حمید اوغوللاری بی‌لیگی

**حمید اوغوللاری بی‌لیی** (، ، ، )حمید اوغوللاری بیلیی سلجوقلو دؤلتینین داغئلماسئنان سۇنرا اگیردیر و ایسپارتا بؤلگه سینده قورولان ۲جی دؤور آنادولو بیلیکلرین بیری دیر. بیلیین قوروجوسو فلک الدین دۆندار بی ، آتاسی ایلیاس و ده ده سی حمید زامانئندا دا بو بؤلگه ده اولموشدو اونا گؤره ده اونلار او یوردلارا یاد دییردیلر. حمید اوغوللارین آیری اؤنملی خوصوْصیاتلارئنان ده پول موقابیلینده توپراقلارئنی بیر حیسسینی عثمانلی ایمپراتورلوقونا ساتماق لاریدیر.

## گچمیشلری

### قۇرولما
آنادولو سلجۇقلو دؤلتینین یئخلماق یوخۇنوندا ، غربی آنادوْلودا تۆرکمنیستان بیلری آیرؽجا حۆکۆمت قۇرماقا چالؽشدیلار. بۇ بیلیکلردن بیری اوْلان ، حمیداووغوللاری بیلیی ایدی. ایسپارتا، بۇردور و قونیه ایالتلرینین بعضی حیصّه‌لری بۇ بیلیکین سرحدلرینده ایدی. بیلیک  ۱۳۰۱-جی ایلده قۇرولدو (هیجری ۷۰۰). ائلیارزیگان به‌یین آتاسؽ؛ بۇ، فئلئکۇددین دۆندار به‌یینین آتاسؽ حمید بَی آدؽنا ائدیلدی.
حمید بَی، بیلیک آدئنا تانئنان؛ اوْ سلجۇقلولاردانیمیش. آنادوْلودا حیواندارلؽقدان یاشایان و اوْنلارین لیدئرینه چئوریلن بعضی تۆرکمنلری توْپلادی  و فتح الیین یرلر **حمیدلی** تانئندئ اوْرادا ی یاشایان خالق"حمید تۆرکمنیلر" آدلاندؽریلدی.
اوللر پایتخات اۇلوبورلو ایدی. داها سوْنرا اگیدیره کؤچدو. اگیردیردن سوْنرا اوْنون آدؽ دَییشدیریلدی؛ "'فلک آبات'" ایدی. اؽسپارتا "حمید ویلایتی" آدلاندؽریلماغا باشلادؽ. ایسپارتا بۇ آدؽ اۇزون مۆدت آپاردؽ.

### اینکیشاف
گؤل حیصار (بۇردور ماحالؽندا)، کوْرکوتئلی (آنتالیا ماحالؽندا)، آنتالیا؛ حمیدواوغوللاری حاکیمییتی آلتؽنا گیرنده سرحدلری گئنیشلندی.
حمیدواوغوللاری حۆدودلاریندان سوْنرا بۇردوردان، آنتالیا قدر گنشیلنن سونرا ،گلن تاریخی حادیثه‌لر بئله اینکیشاف ائتدی. دۆندار بَی قوْنشو و اطرافداکؽ بیلیکلردن ایله یاخشؽ مۆناسیبت قۇرموشدو. اؤز گۆجونه و گۆجونه حدیندن آرتؽق اینامؽ وار ایدی. بۇ اؤزونه اینام دا ۱۵۰۰۰ پییادایا چاتدؽ؛ بۇ، ۱۵۰۰۰ سۆوارییه عسگری اوْلدوغو و اوْنون کلینکیفلیگینین سرحدلرینده ۱۵ قالا وار ایدی.
دۆندار بَی باهادؽر خانؽن ان گۆجلو آدامؽ، ایلهانلؽ امیر چوْبانا اَییل‌مه‌ینلر آراسؽندا ایدی. امیر چوْبان، ایلخانلی ایمپئریاسؽندا ان گۆجلو آدام اوْلدو، اوْغوللارینی هر ویلایتین قۇبئرناتورورماندارئ ائتدی. اوْغولونو آنادوْلویا دا گؤندردی. ۱۳۱۷-جی ایلده دمیرتاشؽن آنادوْلونا گلدیکدن سوْنرا اوْنلارا تسلیم اوْلمایانلاری آرادان قالدؽرماغا چالؽشدی. بۇنلار آراسؽندا باشچؽ حمید بَی دۆندار بَی اوْلدو. ایزله‌دی، تۇتولدو و عمرۆنو بیتیردی. آنجاق بۇ آسان دئییلدی. یۇنوس به‌یین اوْغلو ماحمۇد اوْنا کؤمک ائتمه‌دیلرسه‌، دۆندار بَی تۇتماق و یا اؤلدورمک اوْلمازدی. دۆندار به‌یین آرادان قالدؽریلماسیندا ماحمۇددان بؤیوک کؤمک آلدؽ. بۇ یاردؽمین مۆقابیلینده آنتالیا و اطرافلارؽنی ماحمۇد به‌یه وئردی.

### ایکیسینه بؤلونمه‌یین
حمیدوغوللاری بیلیی: (۱۲۸۰-۱۳۹۱) آراسؽندا ۱۰۸ ایل یاشایؽردی. پایتخات ایلک اۇلوبورلو ایدی؛ سوْنرا اگیردیره کؤچورولدو.
حمیداغوللاری، تئکئه (آنتالیا) ایللری آراسؽندا ۱۲۳ ایللیک بیر حیات یاشادؽ (۱۳۰۰ - ۱۴۲۳). آنتالیا ۸۰ ایل تئکئه بیلیی؛ کوْرکوتئلی ۳۳ ایل باشکندی اوْلدو.

### اساس حمیدواوغوللار بیلیین اینکیشافلارؽ
قیسا مۆدت سوْنرا، دۆندار به‌یین اوْغلو خؽضئیر؛ قتله یئتیریلن آتاسؽنین بیلیکینی ایدعیا ائتدی و توْرپاقلارینی گئری آلدؽ. میصیرده اوْلان قارداشؽ ایشاق بَی گلدی و بیلیین رهبری اوْلدو (۱۳۲۸). ایشاق بَی اؤلدوکده‌، قارداشؽ مئهمئتین اوْغلو مۇسطافا، سوْنرا هۆسامئتتین ایلیاس بَی؛ حؤکم‌دار اوْلدولار.
ایلیاس بی؛ قارامان اوغوللاری ایله مۆحاریبه‌نی ایتیرندن سونرا،گئرمان اوغللو سۆلیمان بَیینه سؽغیندی. دسته‌یی ایله ایتیردییی توْرپاقلاری گئری آلدؽ. اؤلوموندن سوْنرا باشلایان اوْغلو کامال الدین حۆسین بَی؛ قارامان اوغوللاریدان صۆلح، سیفاریش و راحتلؽق یوْخ ایدی. حۆجئیره‌لریندن بئزمیش حۆسئیین بَی؛ بی شهیر، سیدی شهیر، آق شهیر، یالواچ و شارقیقاراآغاجؽن "۸۰.۰۰۰ قؽزیل سیکه‌لر" قارشؽلیغیندا مۇراد خوداوندیگار سواطانێن نزدینده‌کی ایمپئراتوْرلوغا (۱۳۷۴) تاپشئردئ. یالنؽز اؽسپارتا و اگیردیر ایله قالؽب.

### آنتالیا تکه بیلیین اینکیشافلارؽ
ماحمود بَی یۇنوس بَیین‌دن سوْنرا حمیدواوغوللاری (آنتالیا) تئکئه بیلیین باشچؽسی اوْلدو. امیر چوْبان، ایلخانلیلارین گۆجلو آدامؽ اوْلان امیر چوْبان اوْغلو دمیرتاش ایله میصیره گئتدی؛ اوْرادا حبس اوْلوندو (۱۳۲۷)؛ قارداشؽ خؽضئربَی رهبرلیگی اله آلدؽ. پایتخات کوْرکوتئلی ده اۆمۆرۆ اینضیباطا سالماقا  چالؽشدئ اما، خسته اوْلدوغو اۆچون یئرینی دادئ بَیه وردی و ترک ائتمه‌لی اوْلدو. سوْنرا، کیچیک محمد بَی اله کئچیردی. آنتالییادا قیبریس پادیشاه‌ؽ پئتئر طرفیندن ایشغال ائدیلدی (۱۳۶۵)؛ اوْن بیر ایل سوْنرا، اوْنو آلماغؽ باجاردؽ. اداره عوثمان به‌یین علینده اوْلسا دا، یؽلدیریم بایازید، اوْنون حاکیمییتی آلتؽندا آنتالیا و تئکئه بؤلگه‌سینی گؤتوردو و اوْغلو عیسی چلبییی سانجاق اوْلاراق وئردی.

### یئنیلمه و آنکارا دؤیوشوندن سوْنرا بیلیین سوْنو
۱۴۰۲-جی ایلده آنکارا دؤیوشوندن سوْنرا عوثمان بَی تیمۇرون سۇوئرئنلییینی تانؽیان و کوْرکوتلی نین باشکندلیینی یئنیدن تانؽدان آنتالیا و کوْرکوتلی گئری آلدؽ. مۇراد حاکیمییتی دؤورونده قارؽشیقلیقدان فایدالانماق ایستَین حمیداوْغلو عوثمان بَی؛ قارامان اوغوللی. محمد بَی (۱۴۰۳) ایله امکداشلؽق ائده‌رک آنتالیانؽ گئری آلماغا چالؽشسا دا، اۇغورسوز اوْلدو؛ کوْرکوتلی ده آنتالیا بَی هامزا باسقؽن ائدیلدی؛ اوْرادا اؤلدورولدو.
بئله‌لیکله، حمیدواوغوللاری (آنتالیا)، ذکریا حاکیمییتی آلتؽندا قالان تئکئه بیلیی، آنتالییانؽن قۇلو امیر یۇنوس بَی، قؽسا مۆدته سوْنا چاتدؽ.

## قایناقلار

* İsmail Hakkı Uzunçarşılı, *Anadolu Beylikleri ve Akkoyunlu, Karakoyunlu Devletleri*, Türk Tarih Kurumu, Ankara 1937, ISBN 975-16-0044-8  s. 62-69. 
* Bosworth, Clifford (1996),*The new Islamic dynasties: a chronological and genealogical manual*, New York: Columbia University Press s. 226.