open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
اینگیلیس

**اینگیلیس** ، اوروپانین شوْمال-غربینده یئرلشن بیر اؤلکه دیر کی بیرلشمیش شاهلیقین بیر پارچاسی دیر. بو اؤلکه‌نین پایتختی لندن شهری دیر. لندن عین حالدا بیرلشمیش شاهلیقین دا پایتخی حساب اولونور.

## جوْغرافییا
اینگیلیس‌نین اراضی‌سی

وْ داغلیق رئلیئفه مالیک‌دیر.

## اینظیباطی اراضی بؤلگوْسوْ

اینگیلیس اراضی‌سینده ۸۳ اوْستان وْ بوْنلارا داخیل اوْلان ۹۳۶ شهر وْاردیر.

## ایقلیم
اؤلکه‌نین رئلیئفی کیمی ایقلیم شرایطی ده چوْخ موْختلیف‌دیر. بۇ موْختلیف‌لیک ایلک نؤوْبه‌ده اینگیلیس اراضی‌سینین موْلاییم وْ اوْکئانیک ایقلیم قوْرشاقلارینین قوْوْوْشدوْغوْ ساحه‌ده یئرله‌شمه‌سی ایله الاقداردیر.

## اهالی
۲۰۱۱ (میلادی)-جی ایل ژانوْیه آیینا اوْلان رسمی معلوْماتا اساساً اینگیلیس‌ده ۵۳٬۰۱۲٬۴۵۶ نفر اهالی مسکوْنلاشیب. اهالینین ۷۹٪-نی اینگیلیسلر، ۲٬۶٪-نی هیندوْستان‌لیلار، ۲٫۱٪ پاکیستان‌لیلار، ۱٫۳٪-نی ایسکاتلندی لر، ۱٪-نی ایرلندی لر تشکیل ائدیر. بوْن‌دان باشقا اینگیلیس‌دن کناردا چوْخ‌لوْ سای‌دا اتنیک اینگیلیس یاشاییر.

### دین
اینگیلیس‌ده موْختلیف دینی کوْنفئس‌سییالار فعالیت گؤستریر. ان گئنیش یاییلمیش دین مسیحیتدیر. اینگیلیسلرین ۵۹٫۴٪- مسیحیت، ۵٪-ایسلام، ۱٫۵٪- هیندوْیزم و °۰٫۸٪- سیک دینینه مخصوْص‌دوْر.

### صحیّه
اینگیلیس‌ده صحیّه اساساً «نهس ائنگلاند» طرفین‌دن تعمین ائدیلیر. ۲۰۱۰ و °۲۰۱۲ آراسیندا اینگیلیس‌ده آنادان اوْلانلار اوْچوْن حیات داوْام‌لی‌لیغی کیشیلر اوْچوْن ۷۸٬۲ ایل، قادینلار اوْچوْن ۸۲٬۹ ایل تشکیل ائدیر. بوْ، بؤیوْک بریتانییادا دؤرد اؤلکه‌ده ان یوْکسک حیات داوْام‌لی‌لیغی تشکیل ائدیر.

## سیاسی سیستم
اینگیلیس ۱۵۳۶-جی ایلده‌ن وْلزله، ۱۷۰۷-جی ایلده‌ن ایسکاتلند ایله قانوْنلا رسمیلشدیریلمیش اتفاق‌دادیر. ۱۲۰۵-جی ایدن اینگیلیس‌نین اؤز پارلامنتی وْ ایجرا حاکمیتی فعالیت گؤستریر، لاکین اوْنلارین سلاهیتی ایسکاتلند، وْلز وْ قوْزئی ایرلند کیمی تحصیل، مدنیت، صحیّه، نقلیات، اطراف موْحیطین محافظه‌سی وْ سایر مسئله‌لرله مهدوْدلاشمیر.

## تحصیل
اینگیلیس‌ده عموْمی اوْرتا مکتب تحصیلی اوْچ پیلله‌دن - ایبتی‌دای، عموْمی اوْرتا وْ تام اوْرتا تحصیل‌دن عبارت‌دیر وْ عموْمی اوْرتا مکتب تحصیلی آلتی یاش‌دان باش‌لانیر.

#### بیلیم یوْردوْلر
اینگیلیس‌نین آلی تحصیل تام اوْرتا تحصیل وْ اوْرتا پئشه-ایختیصاص تحصیلی بازاسین‌دان جمعیتین وْ امک بازارینین تلباتی نظره آلینماقلا یوْکسک ایختیساس‌لی متخصص حاضرلیغینی تعمین ائدیر. اینگیلیس‌نین ان نفوْذلوْ تحصیل موْسّسه لری لندن وْ میدلاندس بوْلگه دا یئرلشیر.



file:KingsCollegeChapelWest.jpg|کمبریج بیلیم‌یوْردوْ
file:Keble College Chapel - Oct 2006.jpg|اکسفوْرد بیلیم‌یوْردوْ
file:Wilkins Building 1, UCL, London - Diliff.jpg|لندن بیلیم یوْردوْ کوْلجی
file:Cour intérieure Imperial College.jpg|لندن ایمپریال کوْلجی
file:UMIST Sackville Street Building.jpg|[lk]منچستر بیلیم‌یوْردوْ](https://azb.wikipedia.org/wiki/Man%C3%A7ester_Universiteti)
file:Denny Perak.jpg|شفیلد بیلیم‌یوْردوْ



اینگیلیس‌نین آلی تحصیل موْسّسه لرین‌ده متخصص حاضرلیغی اوْچ تسیکل‌لی‌دیر:

## همچینین باخ
## قایناقلار

بؤلمه:اوْروْپا اؤلکه‌لری
بؤلمه:اؤلکه‌لر
بؤلمه:اینگیلیس
بؤلمه:اینگیلیسی‌جه دانیشان اؤلکه‌لر
بؤلمه:آدا دؤولت‌لر
بؤلمه:جرمن دیللری دانیشان اؤلکه‌لر
بؤلمه:اینگیلیسجه دانیشان اؤلکه‌لر و اراضی‌لر
بؤلمه:Great Britain
بؤلمه:United Kingdom by country
بؤلمه:Christian states
شارلی ابدو درگیسی

**شارلی ابدو**،  فرانسه نین مرکزی پاریسده هر یئددی گونده یاییلان طنز، کاریکاتور درگیدیر. درگی ۱۹۶۹ دان ۱۹۸۲جی ایللره دک یاییلمیش، آنجاق ۱۹۹۲جی ایلدن یئنی دن چالیشماسینا دوام ائتمیشدیر. شارلی ابدو اود گونلری (چهارشنبه لر) ۴۰٬۰۰۰ سایی ایله یاییلیر و سول-آنارشیست باخیشی ایله تانینار. ۲۰۰۹ جو ایلدن بۇ درگی نین باش یازاری استفان شاربونیه (شارب) اوْلدو. بۇ درگی بوتون دینی اینانجلار، او جومله دن ایسلام اینانجلارینا قارشی شدید و ایتی کاریکاتورلار چکمه یه گؤره آدلیمدیر. و نئچه دفعه  قورخو و حمله‌دن سوْنرا، اؤز یولونا اصرار ائدیردی، و سونوندا ۲۰۱۵-جی ایلین ژانویه آیی نین 7جی گونونده، شارلی ابدو نون دفتری داعیش ترورچولاری نین حمله‌سی هدفی اوْلوب، بیر فجیع قیرغیندا، تانینمیش کارتونیستلری اؤلدورولدولر.

## قایناقلار

بؤلمه:درگی
بؤلمه:فرانسه‌ده یاییلان درگیلر
۲۱ نوْوامبر

۲۱ نوْوامبر :
* ۱۸۷۷ - توْماس ائدیسون سسيازان جیهاز (فوْنوْقراف) ایجاد ائتدیگینی بیلدیرمیشدیر. 
* ۱۹۰۵ - انشتَين مشهۇر E=mc2 فورمولونو آچێقلامێشدێر. 
* ۱۹۵۵ - ایران، تۆرکيه، عراق، پاکیستان و اینگیلیس "بغداد پاکتێ" تشکیلاتینی تاسیس ائتمیشلر. 
* ۱۹۵۶ - بیرلشمیش میلّتلر تشکیلاتی شوروی قوْشۇنلارینین ماجاریستانا داخیل اوْلماسینی پیسله‌میشدیر. 
* ۱۹۵۷ - خزر دنیزینده فێرتینا نتیجه‌سینده میخایل کاوئروْچکین و سۆلئيمان باغیروْوون رهبرلیک ائتدیگی ۲۱ نفرلیک ایکی نفتچی بریقاداسی هلاک اوْلوب. 
* ۱۹۵۸ - شارل دئ قوْل فرانسه جومهور باشقانی سئچیلمیشدیر. 
* ۱۹۹۶ - بیرلشمیش میلّتلر تشکیلاتینین قرارگاهیندا ایلک دفعه بئين الخالق تلویزیون فوْرومو کئچیریلمیشدیر. 
* ۲۰۰۷ - آذربایجان، تۆرکيه و گۆرجوستان جومهورباشقانلاری‌نین ایشتیراکی ایله باکی-تیفلیس-قارس دمیر يوْلونون گۆرجوستان حیصه‌سی‌نین تملی قوْيولموشدور. 

بؤلمه:۲۱ نوْوامبر
بؤلمه:ایلین گونلری
بؤلمه:نوْوامبر آیی‌نین گونلری
شومالی ایرلند

اوروپانین شومال-غربینده یئرلَشن بیر ایداری بؤلوم دور. بؤیوک بریتانیا اؤلکه‌سینین بیر حیصّه‌سینی تشکیل ائدیر.

## حاقیندا
ساحه‌سی: ۲۴۴٬۸۲۷ مین کم۲، (ایرلندییا – ۷۰ مین کم۲)؛ اهالی‌سی: ۶۲ ملن نفر (ایرلندییا ۴٬۲ ملن نفر) باشکندی: لندن (۷٬۶ ملن نفر) رسمی دیلی: اینگیلیس پول واحیدی: فونت ایستئرلینگ

## جوغرافییاسی
بویوک بریتانیا غربی آوروپادا، آتلانتیک اوقیانوسلا قوزئی دنیزی آراسیندا عئینی آدلی آدادا یئرلشیر. اؤلکه‌نین قورودان یالنیز ایرلندییا ایله سرحددی وار. رلیفین‌ده دوزه‌ن‌لیکلر اۆستونلوک تشکیل ائدیر. ان یۆکسک داغ زیروه‌سی: بئن نئویس‌دیر (۱۳۴۳ م) قرانپیان داغلاری. ایقلی‌می: مولاییم دنیز ایقلیم تیپی‌دیر. بویوک بریتانیاین رسمی آدی، بؤیوک بریتانیا و شیمالی ایرلندییا بیرلشمیش کرال‌لیغی‌دیر. ۴ تاریخی اراضی‌دن – اینگیلیس، ایسکاتلند، ولز، شم. ایرلندییادان عبارت‌دیر. قدیمی اوْلاراق اوْنو بویوک بریتانیا (ان بؤیوک آدانین آدی ایله) و اینگیلیس (ان بؤیوک تاریخی ارازینین آدی ایله) آدلان‌دیریردیلار.

## دؤولت قورلوشو
بویوک بریتانیا آنا یاسالی مونارخییا دؤولت قورولوشونا مالیک اوْلان اۇنیتار (اینگیلیس، شمالی ایرلند، ولز، ایسکاتلند، نورمان‌دییا، ساندون) دؤولت‌دیر. دؤولتین فورمال باشچی‌سی کرال، رئال باشچی‌سی ایسه باش ناظردیر. عالی قانونوئریجی اوْرقان ۲ پالاتالی مجلیس‌دیر. دونیانین مۆختلیف بؤلگه لارین‌دا، بویوک بریتانیاین موستملکه‌لری (برمود آدالاری، جببلوتاریق، فولکلئند آدالاری، گورگیا، گونئی سندویچ آدالاری) وار.

## تاریخی
۱۹-جو عصرین آخیرلارینادک اینگیلیس دونیا چیفتلیک (مزرعه) ینا آغالیق ائتمیش‌دی. اوْ، کاپیتالیزمین وطنی، صنایع چئوریلیشینین بئشیی، دونیانین صنایع ائمئلاتخاناسی اوْلموش‌دور. اوْلدوقجا ایری موستملکه‌لری بؤیوک گلیر، الوئریش‌لی ایقتیصادی جوغرافی مؤقیعتی ایله گئنیش علاقه‌لر یاراتماغا ایمکان وئریردی. یۆکسک اهالی سیخ‌لیغینا و یۆکسک اۇربانیزاسییایا مالیک مجلیس‌لی مونارخییا دؤولتی‌دیر.

## اهالی‌سی
اهالینین طبیعی آرتیمی هر ۱۰۰۰ نفره ۵ نفردیر. میلّی ترکیبی – اینگیلیس لر ۸۱٬۵٪، ایسکاتلندلار ۹٬۹٪، ایرلندییا ۲٬۴٪، والیالیلار، اوْلسترلر ۶٬۵٪. اؤلکه‌ده اهالی سیخ‌لیغی ۲۴۶ نفردیر. اۇربانیزاسییا سوییه‌سی ۹۱٪- یاخین‌دیر.

## ایستینادلار

## قایناقلار

*
بؤلمه:اوروپا اؤلکه‌لری
بؤلمه:اؤلکه‌لر
بؤلمه:اینگیلیسی‌جه دانیشان اؤلکه‌لر
بؤلمه:آدا دؤولت‌لر
بؤلمه:اینگیلیسجه دانیشان اؤلکه‌لر و اراضی‌لر
بؤلمه:History of Northern Ireland
بؤلمه:Home rule in Ireland
بؤلمه:قوزئی ایرلند
بؤلمه:NUTS 1 statistical regions of the European Union
بؤلمه:NUTS 1 statistical regions of the United Kingdom
بؤلمه:NUTS 2 statistical regions of the United Kingdom
بؤلمه:۱۹۲۱ میلادی ایلده قورولان بؤلگه‌لر و اؤلکه‌لر
بؤلمه:United Kingdom by country
بؤلمه:۱۹۲۱ - جی ایلینده قوزئی ایرلند اؤلکه‌سینده یارانانلار
آمریکا قاره‌سی

**آمریکا** باتؽ‌ یارؽم‌کۆره‌سینده بیر قارّه‌دیر. و اراضی‌سی ۴۲ میلیون مربع کیلومتردیر. بو قاره اۆچ یئره بوْلۆنۆر:

*قۇزئی آمریکا
*اورتا آمریکا
*گۆنئی آمریکا

## قایناقلار

بؤلمه:قاره‌لر
بؤلمه:Americas
بؤلمه:سوپرقاره‌لر
قاره

**قاره** یا دا **قیطعه** یئر کوره‌سینین ان بؤیوک قۇرولوق حیصّه‌لرینه دئییلر.

بیر تعریفه گؤره یئر اۆزونده یئددی قارّه واردیر:
* آسیا
* آفریقا
* شومالی آمریکا
* جنوبی آمریکا
* گونئی قوطبو
* اوروپا
* اوقیانوسیه

## قایناقلار

## کیتابلار
* 

## خاریجی لینکلر

* "What are continents?" یوتیوب video by CGP Grey
* 

بؤلمه:قاره‌لر
شومالی آمریکا

**شیمالی آمریکا** یادا **قۇزئی آمریکا** باتی یاریم‌کوره‌ده یئرلشن بیر قاره دیر. بیر تعرفه گؤره بۇ قارّه آمریکا قاره‌سینین شیمالینا وئریلن آد کیمی ده نظرده آلینیر.

## اؤلکه‌لر
* کانادا
* آمریکا بیرلشمیش ایالتلری
* مکزیک

## قایناقلار

## منابع

بؤلمه:قاره‌لر
بؤلمه:شومالی آمریکا
بؤلمه:قوزئی آمریکا
جنوبی آمریکا

**جنوبی آمریکا** یادا **گونئی آمریکا** غربی یاریم‌کوره‌ده یئرلَشن بیر قارّه دیر. بیر تعریفه گؤره بۇ قارّه آمریکا قاره‌سینین جنوبونا وئریلن آد کیمی ده نظرده آلینیر.

## اؤلکه‌لر
* آرژانتین
* برزیل
* بولیوی
* شیلی
* کولومبیا
* اکوادور
* قویان
* پاراگوئه
* پرو
* سورینام
* اوروگوئه
* ونزوئلا

## قایناق‌لار

## منابع

## گؤرونتولر


0
0
0
0
0
Image:South America satellite plane.jpg
Image:South America satellite.jpg
Image:Galapagos-satellite-2002.jpg
Image:Southamerica blank.svg
Image:Southamerica blue.svg
Image:South America (orthographic projection).svg
Image:Orthographic Projection of South America.png
File:Sudamérica-Blue.svg
Image:South america.svg
Image:South america es.svg
Image:South america fr_Workaround.svg
Image:South america tr.jpg
Image:South america la.svg



بؤلمه:جنوبی آمریکا
بؤلمه:قاره‌لر
آجی‌چای

**آجی چای** یا محلی دیلده مایان چایی. شرقی آذربایجان اوستانیندا آخار چایلارین بیری اولاراق اورمو گؤلونه توکولن ان سولو چای کی بو گؤلون سویونون چوخونو گتیرر. بو چایلاق ۹۲۰۰ کاره کیلومتیر یئرین سولارین آلیر. و هر ثانیه ده ۴۰.۶ کؤب متیر سو آخاری وار.۲۶۵ کیلومتر اوزنلوقی بو چای سراب چایی و پیسلار و رازلیق و وانق چایلارینین بیرلشمه سیندن دوزلینیر.سراب داغلاریندان باش  گوزلری آخیر.دوغودان باتی طرفه آخیر.سبلان داغلاری دوغی طرفینده اولور و بوزقوش و قره داغلار قوزی طرفی اولور و گونی طرفی سهند داغلاری اولور.عینالی داغی ودندداغی آراسیندان آخیر و آخیرده تبریزین باتی طرفینده نئچه بالاچای اونا قوشولور.بو چاین یازدا سویی چوخ اولور آمّا یای چاغینین آخیرینده سویی قورویور بو چای اسکی زاماندان آجی چای آدلانیر کی آهک و دوزلی سویی اولماسینا گوره اولور بو چای تبریز چولونده بیر اوزون وبوروشوق چای اولور و اورمو گولونه طرف گئدیر.اوجان چای شهرچایی و زینجناب چایی وسردرودچایی و سعیدآوا چایی بو چایا قوشولان سولاردان اولور.ایندی دندداغی آراسیندا ونیار یولوندا بیر سد اونون قابغیندا ویریلیب.کی آرپادره سی چوللری سو آلتیندا قالیر.بو چاین اوستونده و اونون قوللاریندا نئچه سد ویریبلار.

## قایناقلار

بؤلمه:چایلار
نعمت‌آباد

**نعمت آوا** یا **نعمت‌آباد** تبریز شهرینین دوغی طرفینده باسمنج شهرینه یاپیشان بیر کند آدی اولور. باسمنج یولوندا باسمینیج باشلانیشیندا بو کندین یولی قوزی طرفه گئدیر.
نعمت آوا باسمنج شهرینه یاپیشیر و بو کندین گوزل باغلاری و چوللری وار. تبریزن مرکزی بولگه سینده اولور میدان‌چای کندلریندن.

## قایناق‌لار

بؤلمه:تبریز بولگه‌سی‌نین كندلری
بؤلمه:میدان‌چای قصبه‌سی
۲۲ نوْوامبر

**۲۲ نوْوامبر** :
* ۱۴۹۷ - سياح واسکو دا قاما اۆمید بۇرنونا چاتمیشدیر. 
* ۱۹۱۸ - لهیستان جومهوریتی اعلان ائدیلمیشدیر. 
* ۱۹۲۷ - ایران فارس خلیجینده‌کی بحرئين آدالارینا ادعا ائتمیشدیر. 
* ۱۹۴۳ - رۇزوئلت، چئرچیل و چان کاي شی قاهیره‌ده ژاپونا قارشی هۆجوم نقشه‌سینه راضیلاشیرلار. 
* ۱۹۴۳ - لوبنان مۆستقیللیگینی اعلان ائتمیشدیر. 
* ۱۹۴۷ - ایران مجلیسی شوروی ایله ایمضالانمیش نفت مۆقاویله‌لرینی لغو ائتمیشدیر. 
* ۱۹۵۵ - شوروی ایلک دفعه "RDS-37" آدلی هیدروژن بوْمباسینی سێناقدان کئچیرمیشدیر. 
* ۱۹۷۲ - ریچارد نیکسوْن آمریکا وطنداشلاری‌نین چینه گئتمه‌سینی قاداغان ائدن قانونو لغو ائتمیشدیر. 
* ۱۹۸۹ - مۆستقیللیک بايرامی زامانی تشکیل ائدیلن تئرروْر عملیاتی نتیجه‌سینده لوبنان جومهور باشقانی رؤنئ مۇاواد و اوْنون احاطه‌سینده‌کی ۱۱ نفر هلاک اوْلموشدور. 
* ۱۹۹۰ - ۱۱ ایللیک حاکمیتدن سوْنرا بؤيوک بریتانیيانین باش ناظری مارقارئت تاچئر ایستئفا وئرمیشدیر. 
* ۲۰۰۳ - ائدوارد شئواردنادزه علئيه‌دارلاری گۆرجوستان مجلیسینه باسقین ائتمیشدیر. شئواردنادزه اؤلکه‌ده وضعیتین گرگین اوْلدوغونو نظره آلاراق فوق العاده وضعیت اعلان ائتمیشدیر. 
* ۲۰۰۴ - اوکرایندا "مخمری اینقیلاب" باشلامیشدیر. 
* ۲۰۰۵ - آنگئلا مئرکئل آلمانین ایلک قادین صدری اعظمی سئچیلمیشدیر.

بؤلمه:۲۲ نوْوامبر
بؤلمه:ایلین گونلری
بؤلمه:نوْوامبر آیی‌نین گونلری
۲۳ نوْوامبر

۲۳ نوْوامبر :
* ۱۸۵۲ - اینگیلیسده ایلک دفعه پوْست قۇتولاری قۇراشدیریلیب. 
* ۱۹۱۹ - آذربایجان و ائرمنیستان حؤکومتلری‌نین رهبرلری تیفلیسده گؤروشوب. اوْنلار بۆتون ضدیتلی مسئله‌لری صولح کوْنفرانسیندا حل ائتميی قرارا آلیب. گؤروشدن سوْنرا آذربایجان اوْردوسو زنگزوردان گئری چاغیریلیب. 
* ۱۹۲۹ - عۆمومی ایتیفاق کوْمونیست پارتیاسی زاقافقازیا اؤلکه کوْمیته‌سی بیرگه‌لشمه‌نی سرعتلندیرمک باره‌ده قرار وئریب. 
* ۱۹۸۰ - ایتاليادا زلزله ۵۰۰۰-ه قدر اینسانین حیاتینا سوْن قوْيوب. 
* ۱۹۸۷ - بیرلشمیش میلّتلر تشکیلاتی ایکینجی دۆنيا مۇحاریبه‌سی جانیلرینه دایر سندلرین اۆزریندن مخفیلیک مٶهورون گؤتوروب. بۇنونلا دا، تاریخچیلر زنگین منبع ائدیبلر. 
* ۱۹۹۶ - تئرروْرچولار اتیوپی هاوا يوْللارینا مخصوص طیاره‌نی قاچیریب. لاکین ياناجاغی قۇرتاران طیاره‌نین هیند اوقیانوسینا دۆشمه‌سی نتیجه‌سینده ۱۲۳ نفر هلاک اوْلوب. 
* ۲۰۰۹ - ماگوئیندانائو قتلی عامی 

بؤلمه:۲۳ نوْوامبر
بؤلمه:ایلین گونلری
بؤلمه:نوْوامبر آیی‌نین گونلری
ماگوئیندانائو

**ماگوئیندانائو** (Maguindanao) فیلیپین اوستانلاریندان بیریدیر.

بؤلمه:فیلیپین
بؤلمه:فیلیپین اوستانلاری
بیرلشمیش میلتلر قورومو

**بیرلشمیش میلّتلر قورومو**، (اینگیلیسجه United Nations Organization, UNO) مین دوققوز یوز قیرخ بئشینجی میلادی ایلینده یارادیلمیش دؤولتلرآراسی بین‌الخلق تشکیلاتدیر. حال-حاضیردا ۱۹۳ اؤلکه بۇ قورومون عۆضوودور. بیرلشمیش میلت لر قورومونون قورماق آماجی دونیادا اولان باریش و گۆوْنلیگی قوروماق ، اؤلکه لرین آراسیندا یولداشلیق ایلیشکی یاراتماق و میلت لرین ایش لرینده همکارلیق و بیرلشمک دیر. دونیا دا تانیلان بوتون باغیمسیز اؤلکه لرین بو قوروم دا اویه لیک لری وار تایوان دان باشقا و واتیکان دا بو قورومو قبول ائتمیر. بیرلشمیش میلتلر قورومونون مرکزی آمریکا بیرلشمیش ایلاتلرین نیویورک شهرینده دیر و ژنو ، نایروبی ، وین و لاهه ده اوفیس یوخسا دفتری وار دیر.

## گؤرونتولر

Image:Bankimoon.jpg
Image:Kofi Annan.jpg
File:Boutros Boutros-Ghali in Davos.JPG
File:Javier Pérez de Cuéllar.JPG
File:Bundesarchiv Bild 183-M0921-014, Beglaubigungsschreiben DDR-Vertreter in UNO new.png
File:U-Thant-10617.jpg
File:Trygve Lie.jpg
Image:Folke-Bernadotte.jpg
Image:United Nations HQ - New York City.jpg
Image:UN building.jpg
Image:UNO New York.JPG
Image:UN General Assembly.jpg
Image:UnitedNations_GeneralAssemblyChamber.jpg
Image:UN security council 2006.jpg
Image:UN security council 2005.jpg
Image:UN_Economic_&_Social_Development_Chamber.jpg
Image:UN Council Chamber.jpg
Image:YN UNHeadquarter Court.jpg
Image:Flags onu geneva2.jpg
Image:UN building, Geneva.jpg
Image:ONU Geneva mainroom.jpg
Image:Bonn LangerEugen Posttower.jpg
Image:OrganizaciónMundialdelTurismo.JPG
Image:Unbomb.jpg
Image:UN 62nd General Assembly.jpg


## قایناقلار

بؤلمه:بیرلشمیش میلتلر قورومو
بؤلمه:بین‌المللی تشکیلاتلار
بؤلمه:بیرلشمیش میلتلر
بؤلمه:Intergovernmental organizations established by treaty
بؤلمه:Organizations awarded Nobel Peace Prizes
بؤلمه:Organizations based in New York City
بؤلمه:Organizations established in 1945
بؤلمه:۱۹۴۵ - جی ایلینده آمریکا بیرلشمیش ایالتلری اؤلکه‌سینده یارانانلار
حلب بؤیوک جامع مسجیدی

بندانگشتی|سول|حلب بؤیوک جامع مسجیدی**حلب بؤیوک جامع مسجیدی** ()، شومال سوریه نین حلب شهرینده کی ان بؤیوک و ان اسکی مسجیدلریندن بیریدیر. المدینه سوق (بازار) گیریشینه یاخین، دونیا میراث لیستینده اولان حلب آنتیک شهرین الکلوم منطقه سینده دیر. مسجیدین ایچینده یحیی نین دده سی اولان ذکریا نین مزاری یئرلشیب. مسجید 8جی یوز ایلین باشیندا تیکیلیب؛ آنجاق ایندیکی تیکینتی 11 دن 14جو یوز ایلدن قالمیشدیر. مناره 1090 ایلینده دوزلیبدیر، 2013جو ایلده سوریه ایچ ساواشی چاتیشمالاری اثناسیندا ایچینه یئرلشدیریلمیش موهیمماتدان بیر تانک توپونا گوره پارتلاییب ییخیلمیشدیر.

## قایناقلار
* آنادولو تورکجه ویکی پدیا

بؤلمه:سوریه
جنوبی قوطب

بندانگشتی|آنتارکتیکا
**جنوبی قوطب**، **آنتارکتیکا** یادا **آنتارکتیدا** - جنوبی یاریم‌کوره‌ده یئرلشن بیر قارّه دیر.

## قایناقلار

## منابع

## گؤرونتولر


Image:Flag of the Antarctic Treaty.svg
Image:USAntarcticProgram-Logo.svg
Image:Antarctica 6400px from Blue Marble.jpg
Image:Antarctica surface.jpg
Image:NewSwabiaMap.jpg
Image:Antarctica Map.png
Image:Antarctique carte.png
Image:Antarctica Karte.png
Image:Europe antarctica size.png
Image:Booth and Mount Scott.jpg
Image:Meteorite Recovery Antarctica (retouched).jpg
Image:View of the Riiser-Larsen Ice Shelf in Antarctica.jpg
Image:Mt Herschel, Antarctica, Jan 2006.jpg
Image:View over an DC-8 wing with CFM-56 engines to antarctica.jpg
Image:Croquet at South Pole, April 2005.jpeg
Image:Mummified_Seal_Carcas_in_McMurdo_Dry_Valleys.jpg
File:Antarctica (1), Guébriant Islands seen from Rothera Point.JPG
File:Antarctica (2), Adelaide Island, Mackay Point.JPG
File:Antarctica (3), Adelaide Island, Wormald Ice Piedmont.JPG
File:Antarctica (4), Adelaide Island, Stonehouse Bay.JPG
File:Antarctica (5), Adelaide Island, Webb Island.JPG
File:Antarctica (6), Laubeuf Fjord, Webb Island.JPG
File:Antarctica (7), Laubeuf Fjord, Webb Island.JPG
File:Antarctica (8), Laubeuf Fjord, Webb Island.JPG



بؤلمه:آنتارکتیکا
بؤلمه:قاره‌لر
بؤلمه:Antarctic region
بؤلمه:Demilitarized zones
بؤلمه:Extreme points of Earth
بؤلمه:Polar regions of the Earth
بؤلمه:ویدئو کلیپلری اولان مقاله‌لر
کولومبیا

**کولومبیا** گونئی آمریکا دا بیر اؤلکه باشکندی (پایتختی) بوگوتا دیر. ۴۴٬۷۶۰٬۶۳۰ نفوسا صاحیب دیر.رسمی دیلی ایسپانیا دیلی دیر.

## قایناق‌لار

## گؤرونتولر

File:Flag of Colombia.svg
File:Coat of arms of Colombia.svg
Image:amalfi_1941_el_tigre.jpg
Image:UdeA-sigloXIX.jpg
Image:IX Conferencia Panamericana en el Salón Elíptico del Capitolio Nacional frente al mural por Santiago Martinez Delgado.jpg
Image:Laureano Gomez & Eduardo Santos frente al Mural por Santiago Martinez delgado.jpg
Image:Lleras1 toma posecion frente al Mural por Santiago Martinez Delgado.jpg
Image:Turbay jura frente al Mural por Santiago Martinez Delgado en el Capitolio.jpg
Image:Tunja01.jpg
Image:Armenia, Quindio, Colombia.jpg
Image:Villadeleyva04.jpg
Image:Iglesia amalfi antioquia.jpg
Image:Zipaquira.GIF
Image:Capurganá4.jpg
Image:Iglesia de San Francisco.jpg
Image:bosque_andino_colombiano_antioquia.jpg
Image:bosque_andino_colombiano_antioquia2.jpg
Image:bosque_andino_colombiano_antioquia33.jpg
Image:Cayenas - 18 sept 2007 003.jpg
Image:rio_magdalena_huila.jpg
Image:Río Cauca.JPG
Image:Nevado del Ruiz 1985.jpg
Image:valle_de_aburra.jpg
Image:Arrecifes.jpg
Image:Cafe Quimbaya 2005-08-27.jpg
Image:CatedralPrimadaBogota2004-7.jpg
Image:catedral_metropolitana_medellin.jpg
Image:Catedraltunja.jpg
Image:Templo Histórico Cúcuta.jpg
Image:Barranquilla Catedral.jpg
Image:Iglesia belen.jpg
Image:iglesia_amalfi_antioquia.jpg
Image:Vista nocturna parque Suratá.jpg
Image:Iglesia Suratá lateral.JPG
Image:Parque Grancolombiano - Cúcuta.jpg
Image:San Agustin parque arqueologic.jpg
Image:Cartagena05.jpg
Image:Riohacha.JPG
Image:Taganga.jpg
Image:piedra_penol_antioquia.jpg
Image:Bogota cerros.JPG
Image:AnfiteatroQuinta.JPG


بؤلمه:اؤلکه‌لر
بؤلمه:گونئی آمریکا اؤلکه‌لری
بؤلمه:ایسپانیا دیللی اؤلکه‌لر
بؤلمه:بیرلشمیش میلت‌لر اؤیه‌سی اؤلکه‌لر
بؤلمه:جومهوریت‌لر
بؤلمه:ایسپانیولجا دانیشان اؤلکه‌لر
بؤلمه:کولومبیا
بؤلمه:Andean Community
بؤلمه:Countries in South America
بؤلمه:Constitutional republics
بؤلمه:Former Spanish colonies
بؤلمه:۱۸۱۰ میلادی ایلده قورولان بؤلگه‌لر و اؤلکه‌لر
ماکسول موعادیله‌لری

**ماکسول مۇعادیله‌لری** الکتریک مئیدانی و مغناطیس مئیدانینین نئجه تؤرنمه‌سی و تغییرینی تشریح ائدیرلر و بو مئیدانلارین الکتریک یوکو و الکتریک جریانی ایله نئجه باغلیلیقلارینی فوْرمولا سالیرلار. بو موعادیله‌لر کلاسیک الکترومغناطیس مئیدانی نظریّه‌سینین اساسی‌ و برق مهندیسلیگی‌نین تملی ساییلیرلار. ایلک دؤنه اولاراق اینگیلیسلی فیزیک عالیمی جئیمز کلارک ماکسول بو موعادیله‌لری فورمول شکلینده 1861-ده یاییملامیشدیر. 

آشاغیدا گلن بو دؤرد موعادیله‌، ماکسول موعادیله‌لرینین هویساید فوْرمودورلار:

بوردا \rho الکتریک یوکو، \mathbf J الکتریک جریانی سیخلیغی،
\mathbf E الکتریک مئیدانی شیدّتی، \mathbf B مغناطیس مئیدانی شیدّتی و 
  \mathbf D ایله \mathbf H مادّه‌نین الکتریک و مغناطیس قوطبی‌لیک سیخینتیلاری یانی \mathbf{P} و \mathbf{M} ایله موعیّنلشن مئیدانلار دیرلار. خطّی مادّه‌لرده واریمیز:

: \mathbf{P} = \chi_e \varepsilon_0 \mathbf{E} 

: \mathbf{M} = \chi_m \mathbf{H} 

و بو ایکی مئیدان بئله حسابلانیرلار:

:\mathbf{D} \ \ = \ \ \varepsilon_0 \mathbf{E} + \mathbf{P} \ \ = \ \ (1 + \chi_e) \varepsilon_0 \mathbf{E} \ \ 
= \ \ \varepsilon \mathbf{E} 

:\mathbf{B} \ \ = \ \ \mu_0 ( \mathbf{H} + \mathbf{M} ) \ \ = \ \ (1 + \chi_m) \mu_0 \mathbf{H} \ \ 
= \ \ \mu \mathbf{H} 

## تانسوْر فوْرمو
بو موعادیله‌لرین تانسور فورمو بئله دیر:

:\partial _{\mu }F ^{\nu \mu }=4~\pi J ^{\nu }\,

:\partial _[{\mu }F _{\nu \lambda ]}=0\,

## قایناق‌لار

بؤلمه:فیزیک
بؤلمه:الکترودینامیک
ماتریکس (فیلم)

**ماتریکس (فیلم)** ۱۹۹۹ ایلینده دوزلیب یاییملانمیش بیر اکشن و علمی تخیلی ژانریندا فیلم‌دیر. واچووسکی قارداشلاری یؤنتمیش ماتریکس فیلمینده کی اهمیتلی روللاردا کیانوْ ریوئز، لارئنس فیشبیرن، کری-آن ماس، هوْقوْ وئوینق، جو پانتولیانو اوْیناییبلار. بو فیلم، **ماتریکس** آدلی دوغرولانمیش بیر اوخشارلیق یارادان(simulator) واسطه‌سیله ایندیکی اینسانلارا حیس اولا بیلن، بیر آنتی اوتوپیا گله‌جگی (دیسوپتیا، قارانلیق و ایستَنیلمز گلجک، فاضله مدینه نین ترسی) توصیف ائدیر. ماتریکسی، دویغولو‌ ماشینلار(sentient machines) اینسان ایجتماعینی بوْیون اَیدیرمک و باسقی آلتیندا ساخلاییب اونلارین بدنلرینین ایستی‌سی و الکتریسیته‌سین انرژی قایناغی ائتمک اۆچون، دوزلدیبلر. نئو آدلی بیلگی سایار پروقرامئری (یازیلیمچی) بو حقیقتی اؤیرنیر و ماشین‌لار قارشیسیندا دوران عصیان ائدنلر و اویموش دونیادان(Dream World) آزاد اولان اینسان‌لارا قوشولور.

ماتریکس فیلمی بیرینجی آددیمدا آمریکا دا ۱۹۹۹ مارس آیی‌نین ۳۱-نده اکران اولدو و دونیادا ۴۶۳.۵ میلیون دوْلاردان چوخ  گلیر الده ائتدی. فیلم مونتقدلرین موثبت تنقیدلری ایله اوز-اوزه اولدو و ۴ اوسکار اؤدولو آلیب و بفتا و ساتورن جایزه‌لرینی ده قازاندی. سس وئرنلر، ماتریکسین یارادیجی و خلاقیتلی گؤرونوم ائتکیلر (ویژوال افکت) ، یوخاری کئیفیتلی عکس چکیمی و اَیلنجه‌‌لی اولماقدا تحسین ائتدیلر.

ماتریکس فیلمی ان یاخشی بیلیم-قورغو فیلم‌لر آراسیندا یئر آلیب و ۲۰۱۲-ده آمریکانین ثبت اولونموش میلّی فیلم‌لر آراسینا گیردی. فیلمین باشاری سی واچووسکی قارداشلارینی فیلمین ایکینجی(یئنیدن یوکلَنَن ماتریکس) و اوچونجو بؤلومونو (ماتریکس دئوریمی) دوزلتمگه آلقیشلادی. ماتریکس فرانشیزی (سس حقوقو) سونرادان چیزگی روْمان‌مشق(comic book)، ویدئو اویون‌لار، چیزگی فیلم‌لر (کارتون) و قیسا فیلم‌لرین یارانماغیندا، واچووسکی قارداشلارینی آغیرلیقلا مشغول ائتدی.

## قایناقلار

بؤلمه:فیلملر
بؤلمه:۱۹۹۹-جو ایلین فیلملری
بؤلمه:آمریکا فیلملری
بؤلمه:اوسترالیا فیلملری
بؤلمه:اینگیلیسجه فیلملر
بؤلمه:خواهران واچوفسکینین فیلملری
بؤلمه:ان یاخشی ویزوال اثرلره گؤره اوسکار اؤدولی آلان فیلملر
بؤلمه:آمریکانین آرشیو فیلملری
بؤلمه:وارنر بروس فیلملری
آرپاچای

**آرپاچای** آذربایجاندا آخان بیر چای دیر. ۱۲۶ کیلومتر اوزونلوغو اولان بو چای آذربایجانین ناخجیوان موختار جومهوریتینده و ارمنیستاندا  آخیر و آراز چایینا تؤکولور. 

## قایناق‌لار

بؤلمه:آذربایجان جومهوریتینین چایلاری
خواجه بوزجانی

**خواجه بوزجانی** توم آدی ( ابوالوفا محمد بن محمد بن یحیی بن اسماعیل بن عباس)(۳۲۸-۳۸۸ هجری قمری) سایی بیلگی سی اولان اولدوزچی کی بوزجان خوراسان اؤلکه سینده دونیایه گوز آچدی اونون آدیلیم اولماقی توم سایلاری تاپماقا و منفی سای لاری ایشلتماقدا اولدی.

خورداد آینین 21ی 328 اینجی قمری ایلده بوزجان (قوشما توربت جام) شهرینده خوراسان اؤلکه سینده آنادان اولدو.تورکمن قونشودا ساواد اوخودو ونیشابور شهرینده اوخولا گئتدی.348اینجی ایلده عراق (باتی آراگی) اؤلکه سینه یول آچدی و موسلمان لارین ان باش اوخولوندا بیلگیلره ال تاپدی.ان یاخشی بیلگی سی اولان بغداد بلیم یوردوندا اولدو و باغداد اولدوزچو ائوینده باش اولدو.او چوخلو یازیلار بو ایللرده یاراتدی.

اکینچیلر و تاجیرلرین سایلارین و مال داوارین و مولکلرین یازدی.و سایلار بیلگیلرین یئنی ائتدی.اوندالیک(اعشار) سایلاری و منفی سایلاری ایشلتدی و بورجو اولانلارین سایلاریندا منفی عددی بیلیندیردی -1) بورجو اولانلارین بوشلارینین قاباغیندا بیر قیسا خط چکدی و بئله لیقدا منفی سایلاری سایلار بیلگیسینده بیلیندی.

"فیما یحتاج الیه الصانع من الاعمال الهندسه" هندسه یا شکیللر بیلگیسینده یازیلان کیتابی اولور کی 374اونجی ایلدن سورا یازیب و اوندا بوتون هندسه شکیللری یئنی بیلگلرینن و ایکی اؤلچولو شکیللری یئر اولچوسونده یئنی ائتدی.و اوچ اؤلچولو شکیللر تانیندی.بو کیتابدا ایلکن سایی بیلنلرین ایشلرین یئنی ائتدی و اقلیدس تئودوریس وارشمیدس و هرون اسکندری بیلگیلرین ایشلتدی.

المجسطی یا  الکامل اونون اولدوزچولوق کیتابی اولور بو کیتابی بطلمیوس المجسطی کیتابیندان یازیب.

تانژانت و کوتانژانت و سینوس سایلارین ایشلدیب.دوز بوجاقلی (قائم الزاویه) اوچ قوللاری و ایری بوجاقلی اوچ قوللاری اؤلچوب.اونون ایشلری کوره شکیل هندسه اولور.

بؤلمه:سایلار
چای

**چای** بو موریدلره ایشاره ائده بیلر:

* چای، آرخدان بؤیوک سو آخیمی.
* چای بیتگیسی.
* چای ایچگیسی.
ناخجیوان

**ناخجیوان** ()، آذربایجان جومهوریتینین شهرلریندن بیریدیر. بۇ شهر ناخجیوان موختار جومهوریتینین مرکزی دیر. بۇ شهرین اهالی‌سی ۲۰۱۷-اینجی ایلده ۹۲٬۱۰۷نفر ایمیش. ناخجیوان آذربایجانین اسکی و آدلیم شهرلریندن بیری ساییلیر. بۇ شهر ده بیر بین‌الخلق هاوا لیمانی واردیر کی ناخجیوانین دوغوسوندا یئرلشیب‌دیر.
بندانگشتی
بندانگشتی

## ایقلیم
ناخجیوان‌دا قیش‌لار قیسا، سویوق و قارلی کئچرک یایلار ایسه قورو، اوزون و چوخ ایستی کئچیر.

## گزملی و گؤرمه لی یئرلر
thumb|200px|نوح تۆربَه‌سی
مؤمنیه خاتون توربه‌سی، داش قوچلار موزِیی، اصحابی کهف کؤهولو، ناخجیوانین جوما مسجیدی، بوزخانا، قیزلاربولاغی، حوسین جاوید توربه‌سی، نوح توربه‌سی و... ناخجیوانین گؤرمه لی یئرلری ساییلیر.
thumb|200px|ناخجیوانین جوما مسجیدی

## یئمک‌لر
ناخجیوانین گلنکسل دادلیسی پاخلاوا اولاراق، ناخجیوانین پاخلاواسی ایسه آذربایجان‌دا بیر آدلیم یئمک‌دیر. کوپ پندیری‌ده ناخجیوانین آیری سوقت‌لریندن ساییلیر.
ناخجیوان مطبخینده بزباش کوفته‌سی، چؤلمک پیتی‌سی، بزارتما، چیغارتما، دلما، کاباب، خاش، اریشته، چؤچه، توخماق کوفته‌سی و اوماج کیمی یئمک‌لر یئرآلیب و بونلار ناخجیوانین گلنکسل یئمک و قیدالاری‌دیر.

## قایناقلار

بؤلمه:آذربایجان جومهوریتی‌نین یاشاییش یئرلری
ناخجیوان
آلبرت آینشتاین

**آلبرت آینشتاین** یا اینشتین (آلمان دیلی: Albert Einstein) (دوْغوم: ۱۴ مارس ۱۸۷۹ - اؤلوم: ۱۸ آوریل ۱۹۵۵) آلمانلی فیزیک عالیمی ایدی. نیسبیلیک نظریه‌سینه گؤره و اؤزللیکله انرژی و جرم بیرلیگی تئوری‌سینه گؤره (''E''=''mc''<sup>۲</sup>) آدلیم اوْلدو. بۇ فورمول فیزیکین ان آدلیم فوْرمولودور و فیزیک اوْخومایان اینسانلار بئله اوْنو بیلیرلر.

آینشتاین کوانتوم تئوریسی و ایستاتیستیک مکانیکینین گئنیشلنمه‌سینده چوْخلو چالیشدی. ۱۹۲۱-جی ایلده فیزیک نوبل اؤدولونو فوتوالکتریک اثرینده چالیشماغینا گؤره آلدی. خالق آراسیندا آینشتاین نابیغه و هۆشلو بیر اینسان کیمی تانینیر.

## یاشامی
آینشتاین ۱۴ مارس ۱۸۷۹ ساعات ۱۱:۳۰ دا آلمانین وورتمبرقینده یئرلَشن اولم شهرینده یهودی بیر عائیله‌ده دۆنیایا گؤز آچدی. آتاسی‌نین آدی هرمان انیشتین و آناسی دا پاولینا کوخ آدلانیردی. آینشتاین‌نین آتاسی الکتروشیمیایی بیر کارخانا قۇرموشدو.

عائیله‌سی یهودیته مؤمین اوْلمادیقلاری اۆچون آلبرتی کاتولیک کلیساسی بیر مکتبده درس اوْخوماغا قویموشدولار. اوْ ویولون چالماغی آناسی‌نین ایستگینه گؤره اؤیرندی.

آلبرت آینشتاین چوخ آشاغا یاشدان فیزیک و ریاضی ده باشاریلی اولموشدو . تک اون ایکی یاشیندا اولارکن اوزونه یای دا  الجبرا و اقلیدوس ژئو متره نی اورگتدی و آنشتاین تک باشینا فیثاغورسی اوز یولینان کشف اتدی.

۱۳ یاشیندا فلسفه یه علاقه لی اولدو کانتین اثر لرینه داها چوخ علاقه گوستردی کانتین تمیز دلیلون نقدی علاقه لی اولموش دو.

## قایناق‌لار

## منابع

بؤلمه:آلبرت آینشتاین
بؤلمه:۱۸۷۹-جو میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:۱۹۵۵-جی میلادی ایلده اؤلن‌لر

بؤلمه:۲۰.یوز ایل آمریکالی موهندیسلر
بؤلمه:۲۰.یوز ایل آمریکالی فیزیکچیلر

بؤلمه:۲۰.یوز ایل آلمانلی موهندیسلر

بؤلمه:آمریکالی موخترعلر

بؤلمه:اشکینازی یهودی‌‌‌لری

بؤلمه:علم تاریخی

بؤلمه:یهودی فیلسوفلار

بؤلمه:پانتیستلر

بؤلمه:برلین دوغوملولار
بؤلمه:برن (شهر) دوغوملولار
بؤلمه:مونیخ دوغوملولار
بؤلمه:پرینستون، نیوجرسی دوغوملولار
بؤلمه:اولم دوغوملولار
بؤلمه:زوریخ دوغوملولار

بؤلمه:بیلیمین فلسفه‌سی

بؤلمه:وطن‌سیزلر

بؤلمه:سوئیسلی فیزیکچیلر

بؤلمه:نیسبی‌لیک نظریه‌سی
آوریل لوین

بندانگشتی|آوریل لوین ۲۰۱۳ ایلینده
**آوریل رمونا لوین**(اینگیلیسجه: Avril Ramona Lavigne) (/ˈævrɨl ləˈviːn/; فرانسه‌جه: ​[avʁil laviɲ]؛ ۲۷ سپتامبر ۱۹۸۴) اوْخوجو-ماهنی‌یازان، موْد طراحی و کانادالی اوْیونچودور.اوْنتاریونون بلویل شهرینده و فرانسه-کانادالی اصیللی عائیله‌دن دۆنیایا گلدی. ۱۵ یاشندا،اوّل دفعه شانیا تواین ایله برابر اوْخودو ؛ ۱۶ یاشیندا «آرتیستا رکوردز» شیرکتی ایله ایکی آلبوم قراردادی ایمضالادی.۲۰۰۲ ایلینده ۱۷ یاشیندایکن *let go* آدلی ایلک آلبومویلا موسیقی صنعتینه آیاق قوْیودو.

## اوْینادیغی فیلم‌لر ==== قایناقلار
تورکجه ویکی‌پدیا

**تۆرکجه ویکی‌پدیا** یادا **گونئی آذربایجان ویکی‌پدیاسی**، آذربایجان تۆرکجه‌سینده یازیلمیش ویکی‌پدیا بؤلومودور. بو ویکی‌پدیا نوسخه‌سی ۲۰۱۵–جی میلادی ایلین جولای آیی‌سی‌نین ۲۲-سینده ایشه باشلامیش‌دیر. تۆرکجه ویکی‌پدیاسی‌نین الیفباسی عرب خطی آلینمیش تورک الیفباسی دیر. ۲۲ ژوئیه ۲۰۱۵-جی ایلده باشلانمیش، -جی ایل تاریخینه بو ویکی‌پدیا نوسخه‌سی مقاله‌دن عیبارتدیر و  ان بویوک ویکی‌پدیا نوسخه‌سیدیر و ویکی‌پدیالار آراسیندا درینلینینه گوره ۱۳۳-جی یئرده‌دیر.

## تاریخی
### قوزئی آذربایجان ویکی‌پدیاسی ایله بیر اولان زامان
اونجه‌لر ده تورکجه ویکی‌ ، بیر باغیمسیز ویکی‌پدیا دییل دیر و قوزئی آذربایجان ویکی‌پدیاسی ایله بیر ویکی‌پدیا ایدی. گونئی آذربایجان‌لی ایستیفاده‌چیلر بو دؤنمده چوخلو خیدمت‌لر بوتوو آذربایجان ویکی‌پدیاسی نا وئردیلر. نهایت ده ۲۰۱۵ ایلی نده بوتون عرب-تورک الیفباسی ایله اولان مقاله ‌‌‌‌‌لر شومالی آذربایجان ویکی‌پدیاسی ندان سیلینیب تۆرکجه ویکی‌پدیا یا گئددیلر و تورکجه ویکی‌پدیا قۇرولدو.

## مقاله سایی
۱۸ سپتامبر ۲۰۱۶ ده تورکجه ویکی پدیانین مقاله سایی‌سی ، اون مین مقاله‌دن کئچدی(10,000+) .

۹ آگوست ۲۰۱۸ ده، تورکجه ویکی پدیانین مقاله سایی‌سی، یوز مین مقاله‌دن کئچدی (100,000+) .

۱ فوریه ۲۰۲۰ ده تورکجه ویکی‌پدیاسیندا ۲۴۰،۲۶۰ مقاله واریمیش.

۳۰ مارس ۲۰۲۲ ده تورکجه ویکی‌پدیاسیندا ۲۴۱٬۶۳۱ مقاله واریمیش.

-ده تورکجه ویکی‌پدیاسیندا مقاله واریمیش.
## آیریجا باخ
* تورک دیل‌لی ویکی‌پدیا لار
* قوزئی آذربایجان ویکی‌پدیاسی
* تورکیه تورکجه‌سینده ویکی‌پدیا

## قایناقلار

بؤلمه:تورک دیللرینده ویکی‌پدیالار
بؤلمه:دیللرینه گؤره ویکی‌پدیالار
بؤلمه:آذربایجان تورکجه‌سینده وب‌سایتلار
بؤلمه:ایران وب‌سایتلاری
بؤلمه:آذربایجان تورکجه‌سینده بیلیکلیکلر
جان مویر

## جان مویر
**جان مویر** (اینگیلیسجه: John Muir؛ ۲۱ آوریل ۱۸۳۸ – ۲۴ دسامبر ۱۹۱۴) بریتانیالی بیتگی چی  (بیتگیلره علمی)، ژئولوق (یئر علمی)، سیاحت‌چی، و موهندیس.

بؤلمه:ایسکاتلندلی موهندیسلر
بؤلمه:آمریکالی کاشیفلر
حنفی

""حنفی"" ()، ایسلام دینی‌نین سونی مذهبلرین بیر قولودور.  ابوحنیفه نعمان ابن ثابت الی ایله یارادیلیبدیر. ابوحنیفه مزاری بغداد شهرینده خضرا محله سینده دیر.

## ابوحنیفه آدلیم شاگیردلری
* أبو یوسف (یعقوب بن ابراهیم)
* محمد بن الحسن الشیبانی
* أبو الهذیل (زفر بن الهذیل)
* الحسن بن زیاد اللؤلؤی

## کیتابلار
* ۱- المبسوط- شمس الدین السرخسی
* ۲- بدائع الصنائع فی ترتیب الشرائع-کاسانی(غازانی) یازیسی
* ۳- مختصر الهدایة - مرغیانی یازیسی
* ۴- حاشیة ابن عابدین (ردالمحتار علی الدر المختار)

## اصللر
بو مسلکده یئددی اصل واردیر:
* 1-قران
* 2-سنت
* 3-صحابه دانیشیقی
* 4-قیاس و نظر
* 5-استحسان
* 6-اجماع
* 7-عرف (جماعت ایچره اولان)

## قایناقلار

* دکتر: فؤاد، عبدالنبی، محمد. *(اَللُؤلُؤ وَالمُرجان) *، دار احیاء الکتب العربیة، چاپ دمشق، سال انتشار ۱۹۵۵ میلادی به (عربی).
* دکتر: الشکعة، مصطفی. *(الأئمة الأربعة) *، دار الکتاب اللبنانی، چاپ بیروت، سال انتشار ۱۹۸۵ میلادی به (عربی).

بؤلمه:حنفی
بؤلمه:ایسلام
بؤلمه:ایسلام مذهبلری
گوندوغان

بندانگشتی|سول|گوندوغانین اسکی و یئنی ائولری بیر گؤرونتو ده
**گوندوغان** (فارسجا. **کندوان**) آذربایجانین ان تاریخی، تانینمیش، گؤرمَلی و توریستلره ماراقلی اولان کندی دیر. اوسکو بؤلگه سینده، سهند  دهیستانا باخیر. تبریزین 58 کیلومتر جنوبوندا، و اوسکونون 18 کیلومترلیگینده یئرلشیر. کندین ائولری قایالار ایچینده دوزلنیب. گوندوغاندا کی ائولرینه اوخشار ائولر تورکیه نین کاپادوکیا بؤلگه سینده ده واردیر. گوندوغان دا داها آرتیق گزیجی نی اؤزونه ساری جلب ائتمک اۆچون، قایالار ایچینده گؤزل هوتللر ده تیکیلیبدیر.

کند 168 ائو دیر، و تقریبا 601 نفوسو وار و دیللری آذربایجان تورکجه سی دیر. کندین اهالی سی چوخو توریسم، اکینچیلیک، بال آریسی بئجرتمک، و مال حئیوان ساخلاماقلا گئچینیرلر.

## کنددن عکسلر

Kandovan3.JPG|گوندوغانین ایچی
Village_troglodyte_kandovan_iran.jpg|گوندوغان 
Traditional_home_Kandovan.JPG|گوندوغاندا قایا ایچینده یونولموش ائوین ایچی
Iran_AugustSeptember_2007_078.jpg|گوندوغان 2007 ده، بیر آلمانلی توریستین کامئراسیندان 
Kandovan_troglodyte_village.jpg|گوندوغان 2007 ده، بیر آلمانلی توریستین کامئراسیندان 
Kandovan1.JPG|گوندوغانا گیرن یول
Kandovan4.JPG|گوندوغانین ایچی
Kandovan5.JPG|گوندوغان و یانینداکی داغلاردان بیر عکس


## قایناقلار
مالکی

""مالکی"" ایسلام دورد سنی مذهبین بیری اولور.اونی مالک بن انس قوشدی.کی مالک بن انس مدینه شهرینده 90 یا95 آراسیندا دونیایه گوز آچدی و 174 یا 179ایللر آراسیندا دۆنیادان گوز یومدی.مالکی لر ایندی چوخلو قوزی آفریقاده اولور و اولارین مسلکی حدیث اوسته قورولوب.اولارا اهل حدیث آد وئریبلر و اسکیده حجاز مسلکی اولوردی.

## قایناقلار

دکتر: الشکعة، مصطفی. (الأئمة الأربعة) ، دار الکتاب اللبنانی، چاپ بیروت،۱۹۸۵ میلادی عربجه.

بؤلمه:مالکی
بؤلمه:ایسلام
بؤلمه:ایسلام مذهبلری
حنبلی

**حنبلی**  ، ایسلام و دورد سنی مذهبین بیری دیر. بو مسلکی احمد بن حنبل قوردو. 164ا-جو ایلده بغداد شهرینده دونیایا گلدی و 241-جی ایلده اؤلدو.او حدیث اهلی ایدی و نظر یا رای اونون فقه مسلکینده گوروشمور.او تکجه قران و پیغمبر حدیثلرین فقه قایناقی بیلیردی.

## قایناقلار

دکتر: الشکعة، مصطفی. (الأئمة الأربعة) ، دار الکتاب اللبنانی،بیروت، ۱۹۸۵ میلادی عربجه.

بؤلمه:حنبلی
بؤلمه:ایسلام
بؤلمه:ایسلام مذهبلری
گوندوغدی (میانا)

**گوندوغدی** () شرقی آذربایجان اوستانی نین میانا بؤلگه سی، تَرک بؤلومونده یئرلَشَن بیر کندیر. میانانین 10 کیلومتر شرقینده، و تَرک جنوب‌شرقینده 17 کیلومتر اوزاقلیغیندا یئرلشیر. 

کند تقریبا 1356 نفوسو وار و دیللری آذربایجان تورکجه سی دیر. کندین اهالی سی چوخو اکینچیلیک، و مال حئیوان ساخلاماقلا گئچینیرلر.

## قایناقلار
* دهخدا سؤزلوگو 

بؤلمه:میانا بؤلگه‌سی
کند

بندانگشتی|کند
**کند** و یا **کنت** ویا **کؤی** - (کند سؤزو؛ کئچمیشده شهر آنلامی داشیییردی) بۇ زمان شهردن بالاجا یئره کند دئییلر. معمولاً کندین ایقتصادیاتی اکینچیلیک و حئیوان ساخلاماقلا تامین اولار.

## قایناق‌لار

بؤلمه:کندلر
گوندوغدی (اوجان)

**گوندوغدی**  شرقی آذربایجان اوستانی نین اوجان بؤلگه سی، تیکمه داش بؤلومونده یئرلَشَن بیر کندیر. 
کند 39 ائو و تقریبا 189 نفوسو وار و دیللری آذربایجان تورکجه سی دیر. کندین اهالی سی چوخو اکینچیلیک، و مال حئیوان ساخلاماقلا گئچینیرلر و چوخلاری دا کؤچوب گئدیب.

## قایناقلار

بؤلمه:بستان‌آباد بؤلگه‌سی
گوندوغدی (سریسکند)

**گوندوغدی**  شرقی آذربایجان اوستانی نین سریسکند بؤلگه سینده یئرلَشَن بیر کند دیر. سریسکندین 40 کیلومترلیگی، و میانا-تبریز قدیم یولونون 31 کیلومتر غربینده یئرلشیر. 

کند تقریبا 518 جمعیتی وار و دیللری آذربایجان تورکجه سی دیر. کندین اهالی سی چوخو اکینچیلیک، و مال حئیوان ساخلاماقلا گئچینیرلر.

## قایناقلار
* دهخدا سؤزلوگو (باغلانتی)
خاتین‌آباد (بستان‌آباد)

**خاتین‌آباد** (فارسجا: خاتون‌آباد), کندی بستان‌آباد بؤلگه‌سینین، مرکزی بؤلومو و مئیدان چای قصبه سی  نده یئرله‌شیبدیر.

## جوْغرافیایی موْقع
خاتین‌آباد کندی دوغو آذربایجان اوستانیندا یئرلشیبدیر..

## نوفوس
۱۳۸۵-جی ایلین نۇفوس سایی‌سی اساسیندا بۇ کندین 149 نفر اهالیسی و 27 عایله‌سی وار. بۇنلاردان 103 نفری کیشی و 50 نفری خانیم دیر.

## دیل و دۆشونجه
بۇ کندین اهالی تورک دور لر و آذربایجان تورکجه‌سی نده دانیشیرلار و اهالی‌نین چوخو مسلمان و شیعه دیر.

## ائشیگه باغلانتی
* *vil*  (*[http://www.vil.ir/index.php?name=as&shid=26 www.vil.ir] *)بانک روستاهای آذربایجان شرقی 
**Atlas Gitashenasi Ostanhai Iran* (*[http://www.gitashenasi.com/ProductShow-en.aspx Gitashenasi Province Atlas of Iran] *)اطلس گیتاشناسی استان‌های ایران

## قایناقلار

بؤلمه:بستان‌آباد بؤلگه‌سی‌نین کندلری
۲۵ نوْوامبر

۲۵ نوْوامبر:
* ۱۱۷۷ - مۇنژیزاره دؤیوشو باش وئرمیشدیر.
* ۱۸۶۷ - آلفرد نوبل دینامیتی ثبت ائتدیرمیشدیر.
* ۱۹۱۷ - روسیه‌ده مۆؤسّیسان مجلیسینه سئچکیلر کئچیریلمیش٬ بۇ سئچکیلرده بولشِویکلر جمعی ۲۵٪ سس آلا بیلمیشدیلر.
* ۱۹۳۶ - آلمان و ژاپون آنتی‌کومینترن عهدی‌نی ایمضالامیشدیر.
* ۱۹۷۳ - دؤولت چئویریلیشی نتیجه‌سینده یونان جۆمهور باشقانی آندرس پاپاندرئو حاکیمیّتدن اۇزاقلاشدیریلمیشدیر.
* ۱۹۷۷ - بیرلشمیش میلّتلر تشکیلاتی ایسراییلین عرب توْرپاقلارینی ایشغال ائتمه‌سینی پیسله‌ین قطعنامه قبول ائتمیشدیر.
* ۱۹۹۱ - ایلک دفعه آذربایجان جۆمهوریتینده ایرانین صنایع ماللاری سرگیسی کئچیریلمیش٬ سرگی ۵ دسامبردا باشا چاتمیشدیر.
* ۱۹۹۲ - چک-اوسلوواکی ایکی مۆستقیل دؤولته٬ چک جۆمهوریتی و ایسلوواکی‌یا پارچالانمیشدیر.

بؤلمه:۲۵ نوْوامبر
بؤلمه:ایلین گونلری
بؤلمه:نوْوامبر آیی‌نین گونلری
۲۴ نوْوامبر

**۲۴ نوْوامبر**:
* ۱۶۴۲ - هولندلی سیّاح آبل تاسمان اوسترالیا اطرافیندا آدالار قروپونو کشف ائدیب. بۇ یئرلر اوْنون شرفینه تاسمانیا آدالاری آدلاندیریلیب.
* ۱۸۵۹ - چارلز داروینین «نوْعلارین کؤکو» کیتابی یاییملانیب. کیتابین ایلک تیتراژی بیر گۆنده ساتیلیب.
* ۱۹۲۸ - تۆرکیه بؤیوک میلّت مجلیسی غازی مصطفی کمالا «باش اؤیرتمن» درجه‌سی وئریب.
* ۱۹۳۴ - سوْی‌آد قانونو قبول ائدیلدیکدن سوْنرا تۆرکیه جۆمهور باشقانی مصطفی کمالا «آتاتۆرک» آدی وئریلیب.
* ۱۹۴۵ - بیرلشمیش میلّتلر تشکیلاتی رسماً ایشه باشلاییب.
* ۱۹۶۱ - بیرلشمیش میلّتلر تشکیلاتی اتومی سیلاحیندان ایستیفاده‌نی قاداغان ائدن قطعنامه قبول ائدیب.
* ۱۹۶۹ - آمریکا و شوروی اتومی سیلاحینی یایماماق حاقّیندا آنلاشما ایمضالاییب.

بؤلمه:۲۴ نوْوامبر
بؤلمه:ایلین گونلری
بؤلمه:نوْوامبر آیی‌نین گونلری
تریانقولوم ۲

**تریانقولوم ۲** (انگلیسجه. **Triangulum II** ، قیساجا **Tri II**) سامان یولو یاخینلیغیندا اولان بیر کوله قالاکسی دیر. تکجه 1000 اولدوزو وار و هله لیک بؤیوک آغیرلیغینی الدن وئرمه ییب. ایچینده گونش سیستمینه تای سیستم وار، آنجاق ایشیقلیغین پارلاماغی 3600 نیسبتینده دیر.

تریانقولوم۲نین اوزاقلیغی، سامان یولو قالاکسی‌سی‌نین اورتاسیندان، ۸۵٫۰۰۰ ایشیق ایلیدیر. گونشدن 450 قات داها چوخ پارلاییر. بو قالاکسیلر ایچینده، ان یئیین و سورعتلی قارانلیغا ساری گئتمک دیر و بونا گؤره ایچینده بؤیوک آغیرلیقدا قارا ماده یارانماقدادیر
. بو قالکسی نین ایکی بعدی یاریمی نین شوعاعی 110 ایشیق ایلینده اوزونلوغو وار.
بو قالاکسی نی بنجامین پی. ام. لائیون (Benjamin P. M. Laevens) آدلی اولدوز آراشدیریجی سی، پان استارز (Pan-STAARS) تلسکوپو نون چکدیگی عکسلر اوزوندن ، 2015جی ایلده تاپمیشدیر؛ بونا گؤره بو قالاکسی نین باشقا آدی **Laevens 2** دیر.

## قایناقلار

بؤلمه:نوجوم
بؤلمه:قالاکسی‌لار
سوخوی۲۴ (فنسر)

بندانگشتی|سول|بیر سوخوی۲۴ سالدیریجی اوچاغی**سوخوی۲۴** یا **سوخو۲۴** ، 24(روسجا.  Су-24  یا Сухой 24 ، ناتو آدی. **فنسر**) ، روسیه دوزلتمیش سالدیریجی اوچاغی، ایکی موتورلو. سوخو فابریکاسی اونی قورور ایکی کابینلی و قاناتلاری آچیلیب بوکولن. بیرینجی اوچماسی 1970اینجی یالده اولدو و 1974ده شوروی قوشنونا ئریلدی.روسیه قزاقیستان اوکراین ایران سودان وسوریه قوشونوندا ایشلنیر. روسلار اونی سوخو34 اوچاق ایله دئیشیر. بو اوچاقدان 1993اونجو ایله جاق 1400 دانا دوزلینیب.سوخو 24 آمریکانین اف111 اوچاغی قاباغیندا دوزلیندی کی بیر بمب سالان اوچاق اولور.اونون قاناتلارینین آچیلماسی و بوکولمه سی اونون اوچماسین یاخشیلادیر و بان اوسته آز گئدیشینن یئردن قالخیر.اونون قاناتلاری یوک آلتیندا اولور و بو اوچاق آشاغی گویده یئل قاباغیندا دایانیر و گئدیمی چوخ اولور.اونون ان چوخ یوکو 8 تون اولور کی چکیردک بومبی آپارماقا یاخشی اولور.اونون بوش آغیرلیقی 22تون اولور.

## اولماسی
آمریکا بیلشمیش اوستانلری اف 111 بومب سالان اوچاغی 1960 اینجی ایلده قوردی و شوروی سوخو فاربیکاسیندان بو اوچاغی ایستیردی.بو اوچاغ سس گئدیشیندن یوخاری گئدیشی آشاغی گویده اولور کی شوروی ایستکینه گوره قورولدی.آشاغی گویده سس گئدیشیندن یوخاری گئتماق دوشمان یئرینده اوچماق اۆچون اولور.شوروی باشدا بیر اوچ قوللو اوچاق قوردو کی بو ایشده مغلوب اولدو آمّا سون ایللرده سوخو17 و میگ 23 اوچاغین آچیلان قاناتلاریندان فایدالانیب و بیر یئنی آچیلان قانات قوشدولار و آدین سوخو 24 سسله دیلر.ژوئیه آینین 17سی 1970اینجی ایلده اونون ماکتی اوچدو.

## پاتلاماسی
1993 ده ایران مهراوا اوچاق ائویندن بیر سوخو 24 توپولوف 154 اوچمانینان چارپیشدی و 134 نفر مسافر حجانین ایتیردی بو چارپیشمادا سوخو خلبانی گیج قاریخماسینا گوره اولدو.

2015اینجی ایلین آذر اینین 3ی تورکیه نین اف 16 اوچاغیی روسیه نین بیر سوخو 24 اوچاغینین سوریه ده لاذقیه گویونده سالدی.

## قایناقلار

بؤلمه:اوچاق
ولادیمیر پوتین

**ولادیمیر ولادیمیروْویچ پوتین** ()، - دوغوم: ۷ اوکتوبر ۱۹۵۲ -  روسیه‌نین جومهور رییسی دیر. شوروی و کومونیسم داغیلاندان سوْنرا روسیه ‌نین ایکینجی و دؤردونجو جومهور رییسی اوْلدو.

بیرلشمیش روسیه حیزبینین رهبرلیگینه سئچیلیر. ایکی دفعه جومهور رییسی و بیر دفعه ده باش وزیر اوْلوب. سنت پترزبورق (اسکی آدی: لنینقراد) شهرینده آنادان اوْلدو.

۱۹۹۰ اینجی ایلده شوروی داغیلاندا روسیه‌نین ایقتیصادی چوْخ قاریشیق حالا دوشموشدو. پوتین ایقتیصاد و صنعت ایشلرینی یئنیدن برپا ائتدی. جومهور رییسی اولمامیشدان قاباق ایللر بویو ک.گ.ب جاسوسلوق ایداره‌سینه ایشله‌ییردی. پوتین دونیادا ان ایدیمانچی جومهور رییسلریندن بیری سایلیر و جودو ایدیمانیندا چالیشیر. پوتین ایقتیدارچی بیر جومهور باشقانی ساییلیر. پوتین گوجده قالماق اوچون ۲۰۲۰-ده بیر رفراندوم کئچیردی و ۷۹% ایله بو رفراندومو قازاندی.

پوتینین الکسی ناوالنی آدلی اؤنملی بیر موخالیفی وار. ناوالنی بیر سری زهَرلندی آمّا آلماندا تداوی اولوب ساغ قالدی؛ آنجاق روسیه‌یه گئری قاییداندان سونرا یاخالاندی.

## قایناقلار

بؤلمه:روسیه‌لی سیاستچیلر‏
بؤلمه:سیاست
بؤلمه:تایم مجله‌سینین ایل آدامی
بؤلمه:روسیه رئیس‌جومهورلاری
بؤلمه:روسیه
بؤلمه:20th-century Presidents of Russia
بؤلمه:۲۰. یوز ایلده روس سیاستچیلر
بؤلمه:21st-century Presidents of Russia
بؤلمه:۲۱. یوز ایلده روس سیاستچیلر
بؤلمه:۱۹۵۲-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:2003 Tuzla Island conflict
بؤلمه:Acting Presidents of Russia
بؤلمه:ویدئو کلیپلری اولان مقاله‌لر
بؤلمه:Candidates in the 2000 Russian presidential election
بؤلمه:Candidates in the 2004 Russian presidential election
بؤلمه:Candidates in the 2012 Russian presidential election
بؤلمه:Candidates in the 2018 Russian presidential election
بؤلمه:Communist Party of the Soviet Union members
بؤلمه:Critics of the European Union
بؤلمه:Directors of the Federal Security Service
بؤلمه:FSB officers
بؤلمه:Grand Croix of the Légion d'honneur
بؤلمه:Grand Crosses of the Order of St. Sava
بؤلمه:Head
بشار اسد

**بشّار حافظ الاسد** (؛ دوْغوم ۱۱ سپتامبر ۱۹۶۵) سوریه دؤولت باش‌وزیری و سوریه بعث حزبی‌نین باشچیسی‌دیر. دمشق شهرینده دونیایه گؤز آچیب و آتاسی حافظ اسد سوریه‌نین رئیس‌جومهورو ایدی. حافظ اسد اؤلومونه بشار اسد رئیس‌جومهور سئچیلدی. 

بندانگشتی|اسد طایفاسی ۱۹۹۴ حۆدۇدوندا. اؤنده حافظ اسدله آروادی٬ آنیسا. آرخا جرگه‌ده سوْلدان ساغا: ماهر (جۆمهور قاردی‌نین باشچیسی٬ بشار٬ مجد٬ بشری

## قایناقلار

بؤلمه:سوریه‌لی سیاستچیلر‏
بؤلمه:سیاست
۲۶ نوْوامبر

**۲۶ نوْوامبر**:
* ۱۸۱۲ - ناپوْلئوْن قوْشونو مغلوب اوْلاراق رۇسیه‌دن گئری چکیلمه‌يه باشلامیشدیر. 
* ۱۹۲۴ - داغلیق قاراباغ مۇختار ویلايتی‌نین اساسنامهسی درج ائدیلمیشدیر. 
* ۱۹۴۲ - شوروی اوْردوسو ایستالینقراددا عکس هۆجوما باشلامیشدیر. 
* ۱۹۵۰ - تۆرکیه کوْره‌ده مۇحاریبه‌يه قوْشولموشدور. 
* ۱۹۶۹ - سعودی عربیستانی ایله يمن آراسیندا سیلاحلی مۆناقیشه باشلامیشدیر. 
* ۱۹۷۸ - ایراندا روحانیلر اهالینی پهلوی رِژیمینه قارشی اعتیصابا چاغیریب و اؤلکه ایفلیج وضعیتینه گلمیش‌دیر. 
* ۱۹۹۱ - آذربایجان جومهوریتی‌نین داغلیق قاراباغ مۇختار ویلايتی میلّی اراضی قۇرومو کیمی لغو ائدیلمیشدیر. 
* ۱۹۹۳ - آلمان پ.ک.ک-نی تئرور تشکیلاتی کیمی تانیمیشدیر. 
* ۲۰۰۸ - بمبئی‌ده تِرور هۆجوملار نتیجه‌سینده ۱۷۳ نفر هلاک اوْلوب، ۳۰۰-دن چوْخ اینسان يارالانمیشدیر.

بؤلمه:۲۶ نوْوامبر
بؤلمه:ایلین گونلری
بؤلمه:نوْوامبر آیی‌نین گونلری
یاپی‌سؤکوم

## ياپی‌سؤکوم
**یاپی‌سؤکوم** و يا **دئکونستروکسييون** (Dekonstrüksiyon) ايلک دفعه پوست‌یاپیسالچی دوشونور ژادک دریدا (Jacques Derrida) طرفيندن قوللانيلان بير تئرمين‌دیر. پست‌مدرنیزمين و اَله‌شتيرل (تنقیدی) قورامين بعضی داللارينا گؤره یاپی‌سؤکوم، بير متنين، بير و يا داها چوخ "سس" ايله سسله‌نديريلمه‌سی ايچين، باتیلی قولاغا گؤره، متنين گؤروندویو سينيرسيز بير اؤزه‌للیک‌دیر. ديلين گله‌نک‌سل آوروپا مرکزلی دونيا گؤروشو طرفيندن يؤنله‌نديريلن، کسين خطلر اولمايان بير آراج اولدوغونا داياناراق اسکی متينلرين يئنی آنلاملارينی اونلاری يئنيدن ياپيلانديراراق اينشاء ائدن پوست‌مودئرن ائله‌شتيرل ياخلاشيم.
تاجیکیستان سامانی

**تاجیکیستان سامانی** (تاجیکجه: cомонӣ، تلفوظ: سامانی) ایزوکود TJS ایله تاجیکیستان پول بیریمیدیر. هر سامانی۱۰۰ دیرَمه (تاجیکجه: дирам، تلفوظ:دیرَم) بؤلونور. اوکتوبر ۲۰۰۰ دن تاجیکسیتان روبلون یئرینه گلدی. اوندا هر سامانی۱۰۰۰ تاجیکیستان روبلو ایله برابر سئچیلدی.

## قایناقلار

بؤلمه:پول بیریملری
بؤلمه:آسیادا پول بیریملری
تاجیکسیتان روبلو

**تاجیکیستان روُبلو** (تاجیکجه: рубл، تلفوظ: روُبل) مئی ۱۹۹۵-دن اوکتوبر ۲۰۰۰-ه قدر تاجیکیستانین قاباقکی پول بیریمی‌دیر.

## قایناقلار

بؤلمه:پول بیریملری
۲۷ نوْوامبر

**۲۷ نوْوامبر**: 
* ۱۵۲۶ - عثمانلی سۇلطانی سۆلئيمان قانونی اوتریش سفرینه باشلايیب. 
* ۱۸۹۵ - آلفرد نوبل وصیّتنامه ایله بۆتون واریداتینی نوْبل فوْندونا باغیشلايیب. 
* ۱۹۶۷ - فرانسه بؤيوک بریتانيانین عۆمومی بازارا گیرمه‌سینه وِتوْ قوْيدو. 
* ۱۹۸۳ - مادرید فرودگاهینا ائنمه زامانی کوْلومبیايا مخصوص طياره قضايا اۇغرايیب، ۱۹۳ نفر هلاک اوْلوب. 
* ۱۹۹۵ - آذربایجان جومهوریتی لیتوانی ایله دیپلوْماتیک علاقه‌لر قۇرموشدور. 
* ۲۰۰۱ - هابل تلسکوْپو واسطه‌سیله ایلک دفعه گۆنش سیستمیندن کناردا آتموْسفر آشکار ائدیلیب. 
* ۲۰۰۲ - بیرلشمیش میلّتلر تشکیلاتینین نظارتچیلری ۴ ایل فاصیله‌دن سوْنرا عراقدا يئنیدن شیمیایی سیلاح آختارماغا باشلادیلار.

بؤلمه:۲۷ نوْوامبر
بؤلمه:ایلین گونلری
بؤلمه:نوْوامبر آیی‌نین گونلری
قالاکسی

**قالاکسی** یا **اولدوزلار قالاغی** اولدوزلار و اولدوزلار آراسیندا اولان تؤز، قاز و ماده‌لردن، و قارانلیق ماده‌لر و داغیلمیش اولدوزلارین قالانیندان قورولوب و ماده‌لرین بیربیرینه چکیمیندن بیر یئره ییغیلیب و بیر بؤیوک قالاق و تایا کیمی گؤروشور. ان کیچیک اولدوزلار قالاغی تکجه نئچه یوز ایشیق ایلی اوزنلوغو وار و ان بؤیوک قالاکسی‌لر ۳ میلیون ایشیق ایلی اوزونلوغو اولور بؤیوک قالاکسیلرده یاخلاشیق ۱۰۰ میلیارد و چوْخ اولدوز اولور. قارانلیق ماده اولدوزچولوق بیلگیلرینده بیر فرضی و قوشما ماده دیر چون اؤزوندن ایشیق و الکترو مغناطیس دالغاسی وئرمیر یا ایشیغی و الکترومغناطیس دالغاسین قایتارمیر بۇ اساسدا قارانلیق ماده آدی وئریلیب. قارانلیق ماده‌نی گؤرمک اولمور هابئله اونون چکیمی اوبیری قالاکسی‌لرده، اولدوزلاردا و ماده‌لرده بیلینیر و یئری گؤروشور. بۇ ماده‌نی تانیماق چئتین دیر. قارانلیق ماده اولدوزچولوقدا دئیرلی بیر ایشلر یارادیر.

## قالاکسی
اینگلیسیجا Galaxy یونانجا دیلدن آلینمیش Galaxias (سوتلو). سامان یولو اولدوز شکیلیندن آلینیر و یونانجا اونا سوتلو یول یا همان قالاکسیوس آد وئریلیب.milky way. تورکیجا دیلده قالاق معناسینه چونور کی ییغینجاق سوزو باش تاپیلیر. قالاکسی لر اولماقدا چوْخلو چئشیدلری و شکیللری بیلینیب هابئله بؤیوک، کیچیک، اوزون، قیسا، آز، چوخ، گیرده، بوروشوق و… هر اوخشار و شکیلده اولور. کیچیک قالاکسی لرین تکجه ۱۰میلیون سایی اولدوزو اولور. و بؤیوک قالاکسی لرده ۱۰۰٬۰۰۰ میلیارد یا همان ۱۰۰تریلیون اولدوز سایی یاخلاشیقدیر. بوتون الدوزلار بیر قالاکسیده اؤز یورونقوسوندا آرایئر دوره سینه فیرلانیر. قالاکسی لر آراشدیرماقدا ادوین هابل ساییلاریندا ساییلیب و هر قالاکسی اؤز یئرینده اولور. قالاکسی لرین اولماسینا گوره بیلگیلر چوْخ آزدی و بیئله بیلینیر اولار بیر قالاق بولوت وایستی قازدان اولور. اولارین شکیلی چوْخلو گیرده و یومورو (بیضی) شکیلده اولور. اوزئری گؤیلرده ۱۷۰ میلیارد قالاکسی واردی چوْخلو قالاکسی لرین ۱۰۰٬۰۰۰ دن ۱۰۰۰ پارسک اوزونلوقو اولور (هر پارسک ۳۱ تریلیون کیلومتیر اولور). قالاکسی لر میلیونلار و حتی میلیاردلار پارسک آیری دوشوبلر. قالاکسی لر آراسی قاز ایله دولوب آمّا اونون سیخلیقی چوْخ آز و بیر اتوم بیر کؤب متیرده اولور. قالاکسی لر زینگیله کیمی صف چکیر و آخیرده بیر سخیلمیش زینگیله کیمی اولدوز زینگیله سی اولور. قالاکسی لرین دوره سین اوجسوز (اوجوبونوق) خلاء توتوب (خلاء لانهایة).

## قارانلیق ماده
یوزه دوقسان دۆنیادا ماده لر قارانلیق ماده دیر و بونو آراشدیرماق چوْخ چتیندیرهابئله قالاکسی لر آراسیندا بؤیوک قارا چوخورلار بیلینیب. بیلینن و یاخلاشیق بیر قارا چوْخور سامان یولو قالاکسی آراسیندا واردیر.

## قالکسی لرین اولماسی
بوروشوق قالاکسی یومورو قالاکسی قاریشیق قالاکسی چوبوق قالاکسی دۆنیادا اولان چوْخلو قالاکسی لرین گورونتوسودیر.

## قایناقلار

## منابع

بؤلمه:آسترونومی
بؤلمه:Galaxies
دولار

[thumb|۱۰۰ [آمریکا دولاری]]
**دولار** ()، ۳۳ اؤلکه‌نین، اؤزللیکله آمریکا، کانادا، اوسترالیا ،پول بیریمیدیر. دولار، تالئردن دوزلمیش بیر سؤزجوک اولابیلر.

## پول بیریملری دولار اولان اؤلکه‌لر

## پول بیریمی

## قایناقلار

بؤلمه:پول بیریملری
بؤلمه:Dollar
بؤلمه:Denominations (currency)
بؤلمه:Numismatics
بؤلمه:Obsolete currencies in Malaysian history
قالیوم

**قالیوم**  ()، بیر شیمیایی عونصوردور. علامتی Ga اتومی سایی 31 دیر.اتومی کوتله سی 69,72 چیخاری 2و3 و ایکی قالارلی ایزوتوپی واردیر.

## قایناق‌لار

بؤلمه:فیزیک
رجب طیب اردوغان

**رجب طیب اردوغان** (؛ د. ۲۶ فوریه ۱۹۵۴، ایستانبول، تورکیه)، تورک سیاستچی و ۲۰۱۴ تاریخیندن تورکیه‌نین ۱۲-جی جومهور باشقانی دیر. ۲۰۰۳–۲۰۱۴ ایللری آراسیندا تورکیه باش‌باخانی اوْلوب و عدالت و اینکیشاف حیزبی‌‌نین قوروجوسو و ایلک باشقانی دیر.

## یاشاییشی
۱۹۵۴-ده ایستانبولدا آنادان اوْلدو. آتاسی ریزه شهریندن‌دیر. مذهبله باغلی بیر عائیله‌ده بویا-باشا چاتان اردوغان، ۱۹۶۵-جی ایلده پیاله پاشا ایبتیدائی مکتبینی بیتیرمیشدیر. داها سوْنرا مرمره بیلیم‌یوردوندا ایقتصاد و تیجاری علملر اوخوموشدور.

## عدالت و اینکیشاف حیزبی
رجب طیب اردوغان ۲۰۰۱-جی ایل آقوستون ۱۴-نده عدالت و اینکیشاف حیزبینی یاراداراق ۲۰۰۲-جی ایلده مجلیس سئچکیلرینی قازانمیشدیر. اردوغان بۇ حیزب ایله ۲۰۰۷، ۲۰۱۱ و ۲۰۱۵-جی ایللرده کئچیریلن مجلیس سیئچکیلرینی ده بیر داها قازانمیشدیر.

## قایناق‌لار

## ائشیک باغلانتیلار
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*Welcome to demokrasi: how Erdoğan got more popular than ever by *[[The Guardian]]*
*

|-

|-

|-

|-

|-

بؤلمه:رجب طیب اردوغان
بؤلمه:۱۹۵۴-جو میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:یاشایان اینسانلار
بؤلمه:سیاست
بؤلمه:کیمسه‌لر
بؤلمه:تورک سیاستچیلر
بؤلمه:ایستانبوللولار
هاوا لیمانی

بندانگشتی|طیاره مئیدانی
**طیّاره مئیدانی** یوْخسا **هاوا آلانی** یا دا **هاوا لیمانی** (فارسجا: فرودگاه ، اینگیلیسجه: Airport) — هاواچیلیق تکنیکلرینی حیمایت ائدن تیکینتی کومپلکسی‌دیر. طیّاره‌لر و هلیکوپترلرین قالخماق و دۆشمکلرینه فضا یارادیر و ضروری حاللاردا اوْنلارا یاردیم گؤستریر.

## گؤرونتولر

File:Torre_de_controle_Rio_de_Janeiro_(Galeao).jpg
File:New_Orleans_postcard_Moissant_Airport_1960s.jpg
File:KSNA_traffic_at_7am_photo_D_Ramey_Logan.jpg



## قایناقلار

بؤلمه:هاواچیلیق 
بؤلمه:طیاره مئیدانلاری 
بؤلمه:هاوا لیمانلاری