open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
بایراقدار تی‌بی۲

بندانگشتی|تی بی ۲
بندانگشتی|تی بی ۲ بایکار
**بایراقدار تی‌بی۲** ()،  تورکیه نین بایراکتار شیرکتی‌نین یاراتدیغی ساواش اوچاقی دیر. بو اوچاق ایکینجی قاراباغ ساواشیندا ، سوریه ده ، لیبی ده ، اتیوپی ده و اوکراین دا ایشه گلمیش.

## قایناقلار

## قالری

File:Bayraktar GCS Cutaway.jpg|Bayraktar TB2 Ground Control Station System.
File:KullanıcıArayuzBayraktarTaktik.JPG|Bayraktar TB2 User Interface Software (2014).
File:Bayraktar Tactical UAS GCS.JPG|Bayraktar Ground Control Station.
File:Bayraktar TB2 of UAF, 2019, 07.jpg|Tail section of Ukrainian Air Force Bayraktar TB2.
File:Bayraktar During Sun rise.jpg|Bayraktar TB2 Flight Tests.
File:BayraktarTB2 Teknofest2019 (1).jpg|Bayraktar TB2 during Teknofest armed with ROKETSAN MAM-C and MAM-L missiles.
File:Bayraktar TB2 of UAF, 2019, 04.jpg|Bayraktar TB2 Ground Control Station.
File:Bayraktar TB2 S-İHA, Teknofest 2019 (2).jpg|Bayraktar TB2 at Teknofest 2019.
File:Bayraktar TB2.jpg|Bayraktar TB2 loaded with MAM L & MAM C


## ائشیک باغلانتیلار
* 
* Turkey breaks national record for longest drone flight
* Baykar Aerospace Industries 
* Baykar Research Activities Documentary Video
* Bayraktar Block B Technical Brochure
* Bayraktar Block B Preliminary Design Review Documentary / May 2012
* Bayraktar Block B Maiden Flight / 29 April 2014
* Bayraktar Block B Endurance Record Flight / 05-6 August 2014
* Bayraktar Block B Altitude Record Flight / 14 June 2014
بایراقدار آکینجی

بندانگشتی|آکینجی

**بایکار بایراقدار آکینجی** ()، تورکیه طرفیندن یارادیلمیش بیر ساواش طیاره‌سی دیر.
یوخاری اوجالیق دا یوخسا ایرتیفاع دا و اوزاق یول گدن بیر ایهادیر. بو ایها تورکیه نین بایراکتار شیرکتینین دیر.

## قایناقلار

## قالری

File:BayraktarAkıncı Teknofest2019 (3).jpg|Bayraktar Akıncı Teknofest 2019
File:Bayraktar Akıncı SİHA (UAV).jpg|Bayraktar Akıncı Teknofest 2019
File:BayraktarAkıncı Teknofest2019 (2).jpg|Bayraktar Akıncı Teknofest 2019 (Payload)
هادی چوپان

**هادی چوپان** ایرانلی بدنساز دیر.

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار

* Official website 
* 
* Hadi Choopan's page on Instagram
* Hadi Choopan on Facebook
* Hadi Choopan's biography  (champexnews.com)
*  Hadi Choopan on Evogen Nutrition
* Olympia Organization Working to Bring Hadi Choopan to United States (fitnessvolt.com – 1)
* Olympia Organization Working to Bring Hadi Choopan to United States (fitnessvolt.com – 2)
* مصاحبه با بزرگان پرورش اندام دنیا و هادی چوپان (aparat.com)
* گفتگوی اختصاصیِ تسنیم با هادی چوپان، قهرمان پرورش اندام جهان  (clip.ir)
* Hadi Choopan listed for Men’s Open Bodybuilding at the Vancouver Pro 2019 (generationiron.com)
* Watch Hadi Choopan Movies & TV-Series Online  (vipmovies.to)
* هادی چوپان در مِستر المپیا  (dideo.com)
* گفتگو با هادی چوپان یک شب قبلِ مسابقات  (dideo.com)
* هادی چوپان سکوت را شکست/ مرا کنار گذاشتند چون به جوانان داروی تقلبی نفروختم!  (rokna.net)

بؤلمه:ایرانلیلار
بؤلمه:یاشایان اینسانلار
جارویس آداسی

بندانگشتی|جارویس آداسی
**جارویس آداسی** (اینگیلیسجه: Jarvis Island) بؤیۆک اوقیانوسوندا هاوایی و کوک آدالارین آراسیندا یئرلشن غئیر-مسکونی بیر آدادیر. ۴/۵ کیلومتر آدانین مساحتی دیر و آمریکا بیرلشمیش ایالتلرین حاکیمیتینده‌دیر.

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار

* Jarvis Island Home Page Website with photos, weather, and more.
* Jarvis Island information website Has several photos of the old Millersville settlement, together with more modern photos of the island.
* WorldStatesmen Offers brief data on Jarvis island.
* U.S. Fish & Wildlife Service Jarvis Island National Wildlife Refuge The Jarvis Island refuge site.

بؤلمه:آدالار
دونتسک خالق جومهوریتی

بندانگشتی|اوکراین خریته سینده اولان قره رنگ ده اولان بؤلگه
بندانگشتی|دونتسک جومهوریتی نین بایراقی
**دونتسک خالق جومهوریتی** (اینگیلیسجه: Donetsk People's Republic DPR ، روسجا: Донецкая Народная Республика) بیر رسمی اولمایان روسیه فدراسیونونا باغلی اولان جومهوریت‌دیر. بو جومهوری اوکراینین دوغو طرفینده‌دیر و یالنیزجا روسیه طرفیندن رسمیته تانیلیب. بو دؤولتی ۲۰۲۲/۰۲/۲۱ ده  روسیه جومهور باشقانی ولادیمیر پوتینین اعلامینان لوهانسک میلت جومهوریتی و دونتسک میلت جومهوریتی روسیه طرفیندن رسمیته تانیلدی. بو جومهوریتین پایتختی دونتسک شهری دیر. .

## قایناقلار
لوهانسک خالق جومهوریتی

**لوهانسک خالق جومهوریتی** ( ، ) اوکراینین دوغوسوندا رسمی اولمایان بیر جومهوریت‌دیر. بو جومهوریت روسیه فدراسیونونا باغلی اولان بیر جومهوریت‌دیر و یالنیزجا روسیه فدراسیونو طرفیندن رسمیته تانیلیب. بو جومهوریتین پایتختی لوهانسک شهری‌دیر. ۲۰۲۲/۰۲/۲۱ ده روسیه جومهور باشقانی ولادیمیر پوتینین اعلامینان لوهانسک میلت جومهوریتی و دونتسک میلت جومهوریتی روسیه طرفیندن رسمیته تانیلدی.

## قایناقلار
سماوار

بندانگشتی|سماوار
  **سماوار** (روس. Самова́р) — چای دمله‌مک و دملی چایین رنگی‌نین آچیلماسی اوچون لازیم اولان ایستی سویون قایناتیلماسیندا ایستیفاده ائدیلن و ایچری‌سینده کؤمور یانان اوجاغی اولان قاب.  

  یاشی 3700 ایل اولان ان قدیم سماوار آذربایجاندا (شکی  بؤلگه‌سینده‌) تاپیلیب و او، یاشی 2000 ایل اولان میصیر سماواریندان داها قدیمدیر. بو ایسه کولیناریادا چیخیش نؤقطه‌لریندن بیری، اوجاغین قابین چؤلوندن اونون ایچری‌سینه کئچیریلمه‌سی، سودا سو-هاوا بالانسی‌نین دَییشیلمه‌سی، سو موحیطینده قیدا مادّه‌لری‌نین آیریلما حجمی‌نین و بونا مووافیق اولاراق مایع‌نین دادی‌نین دیَیشیلمه‌سی‌دیر .

## اتیمولوژی
  سماوار روس دیلینده‌کی **ساما** (اؤز) و  **وار** (قایناما)، یعنی 'اؤز اؤزونه قاینایان' آنلامينا گلن کلمه‌لردن تؤره‌میشدیر.

## سماوار پوست تمبرلری اوزه‌رینده
ساغ|بندانگشتی
بندانگشتی

ساغ|بندانگشتی
بندانگشتی

بؤلمه:مطبخ
بؤلمه:آذربایجان مطبخی
ساج (مطبخ)

بندانگشتی|ساج
**ساج** — چؤرک و یا یئمک بیشیرمک اوچون ایستیفاده اولونان معیشت اشیاسی.  

## تاریخی
  ساج قدیم تاریخه مالیکدیر. قدیم زامان لاردا کؤچری لر کؤچ ائدرکن گئتدیگی یئرلرده یئمک و چؤرک بیشیرمک مقصدیله ساجی دا اؤزلری  ایله بیرگه آپاراردیلار.  

  آذربایجاندا هله قاز سوباسی و تاوا ایختیراع اولونمامیشدان اوّل چؤرک و یئمک بیشیرمک اوچون ساجلاردان ایستیفاده اولونوردو. آذربایجان اراضی‌‌سینده تاپیلمیش ان قدیم ساج نومونه‌سی میلادان اؤنجه 4. مین‌ایل‌لیگینه عاییددیر. 17. عصردن باشلایاراق گیل ساج داها مؤحکم و بؤیوک، حاضیردا ایستیفاده اولونان تؤکمه اوصولو ایله حاضیرلانمیش دمیر ساجلا عوض اولونموشدور.  

## بیچیمی
  بیر طرفی بیر قدر قاباریق - گونبز، دیگر طرفی ایسه چؤکک - اویوق اولان دَییرمی بیچیمده‌دیر. قاباریق حیصه  ساج اوستو، اویوق حیصه  ایسه ساج ایچی آدلانیر.  

## ایشلنمه‌سی
  ساجین قاباریق طرفینده یوخا، چؤرک، کؤکه، قوتاب بیشیریلیر. اویوق اولان طرفینده ایسه موختلیف یئمک‌لر بیشیریلیر.  

  عادتاً یئمک حاضیرلاماق اوچون ساج یا اوجاغین، یا دا آغاج کؤمورونون اوزرینده قویولور.   

## ساج یئمک‌لری‌نین حاضیرلانماسی
  یئمک بیشیرمک اوچون اساساً دیامتری 33 سم اولان ساجلاردان ایستیفاده ائدیلیر. ساج ایچینده حاضیرلانمیش یئمک‌لر  " ساج‌ایچی "  آدلانیر. ات، تویوق، بالیق و بو کیمی بوتون ارزاق نؤوع‌لری‌نین ساج ایچینده بیشیریلمه‌سی مومکوندور.  

  ان قدیم ساج یئمگی ساج قووورمادیر. ساج قووورما حاضیرلاماق اوچون اتین ان یاخشی حیصه‌سی و قویون قویروغو سوغانلا بیرلیکده ساج ایچینده یاغدا قوورولور.  

  ساجدا بیشیریلن یئمک‌لر ایستی حالدا سوفره‌یه وئریلمه‌لی‌دیر. بونون اوچون ساج سوفره‌یه  "‌ساج آیاغی‌"  دئییلن 3 دایاقلی آلتلیغین اوزرینده قویولور. ساج آیاغی اولمادیقدا ساجی سوفره‌یه عادی قایدادا، آلتلیق اولمادان دا قویماق اولار.  

## قایناق

* Saciçi Toyuq

بؤلمه:مطبخ
بؤلمه:آذربایجان مطبخی
رازمیان

**رازمیان** قزوین اوستانی‌ قزوین بؤلگه‌سینده یئرلشن بیر شهردیر. بۇ شهرین ۱۳۹۵-جی ایلین آمارلارینا گوره ۱،۲۵۳ نفر جمعیتی واردیر.

## قایناقلار

بؤلمه:قزوین بؤلگه‌سی
بؤلمه:قزوین اوستانی‌نین شهرلری
حیماسه

**حیماسه** (اینگیلیسجه: Epic poetry) هر بیر خالقین ایجتیماعی–استتیک دوشونجه‌سینی بۆتؤولۆکده احاطه ائدن فولکلور اثری.
حیماسه ناغیل کیمین شعرلر دیر لر کی  گؤرولممیش و غریب داورانیش لار و ایش لر غریب یوخسا گؤرۆلممیش کارکترلر طرفیندن بو کارکترلر گۆجلو و اؤزل اینسان لار یوخسا تانری لار دیر لار اؤلدوروجو یوخسا فانی عالم ده.

## اؤنملی حیماسه لردن
*گیل گمیش سومر ادبیاتیندا
*ایلیاد و اودیسه قدیم یونان ادبیاتیندا
*ماهاباراتا هیندوستان ادبیاتیندا
*دده قورقود تۆرک ادبیاتیندا
*شاهنامه فارس ادبیاتیندا

## قایناقلار
آنتی‌سایکوتیک‌

**آنتی‌سایکوتیک‌** () سایکوتیک و اسکیزوفرنی خسته لرینه وریلیر چون توهوم ، هذیان دمگی اسکیلدیر و اینسانلاری بعضاً بیراز دینجلدیر. دملی بو داوا سایکولوژیک خسته لیک لرینه وریلیر.

## قایناقلار

## آرتیق اوخو

* 

## ائشیک باغلانتیلار

* Recommendations for the use of antipsychotics for treating psychosis, World Health Organization 2012
* Are atypical antipsychotics advantageous? – the case for, Australian Prescriber 2005 (note: pharmaceutical company conflict of interest statement at the end)
* Are atypical antipsychotics advantageous? – the case against, Australian Prescriber 2005
* First Generation Antipsychotics: An Introduction, Psychopharmacology Institute, 2012
* FDA Public Health Advisory – Public Health Advisory for Antipsychotic Drugs used for Treatment of Behavioral Disorders in Elderly Patients, fda.gov
* Antipsychotic Medication – information from mental health charity The Royal College of Psychiatrists
*  FROTA LH. ''Fifty Years of Antipsychotic Drugs in Psychiatry. "Cinqüenta Anos de Medicamentos Antipsicóticos em Psiquiatria."'' 1st ed; Ebook: CD-Rom/On-Line Portuguese, , File .pdf (Adobe Acrobat) 6Mb, Informática, Rio de Janeiro, August 2003, 486pp., medicina.ufrj.br
ماهاباراتا

**ماهاباراتا** (اینگلیسجه : Mahabharata هیندجه : महाभारतम्) ماهاباراتا هیندوستانین ایکی بؤیوک حیماسه‌سیندن بیری دیر (رامایانا دا اوبیری دیر)سانسکریت دیلینده یازیلمیش یوزمین بیت ده شعر ، بو حیماسه ایکی ائلین آراسیندا اولان ساواش‌لار و رقابت‌لره گؤره‌دیر . 

ماهاباراتا عینی زاماندا فلسفه‌دن ایچینده وار اؤرنک یاشایئش دؤرت آماجی وار (پروشارتا) ماهاباراتانین اصلی داستان‌لاریندان باقاواد گیتا دیر ، دامایانتی ناغیلی ، شاکوتالا ناغیلی ، پروراوا و اورواشی ناغیلی ، ساویتری و ساتایاوان ناغیلی ، کاچا و دوایانی ناغیلی ، ریشیاسرینقا ناغیلی و رامایاناداندا بیراز.

## قایناقلار
اوخلوو

بندانگشتی|اوخلوو ایله خمیری آچماق
**اوْخلوْو** ( اسکی تورکجه : اوْقلاغوُ ) )  خمیری یایماق اوچون ایشله‌دیلن اورتاسی یوغون، اوجلاری گئتدیکجه نازیک‌لشن تاختامیلدن عیبارت مطبخ آلتی‌دیر.

بؤلمه:مطبخ
بؤلمه:آذربایجان مطبخی
مانقال

بندانگشتی|مانقال
 **مانقال** - ایچینده اود قالاییب، اوستونده شیشلیک ات، تویوق، بالیق و س. بیشیرمک اوچون ایستیفاده ائدیلن خوصوصی اوجاق نؤوعو.  

## حاضیرلانماسی
  مانقال دمیردن، میسدن و یا گیلدن دوزلدیلیر. مانقال عادتاً دؤردکونج و اوزون‌سوو اولور. اوستونده شیش قویماق اوچون کسیک‌لر، کنارلاریندا داشیماق اوچون قولپ دوزلدیلیر. اکثر مانقال‌لار دؤرد(4) آیاقلی اولور. مانقالین اوزون‌لوغو موختلیف، ائنی ایسه شیشین اوزون‌لوغوندان 10-15 س‌.م قیسا اولور.  

## ایشلنمه‌سی
  مانقالین ایچینده آغاج، کؤمور و یا اودون یاندیریلیب کؤز سالینیر. قیزاردیلان محصول شیشلره تاخیلیب مانقالا ائنینه دوزولور.  

## اتیمولوژی
  مانقال سؤزو عربجه  " داشینان " معناسینی وئرن **منقل** سؤزوندن عمله گلمیشدیر و اوّلجه بدوی‌لرین سویوق صحرا آخشام‌لاری زامانی چادیرلاری قیزدیرماق اوچون ایستیفاده ائتدیگی داشینان قیزدیریجی‌لارا ایستیناد ائدیلمیشدیر. بدوی‌لرین کؤچری حیات طرزی اوچون بوتون دیگر اشیالار کیمی ایستی‌لیک آوادان‌لیغی‌نین داشینماسی چوخ واجیبدیر. بو گون بو مانقال‌لار اساساً موعاصیر قیزدیریجی‌لار و سوبالارلا عوض ائدیلمیشدیر.  

## قایناق

*   آذربایجان کولیناریاسی انسیکلوپدیاسی، ص. 98  

بؤلمه:مطبخ
بؤلمه:آذربایجان مطبخی
تی ۱۲۹ آتاک

بندانگشتی|تی ۱۲۹
بندانگشتی|تی ۱۲۹
**تی ۱۲۹ آتاک** ()، تورکیه و ایتالیا نین بیرلیکته دوزلتدیک لری ساواش هلی کوپتری دیر. تای و آقوستا وستلندین شیرکتلرین طرفیندن دوزلمیشدیر.

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار

* TAI T129 ATAK page
* Leonardo T129 page
توگ

بندانگشتی|توگ شیرکتین نوْمادی
**توگ** () تورکیه یئرلی الکتیریکلی اوتوموبیلی دیر. توگ شیرکتی ایشین ۲۰۱۸ ایلیندن باشلامیشدیر.

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار
*
کاپوچینو

بندانگشتی|کاپوچینو
**کاپوچینو** ()، اسپرسو قهوه سیندن توتولموش بیر نوع ایچمه‌لی دیر.

## اتیمولوژی
کاپوچینو لاتین دیلینده اولان کاپوتیوم (Caputium) دن دیر اوتریشین آلمانجا سیندا کاپوزینر (*Kapuziner) [[ایتالیا]] دا کاپوچینو اوستون اؤرتن معنی سینده.*

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار
*  Free newsletter featuring articles on the quality of espresso, chemical and sensory analysis, and market trends.
* 
*
آلتای (تانک)

**آلتای** ()، تورکیه‌ یئرلی تانکی دیر. بو تانک جنوبی کوره نین امکداشلیغی و تورکیه نین ب .م .ج شیرکتینین طرفیندن دوزلمیشدیر.

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار

* Otokar Official Website 
* Altay main battle tank (Army recognition)
جذوه

بندانگشتی|جذوه
  **جذوه و یا قهوه قابی(**عربجه**:** جذوة**،** عثمانلی تورکجه‌سی: جذوه**،** تورکیه تورکجه‌سی: Cezve**)** ، عنعنه‌وی اولاراق میسدن، بو گون اساساً آلومینیومدان ، چینقودان و یا شوشه‌دن حاضیرلانمیش، تورک قهوه‌سی بیشیرمک اوچون ایستیفاده ائدیلن تاختا قولو اولان کیچیک بیر قابدیر .  

سؤزون منشأیی عربجه اولسا دا ، بوتون دونیادا تورک قهوه‌سی ایله باغلی اولان آلتدیر.  

  بو گون تورک قهوه‌سینی ده حاضیرلایا بیلن قهوه ماشین‌لاری و تورک قهوه‌سی حاضیرلاماق اوچون الکتریکلی قهوه قابلاری دا ایستحصال اولونور. 

## اتک یازی‌لار
بؤلمه:مطبخ
بؤلمه:آذربایجان مطبخی
راکی داغلاری

بندانگشتی|راکی
بندانگشتی|راکی داغلاری
بندانگشتی|راکی داغلاری نقشه سی

**راکی داغلاری** یا **قایالی داغلار** ()، قوزئی آمریکا قاره‌سینده کانادانین باتی سیندان بیرلشمیش ایالتلرین گونئی باتیسیندا نیومکزیکو وا جک چکیلمیش ۳۰۰۰ مایل یوخسا ۴۸۰۰ کیلومتر داغلارا دئییلیر .

بؤیوک اوقیانوس و اطلس اوقیانوسو آراسیندا سو آییریجی دیر. کانادا و آبش اراضیسینده‌دیر. اوزونلوغو تقریباً 3200 کم، ائنی 700 کم-ا، هوندورلوگو 4399 م-ه قدردیر (ائلبئرت داغی). اساساً، آرخئوزویون کریستاللیک سوخورلاریندان، قوزئی بؤلومده ایسه پالئوزویون چؤکمه سوخورلاریندان عیبارتدیر. غیظئرلر و تئرمال بولاقلار وار. زلزله‌لر اولور. قایالی داغلارین اتکلرینده ایین‌یارپاقلی مئشه‌لر، یوخاریلاردا سوبالپ و آلپ چمنلری، مرکزی و گونئی بؤلوم ده چؤل بیتکیلری یاییلمیشدیر. قایالی داغلاردا زنگین کؤمور، میس، مولیبدئن، قیزیل، گوموش، نئفت یاتاقلاری، میلّی پارکلار (قوروقلار) - جاسپئر، روبسون، بانف (کانادادا) و یئللووستون (ابش-دا) وار.

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار

* Colorado Rockies Forests ecoregion images at bioimages.vanderbilt.edu (slow modem version)
* North Central Rockies Forests ecoregion images at bioimages.vanderbilt.edu (slow modem version)
* South Central Rockies Forests ecoregion images at bioimages.vanderbilt.edu (slow modem version)
* Sunset on the Top of the Rocky Mountains, CO, Historical Society of Pennsylvania 

بؤلمه:داغلار
کوفته‌

بندانگشتی|کوفته
  **کوفته** - آذربایجان مطبخی‌نین اؤنملی یئمکلریندن بیری‌دیر. چکیلمیش اتین قاریشیق ترکیبله بیشیریلمیش حالی‌دیر و چوخ نؤوع‌لری واردیر. ان چوخ مشهور اولانلاری کوفته-بوزباش، تبریز کوفته‌سی، ریزه کوفته و تاوا کوفتهسی‌دیر.  

    

## کوفته نؤوع‌لری

* بندانگشتی|چیی کوفتهبندانگشتی|ایچلی کوفتهبندانگشتی|تبریز کوفته‌سی
* ایسکئچه کوفته  
*   ایچلی کوفته  
*   اینه‌گؤل کوفته  
*   ایزمیر کوفته  
*   اودون کوفته  
*   مرجیلی چیی کوفته  
*   سولو کوفته / میسکت کوفته  
*   آکچاباات کوفته  
*   قادین‌بودو کوفته  
*   چیی کوفته  
*   موجوئر کوفته  
*   ایسکندورون کوفته  
*   کارتوف کوفته  
*   آدانا کوفته  
*   تیره کوفته  
*   بولو منگن کوفته  
*   سوجوک کوفته  
*   یایلا کوفته  
*   فیندیق کوفته  
*   شیش کوفته  
*   دالیان کوفته  
*   تربیه‌لی کوفته  
*   سولویاغلی کوفته  
*   اکشیلی کوفته  
*   سارای کوفته  
*   روْستوْ کوفته  
*   ساتیر کوفته  
*   ایسلیم کوفته  
*   جیزبیز کوفته  
*   بیرلیک کوفته  
*   آق‌حیصار کوفته
*   دیار کوفته  
*   باندیرما کوفته  
*   تکیرداغ کوفته  
*   اودون کوفته  
*   آرزومان کوفته‌سی  
*   تبریز کوفته‌سی  
*   ریزه کوفته  

بؤلمه:مطبخ
بؤلمه:آذربایجان مطبخی
تنظیمات

بندانگشتی
بندانگشتی|مصطفی رشید پاشا
**تنظیمات** (تورک. Tanzimat — "‌تنظیم‌له‌مه " ،  "‌یولونا قویما" ) — ایلک عثمانلی آنایاساسی‌نین قبول ائدیلدیگی 1876-جی ایلله قدر، 1839-جو ایلدن عثمانلی ایمپرتورلوغوندا مودرن‌لشمه ایصلاحات‌لاری‌نین ادبیاتدا قبول ائدیلمیش آدی (و اونلارین حیاتا کئچیریلمه‌سی دؤورو) . ایصلاحات‌لارین تمل پرینسیپ‌لری تاختا چیخدیقدان سونرا سلطان عبدالمجید طرفیندن 1839-جو ایل نووامبرین 3-ده نشر اولونان " گولخانه خط-ی شریف " ده تثبیت ائدیلمیشدیر. اوّلکی ایصلاحات‌لاردان فرقلی اولاراق تنظیماتدا اساس یئری حربی دئییل، سوسیال-ایقتیصادی دییشیک‌لیک‌لر توتوردو. ایصلاحات تشبوثو،  "‌گولخانه خط-ی شریفین‌"  مؤلیفی اولان مصطفی رشید پاشا رهبرلیگی ایله موترقی بیر بوروکراسی قروپونا عایید ایدی. او، بیر نئچه ایل اینگیلیس و فرانسه‌ده سفیر، سونرا ایسه خاریجی ایشلر وزیری پوستونو توتموشدور. اونون رهبرلیگی ایله مرکزی حاکیمیتی گوجلندیرمک، بالکان‌لاردا آزادلیق حرکاتی‌نین قارشیسینی آلماق و مؤوجود سیستمی غربی اوروپا حیاتی‌نین نورمالارینا اویغونلاشدیراراق اؤلکه‌نین اوروپا گوجلریندن آسیلی‌لیغینی ضعیف‌لتمک اوچون یئنی ایصلاحات‌لار پلانی حاضیرلانمیشدیر.  

## اتک یازی‌لار
بؤلمه:عثمانلی تاریخی
بؤلمه:عثمانلی ایمپیراتورلوغو
بؤلمه:تورکیه
لیک‌شور ایله‌نجه

**لیک‌شور ایله‌نجه** (اینگیلیسجه: Lakeshore Entertainment) اؤزل شیرکت و یا خوصوصی شیرکت. شیرکت Tom Rosenberg طرفیندن قۇرولموش‌دور.

## قایناق‌لار

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Lakeshore Entertainment»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۲۰ دسامبر ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر). 

بؤلمه:شیرکت‌لر
آمریکا موشن پیکچر قورومو

**آمریکا موشن پیکچر قورومو** (اینگیلیسجه: Motion Picture Corporation of America) آمریکالی بیر فیلم یاپیم اؤزل شیرکتی دیر. 

## قایناق‌لار

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Motion Picture Corporation of America»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۲۰ دسامبر ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر). 

بؤلمه:شیرکت‌لر
داون سندرومو

بندانگشتی
**داون سندرومو** (ویا تریزومی 21) —21-جی کروموزم جوتلوگونون تریزومی‌سی (اوچلوک) سونوجوندا یارانان خسته‌لیک. عومومیتله فیزیکی اینکیشافدان گئری‌یه قالما، یونگول و اورتا درجه ده ذکا علیل‌لیگی و کاراکتریک اوز خوصوصیت‌لری ایله اورتایا چیخیر. داون سندروملو بیر یئتکین گنجین اورتا آی‌کیو-‌سو 50-دیر، لاکین بو گؤستریجی فرقلی ده اولا بیلر. خسته‌لیگه سبب اولان 21-جی جوتده‌کی  علاوه  کروموزمون تصادوفن مئیدانا گلدیگینه اینانیلیر، چونکی بو احتیمالی یوکسلده‌جک معلوم اولان اطراف موحیط فاکتورو یوخدور.  

## اتک یازی‌لار
بؤلمه:خسته‌لیک‌لر

بؤلمه:سیندروملار
بؤلمه:نوخوشلوق‌‌لار
تورپاق جوغرافیاسی

بندانگشتی|دونیانین تورپاق خریطه‌سی
**تورپاق جوغرفیاسی**— دونیا اوزره تورپاق‌لارین یاییلماسی‌نین قانونااویغولوغونو اؤیرنن علمدیر. تورپاق‌لارین جوغرافی یاییلماسی‌نین قانونااویغون‌لوقلاری یئر سطحینده طبیعی شراییطین یاییلماسی قانونااویغون‌لوقلارینا تابعدیر. بو علم هم تورپاق‌شوناس‌لیغین،هم ده فیزیکی جوغرفیانین ترکیب حیصه‌سی‌دیر. 

## تورپاق جوغرفیاسی‌نین قورولوشو
تورپاق جوغرفیاسی ایکی حیصه‌دن عیبارتدیر:  

#  **عومومی ** 
# **  بؤلگه‌سل**  

  عومومی تورپاق جوغرفیاسی اساساً تورپاق عمله گلمه‌نین و تورپاق‌لارین یئر کوره‌سی اوزره یاییلماسی‌نین قانونااویغون‌لوقلارینی،بؤلگه‌سل تورپاق جوغرفیاسی ایسه تورپاق‌لارین زونال‌لاشماسینی و کونکرت بؤلگه اوزره یاییماسینی اؤیره‌نیر . 

## تورپاق جوغرفیاسی‌نین اینکیشاف تاریخیندن
بندانگشتی|واسیلی دوْکوُچایئف
  تورپاق‌لارین موختلیف‌لیگی و فرقلی یاییلماسی چوخدان معلوم اولوب. آنجاق اونون بیر علم کیمی فورمالاشماسی اون دوققوزونجو عصره تصادوف ائدیر. واسیلی دوْکوُچایئف ایلک دفعه  روسیه دوزن‌لیگینده تورپاق‌لارین ائنلیک-زونال‌لیق اوزره یاییلماسینی اؤیرنمیش وموعین ائتمیشدیر کی، شیمالدان جنوبا حرکت ائتدیکجه توندرا تورپاق‌لاری، پوْدزوْل تورپاق‌لار، بوز مئشه تورپاق‌لاری، قارا تورپاق‌لار، شابالیدی تورپاق‌لار و بوز یاریم‌صحرا تورپاق‌لاری بیر-بیرینی آردیجیل اولاراق عوض ائدیر. دوکوچایئف آلدیغی نتیجه‌لری خریطه‌یه کؤچوررکن، عئینی میقدارا مالیک هوُموُس خط‌لرینی بیرلشدیردیکده اونلارین جنوب-غربدن شیمال-شرقه دوغرو ان دولغون ترکیبده اولدوغونو قئید ائتدی. دوکوچایئف بو خریطه‌نی  "‌ایزوهوُموُسلو زولاق‌لار‌"  آدلاندیردی و او، ایلک دفعه  تورپاقدا هوُموُسون ترکیبی‌نین جوغرافی شراییطدن آسیلی اولدوغونو ثوبوتا یئتیردی.  

  تورپاق‌لارین جوغرفیاسی‌نین عومومی قانون‌لاری‌نین موعین ائدیلمه‌سینده شوروی دؤورونون عالیم‌لری (ک.د.قلینکا، ل.ای.پراسوْلوْف، ای.پ.گراسیموف،و.آ.کوْودا، ائ.م.سالایئف و باشقالاری) طرفیندن و.و.دوکوچایئفین پرینسیپ‌لری اساسیندا دونیانین تورپاق خریطه‌سی‌نین حاضیرلانماسی‌نین بؤیوک اهمیتی اولدو.  

## تورپاق جوغرفیاسی‌نین عومومی قانونااویغون‌لوق‌لاری

*   **اوفوقی زونال‌لیق. ** 
* **  شاقولی زونال‌لیق ** 
* **  تورپاق-ایقلیم فاتسیالاری و ایالت‌لری ** 
* **  تورپاق اؤرتوگونون موختلیف‌لیگی و قورولوشو** **.**  

## اساس متودلاری
  **موقایسه‌لی – جوغرافی متود**- بو متودون اساسیندا تورپاق‌لارین تورپاق عمله‌گتیرن عامیل‌لرله علاقه‌ده اؤیره‌نیلمه‌سی، یعنی بیر طرفدن تورپاق‌لارلا، اونلارین حیصه و ترکیب‌لری، دیگر طرفدن تورپاق‌لارلا جمع حالدا تورپاق‌عمله‌گتیرن عامیل‌لر آراسیندا باغلانتیلی علاقه‌نین آشکارلانماسی دورور. بو متود تورپاق‌لارین خریطه‌چی‌لیکده داها گئنیش ایستیفاده اولونور.  

**کارتوقرافیک متود**- موختلیف میقیاسلی تورپاق خریطه‌لری‌نین ترتیبی.  

## اتک یازی‌لار
بؤلمه:جوغرافیا
آذربایجانلی‌لارا قارشی تؤردیلن سویقیریم‌لارین لیستی

آذربایجان خالقینا قارشی سویقیریم‌لارین سیاهه‌سی:

## قایناق‌لار

بؤلمه:تاریخ
بؤلمه:اؤلدورولموش اوشاقلار
بؤلمه:سوی‌قیریملار
اسفرورین

**اسفرورین** قزوین اوستانی تاکیستان بؤلگه‌سینده یئرلشن بیر شهردیر. بۇ شهرین ۱۳۹۵-جی ایلین آمارلارینا گوره ۱۲٬۳۷۱ نفر جمعیتی واردیر. بو شهرین یئرلی دیلی تورکجه و تاتجادیر.

## قالری

File:نمایی از خانه‌های قدیمی اسفروین.JPG|old house in Esfarvarin
File:در یک خانه اسفرورین.JPG|old house in Esfarvarin
File:راه کشاورزی در اسفرورین.JPG|old garden in Esfarvarin
File:نمایی از خانه قدیمی اسفرورین.JPG|old house in Esfarvarin
File:بخشی از تپه اسفرورین.JPG|A historical place in Esfarvarin
File:تاک انگور.jpg|


## قایناقلار

بؤلمه:تاکیستان بؤلگه‌سی
بؤلمه:قزوین اوستانی‌نین شهرلری
روسیه‌نین اوکراینا هوجومو ۲۰۲۲

**روسیه‌نین اوکراینا هوجومو**، ۲۴ فوریه ۲۰۲۲ده موسکو ساعاتی ایله ۰۶:۰۰ جیواریندا (UTC+۳)، روسیه جومهور باشقانی ولادیمیر پوتین‌‌‌‌ین "اوکراینی عسگر و نازیسم دن تمیزلمک" و ناتو گئنیشلمه‌سینین قاباغینی آلماق هدفی ایله باشلاتدیغی عسگری عملیات دیر. دقیقه‌لر سوْنرا باشکند کی‌یئف اوْلماقلا اوکراین‌ین اؤنملی شهرلرینه راکئت‌لر اندیریلدی. روسیه سیلاحلی گوجلری، روسیه، بلاروس و ایشغال آلتیندا اوْلان قیریم‌دان قۇرو هوجوما باشلادی. بۇ هوجوم، ایکینجی دونیا ساواشیندان بۇ یانا آوروپاداکی ان بؤیوک ساواش عملیاتی دیر.

## دؤیوشون گئدیشی

۲۴ فوریه ۲۰۲۲-جی ایلده روسیه جنوب-غربده‌کی قونشوسو اولان اوکراینا گئنیش میقیاسلی حمله‌سینه باشلادی و بو، ۲۰۱۴-جو ایلده باشلایان و داوام ائدن روسیه-اوکراین موحاریبه‌سینین بو گونه قدرکی ان بؤیوک و شیدّتلیسی ایدی. یوروشدن قاباق، ۲۰۲۱-جی ایلین اوّلیندن روسیه اوردوسونون اوزون مودّتلی آرتیریلماسی باشلاندی.
روسیه‌نین جومهورو رییسی ولادیمیر پوتین، ۱۹۹۷-جی ایلدن سونرا ناتونون گئنیشلنمه‌سینین خطرلی تهدید اولدوغونو ایدّعا ائتدی و اوکراینین حربی ائتیلافا قوشولماسینین قانونی اولماغینین قدغن ائدیلمه‌سینی طلب ائدیب و ایرِدِنتیست (، *معناسی*: قدیم بیر اؤلکه‌یه مخصوص اولان اراضینی اؤز اؤلکه‌سینه قایتاریلماسیندان مودافعه ائدن شخص) فیکیرلری سسلندیردی. حمله‌دن بیر نئچه گون قاباق، روسیه اوکراین سرحدلرینین داخیلینده ایکی ایستیقلال اعلان ائتمیش دؤولتی تانیدی: دونتسک خالق جومهوریتی و لوهانسک خالق جومهوریتی. روسیه‌نین سیلاحلی قووّه‌لری فوریه‌نین ۲۱-ده اوکراینین شرقینده‌کی دونباس بؤلگه‌سینه داخیل اولدو. فوریه‌نین ۲۲-ده روسیه‌ فدراسیونو شوراسی بؤیوک چوخونلوقلا پوتینه ایجازه وئردی روسیه خاریجینده حربی قووّه‌لردن ایستیفاده ائتسین.

فوریه‌نین ۲۴-ده یئرلی واخت ساعت ۰۵:۰۰ حودودلاریندا (موسکو واختی ایله ۰۶:۰۰ دا) پوتین اوکراینین شرقینده «خوصوصی حربی عملیّات» اعلان ائتدی.

## نوتلار

## قایناقلار

## خاریجی لینکلر

بؤلمه:ویدئو کلیپلری اولان مقاله‌لر

بؤلمه:اوکراینین خاریجی سیاستی

بؤلمه:روسیه‌نین ساواش‌لاری
بؤلمه:اوکراینین ساواش‌لاری
بؤلمه:ولادیمیر پوتین
قرامر

**قرامر** () بیر دیلده حاکیم اولان قوراللار یازماقین دا دانیشماغیندا و... بو قوراللار بۆتۆن دیل لر ده رعایت اولماسی چوخ اؤنملی دیر بله کی رعایت اولونماسا دانیشانین ددیگی آنلامالی اولمایاجاق. اؤرنک تۆرک دیلینده گؤزل گۆل ایلک صیفت سورا آد آما بعضی دیل لرده ایلک آد سورا صیفت.

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار
* Grammar from the Oxford English Dictionary 

بؤلمه:دیلچیلیک
خورمدشت

**خورمدشت** بونلارا ایشاره اولونا بیلر:
* خورمدشت (تاکیستان): قزوین اوستانیندا یئرلشن بیر شهر
* خورمدشت (کاشان)
* خورمدشت (کرج)
* خورمدشت (نائین)
میره خاتون توربه‌سی

**میره خاتون توربه‌سی** — ائلخانی‌لر دؤولتی دؤورونده وزیر اولان تاج‌الدین علی‌شاهین  حیات یولداشی میره خاتونون مقبر‌ه‌سی (1310 ایل).    

  میره خاتونون اوزامانکی آدییلا امینه خاتون، غازان‌خان‌‌ین قیزی و تاج‌الدین علی‌شاهین حیات یولداشی ایدی. سلماسین غربینده کؤهنه‌شهر یاخین‌لیقلاریندا میره توربه‌سی اولاراق تاریخچی‌لر طرفیندن قئید اولونموشدور. توربه 7 مئی 1930-جو ایلده باش وئرمیش دیلمان زلزله سی زامانی داغیلمیشدیر مینارین اوجالیغی 20 متر ایدی.

## اتک یازی‌لار
بؤلمه:سالماس بؤلگه‌سی
بؤلمه:تاریخی تیکینتیلر
قوقارک فاجیعه‌سی

**قوقارک فاجیعه‌سی** , یوخسا **قوقارک قیرغینی**, **قوقارک سوی‌قیریمی**  یوخسا **قوقارک پوقرامی** — او دؤورده شوروینین ترکیبینده اولان ارمنیستان شوروی سوسیالیست جومهوریتینین قوقارک رایونو (ایندیکی لورو مرزینین بیر حیصه‌سی) اراضیسینده یاشایان اتنیک آذربایجانلی ساکین‌لرینه قارشی تؤردیلمیش قیرغین. رسمی ائرمنی منبع‌لرینه گؤره, بو دؤورده اراضیده یاشایان یئرلی ارمنیلر و آذربایجان‌دان قاچقین دۆشن ائتنیک ارمنی لر ارمنیستان آذربایجانلیلارینی اله سالمیش, اونلاری اؤلدورموش و ائولرینی غارت ائتمیشدیر. قیرغین زامانی ان آزی ۱۸, ان چوخ ایسه ۱۸۷ نفر اؤلدورولموشدور.

## قایناق


بؤلمه:سوی‌قیریملار
نرجه

**نرجه** قزوین اوستانی تاکیستان بؤلگه‌سینده یئرلشن شهر.

## خالق
### اهالی سایی
۲۰۱۶-جی ایلین معلومات‌لارینا گؤره شهرده ۵،۶۰۴ نفریاشاییر (۱،۶۶۱ عائیله).
### اتنیک و دیل
بو شهرین اهالیسی تورکدورلر و تورکجه دانیشیرلار.

## قایناقلار

بؤلمه:تاکیستان بؤلگه‌سی
بؤلمه:قزوین اوستانی‌نین شهرلری
۲۰۲۰ ایدلیب چاتیشمالاری

**۲۰۲۰ ایدلیب چاتیشمالاری** اینگیلیسجه : Northwestern Syria offensive (December 2019–March 2020) بو چاتیشما تۆرکیه و تۆرکیه دستکلدیغی ساواشچی گروه لار روسیه ، اسد رژیمی ، حیزب الله و ایرانین ساواشچیلاری نین آراسیندا باش وردی بو چاتیشما ایدلیب بؤلگه سینین کونترول ائتمک ایچۆن اولدو.

## قایناقلار
مالی‌بی‌لی و قوشچولار سویقیریمی

**مالی بی‌‌‌ لی و قوشچولار سؤیقیریمی** -قاراباغ ساواشی زامانی ۱۲ فوریه- ۱۰ فوریه ۱۹۹۲-جی ایل تاریخلری آراسیندا ارمنی غیر-قانونب سیلاحلی بیرلشمه‌لری طرفیندن شوشا مالی بی‌لی و آشاغی قوشچولار و یوخاری قوشچولار کندلرینین عینی زاماندا ائدیلن هوجوم نتیجه سینده تخمینن ۵۰-یه یاخین دینج ائتنیک آذربایجانلینین قتله یئتیرمیشدیر.

## بریده باخ

آذربایجانلی‌لارین سویقیریم‌لارین سیاهه‌سی
## قایناق

بؤلمه:سوی‌قیریملار
جاولین اف‌جی‌ام-۱۴۸

بندانگشتی|جاولین اف‌جی‌ام-۱۴۸ راکتی
**جاولین اف‌جی‌ام-۱۴۸** (اینگیلیسجه: FGM-148 Javelin) آمریکا بیرلشمیش ایالتلری طرفیندن دۆزلمیش تانکلارا قارشی قوللانیلان بیر راکتدیر. بو آنتی تانک راکت اوتوماتیک دیر و هدف اوسته قیفیللاییر. هدف اوسته قیفیللاما سیستمی اینفرا قیرمیزی (infrared) تکنولوژیسیندن ایستیفاده ائدیر.

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار

* Javelin, Lockheed Martin (archived from the original on 2008-01-20)
* Designation Systems
* FAS article on Javelin 
* Javelin tank killer
ضیاءآباد

**ضیاءآباد** قزوین اوستانی‌ تاکیستان بؤلگه‌سینده یئرلشن بیر شهردیر. بۇ شهرین ۱۳۹۵-جی ایلین آمارلارینا گوره ۸٬۳۸۵ نفر جمعیتی واردیر.بۇ شهرده یایغین اولان دیل آذربایجان تورکجه‌سی دیر.

## قایناقلار

بؤلمه:تاکیستان بؤلگه‌سی
بؤلمه:قزوین اوستانی‌نین شهرلری
ضیاءآباد (دقیقلشدیرمه)

**[[ضیاءآباد]]** قزوین اوستانیندا بیر شهر دیر.

**ضیاءآباد** یوخسا **ضیاآباد** بونلارا دا ایشاره ائده بیلر:
* Ziaabad, Golestan
* Ziaabad, Kerman
* Ziaabad, Komijan, Markazi Province
* Ziaabad, Shazand, Markazi Province
* Ziaabad District, in Qazvin Province
سوروجولوک طرفی بوتون اؤلکه‌لرده

سوروجولوک طرفی دونیا اؤلکه‌لرینده یا ساغ طرفدن اولور یا سول طرفدن. دونیادا بیر سایی اؤلکه‌لر (اکثر اؤلکه‌لر) ساغ طرفلی و بیر سایی اؤلکه‌لر (آز سایی‌دا) سول طرفلی‌دیرلر.

## بیرده باخ
* سوروجولوک
*

## قایناقلار
بایکار بایراقدار تی‌بی۳

**بایکار بایراقدار تی‌بی۳** () تورکیه نین یاراتدیغی ساواش طیاره‌سی دیر ، باندلاردا ائرکن قالخابیلن و تورکیه نین دنیز گوجلرینده فعالیت گؤستره بیلن و تی سی جی آنادولو ناویندا اف 35 ریپورتر لرین یئرینه اوچاجاق.

## قایناقلار
باکو ساهاکیان

**باکو ساهاکیان** (؛ دوْغوم ۳۰ آقوْست ۱۹۶۰)، ائرمنی بیر سیاستچی و قوندارما داغلیق قاراباغ جومهوریتی‌‌نین ۲۰۰۷–۲۰۲۰ ایللر آراسیندا ۳-جو جومهور باشقانی دیر. 

## قایناقلار
راکت

[بندانگشتی|[سویوز راکتی ایستارت زامانی]]

**راکت** (ایتالیاجا rocchetta سؤزوندن آلینیب، معناسی: فیرلانان اوخ) — رئاکتیو قووّه ایله ایشله‌ین اوچان وسیله. او، اطراف موحیطدن آسیلی اولمایاراق ایشلَییر و حتّی هاواسیز شراییطده تعجیللنه بیلیر. راکت سؤزو گئنیش معنادا تطبیق اولونور، او بایراملاردا ایستیفاده اولونان کیچیک راکتلردن توتموش فضایا اوچانا قدر بؤیوک بیر طئیفی اَحاطه ائدیر.
اؤز کونترول سیستمینه مالیک راکتلر فضادا مورکّب حرکتلر ائده بیلیر، اونلار حتّی اوچان جیسملری ایزله‌مک ایمکانینا قادیردیرلر. آتیلان راکتلردن فرقلی اولاراق اؤزو ایستارت گؤتورن راکتلر داها بؤیوک تعجیللنمه واختینا مالیکدیرلر؛ بو دا راکتین گؤوده‌سینه دوشن یوکو آزالدیر. نتیجه‌ده راکتلرین گؤوده‌لرینی یونگول حاضیرلاماق اولور.

## بیر ده باخ

دؤیوش راکتی

## قایناقلار
دنیپرو

**دنیپرو** -(اینگیلیسجه : Dnipro اوکراینجا : Дніпро) اوکراینین دؤردۆنجو بؤیۆک شهری، بیر میلیونا یاخین جمعیتله اوکراینین دوغوسوندا، باشکندی کیئفین گۆنئی دوغوسوندا و دنیپرو چایی‌نین قیراغیندا اولان بیر شهر دیر . بو شهرین باشقا آدی دنیپروپترووسک دیر .

## قایناقلار

بؤلمه:اوکراین شهرلری
دنیپروپتروفسک اوبلاستی

**دنیپروپتروفسک اوبلاستی** () اوکرایندا بیر اوستان دیر. بو اوستان ۱۹۳۲-جی ایلده اوکراینین اورتا دوغوسوندا دنیپرو چایینین قیراغیندا دوزلمیش و بیر صنعتلی منطقه دیر و ۳٬۱۴۲٬۰۳۲ نفر جمعیتی وار.

## قایناقلار

## خاریجی لینکلر
* 
* Official site of Dnipropetrovsk Oblast Administration  
* Information Card of the Region Cabinet of Ministers of Ukraine 
* 

بؤلمه:۱۹۴۶ میلادی ایلده قورولان بؤلگه‌لر و اؤلکه‌لر

بؤلمه:۱۹۴۶ - جی ایلینده اوکراین اؤلکه‌سینده یارانانلار
زاپاروژیا چکیردک نیروگاهی

بندانگشتی|زاپووْرژیا
**زاپاروژیا چکیردک نیروگاهی** ()، دۆنیانین اونونجو چکیردک انرژی سانترالی و اوروپانین أن بؤیۆکۆ دۆر ساوییت یوخسا شوروی بو انرژی سانترالی دۆزلتمیش دیر . اوکراینین انرهودارین دا دیر‌.

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار

* 
* History of ZNPP 
* Information about the plant from INSC website

Aydın Sümərinli (دانیشیق) ‏۸ آقوست ۲۰۲۲، ساعت ۱۹:۳۳ (UTC)
تورکیه‌ده آتوم انرژیسی

بندانگشتی|آککویو
**تۆرکیه اتوم انرژیسی** () ، تۆرکیه ده ایشلیین هچ بیر چکیردک انرژی سانترالی یوخ دور آما اوچ چکیردک انرژی سانترالی تیکیلمک ده دیر ۱- آککویو انرژی سانترالی ۲- سینوپ  انرژی سانترالی۳- اینه آدا.

آککویو مرسین اوستانین دا آراللیق یوخسا آغ دنیزه باخیر ، سینوپ و اینه آدا قارا دنیزه باخیرلار آککویو ۲۰۲۳ ده ایشین باشلییاجاق.

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار
*Nuclear Power in Turkey , World Nuclear Association
*A Study on the Security and Safety Aspects of Switching to Nuclear Power in Turkey
آق‌قویو چکیردک الکتریک مرکزی

بندانگشتی|Akkuyu Nuclear Power Plant
**آق‌قویو چکیردک نیروگاهی** () تۆرکیه نین مرسین اوستانین بۆیۆک الچیسینده اولان انرژی یوخسا گۆج سانترالی تۆرکیه نین ایلک اولاراق انرژی سانترالی اولاجاق دیر و تۆرکیه نین یوزده اون الکتیریکین تأمین ائدجک و ۲۰۲۳ ده ایشین باشلایاجاق.

## قایناقلار
کاریوا -کاشیوازی چکیردک الکتریک مرکزی

بندانگشتی|Kashiwazaki-Kariwa Nuclear Power Plant
**کاریوا-کاشیوازی چکیردک نیروگاهی** () دونیانین أن بؤیوک چکیردک انرژی سانترالی دیر. ژاپونون نیقاتاسیندا دیر ژاپون دنیزین قیراغیندا دیر. بو چکیردک انرژی سانترالی توکیو الکتیریک گوج شیرکتینین دیر.

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار

*Niigata Chuetsu Offshore Earthquake impacts  Japan Atomic Industrial Forum
*Earthquake impacts Japan Nuclear Technology Institute
*View on earthquake events Japan's Nuclear Safety Commission
**Chairman's statement
*Kashiwazaki-Kariwa Earthquake Japan's Citizens' Nuclear Information Center Report
*Kashiwazaki nuclear plant report from the scene Greenpeace
*Insight: Where not to build nuclear power stations *[[New Scientist]]*
*Japan’s Quake-Prone Atomic Plant Prompts Wider Worry *[[The New York Times]]*
*Tokyo Electric Company Official Site for Kashiwazaki-Kariwa 東京電力・柏崎刈羽原子力発電所 (in Japanese)
* This shows output power, click on icons at top left to see three different radiation monitors.
*Nuclear TEPCO-Power Plants (in English)
*List of events at the plant (in English)
فوتوولتاییک

بندانگشتی|فوتووالتیک
**فوتوولتاییک**  ()  گۆنش ایشیق انرژیسین الکتیرکه دؤندریر. بو ایش یاری ایلتکن ( یاری رسانا) ماده لرین کی فوتووالتیک ائتکیسین گؤستریر بو ایش فوتوشیمی ، فیزیک و الکتروشیمی ده ایشه گلیر . بیر فوتووالتیک سیستم ده گۆنش پانل لری هر بیری نئچه گۆنش سلولون دان دیر الکتریک گۆجۆن دۆزلتیر.

## قایناقلار

## آرتیق اوخو

* *[[Clean Tech Nation]]: How the U.S. Can Lead in the New Global Economy* (2012) by Ron Pernick and Clint Wilder
* *[[Deploying Renewables 2011]]* (2011) by the International Energy Agency
* *[[Reinventing Fire: Bold Business Solutions for the New Energy Era]]* (2011) by Amory Lovins
* *[[Renewable Energy Sources and Climate Change Mitigation]]* (2011) by the IPCC
* *[[Solar Energy Perspectives]]* (2011) by the International Energy Agency
* How practical is solar power for PH home owners? by Rappler
* SolarBankbility EU Project 09/2016. "Minimizing Technical Risks in Photovoltaic Projects"  Report
خارکی‌یئف اوبلاستی

**خارکی‌یئف اوبلاستی** () دوغو اوکراین دا روسیه سرحدینه یاخین بیر اوستان دیر . جمعیتی ۲,۶۳۳,۸۳۴ دیر اوکراینین اۆچۆنجو أن چوخ جمعیتی اولان اوستان دیر.

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار
* Kharkiv Oblast Facts & Figures 
* Kharkiv Oblast statistics
* Maps of Kharkiv oblast Cities, Towns and Villages
* About Kharkiv Oblast 
* Post codes directory of Kharkiv Oblast

بؤلمه:اوکراین جوغرافیاسی
هاروپ آی ای آی

بندانگشتی|هاروپ
**هاروپ آی ای آی** () ایسرائیل دوزلتدیگی گۆجلو بیر ایها دیر. بو ایها رادارلارا قارشی دیر چوخ هاوا سیستم لرینه قارشی ایشلنیر. هاروپ اوزون تعیین اولونموش آماجا چیرپماق نان آماجی آرادان آپاریر ،بو ایها ایکینجی قارا باغ ساواشیندا آذربایجان اردوسونون طرفیندن ایشلندی.

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار

* HAROP - Loitering Munition System IAI website. Retrieved 2020-10-09.
* 
* 
*   
* 
*  
* New IDF UAV revealed (video)
دؤیوش راکتی

بندانگشتی|راکت
بندانگشتی|راکت
بندانگشتی|استینگر راکتی عسگرین بوینوندان آتیلیر

**دؤیوش راکِتی**، **موشک** و یا **فۆزه** (اینگیلیسجه: missile، فارسجادا موشک دئییلیر)، بیر سیلاح نؤوعودور. راکت سیلاحی محو ائدیجی واسیطه‌نین (مثلا بومبون) مقصده چاتدیریلماسی اوچون تطبیق اولونان سیلاح نؤوعودور. رئاکتیو موحرّیکله ایشله‌یه‌ن، یؤنَلدیجی سیستمه مالیک اولان پیلوتسوز مرمیلر، یئرده یا گؤیده ویا دنیزده هدفلری وورماق اوچون تطبیق ائدیلن موختلیف راکت کومپلکسلرینی بونا میثال گؤسترمک اولار.
راکت سیلاحینین ترکیب حیصّه‌لرینه آشاغیداکیلار داخیلدیر:
* ایداره ائتمه سیستمینه مالیک مرمیلر اوچون راکت داشیییجیلاری،
* بوراخما قورغولاری،
* تکنیکی تجهیزات واسیطه‌لری، نقل ائتمه و ساخلاما.
داشیییجی سیستملرینه گؤره بؤلونورلر:
*«یئر هدفی علئیهینه»
**«یئر-یئر»
**«تانک علئیهینه»
*«هاوا هدفی علئیهینه»
**«یئر-گؤی»
**«گؤی-گؤی»
**«راکت علئیهینه»
*«دنیز هدفی علئیهینه»
*«صونعی پئیک (ساتِلیت) علئیهینه» و سونرالار.
کیچیک اؤلچولو راکتلر داشیییجی‌سیز اولوب عسگرلر طرفیندن داشینا بیلیرلر. مثلاً «استینگر» راکتینی عسگر بوینوندا اوتورتماقلا هاوادا اوچان طیّاره‌نی وورا بیلمک ایمکانینا مالیکدیر.

راکتلرده هدفی آختارما سیستمینین تأثیر احاطه‌سی باشقا اوچان آپاراتلارا نیسبت محدود اولدوغوندان، ترکیب ائدیلمیش سیستملردن ده ایستیفاده ائدیرلر. ایلکین اولاراق راکت تخمینی اولاراق هدف جهتینده بوراخیلیر و سونرا هاوادا اونونلا ایداره ائتمه سیستمی آراسیندا ایطّیلاعات علاقه‌سی نتیجه‌سینده حرکت مسیری تصحیح ائدیلیر. سونونجو مرحله‌ده راکتین اؤز سیستمینین کؤمگی ایله هدف دقیق نیشانلانیر. 

ایلک دفعه راکت سیلاحی ورنر فون براونون رهبرلیگی آلتیندا آلمان موتخصّیصلری طرفیندن حاضیرلانیب وی-۲ (V2) آدی آلتیندا ایکینجی دونیا موحاریبه‌سینده تطبیق اولونموشدور.

## بیر ده باخ

راکت

## قایناقلار
گؤوده

**گؤوده** ( اینگیلیسجه: trunk یا torso، فارسجا: تن یا تنه) بونلارا ایشاره ائده بیلر:

گؤوده (اینسان)

گؤوده (بیتکی)
بیرینجی شاپورون غلبه داش‌قازماسی

**بیرینجی شاپورون غلبه داش‌قازماسی** ()، بیرینجی شاپور روم ایمپیراتورلارینا غلبه ائتمه‌سی اۆچون پرسپولیس شومالیندا یئرلشن نقش‌روستم آدلی یئرده حاضیرلانان داش‌قازماسی دیر.

بیرینجی شاپورون والریانوسا غلبه‌سی صحنه‌سینده، آتین قارنینین آلتیندا یونان دیلینده یازیلمیش بیر کتیبه گؤرونور. احتیمالا پهلوی و پارت دیللرینده یازیلمیش تحریرلردیرلر. بونلار آتین قارنی اوستونده یازیلمیشدیر آنجاق آرادان گئدیب‌ و حتی یونانجا کتیبه‌ ده صدمه گؤروب و کورلانیبدیر. بو کتیبه‌نین مضمونو همین پادیشاهین نقش‌رجب‌ده قازدیردیغی کتیبه‌سینین عئینی‌دیر و اورادا شاهین آدی، عونوانی و نَسَبی ذیکر اولونموشدور.

۲۸۰-جی میلادی ایلی حودودلاریندا، شاپورون دالینداکی داشقازما، ائله‌جه ده کرتیرین یازیسی، کرتیر، موبیدلرین موبیدی (فارسجا: موبد موبدان) طرفیندن قازدیریلمیشدیر.

## قایناقلار
* 
* تفضلی، احمد، و به کوشش آموزگار، ژاله. تاریخ ادبیات ایران پیش از اسلام. تهران: انتشارات سخن، ۱۳۷۶ 

## اتک یازیلار

بؤلمه:ایران تاریخی
بروس چکیردک الکتریک مرکزی

**بروس چکیردک نیروگاهی** () کانادا، اونتاریو دا دیر دونیانین ایکینجی أن بؤیوک چکیردک انرژی سانترالی دیر. آدی بروس کیچیک شهرین آدینان آلینمیش ۴۰۰۰ ایشچی بوردا ایشلییر چوخ بو آدنان تانیلیر (BNPD) ایلک دوزلمه سی ۱۹۷۰ ده باشلاندی.

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار
* Bruce Power – plant operator
* Ontario Power Generation (OPG) – site owner, operates WWMF
* Independent Electricity System Operator (IESO) – Ontario's ISO
* Nuclear Waste Management Organization (NWMO)
* Atomic Energy of Canada Limited (AECL) – involved with design, owns Douglas Point
* Canadian Nuclear Safety Commission (CNSC) – federal regulator
* Kincardine – host municipality
اوروپادا تهلوکه‌سیزلیک و امکداشلیق تشکیلاتی

**اوروپادا تهلوکه‌سیزلیک و امکداشلیق تشکیلاتی**، **ATƏT** (اینگیلیس. *Organization for Security and Co-operation in Europe*, *OSCE*) —دونیانین ان بؤیوک تهلوکه‌سیزلیک یؤنوملو حؤکومت‌لرآراسی تشکیلاتی.  

## تاریخی
  30 ژوئیه - 1 آقوست 1975-جی ایل تاریخینده یئنیدن هلسینکی‌ده کئچیریلمیش موشاویره‌ده اوروپانین 33 دؤولتی‌نین، همچنین آمریکا بیرلشمیش ایالت‌لری و کانادانین دؤولت و حؤکومت رهبرلری اوروپادا تهلوکه‌سیزلیک و امکداشلیق موشاویره‌سی‌نین یئکون آکتینی (هلسینکی موقاویله‌سی) ایمضالامیشلار. تشکیلات 1995-جی ایل ژانویه‌نین 1-دک اوروپادا تهلوکه‌سیزلیک و امکداشلیق موشاویره‌سی (ATƏM) آدلانمیشدیر (اینگیلس. *Conference for Security and Cooperation in Europe - CSCE*). حاضیردا 56 عوضو و 11 طرفداش دؤولتله دونیانین ان بؤیوک بؤلگه‌سل تشکیلاتی‌دیر. 

 ATƏT  "‌سویوق ساواش"ین قورتارماسیندان سونرا عوموم‌اوروپا تهلوکه‌سیزلیک سیستمینی فورمالاشدیران، یئنی اوروپانین سیاسی و ایقتیصادی حیاتی‌نین سیویل بیرگه‌یاشاییش قایدالارینی موعین ائدن، دؤولت‌لرآراسی موناسیب‌لری رقیب‌لیک و موناقیشه رِلسیندن امکداشلیق و قارشی‌لیقلی منافع ایستیقامت‌لرینه یؤنلدن بیر تشکیلات فونکسیونونو ایجرا ائدیر.  

 ATƏT 1975-جی ایلده یارادیلاندان بری تشکیلاتین یوکسک سویّه‌ده 6 زیروه گؤروشو کئچیریلیب. تشکیلاتین سون زیروه گؤروش‌لری 1999-جو ایلده ایستانبولدا، 2010-جو ایلین دسامبرین 1-2-ده آستانادا کئچیریلیب. آستانا زیروه گؤرشونده تشکیلاتا عوضو اولان 56 اؤلکه‌نین، هابئله قورومون طرفداشی اولان 12 اؤلکه‌نین دؤولت و حؤکومت باشچی‌لاری، او جومله‌دن 68 بین الخالق تشکیلاتین رهبرلری ایشتیراک ائتمیشدیلر. 

  آذربایجان جومهوریتی 1992-جی ایلدنATƏT-این عوضوودور. همین ایل مارسین 24-ده داغلیق قاراباغ موناقیشه‌سی‌نین باریش یولو ایله، دانیشیق‌لار واسیطه‌سی ایله حلی اوچونATƏT-این مینسک قروپو یارادیلمیشدیر. 

## ایشتراکچی اولان دؤولت‌لر

### امکداشلیق اوزره طرفداش‌لار
**[[اورتاشرق|اورتا شرق]] و شیمالی [[آفریقا]] اؤلکه‌لری**

* 
* 
* 
* 
* 
* 

**[[آسیا]]**

* 1992 &nbsp; 
* 1994 &nbsp; 
* 2000 &nbsp; 
* 2003 &nbsp; 

**[[اوقیانوسیه]]**

* 2009 &nbsp; 

## اتک یازی‌لار

بؤلمه:تشکیلاتلار
بؤلمه:تشکیلاتلار مووضوع و اؤلکه اساسیندا
سرگئی شویقو

بندانگشتی|سرگئی شویقو
**سرگئی شویقو** (اینگیلیسجه : Sergei Shoigu) (روسجا : Сергей Шойгу) (دوغوم: ۱۹۵۵ تووا) بیر روسیه‌ سیاستچی و روسیه ارودوسونون ژنرالی و ۲۰۱۲ ایلیندن دیفاع وزیری دیر.آتاسی تووا تورکو و آناسی اوکراینا دا اولان بیر روس میش. ساواش وزیرلیگیندن قاباق زور دوروم لارین وزیری میش و بیر آز دؤنم ده موسکونون باشچی سی میش ایندی پوتینین یاخین و أن گۆوندیک لریندن ساییلیر.

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار

*

|-

|-

|-

بؤلمه:روسیه‌لی ژنراللار
بؤلمه:یاشایان اینسانلار
کروز راکتی

بندانگشتی|کروز راکتلری
[بندانگشتی|[نپتون کروز راکتی]]
**کروز راکتی**، **کروز فۆزه‌سی** و یا **قانادلی راکت** (اینگیلیسجه: cruise missile) هیدایت اولونموش دؤیوش راکتی نؤوعودور. بو راکتلر یئر هدفلری علئیهینه قوللانیلیرلار. بو راکتلردن گؤیده و سوآلتی آماجلار اوچون ایستیفاده اولونمور. کروز راکتی آشاغی یوکسکلیکده ثابیت و یوخاری سورعتله اوچور

## کئچمیشی
کروز راکتینین ایده‌سی ایلک دؤنه اولاراق میلادی ۱۹۰۹-نجو ایلده گؤی‌گمیسی پارتلادان(اینگیلیسجه: airship destroyer) آدلی  بیر بریتانیا فیلمینده گؤستریلمیسشدیر.  سونرالار آمریکالیلار و داها سونرا دا آلمانلیلار کروز راکتی اوسته ایشله‌میشلر و بونو اینکیشاف ائتدیرمیشلر.

## قورولوشو و ایشله‌مه طرزی
کروز راکتی پیلوتسوز ایداره اولونان اوچوش وسیله‌سیدیر. ذوزنقه فورملو قانادی اورتا حیصّه‌ده یئرلشه‌ن مونوپلان (یعنی تک قانات) بیر راکتدن عیبارتدیر. کروز راکتی **طیاره مرمی** ده آدلانیر. حاضیردا دونیانین بیر چوخ اؤلکه‌لرینده ایستحصال اولونان و موعاصر کروز راکتلردن ایستراتژی هوجوم واسیطه‌سی کیمی ایستیفاده ائدیلمه‌سی نظرده توتولور. مثلاً، اوچوش اوزاقلیغی ۲۵۰۰ کیلومتر اولان توماقاوک کروز راکتی سوآلتی قاییقلاردان و گمیلردن بوراخیلا بیلر. ای‌جی‌ام-۸۶آ تیپلی کروز راکتی ایسه ایستراتژی بومباردمانچی طیّاره‌لردن آتیلا بیلر. اؤز موحرّیکینین کؤمگی ایله اوچان کروز راکئتلر ده وار. کروز راکتینین اساس خوصوصیّتی اونون آلچاق اوچماق (۳۰–۱۰۰ متر) و هدفی دقیق وورما قابیلیّتیدیر.

## قایناقلار
بالیستیک راکت

بندانگشتی|بیر بالیستیک راکتین بؤلۆملری
بندانگشتی|بیر بالیستیک باشلیقی
بندانگشتی|بالیستیک حرکتی
**بالیستیک راکت** (اینگیلیسجه: ballistic missile، فارسجا: موشک بالستیک) بالیستیک یولونو بیر یوخسا نئچه باشلیغی داشییاراق گئدن بیر راکت نؤوعودور. بو سیلاحلار نیسبی قیسا دؤنملرده هیدایت اولونور و اوچوش مسافه‌سینین چوخونو یاناجاقسیز گئدیر. کیچیک مسافه‌لی بالیستیک راکتلر یئرین آتوموسفری اۆزۆنده گئدیرلر، آمّا قارّه آراسیندا بالیستیک راکتلر آتوموسفرین اۆزریندن گئده‌رک مقصده چاتیرلار .

## کئچمیشی
میلاددان سونرا ۱۴-جو یوز ایلده چینده مینق ایمپراتورلوغو دنیز گوجلری ایلک بالیستیک راکتی ایشلتدیلر. ۱۹۳۰ - ۱۹۴۰ ایللرینده نازی آلمانلیلار وی۲ (V2) راکتینی دۆزلتدیلر. بیلیم آدامی ورنهر فون براون وی۲ راکتینی دوزلدن قروپون باشچیسی اولاراق تانینیر.

## قایناقلار

بؤلمه:سیلاحلار
آرتور تووماسیان

**آرتور تووماسیان** (؛ دوغوم ) ائرمنی سیاستچی و قوندارما داغلیق قاراباغ جومهوریتی‌نین مجلیس باشقانی دیر. اوْ بۇندان قاباق ۱۹۹۶–۱۹۹۷-جی ایللر آراسیندادا مجلیس باشقانی اوْلموشدور.

## قایناقلار
دونتسک اوبلاستی

بندانگشتی|دونتسک اوبلاستی
**دونتسک اوبلاستی** () اوکراینین دوغوسوندا اولان بیر اوستان دیر. بو اوستان ۴/۱ میلیون جمعیتنن اوکراینین أن جمعیتی اوستانی دیر. بو اوستانین مرکزی دونتسک شهری دیر .

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار

* Information Card of the Region – Official site of the Cabinet of Ministers of Ukraine
* www.citylife.donetsk.ua – Official Donetsk city guide – English 
* donoda.gov.ua – Official site of Donetsk Oblast Administration 
* catalogue.biz.ua – Post codes directory of Donetsk Oblast 
*
وینچنزو کاردارللی

**وینچنزو کاردارللی** یادا باشقا آدی ایله **نازارئنو** (؛ د. ۱ مئی ۱۸۸۷، تارکوینیا، ایتالیا شاهلیغی - اؤ. ۱۸ ژوئن ۱۹۵۹، روم، ایتالیا)، بیر آدلیم ایتالیان قزئته‌چی، یازیچی و شاعیر ایدی.

## اثرلری
* پرولوقلار ()، ۱۹۱۶
* زامان سیاحتی ()، ۱۹۲۰
* آنا توْرپاق ()، ۱۹۲۴
* ناغیللار و خاطیره‌لر ()، ۱۹۲۵
* گۆنش اؤز زیروه‌سینده دیر ()، ۱۹۲۹
* سیاحت پرولوقلاری، ناغیللار ()، ۱۹۲۹
* گۆنلر تۆم سورعتی ائله ()، ۱۹۳۴
* شعرلر ()، ۱۹۳۶
* شهرلرین اۆزریندکی گؤی اۆزۆ ()، ۱۹۳۹
* پئشمانچیلیق ()، ۱۹۴۴
*مکتوبلار گؤندریلمدی ()، ۱۹۴۶
* یئنی شعرلر ()، ۱۹۴۶
* آرکادیادا یالنیز ()، ۱۹۴۷
* ویللا تارانتوْلا ()، ۱۹۴۸
* شعرلر ()، ۱۹۴۹
* اۆنسیت‌سیز سیاحتچی ()، ۱۹۵۳
* بیر شاعیرین روسیه‌یه سیاحتی ()، ۱۹۵۴
* وینچنزو کاردارللی اثرلری ()، (یازار: کللیا مارتیقنوتی، میلان، ۱۹۸۱)

## قایناقلار

* Daniele D'Alterio: *Vincenzo Cardarelli sindacalista rivoluzionario : politica e letteratura in Italia nel primo Novecento,* Bulzoni : Rom 2005
* Charles Burdett: *Vincenzo Cardarelli and His Contemporaries: Fascist Politics and Literary Culture* (Oxford Modern Languages and Literature Monographs), Oxford University Press 1999, 
* *Italienische Lyrik. 50 Gedichte.* Ital./Dt. Übers. u. Hrsg.: Jürgen Freiherr von Stackelberg, Reclam 
* Giuseppe Savoca: *Concordanza delle poesie di Vincenzo Cardarelli,* Olschki : Florenz 1987, 
* Pia-Elisabeth Leuschner, *Vincenzo Cardarelli: „Settembre a Venezia / September in Venedig*, in: Italienisch. Zeitschrift für italienische Sprache und Literatur, Bd. 48, November 2002, S. 66ff.

بؤلمه:۱۸۸۷-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:۱۹۵۹-جو میلادی ایلده اؤلن‌لر
بؤلمه:۲۰. یوز ایلده ایتالیالی شاعیرلر
بؤلمه:۲۰. یوز ایلده ایتالیالی ژورنالیستلر
دریا هدایی

**دریا هدایی** (۱۳۶۸ تبریز)  آمريكالی- ايرانلی اوُشاق كيتابی یازیچیسی و اجزاچيليق دوْكتورو ايران آذربايجانینين تبریز شهرينده دوْغوُلوب بؤيۆدو. ٩ ياشیندان قیسا ناغیللار يازماغا باشلادى و سوْنرا تبریز بیلیم‌یوردوندا ازجاچیلیق دوْكتوراسی آلمیشدير.  ‎٢٦ ياشیندا آمريكايا كؤچن و اجزاچیليق پئشه سينى انكشاف ائتديرمه يه چالیشاركن، دریا هدایی اوُشاق ادبياتینا و آنا ديلينه دقت يئتيريب آمريكادا مؤلف اوْلدو.https://www.laweekly.com/author-darya-hodaeis-creative-contribution-to-cultural-language-diversity-in-society/ كيتابلاریيلا ياناشی، حاضيردا فلوريدا ايالتينده ميامى شهرينده ياشايان دريا هدائى اؤزۆنون انگليش-آذربايجانى مدياسیندا باش مديردير. انگليش-آذربايجانى مدياسی آذربايجان تۆركلرينين مدنيت و عادتلرى حاققیندا ويديولار و مضمونلار حاضیرلايیر. دريانین كيتابلارینين بيرى، جيرتدانین هالوْوينى آديندا، مديادا گئنيش ایشيقلانديريلان و آمازوْنوُن ان ياخشی ساتیلان كيتابلارینا داخيل اوْلان دريا هدائى، آناديلى و مدنيتينى دۆنيايا تانیتديیرماغى قصد ائدير.
 

## قایناقلار

بؤلمه:یاشایان اینسانلار
بؤلمه:آذربایجانلی یازیچیلار
ایرانین اتوم برنامه‌سی

بندانگشتی
 **ایرانین اتوم برنامه‌سی-** ایرانین اتوم انرژیسی الده ائتمک اوچون باشلاتدیغینی سؤیله‌دیگی، آنجاق باشدا آمریکا اولماقلا بعضی اؤلکه‌لرین اتوم سیلاح دوزلتمک اوچون باشلادیغینی ایدیعا ائتدیگی پروژه‌دیر.  

  ایران اتوم برنامه‌سی 1950لرده باریش اوچون اتوم برنامه‌سی‌نین بیر پارچاسی اولاراق آمریکانین یاردیمی ایله باشلادیلدی. آمریکانین و غربی اوروپالی حؤکومت‌لرین ایرانین اتوم برنامه‌سینه دستگی، جسارت‌لندیرمه‌سی و ایشتیراکی 1979دا شاه رژیمینی چئویرن ایسلامی  اینقیلابا قدر سوردو. 1979داکی اینقیلابدان سونرا ایران حؤکومتی برنامه‌نی دوردوروب داها سونرا اینقیلاب اؤنجه‌سینه گؤره داها دوشوک بیر غرب دستگی روسیه ایله یئنیدن جانلاندیریلدی. ایران اتوم برنامه‌سی بیر سیرا آراشدیرما مرکزی، اورانیوم معدنی، بیر اتوم رآکتورو و بیر اورانیوم زنگینلشدیرمه مرکزی احتیوا ائدن اورانیوم ایشله‌مه قورولوش‌لاریندان تشکیل تاپمیشدی. مارس 2008ده ایرانین ایلک اتوم نیروگاهی بوشهرین  ایستحصالا گئچمه‌سی گؤزله نیردی. آنجاق 4 سپتامبر 2011 تاریخده  بو  تأسیس ایشه باشلامیش اولدو.

## اتک یازی‌لار
بؤلمه:ایران
میرزا ملکم خان

**میرزا ملکم خان**( تورکجه: *میرزه مۆلکۆم خان،* ارمنی: *Joseph (Hovsep) Melkumyan*) ؛ (۱۹۰۸-۱۸۳۳) — ارمنی اصیللی ایران دیپلوماتی، قزئته‌چی‌سی، سیاستچی‌سی.  

## یاشاییشی
  میرزا ملکم خان 1833-جو ایلده ایصفاهاندا بیر ارمنی عاییله‌سینده دونیایا گؤز آچمیشدیر. ملکم خان فرانسه‌ده تحصیل آلمیش، ایراندا «فراموشخانه» آدلی بیر ماسون تشکیلاتی قورموشدور. «قانون» قزئتینی نشر ائدن ملکم خان چاغداش بیر جمعیت قورماق مقصدی گودوردو. میلّتچی‌لیک اونون تفکّّورونده مرکزی یئر توتموردو. فقط اونون فعالیت‌لری فارس میلّتچی‌لیگی‌نین اینکیشافی اوچون ایلهام قایناغی اولموشدور.

  میرزا ملکم خانین هدفی ایراندا غرب جمعیت‌لری‌نین آنالوقو اولان بیر جمعیت قورماق ایدی و میلّتچی‌لیک بو نظریه‌نین ساده‌جه بیر عونصورو ایدی. میرزا ملکم «شئیخ و وزیر» فورماسیندا ایکی جور میلّتچی‌لیکدن، عنعنه‌وی و چاغداش میلّتچی‌لیکدن دانیشیردی. اونون فیکرینه گؤره عنعنه‌وی میلّتچی‌لیگین تملینی دین تشکیل ائدیر و عنعنه‌وی میلّتچی‌لیگین سیاسی و ایجتیماعیی سویّه‌ده تمثیلچی‌سی موللا و شئیخدیر. چاغداش میلّتچی‌لیگین تملینی ایسه دیل تشکیل ائدیر و تمثیلچی‌سی وزیردیر. وزیر، چاغداش دؤولتین قورولماسی‌نین تظاهورودور. میرزا ملکمه گؤره میلّی بیرلیک دین واسیطه‌سی ایله قورولا بیلمز. ایراندا دینی موختلیف‌لیک حدّدن چوخدور و دینی فرقلی‌لیک‌لر میلّی بیرلیگین قورولماسینا مانع تشکیل ائدیر. میلّی بیرلیک دیل بیرلیگی ایله مومکوندور.1908-جی ایلده روم‌دا دونیانینی دَییشیب 

## کتاب‌لاری
بندانگشتی|میرزه ملکم خانین چیخارتدیغی "قانون" قزئتی
میرزا ملکم خانین فارس دیلینده یاییلان کتاب‌لاری:

* شیخ و وزیر
* دستگاه دیوان
* اصول ترقی
* انتظام لشکر و مجلس تنظیمات
* دفتر قانون
* نوم و یقظه
* منافع آزادی
* کلمات متخیله
* حریت
* اشتهارنامه اولیای آدمیت
* راجع به استقراض خارجی
* ندای عدالت
* دوره روزنامه قانون
* نامه‌ها

## قایناق
بؤلمه:یازیچیلار
بؤلمه:سیاستچیلر
آریق بوغا

**آریق بۇغا** (موْغوْل.Аригбөх؛چین.阿里不哥؛1219 - 1266) - توْلۇی خانین کیچیک اوْغلۇ، چنگیز خانین نوه‌سی.  

## یاشاییشی
  بؤیۆک خانلیق اۇغرۇندا چنگیز خانین نوه‌سی، مؤنکگئ و هۆلاکۆ خانین کیچیک قارداشی آریق بۇغا و بؤیۆک قارداشی قۇبیلای قاآن آراسیندا مۆحاریبه باش وئردی. بایدارین بؤیۆک اوْغلۇ آلگۆ آریق بۇغانین دا یاردیمی ایله خانلیغی اله کئچیردی. 2 ایل سوْنرا گۆج توْپلادیقدان سوْنرا آریق بۇغایا قارشی قۇبیلایین یانیندا مۆحاریبه‌یه باشلادی. بۇ اوْنۇ داها گۆجلۆ ائتسه ده آریق بۇغانین دیگر مۆتّفیقی کایدۇ (اۇگئدئیین نوه‌سی) اوْنا قارشی برکه ایله مۆحاریبه‌یه باشلادی و مغلۇب اوْلدۇ. تاخت یئنیدن مۆتۆگئن‌لره، مۆبارک شاها کئچدی. مۆبارک شاه مۆسلمان اوْلان ایلک خان ایدی. بۇنا گؤره قۇبیلای حیرصلندی و بایدارین نوه‌سی، آلگۆنۆن قارداشی یئسۆنتوْانین اوْغلۇ باراکی خان اعلان ائتدی. 1269-جۇ ایلده باراک مۆبارک‌شاهی سۆرگۆن ائتدیردی. بۇ واخت آریق بۇغانین کئچمیش مۆتّفیقی کایدۇ یئنیدن ساواشا باشلادی. باراک ایسه ائلخانی حؤکمداری آباقا و بؤیۆک خان قۇبیلایین طرفینده کئچه‌رک گۆجلندی. داها سوْنرا ایسه یئنه آلگۆ کیمی طرف دَییشدیرسه ده ائلخانی حؤکمداری آباقایا مغلۇب اوْلدۇ. کایدۇنۇن یانینا دؤنرکن یوْلدا اؤلدۆ. باراکین اوْغۇل‌لاری ایسه کایدۇیا قارشی ساواشماغا داوام ائتدیلر. چوْخۇ دا ائلخانی‌لر دؤولتینه، آذربایجانا کؤچدۆلر. کایدۇ نوه‌سی نئگۆبئیی چاغاتای خانی ائتدی. داها سوْنرا اوْنۇن دا عۆصیانینا جاواب اوْلاراق بۇغا تئمۆرۆ خان ائتدی. بۇغا تئمۆر مۆتۆگئنین اوْغلۇ بؤرۆ-نۆن نسلیندن گلیردی. بۇغا تئمۆر ایسه 1282-جی ایلده خسته‌لیکدن اؤلدۆ. 

   

بؤلمه:موغول ایمپیراتورلوغو
بؤلمه:موغول تاریخی