجه قالاسی** (), بیر قلعه دیر گنجه شهرینده

## قایناق‌لار

بؤلمه:گنجه
یوکیا آمانو

**یوکیا آمانو** (اینگیلیسجه : *Yukiya Amano* ژاپونجا :  天野 之弥؛  دوغوم. ۹ مئی ۱۹۴۷ اؤلوم. ۱۸ جولای ۲۰۱۹ ) 

ژاپون سیاستچیسی و دیپلماتی‌دیر. توکیو بیلیم یوردوندا اوخویوب . ۲۰۰۹ -۲۰۱۹ دک میلتلر آراسی اتوم انرژیسی آژانسینین  باش ایداره‌چی‌سی ایدی. ۲۰۱۹ ایلینده رافائل گروسی یئرینی توتدو .

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار

* IAEA Director General's Corner

بؤلمه:یاشایان اینسانلار
چاتیشمادا اؤلوم

[بندانگشتی|[فرانسه|فرانسه‌ده ایکینجی دونیا ساواشی سیراسیندا اوروپادا اؤلن آمریکالی عسگرلرین قبیریستانلیغی و آبیده‌سی]]
**چاتیشمادا اؤلوم** — طرف‌لر آراسیندا آپاریلان ساواش  و یا سیلاحلی توققوشما زامانی حیاتینی دَییشن اینسان‌لار اوچون ایشلَدیلن عسگری ترمین‌دیر. آمریکا بیرلشمیش ایالت‌لری‌نین مودافیعه  ناظیرلیگی بو ترمینی هر هانسی بیر ساواشا و یا سیلاحلی توققوشمادا ایشتیراک ائتمه‌دیکده دوشمن و یا دوست آتشی ایله وورولان عسگرلرده ایشلتمیر. تررور آکتلاریندا حیاتینی دَییشن عسگرلرده ده بو ترمین ایشلَدیلمیر. بو ترمین دؤیوش جبهه‌سینده اولان هاوا، دنیز، یئر ساواشیندا اؤلن‌لر اوچون اشلَنیر. ایسلام دینینده ایسه دؤیوش زامانی حیاتینی ایتیرن‌لره شهید دئییلیر. 

  یولدا و یا خسته‌خانادا یارالاردان اؤلن عسگرلر اوچون (اینگیلیس دیلینده **died of wounds** قیساجاسی **DOW**) اولاراق آدلاندیریلمیشدیر.  
بؤلمه:ساواشلار
ساواش اسیری

[بندانگشتی|  [ایکینجی دونیا ساواشی|ايکينجی دونيا ساواشیندا بيرلشميش دؤولت اوردوسونون 12-جي زيرهلي ديويزياسيندان اولان آفريقا-آمريکا عسگري تسليم اولموش آلمان اسير عسگرلري نين يانيندا دايانير (آوریل 1945)   ]]
**ساواش توتساغی** یوخسا **ساواش اسیری**, سیلاحلی بیر ساواش سیراسیندا یوخسا سونراسیندا, رقیب‌طرف  طرفیندن جانلی شکیلده اله گچیریلن و گؤزآلتیندا توتولان عسگر و یا عسگرلردیر. "ساواش اسیری" قاورامی‌نین قولانیلدیغی ان قدیم قایناق ۱۶۱۰-ـه قدر اوزانماقدادیر.
[بندانگشتی|347x347پیکسل| [آخن دؤیوشو|آخن دؤيوشوندن سونرا تسليم اولان آلمان حربي اسيرلري‌نين بير بؤلوگو (اوکتوبر 1944)  ]]
گئچمیش ساواش لاردان الده ادیلن بیلگی و تجروله‌لره گؤره، اسیر اله گچیریلدیگینده ایلک اولاراق خاریجدن تجرید اولوناراق گؤزآلتیندا توتولور. اسیرین گؤزو قاباغیندا، اؤز طرف‌لرینی گوجسوز و آشاغی گؤستر‌ه‌جک تبلیغات آپاریلیر و اسیرلرین دویغولاری ایله فیکیرلری اؤز خئیرلرینه چئوریلمک ایسته‌نیلیر. اسیرلر هردن قول کیمی قارشیلانیر و آغیر ایشلرده چالیشدیرییر؛ بو سیرادا، ایش قضاسیندا آغیر یارالانان و اؤلن لر اولور  بعضی عسگرلر ایسه اؤز آدلاریندان دؤیوشمک اوچون تشکیلاتلانیر و اؤیره‌دیلیر. صلاحیتلی عسگرلردن و اسیرلردن سیاسی، دیپلوماتیک و یا حربی کشفیات معلومات‌لاری آلینیر، لازیم گلدیکده ایشگنجه‌دن ایستیفاده ائدیلیر.

## قایناق‌لار
کئچمیش

[بندانگشتی|هر شئی کئچمیشده ([واسیلی ماکسیمووون رسمی، ۱۸۸۹)]]
**کئچمیش** یا دا **گئچمیش**، زامانین مۆعیّن بیر نۆقطه‌سیندن اؤنجه باش وئرمیش بۆتون حادیثه‌لرین مجموعودور. کئچمیش ایندیکی و گله‌جک زامانلا ضیدّیّت تشکیل ائدیر، لاکین اونو مۆعیّن ائدیر. کئچمیشین آنلاییشی اینسان مۆشاهیده‌چیلرینین زامانی حیسّ ائتدیگی خطّی وضعییتدن ایر‌ه‌لی گلیر، حافیظه و خاطیرلاما واسیطه‌سی‌یله الده ائدیلیر. بوندان علاوه، یازی دیلی یاراناندان بری اینسانلار کئچمیشی قئید ائتمیشدیر. «کئچمیش» سؤزونون ایلک معلوم اولان ایستیفاده‌سی ۱۴-جو عصرده اولموشدور؛ او، "کئچمک، کئچیب گئتمک" سؤزوندن گؤتورولموشدور.
## قایناقلار
ناش قولوس (قزئت)

**ناش قوْلوْس**  — ۱۹۱۸ ده باکی‌دا چیخان گونده‌لیک ادبی، ایجتیماعی-سیاسی، منشویک قزئتی.  

## تاریخی
  1-جی نؤمره‌سی 1918-جی ایل ژانویه 6-دا، سونونجو (59-جو) نؤمره‌سی همین ایلین مارسیندا باکی‌دا چیخمیشدیر. قزئت تحریه هئیتی طرفیندن بوراخیلیردی. ارمنی-داشناک سیلاحلی دسته‌لری‌نین باکی‌دا آذربایجان خالقینا قارشی تؤرتدیگی مارس سویقیریمی (1918) گونلرینده  " ناش قولوس "  شهرده‌کی  وضعیتی تصویر ائده‌رک یازمیشدی:  " هر یئرده مئیت‌لر قیج اولموش، عئیبجر حالا سالینمیشدیر. تزه‌پیر مسجیدی نین یانیندا آغیر منظره وار. مسجید آتشدن ضرر چکمیشدیر. عیبادتگاهین تحقیر اولونماسی گئنیش کوتله‌لرین قلبینی گؤینه‌دیر، مئییت‌لر اونلاری داها چوخ ناراحات ائدیر. نیفرت و تحقیر زهری‌نین نئجه درینلیگه ایشله‌دیگی حیسّ اولونور. بو دوشمنچی‌لیگی آرادان قالدیرماق، بو نیفرتین غضبلی اینتیقام حیسینه چئوریلمه‌سی‌نین قارشی‌سینی آلماق اوچون چوخ ایش گؤرمک لازیم گله‌جک "  ( " ناش قولوس " ، 24 مارس، 1918-جی ایل).  

## اتک یازی
بؤلمه:درگیلر
بؤلمه:قزئتلر
میراژ ۲۰۰۰

بندانگشتی|میراژ۲۰۰۰
**میراژ ۲۰۰۰** () فرانسه لی نئچه منظوره اولان تک موتورلو و دؤردۆنجو نسل دن اولان ساواش اوچاقی دیر.

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار

* Official Mirage 2000 family website
* Dassault Mirage 2000 explanatory video
۲۱ آذر سویقیریمی

**۲۱ آذر سویقیریمی** (Az. latın: **21 Azər soyqırımı**) ، **آذربایجانلیلارین سویقیریمی** و یا **۱۲ دسامبر سویقیریمی** - ( اینگیلیسجه: En: **21 Azar Genocide** , فارسجا: نسل‌کشی ۲۱ آذر، نسل‌کشی آذربایجانیها) ۲۱ آذر ۱۳۲۵-جی گۆنش هیجری ایلینده (۱۲ دسامبر ۱۹۴۶ میلادی ایلده) پهلوی رژیمی طرفیندن آذربایجان خالقینا قارشی تؤردیلن بیر سویقیریمدیر. بو سویقیریمدا ۲۵ مین آذربایجانلی اؤلدورولموشدور و مینلرجه داها یارالانمیش و یا قاچقین و مجبوری کؤچگون دوشموشلر. 
پهلوی رژیمی بو جینایتی ۲۱ آذر ۱۳۲۵ دن باشلایاراق آذربایجان میلی حؤکومتینی آرادان آپارماق بهانه‌سییله تؤرتمیشدیر.

## بیر ده باخ
آذربایجانلی‌لارا قارشی تؤردیلن سویقیریم‌لارین لیستی
## قایناق‌لار

بؤلمه:سوی‌قیریملار
هایپر سونیک سیلاحی

بندانگشتی|هایپر سونیک فوزه سی
**هایپر سونیک**  (اینگیلیسجه : Hypersonic weapon) هایپر سونیک سیلاح لاری فوزه لردن و پروژکتیل لردن دیر لر هایپر سونیک ۵_۲۵ دک سس دن داها سورعتلی دیر ۱/۶ یوخسا  ۸ کیلومتری بیر ثانیه ده گئدیر. بو سورعته گؤره آتموسفر دکی مولکول لار پلاسما یا دؤنۆر لر و ایلیشکی لر زور لاشیر . هایپر سونیکه باشقا آدلار سوپر سونیک و ساب سونیک.

## قایناقلار
ابوالحسن محمد عامری

**ابو الحسن محمد ابن یوسف العامری** خوراسانلی فیلسوف و فلسفه تاریخچیسی‌دیر. 

 نیشابوردا آنادان اولموشدور. بوخارا، بغداد و رئی کیمی شهرلرده اولموشدور. او، فلسفی مسله‌لرله باغلی آراشدیرمالار آپاریب فلسفه‌نی دینله اوزلاشدیرماغا چالیشیردی. او، تصوّۆف آنلاییشینی ایسلام عنعنه‌لرینده یئرلشدیرمگه چالیشمیشدیر. ایسلامین اورتایا چیخاریلان گئرچک‌لری‌نین فلسفه‌نین ان اؤنملی منطیقی مضمونونا مالیک اولدوغونو سؤیله‌میشدیر. او، فلسفه ایله دینین اوست-اوسته دوشدوگونو ایضاح ائتمگه چالیشیردی. او، ایسلام داخیلینده پارچالانمالار آراسیندا راضی‌لاشما و سینتز آختاریردی. ایسلامین اخلاقی باخیمدان دیگر دینلردن اوستون اولدوغونو یازیردی. او، اؤزل‌لیکله زردوشتی‌لیک و مانی‌لیگه بو باخیمدان یاناشمیشدیر.ابو یوسف الکندی عنعنه‌سینی ایزله‌ین فیلوسوف‌لار آراسیندا ان گؤرکملی فیلوسوفدور. او، ابن مسکویه‌نین چاغداشی‌دیر. او، فارابی و ابن سینادان یاریم عصر اؤنجه یاشامیشدیر. 

## قایناق

* ایسلام اینسکلوپدیاسی، عامری ابوالحسن

بؤلمه:فیلسوفلار
بؤلمه:صوفی یازیچیلار
مانی‌لیک

بندانگشتی|مانی‌چی راهیب‌لر لؤوحه‌لرینی یازیرلار
**مانی‌لیک** ویا **مانی‌چیلیک** (اینگیلیس: *Manichaeism***،** فارس: *آیینِ مانی*  چین**:***摩尼教 Móníjiào*) - قینوستیک دینی تعلیم اولوب، مانی (216-277) طرفیندن قورولموشدور.3. عصرده بابیلده اورتایا چیخمیش اولان بو تعلیم بوتون دونیادا و خوصوصیله شیمالی آفریقادا یاییلمیشدیر.  

  مسیحیت باشدا اولماق اوزره؛ مزدکی‌لیک، بودیزم و بین‌النهرین دینلریندن بیر چوخ عونصورلری ایچینه آلدیغیندان عئینی زاماندا سینکرتیک بیر خوصوصیت داشیماقدادیر. مانی، دینینی یایماق اوچون بیری فارس دیگر آلتی‌سی سوریانی دیلینده اولماق اوزره یئددی کیتاب و یئتمیش ریساله یازمیش، آیریجا هیندیستان باشدا اولماق اوزره بیر چوخ اؤلکه‌یه سیاحت‌لر ائتمیشدیر. مانی‌لیک ان پارلاق دؤورونو 8-جی عصرده اویغور دؤولتی‌نین میلّی دینی اولاراق اعلان ائدیلمه‌سی ایله یاشامیشدیر. مانی سؤزو قدیم تورک دیلینده  "‌مئنگو‌"  و چاغاتای تورکجه‌سینده  "‌تانری‌"  دئمکدیر. مانیچی اویغورلار، اؤلومدن سونرا روحون بیر باشقا بدنده حیاتینا داوام ائتدیگینی ("re-enkarnasiya" و یا  " یئنیدن تجسّوم " ) قبول ائدیردیلر.  

  مانی‌چیلیک اصلینده زردوشت دوآلیزمی، بابیل فولکلورو، بودیست اخلاق پرینسیپ‌لری و مسحیت عونصورلرین قاریشیغیندان عیبارتدیر. بو ترکیبده اؤنده گلن آنلاییش ایکی ازلی قانونون، یاخشی و پیسین موناقیشه‌سی‌دیر. بو باخیمدان دین تاریخی آراشدیرمالاری، مانی‌چیلیگی بیر نؤوع دینی دوآلیزم (ایکی‌چیلیک) اولاراق قئید ائتمیشدیرلر. بو دین هم شرقه، هم ده غربه دوغرو فؤوق‌العاده بیر سورعتله یاییلمیش؛ شیمالی آفریقا، ایسپانیا، فرانسه، شیمالی ایتالیا و بالکان‌لاردا مین ایل مودت ایله داغینیق و داوام‌سیز شکیلده وارلیغینی داوام ائتدیرمیشدیر. حالبوکی، اصل اینکیشافینی دوغولدوغو تورپاق‌لار اولان بین‌النهرین، بابیل و ایراندا رئاللاشدیرمیش و شرقده تاثیرینی اون عصردن سونرالارا قدر داوام ائتدیردیگی تورکیستان، شیمالی هیندیستان، غربی چین و تبته قدر یاییلماغی باجارمیشدیر.  

## اتک‌یازی‌لار
بؤلمه:دینلر
رافائل گروسی

بندانگشتی|رافائل گروسی
**رافائل گروسی** () (دوغوم: ۱۹۶۱ ژانویه ۲۹  گونو) آرژانتین سیاستچی دیر. ۲۰۱۹-جو ایلیندن اولوس لار آراسی آتوم انرژیسی آژانسی باش ایداره‌چیسی‌دیر. 

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار
* 
* IAEA Director General's Corner

بؤلمه:یاشایان اینسانلار
بؤلمه:آرژانتینلی سیاستچیلر
۱۹۱۵ چاناق‌قالا کؤرپوسو

**۱۹۱۵ چاناققالا کؤرپوسو**  (تورک: *1915 Çanakkale Köprüsü*) تورکیه نین چاناق‌قالا اوستانی‌نین لاپسکی و گلی‌بولو شهرلری آراسیندا یئرلشن آسما کؤرپودور. چاناققالا بوغازی‌نین ایلک، مرمره بؤلگه‌سی نین ایسه بئشینجی آسما کؤرپوسودور.  کؤرپو  2022-جی ایل مارس 18-ده ایستیفاده‌یه وئریله‌جکدیر. ایستیفاده‌یه وئریردیگی زامان  2023 مترله اورتا مسافه‌ ایله ژاپونداکی آکاشی‌کای‌کیو کؤرپوسونو گئچه‌رک 4.608 مسافه ایله دونیانین ان اوزون آسما کؤرپوسو اولاجاق.
بؤلمه:تورکیه
ماهشهر قیرغینی

**ماهشهر قیرغینی** () نؤوامبر آیی‌نین ۱۶_۱۹ گونو،ماهشهر شهرینده باش وئریلمیش قتل-عام‌دی.

## قایناق‌لار

Internet inside the country was completely shutdown by the government on 16 November which made reporting on the details nearly impossible.
قاراداغلی سویقیرمی

**قاراداغلی سویقیریمی** یوخسا **قاراداغلی فاجیعه‌سی-ارمنی** حربی بیرلشمه‌لری ۱۹۹۲-جی ایل فئورالین ۱۴-ده خانکندی‌ده یئرلشن کئچمیش شوروی سیلاحلی گوجلرینین ۳۶۶-جی موتوآتیجی آلایی‌نین ساواش گوجونون و تکنیکاسینین یاردیمی ایله خوجاوندین قاراداغلی کندینه قشون چکدی. ساکینلارین کندین قهرمانجاسینا مودافیعه ائتمسینه باخمایاراق, فئورالین ۱۷-ده غیر-برابر دؤیوش‌لرده قاراداغلی کندی ارمنی‌لر طرفیندن ایشغال اؤلوندو. ۱۱۸ نفر توتساغ گؤتورونله‌لردن ۱۰۱ نفری وحشیجیسینه قتله یئتیریلدی. اؤلدورولردن ۲۱ نفری آهیل و قوجا, ۱۰ نفری قادین, ۸ نفری مکتبلی ایدی.. ارمنی سیلاحلی بیرلشمه‌لری سالنی  دؤرد گون چکن آغیر دؤیوشن سونرا کنده داخیل اؤلا بیلدیلر. کند ارمنستان سیلاحلی گوجلری طرفیندن ایشغال اولوناراق یاندیریلدی, مولکی اهالی قیرغینا معروض قالدی.

## بیرده‌باخ

آذربایجانلی‌لارا قارشی تؤردیلن سویقیریم‌لارین لیستی

## قایناق‌لار


قؤلمه:سوی‌قیریملار
فاتیح قانون‌نامه‌سی

**فاتیح قانون‌نامه‌سی** ()، ایستانبولون فتحیندن سوْنرا دؤولت تشکیلاتینا ایمپیراتورلوغون بؤیوکلوگونه و جوغرافی وضعیتینه یاراشان بیر کاراکتر وئرمک، موختلیف موسسیسه‌لرین وظیفه‌لرینی موعیین ائتمگه ایحتیاج دۇیولدوغوندان، فاتیح سولطان محمد طرفیندن تنظیم و تطبیق اوْلونان قۇراللار توْپلوسودور. 

فاتیح سولطان محمد دؤولت تشکیلاتیندا یئنی تنظیملمه‌لره اوْلان ایحتیاجین تأثیری ایله، قانونلار تطبیق ائدیب و بۇ آرادا بی‌لره عایید بیر چوْخ مقامی دا یئنی‌دن تنظیم ائتدی. فاتیحین بۇ یوْلدا ایلک ائتدیگی ایش پایتخت‌دکی معیشت دفترلرینه تکجه سیپاهی آدینی قئید آلماییب، بۇ دفترلره معیشت گلیرلرینین و قارانتی‌لرینین سورعتی‌نی حک ائتدیرمک اوْلموشدور.

## ایچریکلری
فاتیح قانون‌نامه‌سی اۆچ قیسمت‌دن عیبارت ایدی. بیرینجی قیسمت‌ده، دؤولت مأمورلاری‌نین سولطانا تقدیم ائده‌بیلجکلری مراسیم‌لرده توتدوقلاری و کادی‌لارین رۆتبه‌لریندن بحث ائدیلیر؛ ایکینجی قیسمت‌ده، سلطنت ایشلرینین ترتیبینه، یعنی دیوان، خاص اوْتاق تشکیلاتینا و سارای خیدمتچیلری‌نین قوتلاشما مراسیملرینه؛ اۆچۆنجۆ قیسمت ده ایسه، جینایتلر و قارشیلیقلاری ایله منسب صاحیب‌لرینین گلیرلرینه داییر معلوماتلاری ائحتیوا ائدیردی. آیریجا سوْن قیسمت‌ده غیر-موسلمان دؤولت‌لرین وئرجکلری ایللیک وئرگیلر ایله دؤولت وظیفه‌لیلری و سولاله منسوبلارینا داییر لقب اؤرنکلری یئر آلیر.

فاتیح قانون‌نامه‌سینده "نیظام عالم" اۆچۆن قارداش قتلی مسئله‌سی ایله باغلی مادده؛

‘‘ و هر کسه اؤولادیمدان سلطنت مۆمکۆن اوْلا، قارینداشلارین نیظام عالم اۆچۆن قتل ائلمک مۆناسیب دیر. اکثر عۆلمالارا داهی ایجازه وئریلمیشدیر. آنؽنلا عامیل اوْلالار ’’


بۇندان باشقا، بۇ قانون‌نامه مدرسه‌لرین ایداره ائتمه، تدریس پلانی و آکادمیک قورولوشونو یئنی‌دن تشکیل ائدن، آکادمیک هیئتین سئچکی و تعیین اوْلونماسی ایله معاشلارین موعیین اوْلونماسینا داییر عملیاتلاری اۆسول و اساسلارا باغلامیشدیر. بۇ فرمان تۆرک تاریخینده ایلک عالی تحصیل قانون‌وئریلیجیگینی یاراتماسی باخیمیندان دا اؤنملی دیر.

## قایناقلار

*  Kardeş katli ve Fatih Kanunnamesi
*  Kardeş Katlinin Yasal Dayanağı: Fatih Kanunnamesi
*

بؤلمه:عثمانلی ایمپیراتورلوغو
دونباس

بندانگشتی|دونباس بؤلگه‌سی
**دوْنباس**  ( اوکراین. Донба́с ؛ روس. Донба́сс) — اوکراینین جنوب-شرقینده یئرلشن تاریخی، مدنی و ایقتیصادی بؤلگه‌دیر.[2] دونباسین بعضی حیصه‌لری روسیه-اوکراین‌ ساواشیندان سونرا بیرطرفلی قایدادا موستقیل‌لیک‌لرینی اعلان ائتمیش آیریلیقچی دونتسک خالق جومهوریتی و لوهانسک خالق جومهوریتی طرفیندن فاکتیکی اولاراق ایداره اولونور.  

بؤلمه:اوکراین شهرلری
سینیق چایی

**سینیق چایی** (**ورکش چایی**) تبریز بوزقیرینین قوزئی بؤلومونده جریان تاپان بیر چایدیر. یولونداکی کندلری سوواران بو چای، دیبده اورمو گؤلونه تؤکولور.  امند سددی بو چای اوستونده وورولوبدور. 

بندانگشتی|280px|سینیق چایی ایله آجی چای اورمو گؤلونه یاخینلاشاندا 

## قایناقلار

بؤلمه:چایلار
چرکاسی اوبلاستی

چرکاسی اوبلاستی ویا ویلایتی (اوکراین. Черкаська область) — اوکراین‌ین مرکزینده یئرلشن ویلایت. 

## عومومی بیلگی‌لر

### ساحه‌سی
  ساحه سی 20،9 مین کم2 .  

### اهالیسی
  اهالیسی 1.220.363 میلیون (2018). 20 بؤلگه‌سی، 16 شهری، 15 شتق. وار. مرکزی چرکاسی شهری‌دیر.  

### طبیعتی
  چرکاسی ویلایتی دنپر چایینین اورتا آخینی‌نین هر ایکی ساحیلینده یئرلشیر. ساغ‌ساحیل حیصه‌سینی، اساساً، دنپربویو یوکسکلیک (ماکسیموم هوندورلوگو 270 م)، سول‌ساحیل حیصه‌سینی ایسه دنپربویو اووالیق توتور. ایقلیمی مؤعتدیل قاره‌ای‌دیر . اورتالاما ایستی‌لیک ژانویه‌ده – 5،9 °ج، ژوئیه‌ده 19،5 °ج-دیر. ایللیک یاغینتی 450–560 مم. ان بؤیوک چایی دنپردیر. کرمنچوق و کانئو سو آنبارلاری‌نین بیر حیصه‌سی چرکاسی ویلایتینده دیر. اساساً، قارا، بوز، چمن و چیملی تورپاقلار یاییلمیشدیر. اراضی‌نین تقریباً 1/6-ای مئشه‌دیر. سیغین، مارال، جویور، چؤل‌دونوزو، سینجاب، جاناوار، تولکو، دووشان، دله، قوندوز، سو سامورو، اؤردک، جوللوت و س. وار. 

### تصروفاتی
  صنایع ایستحصالی‌نین قورولوشوندا یئیینتی صنایع‌سی (39،9%)، شیمی صنایع‌سی (26،9%)، ماشین‌قاییرما و متال اعمالی (8%)، یونگول صنایع (1،5%) اوستونلوک تشکیل ائدیر. کؤمور، الکتریک انرژیسی حاصیل ائدیلیر؛ شیمی صنایع‌سی اوچون معدنی گوبره‌لر، شیمیایی لیفلر، لاک-بویا ماتریال‌لاری، شیمیایی رئاکتیولر، حلّ ائدیجی‌لر، پولیمر پرده، دوالار، آمونیاک؛ اعمال صنایعسی اوچون حسابلاما تکنیکی، تکنولوژی آوادانلیق؛ حئیواندارلیق و یئم ایستحصالی اوچون ماشین و آوادانلیق ایستحصال اولونور؛ خالق ایستهلاکی ماللاری‌نین ایستحصالی اوزره 300-دن چوخ صنایع موسیسه‌سی وار. اوکرانین یوکسک اینکیشاف ائتمیش کند تصروفاتی بؤلگه‌سی‌دیر، تاخیل-چوغوندور بیتکی‌چیلیگی، اتلیک-سودلوک حئیواندارلیق اوزره ایختیصاصلاشیر. 539 کوللکتیو کند تصروفاتی موسیسه‌سی، 34 سووخوز و 555 فرمر تصروفاتی فعالیت گؤستریر. 

## اتک‌یازی‌لار
بؤلمه:اوکراین شهرلری
واقنر قروپو

**واقنر قروپو** ( ) - روسیه‌‌ده سنت پترزبورقدان اولان ایش آدامی یئوگنی پریقوژین ایله علاقه‌لی غئیری-رسمی سیلاحلی بیرلشمه‌دیر. قروپا داخیل اولان موزدلولاری‌نین کونقو دموکراتیک جومهوریتی، سودان، لیبی، ماداقاسکار، آنقولا، قینه، قینه بیسائو، موزامبیک، زیمبابوه و مرکزی آفریقا جومهوریتی (مار) دا داخیل اولماقلا بیر سیرا آفریقا اؤلکه‌لرینده تهلوکه‌سیزلیک خیدمت‌لری گؤستردیکلری گومان ائدیلیر. بعضی معلومات‌لارا گؤره، اونلار سوریه‌ده‌کی، دونباس بؤلگه‌سینده‌کی  حربی عملیات‌لاردا دا ایشتیراک ائدیبلر و پرزیدنت عمر الشیره دستک وئرمک اوچون سودانا گؤندریلیبلر. 

## قایناقلار
فرن-ساسان

**فرن-ساسان**، سورن شاهلیغی سونونجو شاهی ایدی. او  ۲۱۰-جی میلادی ایلیندن ۲۲۶-جی میلادی ایلینه‌قدر سیستان بؤلگه‌سینده حوکومت ائتمیشدیر.

## اتک یازیلار

## قایناقلار
* 
* Kalani, Reza. 2017. ''Multiple Identification Alternatives for Two Sassanid Equestrians on Fīrūzābād I Relief: A Heraldic Approach''. Tarikh Negar Monthly.
* 
* 

بؤلمه:۲۲۶-جی میلادی ایلده اؤلن‌لر
بؤلمه:شاهلار
بیلینجین چتین مسئله‌سی

**بیلینجین چتین مسئله‌سی** () فيزيکي اولایلارین آراسیٛنداکي علاقه ني آچیٛغلاما ائدیٛر. http://consc.net/papers/pceg.pdf http://www.scholarpedia.org/article/Hard_problem_of_consciousness#:~:text=The%20hard%20problem%20of%20consciousness,with%20phenomenal%20qualities%20or%20qualia مثلا، بئيين سۆروجلري(پروسس)  و تجرۆبه (اوْرنکلر: اولایا الده ائدیئیمیز بیلینج يا بئیینسل دوُروُملار نیته لیک (نتهرلیک) اولایلارنان). ندن فيزيکسل سۆرجلر همشه تجرۆبه ايله بیرلیکده دیٛر؟ و ندن بللی بير فيزيکسل سۆرج(پروسس) اؤزل(خاص) تجرۆبه يارادیٛر - مثلا، ندن ياشيل یئرینه، قيرميزي آلقیلانیر؟ http://consc.net/papers/facing.pdf http://www.scholarpedia.org/article/Mind-body_problem:_New_approaches https://github.com/Jalilnkh/Applications-for-Turk-Languages/blob/main/Translated%20Papers%20and%20Articles/(Hard%20problem%20of%20consciousness)%D8%B4%D8%B9%D9%88%D8%B1%D9%88%D9%86%20%DA%86%D8%AA%D9%8A%D9%86%20%D9%BE%D8%B1%D9%88%D8%A8%D9%84%D9%85%D9%8A.pdf[./Http://consc.net/papers/pceg.pdf Http://consc.net/papers/pceg.pdf]

## قایناقلار

بؤلمه:فلسفی مسئله‌لر
غزه زولاغی

**غزه زولاغی** ((عرب: قطاع غزة , *Kıta'a Gazze*, عیبری: רצועת עזה Retzu'at 'Azza)) — آغ‌ دنیزین شرق ساحیلینده تورپاق زولاغی. میصیر و ایسراییل ایله همسرحددیر. اراضی — 365 مربع کیلومتر، اهالی — 1،7 میلیون. 

## قایناق‌لار
بؤلمه:فیلیسطین
تورکمن‌ائلی

[180px|thumb|[آلتین کؤرپوده بیر آنیت اوستونده تورکمن‌ائلی خریطه‌سی]]
**تۆرکمن‌ائلی** یا **تورکمان‌ائلی** (تورکیه تورکجه‌سی: Türkmeneli)، هابئله **تورکمن‌لند** کیمی تانینان و هابئله تاریخاً **تورکمانیه** آدلانان، عراق تورکمنلری‌نین یاشاییش یئرلرینه دئییلیر. بو بؤلگه‌یه بعضاً **عراق تورکمنیستانی** دا دئییلیر. تورکمن‌ائلی هابئله عراق تورکمنلرینین حساب ائدیلدیگی گئنیش اراضیلری تصویر ائتمک اوچون سیاسی ایصطیلاح‌دیر. بو ایصطیلاح عراقین تورکیه و سوریه ایله سرحدّیندن باشلایان و مۆوَرّب شکیلده اولاراق ایرانلا سرحدّه قدر اوزانان تورکمن/عراق تورکمنلرینین وطنی‌دیر.

## قالری

File:Village of Yahyava sign.jpg|تورکجه و عربجه ایکی دیللی علامت
File:Welcome sign to the village of Çardağlı.jpg|تورکجه و عربجه ایکی دیللی علامت
File:The Martyr Necdet Koçak Park-Square.jpg|تورکجه و عربجه ایکی دیللی علامت


## قایناقلار

بؤلمه:عراق جوغرافیاسی
اؤزو اؤزونه تؤره‌مه‌

**اؤزۆ اؤزۆنه تؤره‌مه‌** یا **جانسیٚز تؤره‌مه‌** (آبیوْگئنئز) - (اینگلیسیجه : abiogenesis) - جانلیٚلاریٚن جانسیٚز طبیعتدن اؤز اؤزۆنه‌ بیردن بیره تؤره‌مه‌سی حاقّیٚندا اسکی بیر یانلیٚش نظریّه‌دن عیبارتدیر. یئرده‌ یاشاییشین منشأیی نظریّه‌سینه عاییددیر. ایلکین اوْکسیژنسیز آتموْسفئر‌ده غئیری آلی (بیوْلوْژی) تپگیلر، یعنی جانلیٚ اوْرقانیزملر ایشتراک ائتمه‌دن آلی بیرلشمه‌لرین عمله‌ گلمه‌ سۆره‌جی. 

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار

* Exploring Life's Origins: A Virtual Exhibit (2015) at the National Science Foundation
* The Origins of Life, BBC Radio 4 discussion with Richard Dawkins, Richard Corfield & Linda Partridge (*[[In Our Time (radio series)|In Our Time]]*, 23 September 2004)
* Minerals and the Origins of Life (Robert Hazen, NASA) (video, 60m, April 2014).
* How life began on Earth (Marcia Malory, Earth Facts) (2015)
* Stephen Hawking's essay on Life in the Universe (1996)
* Winston Churchill's essay on Evolution (c.1939/1950s)

بؤلمه:بیولوژی
حکاری اوستانی

**حکاری اوستانی** تورکیه‌نین شرقینده اولان بیر اوستان‌دیر. بو اوستان ایرانلا هم‌مرزدیر. بو اوستانین مرکزی حکاری شهری‌دیر.

## قایناقلار

## آرتیق اوخو
*
*

بؤلمه:تورکیه اوستانلاری
مصنوعی ذکا

**یاپای ذکاء**، **مصنوعی ذکا**،	**صۆنعی ذکا**، **یاپای اینتللکت** یا **دوزلتمه بئگین** (تورکیه تورکجه‌سی: yapay zeka)، ماشیٛنلار دا گوستریلن ذکادیٛر https://www.investopedia.com/terms/a/artificial-intelligence-ai.asp#:~:text=Artificial%20intelligence%20(AI)%20refers%20to,as%20learning%20and%20problem%2Dsolving.. حئيوانلاریٛن گؤسترديگي طبیعی (دوغال) ذکادان فرقليدیلر. صۆنعی ذکانی آپاریٛجیٛ درسلر "ذکالي عامیللر" تانیٛتدیٛریٛر و اونو بوجور بللی ائدیٛر: چئوره‌نی (اطراف مۆحيطی) آلقیلایان و مقصدلرينه چاتماق شانسينیٛ یوخاری سویّه‌ده آرتیٛران تدبيرلی سيستملر دیرhttps://en.wikipedia.org/wiki/Intelligent_agent. 

**یاپای ذکاء** اویقولامالار بولار اولا بیلر: گلیشمیش وب آختاريش موتورلاریٛ (اؤرنک، Google)، اؤنرگن سيستملر (يوتوب، آمازون و نتفليکس ورینن ایشلنیر)، اينسان دانیشیقینین باشا دوشولمه سي (اؤرنک، Siri and Alexa)، سۆرۆجۆسۆز ماشینلار (اؤرنک، تئسلا)، آوتوماتلاشديريلميش تصمیم-توتان. https://wildoftech.com/alphago-google-deepmind/  ماشينلار گئتديکجه باجاريقليلاشديقجا،  داها یاپای ذکا آنلاييشيندان چيخيلير https://hackernoon.com/how-ai-is-getting-groundbreaking-changes-in-talent-management-and-hr-tech-d24ty3zzd. مثلا، اوپتيک کاراکتر تانينماسي عادي تکنولوژيا چئوريلیب https://ojs.aaai.org//index.php/aimagazine/article/view/917 و یاپای ذکا ساییلمیٛر.

**یاپای ذکاء** ۱۹۵۶-جؽ ایلده آکادمیک اینتیظام اوْلاراق تأسیس ائدیلیب و اوْ، بیر نئچه نیکبینلیک دالغاسینی یاشاییب، آردینجا ‫مأيوسلوق و مالیّه ایتکی‌سی («اؽ قؽشی» کیمی تانینیر) آردینجا یئنی یاناشمالار، اۇغور و یئنیلنمیش مالیّه . **یاپای ذکاء** تدقیقاتی بئینی سیمولیاسی‌یا ائتمک، اینسان پروبلئملری‌نین حلّینی موْدئللشدیرمک، فوْرمال منطیق، گئنیش معلومات بازالاری و حئیوان داورانیشلارینی تقلید ائتمک ده داخیل اوْلماقلا بیر چوخ فرقلی یاناشمانی سؽناقدان کئچیریب و رد ائدیب. 21-جی عصرین ایلک اوْنیللیکلرینده یۆکسک ریاضی و ایستاتیستیک ماشین اؤیرنمه‌سی بو ساحه‌ده اۆستونلوک تشکیل ائتدی و بو تکنیکا صنایع و آکادمیک مۆحیطده بیر چوخ چتین پروبلئملرین حلّینه کؤمک ائده‌رک یۆکسک مۆفّقیّت قازاندی.

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار

* 
* 
* Artificial Intelligence. BBC Radio 4 discussion with John Agar, Alison Adam & Igor Aleksander (*In Our Time*, Dec. 8, 2005).

بؤلمه:سیبرنتیک
بؤلمه:یاپای ذکا
فردوسی‌نین مقبره‌سی

**فردوسی‌نین مقبره‌سی** یا **فردوسی‌نین قبیری** و یا **فردوسی‌نین تۆربه‌سی** فارس شاعیری ابولقاسم فردوسی‌نین باسدیریلدیغی یئر دیر. بو بینا هوشنگ سیحونون الی ایله اوندان قاباقکی طرحیندن ایلهام آلاراق، آزجا بؤیوکلوک و تزئینینده دییشدیرمه ائده‌رک، طرّاحلیق ائدیلیب و یئنیدن قاییریلیب. بو بینانین مۆجریسی، حسین لرزاده و تیکیلیش مۆباشیرلری ایسه حسین حجارباشی زنجانی و تقی درودیان اولموشلار. فردوسی‌نین قبیری ۱۳۱۳-جو گۆنش هیجری ایلینده (۱۹۳۴ میلادیده) خالق اۆزرینه آچیلمیشدیر.

## قایناقلار

بؤلمه:فردوسی
فرانسیسکو فرانکو

**فرانسیسکو  فرانکو**  (ایسپانیا: rancisco Paulino Hermenegildo Teódulo Franco Bahamonde؛ 4 دسامبر 1892– 20 نووامبر 1975، مادرید) — ایسپانیا حربی و دؤولت خادیمی، دیکتاتور، ایسپانیا ایچ ساواشی  ایللرینده ناسیونالیست حربی عوصیانین رهبری، 1939-1975-جی ایللرده ایسپانیا کرال‌لیغی‌نین نایبی، کاودیلیو (ایسپانیا. Caudillo de España por la gracia de Dios  — تانری‌نین اعتیمادی ایله ایسپانیانین رهبری)، ایسپانیا وزیرلر شوراسی‌نین صدری، گنراللیسیموس. 1936-1939-جو ایللری احاطه ائدن وطنداش موحاریبه‌سینده غلبه چالاراق حاکیمیتی اله کئچیرمیشدیر.     

## قایناقلار

## آرتیق اوخو

* 
* 
* Cerdá, Néstor. "Political Ascent and Military Commander: General Franco in the Early Months of the Spanish Civil War, July–October 1936," *American Revolutionary war with the PVMJournal of Military History* 75#4 (October 2011): 1125–57.
* Lines, Lisa. "Francisco Franco as Warrior: Is It Time for a Reassessment of His Military Leadership?." *Journal of Military History* 81.2 (2017).
* 
* 
* 
* 
* 

## ائشیک باغلانتیلار

* 

بؤلمه:ایسپانیالی ژنراللار
بؤلمه:ایسپانیالی سیاستچیلر
یهودا و سامره بؤلگه‌سی

**یهودا و سامره بؤلگه‌سی** (عیبری.  *אֵזוֹר יְהוּדָה וְשׁוֹמְרוֹן*, عرب. *یهودا والسامرة*‎) — ایسراییلین یئددی اساس ایداری اراضی واحیدیندن بیری. اراضی ایسراییل خاریجینده اوردون چایی‌نین غرب ساحیلی کیمی تانینیر.  

## ایستاتوسو
  یهودا و سامره بؤلگه‌سی ایسراییل مودافیعه  اوردوسونون مرکزی حربی بؤلگه‌سی‌نین تابع‌چیلیگینده‌دیر. ایداری دایره اوزره بوتون قرارلار حربی دایره‌نین کوماندانی طرفیندن قبول ائدیلیر. 

(1947—1949) عرب-ایسراییل ساواشیندان سونرا بؤلگه 1967-جی ایله‌دک اوردونون نظارتینده ایدی. آلتی گونلوک ساواشدان سونرا بؤلگه ایسراییلین نظارتینه کئچدی. بمت تهولوکه‌سیزلیک شوراسی‌نین 242 سایلی قطعنامه‌سینه اساساً ایسراییل همین تورپاق‌لاردان گئتمه‌لی‌دیر. بؤلگه‌نین گله‌جک ایستاتوسو ایسراییل-فیلیسطین دانیشیق‌لاری‌نین اساس مؤوضوسودور. حال-حاضیردا بورا ان تئز اینکیشاف ائدن بولگه‌دیر، ایل عرضینده اهالیسی 5 فایز آرتیر.  

## تاریخی
«یهودا و سامره» ترمینی رسمی شکیلده ایسراییل حؤکومتی طرفیندن 1967-جی ایلده تطبیق ائدیلیب، آنجاق گئنیش شکیلده 1977-جی ایلده  " لیکود "  پارتیاسی حاکیمیته گلدیکدن سونرا ایشله‌دیلمگه باشلاییب..  

## اتک یازی‌لار
بؤلمه:ایسراییل شهرلری
فاذری

**فاذری** (**فارسی** و **آذری** سؤزجۆکلرینین یاپیشیغیندان یارانیب) - پانفارسلار و پانفارسلار ائتکیسی آلتیندا اولموش تۆرکلر (بونلارا ایصطیلاحا «فارسزده» یا «فارس ویرمیش» دئییلیر) طرفیندن دانیشیلان بیر دیلدیر. باشقا سؤزله فارسجانین ائتکیسی و کؤلگه‌سی آلتیندا تورکجه سؤزجوکلردن بوشالان و یا تورک دیلی قوراللاری ریعایت اولونمایان، آسیمیلاسیونا معروض قالان تورکلرین دانیشدیقلاری دیله، کینایه اولاراق **فاذری دیلی** دئییلیر. بو دیل آذربایجان تورکجه‌سی و فارس دیلینین بیر قاریشیغیدیر؛ بئله‌کی فاذری دیلینین جۆمله قورولوشو تۆرکجه‌یه بنزه‌ییر آنجاق بعضی فعللر و قرامرله باغلی سؤزجوکلر ایستیثنا اولاراق ایشلَدیلن باشقا کلمه‌لرین چوخو فارسجا و فارسجادا ایشلنن سؤزجوکلر و سؤزبیرلشمه‌لریندن عیبارت دیر.

بو دیل چوخونلوقدا آذربایجان و ایرانین باشقا تۆرک اوستانلاری و بؤلگه‌لرینده یاشایان تۆرک اصیللی دؤولت آداملاری و حؤکومت اورقانلارینا یاخین اولانلار طرفیندن دانیشیلیر. اؤزللیکله دؤولت آداملاری رادیو و تلویزیونا وئردیکلری مۆصاحیبه‌لرده فاذری دیلینی ایشلَدیرلر. بو دیلی دانیشانلارا مانقورد دا دئییلیر.
بئله بیر عجیب غریبه آسیمیله اولونموش دیلین یارانماسی‌نین نَدَنی، تورکلرین اؤز آنادیل‌لرینی اوخوللاردا و مدرسه‌لرده اؤیرنمه‌مکلری و بوتون مطبوعات و رادیو و تیلویزیوندا دا رسمی دیلدن آلینمیش سؤزجوکلر و قوراللارین یاییملانماسی دیر.

## بیرده باخ
*پان‌فارسیسم
*مانقورد
## قایناقلار

* تورک دیلی هارا، و فاذری هارا؟! (قایناق )

## ائشیگه باغلانتیلار

آذربایجان پرس، ضرورت تاسیس فرهنگستان زبان و ادبیات ترکی https://azerbaijanpress.blog.ir/tag/%D9%81%D8%A7%D8%B0%D8%B1%DB%8C

فاذری دانیشمایاق https://www.schoolandcollegelistings.com/XX/Unknown/705462099511347/%D9%81%D8%A7%D8%B0%D8%B1%DB%8C-%D8%AF%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%B4%D9%85%D8%A7%DB%8C%D8%A7%D9%82/videos

فاذری - تورکجه قرامری http://turkcemiz.arzublog.com/tag/%D9%81%D8%A7%D8%B0%D8%B1%DB%8C/1
کومدی

بندانگشتی
  **کومدی**— دراماتیک و ادبی نؤوع، همچنین کینوژانر، مجازی معنادا – گولمه‌لی احوالات، حوققابازلیق، اویونبازلیق و س.  

  ایجتیماعی حیاتدا و معیشتده‌کی  عئیبجرلیک‌لرین، منفی‌لیک‌لرین، اینسان کاراکترینده‌کی  گولونج جهت‌لرین لاغا قویولماسی کومدی‌ کونفلیکتی‌نین اساسینی تشکیل ائدیر. کومدی‌ده گولوش، یومور و ساتیرا کاراکتری داشییا بیلر. ووْدِویل،  موسیقیلی کومدی، تراژدی‌کومدی و س. ژانرلاری وار. کومدی‌ صنعتی‌نین منشایی قدیم یوناندا دیونیسوس‌-ون شرفینه کئچیریلن خالق شنلیک‌لریندن و تاماشالاریندان باشلانیر. کلاسیک کومدی‌نین ان یاخشی نومونه‌لرینی آریستوفان، مناندروس، ویلیام شکسپیر، لوپه د وقا، ژان باتیست مولیر، پی‌یر بومارشه، ک. قولدونی، جورج برنارد شاو، آلکساندر قریبایدوف، نیکولای قوقول،آلکساندر آستروفسکی، آنتون چخوف‌و باشقالاری یاراتمیشلار. آذربایجان ادبیاتیندا میرزه فتحعلی آخوندوفون آدی ایله باغلی اولان کومدینی نجف بیگ وزیروف، جلیل محمدقولوزاده، اوزئییر حاجی‌بیگوف، ثابت رحمان، میرزه ابراهیمووفو باشقالاری اینکیشاف ائتدیرمیشلر.  

بؤلمه:ادبیات ژانر اساسیندا
دیونیسوس‌

**دیونیسوس، واکخ، باخوُس، باکخوُس** (یونان. Διόνυσος، Διώνυσος، لاتین. Dionysus معناسی  "ایکی دفعه  یا ایکینجی دفعه  دوغولان"  دئمکدیر؛ یونان. Βάκχος، لاتین. Bacchus) — یونان میفولوژی‌سینده زئوسون اوغلو، پیریاپوسون آتاسی. اولمپ‌لرین ان کیچیگی، شراب، برکت و تئاتر تانریسی. سمبول‌لاری اوزوم تنگی، سارماشیق، عصا، بوللوق بوینوزو.  

## دوغولماسی
  زئوس فیوان تزاری کادمانین قیزینا - سملایا وورولور. بوندان خبر توتان هِرا قیصاص آلماق مقصدیله حیله‌یه ال آتاراق سملانی دیله توتاراق تاپشیریر کی، زئوسدن دویونون اونون هِرا ایله اولان دویونو کیمی کئچمه‌سینی خواهیش ائتسین. زئوس اونون خواهیشینی یئرینه یئتیره‌رک دویونه ایلدریم چاخدیراراق گلمیش اولور. نتیجه‌ده کادمانین سارایی اودا غرق اولور. یانغین بطنینده آلتی آیلیق اوشاق - دیونیس اولان سملانی اؤلومجول یارالامیش اولور و او، دهشت ایچینده اؤلور. اوشاغی خیلاص ائتمک اوچون زئوس اؤز بودونو یاراراق دیونیسی ایچینه یئرلشدیریر و تیکیر. واختی چاتاندا ایسه تیکیشی سؤکه‌رک اونو ایکینجی دفعه  دونیایا گتیرمیش اولور. بونا گؤره ده اونا دیونیسوس -  " ایکی دفعه  یا ایکینجی دفعه  دوغولان "  آدینی وئرمیشلر. دیونیسوسون دیگر بیر لقبی ایسه  " میروْرافیس‌دیر "  - "بودا تیکیلمیش"  دئمکدیر. دیگر بیر لقبی ایسه  "پیریگِن"  - " اوددان دوغولموش "  دئمکدیر.  

## شراب تانریسی
  هرانین تعقیب‌لریندن احتیاط ائدن تانری زئوس کؤرپه دیونیسوسو بؤیوتمک و تربیه وئرمک اوچون سملانین باجیسی اینو و اونون اری آتامانتا وئریر. بورادا دا راحاتلیق تاپا بیلمه‌یه‌جگینی گؤرن زئوس اونو کئچی بالاسینا دؤندره‌رک هرمس واسیطه‌سیله آسیایا گؤندریر. سیلِندن شرابین حاضیرلانماسی‌نین سیررینی اؤیرنن دیونیسوس بئله‌لیکله میصیری، سوریه‌نی دولاشاراق سرگردانا چئوریلیر و هارادا اولورسا، اورادا اینسان‌لارا اوزوم یئتیشدیرمگی و اوندان شراب حاضیرلاماغی اؤیره‌دیر. 

## قایناق‌لار

* Греческая Мифология, Катерина Серви, EKDOTİKE ATHENON, Афины 2007ISBN 960-213-378-3, ISBN 978-960-213-378-1
* Софиа Сули, Греческая Мифология, Издателство Михалис Тубис А.О., 1995ISBN 960-540-118-5
* Panaghiotis Christou, Katharini Papastamatis, Griechische Mythologie, 2008 ISBN 978-88-476-2283-8
* Менелаос Стефанидис, Яннис Стефанидис, ГРЕЧЕСКАЯ МИФОЛОГИЯ, БОГИ ОЛИМПА, Издательство "СИГМА", 2009, Lekanidi St.30, GR-173 43 Athens, Greece ISBN 978-960-425-078-3

## اتک‌یازی‌لار
بؤلمه:میفولوژی
بؤلمه:یونان میفولوژی یاسی
حرارت درجه‌سی

**حرارت درجه‌سی** یا **تِمپِراتور** (لاتینجا temperatura — نورمال وضعیت) — فیزیکی کمیّت اولوب ماکروسکوپیک سیستمده ذرّه‌لرین سینِتیک انرژیسینی بیر آزادلیق درجه‌سینده مۆشخّص ائدیر.
جیسملرین قیزما میقیاسینی مۆشخّص ائد‌ن فیزیکی کمیّت حرارت درجه‌سی آدلانیر. مولکوللارین حرکت انرژیلری حرارت درجه‌سیندن آسیلی اولاراق دییشیر. حرارت درجه‌سینین آزالماسی ایله مولکوللارین حرکت سۆرعتی آزالیر و منفی ۲۷۳.۱۵ درجه‌ده بۆتونلوکله دایانیرلار. بو حرارت درجه‌سی مۆطلق صیفر آدلانیر. حرارت درجه‌سینین مۆطلق صیفرینه عملده یئتیشمک مۆمکون دئییل. حرارت درجه‌سی یوکسلدیکجه آنتروپی آرتیر دۆشدوکده ایسه آنتروپی آزالیر. مۆطلق صیفرده آنتروپی صیفر اولور.

## قایناق‌لار

بؤلمه:فیزیک
بوچا

**بوُچا** (اوکراین. Бучا) — اوکراينین کی‌يئف‌ ويلايتينده شهردیر.‌ بوچا ایداری جهتدن بیردرجه‌لی اهمیتلی شهر کیمی اوکراینین ایداری سیستمینه داخیل ائدیلمیشدیر. اهاليسی تخميناً ۳۶،۹۷۱ نفردير (۲۰۲۱ تخمينی) بوچا گونو شهرده ۱۳ سپتامبردا قئيد اولونور. ۲۰۲۲ میلادی ایلده بوچا قتل-عامی بو شهرده باش وئرمیشدیر. 

## اتک یازی‌لار
بؤلمه:اوکراین
بؤلمه:اوکراین شهرلری
لوکزامبورق میلّی فوتبال تیمی

**لوکزامبورق میلّی فوتبال تیمی** لوکزامبورق-ون بین‌الخلق فوتبال اویونلارینین نوماینده‌سی‌دیر.
## قایناقلار

## خاریجی لینکلر

*Luxembourg's football federation website
*Luxembourg FIFA profile
*RSSSF archive of results 1911–
*RSSSF archive of results from unofficial games 1921–

بؤلمه:۱۹۱۱ - جی ایلینده لوکزامبورق اؤلکه‌سینده یارانانلار
فیفا دونیا کاپی ۲۰۲۲ سئچیمی (اوروپا) - قروپ ب

The **2022 FIFA World Cup qualification UEFA Group B** was one of the ten UEFA groups in the World Cup qualification tournament to decide which teams would qualify for the فیفا دونیا کاپی ۲۰۲۲ finals tournament in Qatar. Group B consisted of five teams: Georgia, Greece, Kosovo, Spain and Sweden. The teams played against each other home-and-away in a round-robin format.

The group winner, Spain, qualified directly for the World Cup finals, while the runner-up, Sweden, advanced to the second round (play-offs).

Greece, Georgia and Spain did not recognize Kosovo as an independent country, and therefore, during the match between Spain and Kosovo, the latter team was named "Kosovo Football Federation".

## جدولده یئرلر


## اویونلار
The fixture list was confirmed by UEFA on 8 December 2020, the day following the draw. Times are CET/CEST, as listed by UEFA (local times, if different, are in parentheses).

----

----

----

----

----

----

----

----

----

## اوستون قول وورانلار

## انضیباط
A player is automatically suspended for the next match for the following offences:
* Receiving a red card (red card suspensions may be extended for serious offences)
* Receiving two yellow cards in two different matches (yellow card suspensions are carried forward to the play-offs, but not the finals or any other future international matches)
The following suspensions were served during the qualifying matches:

## نوتلار

## قایناقلار

## خاریجی لینکلر
*
*Qualifiers – Europe, FIFA.com
*European Qualifiers, UEFA.com
بوچا قتل-عامی

**بوچا قتل-عامی** و یا **بوچا سویقیریمی** — روسیه‌نین اوکراینا هوجوموندا بوچا دؤیوشو و اونون نتیجه‌سینده باش وئرن بوچانین ایشغالی زامانی یئرلی اهالییه قارشی روسیه سیلاحلی قووّه‌لری طرفیندن تؤردیلمیش کۆتلوی قتل و ایشگنجه‌لر. اوکراین رسمی‌لری بو اولایلاری سویقیریم آدلاندیریب. حاضیردا بو قتل-عاما گؤره روسیه فدراسیونو حربی جینایتلرده ایتّیهام اولونور. بوچا قتل-عامیندا ۳۰۰ نفردن چوخ اؤلدورولموشدور. آیریجا دئییلیر کی روس سیلاحلی گوجلری اونلارجا قادینا جینسی تجاووز ائتمیشدیلر.

## قتللر

ایجتیماعی شبکه‌لرده کۆتلوی دینج ایتکی‌لرینی گؤسترن ایلک ویدئو روسیه قوشونلاری‌نین گئری چکیلمه‌سیندن سونرا، آپریلین ۲-ده یاییملاماغا باشلاییب. بوچا بلدیّه باشقانی، آناتولی فدوروکون سؤزلرینه گؤره، بؤلگه‌ده آشکار اولونموش جسدلرین آراسیندا "یوزلرله روسیه عسگرلری" ده وار ایدی.
## آراشدیرمالار (تحقیقات)
*
اوکراین نین میلی پلیسی آراشدیرما لارین بؤلگه ده باشلاییب. آیریجا اوکراین نین ائشیک ایشلر باخانلیغی بین‌المللی آراشدیریجیلار(بازرس لر) دن ایسته‌ییب کی بؤلگه‌یه گلسین لر همچینین اوکراین ائشیک ایشلر باخانی دیمیتری کولبا بین‌المللی قروپ لاردان ایسته دی کی قاورایان(مدرک) ییغسینلار.

*

## آیریجا باخ
*خوجالی سوی‌قیریمی
*جیلولوق
*۲۱ آذر سویقیریمی

## قایناقلار


بؤلمه:ساواشلار
بؤلمه:سوی‌قیریملار
روسیه سیلاحلی گوجلری

**روسیه سیلاحلی گوجلری** (روس. *Вооружённые си́лы Росси́йской Федера́ции*) — روسیه فدراسیونونون رسمی اوردوسودور. روسیه اوردوسو شوروی داغیلدیقدان سونرا یارانیب. 7 مئی1992-جی ایلده پرزیدنت بوریس یلتسین روسیه مودافیعه وزیرلیگی‌نین تأسیس اولونماسی ایله باغلی فرمان ایمضالاییب. فرمانا اویغون اولاراق کئچمیش شوروی- نین روسیه اراضی‌سینده اولان بوتون اوردوسو روسیه اوردوسو کیمی فورمالاشدیریلیب. سیلاحلی گوجلرین عالی باش کوماندانی پرزیدنتدیر. روسیه اوردوسو 1992-جی ایلده فورمالاشدیریلسا دا، اونون قورولماسی کیئف‌روس دؤولتی دؤورونه گئدیب چیخیر. روسیه اوردوسوندا تخمیناً 1 میلیون عسگر و ظابیط خیدمت ائدیر، اوردو علاوه  اولاراق 2 میلیون نفرلیک احتیاط قووّه‌یه مالیکدیر. 2011-جی ایلده روسیه‌نین حربی بودجه‌سی 72 میلیارد دوللار اولوب، لاکین روسیه دؤولتی اوردونون تجهیزاتینی و بودجه‌سینی قارشی‌داکی ایللرده بیر نئچه دفعه  آرتیرماغا حاضیرلاشیر. 

## اتک‌یازی‌لار
آرشین مال‌آلان (فیلم ۱۳۳۹)

**آرشین مال‌آلان** — اؤزییر حاجی‌بیگوفون آرشین مال‌آلان اوپراسی اساسیندا صمد صباحی طرفیندن 1339-جو ایلده چکیلمیش آغ-قارا ایران فیلمی. فیلمده ویگن و تهمینه باش رول آلیب. 

## فیلمین مضمونو
بیر آتا قیزینی زنگین بیر قوجایا اره وئرمک ایسته‌ییر آنجاق قیز یوخسول بیر آشین‌مالچی‌نی سئویر...

## بیرده باخ

* آرشین مال آلان (فیلم،۱۹۱۷)

* آرشین مال آلان (فیلم، ۱۹۴۵)

## ائشیک باغلانتی

*  ؛ اینترنت‌ده فیلملرین بیلگی قایناغی(IMDb)
* آرشین مال آلان  ؛ بانک جامع اطلاعات سینمای ایران

بؤلمه:سینما
بؤلمه:فیلملر
بؤلمه:فیلم
بؤلمه:ایران سینماسی
آرشین مال‌آلان (دقیقلشدیرمه)

*آرشین مال‌ آلان - اوزئییر حاجی‌بَی‌اووون ۱۹۱۳-جو ایلده یازدیغی سون اوپراسی
*آرشین مال آلان (فیلم،۱۹۱۷) - بوریس اسوئتلوْو طرفیندن چکیلمیش فیلم
*آرشین مال آلان (فیلم، ۱۹۳۷) -  سِتراق وارتیانین آمریکادا چکدیگی ائرمنی دیلینده فیلمی
*آرشین مال آلان (فیلم، ۱۹۴۵) - رضا تهماسیب و نیکولای لششنکو طرفیندن چکیلمیش فیلم
*آرشین مال آلان (فیلم، ۱۳۳۹) - صمد صباحی طرفیندن ۱۹۶۰-جی ایلده ایراندا چکیلمیش فارسجا فیلم
*آرشین مال آلان (فیلم، ۱۹۶۵) - توفیق تقی‌زاده‌نین فیلمی
فراشبند بؤلگه‌سی

**فراشبند بؤلگه‌سی** ()، ایران فارس اوستانیندا یئرلشن بیر بؤلگه‌دیر. بو بؤلگه‌نین مرکزی فراشبند شهریدیر. بو بؤلگه‌نین 1395-جی ایلین آمارلارینا گوره ۴۵٬۴۵۹ نفر جمعیتی واردیر.

## ایداری بؤلونوش
* بخش مرکزی
** دهستان آویز
** دهستان نوجین
شهرلر: فراشبند، نوجین
* بخش دهرم
** دهستان دهرم
** دهستان دژگاه
شهرلر: دهرم

## قایناقلار

* اطلس گیتاشناسی استان‌های ایران [Atlas Gitashenasi Ostanhaye Iran] (*[https://web.archive.org/web/20070522192425/http://www.gitashenasi.com/En/Product/Index.cfm?I=9 Gitashenasi Province Atlas of Iran]*)

بؤلمه:فراشبند بؤلگه‌سی
بؤلمه:فارس اوستانی‌نین بؤلگه‌لری
کی‌یئف قارالتی‌سی

**کی‌یئف قارالتی‌سی** یا دا **کی‌یئف شبحی** (اوکراینجا:Привид Києва) روسیه‌نین اوکراینا هوجومو ندا بیر‌ اوکراینلی طیاره سوروجوسو نون لقبی‌دیر. ۲۰۲۲‌نین ۲۴ فوریه‌سینده او ۶ روس حربی طیاره‌سی‌نی ساقیط ائدیب. اوکراین گوونلیک سرویسی دئییر کی بو طیاره سوروجوسو ۲۷ فوریه قدر ۱۰ روس حربی طیاره‌سینی ساقیط ائدیب. البته بو سوز موناقیشه‌لی‌دیر. البته احتیمالی چوخدور کی کی‌یئف شبحی تکجه بیر شهر افسانه‌سی‌دیر.

## قایناقلار
پیچاق قیمه

بندانگشتی|پیچاق قیمه
**پیچاق قیمه** اردبیل اوستانی‌نین اَن مشهور یئمک‌لریندن بیری‌دیر. بو یئمک اؤزل‌لیکله محرم و رمضان آیلاریندا پیشیریلیر و  دوگو ایله بیرگه سرو ائدیلیر. پیچاق‌قیمه‌نین حاضیرلانماسیندا دوگو، قویون اتی، سوغان، بادام، زعفران، یومورتا، کره، دارچین، ساری‌کؤک و باشقا ادویات‌دان ایستیفاده ائدیلیر.

بؤلمه:آذربایجان مطبخی
بؤلمه:یئمکلر
عادل نجف‌زاده

**عادل نجف زاده** یا دا **نجف زاده**  خوی شهری و باتی آذربایجان اوستانی نین سیاست‌چی‌لریندن دیر. عادل نجف زاده خویون و چایپارانین میلّت وکیلی ایران مجلیسینده دیر.

## قایناقلار
https://rc.majlis.ir/fa/parliament_member/show/1543734 

بؤلمه:ایرانلی سیاستچیلر
بؤلمه:یاشایان اینسانلار
شهر افسانه‌سی

شهر افسانه‌سی –(اینگیلیس.***urban legend*** ویا ***urban myth***) چاغداش اویدورما نؤوعو؛ آغیزدان آغیزا یاییلان و دوغرولوغو شوبهه دوغوران موعاصیر افسانه‌لره وئریلن آد. بئله حکایه‌لرین همیشه اویدورما (گئرچکلیکدن اوزاق) اولدوغونو سؤیله‌مک اولماز، آنجاق اونلار تحریف اولونموش، شیشیردیلمیش، هیجان قاتیلمیش حکایه‌لردیر. شهر افسانه‌لری نین حقیقته بنزه‌مه‌سی‌نین باشلیجا سببی، اونلارین آراشدیریلماسی و یوخلانیلماسی اوچون خوصوصی بیلیک‌لرین طلب اولونماسی‌دیر. لطیفه‌لردن اونونلا فرقله‌نیر کی، اونلارداکی یومور یوکو (اگر وارسا) حکایه‌نین اساس مقصدی دئییل. شایعه‌لردن فرقی ایسه، کونکرت اینسان‌لارلا باغلی اولماماسیندادیر. عادتاً، هانسیسا شخصین، نقل ائدنله آز علاقه‌لی اولان کیمسه‌نین،  " ایش یولداشی‌نین قوهومونون تانیشی‌نین "  و س. باشینا گلمیش حادیثه  کیمی نقل اولونور. شهر افسانه‌سی شیفاهی اونسیتله، یاخود اینترنتله اؤتورولن موعاصیر فولکلورون بیر حیصه‌سی‌دیر. اونون یاییلماسیندا باشلیجا مقصد ایسه  "‌دهشتلی تهلوکه‌"  حاقیندا اینسان‌لاری خبردار ائتمکدیر. 

## قایناق

* اسماعيل جلاللی (صادقوف)،  " اينفورماتيکا ترمين‌لری‌نين ايضاحلی لوغتی " ، 2017،  " باکی "  نشرياتی، 996 ص.  

بؤلمه:فولکلور
قوروت

قوروت (Qurut) - (تورکیه تورکجه‌سی: Kurut یا Keş، فارسجا: کشک) آذربایجاندا، گۆنئی قافقازدا، اورتا آسیادا، افقانیستاندا و جنوب-غرب آسیادا  گئنیش ایستیفاده اولونان سود محصولودور.

قوروتو حاضیرلاماقدان اؤترو قاتیق و یا آیران توربادا قاتیلاشانادک سۆزولور. سونرا اونا دوز ووراراق خمیر کیمی یوغوروب یومرولاییر و قورودورلار. قوروتو اوزون مۆدّت ساخلاماق اولور. ایستیفاده زامانی قوروت ایستی سو ایله یویولوب تمیزلنه‌رک محلول حالینا سالینیر. بو محلولو ساریمساقلی و یا ساریمساقسیز ایستیفاده ائتمک اولار.

آلینمیش محلولو خنگل، اریشته و باشقا یئمکلره علاوه ائدیرلر. قوروتدان آذربایجاندا قوروت آشی، کله‌جوش و باشقا یئمکلر بیشیریلیر. قوروت پئندیر کیمی ده ایستیفاده ائدیلیر.

## قایناق‌لار
شرقی زنگه‌زور ایقتیصادی بؤلگه‌سی

بندانگشتی|شرقی زنگه‌زور ایقتیصادی بؤلگه‌سی
**شرقی زنگه‌زور ایقتیصادی بؤلگه‌سی** ― آذربایجان‌ جومهوریتی‌نین 14 ایقتیصادی بؤلگه‌سیندان بیری. کلبجر، لاچین، قوبادلی، زنگیلان و جبراییل بؤلگه‌لرینی احاطه ائدیر. اراضیسی 7448 کم²-دیر.  

## تاریخی
1993–2020-جی ایللر آراسیندا اراضیسی ارمنیستان سیلاحلی قووّه‌لری‌نین ایشغالی آلتیندا ایدی. ایکینجی قاراباغ ساواشینی سونلاندیران 9 نووامبر بیاناتیندان سونرا تامامیله آزاد اولونموشدور.  

  اراضیسی‌نین بؤیوک حیصه‌سی 2021-جی ایله کیمی کلبجر-لاچین ایقتیصادی بؤلگه‌سینه داخیل ایدی. 7 ژوئیه2021-جی ایلده آذربایجان پرزیدنتی‌نین  "آذربایجان جومهوریتینده ایقتیصادی رایون‌لارین یئنی بؤلگوسو حاقیندا‌"  فرمانینا اساساً یارادیلمیشدیر.  

  2022-جی ایلده آذربایجانلا ایران آراسیندا  "‌ایران اراضی‌سیندن کئچمکله آذربایجانین شرقی زنگه‌زور ایقتیصادی بؤلگه‌سی ایله ناخچیوان موختار جومهوریتی آراسیندا یئنی نقلیات باغلانتی‌لاری‌نین یارادیلماسی حاقیندا آنلاشما تفهیم‌نامه‌سی "  ایمضالانمیشدیر. آذربایجان طرفی بو لایحه‌یه قورو و دمیر یوللاری، همچنین الکتریک خطلری‌نین داخیل اولدوغونو بیلدیرمیشدیر. 

## ایقتیصادیاتی
  بؤلگه‌نین الوان متالوروژی‌ اینکیشافی اوچون پوتناسیلی واردیر. اراضی‌سینده قیزیل، جیوه، کرومیت، مرمر، پرلیت، اوزلوک تیکینتی داشلاری کورال، و س. فایدالی قازینتی معدن‌لری واردیر.  

  بؤلگه جوغرافی مؤوقعیینه و تاریخی آبیده‌لرینه گؤره توریستی اهمیت داشیییر. بورادا ایستی‌سو، مینکند، توتقون‌چای کیمی مینرال بولاق‌لار، ایقلیم-بالنئولوژیک شراییط، داغ مئشه‌لری توریستی مقصدلری اوچون ایستیفاده ائدیله بیلر. تاریخی معمارلیق آبیده‌لری سیاهی‌سینا گنجه‌سر، آغ‌اوغلان موناستیرلاری، گورجولو، محمدبَیلی توربه‌لری، خودآفرین کؤرپوسو و س. عاییددیر.  

## اتک‌یازی‌لار
بؤلمه:آذربایجان جومهوریتینین ایداری بؤلونوشو
آلوئه‌ورا

بندانگشتی|آلوئه ورا
**آلوئه ورا** () بیر تۆرلۆ سولو بیتکی دیر. آلوئه ورا ۵۰۰ جوره دۆر آلوئه ورا دۆنیانین چوخ یئر لرینده وار دیر آلوئه ورا بۆتۆن چاغ لار دا یاشیل اولان بیتکی لردن ساییلیر و اصل ده عربیستان یاریم آداسیندان دیر و گئتدیکجه دۆنیانین چوخ یئر لرینده یاییلیپ .

## ائتیمولوژی
آلوئه ورا لاتینجه دیر آلوئه معنی سی بیلینمیر و قدیم یونان دیلیندن دیر ورا لاتینجه و چین دیلیندن اولماسینی ده دئیرلر.

## فایدالاری
آلوئه ورا دری ، تۆک و گۆونلیک سیستمینه چوخ خییر دیر .

## ضرر لری
آلوئه ورا حامیله اولان قادینلارا ، اوشاق لارا معده خسته لیک لرینه و ... چوخ ضرر لر وورور.

## قالری

File:Aloe vera leaf showing the gel (1).JPG|Leaf and inner gel
File:Aloe vera gel.jpg|Gel used for desserts
File:Es Lidah Buaya.JPG|Es lidah buaya, an Indonesian *Aloe vera* iced drink
File:Gelaloevera.JPG|Juice
File:Cut Aloe Vera Leaf.jpg|Cut leaf
File:Aloe vera cut leaf drawing1.jpg|Diagram of leaf: 1&nbsp;Cuticle, &nbsp; 2&nbsp;Chloroplast parenchym, &nbsp; 3&nbsp;Inner tissue, &nbsp; 4&nbsp;Vascular bundles
File:Aloe Vera Buds.jpg|Buds
File:Aloe Vera flower.jpg|Flower buds
File:Aloe vera flower 2.jpg|Flowers
File:AloeBluhendD2.JPG|Plants of different sizes
File:A potted aloe vera plant.jpg|A potted plant
File:Aloe plant bud.jpg|thumb|Sucker


## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار
* 

بؤلمه:بیتکی
آیدین آراز

**آیدین آراز**  آذربایجانلی شاعیر، یازیچی و ژورنالیست دیر. او ۱۳۶۱ده جولفادا دوغولموشدور.تبریز بیلیم‌یوردوندا یوکسک لیسانس سویه سینده ‏تحصیلات آلیب. 1379دان بری آذربایجان تورکجه سینده یئنی شعره جدی ماراقلا جهد گؤستریب.همن دانشگاه‌دا  نئچه دیللی پاییز ‏ادبی درنه‌یینین تملینی قویدو. 1386دا تبریزده خط سوم آدلی شعر فستیوالیندا بیرینجی یئری قازانیب.1387ده یاساق سؤزجویوم ‏آدلی ایلک شعر توپلوسو یایینلانیب. یاساق سؤزجویم 1394 ده ریوار نشری توسطیله ایکینجی دؤنه چاپ اولوب یایین لاندی. ‏ایکینجی کتابی ایسه "آدام لار گئدیر,یوخسا قاییدیر."آدییلا 1392ده کشمر یایین ائوی وریندن یاییملانیب.‏

## آیدین آرازین چاپا حاضر باشقا اثرلری
"یوخو کیمی" قیسسا شعر آنتولوژی سی-خلیل رضانین زندان شعرلرینین فارسجا ترجمه سی - شمس لنگرودی دن سئچیلمیشلر ‏تورکجه یه ترجمه مرتضی سلمانی ایله بیرگه

## قایناقلار

بؤلمه:آذربایجانلی شاعیرلر
بؤلمه:یاشایان اینسانلار
اوکراینداکی تورکلر

**اوکراینداکی تورکلر-** اوکرایندا یاشایان تورک اتنوسوندان اولان اینسان‌لاردیر. ایلک تورک مسکونلاشماسی اوکراینین عثمانلی حاکیمیتی دؤورونده باشلامیشدیر. بوندان علاوه ، اؤلکه‌یه اساساّ آخیسقا تورکلریندن عیبارت چاغداش کؤچوش اولموشدور، آردینجا تورکیه‌دن گلن کؤچکون‌لر و قوزئی قیبریسدان اولان قیبریس تورکلری کیمی دیگر پوست-عثمانلی اراضی‌لریندن گلن تورک ایجماع‌لاری.
[بندانگشتی|سلطان سلیمان مسجیدی- [ماریوپول]]

## اتک‌یازی‌لار