open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
۲۲ سپتامبر

**[[۲۲ سپتامبر]]**: بولغار شاه‌لیغی یارادیلمیش‌دیر؛ ایران-عراق موحاریبه‌سی باشلامیش‌دیر.
￼

۱۹۰۸ — بولغار شاه‌لیغی اعلان اولونموش‌دور.

۱۹۲۱ — لاتویا، لیتوانی و استونی میلت‌لر جامعه‌سینه قبول اولونموشلار.

۱۹۳۹ — قیرمیزی اوردو و ورماخت (نازی آلمان اوردوسو)، برست شهرین‌ده (بلاروس‌دا) موشترک رژه کئچیرمیش‌لر.

۱۹۵۱ — سوئدده ایجتماعی یئرلرده اؤپوشمه‌یه قاداغانلیغی قویولموش‌دور.

۱۹۵۵ — بؤیوک بریتانیادا تیجاری رادیو-تلویزیون باشلانیلمیش‌دیر.

۱۹۸۰ — عراق قوشون‌لاری‌نین ایرانا سوخولماسی ایله ایران-عراق موحاریبه‌سی باشلامیش‌دیر.

۱۹۹۱ — تاجیکیستان‌دا کومونیست حزبی قاداغان اولونموش‌دور.

بؤلمه:۲۲ سپتامبر
بؤلمه:ایلین گونلری
بؤلمه:سپتامبر آیی‌نین گونلری
۲۳ سپتامبر

**۲۳ سپتامبر**: اوْلدوزشوناس یوهان گاله نپتون سیاره‌سینی آشکار ائتمیش‌دیر؛ آذربایجان دیلی آذربایجانین دؤولت دیلی اعلان اوْلونموش‌دور.
 

۱۸۲۱ — یونان اینقیلابی: قیامچی‌لار تریپولیتسایا داخیل اوْلموش و شهرین بوتون موسلمان اهالی‌سینی قتله یئتیرمیش‌لر.

۱۸۴۶ — اوْلدوزشوناس یوهان گاله نپتون سیاره‌سینی آشکار ائتمیش‌دیر.

۱۸۸۹ — فوسادزیرو یامایوتی نینتندو آدلی اویون کارت‌لاری ایستحصال ائد‌ن شیرکتین اساسینی قویموش‌دور.

۱۹۱۳ — فرانسه‌لی طیاره‌چی رولان قاروس تاریخ‌ده ایلک دفعه مدیترانه دنیزی‌نین سطحی ایله بیر ساحیل‌دن آیری‌سینا اوچموش‌دور.

۱۹۲۳ — بولغاریستان‌دا سپتامبر عوصیانی باشلامیش‌دیر.

۱۹۳۲ — نجد و حیجاز شاه‌لیغی سعودی عربیستان شاه‌لیغی ایله بیرلشدی‌یینی اعلان ائتمیش‌دیر.

۱۹۸۹ — آذربایجان دیلی آذربایجانین دؤولت دیلی اعلان اوْلونموش‌دور.

بؤلمه:۲۳ سپتامبر
بؤلمه:ایلین گونلری
بؤلمه:سپتامبر آیی‌نین گونلری
محمد امین ریاحی

**محمد امین ریاحی **  ایران تاریخچی سی و ادبیات شناسی
محمد امید ریاحی معاصیر ایرانلی تاریخچی و ادبیاتچی 1302-ده ایرانین باتی آذربایجان استانیندا خوی شهرینده آنادان اوْلوب،ابتدایی و اوْرتا تحصیلی نی خویدا بیتیریب،ایکینجی دنیا ساواشین باشلانماسی و آذربایجانین اشغال اوْلونماسینین آردینجا تحصیل داوام ائتمک قصدیله تهران شهرینه کؤچوب،تهران یونیورسیته سینده ادبیات دانشکده سینده تحصیل آلیب. اونون اوستادلاری بدیع الزمان فروزانفر،عباس اقبال آشتیانی، ملک الشعرای بهار ، عبدالرضا قریب، و... کیمی بؤیوک عالیملر اوْلوب و اولاردان فیض آپاریب.
1958-ده فارس دیلی و ادبیات صاحسینده دیپلوم آلمیشدیر، داها سوْنرا تحصیلینی دوام ائتدیریب و ادبیات دوْکتورلوق درجه سینه نائیل اوْلموشدور. محمد امین ریاحی ایللرله تعلیم ایشینده چالیشاراق،ادبیات و تاریخ اوزره تحقیق و تالیفی اوْلموشدور،ایران مدنیتی "فردوسی"نین "شاهنامه" اثری و ایران تاریخ حاقّیندا دَیَرلی تحقیق اثرلری یاراتمیشدیر.
او،اورتا مکتبلرین درسلیکلرین یاخشیلادماسینیدا دا قالارقی ایشلر گؤروب  ــــ اصلاحلار آپارمیشدیر.
دوْکتور محمد امین ریاحی 1388 ایلین  اردیبهشت آیی نین  25 گونونده 86 یاشیندا تهران دا دونیاسینی دَییشمیشدیر
۲۴ سپتامبر

**۲۴ سپتامبر**: محمد پیغمبر مدینه‌یه گلمیش‌دیر؛ سوازیلند بیرلشمیش میلت‌لر تشکیلاتینا عوضو قبول اولونموش‌دور.

۶۲۲ — محمد پیغمبر مکه‌دن مدینه‌یه گلمیش‌دیر.

۱۸۰۱ — شرقی گورجوستان روسیه ایمپیراتوری‌سینا بیرلشدیریلمیش‌دیر.

۱۸۵۲ — فرانسه‌لی هنری جیفار دونیادا ایلک دفعه بالون‌دا اوچوش حیاتا کئچیرمیش‌دیر.

۱۹۴۸ — هوندا موتور شیرکتی تأسیس ائدیلمیش‌دیر.

۱۹۶۸ — سوازیلند بیرلشمیش میلت‌لر تشکیلاتینا عوضو قبول اولونموش‌دور.

۱۹۹۸ — فرانسه‌نین لیون شهرین‌ده دونیادا ایلک دفعه اینسان قولونون کؤچورولمه‌سی اۆچون جراحی عملیات یئرینه یئتیریلمیش‌دیر.

۱۹۹۹ — بیکر ایستریت‌ده شرلوک هولمزون عابیده‌سی‌نین آچیلیشی اولموش‌دور.

بؤلمه:۲۴ سپتامبر
بؤلمه:ایلین گونلری
بؤلمه:سپتامبر آیی‌نین گونلری
۲۵ سپتامبر

**۲۵ سپتامبر**: الجزایر خالق دموکراتیک جومهوریتی اعلان ائدیلیر.

۱۳۹۶ — نیکوپول یاخینلیغین‌داکی دؤیوش‌ده بیرینجی بایزیدین قوشونو صلیب‌چی‌لری مغلوب ائدیر. دؤیوش نتیجه‌سین‌ده بولغاریستان ۱۸۷۸-جی ایلده عثمانلی‌نین اوستانینه چئوریلیر

۱۴۹۳ — کولومب ایکینجی دفعه آمریکایا سیاحته یولا دوشور

۱۷۶۳ — روسیه‌ده ایلک ایجتیماعی خسته‌خانا

۱۸۰۴ — آمریکادا ایلک اینسان حوقوق‌لاری بیان‌نامه‌سی

۱۹۰۹ — فرانسه‌ده دونیادا ایلک دفعه اولاراق گؤی حمل و نقل نوماییشگاهی آچیلیر

۱۹۱۱ — ایتالیا عثمانلی دؤولتینه قارشی موحاریبه اعلان ائتمیش‌دیر

۱۹۲۶ — فورد کارخانالارین‌دا ۵ گونلوک ۸ ساعت‌لیق ایش رژیمینه کئچید

۱۹۳۲ — کاتالونیا موختاریت الده ائدیر

۱۹۶۲ — الجزایر خالق دموکراتیک جومهوریتی اعلان ائدیلیر

۱۹۷۴ — عالیم‌لر موعلق ذره‌لرین اوزون لایه‌سینی تخریبی باره‌ده بیان‌نامه یایدیلار

۱۹۸۷ — قاهیره‌ده ایلک مترونون آچیلیشی

۱۹۸۹ — لیتوانی عالی شوراسی ۱۹۴۰-جی ایل شوروی ایشغالینی قانون‌سوز اعلان ائدیر

۱۹۹۹ — روسیه خاریجی بورجا گؤره دونیا رهبری اولور (۱۶۰ میلیارد دولار)

بؤلمه:۲۵ سپتامبر
بؤلمه:ایلین گونلری
بؤلمه:سپتامبر آیی‌نین گونلری
۲۷ سپتامبر

**۲۷ سپتامبر**: بین‌المللی توریسم گونو، عوموم‌دونیا لال-کارلار گونو

۱۱۳۰ — جنوبی ایتالیا و سیسیل، واحید سیسیل شاه‌لیغین‌دا بیرلش‌دیلر

۱۵۳۴ — ۱-جی سولیمانین باش‌چی‌لیق ائتدییی عثمانلی قوشونو تبریزی توتدو

۱۷۹۱ — فرانسه یهودی‌لری وطنداش‌لیق الده ائتدی‌لر

۱۸۲۵ — اینگیلیس‌ده ایلک ایجتیماعی دمیر یولو ایشه دوشدو

۱۸۸۵ — خارکوف‌دا روسیه‌نین ایلک عالی تکنیکی مکتبی آچیل‌دی

۱۹۴۰ — ژاپون، آلمان و ایتالیا آراسین‌دا حربی ایتیفاق قورولدو

۱۹۶۰ — اوستانکینو بورجونون اساسی قویول‌دو

۱۹۷۷ — چرنوبیل آتوم الکتریک ایستگاهی ایشه دوشدو

بؤلمه:۲۷ سپتامبر
بؤلمه:ایلین گونلری
بؤلمه:سپتامبر آیی‌نین گونلری
۲۸ سپتامبر

**۲۸ سپتامبر**: بین‌المللی حوقوقی بیلیک‌لر گونو، پروزا دنیز دؤیوشو

۱۵۳۸ — پروزا دنیز دؤیوشون‌ده خیرالدین بارباروسون رهبرلییین‌ده‌کی عثمانلی ناوگانی، موقدس روم ایمپیراتوری‌سینین بیرلشمیش ناوگانینی مغلوب ائتدی.

۱۷۲۴ — روس قوشون‌لاری ایروان قالاسینی تصروف ائتدی‌لر.

۱۷۹۱ — فرانسه‌ده برده‌دارلیق لغو ائدیل‌دی.

۱۸۶۴ — لندن‌ده ۱-جی بین‌المللی فهله انجومنی یارادیل‌دی.

۱۹۳۹ — شوروی و آلمان آراسین‌دا "دوست‌لوق و سرحد باره‌ده موقاویله" ایمضالان‌دی.

۱۹۵۸ — فرانسه‌ده بئشینجی جومهوریتین اساسی قانونو قبول ائدیل‌دی.

۱۹۹۵ — فیلیسطین آزادلیق تشکیلاتی‌نین رهبری یاسیر عرفات‌لا ایسرائیلین باش ناظیری ایسحاق رابین، غرب ساحیلی‌نین فیلیسطینین تابع‌چیلییینه وئریلمه‌سی اۆچون راضی‌لیغا گل‌دیلر.

بؤلمه:۲۸ سپتامبر
بؤلمه:ایلین گونلری
بؤلمه:سپتامبر آیی‌نین گونلری
دین

بندانگشتی|سول|360px
**دین** یا دؤنوش و اینانیش . اشیاء، انسانلار، عالم و یاشاییش حقیقتینی آنلادیر و آیریجا اشیا و جانلی‌لارین نئجه وجودا گلمه‌سی و اونلارین یاشاییش ایلکی و بلکه ده سونو و بو عالمده نئجه یاشاماق کیمی سورولاری بیلدیرن، دوشونجه‌لر و اینانج‌لاردان اولوشان بیر مجموعه‌دیر.[250px|بندانگشتی|سول|موختلیف دینی سمبول لار، ساغدان سولا:<br />1.سیرا:[هیندوئیزم، یهودیلیک، خیریستیانلیک2.سیرا: شینتوئیزم، بودیزم، اسلام3.سیرا: جاینیزم، بهائیلیک، سیهیزم]]
250px|بندانگشتی|سول|موختلیف چاغداش پاقان اینانیش لاری‌نین سمبول لاری
بو تاپماجا کیمی سورولاری یانیتلاماق اۆچون چوخ دین و هربیری اؤزل باخیشی و چوخ داستان لارلا وجودا گلمیش‌دیر.

## قایناقلار

بؤلمه:دین
بؤلمه:فرهنگ
بؤلمه:روحانی‌لیک
بؤلمه:Main topic articles
۲۶ سپتامبر

**۲۶ سپتامبر**: اوروپا دیل‌لر گونو؛ نیظامی گنجوی، آذربایجان شاعیری و موتفکیر آنادان اوْلوب ۱۱۴۱؛ هونق‌کونق چینین نظارتی آلتینا   کئچیر  ۱۹۸۴؛

۲۰۰۸ — آذربایجان خانیم‌لاری‌نین ۳-جو کونگره‌سی   کئچیر یلمیش‌دیر.

۱۸۱۵ — اوتریش، روسیه و پروس، پاریس‌ده «موقدس ایتیفاق» یارادیرلار.

۱۸۸۷ — توماس ادیسون ایلک فونوقرافی ایختیراع ائدیر.

۱۹۳۲ — تورکیه‌ده تورک دیل کونگره‌سی توپلانمیش، ایلک دفعه "دیل بایرامی" قئید ائدیلمیش‌دیر.

۱۹۴۷ — اینگیلیس‌ده فیلیسطین‌لی‌لرله یهودی‌لرین اؤز گله‌جک‌لری ایله باغلی اؤزلری‌نین قرار وئرمه‌لی اوْلدوق‌لاری بیان ائدیلمیش، فیلیسطینین بوشالدیلماسی قرارا آلینمیش‌دیر.

۱۹۶۰ — کوبا رهبری فیدل کاسترو بیرلشمیش میلت‌لر تشکیلاتی جلسه‌لری تاریخین‌ده ان اوزون نوطقی سؤیله‌ییر. کومونیست رهبرین چیخیشی ۴ ساعت ۲۹ دقیقه داوام ائدیر.

۱۹۹۲ — آذربایجان، ارمنیستان و روسیه مودافعه ناظیرلری سوچی‌ده «سیلاح‌لی قوه‌لری گئری چکمک حاقین‌دا» پروتوکول ایمضالاییرلار.

بؤلمه:۲۶ سپتامبر
بؤلمه:ایلین گونلری
بؤلمه:سپتامبر آیی‌نین گونلری
عبدالحسین ناهیدی آذر

**عبدالحسین ناهیدی آذر** (۱۳۱۷ – ۲۱ بهمن ۱۳۹۲) آذربایجانین مۆعاصیر تاریخی اوزره تانینمیش تدقیقاتچیسی.

## حیاتی
عبدالحسین ناهیدی‌آذر ۱۳۱۷ینجی ایل قورو گؤلون یوسف‌آباد کندینده آنادان اوْلوب، عائله‌سیله بیرلیکده تبریز شهرینه کؤچوب و عؤمرونون بؤیوک بیر حصه‌سینی بۇ شهرده یاشامیشدیر. او تبریزین «دانشسرا» سیندا تحصیل آلدیقدان سوْنرا اوزون ایللر شبستر شهرینده مۆعلیم اولموش، سونرالار تبریز شهرینه گلمیش و بۇ شهرده ده امکلی اولموشدور.

ناهیدی آذر، ۱۳۹۲نجی ایلین بهمن آیی‌نین ۲۱ینده دونیادان کؤچموش و بیر گون سوْنرا تبریز شهری‌نین وادی رحمت مزارلیغیندا تورپاغا تاپشیریلمیشدیر.

## علمی چالیشمالاری
اوستاد عبدالحسین ناهیدی آذر گنجلیک ایللریندن مۆعاصیر آذربایجان تاریخی اوزره تدقیق ایشلرینه باشلامیش؛ ایلک تدقیقی اثری شيخ محمد خيابانى حقینده قیرخینجی ایللرده آینی‌گون هفته‌لیگینده چاپ اولموشدور.

## اثرلری
* دو مبارز مشروطه”(رحیم رئیس‌نیا ایله بیرگه)
* جنبش آزادی شیخ محمد خیابانی
* روزنامه‌های تبریز در مشروطیت
* زن در تاریخ
* زنان ایران در جنبش مشروطه
* سه مبارز
* نقش کودکان و نوجوانان در جنبش مشروطه
* بۇ سارسیلماز آذربایجان تاریخچیسی بهمن آیی‌نین ۲۱ینده دونیادان کؤچموش و بیر گون سوْنرا تبریز شهری‌نین وادی رحمت مزارلیغیندا تورپاغا تاپشیریلمیشدیر.

## قایناق

بؤلمه:کیمسه‌لر
بؤلمه:تاریخچیلر
بؤلمه:آذربایجان تاریخی
یاشار کمال

**یاشار کمال ** تورکیه لی یازیچی- ۱۹۲۳-جی ایلده "آدانا"نین عثمانیه ایلچیسینده حمیته کندینده دونیایا گلیب. اورتا مکتبده اوخویارکن شفاهی خالق یارادیجیلیغی ایله ماراقلانماغا باشلاییب. او دؤورده شعرلرین آدانا خالق ائوی نشری اولان گؤروشلر درگیسینده چاپ ائدیب. اورتا مکتبده اوخویارکن مکتبی یاریمچیلیق ترک ائتمگه مجبور قالیب، فهله، دوگو تارلاریندا سوواران، معلم، کیتابخاناچی کیمی ایشلرده چالیشیب عئینی زاماندا اؤلکه،کووان، میلت، بئشپیتان ژورنال لاریندا شعرلری چاپ اولونوب.
۱۹۵۱-جی ایده ایستانبولا گلرک جمهوریت گازئتیسینده مخبر ایشلمگه باشلاییب. ایلک رومانی"اینجه ممد" ایله ۱۹۵۵-جی ایلده وارلیق رومان موکافاتین قازانیب.
۱۹۷۴-جو ایلده دمیرچیلر چارشیسی آدلی اثری مادارالی رومان موکافاتینا لاییق گؤرونوب.

بؤلمه:۱۹۲۳-جو ایلده دوغولانلار
بؤلمه:۲۰۱۵-جی ایلده وفات ائدنلر
بؤلمه:۲۸ فوریه ده وفات ائدنلر
بؤلمه:۶ اوکتوبردا دوغولانلار
بؤلمه:تورکیه یازیچیلاری
بؤلمه:یازیچیلار
علیرضا نابدل

**علیرضا نابدل** متخلص به اوختای (۱۳۲۳، تبریز – ۱۳۵۰، تهران) ایران آذربایجانی‌نین چاغداش شاعیری.
## شعرلریندن ایکی نومونه
**بیرینجی شعر:**

چال عاشيق سازيني، اورگيم دولوب
بعضا اينسان اۆچون درمان بۇ اولور
سازين نغمه لری آخسين كؤنلومه
يوخسا چيچكلريم عطش‌دن سولور
***
چال عاشيق سازينی، بلكه سازيندا
اومودسوز حياتا بير اوميد تاپيم
گل عاشيق سازيندا صبردن دانيش
بلكه دؤزمك درسين آغزيندان قاپيم
***
بيليرسن آی عاشيق درديميز بيردير
گل گئدك سازيندا عشق‌دن دانيش
سيملرين ديلی ايله خلقی هارايلا
گل بۇ درده منله بيرليكده يانيش
***
گل عاشيق بۇ آخشام داغلار باشيندا
نغمه‌لر سؤيله‌يك گؤزللر اۆچون
گل عاشيق بۇ آخشام عاشيق اولانا
دئيه‌ك غم چكمه‌يين دولدوروب اۆچون
***
سحره‌جك چاليب، اوخوياق عاشيق!
بلكه اوركده‌كی يارا بيتيشسين
چاخيرلاشيب چالاق اوجا سس ايله
قوی عاشيق سسيميز يارا يئتيشسين
***
اولدوزلارلا اولاق بۇ گئجه همدم
اولكردن گل آلاق عشق الهامينی
بو گئجه چاغيراق تام عاشيقلاری
چاخيرا، چالقييا ييغاق هامينی
***
اينسان دردلرينی گل سازيندا چال
دؤزوملو عاشیقلاردان حكايت ائت
گل، بيزه آی عاشيق عشق درسینی وئر
اوميدسيز ساعاتدا درديميزه يئت.

**ایکینجی شعر:**
آچيل سحر، اويان گونش، آچيل بۇ سون نفسده
بو قارانليق قفسده
سنيله من تاپديم يئني حيات
شفقلريم ساچيلسين، چيچكلريم آچيلسين،
بو ائللره باغيشلاسين حيات.
من صوبح آچيلاركن، كئچمه‌لي‌يم توفانلاردان
ال اوزوب جاندان، بۇ ائللره، اينسانلارا
من يانماسام اگر، سن يانماسان، بيز يانماساق
هانسي آلوولار ايشيق سالار بۇ يوللارا؟
گونش دوغار، کئچر حيات، چيچك‌لنر بۇ كايينات.
آغلاما ائی گؤزليم، گول ائللر ايله بيرليكده
آزاد اول بۇ ديريليكده، شادليق ياغدير٬ غمگين ائليمه
سيل گؤزون ياشين، گول بير سن، باهار گولسون
هر بير لاله زار گولسون،
حيات وئرسين سولموش گولومه.
## قایناقلار

بؤلمه:ایرانلی اینقیلابچیلار
۲۹ سپتامبر

**۲۹ سپتامبر**: باکی دؤولت بیلیم‌یوردو تأسیس ائدیل‌دی، موشتری‌نین ۱۲-جی آیی آشکار ائدیل‌دی.

۱۵۱۵ — فرانسه و سوئیس آراسین‌دا ابدی صولح باغلان‌دی.

۱۸۸۷ — آلمان‌لی ایختیراع‌چی امیل برلینر طرفین‌دن قرامافون اۆچون ایلک ایختیراع ثبت حاقی آلین‌دی.

۱۹۱۱ — ایتالیا ایله عثمانلی ایمپیراتوری‌سی آراسین‌دا لیبی اوستون‌ده موحاریبه باشلادی.

۱۹۱۶ — جان راکفلر "ایستاندارد اویل" شیرکتی‌نین اساسینی قوی‌دو.

۱۹۳۹ — لهیستان عسگرلری گئری چکیلمیش و ورشوو آلمان‌لارا تسلیم اولدو.

۱۹۴۳ — توکیو محکمه‌سی شوروی کشفیات‌چی‌سی ریچارد زورگه حاقین‌دا اؤلوم حؤکمو چیخارت‌دی.

۱۹۵۸ — فرانسه‌ده بئشینجی جومهوری قورول‌دو.

۱۹۹۱ — هائیتی‌ده نؤوبتی دؤولت چئوریلیشی باش وئردی.

بؤلمه:۲۹ سپتامبر
بؤلمه:ایلین گونلری
بؤلمه:سپتامبر آیی‌نین گونلری
۳۰ سپتامبر

**۳۰ سپتامبر**: بین‌المللی ترجومه‌چی‌لر گونو؛ سولطان سولیمان قانونی عثمانلی تختین‌ده (۱۵۲۰).
 

۱۴۷۲ — قوتنبرق "موقدس کیتابی" چاپ ائتمیش و بو حادیثه تاریخ‌ده ایلک کیتاب چاپی کیمی دوشموش‌دور.

۱۶۱۸ — ۱-جی عاباس صفوی و عثمانلی حؤکمداری خلیل پاشا مرندده صولح موقاویله‌سی ایمضالامیش‌لار. بو موقاویله تاریخ‌ده سراب صولحو کیمی تانینیر.

۱۸۸۲ — دونیادا ایلک هیدروالکتریک ایستگاهی آمریکانین ویسکانسین اوستانین‌ده قورولموش‌دور.

۱۹۱۳ — مشهور آلمان موهندیسی رودولف دیزل موعمالی شکیل‌ده هلاک اولموش‌دور.

۱۹۴۹ — ماو تسدون چینین دؤولت باش‌چی‌سی سئچیلمیش‌دیر.

۱۹۹۱ — بین‌المللی ترجومه‌چیلر ایتیفاقی یارانمیش و بو تاریخ ترجومه‌چی‌لر گونو کیمی قئید اولونماغا باشلانمیش‌دیر.

۱۹۹۲ — آذربایجان دؤولت نفت آکادمیاسی‌نین فاریغ‌التحصیلی ژوزه ادوآردو دوس سانتوس آنقولا رئیس‌جومهورو سئچیلیر.

بؤلمه:۳۰ سپتامبر
بؤلمه:ایلین گونلری
بؤلمه:سپتامبر آیی‌نین گونلری
اسکندریه

**اسکندریه** ()، میصرین ایکینجی بؤیوک شهری ومهم بندریدیر.  بو شهرین آدی  مقدونیه‌لی بؤیوک ایسکندر آدیندان گؤتورولوبدور. ۲٬۶۷۹ کیلومتر مربع مساحتی و 5,172,387 نفر جمعیتی واردیر.

## قایناقلار
طولون‌لولار دؤولتی

**طولون‌لولار دؤولتی** (عربجه: الدَّولةُ الطُّولُونِيَّة) (آیری آدلاری: **طولون‌لولار امیرلیگی**، **طولون اوغول‌لاری دؤولتی**) ۸۶۸-جی میلادی ایلدن ۹۰۵-جی میلادی ایله‌جه میصر ایله سوریه‌نین بؤیوک قیسمینده حؤکم سورن دؤولت‌دیر. بو دؤولتین قوروجوسو احمد ابن طولون (احمد ابن طولون التغزغزی الترکی) آدلی تورک اوردو باشچی‌سی‌دیر. طولون‌لو گوجلری عباسی خلافتی‌نین چاغیندا شعوبیه‌نین گوجون آزالتماق اۆچون خیلافت یاپی‌سیندا قبول اولان تورک‌لردن دوزنیلمیشدی.
## طولون‌لو امیرلری
*احمد ابن طولون ۲۵۴ – ۲۷۰-نجی هیجری ایل (۸۶۸ - ۸۸۴ میلادی)
*خمارویه ابن احمد ابن طولون ۲۷۰ – ۲۸۲-نجی هیجری ایل (۸۸۴ - ۸۹۶ میلادی)
*جیش ابن خمارویه ۲۸۲ – ۲۸۳-نجی هیجری ایل (۸۹۶ میلادی)
*هارون ابن خمارویه ۲۸۳ – ۲۹۲-نجی هیجری ایل (۸۹۶ - ۹۰۴ میلادی)
*شیبان ابن احمد ابن طولون ۲۹۲-نجی هیجری ایل (۹۰۴ - ۹۰۵ میلادی)

## قایناقلار

## گؤرونتولر


File:Fragmentation of the Abbasid Caliphate.jpg

File:Tulunids 893.svg

File:Kairo Ibn Tulun Moschee BW 7.jpg



بؤلمه:تورک تاریخی
بؤلمه:ایسلام تاریخی
ات جیللر

**ات جیللر**

بو حئیوانلار ییرتیجی و اُوچودورلار واَتله بسله نیرلر. اُولارینی پارچالاماق اۆچون گئلیشمیش اؤزل دیشلری وار. یاخشی قاچارلار و بعضیلری آغاجلارادا دیرماشا بیلیر. پیشیک کیمیلر، کپک کیمیلر، ساوسار کیمی لر، آیی کیمیلر و کافتارکیمیلر هامیسی ات جیلدیر.

*پیشیک کیمیلر(Felidae)
پیشیک کیمی‌لر

**پیشیک کیمیلر** اَت جیللر دسته سینه عایید بیر یاریم دسته دیر. اورتاق خصوصیت لری، گؤرونوشلری و داورانیشلاری ایله فامیلین ان یایقین و تانینمیش منسوبو اولان ائو پیشیگینه اوخشارلیقلاری دیر. ظریف بدنلری، یوموشاق توکلری، قیسا صوراتلاری و عومومیتله وجودلارینا گؤره کیچیک بیر باشلاری واردیر. قولاقلاری دیک و بیز یادا گیرده دیر و هر یؤنه دوغرو چئوریله بیلیر. ان کیچیکلری ۳۰ سانتیمتره، ان بؤیوکلری ایسه ۲۰۰ سانتیمتره اولور. پیشیک کیمیلر محتشم بیر ائشیتمه قابیلیتینه صاحیبدیر. ائشیتدیکلری فرکانس ۶۵،۰۰۰hz قدر چاتابیلیر، بو دا اینسانداکینین اوچ قاتیدیر. پیشیک کیمیلر ایکی قولاغینی بیربیریندن باغیمسیز شکیلده فرقلی یؤنلره دوغرو حرکت ائتدیره بیلیر. قولاقلاریندا اوزون قیللار خاریجی مادّه لرین قولاقلارینا گیرمه سینی قارشیلار. بیر پیشیگین قولاقلارینی یاتیرماسیندان، اونون مودافیعه یه حاضیرلاندیغی آنلاشیلیر. پیشیک کیمیلرین آغیزلاریندا ۳۰ دیش واردیر. چیتا، بالیقچی پیشیک و یاستی باش پیشیک خاریجینده بوتون پیشیک کیمیلر جایناقلارینی بارماقلاریندان اوزادیب تکرار گئری ییغا بیلیرلر. پیشیک کیمیلرین هامیسینین قویروقلاری واردیر. دنگه لرینی ساخلاماق و اؤز آرالاریندا ایشارتلرله آنلاشماق اۆچون قویروق اؤنملیدیر. بعضی نؤوعلرده، اؤرنه مثلا واشاقلاردا(بیر نؤوع وحشی پیشیک) قویروق چوخ قیسادیر. پیشیک کیمیلر گونئی قوطبونون خاریجینده دونیانین هر یئرینده تاپیلار. اوسترالیا و اوقیانوسیادا یاشایان پیشیک کیمیلر اینسانلار طرفیندن آپاریلمیشدیر. پیشیک کیمیلر اوچ یاریم فصیله یه بؤلونور:
*بؤیوک پیشیک لر: آسلان، قافلان، جاقوار و پلنگ
*چیتالار ساده جه چیتا نؤوعونو داخیل ائدن یاریم فصیله
*کیچیک پیشیک لر پیشیک کیمیلر فامیلینین دیگر بوتون نؤوعلرینی داخیل ائدن یاریم فصیله 
عومومیتله، کوکره یه بیلن پیشیکلرین بؤیوک پیشیکلر اولاراق آدلاندیریلماسی قبول ائدیلیر. کیچیک پیشیکلر کوکره یه بیلمز آمّا کئفدن خورلار. بؤیوک پیشیکلر ساده جه نفس وئریرکن خورلایا بیلیر. کیچیک پیشیکلر هم نفس آلیرکن، همده نفس وئریرکن خورلایا بیلیر. چیتانین سسی کؤپک سسینه بنزر.

## گورونتولر

crocuta%20crocuta.jpg
dinocrocuta%20gigantea.jpg
eusmilus285wide.jpg
crocuta%20crocuta.jpg


## قایناقلار

بؤلمه:حئیوانلار
بؤیوک پیشیکلر

**بؤیوک پیشیکلر**، پیشیک کیمیلر فامیلینده کی آغیرلیقلاری بعضن بیر نئچه یوز کیلویا چاتان پیشیک توورلری دیر. اؤلچولرینده کی بؤیوک فرق لره باخمایاراق پیشیک توورلری داورانیش و قورولوش باخیمیندان چوخ فرق گؤسترمزلر. ان بؤیوک پیشیکلر "Panthera" جینسینین عضولری دیر. باشقا پیشیکلر ائده بیلمز کن بو جینسه عایید پیشیکلر کوکره یه بیلیرلر. نتیجه بوکی کوکره مه قابیلیتی بؤیوک پیشیکلری باشقا پیشیکلردن آییران بیر خوصوصیتی اولاراق ساییلماقدادیر. آوراسیا واشاغی کیمی 55کیلو قدر اولا بیلن بعضی اورتا بوی پیشیکلر بیر ائوجیل پیشیگه گؤره چوخ بؤیوک اولسادا بؤیوک پیشیکلردن ساییلمازلار.

توورلر:

*آسلان: آفریقا، آسیا 
*قاپلان: آسیا 
*جگوار: آمریکا (مکزیکادان قوزئی آرژانتینه قدر)
*بارسلان: آسیا و آفریقا

بیربیریندن دؤنمه‌لر (مَلَزلر):

*ارکک قافلان، دیشی آسلان= Tigon
*ارکک آسلان، دیشی قافلان= Liger
*ارکک جاقوار، دیشی بارسلان= Jagulep
*ارکک جاقوار، دیشی قافلان= Jagger
*ارکک بارسلان، دیشی جاقوار= Lepjag
*ارکک آسلان، دیشی بارسلان= Marozi
*ارکک بارسلان، دیشی آسلان= Leopon
بو تورلر ساده‌جه حئیوانلار باخچاسیندا عمله گلیبلر و دوغادا بولونمازلار.

## قایناقلار

بؤلمه:حئیوانلار
ممه‌لیلر

**ممه‌لیلر**  ان گلیشمیش حیوانلاردیر. ایستی قانلی اولان بۇ حیوانلارین بدن لری قیل یادا توکلرله بوورونوب. ۱۵۰۰۰نوع ممه لی واردیر. ان کیچیک ممه لی بیر توور سیچاندیر و ان بؤیوک ممه لی بالینادیر. ممه لی لر ایستی و سویوق ایقلیملرده یاشایا بیلیرلر. ممه لی لرین بیر چوْخو دوغار-دوغماز یئتیشکین لرین یاشامینا آیاق باسار. اؤرنگی جئیران و کئچی کیمی حئیوانلارین بالالاری دوغدوقدان سونرا قاچا بیلیرلر، آمّا بؤیوک بیر بؤلومو اؤزلرینی ایداره ائده بیلمزلر و آنالارینین باخیمینا احتیاجلاری واردیر. دیشی ممه لی لر بالالارینی اؤز سوتلریله بسلر. ایلک ممه لی حیوانلار کیچیک و سیچانا بنزرایدیلر. دینوسورلارین سویلاری کسیلینجه، اونلارین یئرینه ممه لی لر گئچدی.

## مولوکولی قوروپلاشدیرما

## گورونتولر

File:Repenomamus_BW.jpg
File:Steropodon_BW.jpg
File:Sunnyodon.jpg
File:Mammal_species_pie_chart.svg
File:Lung_expansion_simulation_with_Raccoon.gif
File:Glycerination_of_Bovine_kidney.jpg

## قایناقلار

بؤلمه:ممه‌لیلر
بؤلمه:Therapsids
بؤلمه:Synapsids
بؤلمه:Animal classes
بؤلمه:Bathonian first appearances
بؤلمه:Extant Middle Jurassic first appearances
بؤلمه:Taxa named by Carl Linnaeus
بغداد

**بغداد** (عربجه: *بغداد*) عراقین باشکندی. اهالی‌سی ۶ میلیون نفردیر (۲۰۱۱). بغداد خاورمیانه نین بؤیوک شهرلرین‌دن دیر. بغداد عراقین سیاسی، ایقتیصادی و مدنیت مرکزی‌دیر. بورادا حوکومت، بوتون مرکزی دؤولت و دینی موؤسیسه‌لر و دیپلوماتیک نماینده‌لیک‌لر یئرلشیر. بورادا همچینین چوْخ‌لو بیلیم یوردو، تحصیل موؤسیسه‌لری، تئاترلار، موزه‌لر و تاریخی عابیده‌لر واردیر.

شیعه موسلمان‌لاری‌نین ۷-جی و ۹-جی ایمام‌لاری (ایمام کاظیم و ایمام جاواد) قبرلری بغدادین کاظمین شهرکین‌ده‌دیر.

## آد
مداین(کتسفون) مجموعه سینده بیر شهرایدی. بو شهرلر هلنیسم چاغیندا دجله و فرات چایلاغیندا بیر بیرینه دایاق شهرلر ایدی و بو شهرین آدی بای آتا یادا بای آدادیس هلنیستی دیلده یازیلیب.آرامی دیلیده و سریانیلر اونا بغ داد یا بگ دادا آد وئرمیشدیلر و چوخلو سریانی(مغتسله)ائللر انوشیروان چاغیندا بو شهره کوچموشدور.
بیگ آدا یا بیگ آتا و اصلی آد ایله بای آتاتیس هلنیسم رویه سینده هر ائلین باشچی سی ایدی.پارتیلر هر ائلده بیر بای آتا قوروب و بیر مجلیسده اولار حکومتده اؤز ائللرینه نماینده و وکیل ائدردیلر.بو آد سولوکیلر چاغیندا سناتور یا سنا آدلانیردی هابئله پارتیلر چاغیندا بای آدادیس یا بیگ آدادیس آدلاندی.بای آدادیس پارتیلرین مجلیس مرکزی ایدی.

## قالری

فایل:BagdhadFromTheISS.jpg

فایل:Baghdad LOC 13186.jpg
فایل:Haifa street, as seen from the medical city hospital across the tigres.jpg
فایل:Iraq baghdad 02.JPG


## قایناقلار

* https://web.archive.org/web/20120509223710/http://www.citymayors.com/statistics/largest-cities-mayors-ad.html

بؤلمه:آسیا
بؤلمه:آسیا پایتختلری
بؤلمه:عراق شهرلری
بؤلمه:بغداد
بؤلمه:762 establishments
بؤلمه:آسیا باشکندلری
بؤلمه:Capitals of caliphates
بؤلمه:Cities in Iraq
بؤلمه:Assyrian communities in Iraq
بؤلمه:Historic Jewish communities
بؤلمه:عراق مدنیتی
بؤلمه:ایپک یولو بویوجا یاشاییش یئرلری
بؤلمه:Populated places established in the 8th century
بؤلمه:8th-century establishments in Asia
بارسلان

**بارسلان** و یا **بارس** یوخسا **پلنگ** () — پیشیک کیمی‌لر خانواده‌سیندن بیر پیشیک نؤوعۆ دور. بارسلان دونیادا قاپلان، آسلان و جاقوار دان سونرا دؤردونجو بؤیوک پیشیک ساییلیر. بعضیلرین نظرینه گؤره جاقوار دا بارسلانین بیر نؤوعودور کی آمریکا قاره‌سینده یاشاییر. بارسلانلارین یاشاییش یئرلری آفریقانین جنوبوندان آسیانین شومالینا (سیبریا) قدر اوزانیر، بونا گؤره بارسلان، ان یایغین بؤیوک پیشیک نؤوعو اولاراق قبول ائدیلیر. بارسلانلار چوخ چابوک و سورعتلیدیرلر و آغاجلارا دیرماشماقدا چوخ باجاریقلیدیرلار و عادتاً آولارینی آغاج باشینا چکیب آپاریرلار. ارکک بارسلانین آغیرلیغی معمولاً ۸۰ کیلوگرام، دیشی بارسلانین آغیرلیغی ایسه ۵۰–۶۰ کیلوگرامدیر.

## گؤرونتولر

File:Panther.jpg
File:Panthera pardus japonensis JdP.jpg
File:SriLankaLeopard-ZOO-Jihlava.jpg
File:Panthera pardus melas (Tierpark Berlin) - 1008-890-(118).jpg
File:Amur Leopard Panthera pardus orientalis Facing Forward 1761px.jpg
File:Leopard africa.jpg
File:Persischer leopard2cele4.jpg
File:Blackleopard.JPG
File:Leopard on the tree.jpg
File:Baby spotted leopard.jpg
File:Leopard eats alive Warthog ✰Amaizing Video HD 3.png
File:Leopard Killing Warthog Graphic Latest Wildlife Sightings Hd 3.png
File:Leopard Kills Warthog in Burrow Latest Wildlife Sightings HD 7.png
File:Leopard kill - KNP - 001.jpg
File:Panthera pardus -Ngala Game Reserve, Limpopo, South Africa -with kill in tree-8.jpg
File:Leopard mit Thomson-Gazelle (cropped).jpg&lt;/gallery&gt;
File:Brehms Het Leven der Dieren Zoogdieren Orde 4 Luipaard (Felis pardus).jpg
File:Leopard-drawing.jpg
File:Lydekker - Leopard.JPG
File:Leopard distribution.gif
File:Leopard prevalence.png
File:Panthera pardus-historic distribution.gif



## قایناقلار

بؤلمه:حئیوانلار
سبلان شبکه‌سی

**سبلان شبکه‌سی** یا دا **ساوالان تی‌وی** و یا **ساوالان کانالی** — ایران رادیو تلویزیون قورولوشونا باغلی و ایرانین اردبیل اوستانی اؤچؤن یاییم‌لانان تی‌وی کانالی‌دیر. کانالین اساس یاییم دیلی تورکجه دیر آنجاق فارس دیلینده کی یاییم لارا دا یئر آیریلمیش دیر.کانالین مرکزی اردبیل ده یئرلشیر. ساوالان کانالی ایران ایسلام جومهورتی‌نین یایینجیلیغینا باغلی بیر بؤلگه‌سل تلویزیون کانالی‌دیر کی چوخلوقلا اردبیل اوستانین باسدیریر. بو کانال اؤز وئرلیشلرین توررکجه و فارسجا یاییر و ایلک تیکینتی‌سی اردبیلین جام‌جم بولوارین سونوندا و دوغال قایناقلار ایداره‌سی و ایسلام اینقیالابین گؤزتچیلر اوردوسونون بیرینجی حضرت عباس تیپی‌نین چیگینیده‌دیر.

## بیر ده باخ

آذربایجان دیللی تلویزیون کاناللارینین لیستی

## قایناقلار

بؤلمه:ایران کاناللاری
بؤلمه:تورکجه کاناللار
بؤلمه:فارسجا کاناللار
ایران رادیو تلویزیون تشکیلاتی

**ایران رادیوتیلویزیون قورولوشو**(فارس دیلی:سازمان صدا و سیما)ایراندا یاییم گؤسترن تک تی وی و رادیو یاییم قورولوشودور.بو قورولوش خاریجینده آیری قورولوشون تی وی و رادیو یاییمی ائتمسی ایراندا قاداغاندیر.بو قورولوشون مرکزی تهرانین ولی عصر خیاوانیندا دیر.

## مرکز‌لری
ایران رادیوتیلویزیون قورولوشونین مرکزلری اوستانلاردا:

# آبادان
# سهند شبکه‌سی
# آذربایجان کانالی
# سبلان شبکه‌سی
# اصفهان
# البرز
# ایلام
# بوشهر
# تهران
# چهارمحال و بختیاری
# خراسان جنوبی
# خراسان رضوی
# خراسان شمالی
# خوزستان
# ایشراق کانالی
# سمنان
# سیستان و بلوچستان
# فارس
# قزوین
# قم
# کردستان
# کرمان
# کیش
# کرمانشاه
# کهگیلویه و بویراحمد
# گلستان
# گیلان
# لرستان
# مازندران
# مرکزی
# سویوق بولاق کانالی
# هرمزگان
# همدان
# یزد

ایران رادیوتیلویزیون قورولوشونین مرکزلری آیری اؤلکه لرده:

# لندن
# پاریس
# برلین
# موسکو
# آنکارا
# سارایوو
# بیروت
# باکی
# دوزگونو
# دمشق
# نیویورک
# کوالالامپور
# پرتوریا
# دهلی
# کابول
# ایسلام آباد
# پکن
# بروکسل
# قاهیره
# توکیو

## قایناق‌لار

ایسلامی ایران رادیو وتیلویزیون یاییم لاری
ریاض

حاشیه|چپ|بی‌قاب|291x291پیکسل
**ریاض** (عربجه: *الریاض*) عربیستانین پایتختی‌دیر و نجد منطقه‌سین‌ده یئرلشیب. ملک سعود بیلیم‌یوردو (عربیستانین ان بؤیوک و قدیمی دانیشگاهی)، برج المملکة و برج الفیصلیة بۇ شهرده واقع اوْلوب‌دورلار. ریاضین ۵٬۲۵۴٬۵۶۰ نفر جمعیتی واردیر.

## قالری

فایل:Masmak castle.jpg|قصر المصمک
|برج الفیصلیه


## قایناقلار

بؤلمه:سعودی عربیستان شهرلری
بؤلمه:آسیا باشکندلری
بؤلمه:آسیا
بؤلمه:آسیا پایتختلری
ایمام رضا

**علی بن موسی** (امام رضا، ابوالحسن، ابوعلی، صابیر، زکی، ولی، وفی، صدیق، رضی، شمس‌الشموس، معین‌الضعفا و الفقرا، غریب‌الغربا، سیراج‌الله، نورالهدا، قره‌عین‌المومنین، مکیده‌المولححیدین، کفوالملیک، رب‌السریر، ریاب‌التدبیر، شمس‌الطوس، مارال ضامینی، عالم آل‌محممد، ثامین‌الحوجج) شیعهلرین سککیزینجی ایمامیدیر کی ۱۴۸اینجی هیجری ایلینین رمضان آیینین ۱۹اونجو گونونده مدینه شهرینده آنادان اوْلوبدور. اونون آتاسی کاظم -شیعه‌لرین یئددینجی امامی- و آناسیدا ام‌البنین‌دیر. ایرانین رضوی خوراسان اوستانینین مرکزی -مشهد شهری- ایمام رضانین مقبره‌سینی اؤزونده یئرلشدیریب و ایلده چوخلو زاییرلری اؤزونه جذب ائدیر.

## ایمامت
ریضا آتاسی -کاظیم- اوله‌ندن سوْنرا، ۲۰ ایل موددتینده ایمامت ائتدی کی اونون ۱۷ ایلی مدینه‌ده و اوچ ایلیده خوراساندایدی. او مدینه‌ده صادیقین عئلمییه حوزه‌سینین تکمیلینده چالیشدی و چوخلو اویرنجیلری تربییه ائتدی. او هارون‌الررشید و مأمونون خیلافتلری دووره‌سینده یاشاییردی. مأمون کی ایرانلیلارین شیعه اماملارینا اوْلان علاقه‌لرینی گوردی، رضانی جبریله مدینه‌دن خوراسانا گتیریب، اوز ویلایتعهدی عونوانیندا ائعلان ائتدی.

## ویلایتعهدلیق
مأمونون دستوریله اونون حوضوروندا بیر پارا موناظیره‌لر برپا اولدی. بۇ موناظیره‌لرین بیرینده، ریضا آیری مذهبلرین عالیملریله دانیشیغا مشغول اولدی. هربذه اکبر (زرتوشتی)، رأس‌الجالوت (یهودی)، جاثلیق (مسیحی) و عمران (صاییبی) رضایله اوْلان موناظیره‌ده، رضانین عقیده‌لر و سوزلرینه مغلوب اوْلوب، مسلمان اوْلدولار.

## حدیثلر
رضادان چوخلو حدیثلر نقل اوْلوبدور کی اونلارین ان اونملیسی «سلسله‌الذهب» حدیثیدیر کی او نئیشابوردان گئده‌نده اونو دئدی: «منه آتام کاظم آتاسیندان صادق آتاسیندان باقر آتاسیندان سجاد آتاسیندان حسئین آتاسیندان علی دئدی: عزیزیم و گوزلریمین ایشیغی، محمد دئدی: جبرییل منه دئدی ائشیدیب که آلله بویورور: لااله‌الاالله کلمه‌سی منیم داواملی قالامدیر، پس هرکس اونا داخل اولسا، منیم عذابیمدان آماندادیر». رضا بیر نئچه قدم حرکت ائدیب، سوْنرا قاییدیب دئدی: شرطلریله و منده او شرطلردن بیری‌ام».

## قایناق‌لار

* اینگلیسجه ویکی‌پئدییا
* ایرانیکا ائنسیکلوپئدییاسی 

بؤلمه:ایماملار
بؤلمه:شیعه ایماملاری
لور دیلی

**لورجا** (لورجا: لری، لوری، Lori,Luri)، ایران، عراق، عمان اؤلکه‌لرینده دانیشیلان، هیند-اوروپا دیل عائیله‌سینه منسوب بیر دیلدیر. هیند-اوروپا دیل عائیله‌سینین بیر قولو اولان هیند-ایران دیل عائیله‌سینین ایران دیل‌لرینه باغلیدیر.
سیا دونیا حقاییق کیتابینا گؤره، دونیا دا ۸ میلیونا یاخین آدامین آنا دیلی لورجادیر و توپلامدا، ۹ میلیون نفر بو دیلده دانیشماغی باشاریر.
ایرانین لوریستان ، چارماحال و بختیاری، کهگیلویه و بویراحمد اوستانلاری‌نین چوخونلوغو لور دیلار و لور دیلینه دانیشیرلار، همچنین خوزیستان اوستانی‌ندا دا لورلار، عربلردن سونرا خوزستان اوستانی‌نین ایکینجی بؤیوک خالقی سایا گلیرلر، هابئله لور دیلی ایصفاهان، فارس، بوشئهر، ایلام اوستانی، همدان اوستانی، مرکزی اوستانی و قزوین اوستانی اوستانلاری‌ندا آزینلیق‌جا دانیشیلان بیر دیل دیر. همچنین لور دیلی عیراق و عمان اراضیلرینده یاییلمیش دیلدیر و لورلار بو ایکی اؤلکه‌ده ده آزینلیق‌دا یاشاییرلار.

## لهجه لر و دیالئکتلر
* بختییاری دیالئکتی
* لکی دیالئکتی
* لوری مینجایی دیالئکتی
* لوری جنوبی دیالئکتی
* کومزاری لهجه‌سی
* بروجئرد لهجه‌سی
* خوررم‌آوا لهجه سی
* ممه‌سنی لهجه سی
* سیلاخور لهجه سی
* پوشتکوه لهجه سی
* کهگیلویه لهجه سی
* بویر احمد لهجه سی
* دشتی لهجه سی
* چرامی-بابوئی لهجه سی
* طیبی-بهمئی لهجه سی

## سوزلر موقاییسه‌سی
آذربایجان تورکجه‌سی	لور دیلی	آذربایجان تورکجه‌سی	لور دیلی
قارپیز	شومی	گئجه	شوو
قارتال	دال	قوزو	وه رک
آتا	بووه	آنا	دا/دالئکه
قوچ	قورچ	دیش	دئنو
گوز یاشاردیجی	آسئر	کیرپی	ژئژو
چای	قئلال	قارین	ائشکه م
اوغلان	کور	قیز	دوختئر
یئل	بای	سو	اوو
قادین	زئینا	که کلیک	کوک
## قایناقلار

بؤلمه:ایران دیللری
سیاتل

بندانگشتی|left|250px|سیاتل
**سیاتل** (اینگیلیسجه: *Seattle*) آمریکا بیرلشمیش ایالت‌لری‌نین واشینگتن ایالتین‌ده یئرلَشن بیر شهر. بۇ شهر آمریکادا آرام اوقیانوسونون شیمال‌غرب منطقه‌سی‌نین ان بؤیوک شهری‌دیر. مایکروسافت و آمازون کامپیوتری شیرکت‌لری، بوئینگ طیاره جورله‌ین شیرکتی و استارباکسین آنا دفترلری بۇ شهرده قرار تاپیت‌دیر. سیاتلین جمعیتی ۶۳۴٬۵۳۵ نفردیر کی بۇ رقم شهرین حومه‌سی‌نین حساب‌لاماسی ایله ۳٬۴۰۷٬۸۴۸ نفره چاتیر.

## قالری

فایل:Seattle 4.jpg
فایل:SeattleI5Skyline.jpg
فایل:Downtown Seattle 2.JPG
فایل:Seattle-myst.jpg
فایل:Space Needle002.jpg


## منبع‌لر
* www.merriam-webster.com/dictionary/seattle

## قایناق‌لار

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Seattle»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور. (۲۲ آقوست ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
## ائشیک باغلانتی‌لار

 

بؤلمه:آمریکا بیرلشمیش ایالت‌لری‌نین شهرلری
تجدود درگیسی

**تجدود** (حرقی آنلامی یئنی‌لشمه)- آذربایجاندا یایینلانمیش ان اؤنملی قزئتلردن بیری
تقی رفعت شئیخ محمد خیابانی، فیوضات، عبدالله زاده و امیرخیزی امکداشلیق ایله تجدود درگیسین یاییردی. ایرانین ایچینده چیخان درگیلرده، تجددود درگیسی درگی یایماق قاورامی و میصداقین داشییان بیرینجی گونده‌لیک ایدی. رفعت اینتیقادی مقاله‌لر یازماقلار اوز درین سیاسی و توپلومسال باخیشین گؤستریر و تهران اَیله‌شن گونده‌لیک یازارلارینا تجددود و آزاده‌لیک ایسته‌مک درسی وئریر.

آذربایجان دموکرات حیزبی‌نین 6 آیلیق ایش اوسته اولماسی زامان ، خیابانی هر گون تجددودو صحنینده اودلو دانشیق آپاراردی و آذربایجانین دئوریمچیلری و آزادلیق سئونلرین ایستکلرین و مراملارین مردوما ایضاح ائدردی. "تورکجه‌ده گئدن خیابانی‌نین هرگونلوک دانیشیقلاری، قیسالدیلاراق تجددود درگیسینده یازیلیردی " کسروی‌نین ایدیعاسینا گؤره رفعت اونون دانیشیقلارین فارسجایا چئورینده جومله‌لرینه‌ده بعضی دَییشیکلیکلر ائدیردی.
بندانگشتی|شیخ محمد خیابانی

## بیرده باخ
* تقی رفعت
* مجدالسلطنه افشار اورمی
* ملا نهیب
* ملا باشی
* لک‌لک
* گونئی آذربایجان درگیلری
## ائشیگه باغلانتی
* جراید در قفقاز

## قایناقلار

بؤلمه:آذربایجان تورکجه‌سینده درگی
بؤلمه:تبریزده یاییلان درگیلر
بؤلمه:تقی رفعت
بؤلمه:تقی رفعت‌ین یایدیغی درگیلر
بؤلمه:درگی
ملا نهیب (درگی)

**ملا نهیب** جبار باغچه‌بانین یایدیغی ایلک طنز درگیدیر. بو درگی ایروان شهرینده و آذربایجان تورکجه‌سینده یاییلیردی.
## دوستاقدا یاییلان درگی
باغچه‌بان دوستاقدا طنز هفته‌لیکلر یایماغا باشلاییر. ایلک درگیسی "ملا نهیب" آدیندا اولور. او آتاسیندا اؤیرنمیش نقاشلیق باشاریشیغیندا فایدالاناراق بیر هفته ایچینده 8 صحیفه‌لیک اولان هفته‌لیگیندن 50 نوسخه حاضیرلاییر. درگی دوستاقدان ائشیگده‌ده گئنیش صورتده آلقیشلانیر. بو هفته‌لیک چالیشماسی بیر آی داوام ائدیر. "ملا باشی" دوستاقدا اولان باغچه‌بانین ایکینجی طنز درگیسیدیر. بو درگی کاغیذ و ژلاتین آزلیغیندان و اونو دوستاقدان ائشیگه الده ائتمه‌سی چتینلیگه گؤره دایاندیریلدی. 

## بیرده باخ
* جبار باغچه‌بان
* لک‌لک
* ملا باشی
* گونئی آذربایجان درگیلری
## ائشیگه باغلانتی
* جراید در قفقاز

## قایناقلار

بؤلمه:آذربایجان تورکجه‌سینده درگی
بؤلمه:جبار باغچه‌بان
بؤلمه:جبار باغچه‌بانین یایدیغی درگیلر
بؤلمه:درگی
قوشاچای

## گؤرمه‌لی و تاریخی یئرلر

* طاق مسجیدی (میاندوآب)
* میاندوآب موزه سی
* میرزا رسول کؤرپوسو
* کوسالار کؤرپوسو

## آدلیم لار
* مهدی باکری:
* باباعلی جوانمرد:
* یعقوب آژند:
* بهروز ثروتیان:
* آیت اله سید محمد وحیدی:
* شهاب زمان زاده:
* غلام حسین ساعد (خلبان):

## پارک‌لار
* آتا پارکی
* دولت پارکی
* موعلیم پارکی
* آنا پارکی
* هادی پارکی
* آذربایجان پارکی
* گوللر باغی پارکی

## داشیماجیلیغی
#### تئرمینال
قوشاچایین تئرمینالی، شهرین باتی‌سیندا و قجلو کوچه‌سینده یئرلشیب‌دیر. بو تئرمینال دان اورمیه، سولدوز، مهاباد، تهران و تبریز شهرلرینه اوتوبوس واردیر.

#### دمیریول دوراغی
بو شهرین قوزئینده دمیر یول دوراغی اولاراق، اونون قاطارلاری ایسه میانا و ماراغا دان بورایا گلیرلر.

## قایناق‌لار

بؤلمه:میاندوآب بؤلگه‌سی‌نین یاشاییش یئرلری
بؤلمه:غربی آذربایجان اوستانی‌نین شهرلری
قیزیللی یاپراق

**قیزیللی یاپراق** جبار باغچه‌بانین 1290-جی ایلده ایروان شهرینده و آذربایجان تورکجه‌سینده یازدیغی شعر دیلینده داستان کیتابی. بو کیتاب "بایرامچیلیق" کیتابی ایله عئینی واختدا یاییلیبدیر. باغچه‌بان آذربایجان تورکجه‌سینده 12 کیتاب یازیبدیر.  

## موضوع

## بیرده باخ
* جبار باغچه‌بان
* بایرامچیلیق
* پروانه‌نین کتابی

## ائشیگه باغلانتی
## قایناقلار

بؤلمه:آذربایجان تورکجه‌سینده کیتاب
بؤلمه:تورک ادبیاتی
بؤلمه:تورکجه اثرلر
بؤلمه:جبار باغچه‌بانین کیتابلاری
بیر کیشی

**بیرکیشی** (۱۹۷۹) (Italian: Un Uomo) (Greek: Ενας Ανδρας, transliteration: Enas Andras) اوریانا فالاچینین، یونان دیکتاتورو ژورژ پاپادوپولوس (Georgios Papadopoulos)-ون قتلی اۆچون نقشه توکن الکساندروس پاناگولیس (Alexandros Panagoulis) باره‌سینده یازدیغی رومان.
## کیتابین خولاصه‌سی

کیتاب بیر روْمان شکلینده یازیلیب‌دیر و اوردا الکساندروْس پاناگوْلیس حاقیندا اوخشاربیوْقرافییا گئدیر. فالاچی پاناگوْلیس ایله سێخ بیر روْمانتیک علاقه‌سی وار. اوْ پاناگوْلیس‌ین بؤیوک سۇی-قصد ایله اؤلدورولدویونو اؤنه چکیر. اوْنون فیکرینجه، بو قتل یونان‌لی‌لارین چوخونون اورتاق فیکری‌ایله حیاتا کئچیریلدی.
## قایناقلار


## قایناقلار

* 

بؤلمه:اوریانا فالاچی رومانلاری
بؤلمه:ایتالیا دیلینده رومان
ماهاتما قاندی

**مهانداس کارامچاند قاندی** (quc. મોહનદાસ કરમચંદ ગાંધી, hindi मोहनदास करमचंद गाँधी, 2 اوکتوبر ۱۸۶۹, پورباندار, قجرات— ۳۰ ژانویه ۱۹۴۸, یئنی دهلی). هیندوستانین تانینمیش لیدری.

## قایناقلار

بؤلمه:ترور اولانلار
بؤلمه:هیندوستانلی سیاستچیلر
بؤلمه:تایم مجله‌سینین ایل آدامی
بؤلمه:هیندوستانلی اینقیلابچیلار
بؤلمه:ماهاتما گاندی
بؤلمه:Gandhians
بؤلمه:۱۸۶۹-جو میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:۱۹۴۸-جی میلادی ایلده اؤلن‌لر
بؤلمه:19th-century Indian lawyers
بؤلمه:19th-century Indian philosophers
بؤلمه:19th-century Indian writers
بؤلمه:19th-century male writers
بؤلمه:20th-century Indian lawyers
بؤلمه:20th-century Indian male writers
بؤلمه:۲۰. یوز ایلده هیندی فیلسوفلار
بؤلمه:20th-century Indian writers
بؤلمه:Alumni of the University of London
بؤلمه:Alumni of University College London
بؤلمه:Animal rights activists
بؤلمه:Anti-consumerists
بؤلمه:Anti-imperialism
بؤلمه:Anti-poverty advocates
بؤلمه:Anti–World War II activists
بؤلمه:ویدئو کلیپلری اولان مقاله‌لر
بؤلمه:Ascetics
بؤلمه:Assassinated Indian politicians
بؤلمه:British Empire in World War II
دومانلی تبریز (وئریلیش)

**دومانلی تبریز**  محمدرضا ورزینین یؤنتمنلیگی ایله و کوروش تهامی، جمشید مشایخی، محمد مطیع، محمدرضا شریفی نیا، حسام نواب صفوی، الهام حمیدی، داریوش کاردان، رزیتا غفاری، سعید امیرسلیمانی، ارژنگ امیرفضلی، سیدجواد هاشمی، ژیلا سهرابی، زهیر یاری، حسین محب‌اهری، شهرام عبدلی، امیر دژاکام، چنگیز وثوقی، ولی الله مومنی، امیر یل ارجمند، رامین راستاد، کمند امیرسلیمانی، کامران تفتی، عنایت بخشی، رضا فیاضی، علیرضا علیا، لیلا زارع زاده، امیر مهدی کیا، علی کریمی پور و فقیه سلطانینین ایونچولوقلاری ایله قدیم تبریزه گؤره بیر تلویزیون سریالی‌دیر.

## قونو
بو تاریخی سریال فتحعلی شاه و عباس میرزا زامانی روسیه ایله ایراننین ساواشلارینی تصویر ائدیب و بو ساواشلارین باشلانیشیندان عباس میرزانین اؤلومونه قدر ناغیلچیسی‌دیر. سریالین چکیلیشلری اۆچون تبریزین 200 ایل بوندان اؤنجه تصویر اولوندوغو دئکوراسیون قورولموشدور. دئکوراسیونا تبریزین بؤیوک سالونو، شهرین بؤیوک مئیدانی، جمعه مسجید، شهرین گیریش قاپی‌سی، تبریزین حکومت ائوی (دارالحکومه) و بیر نئچه تاریخی ائو سئچیلمیشدیر.

## روْللار
* کوروش تهامی، عباس میرزا رولوندا
* ارژنگ امیرفضلی، خواجه یعقوب رولوندا
* حسین محب اهری، میرزاابوالحسن شیرازی رولوندا
* زهیر یاری، گریبایدوف رولوندا
* ژیلا سهرابی، خاتون رولوندا
* سید جواد هاشمی، میرزا مسیح مجتهد رولوندا
* مسعود عجمی، ارنست ژوبر رولوندا

## دوبلاژ
بو سریال سهند کانالیندا سریالین اصلی دیلی، فارسجادان تورکجهیه دوبلاژ اولدو. بو دوبلاژ ایشینده 120 دوبلور کی اولاردان 22 درجه بیر، 18 درجه ایکی و 80 درجه اوچ دوبلوردورلار. بو سهند کانالی‌نین بیرینجی دوبله ائدیلمیش سریالی ساییلیر. سریالین دوبلاژ باشچی‌سی حمید سلیمانی نیا، سسچی‌سی امید بدیعی پور و چئویریجی‌سی‌ده سعید جلوه گریدیرلر.

## قایناقلار

بؤلمه:ایراندا جورلانان تلویزیون سریالی
ایکینجی وونون

**ایکنجی وونون** ایگیرمی بیرینجی ارشک، سلطنت ایللری (م.۵۲-۵۱)

گودرزدن سونرا پارتلار ایکینجی وونونو شاه ائتدیلر. وونون اوچونجو اردوانین قارداشی ایدی. ایکینجی وونونون سلطنتی بیل ایل داوام ائتمیشدیر. 

## قایناقلار

بؤلمه:شاهلار
بؤلمه:اشکانی شاهلاری
مراغا

**ماراغا** (اینگیلیسجه: Maragheh، ) ایرانین شرقی آذربایجان اوستانین‌دا بیر شهردیر. تبریزدن ۱۳۰ کیلومتر گونئی دوغودا و سهند داغی‌نین گونئیین‌ده یئرلشیر. ماراغا بؤلگه‌سینین اهالی‌سی ۳۰۰-مین نفر دیر و ماراغا شهرین اهالیسی ۲۰۰۶-نجی ایلده ۱۴۶٬۴۰۵ کیشی حساب‌لانیب‌دیر کی بۇ باخیم‌دان شرقی آذربایجان اوستانین‌دا -تبریز شهرین‌دن سوْنرا- ایکینجی ان بویوک و نوفوس‌لی شهردیر.

## دیل
ماراغا اهالی‌سی دوغو آذربایجانین آیری شهرلری کیمین آذربایجان تورکجه‌سینده دانیشیرلار. ماراغا اهالی‌سینین لهجه‌سی آذربایجان لهجه‌لری بولومون‌ده جیغاتی لهجه‌لرین‌دن سایلیر.

## تاریخچه
ماراغا شهری‌نین بیر اوزون تاریخی واردیر و آذربایجانین ان تاریخ‌لی شهرلریندن بیری ساییلیر. بۇ شهر اورتا عصرلرده ماراغا ایلخانی لر دؤولتی نین (ایرانین) باشکندی اوْلموش دیر. سوْنرالار ایرانین ترکیبینده ایکن پایتخت استاتوسونو الده ائتمه سه ده سیاسی ، ایقتصادی ، ایجتیماعی و مدنی باخیمیدان بؤیوک نقش اوینامیش دیر. XVIII عصرده شهر ماراغا خانلیغی نین مرکزی ایدی.

بو شهرده ایندیلیک ده چوخ‌لی تاریخی و گؤزل بینالار یئرلشیلر کی هر ایل چوخ‌لی توریست اؤزلرینه جذب ائدیرلر.

## ماراغانین رادیوسی
بو رادیو ۱۳۷۵ ایلینده افتتاح اؤلوب دور کی اؤنون وئرلیک(برنامه)لری آذربایجان دیلینه دوزلیر.رادیو مراغه نین وئرلیک لریندن سیزلر و مسئولار(منطقه نین سورون لارینا گؤره دوزلینیب دیر) و سحر گؤروشین آد آپارا بیلریک.

## هؤتل لر
ماراغا دا ایکی دانا هؤتل واردیر کی مؤسافر لره خدمات وئریر. بیری هتل بزرگ مراغه دیر کی دؤرد اولدوزلی بیر هؤتل دیر و شهرین قوزئی باتی سیندا یئرلشیب دیر و ایکینجی ده آلیانس هؤتلی دیر کی اوچ طبقه و ۱۵ دانا اؤتاق واری و شهری گونئی باتی سیندا یئرلشیب دیر.

## منطقه‌لر
مراغا شهری بونا گؤره کی بیر بویوک و نفوس‌لی شهر دیر، ایکی منطقه‌یه بؤلونوب دیر. بیرینجی و ایکینجی منطقه. بیرینجی منطقه‌نین نفوسی ۲۰۰۶-نجی ییل‌ده ۶۸٬۴۸۶ کیشی و ایکینجی منطقه نین نفوسی ۷۷٬۹۱۸ کیشی ساییلیب دیر.

ماراغا دا نصیرالدین طوسی یاشاییب و بورادا اونون مشهور رصدخاناسی یئرلشیر.

## گورملی و تاریخی یئرلر

* قیرمیزی گونبز
* گوی گونبز
* غفاریه گونبزی
* مدور گونبزی
* ملا رستم مسجیدی
* معزالدین مسجیدی
* طاق مسجیدی
* ضریر مسجیدی

thumb|left|250px| قیرمیزی گونبز
ماراغا حتی مرمر محصولی ایله تانینیر

## ماراغانین سوغاتلاری
### ماراغا صابونو
ماراغا صابونو آذربایجان و آذربایجاندان اوزاق یئرلرده شؤهرتلی بیر صابون آدی دیر و ماراغادا دوزلن بیر گلنکسل (سنتی) صابون آدی دیر.
* باسلوق
* سوجوق 
* قره حالوا 
* ایپک فرشی
* باقلوا
* قورو میوه‌لر 
* آیران 
* اوزوم دوشابی 
* یئمیش
## قارداشلیق

## آدلیم‌لار
* عبدالقادر مراغی
* اوحدی مراغه ای
* حاج زین العابدین مراغه ای
* بولود قاراچورلو
* ماراغالی کریمی
* ودود دوستی ایلقار
* بهزاد بیات فرد
* عارف ساسانی
* حیدر عباسی

## قایناقلار

بؤلمه:ایران
بؤلمه:تورک شهرلری
بؤلمه:دوغو آذربایجان اوستانی‌نین شهرلری
اۆستونلوک (فیلم ۲۰۱۴)

**اۆستۆنلۆک**  بۇ فیلم ۲۰۱۴ ایلینده یاییلمیش بیر بیلیم-تخیولی فیلم دیر.اۆستونلوک جک پاقلئنین یازدیق‌لاری اساسیندا دۆزلمیشدیر و هالیوودون قدیمی تصویرچیسی والی فیستئرین بیرینجی یؤنتمنلیک دَنَییمی ساییلیر.بۇ فیلمده جانی دئپ ،رئبئکا هال ،پائۇل بئتانی ،کئیت مارا ،کیلیَن موْرفی ،کوْل هوْسئر و موْرقان فیریمَن اوْینامیشلار.فیستئرین همیشه کی یوْلداشی،کیریستوْفئر نوْلان دا بۇ فیلمده یؤنتیجی یاپیمجی نقشینده اوْنا یاردیم یئتیرمیشدیر.

بیر زمان پاقلئنین یازدیغی اۆستۆنلۆک سئناریوْسۇ سئناریوْلار قارا لیستینده گلمیش‌دی،ِ بۇ لیست چوْخ تانینمیش آنجاق اوْنلاردان فیلم دۆزلممیش سئناریوْلارا شامیل اوْلۇر. اۇمۇدلار بۇ فیلمین گیشه‌سیندن بوْشا چیخدی و ساتیلیشی یالنیز بیر آز اوْنۇن ۱۰۰ میلیوْنلۇق بۇدجه‌سیندن چوْخیدی. بۇ فیلم نقدلرده چوْخلۇ اوْلۇمسۇز(منفی) باخیشلارلا قارشیلاشدی و طرح قۇرۇلۇشۇ ،کاراکتئرلر و قوْنۇشمالارینا گؤره نقد اوْلدۇ.
## قایناقلار

بؤلمه:فیلملر
قوم اوستانی

**قۇم اۇستانی** ، ایران اۇستانلاریندان بیری‌دیر. بو اوستانین مرکزی، قوم شهری‌دیر.۱۳۹۲-جی ایلین آمارلارینا گؤره بۇ اۇستانین ۲۳٬۷۵۶ کم مساحت‌له ۳٬۱۴۰٬۶۲۶ نفر جمعیتی واردیر.

## جوغرافیا

## سیاست

### ایداری بؤلونوش

## جامیعه

### قوم‌لار

### دیل‌لر

## ایقتیصاد

## قالری

## قایناقلار

بؤلمه:ایران اوستانلاری
بؤلمه:قوم اوستانی
لوریستان اوستانی

**لوریستان اۇستانی** ()، ایران اۇستانلاریندان بیری‌دیر. بو اوستانین مرکزی، خورم‌آباد شهری‌دیر.بۇ اۇستان شومال‌دان همدان اوستانی و مرکزی اوستانی ایله، جنوب‌دان خوزیستان اوستانی  ایله، غرب‌دن ایلام اوستانی و کیرمانشاه اوستانی ایله، شرق‌دن ده ایصفاهان اوستانی ایله قوْنشودور. لوریستانین ۲۸٬۲۹۴کم مساحت‌له ۲۰۱۱-جی ایلین آمارلارینا گؤره ۱٬۷۵۴٬۲۴۳نفر جمعیتی واردیر.

## اتک یازی‌لار

## ائشیگه باغلانتی‌لار


;دولت
* لوریستان اۇستانداری‌سی

بؤلمه:ایران اۇستانلاری
مازندران اوستانی

**مازندران اوستانی** (مازندرانجا: مازِرون اوستان) — ایران اۇستانلاریندان بیری‌دیر. بو اوستانین مرکزی، ساری شهری‌دیر.

## جوغرافیا
بۇ اوْستان خزر دنیزینین جنوبوندا یئرلشیب‌دیر و تهران، سیمنان، گولوستان، البورز، گیلان و قزوین اۇستانی ایله قوْنشودور.

## جمعیت
۱۳۹۲-جی ایلین آمارلارینا گؤره بۇ اوستانین ۲۳٬۷۵۶ کم مساحت‌له ۳٬۱۴۰٬۶۲۶ نفر جمعیتی واردیر.

## ائتنیکلر
۲۰۱۰-جو ایلین آمارلارینا گؤره بۇ اۇستاندا، ۸۹٫۱۰٪ شومال‌لی خالق‌لار (مازندران‌لی‌لار، گیلک، تالیش)، ۷٫۶۰٪ فارس، ۲٫۴۰٪ تۆرک، ۰٫۱۰٪ کۆرد و ۰٫۸۰٪ جواب‌سیز یاشاییرلار.

## ایداری بؤلونوش

مازندران اۇستانی ۲۲ شهریستانا بؤلونور. قاباقجا بۇ اۇستان بیرینجی اوستان آدلانیردی.

## آدلیم‌لار
[150px|بندانگشتی|چپ|[شیخ فضل الله نوری]]
* شیخ فضل‌الله نوری، شیعه مجتهد و مشروطه اینقیلابی‌نین منتقدلریندن
* فخر رازی، فقیه و فیلسوف
* محمد بن جریر طبری، مورخ و مفسر
* شیخ طبرسی، شیعه فقیه و بیلیجی

## دیل‌لر
بۇ اۇستاندا اهالی‌نین چوخونلوغونون آنا دیلی مازندرانجادیر آنجاق، گیلکجه، فارسجا، تۆرکجه (گلوگاه بؤلگه‌سی و آیری منطقه‌لر) ، تورکمنجه و کۆردجه دیل‌لرینده ده دانیشیلیر.

## دوْلانما
ایران‌دا لاپ چوخ ایمامزاده مازندران ایله گیلاندا یئرلشیب‌دیر. بۇ ایمامزاده‌لرین اکثریتی زیدی‌دیرلر.
## گؤرونتولر

File:Alavids-map.png


## قایناقلار

بؤلمه:مازندران اوستانی
بؤلمه:ایران اۇستانلاری
بؤلمه:Alborz (mountain range)
شومالی خوراسان اوستانی

**شومالی خوراسان اوستانی** (آنادولو تورکجه‌سی: **Kuzey Horasan Eyaleti**, ، اینگیلیسجه: North Khorasan Province)  ایران اوستانلاریندان بیریدیر. بۇ اوستانین مرکزی، بجنورد شهری‌دیر.

## خالق
بو اوستانین اهالی‌سی‌نین چوخونلوغو خوراسان تورکلری تشکیل وئریرلر. خوراسان تورکلریندن سونرا فارسلار، کورمانج‌لار، تورکمنلر و آذربایجان تورکلری ده بو اوستاندا یاشاییرلار.

## قایناق‌لار

* ایرانین آمار مرکزی

بؤلمه:شومالی خوراسان اوستانی
بؤلمه:ایران اوستانلاری
هورموزقان اوستانی

**هوْرموزگان اۇستانی** ، ایران اۇستانلاریندان بیری‌دیر. بو اوستانین مرکزی، بندرعباس شهری‌دیر.۱۳۹۰-جی ایلین آمارلارینا گؤره بۇ اۇستانین ۷۰٬۶۹۷ کم مساحت‌له ۱٬۵۷۸٬۱۸۳ نفر جمعیتی واردیر. هورموزگان، شومال ایله شومال‌ شرقی‌دن کیرمان‌لا، غرب ایله شومال غرب‌دن فارس‌ و بوشهر ایله و شرق‌دن سیستان و بلوچستان اوستانی ایله قوْنشودور.
بندانگشتی|بندرعباس

## جامیعه
### جمعیت
۱۳۹۰-جی ایلین آمارلارینا گؤره بۇ اۇستانین  ۱٬۵۷۸٬۱۸۳ نفر جمعیتی واردیر.
### دیل

## سیاست
هوْرموزگانین اۇستانداری  فریدون همتی‌دیر.
### ایداری بؤلونوش
بۇ اۇستانین ۱۳ بؤلگه‌سی، ۲۵ شهر، ۳۳ بؤلومو، ۷۱ قصبه و ۲۱۷۰ کندی واردیر. هورموزگان قاباقجا کیرمان ایله فارس اۇستانی‌نین بیر بؤلومو ساییلیردی.
بندانگشتی|هورموزقان اوستانینین بؤلگه‌لری
# ابوموسی بؤلگه‌سی
# بستک بؤلگه‌سی
# بندرعباس بؤلگه‌سی
# بندر لنگه بؤلگه‌سی
# جاسک بؤلگه‌سی
# حاجی‌آباد بؤلگه‌سی
# رودان بؤلگه‌سی
# قشم بؤلگه‌سی
# پارسیان بؤلگه‌سی
# میناب بؤلگه‌سی
# خمیر بؤلگه‌سی
# بشاگرد بؤلگه‌سی
# سیریک بؤلگه‌سی

## قایناقلار

بؤلمه:ایران اۇستانلاری
بؤلمه:هوْرموزقان اۇستانی
همدان اوستانی

**همدان اۇستانی** ()، ایران اۇستانلاریندان بیری‌دیر. بو اوستانین مرکزی، همدان شهری‌دیر. ۱۳۹۰-جی ایلین آمارلارینا گؤره همدان ۱۹٬۳۶۸ کم مساحت‌له ۱٬۷۵۸٬۲۶۸ نفر جمعیتی واردیر. همدان شومال‌دان قزوین و زنجان ایله، جنوب‌دان لوریستان‌لا، شرق‌دن مرکزی و غرب‌دن کوردیستان و کیرمانشاه ایله قوْنشودور. همدان ۹ شهریستان، ۲۵ بخش، ۲۷ شهر، ۷۳ دهیستان و ۱۱۲۰ کنده بؤلونور.

## جامیعه

### جمعیت
بۇ اۇستانین ۱۳۹۰-جی ایلین آمارلارینا گؤره  ۱٬۷۵۸٬۲۶۸ نفر جمعیتی واردیر.
### دیل

۲۰۱۰-جو ایلین آمارلارینا گؤره همدان اۇستانیندا، ۵۸٫۹۰٪ تورک، ۲۴٫۳۰٪ فارس، ۱۰٫۳۰٪ لور، ۵٫۴۰٪ کۆرد، ۰٫۳۰٪ عرب، ۰٫۳۰٪ بلوچ و ۰٫۵۰٪ بللی‌لنمه‌میش یاشاییرلار.

## سیاست
بۇ اۇستانین اۇستانداری محمدناصر نیکبخت‌دیر.

### ایداری بؤلونوش
همدان اۇستانی، ۱۳۵۲-جی ایل‌ده قۇرولدو، اوْندان قاباق بۇ اۇستان بئشینجی اوستان آدلانیردی. بو اۇستانین مرکزی همدان شهری‌دیر. همدان ۹ شهریستان، ۲۵ بخش، ۲۷ شهر، ۷۳ دهیستان و ۱۱۲۰ کنده بؤلونور.

## اکینچیلیک
همدان اۇستانی، گیرده‌کان، ساریمساق و یئرآلما تولیدینده ۱-جی، اۆزوم ایله آرپا تولیدینده ۲-جی، یوْنجا تولیدینده ۳-جو، بوغدادا ۷-جی و سۆت‌ده ۹-جو یئرده یئرلشیر.
## گؤرمه‌لی یئرلر

* غار علی‌صدر کبودرآهنگ
* مجسمهٔ شیرسنگی
* شهر باستانی هگمتانه
* کتیبه‌های گنجنامه
* گنبد علویان
* برج قربان
* مسجد جامع همدان
* آرامگاه آستر و مردخای
* پیامبر بنی اسراییل حضرت حیقوق نبی (ع) حیقوق
* آرامگاه بوعلی سینا
* آرامگاه عارف قزوینی
* آرامگاه باباطاهر
* ارگ باستانی نوشیجان ملایر.
* امامزاده عبدالله
* آرامگاه میررضی‌الدین
* سد اکباتان
* تپهٔ عباس‌آباد
* حمام حاج آقا تراب
* قلعه یزدگرد سوم
* قلعه اردلان (اشتران)
* قلعه انوج ملایر
* شهر زیر زمینی سامن
* آتشکدهٔ بهرام.
* تپه باستانی گونسپان
* غار سراب.
* غار سوباشی کبودرآهنگ
* غار قلی‌آباد کبودرآهنگ
* امامزاده خاتون.
* قلعهٔ باشقورتاران کبودرآهنگ
* قلعهٔ طوراقیه.
* قلعهٔ سراب.
* بازار بزرگ وکاروان سراها
* روستای تاریخی قوزلیجه.
* کوهستان قلی‌آباد کبودرآهنگ
* آرامگاه حضرت یوشع بن نوح پیامبر یهود در ملایر.
* کوهستان بوقاطی رزن
* حمام اعظم.
* سد کبودرآهنگ.
* ستون سلوکی.
* سراب گیان
* تپهٔ گیان
* آتشکدهٔ گره‌چقا.
* دژ گوراب ملایر
* مسجد جامع نهاوند.
* تپهٔ باباقاسم.
* کوه گرین
* سراب گنکاور کهنه.
* سراب فارسبان.
* سراب ملوسان.
* سراب گاماسیاب نهاوند.
* امامزاده ابراهیم.
* امامزاده محمد.
* معبد لائودیسه.
* تپهٔ ابوذر.
* کوه آردوشان.
* مقبرهٔ باباپیره.
* پیل لاغه.
* پیست آسکی تاریک‌دره.
* شهر لالجین
* دشت بهار.
* مار چهل‌دم.
* موزهٔ بوعلی.
* موزهٔ تاریخ طبیعی همدان.
* موزهٔ هگمتانه.
* موزهٔ جامع نظری.
* گور اسکندر.
* مسجد شاه تهماسب.
* کاروانسرای فرسفج.
* امامزاده یحیی.
* امامزاده محسن.
* امامزاده اظهر درجزین رزن
* مسجد پیغمبر.
* مسجد میرزاتقی.
* درهٔ مرادبیگ.
* کلیسای همدان.

## قایناقلار

بؤلمه:ایران اوستانلاری
بؤلمه:همدان اوستانی
مرکزی اوستانی

**مرکزی اۇستانی** ()، ایران اۇستانلاریندان بیری‌دیر. بو اوستانین مرکزی، اراک شهری‌دیر.۱۳۹۰-جی ایلین آمارلارینا گؤره بۇ اۇستانین ۲۹٬۱۲۷ کم مساحت‌له ۱٬۴۱۳٬۹۵۹ نفر جمعیتی واردیر. مرکزی، شومال‌دان تهران‌، قزوین و البورز ایله، غرب‌دن همدان‌  ایله، جنوب‌دان لوریستان و ایصفاهان‌لا و شرق‌دن تهران، ایصفاهان و قوم اوستانی ایله قوْنشودور.

## جوغرافیا
### گؤل‌لر
* میقان گؤلو
* خورهه گؤلو
* قاسم‌آباد گؤلو
### طبیعت
#### قوْرونموش منطقه‌لر
* هفتادقله قوْرونموش منطقه‌سی
* چرا و وفس قوْرونموش منطقه‌سی
* سربند قوْرونموش منطقه‌سی

## جامیعه

### جمعیت
۱۳۹۰-جی ایلین آمارلارینا گؤره بۇ اۇستانین  ۱٬۴۱۳٬۹۵۹ نفر جمعیتی واردیر.

### قوم‌لار

۱۳۸۹-جو ایلین آمارلارینا گؤره بۇ اۇستان٬دا ۷۲٫۳ فارس (۶۸٫۷٪ کیشی، ۷۵٫۵٪ خانیم)، ۲۰٫۸ تورک (۲۲٫۷٪ کیشی، ۲۰٫۵٪ خانیم)، ۱٫۳٪ کورد (۲٪ کیشی، ۰٫۷٪ خانیم)، ۰٫۷ عرب (۰٫۷٪ کیشی، ۰٫۷٪ خانیم)، ۱٫۶ لور (۲٪ کیشی، ۰٫۷٪ خانیم)، ۰٫۷ شومال‌لی (گیلک، مازندرانلی، تالیش و تورکمن (۰٫۷٪ کیشی، ۰٫۷٪ خانیم)، ۱٫۳ سایر و ۱٫۳ جواب‌سیز یاشاییرلار.

### دیل
بۇ اۇستانین اهالیسی‌نین اکثریتی‌نین آنا دیلی فارسجادیر، آنجاق تۆرکجه (فراهان، خنداب، کمیجان، شازند، ساوه و زرندیه شهریستان‌لاریندا)، خلجچه (خلجیستان) و لورجا دیل‌لرینده  ده دانیشیلیر،همچنین اراک شهرینده ده فارس دیلیندن سونرا،تورک دیلی نین ده دانیشانلاری وار.

## سیاست

مرکزی اوستانداری، محمود زمانی قمی‌دیر.
### ایداری بؤلونوش
ایندیکی مرکزی اۇستانی ۱۳۷۵-جی شمسی ایلینده قۇرولدو، اوْندان قاباق بۇ اۇستان بیرینجی اوستان آدلانیردی. مرکزی اۇستانی ۱۲ شهریستانا بؤلونور.

## ایقتیصاد

### اکینچیلیک
بۇ اۇستانین محصول‌لاریندان، لوبیه، نار و پوسته‌دن آد آپارماق اوْلار.

## آدلیم‌لار
* روح‌الله خمینی، ایران ایسلامی جومهوریتی‌نین قۇروجوسو
* محمود حسابی، ایران‌لی فیزیک‌چی

## قالری

file:میدان شهرداری.jpg|  کمیجان شهرداری میدانی
file:Khoorheخورهه.jpg|  خورهه معبدی، محلات
file:Chalnakhjir_cave.jpg|  چال نخجیر کؤهولو
file:Masjed-jame-saveh.JPG| ساوه جامع مسجیدی
| محمود حسابی‌نین قبری


## قایناقلار

بؤلمه:ایران اوستانلاری
بؤلمه:مرکزی اوستانی
قزوین اوستانی

**قزوین اوستانی** () — ایران اوستانلاریندان بیری‌دیر. بۇ اوستانین مرکزی، قزوین شهری‌دیر.

## جوغرافیاسی
## تاریخی
## خالق
### اهالی نۆفوسو

بۇ اوْستان ۱۳۹۰–جی هیجری گۆنشلی ایلین نۆفوس سایی‌سی اساسیندا ۱٬۲۰۱٬۵۶۵ نفر (۵۹۱٬۷۶۱ قادین و ۶۰۹٬۸۰۴ کیشی) اهالی‌سی واریمیش.

۱۳۸۵–جی هیجری گۆنشلی ایلین نۆفوس سایی‌سی اساسیندا بۇ اوْستانین ۱٬۱۴۳٬۲۰۰ نفر (۵۸۳٬۸۷۰ کیشی و ۵۵۹٬۳۳۰ قادین) اهالی‌سی واریمیش کی بۆتون ایران اؤلکه‌سی‌نین ۱٫۶۲٪ نۆفوسونا شامیل اوْلۇرمۇش.

۱۳۹۰–جی هیجری گۆنشلی ایلین نۆفوس سایی‌سی اساسیندا، قزوین بؤلگه‌سی ۵۶۶٬۷۷۳ نفر اهالی‌سی اوْلاراق، اوستانین ان چوْخ نۆفوسلو بؤلگه‌سی، و آبیک بؤلگه‌سی ۹۳٬۸۴۴ نفر اهالی‌سی اوْلاراق، اوستانین ان آز نۆفوسلو بؤلگه‌سی تانینمیش‌دیرلار.

### اتنیک کؤکن
thumb|250px|قزوین اوستانینین ائتنیک کؤکن خریطه‌سی
قزوین اوستانینین اهالیسی اساساً یئرلی تورکلردن، قیسماً فارسلار و تاتلاردان عیبارتدیر. اوستان‌دا هابئله چوخ آز سایی‌دا سون یوز ایل‌ده بورایا سورگون ائدیلن لورلار و کوردلر ده یاشاییر.
قزوین شهرینین یئرلی تورکلری و اونا یاخین اولان شهرلر و کندلر تورکجه‌نین قزوین لهجه‌سینده دانیشیرلار. قزوینین تورکجه آغیزی، داها چوخ زنجان لهجه‌سینه بنزییر.

### هۆنر و کۆلتۆر
### یئمکلر

## قایناقلار

* ایرانین آمار مرکزی

بؤلمه:ایران اوستانلاری
بؤلمه:قزوین اوستانی
سیمنان اوستانی

**سیمنان اوستانی**  ایران اوستانلاریندان بیریدیر. بو اوستانین مرکزی، سیمنان شهریدیر.

## قایناقلار

* ایرانین آمار مرکزی

بؤلمه:ایران اوستانلاری
بؤلمه:سیمنان اوستانی
چاهارماحال و بختیاری اوستانی

**چاهارماحال و بختیاری اوستانی** (فارسجا: استان چهارمحال و بختیاری) _ ایران اوستان‌لاریندان بیریدیر. بو اوستانین مرکزی، شهرگورد شهریدیر. بو اوستانین دوغو حیصه‌سی تورک‌دور. سلجوق، بیات، اینالو و... تورکلرینه عاید دیر کوزئی دنسه اصفهان تورک شهرلری‌ایله یعنی چادان، فریدن، لرستان چاپلق تورکلر و ... ، گونئی دنسه سمیرم، شهرضا، خمسه و قاش‌قایی تورکلری‌ایله قونشو ساییلیرلار . قیساجا چاهارماحال قیسمتی تورکدور، و بختیاری قیسمتی لوردور.

## قایناق‌لار

* ایرانین آمار مرکزی

بؤلمه:ایران اوستانلاری