open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
موسلمان-تورک سوی‌قیریملاری

[بندانگشتی|سوْی‌قیریملارین باش وئردیگی بؤلگه‌لر٬ [جیلولوق دا بۇنلارا داخیلدیر]]
مۆسلمان-تۆرک سوْی‌قیریملاری٬ باشقا بیلینن آدلارلا تۆرک سوْی‌قیریملاری٬ تۆرکلره ائدیلن سوْی‌قیریملار٬ و یا تۆرک قیریمی٬ عثمانلی دؤولتینین داغیلما دؤنمینده مۆسلمان و تۆرک تبعه‌لرینی آماج تۇتان سوْی‌قیریملاردیر. بۇ دؤنمده سۆرگونلر ده باش وئرمیشدیر. جاستین مک‌کارتی٬ آمریکالی عثمانلی و بالکان تاریخچی‌سی٬ حادیثه‌لره معروض قالانلارین چوْخونون تۆرکجه دانیشدیغی سؤیله‌ییر.

جاستین مک‌کارتی٬ ۱۸۲۱-۱۹۲۲ ایل‌لری آراسیندا بئش میلیون یاریما یاخین مۆسلمانین اوروپادان سۆرولدوگونو و بئش میلیوندان چوْخونون اؤلدورولدوگونو یا دا قاچارکن مریضلیک و یا آجلیقدان اؤلدوگونو تخمین ائدیر. سوْی‌قیریملار٬ ۱۸۲۰لی-۱۸۳۰لو ایل‌لرده صربیستان و یۇنان باغیمسیزلیق مۆجادیله‌لرینده٬ ۱۸۷۷-۱۸۷۸ ایل‌لرینده روسیه-عثمانلی ساواشیندا٬ ۱۹۱۲-۱۹۱۳ ایل‌لرینده بالکان ساواشلاریندا٬ بیرینجی دۆنیا ساواشی و سوْنراسی سیراسیندا ائرمنی عۆصیانلاریندا٬ و تۆرکیه قۇرتولوش ساواشی سیراسیندا یۇنانین آنادوْلونو ایشغال ائتدیگینده باش وئرمیشدیر.

۱۹-جۇ یۆز ایلین سوْنو و ۲۰-جی یۆز ایلین باشیندا ائرمنیلرین قافقازدا تؤرتدیگی سوْی‌قیریملار دا واردیر. بۇ دؤنمده‌کی ایتکینلره گؤره دییشیک قایناقلاردا مۆختلیف بیلگیلر واردیر. ۱۸۷۷-۱۸۷۸ روسیه-عثمانلی ساواشی سیراسیندا جاستین مک‌کارتی ۲۶۰ مین نفرین اؤلدورولدوگونو سؤیلرکن٬ کمال کارپات ۳۰۰ مین نفرین اؤلدورولدوگوندن دیفاع ائدیر. ۲۰-جی یۆز ایلین باشی و بیرینجی دۆنیا ساواشی دؤنمینده ده بؤلگه‌ده‌کی مۆسلمان-تۆرک علئیهینه ائرمنی حرکتلری داوام ائتمیش٬ کندلره هۆجۇملار ائدیلمیشدیر. اوْنور خوداوندیگارا گؤره بۇ دؤنمده ۲٫۵ میلیوندان چوْخ مۆسلمان اؤلدورولموشدور.

## آیریجا باخین
*جیلولوق
*۹۳ ساواشی

## قایناقلار
*آنادوْلو تۆرکجه‌سی ویکی‌پدیاسی٬ Müslüman-Türk katliamları

## گؤرونتولر


File:Pyotr Nikolayevich Gruzinsky - The mountaineers leave the aul.jpg

File:Turkish refugees from Edirne.jpg

File:Papa Grigoriou- Muslim massacres.png

File:Dourmouche, a boy wounded and hand cut off..png

File:IgdirGenocideMuseum.jpg

File:Konitsa, Konitsa municipality, Ioannina prefecture, Greece - Ruins of Ottoman Mosque - 07.jpg

File:Mübadil GENCER Ailesi-(1923).jpg

File:SoykırımAnıtMüze3.jpg



بؤلمه:بیرینجی دونیا ساواشی
بؤلمه:تورک تاریخی
بؤلمه:عثمانلی تاریخی
بؤلمه:سوی‌قیریملار
دابباغ

**آوسال **دابباغ بیر نوع مریضلیکدیر. بو خسته لیگی توتان حئیوان آغزیندان داواملی سو آخار و یئم ییه بیلمز.

## قایناقلار
بارباروس خیرالدین پاشا

**بارباروس خیرالدین پاشا** (میلادی ۱۴۷۸-جی ایلدن ۱۵۴۶-جی ایله‌جه) عثمانلی دؤولتینین آدلیم دنیزچی‌لریندن و عثمانلی دنیز گۆجلرینده *کاپیتان دریا* لقبینه اییه. دوْغرو آدی یعقوب‌اوغلو خضر دیر لکن قانونی سۇلطان سلیمان‌دان خیرالدین لقبین و قارداشینین اؤلوموندن سوْنرا بابا عروج لقبین آلمیشدیر. گۆنئی اوروپا دیل‌لرینده بابا عروجون بارباروسا بنزر تلفۆظ اوْلماسی اۆچون اوروپالی‌لار خیرالدین پاشایا بارباروس آدی وئرمیشلر. بارباروس قیرمیز ساقاللی معنی‌سینده دیر.

## قایناقلار

## گؤرونتولر


File:Barba-rôxa.jpg

File:BodrumCastlesoutheast.jpg

File:Hayreddin Barbarossa.jpg

File:Military instructions to Jean de la Foret by Chancelier Antoine Duprat copy 11 February 1535.jpg

File:Battle of Preveza (1538).jpg

File:Wyspa Capri.JPG

File:Barbaros Park Statue.jpg

File:Letter of praise from Barbarossa to Suleyman 1541.jpg

File:Siége de la flotte turc.jpg

File:Barbarossa fleet wintering in Toulon 1543.jpg

File:Barbarossa galley in France 1543.jpg

File:Suleymanname 412a.jpg

File:İstanbul 5155.jpg

File:BarbarosSancagi.svg



بؤلمه:ایسلام تاریخی
بؤلمه:تورک تاریخی
بؤلمه:عثمانلی آدمیراللار
سوانزی سیتی فوتبال کولوبو

## قایناق‌لار

بؤلمه:الیفبا سیراسینا گوره فوتبول کلوبلاری
بؤلمه:اینگلیس فوتبول کلوبلاری
لستر سیتی فوتبال کولوبو

**لستر سیتی فوتبال کولوبو**  اینگیلیسنین لیورپول شهرینده یئرلشن بیر فوتبال کولوبودور.
## قایناقلار

بؤلمه:الیفبا سیراسینا گوره فوتبول کلوبلاری
بؤلمه:اینگلیس فوتبول کلوبلاری
منچستر یونایتد فوتبال کولوبو

**منچستر یونایتد فوتبال کولوبو**  اینگیلیسین پرمیر لیگاسیندا بیر فوتبال تاخیمیدیر. بو کولوب ۱۸۷۸ اینجی ایلده، **نیوتون هیث فوتبال کولوبو** آدیله  قورولدو. ۱۹۰۲ اینجی ایلده، بو کولوبون آدی منچستر یونایتد ه چئوریلدی و ۱۹۱۰ اینجی ایلده، الدترافورد ایستادیومو بو کولوبون اصلی ایستادیومو اولدو.
## قایناقلار

بؤلمه:الیفبا سیراسینا گوره فوتبول کلوبلاری
بؤلمه:اینگلیس فوتبول کلوبلاری
بؤلمه:منچستر یونایتد فوتبال کولوبو
بؤلمه:۱۸۷۸ - جی ایلینده اینگیلیس اؤلکه‌سینده یارانانلار
بؤلمه:Association football clubs established in 1878
بؤلمه:Association football clubs established in 1902
بؤلمه:Companies established in 1878
بؤلمه:Companies formerly listed on the London Stock Exchange
بؤلمه:Companies listed on the New York Stock Exchange
بؤلمه:FA Cup winners
بؤلمه:Football clubs in England
بؤلمه:Football clubs in Trafford
بؤلمه:EFL Cup winners
بؤلمه:Former English Football League clubs
بؤلمه:G-14 clubs
بؤلمه:Laureus World Sports Awards winners
بؤلمه:Premier League clubs
بؤلمه:Publicly traded sports companies
بؤلمه:Sport in Manchester
بؤلمه:UEFA Champions League winning clubs
بؤلمه:UEFA Europa League winning clubs
استوک سیتی فوتبال کولوبو

**استوک سیتی** فوْوْتبال کلۇب ، اینگیلیس پرمیر لیگاسیندا یر آلان بیر فوتبول کلۇبۇ.

## قایناق‌لار

بؤلمه:الیفبا سیراسینا گوره فوتبول کلوبلاری
بؤلمه:اینگلیس فوتبول کلوبلاری
کریستال پالاس فوتبال کولوبو

**کریستال پالاس فوتبال کولوبو**  اینگیلیس فوتبال لیگینده حضور تاپان بیر فوتبال تیمیدیر.
## قایناقلار

بؤلمه:الیفبا سیراسینا گوره فوتبول کلوبلاری
بؤلمه:اینگلیس فوتبول کلوبلاری
ای.اف.سی بورنموث فوتبال کولوبو

**ای.اف.سی بورنموث فوتبال کولوبو** ، اینگیلیسین پرمیر لیگاسی‏ندا یر آلان بیر فوتبول کلۇبۇ.
## قایناقلار

بؤلمه:الیفبا سیراسینا گوره فوتبول کلوبلاری
بؤلمه:اینگلیس فوتبول کلوبلاری
چلسی فوتبال کولوبو

**چلسی فوتبال کولوبو**  بیر اینگیلیسلی فوتبال کولوبودو و لندن شهرینین غرب طرفینده یئرلئشیبدی. بو کولوب ۱۹۰۵ اینجی ایلده قورولوبدور و اینگیلیسین پرمیر لیگاسیندا حضور وار و چوخلو ایللر لیگین جدولینده یوخاری روتبه‌لرده دایانیب. چلسی ۶ دوره اینگیلیسین پرمیر لیگاسیندا قهرمان اولوب.

## قایناقلار

بؤلمه:الیفبا سیراسینا گوره فوتبول کلوبلاری
بؤلمه:اینگلیس فوتبول کلوبلاری
بؤلمه:Football clubs in England
بؤلمه:چلسی فوتبال کولوبو
بؤلمه:Association football clubs established in 1905
بؤلمه:Premier League clubs
بؤلمه:Former English Football League clubs
بؤلمه:FA Cup winners
بؤلمه:EFL Cup winners
بؤلمه:Football clubs in London
بؤلمه:۱۹۰۵ - جی ایلینده اینگیلیس اؤلکه‌سینده یارانانلار
بؤلمه:Fulham
بؤلمه:History of the London Borough of Hammersmith and Fulham
بؤلمه:Sport in Hammersmith and Fulham
بؤلمه:UEFA Champions League winning clubs
بؤلمه:UEFA Europa League winning clubs
لیورپول فوتبال کولوبو

**"لیورپۇل" فۇتبوْل کلۇبۇ** — اینگیلیسنین لیورپۇل شهرینده پشه کار فۇتبوْل کلۇبۇ (لقبی – قیٛرمیٛزیٛلار).

## تاریخی
1892-جی ایل اییۇن آییٛنیٛن 3-ده تشکیل ائدیلمیشدیر. ائو اوْیۇنلاریٛنیٛ آنفیلد استادیومۇندا کچیریر. تاخیمیٛن ان اۇغۇرلۇ ایله لری کچن عصرین 70-جی، 80-جی ایله لرین دیر، هانسیٛدا مۆوافیق اوْلاراق شنکلی و پیسلی باشچیٛلیٛق ائدیب. بیلل شنکلی و باب پیسلی عمومیلیکده "لیورپۇل" 11 لیگا چمپیوْنلۇغۇ و 7 اروپا کاپ قازاندیٛریٛب. "لیورپۇل" اروپادا ان چوْخ اۇغۇر قازانان اینگیلیس تاخیمدیٛر. "قیٛرمیٛزیٛلار" 5 دفه چمپیوْنلار لیگاسیٛنیٛ قازانیٛبلار، بۇ ایسه رکوْرددۇر(اینگلیس کلۇبلاریٛ اۆچۆن). عمومیلیکده "لیورپۇل" دۆز 11 دفه اروپا کاپ قازانیٛب. "لیورپۇل"دان داها چوْخ اروپا کاپ قازانان کلۇب میلان، رئال مادرید و بارسلونا دیٛر (هر اۆچ کلۇبدا 12 اروپا کاپ). اۆستلیک مرسیساید کلۇبۇ 18 قات اینگلیس چمپیوْنۇدۇر("منچستر یۇنایتد"دن سوْنرا ان یاخشیٛ گؤستریجی) "لیورپۇل"ۇن طرفدارلری 2 بؤیۆک فاجینین شاهیدی اوْلۇبلار هیسل(1985) و هیلزبوروْ(1989) فاجیه سی. "قیٛرمیٛزیٛلار"یٛن 2 باریٛشماز رقیبی وار اورتون و منچستر یونایتد. کلۇبۇن هیمنی ایسه "You'll Never Walk Alone"دۇر(سن هئچ واخت تک قالمایاجاقسان). تاخیمنیٛن استادیومۇ ایسه "آنفیلد"دیر. تاخیمنیٛن ان چیٛلغیٛن طرفدارلری "کوْپ" تریبۇناسیٛندا مسکۇنلاشیٛرلار. "فوْربس" ژۇرنالیٛنیٛن 2012-جی ایلده یایدیٛغیٛ خبر گؤره، "لیورپۇل" دۆنیانیٛن ان باهالیٛ 8-جی تاخیمیٛدیٛر. 25 مای 2005 تاریخی یۇفا چمپیوْنلار لیگاسیٛندا آتاتۆرک اوْلیمپیات استادیومۇندا ایتالیان تاخیمیٛ "میلان" ایله قارشیٛلاشان اینگیلیس کلۇبۇ ایلک هیسسی 3-0 "میلان"یٛن اۆستۆنلۆیۆ ایله سوْنا چاتان اوْیۇندا، ایکینجی هیسسده وۇردۇغۇ قوْللارلا اوْیۇنۇ 3-3، برابر ائده بیلمیشدی. اۇزاتمالاردا سوْنرا پنالتیلرده "میلان"یٛ 3-2 مغلۇب ائدن "لیورپۇل" یوفا چمپیوْنلار لیگاسیٛ کاپۇنۇ قازانا بیلمیشدی . اوْ اوْیۇندا مؤحتشم بیر گری دؤنۆش ائدن اینگیلیس تمثیلچیسینین بۇ مۆوففقییتیند ان بؤیۆک پاییٛ کاپیتان استیون جراردیٛن اوْلمۇشدۇر و اوْیۇنۇن ان یاخشیٛسیٛ ائلان ائدیلمیشدیر. بۇ اوْیۇن چمپیوْنلار لیگاسیٛنیٛن ان ماراقلیٛ اوْیۇنۇ حساب ائدیلیر.

بؤلمه:الیفبا سیراسینا گوره فوتبول کلوبلاری
بؤلمه:اینگلیس فوتبول کلوبلاری
بؤلمه:لیورپول فوتبال کولوبو
بؤلمه:Football clubs in England
بؤلمه:۱۸۹۲ - جی ایلینده اینگیلیس اؤلکه‌سینده یارانانلار
بؤلمه:Association football clubs established in 1892
بؤلمه:EFL Cup winners
بؤلمه:Lancashire League (football)
بؤلمه:Former English Football League clubs
بؤلمه:FA Cup winners
بؤلمه:G-14 clubs
بؤلمه:Multi-sport clubs in the United Kingdom
بؤلمه:Premier League clubs
بؤلمه:UEFA Champions League winning clubs
بؤلمه:UEFA Cup winning clubs
دانتئ آلیقیئری

**دانتئ آلیقیری** (اصل آدیٛ Dante Alighieri; دوْغۇم تاریخی|۱۲۶۵|۵|۱۴، فلورنسییا — وفات تاریخی|۱۳۲۱|۹|۱۴ راونا) — ایتالیان شاعیری، ایتالیان ادبی دیلینین بانیسی. قدیم زادگان نسلیندندیر. بوْلوْنیا یۇنیورسیتتینده تحصیل آلمیٛش، حۆقۇق و فلسفنی اؤیرنمیشدیر. گنج یاشلاریٛندان فلوْرنسییانیٛن ایجتیماعی حیاتیٛندا فعال ایشتیراک ائتمیش، "اغ" گوئلف پارتییاسیٛنا قوْشۇلمۇشدۇر. "قاراً گوئلفلرین قلبسیندن سوْنرا غییابی اوْلاراق یاندیٛریٛلماغا محکۇم ائدیلمیشدیر (۱۳۰۲). دیدرگین حیات سۆرمۆش، ۱۳۱۵-جی ایلده ایکینجی دفه اؤلۆم محکۇم اوْلۇنمۇشدۇر (همین حؤکم ۱۹۶۶-جیٛ ایلده لغو ائدیلمیشدیر). عؤمرۆنۆن سوْن ۶ ایلینی راونادا یاشامیٛشدیٛر.

یارادیٛجیٛلیٛغیٛنیٛن ایلک دؤورۆنده باتریچ آدلیٛ گنج بیر قیٛزیٛ وصف ائتمیش، اوْنۇن واختسیٛز اؤلۆمۆندن دوْغان کدر و حۆزن دوْلۇ شعرلر یاراتمیٛشدیٛر ("ینی حیات" کیتابیٛ، ۱۲۹۲). ۱۳۰۴-۱۳۰۷-جی ایللرده دانت فلسفی-اخلاقی اثرلر یازمیٛشدیٛر. "ضیافت" اثرینده اینسان ایدراکیٛنیٛن مۆستقیللییی و آزادلیٛغیٛ مۆدافی اوْلۇنۇر. "موْنارخییا حاققیٛندا" (۱۳۱۲-۱۳۱۳) سیاسی ریسالسینده واحید عۆمۇم دۆنیا موْنارخییاسیٛ ایدیاسیٛ اینسانلاریٛن امین-امانلیٛغیٛنیٛ، ایجتیماعی ادالتی تأمین ائد بیلجک دؤولت قۇرۇلۇشۇ کیمی مۆدافی ائدیلیر.

آدیٛ تاریخده ۱۰۰ ان چوْخ اؤیرنیلمیش شخصیییتلر سییاحیٛسیٛنا داخیل ائدیلیب.

## اثرلری
* الهی کوْمدییا

## قایناق

## گؤرونتولر

Image:Bargello - Kapelle Fresko 1.jpg
Image:Bargello - Kapelle Fresko 2a.jpg
Image:Dante-alighieri.jpg
Image:Dante alighieri, Palazzo dei Giudici.jpg
Image:15th-century painters - Portrait of Dante Alighieri - WGA15992.jpg
Image:DanteFresco.jpg
Image:Portrait de Dante.jpg
Image:Dante 3 Luca.jpg
Image:Dante Luca.jpg
Image:Raphael, The Parnassus - detail, Stanza della segnatura, Palazzo Pontifici, Vatican.jpg
Image:Raffaello, Disputa, dettaglio Dante, Stanza della Signatura, Palazzo Pontifici, Vaticano.jpg
Image:Dante03.jpg
Image:Italien humanists by Giorgio Vasari.jpg
Image:Dante Alighieri - Serie Gioviana.jpg
Image:Dante Doré.jpg
Image:Henry John Stock - Dante.jpg
Image:Dante by Repin.jpg
Image:William Herbert Allen - Dante.jpg
Image:Dante deathmask front.jpg
Image:Dante deathmask profile.jpg
Image:Dante.deathmask.jpg
Image:Giuseppe Bertini - L'incontro di Dante con frate Ilario.jpg
Image:Joseph Noel Paton - Dante Meditating.jpg
Image:Dante exile.jpg
Image:Frederic Leighton - Dante in Exile.jpg
Image:Dante (He Hath Seen Hell).jpg
Image:Ivan Aivazovsky - Dante Shows an Artist Some Unusual Clouds 01.jpg
یابقو

یابقو (اسکی تۆرکجه: ) قدیم تۆرک ائل‌لرینده رۆتبه٬ عۆنوان.

## ایشلنمه
دؤولتده خاقاندان سوْنرا بیرینجی شخص یابقو ساییلیردی. یابقونون اهمیتینه گؤره حاکیمیّتده‌کی نسلدن یابقو تعیین ائدیلیردی؛ اؤرنک اۆچون بۇمین خاقان زامانیندا قارداشی ایستمی خاقان یابقو ایدی. آنجاق بۇنونلا بیرلیکده یابقو تاختین واریثی دئییلدی٬ ولیعهد وظیفه‌سیندن آسیلی اوْلمایاراق «تیگین» آدلانیردی.

## قایناقلار
*

بؤلمه:تورک تاریخی
بؤلمه:گؤی‌تورکلر
مروه اؤزبی

**مروه اؤزبی** () — (دوْغوم ۱۷ جولای ۱۹۸۸٬ ایستانبول) تۆرکیهلی صنعتچی. تروی چویس قوروپو و ابرو گوندشین اسکی ووْکالیست‌لریندن‌دیر. اردم کینای ایله اوْلان ایکیلی اوْخوماغییلا اوْلدوقجا چوْخ تانینمیشدی.

مروه اؤزبی ایستانبول تکنیک بیلیم‌یوردوندا تۆرک صنعت مۆزیکی تحصیلینی آلدی. اوْنو ایلک کشف ائدن ابرو گۆندش اوْلدو. بیر کولوبدا ووْکالیست‌لیک ائدن مروه اؤزبیی ائشیدن گۆندش بیر نئچه اوْخوماق داها سؤیله‌مه‌سینی ایسته‌دیکدن سوْنرا «ووْکالیم اوْلماق ایسترمیسن؟» دئیه سوْروشدو. تکلیفی قبول ائدن مروه اؤزبی آردیندان دا دمت آکالین٬ بئنگۆ٬ اؤزجان دنیز٬ فرمان توْپراق٬ اۇتکو و یاشار ایپک کیمی آدلارا ووْکاللیق ائتدی. ۲۰۱۲ ایلینده اردم کینایلا بیرلیکده «دۇمان» اوْخوماغینی اوْخودو. بۇ اوْخوماغین باجاریلی اوْلماسییلا مروه اؤزبی ده تانینماغا باشلادی. ۲۰۱۳ ایلینده اردم کینایین ایکینجی آلبومو اوْلان پروژه ۲-ده «حلال ائتدیم» ماهنی‌سینی سسلندیردی. جولای ۲۰۱۵-ده اؤزبی‌ین ایلک آلبومو اوْلان «یاش حیکایه‌سی» چیخدی. آلبومون چیخیش ماهنی‌سی دا سؤزلری دنیز ارتن٬ مۆزیکی اردم کینایا عایید اوْلان «یاش حیکایه‌سی» اوْلدو. ماهنی تۆرکیه رسمی لیستینده ایکی نۆمره‌یه کیمی چیخا بیلدی. آلبومون ایکینجی ویدیو کیلیبی ایسه «توْپسوز تۆفکسیز» ماهنی‌سینا چکیلدی.

## قایناقلار
*

بؤلمه:موسیقی
آتن

**آتئن** (یۇنانجا: Αθήνα - *آتئن*) - یونانیٛن پایتختیٛ و تخمیناً ۴ میلیوْن اهالیسییله ان بؤیۆک شهری. قدیم یۇنان مدنیّتینین ده مرکزی اوْلمۇشدۇر.

آتئن قدیم چاغلاردا دا اهمییتلی بیر تیجارت و مدنیّت مرکزی ایدی. آدیٛ، قوْرۇیۇجۇسۇ اوْلان مۆحاریبه الهی سی آتن'دان گلمکددیر. ۱۸۹۶ و ۲۰۰۴ یای اوْلیمپییا اوْیۇنلاریٛ'نا ائو صاحیبلیی ائتمیشدیر.

## تاریخی
یاخیٛن شرق طرفدن باخدیٛغیٛمیٛزدا اوروپانیٛن ایلک شهری دمک اوْلار. اوروپادان باخدیٛقدا ایسه غربدن شرقه بیر کؤرپۆ روْلۇ اوْینادیٛغیٛنیٛ گؤرۆرۆک

## جوْغرافییاسیٛ و ایقلیمی
آتندا سۇبتروْپیک یاریٛمصحرا ایقلیمی مۆشاحیده اوْلۇنۇر. بعضاً قیٛشدا هاوالار چوْخ سوْیۇق کئچیرو قار یاغیٛر. یای چوْخ ایستی و قۇرۇ کچیر. آپرل-نوْیابر دؤورۆنده هاوالاریٛن سوْیۇق کچمسی ایستیسنا حالدیٛ. اؤلکده بعضاً آیلارلا یاغیٛش یاغمیٛر. آرالیگ دنیزینین تأثیری نتیجسینده پاییٛز چوْخ اۇزۇن کچیر، یاز ایسه بیر آز سوْنرا گلیر.

## اهالیسی
۴٫۰۱۳٫۳۶۸ نفر

## مدنیّتی
* "کیکلاد" اینجصنعت موزه ای

## ایقتیصادییاتیٛ
۱-جی دۆنیا مۆحاریبسیندن سوْنرا آتن هم داخیلی، هم ده خاریجی تیجارت مرکزی اوْلدۇ. حال-حاضیردا اؤلکنین ان بؤیۆک صنایعئ شهری ساییٛلیٛر. ان بؤیۆک صنایعئ ساحلری پامبیٛقتوْخۇما، ایچکی، سابۇن، کیمیوی ماددلر و خالچاچیٛلیگدیٛر. ۱۹۸۰-جی ایلدن بۇ یانا هاوا کیرلیلیینین قارشیٛسیٛنیٛ آلماق اۆچۆن بؤیۆک تدبیرلر گؤرۆلمۆشدۆر. ۲۰۱۱-جی ایلدن داها دا کریتیک وضیعت آلمیٛش ایقتیصادی بحران پایتخت آتنندان دا یان کچممیشدیر. حال-حاضیردا بۇ شهر مۆختلیف سیاسی و ایقتیصادی اعتیراز آکسییالاریٛنیٛن مرکزی حالیٛنا گلمیشدیر.

## قارداش شهرلر

* ایروان
* کییو
* لوس آنجلس
* نیکوزیا

## قایناقلار

بؤلمه:آتن
بؤلمه:Ancient Greek archaeological sites in Greece
بؤلمه:Archaeological sites in Attica
بؤلمه:Capitals in Europe
بؤلمه:City-states
بؤلمه:Greek prefectural capitals
بؤلمه:Greek regional capitals
بؤلمه:Populated coastal places in Greece
بؤلمه:Populated places established in the 5th century BC
بؤلمه:Populated places in ancient Greece
بؤلمه:Populated places in Central Athens (regional unit)
بؤلمه:Requests for audio pronunciation (Greek)
بؤلمه:Roman sites in Greece
بؤلمه:Capitals of Greek states
ریقا

**ریقا**  لتونینیٛن پایتختیٛ و بالتیکیانیٛ اؤلکلرده ان بؤیۆک شهر.

شهر داوقاوا چاییٛ اۆزرینده، ریقا کؤرفزینین یاخیٛنلیٛغیٛندا یئرلشیر. شوروی داغیٛلدیٛقدان سوْنرا مۆستقیللیک قازانمیٛش اؤلکنین (1991) پایتختیٛندا یاشایان رۇسلاریٛن (180 000 نفر) شهری ترک ائتمسی ایله شهر اهالیسینین ساییٛ چوخ آزالمیٛشدیٛر. ریقا اؤلکنین سیاسی، ایقتیصادی و مدنی مرکزیدیر. قدیم لیمان شهری اوْلان ریقا ینی ستیلده تیکیلیلیرله برابر ایللردن بری قوْرۇنۇب ساخلانمیٛش کوهنه محلله لره ده مالیکدیر.

## اهالی

{|                                        
| valign="top" |

## شهرین گؤرملی یئرلری

شهرین ساس گؤرملی یئری اۇنسجوْ طرفیندن قوْرۇنان اوْنۇن قدیم هیسسیدیر. دونای چایینیٛن ساغ طرفینده یئرلشن بۇ کوهنه هیسسه ایندییه کیمی اؤز قدیملیینی ساخلامیٛشدیٛر.

## قالری

|
file:Riga dom 2006.jpg|Riqa Domu
file:St Peters Church Riga.JPG|Petrikirxesi 
file:Riga Jugendstil Hausfassade.jpg|Müasir ev fasadı 
file:Riga domplatz.jpg|Dom meydanı
file:Riga Drei Brueder April 2005.jpg|Üç qardaş
file:Latvian National Opera.jpg|Opera evi


## قایناقلار

بؤلمه:اوروپا باشکندلری
جنوبی رودزیا

بندانگشتی|سول|رودزیا کولونی سی نین بایراغی 1964 ایلینده**جنوبی رودزیا مستعمره سی **(اینگیلیسجه. The Colony of Southern Rhodesia) آفریقانین جنوبوندا یئر‌لشن بؤیوک بریتانیا شاهلیغی آلتیندا 1923 دن 1980جی ایللری آراسیندا اؤزونو دولاندیران بیر دؤلت آدی دیر. رودزیانین باشکندی نین آدی سالیسبوری ایدی.
بندانگشتی|سول|اسکی رودزیا و ایندیکی زیمبابوه اؤلکه سی نین یئری آفریقا نین گونئیینده
بو حکومتین اداره ائتدیگی تورپاقلاری بریتانیادان باغیمسیز اولاندان سونرا زیمبابوه آدلاندیریلدی. پایتختی نین آدی دا سالیسبوری دن رسمن هراره یه دَییشیلدی.

## قایناقلار
* اینگیلیسجه ویکی پدیا صفحه سی
پراق

**پراقا** —  چک جومهوریتینین  باشکندی و  اؤلکلرده ان بؤیۆک شهر.
**پراقا** — بۇ آد گؤزل شهره صفالیٛ ایقلیمین، داغ هاواسیٛنا، طبیعی ثروتلرینه گؤره وریلیب. باشکند شهر پراقانیٛن یارانماسیٛ حاقدا دوْلاشان افسانلر دیللر ازبریدیر. لیبۇشئ آدلیٛ سحرباز قاراباسمالاریٛنیٛن بیرینده پراقا آدلیٛ دیاریٛ یۇخۇدا گؤرۆر و بۇنۇنلا دا رؤیادا گؤرۆنن شهر چوْخ کچمیر کی، حقیقت چویرلیر.

## هر آدیٛمدا معجزه
یوْلۇنۇز چک دن دۆشس، باشکند شهر سیزه "قیٛزیٛل شهر"، "شهرلرین آناسیٛ" کیمی تقدیم اوْلۇناجاق. بۇرادا هر آدیٛمدا اوْلان معجزه سیزی حیرتلندیرجک. مثلاً، قدیم یئر کیمی تانیٛنان راتۇشا - شهر ایدارسی، بلدییه بیناسیٛ اوْلان اوْرلوْی ساعتلاریٛدیٛر. بۇ ساعتلار شهر ساعت سککیزدن، آخشام ساعت سککیزه کیمی زنگ چالیٛرلار. ساعتیٛن یانیٛندا یلشن "خسیس" بیلدیریر کی، پۇل اوْلانا کیمی هئچ کیمه اؤلۆم یوْخدۇر. 

کارلوْو کؤرپۆسۆنۆن ده ماراقلیٛ تاریخچسی وار. افسانیه گؤره، مشهور دین خادیمی کارلوْو بۇ کؤرپۆنۆن آلتیٛندا باسدیٛریٛلیٛب. چۆنکی، کرال واسلاویٛن حیات یوْلداشیٛ سوگی سیرلرینی بۇ رۇحانییه ائتیراف ائدیب. دین خادیمی بۇ سیرلری کرالا دمکدن ایمتینا ائتدیی اۆچۆن اؤلدۆرۆلۆر و بۇ یئرده باسدیٛریٛلیٛر. پراقادا رقص ائدن ائولر مشهوردۇر. بۇ بینالار ائله شکیلده تیکیلیر کی، سانکی ائولرین ایکی قۆللسی حقیقتاً ده رقص ائدیر

## قالری


File:CharlesBridge-Prague.jpg|
File:St. Vitus Cathedral 2007.jpg|
File:Prague old town square panorama.jpg|
File:Parník Vyšehrad pod Vyšehradem.jpg|
File:Praha, Letná, pohled na Pařížskou ulici.JPG|
File:Náměstí Míru.jpg|
File:Praha Narodni divadlo.jpg|
File:Prazske-vystaviste-holesovice.jpg|
File:AltneuschulPrague.agr.jpg|
File:Prague Zoo main entrance.JPG|
file:Praha,_Letná,_sad.jpg|




پراقا (چک‌جا: Prague)  چک اؤلکه‌سینده بیر یاشاییش منطقه‌سی‌دیر. سوْن نۆفوس ساییمی اساسيندا ۱۲۸۰۵۰۸ نفر ایمیش. بۆتون چک‌دا اوْلدوغو کیمی، بۇ شهرده آنا دیلی چک دیلی دیر.

## بیرده باخ

چک جومهوریتی شهرلرین لیستی

## قایناق‌لار

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Prague»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.(  ‏۱۹ جولای ۲۰۱۸تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
ابونواس

**ابونواس** یوخسا **أبو نواس الحسن بن هانئ الحکم** ۷۴۷–۶۲ ایللر آراسیٛندا، اهواز - ۸۱۰ بعضی منبلرده ۸۱۳ ایلده، بغداد) — عباسیلر دؤنمینده شعر گتیریلن ینی اۆسلۇبۇن ان اؤنملی تمثیلچیسیدیر.

## حیاتیٛ
ابۇ نۇواس چوْخ یوْخسۇل بیر آیلده، خۇزیستان اراضیسینده اهواز شهرینده دۆنیایا گؤز آچمیٛشدیٛ. دوْغۇم تاریخی مۆختلیف منبلرده فرقلی (۷۴۷–۶۲) قئید ائدیلمیشدیر. آتاسیٛ هانی عرب، آناسیٛ گۆلۆبان فارس اصیللی ایدی. ۷–۸ یاشلاریٛندایکن آیلسی ایله بیرلیکده بصریه کؤچمۆشدۆلر. ابۇ نۇواسیٛن اۇشاقلیٛق ایللری بصرده ائحتییاج ایچینده، سیٛخیٛنتیٛلیٛ کچمیشدیر. کیچیک یاشلاریٛندان بۆخۇر ساتانیٛن دۆکانیٛ اۆچۆن عطیرلی اوْتلار توْپلایاراق چؤرک پۇلۇ قازانیٛردیٛ. ۸–۹-جۇ عصرلرده بصرنی عرب فیلالوْگییاسیٛنیٛن (لغت شناسی) مرکزی حساب ائتمک اوْلاردیٛ. ائله بۇرادا ابۇنۇواس گؤرکملی عالیم، فیلوْلوْگلارلا تانیٛش اوْلماغا باشلاییٛر. بۇنلاردان بیری ده والیب ایبن ال-حۇباب ایدی. اوْ زامان والیب ایبن ال-حۇبابیٛن شعرلری دوْغما شهری کۇفنین حۆدۇدلاریٛندان کناردا دا مشهۇر ایدی. چوْخ کچمدن اوْ والیب ایبن ال-حۇبابیٛن طلبسی اوْلۇر. بۇ اوْنۇن گلجکده بیر شاعیر کیمی یتیشمسینده بؤیۆک روْل اوْیناییٛر.

## فعالیتی
ابۇنۇواس بیر چوْخ شعر ژانرلاریٛندا یازماسیٛنا باخمایاراق عرب ادبیییاتیٛنا «خمریییات» (شرابا دایر شعرلر) مۆللیفی کیمی داخیل اوْلمۇشدۇر. اوْنۇن یارادیٛجیٛلیٛغیٛ ایله عرب شعرسیٛ کؤهنه سنت لردن اۇزاقلاشمیٛش ینی مضمۇن کسب ائتمیشدیر. عرب شعریندا دۆنیوی شعرین ایلک نمۇنه لری ابۇنۇواسیٛن آدیٛ ایله باغلیٛدیٛر. ابۇنۇواس عرب شعرسیٛنیٛ فوْرما جحتدن ده ینیلمیش و تمتراقلیٛ اۆسلۇبۇ واقعی بدیهی تصویر واسیتلری ایله اوز ائتمیش، شعر دیلینی سادلشدیرمیشدیر. شعرلری دینی احکام لارا قارشیٛ چوریلدیییندن ابۇ نۇواس خلیفه ال- امینین امری ایله حبس اوْلۇنمۇشدۇر. اثرلری اوْنۇن شعۆۇبیی (باشقا خالقلاریٛن خیلافت حاکیمیییتیندن آزاد اوْلماق اۇغرۇندا مۆباریز حرکاتیٛ) ایله باغلیٛلیٛغیٛنیٛ احتیمال ائتمی اساس وریر. ابۇنۇواسیٛن بعضی منبلرده حبسخانادا وفات ائتدییی، باشقا ملۇماتلارا اساساً ایسماعیل ایبن ابۇ صالح طرفیندن زهرلندیریلدییی احتیمال ائدیلیر.
## گؤرونتولر


Abu Nuwas.jpg
Abū Nuwās by Omar Farroukh.jpg
Abū Nuwās by Omar Farroukh.jpg
Confessions of Abu Nuwas 1.jpg
Confessions of Abu Nuwas 1.jpg
Confessions of Abu Nuwas 2.jpg
Confessions of Abu Nuwas 2.jpg
Confessions of Abu Nuwas 3.jpg
Confessions of Abu Nuwas 3.jpg
Confessions of Abu Nuwas 4.jpg
Confessions of Abu Nuwas 4.jpg
Confessions of Abu Nuwas 5.png
Confessions of Abu Nuwas 5.png



بؤلمه:عرب شاعیرلر
بؤلمه:ایران عربلری
بؤلمه:۷۵۶-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:814 deaths
بؤلمه:People from Ahvaz
بؤلمه:Persian-language poets
بؤلمه:Arab poets
بؤلمه:Persian poets
بؤلمه:8th-century Arabic writers
بؤلمه:Folklore characters
بؤلمه:LGBT Muslims
بؤلمه:LGBT poets
بؤلمه:Humor and wit characters
بؤلمه:One Thousand and One Nights characters
بؤلمه:Poets of the Abbasid Caliphate
بؤلمه:Arabic erotic literature
بؤلمه:LGBT history in Iraq
بؤلمه:Pederastic literature
بؤلمه:Shu'ubiyya
شامانیزم

بندانگشتی

**شامانیزم** — بۆتون دینلرین چیخیش قایناغی اوْلاراق بیلینن اسکی بیر اینانج سیستمی. شامانیزمین کؤکنلری میلاددان اؤنجه ۵۰ مینلی ایل‌لره کیمی دایانیر. طبیعته عیبادت ائدن، یاغیش، قار، گۆنش، یئل، … کیمی طبیعت گۆجلرینه عیبادت ائدن بیر اینانج شکلیدیر. چیخیش مرکزی اوْرتا و قۇزئی آسیا اوْلاراق بیلینسه ده، اۇزاق شرق، قۇزئی و گۆنئی آمریکا و اوسترالیا کیمی یئرلرده ده ایزلری تاپیلمیشدیر.

شامانیزم (تۆرکلرده گؤی تانری اینانجی) هله ده قۇزئی و اوْرتا آسیا تۆرکلرینده گؤرونور. شامان سؤزجوگو هیندوستاندا یاشایان پالی‌لرین دیلینده روحلاردان ایلهام آلان معناسیندا اوْلان سامانا سؤزجوگوندن گلیر. تۆرکجه قارشیلیغی حرکته کئچیرن، حرکتلی آنلاملی «قام» سؤزجوگودور. قاملار قادینلاردان دا اوْلور، حتی سیبری شامانلاری‌نین روایتلرینده ان گۆجلو شامان قادیندیر.

## قایناق‌لار

## اتک‌یازی

بؤلمه:دین
بؤلمه:شامانیزم
۲ دسامبر

**۲ دسامبر** قریقوری تقویمینه گؤره ایلین ۳۳۶-جی (آرتیق ایل‌لرده ۳۳۷-جی) گۆنودور. ایل سوْنونا کیمی ۲۹ گۆن واردیر.

## حادیثه‌لر
* ۱۴۰۹ - لایپزیق بیلیم یۇردو قۇرولدو.
* ۱۸۰۴ - ناپلئون بوناپارت٬ پاریسده پاپین دا قاتیلدیغی بیر تؤرنده تاج تاخیب فرانسه ایمپیراتورو اوْلدو.
* ۱۸۴۸ - فرانسوا ژوزف٬ اوتریش-ماجاریستان ایمپیراتورو اوْلدو.
* ۱۸۵۲ - اۆچونجو ناپلئون فرانسه ایمپیراتورو اعلان ائدیل‌دی.
* ۱۹۰۱ - کینق کامپ ژیلت٬ ژیلت ایختیراعینی یازدیردی.
* ۱۹۰۸ - چینده اۇشاق ایمپیراتور پۇ یی ۲ یاشیندایکن تاختا چیخدی.
* ۱۹۰۹ - فرانسه‌لی بارون چاتیرز٬ عثمانلیداکی ایلک اۇچاق گؤستریشینی کئچیردی.
* ۱۹۱۴ - اوتریش-ماجاریستان بلقرادی تۇتدو.
* ۱۹۱۸ - ائرمنیستان٬ عثمانلی دؤولتیندن باغیمسیزلیغینی اعلان ائتدی.
* ۱۹۱۸ - محمد طلعت پاشا٬ تراکیا-پاشاائلی مۆداقیعه‌ی-حۆقۇق جمعیتینی ائدیرنه‌ده قۇردو.
* ۱۹۲۰ - تۆرکیه ایله ائرمنیستان آراسیندا آندلاشما ایمضالاندی. قارص ائرمنیستاندان گئری آلیندی.
* ۱۹۲۸ - جلال ساحیر ارزون‌ون حاضیرلادیغی «ایملا لۆغاتی» یاییملاندی.
* ۱۹۴۰ - کاغیذ قیتلیغی سببی ایله قزئتلرین صفحه سایی‌سیندا قیسیتلاما گتیریلدی.
* ۱۹۴۲ - شیکاقولو بیلیم آداملاری ایلک کونتوروللو زنجیرله‌مه آتوم عکس‌العملینی حیاتا کئچیردیلر.
* ۱۹۷۱ - بیرلشمیش عرب امیرلیگی٬ بیرلشمیش شاهلیقدان باغیمسیزلیغینی اعلان ائتدی.
* ۱۹۸۸ - بینظیر بوتو٬ پاکیستان باش وزیری اوْلاراق آند ایچدی.
* ۱۹۹۳ - کولومبیالی مۆخدّیر تاجیری پابلو ایسکوبار٬ مدلینده امنیت گۆجلرینجه اؤلدورولدو.

بؤلمه:۲ دسامبر
بؤلمه:ایلین گونلری
بؤلمه:دسامبر آیی‌نین گونلری
۲۰۱۶ یای اولیمپیک اویونلاری

**2016-جی ایل یای اولیمپیک اویونلاری ، یا ریو 2016 یای اولیمپیک اویونلاری** - یای اولیمپیا اویونلاری 31جی دفعه دونیانین باریش ائلچی‌لرینی اولیمپیک بایراغی آلتیندا سسلییر. یئر گزَگنی نین 205 اؤلکه‌سی‌نین 12500 یاخین ایدمان‌چی‌سی 17 گون عرضینده برزیلین ریودوژانیرو شهری ینین ایستادیوملاریندا ان گوجلونو مویین ائده‌جک. 

## اولیمپیکین پروقرامی
2016 یای اولیمپیک اویون‌لارینین پروقرامینا ایکی یئنی ایدمان نؤعو آرتیریلیب. قولف و راگبی 2 اوْکتوبر 2009-جو ایلده دانمارکین پایتختیکوپنهاگ شهرینده کئچیریلن میلتلرآراسی اولیمپیا کومیته‌سی‌نین 121-جی اوتوروموندا 2016 یای اولیمپیک اویون‌لارینین پروقرامینا داخیل ائدیلیب.

## ریو قارشیسیندا یئنیلن آدای شهرلر
بندانگشتی|ماراکانا استادیومو۲۰۱۶ یای اولیمپیک اویونلاری اۆچون آمریکادان شیکاقو، ایسپانیادان مادرید، برازیلدن ریو، و ژاپوندان توکیو شهرلری آدای اولموشدولار. بو شهرلر آراسیندا شیکاقو بیرینجی آشامادا، توکیو ایکینجی آشامادا، و مادرید ده اۆچونجو مرحله ده اَلَندیلر و سونوندا ریو سئچیلدی.

## قایناقلار
* تورکجه ویکی پدیا صفحه لر ، و اینگیلیسجه ویکی پدیا صفحه سی
۳ دسامبر

۳ دسامبر٬ قریقوری تقویمینه گؤره ایلین ۳۳۷-جی (آرتیق ایل‌لرده ۳۳۸-جی) گۆنودور. ایل سوْنونا کیمی قالان ۲۸ گۆن واردیر.

## حادیثه‌لر
* ۱۵۸۶ - آمریکادان ایلک دفعه اوروپایا یئرآلما گتیرلیدی.
* ۱۸۱۸ - ایلینوی آمریکا بیرلشمیش اوستانلرینین ۲۱-جی اوستانی اوْلدو.
* ۱۹۴۴ - یوناندا کومونیستلرله شاهچیلار آراسیندا یونان ایچ ساواشی باشلاندی.
* ۱۹۶۷ - ایلک قلب نقلی عملینی٬ گۆنئی آفریقالی قلب جراحی دوکتور کریستین برنارد٬ کئیپ تاون‌دا گؤردو؛ مریض ۱۸ گۆن دیری قالا بیلدی.
* ۱۹۷۱ - پاکیستان-هیندوستان ساواشی باشلاندی.
* ۱۹۸۹ - مالتادا گؤروشن آمریکا جۆمهۇر باشقانی جورج اچ.دبیلو بوش و شوروی بیرلیگی باشقانی میخائیل قورباچوف٬ سوْیوق ساواشین بیتدیگینی رسماً اعلان ائتدیلر.
* ۱۹۹۰ - ت.ر.ت‌نین تِلئ‌گۆن آدلی یایینی باشلادی.

بؤلمه:۳ دسامبر
بؤلمه:ایلین گونلری
بؤلمه:دسامبر آیی‌نین گونلری
۲۶ دسامبر

۲۶ دسامبر٬ قریقوری تقویمینه گؤره ایلین ۳۶۰-جی (آرتیق ایل‌لرده ۳۶۱-جی) گۆنودور. ایل سوْنونا کیمی قالان ۵ گۆن واردیر.

## حادیثه‌لر
* ۱۸۶۵ - آمریکالی جئیمز ناسون سۆزمه قهوه ماشینینی ثبت ائتدیردی.
* ۱۸۹۸ - ماری و پیئر کوری٬ رادیونو کشف ائتدیک‌لرینی بللی ائتدیلر. کوری‌لر٬ ۱۹۰۳-ده بۇنا گؤره نوبل فیزیک اؤدولونو آلدیلار.
* ۱۹۲۵ - تۆرکیه بؤیوک میلّت مجلیسی٬ اۇلوسلارآراسی ساعات و تقویمین ایشلنمه‌سینی قبول ائتدی.
* ۱۹۳۳ - اف‌ام رادیو ثبت اوْلوندو.
* ۱۹۷۵ - شوروی بیرلیگی٬ دۆنیانین ایلک سوپرسونیک داشیما اۇچاغی اوْلان توپولوف تو-۱۴۴-ۆ ایشلتمه‌یه باشلادی.
* ۱۹۸۶ - دۆنیانین نۆفۇسو ۵ میلیاردا چاتدی.
* ۲۰۰۳ - بم شهرینده ۶.۶ بؤیوکلوگونده زلزله باش وئردی.
* ۲۰۰۴ - هیند اوقیانوسو دابانیندا (قۇزئی اندونزی یاخینلاریندا) ۹.۷ بؤیوکلوگونده زلزله باش وئره‌رک سونامی یاراندی. بۇ سونامی ۱۳ اؤلکه‌ده ۲۰۰٫۰۰۰-دن چوْخ آدامین اؤلومونه و یا ایتیلمه‌سینه سبب اوْلدو.

بؤلمه:۲۶ دسامبر
بؤلمه:ایلین گونلری
بؤلمه:دسامبر آیی‌نین گونلری
آشیق مسیح‌الله

**آشیق مسیح‌الله رضایی** ۱۳۱۸-جی ایلده قزوین اوستانی‌نین، آوج شهریندن ۲۲ کیلومتر شرق‌ده یئرلشن قاراقان بؤلگه‌سینه باغلی، پریسوانا کندینده آنادان اولوب، ۱۳۹۵-جی ایل چرشنبه آخشامی گونو ۷۸ یاشی تامام اولمادان وفات ائتمیشدی.‌ مسیح الله ایراندا تورک آشیقلیق عنعنه‌لری قوریوب یاشادان بؤیوک اوستاد آشیقلاردان بیری ساییلیر. او قزوین اوستانی‌نین قاراقان و باشقا یئرلری ایله یاناشی شاهسئون ائلاتی، مرکزی اوستانی ، همدان و آذربایجانین چئشیدلی بؤلگه‌لری آشیقلیق عنعنه‌لرینه دریندن بلد اولان آز ساییلی آشیق‌لاردان بیری‌دیر. اونون ساوادسیز اولماسینا باخمایاراق قیرخ‌دان چوخ داستانی ازبردن بیلیب تکجه "تیلیم‌خان داستانی"نی قیرخ کاستده اوخویوب نقل ائتمیشدی. آشیق مسیح الله-نین ایکی‌یوزدن چوخ کاستی چیخدیغی سؤیله‌نیلیر. اونون قوم شهری خیام استریوسوندا اوخودوغو تورک داستان‌لاری‌نین سیاهیسی بئله‌دیر:

اصلی و کرم (۱۷ بؤلوم)، غریب و شاه صنم (۱۶ بؤلوم)،  شاه اسماعیل و گولزار خانیم(۹ بؤلوم)، عباس توفارقانلی (۷ بؤلوم)، ورقا و گولشن (۷ بؤلوم)،  سِیّدی (۶ بؤلوم)، افروز و معصوم (۶ بؤلوم)، محمد و پری (بیجان سوداگر) (۶ بؤلوم) ؛ کوراوغلونون توقات سفری (۴ بؤلوم)، کوراوغلونون تکه تورکمان سفری (۵ بؤلوم)، کوراوغلونون ارضروم سفری (۴ بؤلوم)، خان ماحمود و نیگار خانیم (۶ بؤلوم)، قوربان‌خان ( ۴ بؤلوم)، طاهیرمیرزه (۴ بؤلوم)، همراه‌خان (۸ بؤلوم)، بهرام و گول‌اندام (۳ بؤلوم)، کلبی (۳ بؤلوم)، کوراوغلو دمیرقاپو دربند (حسن بگ، ۹ بؤلوم)، تیلیم خان (۳ بؤلوم)، خسته قاسيم (۸ بؤلوم).

## آیریجا باخین
* آشیق
* خانه ایران عاشیقلاری
* تیلیم‌خان
* علی کمالی
* خوندابلی مهجور
* حسین علی‌حسینی
* حسین علی‌حسینی
* آشیق گونش

## قایناق‌لار
* علی قافقازیالی، ایران تورکلری عاشیق محیطلری،
* 125هزار تومان حقوق برای یک «عاشیق» 

بؤلمه: قزوینلی شاعیرلر
بؤلمه:آذربایجان موسیقیچی
بؤلمه:آشیقلار
بؤلمه:کیمسه‌لر
قوریلر

**قۇریلر** — 1148-1206-جیٛ ایللرده فقانیٛستانیٛن قۇر اوستانینده حؤکمرانلیٛق ائتمیش سۆلال.

بۇنلار مۆختلیف زامانلاردا افقانیٛستان، ایران، هیندوستانیٛن مۆین هیسسلرینی اؤزلرینه تابئائتمیشدیلر.

همین سۆلالدن اوْلان حؤکمدارلار بۇنلاردیٛر:
# قیاس اادین محمد (1162-1203)
# شهابدالدین (مۆیزددین و یا محمد قۇری) (1203-1206)

قۇریلر خارزمشاهلارلا مۆباریزده حاکیمییتدن محرۇم اوْلدۇلار

## ایستینادلار

## همچینین باخ

## خاریجی کئچیدلر

## گؤرونتولر


File:Cheheltan-chisht.-2.jpg

File:Cheheltan-chisht.-1.jpg

File:Jam leaning minaret jam ghor.jpg

File:Minar of jam ghor.jpg

File:Jam afghan architecture brick decor ghor province.jpg

File:Shah-i Mashhad-1.jpg

File:Ghiyasuddin Suri.jpg

File:Shahabuddin Suri.jpg



بؤلمه:افقانیستان تاریخی
بؤلمه:ایران تاریخی
بؤلمه:سۆلاللر
بؤلمه:موسلمان سلسله لری
لاگاری حسن چلبی

**لاگاری حسن چلبی** میلادی ۱۷-جی یۆز ایلین آدلیم فن آدامی و بیلگه‌سی. حسن چلبی، عثمانلی سۆلطانی، دؤردونجو مۇراد چاغیندا سۇلطان قیزی «قایا سۇلطان» دوغومو موناسیبتیله گئچیریلن مراسیم‌ده، بیر موشک واسطه‌سیله اۇچماغی اۆچون، آدلیم دیر. حیاتینا گؤره اولیاء چلبی سیاحت‌نامه‌سیندن سونرا باشقا بیر قایناق یوخدور. اولیاء چلبی یازدیغینا گؤره لاگاری حسن چلبی موشکه مینیپ دؤردونجو مۇرادا «پادیشاهیم سنی خۇدایا ایسمارلادیم، عیسی پیغمبرله دانیشماغا گئدیرم» دئییپ، یاردیمچی‌لارینین موشکی یاندیرماسییله هاوایا اۇچموشدور. هاوادا موشکلرین بارۇتو قورتولاندان سونرا اؤزونه حاضیرلایان قاناتلاری آچیب، سۇلطان قارشی‌سیندا اولان دنیزه دۆشموشدور و اۆزمکله اؤزونو سۇلطانا یئتیرمیشدیر. یئنمه‌سیندن سونرا سۇلطانا «پادیشاهیم، عیسی پیغمبر سنه سلام ائتدی» دئمیشدیر. اولیاء چلبی‌یه دایاناراق لاگاری قیریم‌ده سلامت گرای خانین یانینا ساواشچی عنوانیندا گئدیب وفات ائدمیشدیر.

## قایناقلار
مایکل فلپس

بندانگشتی|سول|مایکل فلپس**مایکل فلپس** (اینگیلیسجه: Michael Phelps، د. ۳۰ ژوئن ۱۹۸۵) — آمریکالی افسانه اوزگوچوسو. لقبی **اوچان بالیخ** (Flying Fish) و **بالتیمور گوللـه‌سی**  (Baltimore Bullet)دیر.

او، عمومیتده ۲۲ میداللا اولیمپیک اویون‌لاری تاریخینده ان چوخ میدال قازانمیش اوزگوچودور. ۲۰۰۴ آتن اولیمپیک یاریشلاریندا ۱۹ یاشیندا اولاندا ایلک قیزیل میدالی و جمعی ۶ قیزیل و ایکی گوموش آلدی. ۲۰۰۸-جی ایلده چین پایتختی پکنده کئچیریلن اولیمپیک اویون‌لاریندا ۸ قیزیل میدال قازانمیش‌دیر. بو غلبه‌لرین بئشی آیری-آیری نؤعلرده ایدی. ۲۰۱۲-جی ایل یای اولیمپیک اویون‌لاریندا فلپس دؤرد قیزیل و ایکی گوموش میدال قازانیب. او، اولیمپیک، دونیا و پان-پاسیفیک اوزگوچولوک شامپیونلوقلاری کیمی میلتلر آراسی یاریش‌لار داخیل اولماقلا ۵۷ قیزیل، ۱۱ گوموش، ۳ بورونج عومومی‌لیکده ۷۱ میدال قازانیب. 

۲۰۱۲-جی ایلده ۲۷ یاشیندا لوندوندا اولیمپیا اویون‌لارین‌دان سونرا کاریئراسینی قورتاریب. ۲۰۱۶ریو اولیمپیک اویونلاریندا دا بو گونه کیمی  ایکی قیزیل آلیب. 

## قایناقلار
* اینگیلیسجه ویکی پدیا صفحه سی
اتیوپی ۲۰۱۶ اعتیراضلاری

اتیوپیده ۲۰۱۶ ایلی نین آقوست آیی‌نین ۵-جی گۆنوندن باشلانان دؤولت سیاستلرینه قارشی قروپلارین عکس العمل گؤستریلری‌دیر. گؤستری ائدنلر اینسان حاقلاری‌نین حؤکومت طرفیندن پوزولماسینا (غیرنیظامیلارین اؤلدورولمه‌سی، جمعی تۇتوقلامالار، اوپوزویسیون قوروپلاری حاشیه‌یه چیخارتماق) قارشی اعتیراضلارا باشلادیلار.
اتیوپی حؤکومتی بۇ اعتیراضلارلا قارشی‌سیندا شیدّت و باسقی گؤستریب و اۆچ گۆن عرضینده هئچ اولماسا ۹۰ نفر گوللـه آتیشی ایله اؤلدورولموشدور. اعتیراضلار باش وئرن اهمیتلی یئرلر اورومیا اوستانی، باشکند آدیس‌آبابا، آمهارا منطقه‌سی اوْلوب.

## قایناقلار

بؤلمه:آیاقلانمالار
آدیس‌آبابا

سول|بندانگشتی|آدیس آبابا گؤرونتوسو اوزای دان**آدیس‌آبابا** یا **آدیس‌آبئبا **(اینگیلیسجه: Addis Ababa or Addis Abeba) اتیوپی اؤلکه‌سی‌نین باشکندی‌دیر و نۆفۇسو ۲۰۰۷ آمارینا گؤره ۳۳۸۴۵۶۹ نفردیر. آدیس آبابا **آمهار دیلی**نده بیر سؤزجوکدور و آنلامی یئنی گول‌دور. اتیوپی‌ده **اورومو** **دیلی**نده دانیشانلار بو شهره **فین فین** (دوغال یاز، دوغال بولاقلار) دئییرلر.

سول|بندانگشتی|۲۰۰x۲۰۰پیکسل|آدیس آبابا بلدیه بؤلوملری
بندانگشتی|آدیس آبابانین گؤی بویالی تاکسیلاری
بندانگشتی|بول میلتلر آراسی هاوا آلانی
سول|بندانگشتی|آدیس آبابا بیلیم یوردو

## قایناقلار
* اینگیلیسجه ویکی پدیا صفحه سی
کوربین بلو

**کوربین بلو**  (دوغوم تاریخی: فوریه ۲۱، ۱۹۸۹), آمریکالی فیلیم اوینایاندیر.

## گؤرونتولر

File:CorbinBleuMay07.jpg
File:Corbin_Bleu_at_Kids'_Inaugural_cropped.jpg
File:HSM_Concert_cropped.jpg
File:Corbin_Bleu_07,_1.jpg
File:Corbin_Bleu_3,_(Cropped).jpg
File:Corbin_Bleu_5,_(Cropped).jpg


## اوْینادیغی فیلم‌لر ==== قایناقلار

**[[Dancing with the Stars (U.S. season 25)|Season 25]]** with Jordan Fisher and his professional partner Lindsay Arnold.

بؤلمه:کیمسه‌لر قارالامالاری
اوسین بولت

{{Infobox athlete
| name = Usain Bolt
| honorific prefix = The Honourable
| honorific_suffix = 
| fullname = Usain St Leo Bolt
| nickname = Lightning Bolt
| image = Bolt se aposenta com medalha de ouro no 4 x 100 metros 1039118-19.08.2016 frz-9565 (cropped).jpg
| image_size = 235px
| caption = Bolt at the 2016 Summer Olympics
| nationality = Jamaican
| sport = Track and field
| event = Sprints
| club = Racers Track Club
| coach = Glen Mills
| birth_date = 
| birth_place = Sherwood Content, Jamaica
|residence = Kingston, Jamaica
| height = 1.95 m
| weight = 
| pb = 

بندانگشتی|سول|اوسین بولتاوسین بولت (اینگیلیسجه. Usain Bolt) – جاماییکالی قاچان ، دونیا و اولیمپیک قهرمانی و رکوردچو.

 21 آوقوست 1986-جی ایلده جاماییکادا آنادان اولوب.

بندانگشتی|سول|اوسین بولت 2012 لندن اولیمپیکینده 200 متر قهرمانی اولاندان سونرا
آدلیم ایسپرینتر (قالخیب قاچان) 2009-جو ایل آوقوستون 16-سیندا آلمان پایتختی برلینده کئچیریلمیش دونیا شامپیونلوغوندا 100 مئترلیک مسافه‌یه 9.58 ثانییه‌یه قاچاراق یئنی رکورد تعیین ائدیب. او، آوقوستون 20-سینده ایسه 200 متر اوزونلوغو دا 19.19 ثانییه‌یه قاچیب. هر ایکی مسافه‌ده قاباقکی باشارلاردا **بولت**ا مخصوص ایدی. مشهور ایسپرینتر 2008-جی ایل پکن یای اولیمپیک اویون‌لاریندا 3 قیزیل میدال قازانماقلا یاناشی، 2 دونیا رکوردو معیینلشدیرمیشدی.

اوسین بولت میلتلر آراسی یونگول قاچماق فدراسیونو طرفین‌دن 2009-جو ایلین ان یاخشی یونگول آتلتی عنوانینی قازانیب. اونا بو نومیناسیادا رقیب اولاجاق ایدمان‌چی‌لار آراسیندا اتیوپیلی کننیو بکله، آمریکالی تایسون گــی، آوسترالیالی ایستیون هوکر و نوروژلی آندریاس تورکیلدسن گؤستریلیر.

## اوْیونلاری

## قایناقلار

بؤلمه:فوتبال اویونچولاری
بؤلمه:یاشایان اینسانلار
بؤلمه:۱۹۸۶-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار
کرار جاسم

**کرار جاسم محمد** عراقلی فوتبال اویون‌چو سی دیر.بو اویون‌چو 1987 ایلینده عراق اؤلکسینین نجف شهرینده دونیایا گؤز آچیب دیر.بو اویون‌چی ایندی تراختور تیمینده توپ اوینیور.

## قایناقلار

بؤلمه:ایران فوتبولچیلاری
بؤلمه:تراکتورسازی کولوبونون اویونچولاری
سولطان ابوسعید

### ابۇ سعیدین حاکیمیتی (1451-1469)
ابۇ سعیدین دؤورۆنده تیموریلر دؤولتی گئتدیکجه داغیٛلمآقا باشلادیٛ . تیموریلر نۆفۇز دایرسینه داخیل اوْلان غرب توْرپاقلاریٛنداکیٛ حاکیمیتینی تامامیله ایتیردی . ما وراءالنهره کۆتلوی شکیلده اؤزبک کؤچلری اوْلدۇ . هله تیمورۇن دؤورۆنده باشلایان اؤزبک کؤچۆنۆن ابۇ سعیدین دؤورۆنده داها دا شیددتلنمسینین تیموریلر دؤولتینده جیددی تاثیری اوْلدۇ . اؤزبکلرین دؤولت ایدارسینده و اوْردۇدا آرتان نۆفۇزلاریٛ اوْنلاریٛن گلجکده سیاسی اۆستۆنلۆیۆ ده اله کئچیرمسینه شرایط یاراتدی

قاراقوْیۇنلۇ حؤکمداریٛ جاهانشاهیٛن اۇزۇن حسنه مغلۇب اوْلماسیٛندان سوْنرا سوْنرا تیموری ابۇ سعید اؤز مۆتتفیقی حسنلینی مۆدافی ائتمک آدیٛ ایله آذربایجان اۆزرینه هۆجۇما کئچدی . کئچمیش مۆتتفیقی شیروانشاهیٛن کؤمینه بئل باغلایان ابۇ سعید شیروانا دوْغرۇ حرکت ائدیر . لاکین شیروانشاه بیرینجی فررۇخ یاسار ردبیل حاکیمی شئیخ حئیدرله بیرلیکده اۇزۇن حسنین طرفینه کئچیر و ابۇ سعیدین قوْشۇنلاریٛ تامامیله بلوْکادایا آلیٛنیٛر . اوْردۇدا آجلیٛق باشلانیٛر اۇزۇن حسن ابۇ سعیدین دانیٛشیٛق تکلیفینی قبۇل ائتمیر و گؤزلنیلمدن هۆجۇم ائدرک ابۇ سعیدی مغلۇب ائدیر . 
## خاریجی کئچیدلر
* Timurid dynasty
* Timurid Art 
* Virtual Art Exhibit
* Timurid genealogy
* Timur
* The life of Timur 
* Timur’s Legacy: The Architecture Of Samarkand
* The Battle of Ankara (1402) 

## تیموری‌لر خانلاری
* تیمور (۷۷۱ – ۸۰۷ ه‍. ق) (۱۳۷۰ - ۱۴۰۵ م.)
* خلیل سلطان (۸۰۷ – ۸۱۲ ه‍. ق.) (۱۴۰۵ - ۱۴۱۰ م.)
* شاهرۇخ (۸۰۷ – ۸۵۰ ه‍. ق.) (۱۴۰۵ - ۱۴۴۷ م.)
* [بایسوْنقۇر میرزا
* [اۇلوغ بیگ (۸۵۰ – ۸۵۳ ه‍. ق.) (۱۴۴۷ - ۱۴۴۹ م.)
* عبداللطیف (۸۵۳ – ۸۵۴ ه‍. ق.) (۱۴۴۹ - ۱۴۵۰ م.)
* عبدالله (۸۵۴ – ۸۵۵ ه‍. ق.) (۱۴۵۰ - ۱۴۵۱ م.)
* سولطان ابوسعید (۸۵۵ – ۸۷۳ ه‍. ق.) (۱۴۵۱ - ۱۴۶۹ م.)
* سولطان حسین بایقارا (۸۶۲ – ۹۱۱ ه‍. ق.) (۱۴۷۰ - ۱۵۰۶ م.)
* سولطان احمد (۸۷۳ – ۸۹۹ ه‍. ق.) (۱۴۶۹ - ۱۴۹۴ م.)
* سلطان محمود (۸۹۹–۹۰۰ ه‍. ق.) (۱۴۹۴ - ۱۴۹۵ م.)
## قایناقلار

قایناق
بؤلمه:اؤزبکیستان تاریخی
بؤلمه:تیمورلۇلار
بؤلمه:تۆرک تاریخی
بؤلمه:تۆرک دؤولتلری
بؤلمه:هرات تاریخی
شاهرۇخ

**شاهروخ** یا دا **سولطان شاهرۇخ** — تیمورلو ایمپیراتورلوغو شاه‌لاریندان‌ایمیش. ۴۲ ایللیک حاکیمیتی مۆددتینده دؤولتین سۆقۇطۇنۇن قارشیٛسیٛنیٛ آلماغیٛ باجاردیٛ، آما تیموریلر دؤولتی تیمورۇن دؤورۆندکی گۆجۆنه بیر داها چاتا بیلمدی . شاهرۇخ 1447-جی ایلده اؤلدۆکدن سوْنرا آرا مۆحاریبلری و تاخت-تاج چکیشملری یئنیدن باش قالدیٛردیٛ.
 
## شاهرۇخۇن حاکیمیتی ایللرینده تیمورلو-قاراقوْیۇنلۇ مۆناسیبتلری
1420-جی ایلده قاراقوْیۇنلۇ قارا یۇسیفین اؤلۆمۆندن سوْنرا دؤولتده حاکیمیت اۇغرۇندا مۆباریزه باشلادیٛ . قارا یۇسیفین اوْغلانلاریٛندان ایسگندر آذربایجاندا حاکیمیتی اله کئچیررک، شیروانا هۆجۇم ائدرکن شیروانشاه بیرینجی خلیلۇللاحیٛن کؤمینه شاهرۇخ گلدی . جاهانشاه دا قارداشیٛنا قارشیٛ چیٛخیٛش ائدیر . ایسگندر بیرلشمیش قوْشۇنلاریٛن تزیقینه داوام گتیرمیرک، شیرواندان گئری چکیلیر . 1435-جی ایلده ایسگندرین مغلۇبیتیندن سوْنرا شاهرۇخ آذربایجان حاکیملینی جاهانشاها تاپشیٛریٛر . شاهرۇخ اۆمۇمیلیکده اۆچ دفه (1420-1421; 1428-1429; 1435) قاراقوْیۇنلۇ دؤولتینه یۆرۆش ائتمیشدی . 1421-جی ایلده باش وئرن آلاشکئرد و 1427-جی ایلده اوْلان سالماس دؤیۆشۆنۆن هر ایکیسینده قاراقوْیۇنلۇلار آغیٛر مگلۇبیته اۇغرادیٛلار . بۇندان سوْنرا ایسه ایسگندر نؤوبتی دفه اؤز حاکیمیتینی برقرار ائتمک مقصدی ایله تبریزی تۇتماق ایستیر، آما 1435-جی ایلده باش وئرمیش تبریز دؤیۆشۆنده شیروانشاه و تیموریلرین بیرلشمیش قۆوولری قاراقوْیۇنلۇلارا یئنیدن قالیب گلدی . جاهانشاه شاهرۇخدان آسلیٛلیٛغیٛ قبۇل ائتسه د، 1447-جی ایلده شاهرۇخۇن اؤلۆمۆندن سوْنرا مۆستقیل سیاست یئریتمیه باشلادیٛ . 

## خاریجی کئچیدلر
* Timurid dynasty
* Timurid Art 
* Virtual Art Exhibit
* Timurid genealogy
* Timur
* The life of Timur 
* Timur’s Legacy: The Architecture Of Samarkand
* The Battle of Ankara (1402) 

## تیموری‌لر خاقانلاری
* تیمور (۷۷۱ – ۸۰۷ ه‍. ق) (۱۳۷۰ - ۱۴۰۵ م.)
* خلیل سلطان (۸۰۷ – ۸۱۲ ه‍. ق.) (۱۴۰۵ - ۱۴۱۰ م.)
* شاهرۇخ (۸۰۷ – ۸۵۰ ه‍. ق.) (۱۴۰۵ - ۱۴۴۷ م.)
* بایسوْنقۇر میرزا
* اۇلوغ بیگ (۸۵۰ – ۸۵۳ ه‍. ق.) (۱۴۴۷ - ۱۴۴۹ م.)
* عبداللطیف (۸۵۳ – ۸۵۴ ه‍. ق.) (۱۴۴۹ - ۱۴۵۰ م.)
* عبدالله (۸۵۴ – ۸۵۵ ه‍. ق.) (۱۴۵۰ - ۱۴۵۱ م.)
* سولطان ابوسعید (۸۵۵ – ۸۷۳ ه‍. ق.) (۱۴۵۱ - ۱۴۶۹ م.)
* سولطان حسین بایقارا (۸۶۲ – ۹۱۱ ه‍. ق.) (۱۴۷۰ - ۱۵۰۶ م.)
* سولطان احمد (۸۷۳ – ۸۹۹ ه‍. ق.) (۱۴۶۹ - ۱۴۹۴ م.)
* سلطان محمود (۸۹۹–۹۰۰ ه‍. ق.) (۱۴۹۴ - ۱۴۹۵ م.)

## قایناقلار

### اتک‌یازی

بؤلمه:اؤزبکیستان تاریخی
بؤلمه:تورک تاریخی
بؤلمه:تورک دؤولتلری
بؤلمه:هرات تاریخی
تئیمور

*

## گؤرونتولر

فایل:Mongol dominions.jpg
فایل:Das Reich Timur-i Lenks (1365-1405).GIF
فایل:Zemljevid Timur Lenk imperij.png
فایل:Timur forensic facial reconstruction by M. Gerasimov (1941).gif
فایل:Timur reconstruction03.jpg
فایل:Tomb of Timur.jpg
فایل:Behzad timur egyptian.jpg
فایل:Szene aus dem Leben Tamerlans.jpg
فایل:Bajazeth - Timur - J N Geiger.jpg
فایل:Chlebowski-Bajazyt w niewoli.jpg



## قالری

thumb|left|300px

thumb|left|300px

thumb|left|300px


فایل:Teymur.jpg
فایل:Timur reconstruction03.jpg
فایل:Timur during attack on Balkh 1370.jpg
فایل:TimuridEmpire1400.png
فایل:Tamerlane Besieging Urganj.JPG
فایل:Timur bestows honours upon Taharten, the Prince of Arzinjan.jpg
فایل:Timur's army attacks Nerges, Georgia.jpg
فایل:Timur defeats the sultan of Delhi.jpg
فایل:Behzad timur egyptian.jpg
فایل:Chlebowski-Bajazyt w niewoli.jpg


## قایناقلار

بؤلمه:اؤزبکیستان تاریخی
بؤلمه:تۆرک تاریخی
بؤلمه:تۆرک دؤولتلری
بؤلمه:هرات تاریخی
بؤلمه:موسلمان شاهلار
بؤلمه:تورک شاهلار
بؤلمه:تیمورلولار
ایمان‌شهر

**ایمان شهر** ایندیکی ایصفاهانین  شهرلریندن بیری‌دیر. بو شهرین نوفوسو، ۲۰۰۶-جی ایلين نوفوس سایی‌سی اساسيندا   	۲۱۸۴۵نفر ایمیش.
## قایناقلار

بؤلمه:ایصفاهان
بؤلمه:ایصفاهان اوستانی‌نین شهرلری
دوحه

قطرین باشکنذی و  دونیانین ان زنگین شهرلرینین بیردی.

## هاوا وضعیتی

## قارداش شهرلر

* الجزیره, Algeria (since 2013)
* Sarajevo, Bosnia and Herzegovina (since 2018)
* برازیلیا, Brazil (since 2014)
* صوفیه, Bulgaria (since 2012)
* پکن, China (since 2008)
* آلئیمدا، کالیفورنیا (since 2004)
* San Salvador, El Salvador (since 2018)
* Banjul, Gambia (since 2011)
* تیفلیس, Georgia (since 2012)
* نورسولطان, Kazakhstan (since 2011)
* بیشکک, Kyrgyzstan (since 2018)
* Port Louis, Mauritius (since 2007)
* موقادیشو, Somalia (since 2014)
* تونس (شهر), Tunisia (since 1994)
* آنکارا, Turkey (since 2016)
* لوس‌آنجلس, United States (since 2016)
* میامی، فلوریدا, United States (since 2016)
* Libertador, Venezuela (since 2015)
* Beit Sahour, Palestine (since 2009)

## قالری
*

<gallery perrow="5">
File:Souq Waqif, Doha, Catar, 2013-08-05, DD 82.JPG
File:Doha 2007.jpg
File:Doha Palace.jpg
File:Modern Doha.jpg

File:Doha, Qatar.JPG|The old and new zones of Doha are clearly visible from the [[International Space Station]].
File:Msheireb Enrichment Centre moored off Doha Corniche.jpg
File:Aspire Park Fountain.jpg
File:Doha Qatar skyline at night Sept 2012.jpg
File:DOha corniche view1.jpg
File:Al Bidda Park.jpg
File:SkylineOfDoha2015.jpg
</gallery>

*Click on the thumbnail to enlarge.''


File:Skyline of Doha West Bay.jpg|Skyline of Doha West Bay from Sheraton Park.
File:Souq Waqif, Doha, Catar, 2013-08-05, DD 82.JPG|The spring festival at Souq Waqif, Doha
File:Souq Waqif, Doha, Catar, 2013-08-05, DD 38.JPG|An old mosque minaret stands out in front of the under-construction National Archive building in the Diwan Amiri Quarter of the Musheireb downtown Doha development.
File:Doha Palace.jpg|Qatar's Amir (ruler) is housed in the Amiri Diwan located in the historic Al Bidda district.
File:Modern Doha.jpg|These twin towers are among the earliest towers in Doha and serve as a great example of post-modern architecture.
File:Msheireb Enrichment Centre moored off Doha Corniche.jpg|Msheireb Enrichment Centre moored off Doha Corniche is a learning center focused on the history and developments of Doha, particularly the Musheirib district.
File:Aspire Park Fountain.jpg|Aspire Park, Al Waab is one of the city's green spaces that forms a part of the Aspire zone.
File:West Bay district of Doha seen from the corniche at night.jpg|Doha skyline at night.
File:Dark clouds over West Bay Skyline in Doha.jpg|Doha Corniche is the 7&nbsp;km long water front that connects the new district of West Bay with the old district of Al-Bidda and Al-Souq on the other end.
File:SkylineOfDoha2015.jpg|Aerial view of a part of the city.
File:St.r.JPG|The Katara cultural village is designed to be a hub of human interaction connecting theatre, literature, music, visual art, conventions and exhibitions in a planned development on the waterfront.
File:Qatar General Post Office, Doha.jpg|The post office building in Qatar sits located on the main Corniche street.


## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار

*
*Projects in Doha and Major Construction and Architectural Developments
*Information and History of Doha 

بؤلمه:دوحه
بؤلمه:آسیا باشکندلری
بؤلمه:قطرده یاشاییش یئرلری
قورامسال (نظری) دیل بیلیم

دیل بیلیمین دیلی سویوت بیر سیستم کیمی اله آلاراق اینجله‌ین و دیل اوزرینه گنل قوراملار (نظریه‌لر)اولوشدورمایا چالیشان قولونا قورامسال دیل بیلیم دئییلیر. قورامسال دیل بیلیمه "گنل دیل بیلیم" و "عمومی دیلچیلیک" ده دئییلیر. قورامسال دیل بیلیمین ان غالیب و یایقین مکتبی اۆرتکن دیل بیلیم‌دیر.

## اۆرتکن (ürətgən)دیل بیلیم
چاغداش دیل بیلیمین ان غالیب و یایقین مکتبی اولان اۆرتکن دیل بیلیم (اینگیلیسجه: Generative grammer) بیر سیرا دیل علمی قوراملاردان اولوشماقدادیر. بو قوراملارین هامیسی ایکی دیل علمی فطری و فلسفی اینانجا دایانماقدادیر: 
الف) دیلین بعضی اؤزللیکلری دوغال و بیولوژیک اولدوغو اۆچون، اوشاقلار دوغولدوغو آندان اعتبارن بو اؤزللیکلره صاحبدیرلر. 
ب) دیلین ان بلیرگین یونو (جنبه سی) اونون بیچیمسل (صوری) و ماتئمتیکسل اولماسیدیر.
## قایناقلار

بؤلمه:دیلچیلیک
کاتینکا هوسو

سول|بندانگشتی|165x165پیکسل|کاتینکا، 2015 ایلی
کاتینکا هوسو، (ماجار دیلینده. Katinka Hosszú سؤیلَییش:  [ˈkɒtinkɒ ˈhosːuː]; دوغوم گونو. 3 می 1989)، ماجار اوزوجو. 3 اولیمپیک قهرمانلیغی، ۵ دونیا اوزون کورس شامپیونلوغو واردیر. ۱۰۰ متر بانفرادی قاریشیق، ۲۰۰ متر بانفرادی قاریشیق (اوزون و قیسا کورس)، ۴۰۰ متر انفرادی قاریشیق (اوزون و قیسا کورس)، ۱۰۰ متر آرخا اوستو (قیسا کورس) و ۲۰۰ م آرخا اوستو بولوملرینده دونیا رکوردو سیندیرمیشدیر.

۲۰۰۴، ۲۰۰۸، ۲۰۱۲ و ۲۰۱۶ یای اولیمپیکلرینده یاریشمیشدیر. واشاش ایدمان کولوبو بونیه سینده یاریشمایا دوام ائتمئکده دیر. دمیر قادین (Iron Lady) لقبی ایله تانینیر.

## قایناقلار

بؤلمه:یاشایان اینسانلار
زابول

**زابول** سیستان و بلوچیستان اوستانی‌ زابول بؤلگه‌سینده یئرلشن بیر شهردیر. بۇ شهرین ۱۳۹۵-جی ایلین آمارلارینا گوره ۱۳۴٬۹۵۰ نفر جمعیتی واردیر.

## قایناقلار

بؤلمه:سیستان و بلوچیستان اوستانی‌نین شهرلری
بؤلمه:زابول بؤلگه‌سی
آزادشهر

**قاراتکن** یا **آزادشهر** دؤلت آدی: **آزادشهر** 
گولوستان اوستانی شهرلریندن بیری دیر. بو شهر آزادشهر بؤلگه‌سینین مرکزی دیر و ۱۳۹۰-جی ایلين نوفوس ساییسی اساسیندا  	۳۹،۹۷۹ نفر جمعیتی وار. بو شهرین اهالی سی نین چوخو تورکمن تورکلری وآذربایجان تورکلریندن عیبارت دیر.

## خالق
قاراتکنین خالقی،تورکمن،آذربایجان تورکلری و فارسلاردان عیبارتدیر. 
### مذهب
شیعه و سونّی

## قایناقلار

بؤلمه:گولوستان اوستانی نین شهرلری
پولیمر شیمیسی

**پولیمر شیمی‌سی** ()، شیمی علمیندن بیر بوداغی ساییلیر. بو علمده شیمیایی عونصورلرین خواص و خوصوصیتلری آراشدیریلیر.

## قایناقلار

آنالیتیک کیمیا
بؤلمه:پوْلیمئرلر
پوْلیمئرلر کیمیاسی
بؤلمه:علم
بؤلمه:کیمیا
۲۷ دسامبر

۲۷ دسامبر٬ قریقوری تقویمینه گؤره ایلین ۳۶۱-جی (آرتیق ایل‌لرده ۳۶۲-جی) گۆنودور. ایل سوْنونا کیمی قالان ۴ گۆن واردیر.

## حادیثه‌لر
* ۵۳۷ - آیاصوفیانین یئنیدن اینشاسی٬ بیزانس ایمپیراتورو بیرینجی ژوستینیانوسون شخصی گؤزدیمینده تاماملاندی. ایکینجی تئودوسیوس زامانیندا تیکیلن آیاصوفیا ۵۳۲ ایلینده باش وئرن نیکا آیاقلانماسی سیراسیندا یانمیشدی.
* ۱۸۳۱ - چارلز داروینین ایچینده اوْلدوغو بیگل آدلی کشف گمیسی یوْلا دۆشدو.
* ۱۸۴۵ - اتر ایلک دفعه جورجیادا دوْغوم حکیملیگینده ایشلندی.
* ۱۹۰۱ - ژاپونلو کیمیاچی تاکامیکه و آمریکالی فیزیکچی آدل آدیرنالین هوْرمونونو تاپدیلار.
* ۱۹۰۷ - پاریسده ایکینجی ژؤن تۆرک کونقره‌سی کئچیریلدی. سوْنوج بیلدیرگه‌سینده سولطان عبدالحمید ایداره‌سی نقد اوْلوندو.
* ۱۹۱۹ - سامسوندا باشلاتدیگی قۇرتولوش مۆجادیله‌سینین آردیندان ارزروم و سیواس کونقره‌لرینی حاضیرلایان مصطفی کمال پاشا٬ هئیأت-تمثیلیه عۆضولرییله سیواسدان آنکارایا گلدی.
* ۱۹۲۱ - تۆرکیه مرسینین تارسوس ایلچه‌سی‌نی فرانسه ایشغالیندان قۇرتاردی.
* ۱۹۴۵ - ۱۸ دؤولتین موافیقتی ایله دۆنیا بانکی قۇرولدو.
* ۱۹۴۹ - ۳۰۰ ایل سۆرن هولند ایستعماریندان سوْنرا٬ اندونزی باغیمسیزلیق قازاندی.
* ۱۹۴۹ - تۆرکیه-آمریکا بیرلشمیش ایالتلری آراسیندا کۆلتور آنلاشماسی ایمضالاندی.
* ۱۹۶۸ - آسیا ایلک اینسانلی فضا اۇچوشونو گئرچک‌لشدیرن آپولو ۸ یئره دؤندو.
* ۱۹۷۸ - ایسپانیادا ۴۰ ایل سۆرن دیکتاتورلوق رژیمی‌نین آردیندان دموکراسی گئچدی.
* ۱۹۷۹ - شوروی اؤزل بیر بیرلیگی‌نین کابول هاواآلانینی اله کئچیرمه‌سی‌نین آردیندان٬ کابول‌داکی افغان حؤکومتی ییخیلدی.

بؤلمه:۲۷ دسامبر
بؤلمه:ایلین گونلری
بؤلمه:دسامبر آیی‌نین گونلری
هئمولیز

**هئمولیز** — هئموقلوبینین قان پلاسماسینا چیخماسی ایله مۆشایعت اوْلونان ائریتروسیت لرین قیلافینین داغیلما پروْسئسی. 

بۇ زامان پلاسما قیرمیزی رنگه بوْیانیر و شفاف اوْلور.(لاکلانمیش قان ینی پاریل دایان قان) .ائریتروسیت لرین داغیلماسی اوْسموتیک تزریقین آزالماسیندان تؤرنه بیلر.بئله حالدا ،اولجه ائریتروسیتلر شیشیر،سوْنرا پارتلایرلار - اوْسموتیک هئمولیز.ائریتروسیت لرین اوْسموتیک دؤزوملولویونون اؤلچوسو NaCl اۇن کوْنسئنتراسیاسیدیر.اینسانلاردا اوْسموتیک هئمولیز NaCl اۇن 0،4%-لی محلۇلۇندا باشلایر، 0،34% لی محلۇلۇندا ایسه ائریتروسیت لرین هامیسی داغیلیر.بعضی خستلیکلر نتیجسینده ائریتروسیت لرین اوْسموتیک دؤزوملولویو آزالیر و هئمولیز،پلاسمادا NaCl اۇن داها یۆکسک کوْنسئنتراسیاسیندا باشلایر.
:ائریتروسیت لرین زۆلال-لیپید قیلافینین داغیلماسینی تؤردن ماده لرین تاثیری ایله حاصیل اوْلان هئمولیز - **کیمیوی هئمولیز آدلانیر.**بئله ماده لره ائفیر، خلوْروْفوْرم،الکول،بئنزول،اؤد تۇرشولاری،ساپونین و دیگرلری آیددیر.
:قانی دوْندوردوقدا و دوْنموش قانی اریتدیکده **تئرمیکی هئمولیز** باش وئریر .
:قان قروپلاری اۇیغون اوْلمایان قان کؤچۆردوکده، بعضی ایلانلار چالدیقدا، ایمون هئمولیزینلر و ... تاثیریندن تؤرنن هئمولیز - **بیوْلوژی هئمولیز** آدلانیر
## همچینین باخ
* قان دؤورانی
* اۆرک (اینسان)

## قایناقلار

انگلیسیجا ویکی پدیا

بؤلمه:علم
بؤلمه:قان
بؤلمه:هماتولوژی