۱۷ فروردین کوردلرین آذربایجانا کؤچمه‌سی

بندانگشتی|آیندگان نشریه‎سی – ۶ زومار آیی (شهریور) ۱۳۵۳
**۱۷ فروردین**، بیر چوخ عیراق کوردلری‌نین ایرانا و اؤزللیک‌له باتی آذربایجانا کؤچمه‎سی‌نین ایل دؤنومودور.

مؤوجود سندلره گؤره، غربی آذربایجان ویلایتی ۱۹۵۰، ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰-جی ایللرده بیر میلیون ۶۰۰ مین‌دن چوخ عیراق کوردونو مسکونلاشدیریب. بو رقم ایرانین غربینه سیغینان یوز مین‌لرله عیراق‌لی کورددن علاوه‌دیر.

## اولایلار و کؤچمکلر
عیراقدا حؤکم سورن تهلوکه‌سیزلیک بحران‌لاری سببین‌دن اؤتن عصرده یوز مین‌لرله عیراق‌لی کورد قاچقینا ائو صاحب‌لیگی ائدن بؤلگه‌لر آراسیندا تورکییه، ایران و خصوصیله قربی ایران و خصوصیله قربی آذربایجان وار. 

اکثر معلومات‌لارا گؤره، ۱۹۷۱-جی ایلدن بری ان آزی ۳۷۰٫۰۰۰ عیراق‌لی کورد، ۱۹۸۸-جی ایلده اونلاردان ۱۰۰٫۰۰۰-دن چوخو ایرانا سیغینا‌جاق تاپیب. ایراق ۱۹۷۱-جی ایلین سئنتیابریندا تخمینن ۴۰٫۰۰۰ فیلی‌لی کوردونو ایرانا دئپورتاسیا ائدیب ، آنکارا مین‌لرله کورد قاچقینی گیزلی شکیلده قونشو ایران ایالت‌لرینه کؤچوردوک‌دن سونرا ایران تورکییه ایله سرحدلرینی باغلاییب. (ایران ایس جلوسئد تو کوردس، اینتئرناتیونال هئرالد تریبونئ، ۷ اوکتیابر ۱۹۸۸-جی ایل.) بیر نئچه گون سونرا تئهران حکومتی “ایسلامی و هومانیتار پرینسیپ‌لر” اساسیندا ۱۰۰٫۰۰۰-دن چوخ کورد قاچقینی قبول ائتمه‌یه راضی‌لیق وئردی. (تهوماس گولتز، “ایران اوففئرس تو آججئپت ایراق کوردس،” Washington پوست، ۱۶ اوکتیابر ۱۹۸۸) هومان ریگهتس Watch-اون ایراق‌دان کورد موهاجیرت دالغالاریندان‌ بحث ائدن ۱۱ مارت ۱۹۹۱-جی ایل تاریخ‌لی هئساباتینا گؤره، ۱۹۷۱-۱۹۸۰-جی ایللر آراسیندا ان آزی کوردلرین اؤلکه‌دن چیخاریلدیغی بیلدیریلیر. سوننی موسلمان اولان اکثر ایراق کوردلرین‌دن فرق‌لی اولا‌راق، فیلی‌لر شیعه‌دیر و اساساً ایراقین مرکزی حیسه‌سینده عرب‌لرین مسکونلاشدیغی بؤلگه‌ده یاشاییردی‌لار. 

عیراق حکومتی ۱۹۶۰-جی ایللرین اول‌لرینده ایراق کورد اوسیانینا مادی و منوی دستک، مصطفی برزانی‌نین رهبرلیک ائتدیگی ایراق کوردوستانی دئموکراتیک پارتیاسی‌نین عصیان‌لارینا دستک وئرمه‌سی و ایراق کوممونیست پارتیاسی‌نین ایراق موتتفیقی اولان داوا پارتیاسی و ایراق کوممونیست پارتیاسی‌نین ترکیبین‌دکی فعالیت‌لرینه گؤره او زامانکی فیلی کوردلری‌نین ایراق‌دان قووولماسینی امر ائتمیشدی. کوردوستان دئموکرات پارتیاسی‌نین سؤزچوسونه گؤره، ۱۹۷۵-جی ایلده شیما‌لی ایراقدا موللا مصطفی برزانی‌نین عصیانی سوقوت ائتدیک‌دن سونرا داها ۲۵۰ مینه یاخین کورد ایرانا سیغینیب. (میددلئ ائاست Watch-اون کوردوستان دئموکراتیک پارتیاسی‌نین سؤزچوسو ایله لوندوندا، ۱۹۹۱-جی ایلین فئورالیندا وئردیگی موصاحیبه.) دریبببلئ بؤلگه‌سین‌دکی داها ۲۵٫۰۰۰ کورد ۱۹۷۱-۱۹۸۹-جو ایللر آراسیندا ایرانا گلدی، بو دا چوخ واخت بااس رئژیمی ایله شخصی و یا عائله موناقیشه‌لری سببین‌دن‌دیر. (ایران‌داکی ایراق کوردوستانی قاچقین‌لاری عذره یوکسک اینزیباتی کومیته) یوخاریدا قئید اولونان هئساباتا اساساً، هومان ریگهتس Watch تشکیلاتی ۱۹۸۸-جی ایلده کیمیوی بومباردمانا گؤره ایرانین ایراق‌لی کورد قاچقین اها‌لی‌سینه ۱۰۰ مین‌دن چوخ اینسان علاوه ائدیب.

۱۹۸۸-جی ایلین سئنتیابریندا تورکییه‌دن کؤچکون ایراق‌لی کوردلرین آوتوبوس‌لاری ایران سرحدینه گلنده تئهران اونلاری، ائله‌جه ده ایرانا گئدن‌لری آچیق قارشیلادی.

۱۹۸۸-جی ایلین مارتیندا حلبجه‌نین بومبالانماسین‌دان سونرا ان آزی ۵۰٫۰۰۰ ایراق کوردونون ایران سرحدینی کئچیب. بمت-نین قاچقین‌لار عذره آلی کومیسسارلیغی‌نین معلوماتینا گؤره، ایراقین آوقوست ایشغالین‌دان سونرا داها ۳۸٫۰۰۰ اینسان اؤلکه‌یه داخیل اولوب کی، اونلارین دا اکثریتی تورکییه‌دن کئچیب. (بمت قاک-این ۲۱ نویابر ۱۹۸۸-جی ایل تاریخ‌لی مئموراندومو) ۱۹۸۹-جو ایلین یازیندا، بااس حکومتی کوردلرین مسکونلاشدیغی قالا-ائ-دیزا شهرینی داغیدارکن بیر چوخ ایراق کوردلری ایرانا قاچدی. ۱۹۹۰-جی ایلین یازیندا ۱۹۸۸-جی ایلده کیمیوی قاز هوجوم‌لاری زامانی قاچان ۱۰۰ مینه یاخین کورد ایراندا قالدی. بو رقم‌لره، گومان کی، ۱۹۸۷-جی ایلین پاییزیندا، سرحد بویو دؤیوش‌لرین شدت‌لی اولدوغو واخت گلن ان آزی ۱۰٫۰۰۰ نفر داخیل‌دیر. Washington پوست-اون ۲۶ یون ۱۹۹۰-جی ایل تاریخ‌لی هئساباتینا گؤره، ۱۹۸۸-جی ایلده بیر چوخ ایراق کوردلری تورکییه‌دن ایرانا کؤچوب‌لر. سککیز ایللیک محاربه‌دن یورولموش ایران ۱۹۸۸-جی ایلین سون‌لاریندا داها ۱۰۰٫۰۰۰ کؤچکون کوردون گلیشینه حاضر دئییلدی - اونلارین اکثریتی هئچ بیر پولو و املاکی اولمایان.

[بندانگشتی|[خانا شهری، کورلرین آخینی]]
ایرانین وئردیگی چادیرلار سرت داغ قیشلاریندان‌ کیفایت قدر قورونمور. سرحد بؤلگه‌سینده هاوانین تئمپئراتورو منفی ۲۰-۳۰ درجه‌یه چاتا بیلر. سویوق هاوا‌لارین باشلاماسی ایله یئرلی عائله‌لر چوخ‌لو قاچقینی قبول ائدیب‌لر. (تایلئر، “ایران مورککب قاچقین پروقرامینا گؤره تعریف‌لنیر،” Washington پوست.) کورد قاچقین‌لار ایران حکومتی طرفین‌دن وئریلن هاوان و کرپیجله بینا‌لار تیکیب‌لر. ۱۹۸۹-جو ایلین ماییندا بئینلخالق تشکیلاتین زیارت ائتدیگی دوشرگه‌ده کوردلر هر بیری اون ایکی کوادرات مئترلیک ایکی اوتاق‌دان - هر عائله اوچون بیر اوتاق‌دان و دوققوز کوادرات مئترلیک متبخ‌دن عبارت واهید سیرا ائولر تیکمیشدی‌لر. پنجره چرچیوه‌لرینی اؤرتمک اوچون پلاستیک طبقه‌لردن ایستیفاده ائدیلمیش‌دیر. هم یئمک بیشیرمک، هم ده قیزدیرماق اوچون کیچیک بیر کئروسین سوباسین‌دان ایستیفاده اولونوردو. ایران حکومتی و ایران قیزیل آیپاراسی قاچقین‌لار اوچون ان آزی دوشرگه‌لرده اولان‌لار اوچون اساس قیدا ایله تعمین ائدیب. بئش کورد پارتیزان تشکیلاتینی تمسیل ائدن کوالیسیا قروپو اولان ایراق کوردوستانی جبهه‌سی موهاجیرت‌دن سونرا هر عائله‌یه ۱۰۰-۲۰۰ دول‌لار پایلاییب. میددلئ ائاست Watch-آ موصاحیبه وئرن ایکی کورد قاچقین “اورمیا یاخینلیغین‌داکی دوشرگه‌میزده ۲۰۰۰-دن چوخ اوشاق وار ایدی” دئدی. "اونلارین والیدئین‌لری ۱۹۷۵-جی ایلدن دوشرگه‌ده ایدی‌لر و رسمی لوتف گؤردولر." قاچقین‌لاردان بیری اورمیا شهری یاخینلیغین‌داکی دوشرگه‌سینده ۱۰ مین‌دن چوخ اینسانین یئرلشدیریلدیگینی بیلدیریب. ایران ۱۹۵۱-جی ایل بیرلشمیش میللت‌لر تشکیلاتی‌نین قاچقین‌لار حاقیندا کونوئنسیاسینی و اونون ۱۹۶۷-جی ایل پروتوکول‌لارینی جوغرافی محدودیت اولما‌دان ایمزالادیغی اوچون ایراق کورد قاچقین‌لارینا بوتون لازیمی دستیی وئردی.

۱۹۹۱-جی ایلین فئورالیندا، بیرینجی کؤرفز محاربه‌سین‌دن سونرا و آمئریکا قوه‌لری ایراق اوردوسونو مغلوب ائده‌رک کووئیت‌دن قوودوقدا، کورد قوه‌لری وضعیت‌دن ایستیفاده ائده‌رک عصیانا باشلادی‌لار. سددام عصیانی تئز بیر زاماندا یاتیرماق اوچون بوتون آرسئنالین‌دان ایستیفاده ائتدی، مین‌لرله اینسانی وحشیجه‌سینه اؤلدوردو و ایکی میلیون ایراق کوردونو تورکییه و ایران سرحدلرینه قوودو. بو کوتلوی کؤچ دالغاسی نتیجه‌سینده شیما‌لی ایراقین دئمک اولار کی، بوتون کورد اها‌لی‌سی سددام حسین قوه‌لری‌نین علین‌دن قاچدی. جیم مویر، یاخین‌دان ایزله‌ین ببج-نین یاخین شرق موخبیری حادثه‎نی بئله روایت ائله‌‎ییر:

"کوردلر بؤیوک شهرلر اولان اربیل، کرکوک، سولئیمانیه و دوهوک دا داخیل اولماقلا، اؤزلرینینکی حساب ائتدیک‌لری بوتون بؤلگنی اله کئچیرمیشدی‌لر. ایراق اوردوسو دارماداغین ائدیلدی. کوردلر سئویندی.

لاکین کوردلر فلاکت‌دن جمعی بیر نئچه گون قالمیشدی. سددام بو سئپاراتیزمه جاواب اولا‌راق دوزن‌لیک‌دکی بؤیوک شهرلره هوجوم ائتمک اوچون تانک‌لار، آرتیللئریا و وئرتولیوت‌لار گؤندردی.

همین شهرلردن داغ‌لارا تؤکولن میلیون‌لارلا اینسان بؤیوک سئلی تورکییه و ایران سرحدلرینه دوغرو یول آلدی. تسووور ائده بیله‌جک هر نؤو نقلیات واسطه‌سی ایله سیاهت ائتدی‌لر. اوشاق‌لار بولدوزئرله اربیل‌دن داشینیر. البته کی، بیر چوخ‌لاری یالنیز پیادا، چوخ واخت آیاقیالین سیاحت ائدیردی‌لر، بو دا داغ‌لاردا دوزن‌لیک‌لره قدر ۹۰۰۰ فوت قدر داوام ائدیردی.

“کورد قوه‌لری ایراق کوردوستانین‌دان دینج ساکین‌لرین تورکییه و ایرانین تهلوکه‌سیز سرحدلرینه تخلیه ائدیلمه‌سی اوچون عیراق پرئزیدئنت قواردیاسی‌نین ایرلیلییشینی لنگیتمه‌یه چالیشیردی.

## اراضی ادعالاری
[بندانگشتی|روداو آدلی بیر کورد کانالی و [قوندارما کوردوستان خریطه‎سی]]
بیر چوخ عیراق کوردونون باتی آذربایجاندا مسکونلاشدیراندان سونرا، سونرالار همین مهاجرلر آذربایجانی اؤزلرینینکی بیلیب و کوردوستان آدینی قونداراراق بو اوستانی کوردوستان ائتمک ایسته‎ییرلر.
## قایناقلار