open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
عیرق

**عیرق** بو موردلره ایشاره ائده بیلر؛

*عیرق (اینسان)
*عیرق (بیولوژی)
*عیرق (حئیوان)
قارا اینسانلار

[thumb|200px|قارالار حاقلاری مودافیعه‌چیلری‌نین اؤنجۆللریندن [مارتین لوتر کینگ]]
**قارا اینسانلار** یا دا **قارا دریلی‌لر** یوخسا **قارالار** — اینسان'لارین بیر حیصه‌سین تشکیل ائدیرلر. بو اینسانلار اصل ده اورتا و دوغو آفریقالی دیرلار آفریقانین بویوک صحرا اولان یئرده یاشاییرمیش لار و سورا آفریقانین باشقا یئرلرینه یاییلدی لار ، آمریکالی آفریقالی لار آما اؤزباشلارینا یوخ بلکه ایستیعمارچی لارین الینن آپاریلمیش لار. قارا دریلی لرین آدلارین سببی دری لرین رنگی دیر .

## قایناقلار

بؤلمه:عیرق
قیدار (خودابنده)

**قیدار** یوخسا **قئیدار** — زنجان اوستانی'ندا یئرلشن بیر شهردیر. بو شهر خودابنده بؤلگه‌سی مرکزی‌دیر.

## قایناقلار

بؤلمه:زنجان اوستانی‌نین شهرلری
بؤلمه:خودابنده بؤلگه‌سی
سیلوفون

thumb|سیلوفون
**سیلوفون** یوخسا **زیلوفون** (اینگیلیسجه: **xylophone**) قدیم یونان دیلینده زیلو یوخسا سیلو آغاج اولور و فون سس اولور یعنی آغاج سسی .

بو یاپیم دا قلم لرنن آغاج دان اولان لارین اۆستۆنه وورولور. 

## گئچمیشی
بو آلت یوخسا یاپیم ایلک گۆنئی دوغو آسیا دا پولینزی خالقی دۆزلتمیش لر پولینزی لر ایندیکی مالزی دن آفریقیا گدنده سیلوفونی اؤزلرینن آپاریپلار. 

## قایناقلار

بؤلمه:موسیقی آلتلری
شریف‌آباد (قزوین)

**شریف‌آباد** قزوین اوستانی‌ البورز بؤلگه‌سینده یئرلشن بیر شهردیر. بۇ شهرین ۱۳۹۵-جی ایلین آمارلارینا گوره ۲۰٫۳۴۷ نفر جمعیتی واردیر.

## قایناقلار

بؤلمه:البورز بؤلگه‌سی
بؤلمه:قزوین اوستانی‌نین شهرلری
اینشا (یازی)

**اینشا** آزاد و یا اؤنجه‌دن مۆعیّن بیر قونودا یازیلمیش بیر خبر متنی و یا حیکایه‌دیر. اینشا، بیر نئچه بؤلومدن اولوشان اۇزۇن و یا قیسا اولابیلر. اینشالار اوخول‌لاردا داها چوخ اؤیرنجیلرین یازیلارینی و خیال گۆجلرینی گۆجلندیرمک اۆچون ایستیفاده اولونور و چوخو زامان قونو اؤیرتمن طرفیندن اؤیرنجیه تکلیف اولونور و اؤیرنجی قونویلا ایلگیلی اۇزۇن و یا قیسا بیر متنی اؤیرتمنینه چاتدیرمالیدیر. بعضاً اؤیرتمن اؤیرنجیلردن سئودیکلری بیر قونو حاقیندا بیر متن یازمالارینی ایستر و بونو اؤیرتمنه اینشا (سربست قونو) اولاراق تقدیم ائتمه‌سینی ایستر.

اینشا خبر متنی: بیر قونویو ایضاح ائدن، آراشدیرما و مقاله کیمی رژیمی اولان متن‌دیر. مثلاً، بیر شخص بۆتون یازیلاریندا دیش آغریسی‌نین علامتلرینی و مۆعالیجه‌سینی یازیرسا، خبر متنی یازیب.

اینشا حیکایه متنی: بیر قونو حاقیندا حیکایه دانیشان و حیکایه احوال–روحیه‌سینه مالیک متن‌دیر. مثلاً، کیمسه اینشا عئینی قونو حاقیندا بیر حیکایه یازارسا، بیر حیکایه اینشاسی یازمیشدیر.

اینشا بؤلوملری:

۱-قونو (آزاد یا اؤنجه‌دن تعیین اولموش)

۲-موقدمه یا گیریش بؤلومو (قونویلا باغلی چوخ گئنل آچیقلاما)

۳-گؤوده و یا اورتا حیصه (بو بؤلومده اوچ و یا داها چوخ پاراقراف قونونوزلا ایلگیلی عومومی و آیرینتیلی اولاراق آچیقلانمالیدیر کی مقاله‌نین ساده‌جه بو قیسمیندا خبر و یا حیکایه متنی یئر آلابیلر. توجه ائله‌یین کی پاراقرافلارین ساییسی اوچدن آز اولا بیلمز.)

۴–نتیجه، سونوج و یا سون بؤلوم (بو قیسمی، قونودان گؤوده‌یه اؤنملی بیر سونوج آلمیش کیمی یازمالیسینیز.)

«قئید ائدک کی، اینشانین بۆتون بؤلمه‌لری بیرباشا قونو ایله باغلی اولمالیدیر.»

اینشا قوراللاری:

۱-یوخاریدا قئید ائدیلدیگی کیمی مقاله‌نین تۆم بؤلوملرینی ریعایت ائتمک.

۲-یازی ایشارتلرین (ویرقول، نؤقطه و ساییره) ریعایت ائدیلمه‌سی.

۳-سؤزجوکلرین دۆزگۆن ترتیبین تعیین ائتمک و ریعایت ائتمک

## قایناقلار
وولت

**ووْلت** (اینگیلیسجه: Volt) بیر اؤلچمک معیاری دیر وولت نان الکتیریکین پتانسییلین دییشیک لیگین اؤلچۆرلر.(ووْلتاژ) ووْلت آدی ایتالیالی بیلیم آدامین آدینان آلساندروْ ووْلتا (۱۷۴۵-۱۸۲۷)دان دیر و ووْلتون نومادی V دیر. 

## تانیم
بندانگشتی|وولت
بیر ووْلت هیدایت ائدن سیمین ایکی نوقطه سی نین آراسیندا اولان پتانسیل دییشیکلیگی بیر آمپر اولاراق بو ایکی نوقطه نین آراسینداکی بیر واتلیق گۆجۆن داغیلماسی.

## قایناقلار

بؤلمه:فیزیک
هیپ هاپ موزیک

بندانگشتی|رپ یوخسا هیپ - هوپ اوخوجوسو
**هیپ هاپ** یوخسا **رپ** () بیر نوع موسیقی ژانری دیر. (اینگیلیسجه: )

بۇ نوع موسیقی‌نین یارادیلماسی آفریقالی -آمریکالی لار، لاتین - آمریکالی لار و جامائیکالی لار نیویورکون برانکس شهرینده ۱۹۷۰ ایلینه قاییدیر .

## قایناقلار

## آرتیق اوخو
*George, Nelson. *Hip Hop America*. Penguin, 2005.
*Katz, Mark. *Groove Music. The Art and Culture of the Hip Hop DJ*. OUP, 2012.

## ائشیک باغلانتیلار

* ''Can't Stop, Won't Stop: A History of the Hip-Hop Generation''—by Jeff Chang
* "Back in the Days"—*[[Vibe (magazine)|Vibe]]*
* "Rap: Striking Tales of Black Frustration and Pride Shake the Pop Mainstream"—by Robert Hilburn
* When did Reggae become Rap?  by D. George
* 
* 
* "The Uncivil War: The battle between the Establishment and supporters of rap music reopens old wounds of race and class"—by Chuck Philips
* The Historical Roots of Hip Hop

بؤلمه:موسیقی
حیزبلر کونفرانسی

**حیزبلر کوْنفرانسی** (؛ ) بیر میلتلرآراسی سؤزلشمه‌ ان یوخاری یؤنتیم قورومودور.
سؤزلشمه‌یه عوضو اوْلان دؤولتلرین نوماینده‌لری و رسمی تانینمیش ناظیرلر بو کوْنفرانسی تشکیل وئریر. COP-نین وظیفه‌سی "سؤزلشمه‌نین و COP-نین قبول ائتدیگی باشقا قانونی سندلرین ایجرا اوْلماسینی گؤزدن گئچیرمک و سؤزلشمه‌نین تأثیرلی ایجرا اوْلونماسینی تشویق ائتمک اۆچون گرکلی قرارلاری آلماقدیر".

COP-یه صاحیب اوْلان سؤزلشمه‌لرین لیستی آشاغیدا وئریلمیشدیر:

* بازل سؤزلشمه‌سی
* شیمیایی سیلاحلار سؤزلشمه‌‌سی
* بیولوژیک چئشیدلیلیک سؤزلشمه‌سی
* Convention on the Conservation of Migratory Species of Wild Animals
* کؤکو کسیلمه خطرینده اولان وحشی حئیوان و بیتگی نؤوعلرینین میلتلرآراسی تیجارت سؤزلشمه‌سی
* کیوتو پروتوکولو
* جیوه حاققیندا میناماتا سؤزلشمه‌سی
* رامسر سؤزلشمه‌سی
* روتردام سؤزلشمه‌سی
* Stockholm Convention on Persistent Organic Pollutants
* Treaty on the Non-Proliferation of Nuclear Weapons
* United Nations Convention to Combat Desertification
* بیرلشمیش میلتلر فسادا قارشی سؤزلشمه‌سی
* بیرلشمیش میلتلر ایقلیم دییشیکلیگی چرچیوه سؤزلشمه‌سی
** بیرلشمیش میلتلر ایقلیم دییشیکلیگی کونفرانسی
* دونیا ساغلیق تشکیلاتی توتون کونتورولو چرچیوه سؤزلشمه‌سی

## قایناقلار
کورلوق

**کورلوق** (اینگیلیسجه: blindness) کورلوق دا اینسان یوخسا حئیوانین گؤزلری گؤرمه‌یه هچ گۆجۆ یوخدور. و اساسدا هئچ بیر شئی گؤرمۆر. کورلوقون دییشیک سببلری وار : ۱- حادیثه اۆزۆنن ۲- ژنتیک سبب‌دن ۳-خسته لیک.

کور اولان یوْخسا گؤرمیینلر دییشیک یاپیملار ایشلدیرلر بو یاپیملار ایشلری گؤرمیینلره راحاتلاشدیریر. 

دۆنیا ساغلیق قورومو ددیگینن دۆنیادا ۳۵ میلیون کور یوخسا گؤرمز وار و بونون یۆزده ۹۰ قالخینماق دا اولان اؤلکه لر ده یاشاییرلار.

## قایناقلار
لودویق ویتگنشتاین

**لودویق ویتگنشتاین** (اینگیلیسجه: Ludwig Josef Johann Wittgenstein) (۲۶ آپرئل ۱۸۸۹ - ۲۹ آپرئل ۱۹۵۱) اوتریشلی-بیریتانیالی فیلسوف دیرکی منطیق ریاضی یوخسا سایبیل فلسفه سی و دیل فلسفه سینده اثرلری اولوپ .

بندانگشتی|ویتگنیشتاینین سایبیل فلسفه ایشی

ویتگنیشتاین مودرن فلسفه تاریخینین ان اؤنملی‌لریندن ساییلیر.

## قایناقلار
چو هسی

بندانگشتی|ژو خی
**چو هسی** (اینگیلیسجه: Zhu Xi چینجه: 朱熹) (۱۱۳۰ اوکتوبر ۱۸ - ۱۲۰۰ آپرئل ۲۳) کنفوسیوسچی بیر فیلسوف چینین سانق خاندانین دا ایشلئنیردی و نئو کنفوسیوسچیلیگین قالخینماقی و گنیشلندیریلمسینده چوخ اتکیسی اولموش. ژو خینین ایشلرینن مدیتیشنین اؤز نفسین گئنیش لندیریلمسینده چوْخ اتکیسی اولموش.

## قایناقلار

بؤلمه:فیلسوفلار
زنجان اوستانی‌نین شهرلری

[left|thumb|[زنجان: زنجان اوستانی‌نین اَن نوفوسلو شهری.]]
[thumb|left|[ابهر: زنجان اوستانی‌نین ایکینجی نوفوسلو شهری.]]
**[[زنجان اوستانی]]** شهرلری‌نین نوفوسو ۱۳۸۵، ۱۳۹۰ و ۱۳۹۵-نجی گونش ایل‌لری‌نین باش‌سایمالاری اساس‌دا:

## قایناق‌لار

بؤلمه:زنجان اوستانی‌نین شهرلری
خودابنده بؤلگه‌سی

**خۇدابنده بؤلگه‌سی** () — ایرانین زنجان اوستانیندا بؤلگه‌دیر. بؤلگه‌نین مرکزی قئیدار شهری‌دیر. ۲۰۰۶-جی ایل باش‌سایماسینا اساساً، بؤلگه‌نین اهالی‌سی ۱۶۴٬۸۶۴ نفردن عیبارت ایدی. اونون نوفوسو ۲۰۱۱-جی ایل‌ده ۱۹۶٬۵۵۳	نفر و ۲۰۱۶-نجی ایل‌ده ایسه ۱۶۴٬۴۹۳ نفر ساییلیبدیر.بو بولگه نین خالقی تورکجه دانیشیرلار.

خودابنده بؤلگه‌سی دؤرد بؤلوم (بخش)ـه بؤلونور:
#مرکزی بؤلوم
#افشار بؤلومو
#بیزینه‌رود بؤلومو
#سوجاس‌رود بؤلومو

بؤلگه‌نین آلتی شهری وار:
#زررین‌رود
#سوجاس
#سوهرورد
#**[[قئیدار]]**
#کرسف
#گرماب
#نورباهار

## قایناق‌لار

* اطلس گیتاشناسی استان‌های ایران [Atlas Gitashenasi Ostanhai Iran] (*[https://web.archive.org/web/20070522192425/http://www.gitashenasi.com/En/Product/Index.cfm?I=9 Gitashenasi Province Atlas of Iran]*)

## خاریجی کئچیدلر

بؤلمه:خودابنده بؤلگه‌سی
بؤلمه:زنجان اوستانی‌نین بؤلگه‌لری
خورمدره بؤلگه‌سی

**خۆرّمدره بؤلگه‌سی** () — ایرانین زنجان اوستانیندا بؤلگه‌دیر. بؤلگه‌نین مرکزی خورمدره شهری‌دیر. ۲۰۰۶-جی ایلین باش‌سایماسینا اساساً، بؤلگه‌نین اهالی‌سی ۶۰٬۴۹۹ نفردن عبارت ایدی. اونون نوفوسو ۲۰۱۱-جی ایل‌ده ۶۵٬۱۶۶ نفر و ۲۰۱۶-نجی ایل‌ده ایسه ۶۷٬۹۵۱ نفره چاتیب‌دیر.

بؤلگه‌نین تکجه بیر بؤلومو وار:
#مرکزی بؤلوم

بؤلگه‌نین تکجه بیر شهری وار: 
#خورمدره

## قایناق‌لار

* اطلس گیتاشناسی استان‌های ایران [Atlas Gitashenasi Ostanhai Iran] (*[https://web.archive.org/web/20070522192425/http://www.gitashenasi.com/En/Product/Index.cfm?I=9 Gitashenasi Province Atlas of Iran]*)

بؤلمه:خورمدره بؤلگه‌سی
لیپید

بندانگشتی|لیپید

**لیپید** ()، بیولوژی و بیوشیمی ده بؤیوک بیو مولکولا دئییلیر. لی‍ید سو دا قارشا بیلن قوطبی اولمایان قاریشان یوخسا موحللدیر. قوطبی اولمایان قاریشانلار معمول دا هیدروکربونلاری باشقا سو دا قاریشمایان هیدروکربوْن لیپید هیدروکربونلاری کی سودا قاریشمیئرلاری قاریشدیرماق اوچون . قاریشمایان لیپیدلری اریدن یوخسا قاریشدیران( ویتامین آ ، ویتامین د ، ویتامین ایی ، ویتامین کا).

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار

**Introductory**
*List of lipid-related web sites
*Nature Lipidomics Gateway – Round-up and summaries of recent lipid research
*Lipid Library – General reference on lipid chemistry and biochemistry
*Cyberlipid.org – Resources and history for lipids.
*Molecular Computer Simulations – Modeling of Lipid Membranes
*Lipids, Membranes and Vesicle Trafficking – The Virtual Library of Biochemistry, Molecular Biology and Cell Biology

**Nomenclature**
*IUPAC nomenclature of lipids
*IUPAC glossary entry for the lipid class of molecules

**Databases**
*LIPID MAPS – Comprehensive lipid and lipid-associated gene/protein databases.
*LipidBank – Japanese database of lipids and related properties, spectral data and references.

**General**
*ApolloLipids – Provides dyslipidemia and cardiovascular disease prevention and treatment information as well as continuing medical education programs
*National Lipid Association – Professional medical education organization for health care professionals who seek to prevent morbidity and mortality stemming from dyslipidemias and other cholesterol-related disorders.

بؤلمه:شیمی
ویتامین آ

**ویتامین آ** (اینگیلیسجه: Vitamin A) یاغدا قاریشان بیر ویتامین نؤوعودور. اینسان بدنینه گرکن دیر. اورقانیک بیر ترکیب دیر کی ایچین ده کی لر رتینول ،رتینال ، رتینوئیک اسید وو بیر نچه پرو ویتامین بتا کاروتن .
بندانگشتی|ویتامین آ
ویتامین آ فایدالاری گؤرمک گوجو دور و بدنین گۆونلیق سیستمین گۆجلشدیریر و حامیله قادین لارین جنینین روشدونه فایدالی دیر.

## قایناقلار
یوفا

**یوفا** یا دا **اوروپا فوتبال کونفدراسیونو** اوروپا دا و آسیانین غربینده یئرلشن بعضی اؤلکه‌لرینده فوتبالی ایداره ائدن تشکیلاتدیر.

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار

*  
* Union of European Football Association, Soccerlens.com. Retrieved: 9 October 2010.


بؤلمه:فیفا کونفدراسیونلاری
بؤلمه:۱۹۵۴ - جو ایلینده سوئیس اؤلکه‌سینده یارانانلار
ائشیتمزلیک

بندانگشتی|ائشیتمزلیک نیشان دانیشماسی

**ائشیتمزلیک** یوخسا **کارلیق** ()، طیب بیلیمینده  سسلری ائشیده بیلمیین لره دئیلیر ائشیتمز اینسان لار دانیشادا بیلمیرلر بو اۆزدن نیشانلی مئتودنان ایلیشکی لری اولور .

## قایناقلار

بؤلمه:طیب
داوید بن قوریون

**داوید بن قوریون** (اینگیلیسجه: David Ben-Gurion عیبریجه :דָּוִדבֶּן-גּוּרִיּוֹן) (۱۸۸۶ اوکتوبر ۱۶-۱۹۷۳ دئسامبر ۱) ایسرائیل اؤلکه سینین قوروجوسو و ایلک باشباخانی میش. ۱۹۰۹ بن قوریون آدی قویولموش.۱۹۳۵ ده بریتانیانین فیلیستین بؤلگه سینین یهود جامیعه سینین رهبری اولدو(۱۹۳۵). ایسرائیلین قورولماسینا دک (۱۹۴۸) و باشباخانی اولدو ۱۹۶۳ جک. 

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار

*
*Special Report David Ben-Gurion BBC News
*"David Ben-Gurion (1886–1973)" Jewish Agency for Israel
*David Ben-Gurion's Personal Correspondence and Historical Documents Shapell Manuscript Foundation
*Annotated bibliography for David Ben-Gurion from the Alsos Digital Library for Nuclear Issues
* March 2011 Ben-Gurion and Tewfik Toubi finally meet (28 October 1966)
* David Ben-Gurion personal manuscripts
* 

بؤلمه:سیاستچیلر
دونیا ایشچیلری بیرلشین!

[Center|thumb|[شوروی‌‌‌‌نین 
رسمی دؤولت نیشانی؛ نیشانین اۆستونده (دونیا ایشچیلری بیرلشین!) جومله‌سی اۆیه جومهوریتلرین اؤز دیلینده یازیلمیش دیر]]
**دونیا ایشچیلری بیرلشین**، کومونیسم ایدئولوژی‌سینین ان مشهور شوعارلاریندان و کومونیست مانیفستی بروشورونون سوْن جومله‌سی دیر کی ۱۸۴۸-جی ایلده کارل مارکس و فردریش اینگلس طرفیندن یازیلدی. بۇ شوعار آیریجا شوروی‌نین رسمی دؤولت شوعاری کیمی ده ایستیفاده اوْلونوب دور.

## آیریجا باخ
*ایشچی 
*کومونیست مانیفستی
*کومونیسم
*شوروی
*دوغو آلمان

## قایناقلار

بؤلمه:کومونیسم
بؤلمه:سولچولوق
کالیمبا

بندانگشتی|میبرا چالماق
**کالیمبا** () بیر موسیقی آلتی دیر. بۇ ساز زیمباوه‌ شونا خالقینا عاییددیر.

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار
* Mbira.org, "the non-profit organization devoted to Shona mbira music", based in Berkeley, California
* ''sympathetic-resonances.org'': A free online platform featuring computer-generated playback and visualisation of mbira transcriptions, with the long-term goal of cultural preservation.
*MbiraMagic.Com Mbira Education Website
* Mbira.Online : Mbira Masters Video and Notation Archive
*Zimfest.org, a Zimbabwean Music Festival held annually in North America that offers many opportunities to learn and listen to mbira.
Archived Link - Mbira.co.zw, "A community of mbira players, researchers, makers & lovers, for the enhancement of the Mbira, music & fashion. Mbira Transfiguration & Permanence", based in Harare, Zimbabwe

بؤلمه:موسیقی آلتلری
جواهیر نهرو

بندانگشتی|جواهیر نهرو
**جواهیر لعل نهروْ** () (۱۴ نوْوامبر  ۱۸۸۶- ۲۷ می ۱۹۶۴)، بیر هیندوستانلی ایستعمارچیلیگه قارشی اولان فعال ، میللیتچی ، سوسیال دئموکرات و سکولارچی ایدی.

او ۱۷ ایل هیندوستانین باش وزیری و تعهودی اولمییان حرکتینین قوروجولاریندان ایدی.

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار
* 70th Anniversary of Indian Independence – Nehru's Birthday Dinner Programme – UK Parliament Living Heritage

* Profile of Nehru in *[[India Today]]*
* Nehru on Communalism
* Jawaharlal Nehru materials in the South Asian American Digital Archive (SAADA)
* 
* 

بؤلمه:هیندوستانلی سیاستچیلر
ابهر بؤلگه‌سی

**ابهر بؤلگه‌سی** () — ایرانین زنجان اوستانیندا بؤلگه‌دیر. بؤلگه‌نین مرکزی ابهر شهری‌دیر. ۲۰۰۶-جی ایلین باش‌سایماسینا اساساً، بؤلگه‌نین اهالی‌سی ۱۶۱٬۲۵۷ نفردن عبارت ایدی. اونون نوفوسو ۲۰۱۱-جی ایل‌ده ۱۶۹٬۱۷۶ نفر و ۲۰۱۶-نجی ایل‌ده ایسه ۱۵۱٬۵۲۸ نفر ساییلب‌دیر.

بؤلگه‌نین تکجه بیر بؤلومو وار:
#مرکزی بؤلوم

بؤلگه‌نین اوچ شهری وار: 
#**[[ابهر]]**
#صایین‌قالا
#هیدج

## قایناق‌لار

* اطلس گیتاشناسی استان‌های ایران [Atlas Gitashenasi Ostanhai Iran] (*[https://web.archive.org/web/20070522192425/http://www.gitashenasi.com/En/Product/Index.cfm?I=9 Gitashenasi Province Atlas of Iran]*)

بؤلمه:ابهر بؤلگه‌سی
باغلانتیسیزلار حرکتی

**باغلانتیسیزلار حرکتی** یوخسا **تعهودی اولمایانلار حرکتی** (اینگیلیسجه: **Non-Aligned Movement (NAM)**) بیر اولوسلار آراسی قورومودور. 

۱۲۰ اؤلکه اۆیه‌سی دیر. ۱۹۵۰ ده سویوق ساواشین آراسیندا بیر طرفده ناتو کاپیتالیسم آمریکا دان طرف توتان و دیگری ورشووْ کونفرانسی شوروینین باشچیلیگینان.

## قایناقلار

بؤلمه:سیاست
ویتامین ای

**ویتامین ای** (اینگیلیسجه: Vitamin E) ۸ یاغدا سودا قاریشان لاردان ترکیب لردن بیری دیر بو ویتامین آنتی اوْکسیدان دا ساییلیر بو ویتامین بادام دا گۆنه باخان دنه سینده فیندیق دا و... . وار دیر بو ویتامینین فایدالارینان بدنین سلول لارینان ییلیگ اولماق (اوکسیژن نؤوع لرین دؤنۆشوکلوگ لرینن ) و بدنین گۆونلیق سیستمین گۆجلشدیریر. 

## قایناقلار

بؤلمه:شیمی
سوهرورد

**سۆهرَوَرد** یوخسا **سؤهرَوَرد** () زنجان اوستانی‌نین خودابنده بؤلگه‌سی‌نین مرکزی بؤلومو اراضی‌سین‌ده شهر. ایرانین ۲۰۱۶-نجی ایل‌ده رسمی باش‌سایماسینا اساساً سوهروردین نوفوسو ۶٬۰۳۷	نفریمیش.

سوهرورد ۱۲-جی عصر ایران فیلوسوفو شهاب‌الدین سوهروردی‌نین وطنی اولوب. ایرانلی صوفی ابوالنجیب سوهروردی و اونون قارداشی‌اوغلو شهاب‌الدین عومر سوهروردی بو شهره عاییددیر.

## قایناق‌لار

بؤلمه:زنجان اوستانی‌نین شهرلری
بؤلمه:خودابنده بؤلگه‌سی
هری قونارتو

**هری قونارتو** ژاپونلی بیر پروفوسور و تدقیقچی‌دیر.

## قایناقلار

بؤلمه:ژاپون
گرماب (خودابنده)

**گرماب** () زنجان اوستانی‌نین خودابنده بؤلگه‌سی‌نین افشار بؤلومو اراضی‌سین‌ده یئرلشن بیر شهر و بو بؤلومون مرکزی‌دیر. ایرانین ۲۰۱۶-نجی ایل‌ده رسمی باش‌سایماسینا اساساً گرمابین نوفوسو ۴٬۱۲۸	نفریمیش.

## قایناق‌لار

بؤلمه:زنجان اوستانی‌نین شهرلری
بؤلمه:خودابنده بؤلگه‌سی
گرماب

**گرماب** بونلارا ایشاره ائده بیلر:

* گرماب (خودابنده): زنجان اوستانی‌نین شهرلرین‌دن بیری
* گرماب (فیروزه): رضوی خوراسان اوستانی‌نین شهرلرین‌دن بیری
کووامئی اینکرومه

بندانگشتی|کوْوام نیکرومه
**کووامئی اینکرومه** ()(۱۹۰۹ سپتامبر ۱۲ - ۱۹۷۲ آپرئل ۲۷)، 
غنا سیاست چی ، سیاسی تئوریسین و اینقیلابچی ، غنانین ایلک باش‌وزیری و سونرا جومهور باشقانی. کونوانسیون میلت حزبین قوروجوسو ایدی.

## قایناقلار

## آرتیق اوخو
* Arhin, Kwame (1993). *The Life and Work of Kwame Nkrumah*. Trenton, NJ: Africa World Press, Inc.  (08543395X)
* Baynham, Simon (1988). *The Military and Politics in Nkrumah's Ghana*. Westview Special Studies on Africa. Boulder, CO: Westview Press, Inc. (Frederick A. Praeger), 
* Biney, Ama. "The Legacy of Kwame Nkrumah in Retrospect." *Journal of Pan African Studies* 2.3 (2008). online , historiography
* Biney, Ama. *The political and social thought of Kwame Nkrumah* (2011).
* Biney, Ama. "The Development of Kwame Nkrumah's Political Thought in Exile, 1966–1972." *Journal of African History* 50.1 (2009): 81–100.
* Bretton, Henry L. *The rise and fall of Kwame Nkrumah: a study of personal rule in Africa* (1967).
* 
* Defense Intelligence Agency, "Supplement, Kwame Nkrumah, President of Ghana", 12-January-1966.
* Gerits, Frank. "'When the Bull Elephants Fight': Kwame Nkrumah, Non-Alignment, and Pan-Africanism as an Interventionist Ideology in the Global Cold War (1957–66)."  *International History Review* 37.5 (2015): 951–969.
* Gocking, Roger S.  *The History of Ghana* (2005).
* 
* 
* Milne, June. *Kwame Nkrumah: a biography* (1999).
* 
* Mwakikagile, Godfrey (2015), *Western Involvement in Nkrumah's Downfall*. Dar es Salaam, Tanzania: New Africa Press. 
* Omari, T. Peter. *Kwame Nkrumah: The anatomy of an African dictatorship* (1970).
* Pinkney, Robert (1972). *Ghana Under Military Rule 1966–1969*. London: Methuen & Co Ltd. 
* 
* Rooney, David. *Kwame Nkrumah: The Political Kingdom in the Third World* (1988).
* Rui Lopes & Víctor Barros (2019) "Amílcar Cabral and the Liberation of Guinea-Bissau and Cape Verde: International, Transnational, and Global Dimensions." The International History Review.
* 
* Smertin, Yuri. *[https://archive.org/details/nkrumahsmertin Kwame Nkrumah]*. Moscow: Progress Publishers. 1987.
* 
* 
* Žák, Tomáš František (2016). "Applying the Weapon of Theory: Comparing the Philosophy of Julius Kambarage Nyerere and Kwame Nkrumah". *Journal of African Cultural Studies*. 28 (2): 147–160. doi:10.1080/13696815.2015.1053798. S2CID 146709996.

## ائشیک باغلانتیلار

* Faces of Africa Kwame Nkrumah
* Kwame Nkrumah Mausoleum and Museum at Nkroful, Western Region
* Kwame Nkrumah Memorial Park & Museum, Accra 
* Ghana-pedia Dr. Kwame Nkrumah
* Ghana-pedia ''Operation Cold Chop'': The Fall Of Kwame Nkrumah
* Dr Kwame Nkrumah 
* Excerpt from ''Commanding Heights'' by Daniel Yergin and Joseph Stanislaw
* Timeline of events related to the overthrow of Kwame Nkrumah
* The Kwame Nkrumah Lectures at the University of Cape Coast, Ghana, 2007 
* Kwame Nkrumah Information and Resource Site
* Ghana re-evaluates Nkrumah by *[[The Global Post]]*
* Dr Kwame Nkrumah's Midnight Speech on the day of Ghana's independence&nbsp;– 6 March 1957.
* Newsreel on First Conference of Independent African States

|-

|-

|-

|-

|-

|-

|-

|-

بؤلمه:غنالی سیاستچیلر
معدنی ماده

بندانگشتی|معدن ماده سی
**معدنی مادّه** یوخسا **مینِرال** () ژئولوژی و مینرولوژی ده معدنی ماده لری کولیت ده بیر جیسم شیمیایی ترکیبی اؤزللیکله بیر کریستال بۆنیه سی کی خالیص دوغال شکیل ده اولور.

## قایناقلار

بؤلمه:ژئولوژی
هیدج

**هیدَج** زنجان اوستانی‌نین ابهر بؤلگه‌سی‌نین مرکزی بؤلومو اراضی‌سین‌ده شهر. ایرانین ۲۰۱۶-نجی ایل‌ده رسمی باش‌سایماسینا اساساً هیدجین نوفوسو ۱۳٬۸۴۰	نفریمیش.

## قایناق‌لار

بؤلمه:زنجان اوستانی‌نین شهرلری
بؤلمه:ابهر بؤلگه‌سی
نورباهار

**نورباهار** (رسمی: **نوربهار**) زنجان اوستانی‌نین خودابنده بؤلگه‌سی‌نین مرکزی بؤلومو اراضی‌سین‌ده یئرلشیب و بو بؤلومون مرکزی‌دیر. ایرانین ۲۰۱۶-نجی ایل‌ده رسمی باش‌سایماسینا اساساً نورباهارین نوفوسو ۳٬۶۴۴	نفریمیش.

## قایناق‌لار

بؤلمه:زنجان اوستانی‌نین شهرلری
بؤلمه:خودابنده بؤلگه‌سی
یوغون باغیرساق

بندانگشتی|یوغون باغیرساق
**یوغون باغیرساق** () بدنین یئمک هضم ائتمگین سوْن بؤلۆمۆدور . بو بؤلۆم ده سو جذب اولونور و دیگر قالان یئمک لر . یوغون باغیرساقین ان اوزون بؤلۆمۆ کوْلوْن دیر . یوغون باغیرساق بیر مئتر یاریم اوزونلوقو دور . یوغون باغیرساقین ایشی یمگین قالانین بدنن چؤله آتماق دیر.یوغون باغیرساق دا باکتری لر یاشاییر لار بو باکتری لرین فعالیتینین اۆزۆنن بدنن قاز (اوْستوراق) چیخیر.

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار

*
توماس آکوویناس

بندانگشتی|توماس آکوویناس
**توماس آکوویناس** (اینگیلیسجه: Thomas Aquinas)(۱۲۲۵-۱۲۷۴) بیر کاتولیک کیلیساسین مولا سی ، بیر فیلسوف ،معریفت بیلیم آدامی و بیر تئولوژین (ایلاهیات بیلیم آدامی) ایتالیالی میش آکوویناس کاتولیک کیلیساسین دا نچه ایصلاحاتی اولموش بو ایصلاحات دا ارسطونون نظرلریندن ایلهام آلمیش.

## قایناقلار
جینس (بیولوژی)

بندانگشتی|جینس
اینسان لار و حئیوان لار ایکی جینس دن دیرلر ائرکک و دیشی . ائرکک لر بعضی فیزیکی اؤزللیک لری وار جینسی آلت و هیکل فورمو آما بیر دیشی یوخسا قادین باشقا جینسی آلت لری وار قادین لار حامیله اولابیلیر لر و هیکل فورم لاری اؤزلیگی وار . داورانیش دا جامیعه نین ائرکک لردن ایستدیگی قادین لاردان فرقلی دیر بو اۆزدن ائرکک لر و قادین لارین یاشام لاری دا فرق ائدیر. عینی زاماندا جامیعه لرین ایستدیک لری ائرکک لردن و قادین لاردان فرقلی دیر مودرن بیر توپلانتی دا یوخسا جامیعه ده ائرکک لر و قادین لارا بیر گؤزنن باخارلار و چوخ آرالاریندا فرق قویمورلار آما سونتی بیر توپلومسال دا چوخلی فرق قویورلار (حوقوق دا ، اۆجرت ده ،اخوما حقینده و سئچمک حقین ده).

## جینسی ژن لر
ائرکک لرین جینسی ژن لری YDNA  دیشی لرین جینسی ژن لری MTDNA

## ایکی جینسلی لر
بندانگشتی|ترنس یوخسا ایکی جینسلی
ایکی جینسلی لر دۆنیادا آز اولورلار آما واردیرلار بولار بیراز ائرکک و بیراز دا قادین دیر لار و کسین بیریسینن دئیرلر .

## هوموسکچوال
بندانگشتی|هوموسکچوالیق حئیوان لاردا
بیر توپلومسال دا نورمال دا بیر ائرکک بیر قادین نان ائولنیر آما بعضاً اولور کی بیر ائرکک بیر ائرکک نن یوخسا بیر قادین بیر قادین نان ائولنیر بو سورونا دئیشیک توپلومسال لاردا دئیشیک دۆشۆنجه لر وار بعضی توپلومسال لار قبول ائدیر لر آما بعضی لری یوخ و جزالاندیریرلار دا.

## قایناقلار
تئولوژی

**تئولوژی**، **ایلاهیات** یوخسا **تانری‌بیلیمی** ()، تانری و دین مفهوملارینی آراشدیران بیر بیلیم دیر.

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار

* "Theology" on *[[Encyclopædia Britannica]]*
* Chattopadhyay, Subhasis. "Reflections on Hindu Theology" in Prabuddha Bharata or Awakened India 120(12):664-672 (2014). ISSN 0032-6178. Edited by Swami Narasimhananda.
* 

بؤلمه:دین
جینس

**جینس** بو موردلره ایشاره ائده بیلر؛

*جینس (بیولوژی)
*جینس (موسیقی)
*جینس (تصنیفات)
*جینس (منطیق)
ویتامین کا

بندانگشتی|ویتامین کا
**ویتامین کا** (اینگیلیسجه: Vitamin K) بو ویتامین ایلک ۱۹۳۵ ده دانمارک لی هینریک دام الینن تانیلمیش یوخسا کشف اولونموش بو ویتامینین بدنده اصلی فایداسی بدن قانیاندا چوخ قانگتمسینین قاباغین آلیر بو ویتامین یمک ده اولور بو اۆزدن یمک یمکنن اینسان بدنینه جذب اولور و یاغ دا قریشان دیر.

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار

* 
* 
* 
* 
* 

بؤلمه:شیمی
شرم‌الشیخ

**شرم‌الشیخ** () میصر جنوبی سینا اوستانیندا اوْلان سینا یاریم آداسی‌ گۆنئیینده یئرلشن بیر شهر دیر. 2015-جی ایلین آمارلارینا گؤره جمعیتی 73.000 نفر دیر.

## گؤرونتولر

File:Naama Bay R01.jpg|Naama Beach
File:Surf_on_beach_at_Na'ama_Bay.jpg|Naama Beach
File:Coral_reef_in_Ras_Muhammad_nature_park.JPG|Ras Muhammad
File:Naama Bay Promenade R03.jpg|Naama Bay Promenade
File:Sharm el-Sheikh & Tiran island aerial view.jpg|Aerial view
File:Red sea-reef 3206.jpg|Red Sea reef
File:Red sea-reef 3990.jpg|Red Sea reef
File:Bottle-nosed_Dolphin_by_Hatem_Moushir.JPG|Bottle-nosed dolphins at a local dolphinarium
File:SharmView.jpg|View of the Red Sea from a local resort hotel
File:Nabq Protected Area by Hatem Moushir 4.JPG|Nabq Protected Area


## قایناقلار

## بیر ده باخ
* راس سدر
* طابا
* نویبع
* List of cities and towns in Egypt

بؤلمه:میصر شهرلری
بؤلمه:میصرین گؤرمه‌لی یئرلری
سانتیمتر

بیر **سانتیمتر** () متر یۆزده بیری () ایله برابر و اوزونلوغون متریک سیستمی اوْلان بیریمی دیر. سانتیمتر CGS سیستمی‌ اصلی بیریملریندن بیری دیر. "سانتی" سؤزو بیر SI اؤن‌اکی ساییلاراق "یۆزده بیر" آنلامیندادیر. سانتیمتر cm نیشانه‌سی ایله گؤستریلیر.

## باشقا اوزونلوق بیریملرینه دؤنوشومو
:

## قایناقلار

بؤلمه:اس‌آی بیریملری
دیش دوکتورلوگو

**دیش دۆکتۆرلوگو** یا **دیش دوْکتوْرلۇغو** () ساغلیق حرفه‌لریندن ساییلیر. بو بیلیم دیش ساغلیغینا مۆتمرکیزدیر. دیشلرده اولان خسته‌لیکلری تشخیص یوخسا تانیما، درمان، خسته‌لیکلرین قاباغینی آلماق،  سودور ائدنلری چکمک و قاییرما دیش اکمکده چالیشیر. بو بیلیم دیشلری آراشدیریر. دیش دوکتورلوکده چوخلو متودلار و تکنولوژی‌لر وار.

## قایناقلار

بؤلمه:طیب
آقوستین

**آقوستین** یوخسا **موقدس آقوستین** (اینگیلیسجه: Augustine of Hippo)(۱۳ نووامبر ۳۵۴ - ۲۸ آوقوست ۴۳۰) تئولوژیست (ایلاهیاتچی) و فیلسوف ایدی. اصالتاً بربر اولان هیپونون اوسقوفو (قوزئی آفریقا نومیدیا). باتی مسیحیت ده ان چوخ ائتکیسی اولان (کاتولیک و پروتستان).

## ائشیگه باغلانتیلار

## قایناقلار

بؤلمه:۳۵۴-جو میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:۴۳۰-جو میلادی ایلده اؤلن‌لر
بؤلمه:آفریقالی فیلسوفلار
بؤلمه:کاتولیک فیلسوفلار
دموکراسی ایندکسی

**دموکراسی ایندکسی**  The Economis-ین آراشدیرما بؤلمه‌سی اولان Economist Intelligence Unit (EIU) طرفیندن ترتیب ائدیلن ایندکس‌دیر. ایندکس‌ین مقصدی 167 اؤلکه ده دموکراسی‌نین وضعیتینی اؤلچمک و اونو بئش اساس کاتقوری‌ده توپلاماقدیر.

**کاتقوری‌لر:** 

" تام دموکراسی " ،  " ناقیص دموکراسی "  و " قاریشیق رژیم "  دموکراتیک دؤولت‌لر،  " اوتوریتر رژیم "  ایسه دیکتاتور کیمی تصویر ائدیلمیشدیر.  

  **دموکراسی‌نی فورمالاشدیران المنت‌لر:**  

*   سئچکی پروسه‌سی و پلورالیزم  
*   وطنداش آزادلیق‌لاری  
*   حؤکومت فونکسیون‌لاری  
*   سیاسی قاتیلیم 
*   سیاسی کولتور  

## ۲۰۲۰اکونومیست اینتیللیجنس یونیت دموکراسی ایندکسی نقشه‌سی
جایگزین=|بندانگشتی|539x539px|  

'''تام دموکراسی'''



'''ناقص دموکراسی'''



''''قاریشیق رژیم‌لر'''



'''اوتوریتر رژیم‌لر'''
 
 


'''بیلگی یوخدور'''

|وسط

## اؤلکه‌لره گؤره دموکراسی ایندکسی ۲۰۲۰

بؤلمه:دموکراسی
دونیا تیجارت قورومو

بندانگشتی|دونیا تیجارت قورومون نومادی 
بندانگشتی|دونیا تیجارت قورومودا اۆیه اولان اؤلکه‌لر
**دونیا تیجارت قورومو** () بیر اولوسلار آراسی قورومودور. بو قورولوش دونیانین تیجاری اولان یاسالار یوخسا قانون لارین دوزلدیر و بو قانونلاری اؤلکه‌لرین آراسیندا گرکن یوخسا ایلزام ائدیر و اؤلکه‌لرین آراسیندا اولان ایختیلافلاردا آراجیلیق ائدیر. اؤلکه‌لرین بو قوروم دا اویه یوخسا عوضو اولماق اوچون ۳۰ آنلاشمایی ایمضالامالی دیرلار .

دونیا تیجارت قورومو ژانویه‌نین بیرینده ۱۹۹۵ ایلده ایشین باشلامیش ۱۹۹۴ مراکش آنلاشماسیندان سورا ، عمومی تیجارت و تعریفه آنلاشماسینین یرینه GATT) ۱۹۴۸)ده قورولان ، دونیا تیجارت قورومو دونیانین ان بؤیۆک ایقتیصادی اولان اولوسلار آراسی قورولوش دور. ۱۶۴ اؤلکه نین اویه لیگینن و دونیانین ۹۸٪ ایقتیصادی و جی دی پی سینن.

دونیا تیجارت قورومو جینس‌لر ، خدمات و فیکری ییه‌لیکلر یوخسا ملکیت‌لر تیجارتین قولای لاشدیریر اویه اولان اؤلکه‌لرین آراسیندا تیجاری آنلاشماق اوچون بیر  دۆزن (چهارچوب) ، کی غالیب شکیل ده تعریفه‌لری، تیجاری پایلاری و دیگر محدودیت‌لری اسکیلتمک یوخسا آرادان آپارماق بو آنلاشمالار دوولت‌لرین رسمی نوماینده‌لرینین ایمضالارینان باغلانیر، و یاسا دۆزلدنلرین تصویبینه یئتیشیر. دونیا تیجارت قورومو اؤلکه‌لرین آراسیندا اولان ایختیلاف لارا چؤزۆم دۆزلدیر و بو یولونان ایختیلافلارین چؤزۆلمسینه یاردیم ائدیر . دونیا تیجارت قورومو اؤلکه لرین آراسیندا اولان بۆتۆن تبعیضلره قارشی دورور آما میلی گۆونلیق یاشانان ساغلامی (محیط زیست) و بعضی اؤنملی سورونلاری ایستیثنا ائدیر. 

دۆنیا تیجارت قورومو سوئیسین ژنو شهرینده‌دیر.

## تیجاری سیستمی قولای لاشدیرماق
۱- تبعیض سیزلیک 

۲- قارشلیق ورمه (عمل متقابل)

۳-زرونلوق اولان تعهود لر 

۴-آچیقلیق (شفافیت)

۵-گوونیلن دئیرلر 

## آنلاشمالار
دونیا تیجارت قورومونون ۶۰ آنلاشماسی وار و بو آنلاشما لاری بۆتۆن اویه لر قبول ائتملی دیرلر اؤرنک: 

۱-اکینچیلیک ۲- خدمات دا عومومی اولان آنلاشمالار ۳- فیکری ییه لیک اولان لاردا ۴- تکنیکی مانع لرین چؤزۆمۆنه. و... .

## قایناقلار
ارداق

**ارداق** قزوین اوستانی‌ بوئین‌زهرا بؤلگه‌سینده یئرلشن بیر شهردیر. بۇ شهرین ۱۳۹۵-جی ایلین آمارلارینا گوره ۵،۱۳۲ نفر جمعیتی واردیر. بۇ شهرده یایغین اولان دیل تورکجه دیر.

## قایناقلار

بؤلمه:بوئین‌زهرا بؤلگه‌سی
بؤلمه:قزوین اوستانی‌نین شهرلری
دیپلومات

**دیپلومات** () او اینسانلار کی اؤز دؤولتلری‌نین طرفیندن تعیین اولورلار تا اؤز دؤولتلری‌نین خاریجی سیاست'لرین قاباغا آپارالار دیپلومات آدلانیرلار.
[thumb|250px|[پاریس باریش کنفرانسی‌ ندا ایشتیراک ائدن آذربایجان دیپلومات لاری.پاریس.هتل کلاریج ۱۹۱۹]]

## قایناقلار
محمد عبدالعزیز افندی

**محمد عبدالعزیز افندی** (د. ۲۶ سپتامبر ۱۹۰۱؛ ایستانبول، عثمانلی ایمپیراتورلوغو - اؤ. ۱۹ ژانویه ۱۹۷۷؛ نیس، فرانسه)، سولطان بیرینجی عبدالعزیزین نوه‌سی و شاهزاده محمد سیف‌الدین افندی‌‌نین اوْغلودور. آناسی ایسه نشفلک خانیم دیر.

## حیاتی
شاهزاده محمد عبدالعزیز افندی ۲۶ سپتامبر ۱۹۰۱ده ایستانبولدا دۆنیایا گلدی. اوْنون آتاسی شاهزاده محمد سیف‌الدین افندی، سولطان بیرینجی عبدالعزیزین اوْغلودور. آناسی ایسه نشفلک خانیم دیر. محمد عبدالعزیز، آتاسی‌نین ان بؤیوک اوشاقی و آناسی‌نین تکجه اؤولادی ایدی. محمد عبدالعزیز گنجلیک دؤورونده مکتب اکران حربیه‌ده حربی تعلیم آلمیشدیر. ۱۹۲۴-جی ایلده سولاله‌نین تامامی سۆرگۆن ائدیلدیگینده محمد عبدالعزیز عائیله‌سی ایله بیرلیکده فرانسه‌یه کؤچوب نیس شهرینده یئرلشدیلر. محمد عبدالعزیز افندی ۱۹۷۳ده عثمان فؤاد افندی وفات ائتدیکدن سوْنرا سولاله‌نین باشینا کئچدی و ۴ ایل بوْیونجا سولاله‌یه باشچی‌لیق ائتدی و نهایت‌ده ۱۹ ژانویه ۱۹۷۷-جی ایلده نیس‌ده وفات ائدیب همن نیس‌ده دفن ائدیلدی.

## قایناقلار
نازیک باغیرساق

بندانگشتی|باغیرساق
**نازیک باغیرساق** (اینگیلیسجه: **small intestine**) نازیک باغیرساق قارین و یوغون باغیرساقین آراسیندا دیر  هضم و جذب ایشینین چوخو بوردا اولور .نازیک باغیرساق اۆچ بؤلۆم دن عیبارت دیر : ۱- دۆدنوم یوخسا ایثنی عشر ان چوخ هضم ایشی اولان یئر دیر ۲-ژژنوم شکر لر ، آمینو اسید لر و یاغ اسید لری جذب ائدن یئر ۳-ایلیوم ویتامین ب ۱۲ ، دوز و ساری سو جذب ائدن یئر.

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار
* Small intestine at the Human Protein Atlas
سویا

بندانگشتی|سویا
**سویا** () ایلک دوغو آسیا دا اکیلیرمیش بیر نوع بیتگی دیر. سویانین یاغی ان چوْخ ایشلدیلن یاغلاردان دیر.
سویانین چوخلی پروتئینی وار ۳۰-۵۰٪ سویانین پروتئینی TVP گؤیرتی پروتئینی دیر. 

## قایناقلار
پروتیستلر

بندانگشتی|تک سلول
**ایبتیدائیلر** یا دا **پروتیستلر** (اینگیلیسجه: **Protists**) تک سلوللار میکرواورقانیزم لر وبعضی تک سلولی اولان لار تک سلوللار حئیوان و بیتکی یوخسا گؤیرتیجی سائیلمیرلار . تک سلوللار نسل لری بیر دیر (سونونجو ایکاریوتس)آما بیر عائیله دۆزلتمیرلر بعضی تک سلوللار حئیوان یوخسا بیتکی یوخسا گؤبلک ساییلیر لار قورباغا چمی ، مؤهره سیز و چوخ کیچیک اولان لار بیولوژیک چینمه سینده لرینده دینجلمک اوچون ایشلنیر. 

تک سلوللاری آراشدیران لارا پروتیستولوژی دئیلیر.

تک سلوللارین چوخو تک سلوللاری وار بعضی لری ده بیراز سلوللاری اولور بولار میکروسکوپیک دیرلر و گؤزنن گؤرۆلمۆرلر.

پلاکتون لاردا تک سلوللار دان ساییلیر لار و ایکوسیستمه چوخ اؤنملی دیر لر تک سلوللارین سلوللاری چوخ قاریشیق دیر و بودا دی ان ای ریشته لرینه گؤره دیر. 

## قایناقلار
على واصب

**على واصب افندی** (د. ۱۳ اوْکتوبر ۱۹۰۳؛ ایستانبول، عثمانلی ایمپیراتورلوغو - اؤ. ۹ دسامبر ۱۹۸۳؛ اسکندریه، میصر)، سولطان بئشینجی مرادین نوه‌سی، شاهزاده احمد نهاد افندی‌‌نین اوْغلودور. آناسی ایسه صافرو خانیم‌افندی دیر.

## حیاتی
شاهزاده على واصب افندی ۱۹۰۳-جو ایلده چیراغان ساراییندا دۆنیایا گلدی. آتاسی سولطان بئشینجی مرادین اوْغلو محمد صلاح‌الدین افندی‌‌نین اوْغلو احمد نهاد افندی دیر، آناسی ایسه اوْنۇن ایلک خاتونو صافرو خانیم‌افندی دیر. شاهزاده قالاتاسارای لیسه‌سی (مکتب سولطانی) و حرب اوْخولو (مکتب عسگری)ده تعلیم آلمیشدیر. بۇندان باشقا عثمانلی اوْردوسونون پیاده بیرلیک‌لرینده خیدمت ائتمیش، "خاندان عالی عثمان" و "بیر درجه‌لی مجیدیه" نیشانلاری ایله موکافاتلانمیشدیر. على واصب افندی بیر یاشینا قدر دده‌سی سولطان بئشینجی مرادین حبس اوْلدوغو چیراغان ساراییندا یاشادی. ۱۹۰۴-جو ایلده سولطان مرادین وفاتیندان سوْنرا عائیله‌سی سارایی ترک ائتمک مجبوریتینده قالدیلار و ایستانبولون فرقلی یئرلرینه سۆرگۆن اوْلدولار. ۱۹۲۴-جو ایلده سلطنتین لغو اوْلدوغو و بۆتون سولاله اۆیه‌لری سۆرگۆن ائدیلدیگینده، على واصب عائیله‌سی ایله بیرلیکده ایلک بوداپسته، بیر نئچه آی سوْنرا ایسه فرانسه‌‌نین گونئیندکی نیس شهرینه کؤچدو. على واصب افندی ۱۰ ایله قدر فرانسه‌ده یاشادی. شاهزاده ۱۹۳۱-جی ایلده بئشینجی محمدین نوه‌سی امینه مقبله سولطان ایله ائولندی و عائیله‌سی ایله بیرلیکده ۱۹۳۷-جی ایلده اسکندریه‌‌یه داشیندیلار. على واصب افندی‌نین تکجه اؤولادی عثمان صلاح‌الدین افندی ۱۹۴۰-جی ایلده ایسکندریه‌‌ده دۆنیایا گلدی.

۱۹۷۴-جو ایلده سۆرگۆن قراری لغو ائدیلمه‌سینین آردیندان على واصب افندی ایللر سوْنرا یۇردا دؤندو حتی ایستانبولدا بیر ائو داهی آلدی.
بۇ ایللرده شاهزاده على واصب افندی "بیر شاهزاده‌نین خاطیره‌لری: وطن و سۆرگۆنده گؤردوکلریم" آدلی کیتابی یازدی. ۱۹۷۷-جی ایلده محمد عبدالعزیز افندی‌‌نین وفاتیندان سوْنرا سولاله‌نین باشچی‌لیغی على واصب افندیه چاتدی. نهایت‌ده على واصب افندی ۱۹۸۳-جو ایلده دۆنیاسینی دگیشدی و اوْردا دفن اوْلوندۇ آمما ۲۰۰۷-جی ایلین مئی آییندا جنازه‌سی اوْغلو عثمان صلاح‌الدین افندی‌‌نین ایستگی ایله تورکیه‌‌یه گتیریلدی و سولطان رشاد توربه‌سینده دفن ائدیلدی.

## قایناقلار
رفیق حریری

**رفیق حریری** (اینگیلیسجه: Rafic Bahaa El Deen Al Hariri ، عربجه: رفيق بهاء الدين الحريري) (۱۹۴۴-۲۰۰۵) سرمایه‌دار و آل‌وئرچی و سیاستچی. بیر دؤنم ۱۹۹۲-۱۹۹۸ جک و گینه ۲۰۰۰-۲۰۰۴ جک لۆبنانین باش وزیر یوخسا باشباخانی دیر .

۲۰۰۵ ده رفیق حریری ترور اولدی‌.

## قایناقلار

بؤلمه:لوبنانلی سیاستچیلر
دری (فیلم ۱۳۹۷)

**دری** (فارسجا:پوست) فیلمی ۱۳۹۷ده ایراندا یاییملانان تورکجه فیلمدیر. قورخو ژانریندا اولان بو فیلمی بهمن ارک و بهرام ارک قارداشلاری طرفیندن یازیلمیش و محمدرضا مصباح طرفیندن حاضیرلانمیشدیر. دری فیلمی، سویوق فیلمیندن سونرا  ارک قارداشلارینین ایکینجی فیلمیدیر.  بو فیلمده جواد قامتی، فاطمه مسعودی‌فر، محمود نظرعلیان، ناصر هاشمی و هادی افتخارزاده  رول آلمیشلار. بو فیلم ایسلام جین‌ و طلسم کیمی ایسلام خورافاتلارینا اشاره ائدیر. فیلم اوسکو شهرینین باویل و میلان کندینده چکیلیب.

## قایناقلار

بؤلمه:فیلملر
دونیا اینقیلابی

**دونیا اینقیلابی** بیر مارکسیستی آنلاییشدیر. بو آنلاییش دا کاپیتالیستی حؤکومت لرین یؽخیلیشی نا ایشچی طبقه سی طرفیندن ایشاره ائدیلیر کی اینقیلاب دان سونرا  سوسیالیستی حؤکومتی نین قورولوشو نا مۆنجر اولور.
         

## قایناقلار

بؤلمه:سوسیالیست دؤلت‌لر
اؤدول

بندانگشتی|اؤدۆل
**اؤدۆل** (اینگیلیسجه: Award) بیر اویوندا قازانان طرفه یوخسا بیر لاتاری و قورعه ده آدی یوخسا کودی چیخانا وریلیر.

## قایناقلار

## آرتیق اوخو
*
سگزآباد

**سگزآباد** قزوین اوستانی‌ بوئین‌زهرا بؤلگه‌سینده یئرلشن بیر شهردیر. بۇ شهرین ۱۳۹۵-جی ایلین آمارلارینا گوره ۵،۴۹۲ نفر جمعیتی واردیر.

## قایناقلار

بؤلمه:بوئین‌زهرا بؤلگه‌سی
بؤلمه:قزوین اوستانی‌نین شهرلری
قادین (درگی)

**قادین**- عثمانلی ایمپیراتورلوغو دؤورونده یاییملانان، آنادولو تورکجه‌سینده اولان ایلک قادین درگی‌سی.  

## تاریخ
1908–1909-جو ایللرده عثمانلی ایمپراتورلوغونون سالونیک شهرینده (ایندیکی یونان) یاییملانان درگی اؤلکه‌ده‌کی  قادین‌لارین تحصیل وضعیتی، اونلارین ایجتیماعی حیاتدا فعالیتی و تشکیلاتی درگی‌نین گوندمینده کی  اساس مؤوضولار ایدی. درگی‌نین ایلک نؤمره‌سی 26 اوکتوبر 1908-جی ایلده یاییملانمیش، ایلک 30 نؤمره‌سی نین ایمتیاز صاحیبی مصطفی ابراهیم، مودیری ایسه آکا گوندوز ایدی.  " عصر مطبعه‌سی "نده نشر اولونان درگی هفته‌لیک اولاراق بازار ائرته‌سینده نشر اولونوردو. 

  عثمانلی قادین‌لاری شفقت جمعیتی‌نین مطبوعات اورقانی اولان درگی قیزلار مکتب‌لرینه اؤدنیش‌سیز گؤندریلیردی. آبونه‌چی‌لیک هم مرکزی، هم ده قیراق ویلایت‌لره آچیق ایدی، آبونه حاقی ایسه آبونه‌چی‌نین نشریاتا اولان مسافه‌سینه گؤره موعین ائدیلیردی. دؤورون باب عالی کیتاب ماغازالاریندان بیری اولان  "‌ایقبال‌"  و "جمعیت‌"  کیتابخانالاری درگی‌نین ایلک مرحله‌لرینده ساتیلدیغی یئرلر ایدی. اورتا حسابلا هر نؤمره‌سی 16 صحیفه  اولان درگی‌ده تبلیغ‌لر اولوردو و شکیللی ایدی.

  درگی‌نین تحریه هئیتی اساساً  "گنج قلم‌لر"  رداکتورلاریندان عیبارت ایدی. علی جانیپ یؤن، عمر سیف‌الدین ، مصطفی نرمی، عاقل قویونجو، محمد جاوید، بها توفیق، عبدالحق حمید ترخان، محمد امین یورداقول، حسین راقب، جلال ساهر و عبدالله جودت کیمی کیشی یازیچی‌لار درگی‌نین رداکتورلاریندان اولسالار دا، نیگار خانیم، فاطما سنیه، مژگان بنت عبدالله ، رفعیه شکران رافظه حسنا، صدیقه، اولیاازاده ناجیه کیمی قادین یازیچی‌لار دا بورادا فعالیت گؤسترمیشدیر. 

## اتک یازی‌لار
بؤلمه:درگی
بؤلمه:درگیلر
بؤلمه:قادینلار
فلامنکو

بندانگشتی|فیلامنکو
**فلامنکو** (ایسپانیا دیلینده: Flamenco) بیر هونر یوخسا صنعت فورمو دور گۆنئی ایسپانیا دئیشیک فولکلوریک گلنکسل یوخسا سونتی موزیک لری کی گیتانولارین آندالوسیا دا الینن گنیشلنمیش گیتانوس لار رومان یوخسا قریچی یوخسا کولی لردن ساییلیر لار  .

فیلامنکو اۆچ بؤلۆم دور اویناماق ، اوخوماق و گیتار.

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار

* Flamenco show in Seville

بؤلمه:ویدئو کلیپلری اولان مقاله‌لر
قهرمان (فیلم ۱۴۰۰)

**قهرمان** ۱۴۰۰-جو ایلده ائکرانلارا چیخان اصغر فرهادی طرفیندن یازیلمیش و رئژیسسورلوق ائتدییی ایران فیلمیدیر. الکساندر ماله-گی بو فیلمین چکیلیشینده فرهادی ایله امکداشلیق ائدیب. بو فیلم ایرانین شیراز شهرینده چکیلیب و سوسیال مؤوضوعدان بحث ائدیر. 

## قایناقلار
ویتامین د

thumb|د ویتامینلر
**ویتامین د** (اینگیلیسجه: Vitamin D) بو ویتامین کلسیوم ، منیزیوم و فوسفاتین چکمگینده یوخسا جذبینده یاردیم ائدیر . اینسان لاردا أن اؤنملی ویتامین د ویتامین د۳ و ویتامین د۲ . ویتامین د نین بونا تانیلیر کی گۆن اشعه سینده وار دیر بو اۆزدن بو ویتامینه ان اوجوز ویتامین دئیلیر.

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار
* 
* 
* 
* 
* 

بؤلمه:شیمی
عبدالحمید ابن تورک

**عبد الحمید ابن واسع ابن تورك**- 9. عصرده یاشامیش تورک اصیللی موسلمان ریاضیاتچی. کئچمیشی حاقّیندا چوخ آز بیلگی الده‌دیر. اونونلا ایلگیلی ایکی قئید وار، بیری  ابن ندیم و دیگری ابن قفطی طرفیندن، فقط بیلگی‌لر عئینی دئییلدیر. آنجاق ابن قفطی اونون آدینی  عبدالحمید ابن واسع ابن تورک جیلی اولاراق یازیر. جیلی، گیلان آنلامینا گلیر. د. پینگری‌یه گؤره، او خوتال (آمو دریا)نین قوزئیینده و بدخشانین باتی‌سیندادیر) ویا گیلان دوغوملودور. ابو برزه فاضل ابن محمد ابن عبدالحمید ابن تورک (اؤ. باغداد، 27 صفر 298) (4 نووامبر 910)-ون اونون نوه‌سی اولدوغو گؤرونور.اونونجو عصرده ابن ندیم ، عبدالحمید ایله ایلگیلی اونون آدی‌نین ابوالفضل عبد الحمید ابن واسع ابن تورک الخوتالی (ویا الجیلی)، سوی‌آدینی‌نین ابو محمد اولدوغونو سؤیله‌ییب ایکی اثرینی سادالاییر: 

# کتاب الجامع فی الحساب (" کومپلکس حساب کیتابی ") آلتی کیتاب حالیندا دیر؛ او ایتیبدیر، بلکی ده، آشاغیداکی دؤردونجو کیتابین بیر پارچاسی‌دیر.   
# کتاب المعلات (" ایشلم‌لر کیتابی") ایتیبدیر. بو باشلیقلی و "کتاب المساحه" ("اؤلچمه کیتابی") ایله بیر کیتاب داها ابن ندیم طرفیندن ابو برزه‌یه عاید ائدیلمیشدیر.  

  ابن قفطی ایسه، الفهرست، کیمی بیرینجی کیتابین آدینی چکیر آنجاق ایکینجی کیتاب یئرینه، او آشاغی‌داکی کیتاب‌لاری سادالاییر:   

# "نوادر الحساب و قواصّ الاعداد" ( " حساب‌لاما و سایی‌لارین اؤزل‌لیک‌لری چئشیدلری کیتابی " )، ایتیبدیر.   
# کتاب الجبر والمقابله ( " قاریشیق موعادیله‌لرده منطیقی ضرورت‌لر") 

  آیدین ساییلی‌یا گؤره؛ خلیفه مأمون زامانیندا ماورالنهرده دوغولان 9. عصرین ایلک یاری‌سیندا یاشایان ابن تورک (عبدالحمید ابن واسع ابن تورک ابو فاضل) ( ؟ - 847) جیل شهریندن اولدوغواوچون ال-جیلی ویا ریاضیاتچی آنلامینا گلن الحاسب ده  آدلانیردی. آدیندان دا آنلاشیلدیغی کیمی تورک اوغلو اولان بو بیلیم آدامی سایی‌لار تئوری‌سی و جبر قونولاریندا چالیشمیشدیر. اثرلری  "‌کتاب الجامع فی الحساب‌"  (آلتی کیتاب حالیندا دیر)، "کتاب المعلات" ، "کتاب المساحه"  (اؤلچمه ایشلری)دیر. 

  اونون ائرکن دوققوزونجو عصرده باغداددا یاشادیغی و چالیشدیغی و ریاضیات اثرلری یاییملادیغی کسیندیر.  

  او جبر اوزرینه بیر چالیشما یازمیش،  قاریشیق موعادیله‌لرده منطیقی ضرورت‌لر "  اولاراق آدلاندیریلان ایکینجی درجه دن موعادیله‌لرین چؤزومو اوزرینه ساده‌جه بیر بؤلومو الیمیزه چاتمیشدیر.  

عبدالحمید ابن تورکون،  "کتاب الجبر و المقابله "  باشلیقلی ال یازماسی، خوارزمی‌نین "الجبر"ینه چوخ بنزه‌ییر، عئینی زاماندا حتّی بلکه اوندان داها ائرکن ده یاییملانمیش  اولا بیلر.

## اتک یاز‌ی‌لار
بؤلمه:عالیملر
بؤلمه:عالیم
ژنتیک

thumb|ژنتیک
**ژنتیک** (اینگیلیسجه: **Genetics**) بیولوژی یوخسا جانلی بیلیمین بوداغی دیر . بو بیلیم ژن لری ، ژنتیک دئیشیک لیک لرینه (جانلی لارین آراسیندا)و اورقانیزم لرده ویراثت .
بندانگشتی|ژن لر
بندانگشتی|ژن لر ۲
لابراتواردا ژن لر جوتلشمگه سچیلمیش اورقانیزم لرین سونوجو دور لار. اونلارین اوشاق لارین آنالیز ائتمک بیراز آچیق دئسک ژنتیک بونو آراشدیریر کی نجور آتا آنا لار اؤز اؤزللیک لرین اوشاقلارینا گؤندریرلر. جانلی بیلیمین اؤنملی بیر پارچاسی دیر و تکامولون یوخسا ائوریم ایبتیدائی قوراللاری پایلاشیر .

اینسانلار ویراثتی چوخدان بیلیرمیش لار و چوخ اوزاق چاغلاردان اکینچیلیک ده و حئیوان بئجرتمک ده جوتلشدیرمک ده دیقت ائدیر دی لر. مودرن ژنتیک بیلیمی گیریگور مندلین آراشدیرمالارینان باشلامیش  ۱۹ یوز ایلین اورتاسیندا مندل آراشدیرمالاریندا اورقانیزم لارین جوتلشدیرمه یولوندا ویراثتین عامیلین آییرماق نان ایندی ژنه تانیلمیش.

## دی ان ای
دی ان ای  بدن ده چوخلی سایی دا سلوللار وار بو سلوللارین ایچین یوخسا چکیردکینده دی ان ای لر وار.

## قایناقلار
بیوفیزیک

بیوفیزیک (اینگیلیسجه: Biophysics) فیزیک بیلیمی‌نین بیر بوداغی دیر.
 
## بیوفیزیک نه دیر؟
بیوفیزیک بیر بیلیم دیر بو بیلیمین آماجی فیزیک مئتودلارینان و تئوریلارینان بیولوژیکی سیستم لرینده نه جور ایشلمسین آنلاتماق اوچون دور.
بندانگشتی|بیوفیزیک بیلیمی
بیوفیزیک یاشاییش مولکول لارین نه جور جورانیلماسی ، نه جور سلوللارین دئیشیک یئر لری ایشلئنیر یوخسا دبریر و نه جور بیزیم بدنیمیز ده اولان قاریشیق سیستم لر بئین ، قان دولانماسی ، بدنین گۆونلیق سیستمی و باشقالاری. 

باشقا بی تانیم دا بیوفیزیک بیر اینتردیسیپلین بیلیم یوخسا آرا بیلیم دیر کی فیزیک مئتودلاریندان و اله گلدیک لرینن بیولوژیک ده اولان سورولارینا یانیت ورمک اوچون دور. 

بیوفیزیک بوتون بیولوزیک اورقانیز لر مولکولار دان اورقانیزمیک و جمعیته دک اؤتر.

## بیوفیزیکین ترمی
بندانگشتی|بیوفیزیک توپلومسالی
بو ترم ایلک کارل پیئرسین دن چیخمیش ۱۸۹۲ .

## گئچمیشی
۱۸۴۰ دا برلین اوخول فلزیولوژیست گروروهو آدیندا اولان ایلک بیوفیزیک آراشدیرمالاری ائتدی لر. 
بندانگشتی|بیوفیزیک
۱۹۵۷ ده ائروین شرودینقرین یاشاییش نه دیر ؟ کیتابیندا بیوفیزیک بیلیم اولاراق چوخلی دیقت چکدیردی .

ایندی کی چاغدا بیوفیزیکین رسمی بیر دۆنیالیق قورومو وار آدی بیوفیزیک توپلومسالی دیر.

## قایناقلار

بؤلمه:فیزیک
تکامول تئوریسی

بندانگشتی|ائوریم
**تکامول تئوریسی** یوخسا **ائوریم تئوریسی** () ۱۸۵۹-جی میلادی ایلینده چارلز داروین طرفیندن اورتایا چیخمیش بیر تئوری دیر. بو تئوریه گؤره حئیوانلار، بیتکی لر و بوتون یاشایانلار اؤزلرینن اؤنجه یاشایانلارین کؤک لرینن دیر لر و آیئران فرق لیق لر باشاریلی نسل لرده مئیدانا گلمیش ژنتیک دئیشیک لیک لرین بیر سؤنۆجۆدور.

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار

 

### عومومی ایطلاعات
* 
* 
* 
* 
*  Adobe Flash required.
* "History of Evolution in the United States". Salon (Retrieved 2021-08-24)

### تجروبه‌لر

* 
* 

### آنلاین دانیشمالار
* 
* 

بؤلمه:بیولوژی
پیام تورک

## فعالیتی

## دیسکوقرافی

## قایناقلار

## باغلانتیلار
*'''Payam Turk''' — فئیسبوک صفحه‌سی
*'''Payam Turk''' — اینستاقرام صفحه‌سی
*'''Payam Turk''' — توئیتر حئسابی
***[https://t.me/payamturk Payam Turk]** — تلقرام کانالی
*'''Payam Turk''' — یوتیوب کانالی
*'''Payam Turk''' — تیک‌توک حئسابی 
***[https://soundcloud.com/payam-turk Payam Turk]** — ساندکلود حئسابی
کوهین (قزوین)

**کوهین** قزوین اوستانی‌ قزوین بؤلگه‌سینده یئرلشن بیر شهردیر. بۇ شهرین ۱۳۹۵-جی ایلین آمارلارینا گوره ۱٬۴۱۱ نفر جمعیتی واردیر.بۇ شهرده یایغین اولان دیل تورکجه دیر.

## قایناقلار

بؤلمه:قزوین بؤلگه‌سی
بؤلمه:قزوین اوستانی‌نین شهرلری
کوهین

**کوهین** بونلارا ایشاره اولونا بیلر:

## شهر
*کوهین (قزوین)

## بولؤم
*کوهین بؤلومو

## دهیستان
*دهستان کوهین

## کند
*کوهین (تفرش)
*کوهین (جیرفت)
*کوهین (کبودرآهنگ)
بیر سللوللو اورقانیزملر

**بیر سللوللو اورقانیزملر** یا **بیر سللوللو [[جانلیلار]]** — یوکاریوت حئیوانلارا عائید اولان هتروقن قوروپو.

## قایناقلار
قاییق

بندانگشتی|بیر موتورلو قاییق
بندانگشتی|بوْت
**قاییق** یوخسا **بوْت** سودا اۆزن بیر یاپیم دیر . قاییق لر دئیشیک سایز لاردا و شیکل لرده اولورلار قاییق لرین حرکتی یوخسا گتمگی موتور ، کۆرک ، یئل سیستمی و امواج اۆزینن دیر.

## قایناقلار
پیلاستیک

بندانگشتی|پلاستیک
**پیلاستیک** یا **پلاستیک** () پلیمریزاسیون یولو ایله اله گلن شیمیایی موادلارا دئییلیر.

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار

* 
* 
* 
* 
* 
*
جزری

**جزری** (1136، جزیره - 1206، جزیره) (عربجه: *بدیع الزمان أَبُ اَلْعِزِ إبْنُ إسْماعِیلِ إبْنُ الرِّزاز الجزری*) ایسلامین قیزیل چاغی دؤنمینده چالیشان، 1136-1206-جی ایللرده دیاربکیرده (تورکیه) یاشامیش موسلمان مونجّیم، ایختیراعچی و موهندیس‌دیر. سایبرنیتکده ایلک آددیم‌لاری آتدیغی قبول ائدیلن و ایلک روباتی دوزلدیب ایداره ائدن جزری‌نین مشهور رسام لئوناردو داوینچی ایلهام قایناغی اولدوغو دوشونولور. 

  سایبرنیتیک ساحه‌سی‌نین ان بؤیوک داهی‌سی ساییلان فیزیک، روبات و ماتریس اوستاسی جزری،50-یه یاخین مکانیکی قورغو و اونلارین نئجه قورولاجاغینا دایر گؤستریش‌لر وئریب. بونلارین آراسیندا او، داها چوخ  " فیل سو ساعاتی "  ایختیراع‌سینا گؤره تانینیر. 

ان تانینمیش اثری "الجامع بین العلم و العمل النافع فی صناعة الحیل" کیتابی‌دیر.

## قالری
وسط|بندانگشتی|416x416پیکسل|جزری‌نین ایختیراع ائتدیگی : شمع ساعاتی
وسط|بندانگشتی|301x301پیکسل|جزری‌نین سو قالدیران مکانیزمی 1209
وسط|بندانگشتی|359x359پیکسل|جزری‌نین "آوتومات" آدلی الیازماسیندا تصویر اولونموش فیل ساعاتی 1315

## اتک یازی‌لار
بؤلمه:عالیملر
بؤلمه:عالیم
اینداستری (دقیقلشدیرمه)

**اینداستری** بو موردلره ایشاره ائده بیلر؛

*اینداستری: صنعت آنلامیندا.
*اینداستری، کالیفورنیا
*اینداستری، تگزاس
چرخ

بندانگشتی|Bicycle
**چرخ**، **چارخ**، **دۆچرخه** یا **جۆت‌تکر** یوخسا **قۏشا‌ تکر** بیر یاپیم دیر. بیسیکلت ایکی تکردن و بیر پدال سیستمی دیر بیسیکلتی سۆرن لر آیاقلارینون گۆجۆنن پدال لارا گوجون وریر و پداللاردا زنجیرنن ایکی تایری حرکت وئریرلر.

ایلک بیسیکلتی دۆزلتن آلمانلی بارون کارل فون دریس دیر .

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار

* A range of Traffic Advisory Leaflets  produced by the UK Department for Transport covering cycling.
* A History of Bicycles and Other Cycles at the Canada Science and Technology Museum

بؤلمه:دوچرخه
کرکوک (درگی)

کرکوک — عراق تورکمان ادبیاتچی‌لار بیرلیگی طرفیندن عرب و تورک دیللرینده  کرکوکده نشر ائدیلن درگی.  

## حاقیندا
عراق تورکمان ادبیاتچی‌لار بیرلیگی طرفیندن نشر ائدیلن  " کرکوک "ون 2003-جو ایلده کرکوکده ایلک سایی عرب و تورک دیللرینده اوخوجولارا تقدیم ائدیلدی. ایلک باشدا ادبیات نوماینده‌سی مولود طاها قایاچینین باش یازارلیغی ایله یاییملانمیش  "‌کرکوک‌"  داها سونرا دموکراسی‌نین نتیجه‌سی کیمی کاهتان هؤرموزلونون باش یازارلیغی ایله فعالیتینه داوام ائتدی. باش رداکتور آیدین کرکوک و یازی ایشلری کاتیبی حسن کوثر، تورکیه اوزره تمثیلچیسی ایسه شمس‌الدین کوزه‌چی سئچیلیب. داها چوخ ادبی مؤوضولارین یئر آلدیغی  " کرکوک "  15 گونده بیر چاپ ائدیله‌رک 2005-جی ایلین آوریلینده 8 صحیفه  اولماقلا، 15 سایی نشر ائدیلیب. 2006-جی ایلدن ایسه قزئت درگی‌یه چئوریلیب. 

## اتک یازی‌لار

بؤلمه:درگیلر
بؤلمه:درگی
نسلی کسیلمکده اولان نؤوعلر

بندانگشتی|قطب آیی نسلی کسیلمکده اولان لاردان سائیلیر
بندانگشتی|ایقووانا ایقووانا
بندانگشتی|اؤلۆ یین
**نسلی کسیلمکده اولان نؤوعلر** (اینگیلیسجه: Endangered species) بو تورلر نسل لری یوخون بیر چاغ دا کسیلمکده دیر بعضاً بۆتۆن دونیادان بعضاً بعضی بؤلگه لردن ندن لری : ایقلیم دئیشیک لیک لری ، ائکولوژی و او و آلیش وریش ندنینن. چوخ حئیوانلار و بیتکی لر اینسان طرفیندن آرادان گتمیش لر . بو اۆزدن دونیادا بو ایشین قاباغین آلماق اوچون چوخ ایشلر گؤرۆلۆر.

شهرلرین گنشلنمه سی ، و اوْرمان یوخسا مئشه لرین آغاجلارین کسمک بو حئیوان لار و بیتکی لرین یاشاماق یئرلرین اسکیلدیر و بو اۆزدن حئیوان لار و بیتکی لرین یاشاماق شانسلاری آزالیر.

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار
* List of species with the category Endangered as identified by the IUCN Red List of Threatened Species
* Endangered Species from *UCB Libraries GovPubs.*
* Endangered Species & Wetlands Report Independent print and online newsletter covering the ESA, wetlands and regulatory takings.
* USFWS numerical summary of listed species in US and elsewhere
* Extinction: A million species at risk, so what is saved? BBC. December 28, 2019.

بؤلمه:بیولوژی
آغاج (ماده)

**آغاج** یوخسا **تاختا** (، ) بیر اورقانیک ماده دیر. بو ماده آغاج کسمک نن ائله گلیر آغاج لارین جینسی ائله گلن آغاج ماده سینن ترکیبی بو دور: ۵۰٪ کربون ۴۲٪ اوکسیژن  ۶٪ هیدروژن ۱٪ نیتروزن و ... .

بو ماده چوخ یئر لرده ایشه گلیر اؤرنک ائو تیکمک ده ، موبل و ...

## قایناقلار

## ائشیگه باغلانتیلار
* The Wood in Culture Association
* The Wood Explorer: A comprehensive database of commercial wood species 
* APA&nbsp;– The Engineered Wood Association
جینس (منطیق)

**جینس** منطیق بیلیمینده (اینگیلیسجه: Genius) جینس کوْلی اولان بیر آنلام دیر یعنی تانیمیندان یوخسا تعریفینده اولمییان لار دا بوندا یئرلشیر لر اؤرنک حئیوان دئیرکن اینسان دا بو آنلام دا اولور.

## قایناقلار

بؤلمه:منطیق
چوخ تانریچیلیق

بندانگشتی|تانریلارین هیکلی
**چوخ تانریچیلیق** یوخسا **پولیتئیزم** () طبیعتده نئچه تانری وجودونا دینی اینانجا دئییلیر. بو اینانجین قارشیسیندا تک تانریچیلیق دیر.

## قایناقلار

## آرتیق اوخو
* Assmann, Jan, 'Monotheism and Polytheism' in: Sarah Iles Johnston (ed.), *Religions of the Ancient World: A Guide*, Harvard University Press (2004), , pp.&nbsp;17–31.
* Burkert, Walter, *Greek Religion: Archaic and Classical*, Blackwell (1985), . 
* Greer, John Michael; *A World Full of Gods: An Inquiry Into Polytheism*, ADF Publishing (2005), 
* Iles Johnston, Sarah; *Ancient Religions*, Belknap Press (September 15, 2007), 
* Paper, Jordan; *The Deities are Many: A Polytheistic Theology*, State University of New York Press (March 3, 2005), 
* Penchansky, David, *Twilight of the Gods: Polytheism in the Hebrew Bible* (2005), .
*Swarup, Ram, & Frawley, David (2001). *The word as revelation: Names of gods*. New Delhi: Voice of India. 

بؤلمه:دین
تی‌اف-ایکس کاآن

thumb|کاآن ساواش اوچاغی
بندانگشتی|TAI TF-X
بندانگشتی|tai
**تی‌اف-ایکس کاآن** () تورکیه‌ میلی ساواش اوچاغی دیر. بو ساواش اوچاغی بئشینجی نسیل ساواش اوچاقلاری‌نین سوییه‌سینده یئر آلیر.

## یادداشتلار

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار
* TAI TF-X official website

بؤلمه:اوچاقلار