open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
لار (زنجان)

**لار (زنجان)** کندی زنجان بؤلگه‌سینین، زنجان بؤلگه‌سی‌نین مرکزی بؤلومو و بناب قصبه‌سی نده یئرله‌شیبدیر.  بو کند کئچمیش‌ده تاریم بؤلگه‌سینه داخیل‌ایمیش.

## جوْغرافیایی موْقع
بۇ کند زنجان اۇستانیندا یئرلشیبدیر.

## اهالی
۱۳۸۵-جی ایلین نۇفوس سایی‌سی اساسیندا بۇ کندین ۲۷۴ نفر اهالیسی و ۵۷ عایله‌سی وار. بۇنلاردان ۱۳۷ نفری کیشی و ۱۳۷ نفری خانیم دیرلار. بۇ کندین اهالیسیندن ۱۴۹ نفری ساوادلی و ۹۱ نفری ساوادسیزدیرلار.

## گزمه‌لی و گؤرمه‌لی یئرلر
250px|thumb|هشترخان شلاله‌سی

*هشترخان شلاله‌سی

## بیرده باخ
*زنجان اوستانی‌نین كندلری
* زنجان اوستانی

## ائشیگه باغلانتی
*زنجان اوستانی‌نین اوستانداری‌سی 

## قایناقلار

بؤلمه:زنجان اوستانی‌نین کندلری
بؤلمه:زنجان بؤلگه‌سی‌نین کندلری
یامچی (زنجان)

**يامچي (زنجان)** کندی زنجان بؤلگه‌سینین، زنجان بؤلگه‌سی‌نین مرکزی بؤلومو و زنجانرودبالا قصبه‌سی نده یئرله‌شیبدیر. 
## جوْغرافیایی موْقع
بۇ کند زنجان اۇستانیندا یئرلشیبدیر.

## اهالی
۱۳۸۵-جی ایلین نۇفوس سایی‌سی اساسیندا بۇ کندین ۱,۱۱۷ نفر اهالیسی و ۲۳۳ عایله‌سی وار. بۇنلاردان ۶۰۳ نفری کیشی و ۵۱۴ نفری خانیم دیرلار. بۇ کندین اهالیسیندن ۸۰۲ نفری ساوادلی و ۱۹۶ نفری ساوادسیزدیرلار.

## بیرده باخ
*زنجان اوستانی‌نین كندلری
* زنجان اوستانی

## ائشیگه باغلانتی
* زنجان اوستانی‌نین اوستانداریسی 

## قایناقلار

بؤلمه:زنجان اوستانی‌نین کندلری
بؤلمه:زنجان بؤلگه‌سی‌نین کندلری
ارمغانخانا

**ارمغانخانا (ارمغانخانه)** شهری زنجان بؤلگه‌سینین، قره‌پشتلو بؤلومو و یوخاری قره‌پشتلو قصبه‌سی نده یئرله‌شیبدیر. 
## جوْغرافیایی موْقع
بۇ شهر زنجان اۇستانیندا و زنجانین باتی_قوزئی سینده یئرلشیب دیر.

## اهالی
۱۳۸۵-جی ایلین نۇفوس سایی‌سی اساسیندا بۇ شهرین ۱٬۸۶۴ نفر اهالیسی و ۳۷۹ عایله‌سی وار. بۇنلاردان ۱٬۰۹۱ نفری کیشی و ۷۷۳ نفری خانیم دیرلار. بۇ شهرین اهالیسیندن ۱٬۳۲۱ نفری ساوادلی و ۳۷۷ نفری ساوادسیزدیرلار.

## تاریخ و کئچمیش

#### اسکی آدی
**ارمغانخانا**نین اسکی آدی **ایرماکانا** ایمیش کی اسکی تورکجه‌ده ایرماک، چای معناسی وئریر.ارمغان بیر تورکجه کلمه دیر کی فارس دیلینه‌ده وارد اؤلوب.اؤ چاغ دا کی کریم خان آذربایجانا وارد اؤلوردو آذربایجانلیلار، کریم خانا بو منطقه نین توپراق قالاسیندا خلعت وئردیرلر و شهرین آدی ارمغانخانایا دؤندو.

#### اسکی بینالار
تورپاق قالاسی، ائرمنی لر قبریستانی و صنم خاتون قالاسی ارمغانخانه‌نین اسکی یئرلری ساییلیر.

## بیرده باخ
* زنجان اوستانی

## ائشیگه باغلانتی
## قایناقلار

بؤلمه:زنجان بؤلگه‌سی
بؤلمه:زنجان اوستانی‌نین شهرلری
جزوان (زنجان)

**جزوان (زنجان)** کندی زنجان بؤلگه‌سینین، قره پشتلو بؤلومو و آشاغی قره‌پشتلو قصبه‌سی‌نده یئرله‌شیبدیر. 
## جوْغرافیایی موْقع
بۇ کند زنجان اۇستانیندا یئرلشیبدیر.

## اهالی
‏1390‏-جی ایلین نۇفوس سایی‌سی اساسیندا بۇ کندین 85 نفر اهالیسی و 32 عایله‌سی وار. بۇنلاردان 55 نفری کیشی و 30 نفری خانیم دیرلار. بۇ کندین اهالیسیندن 70 نفری ساوادلی و 10 نفری ساوادسیزدیرلار.

## بیرده باخ
*زنجان اوستانی‌نین كندلری
* زنجان اوستانی

## ائشیگه باغلانتی
*زنجان اوستانی‌نین اوستانداری‌سی 

## قایناقلار

بؤلمه:زنجان اوستانی‌نین کندلری
بؤلمه:زنجان بؤلگه‌سی‌نین کندلری
آرموتلو (ایجرود)

**ارموتلو (ايجرود)** کندی ايجرود بؤلگه‌سینین، حلب بؤلومو و ايجرودپایين قصبه‌سی نده یئرله‌شیبدیر. 
## جوْغرافیایی موْقع
بۇ کند زنجان اۇستانیندا یئرلشیبدیر.

## اهالی
۱۳۸۵-جی ایلین نۇفوس سایی‌سی اساسیندا بۇ کندین ۷۶ نفر اهالیسی و ۱۹ عایله‌سی وار. بۇنلاردان ۳۵ نفری کیشی و ۴۱ نفری خانیم دیرلار. بۇ کندین اهالیسیندن ۳۶ نفری ساوادلی و ۳۳ نفری ساوادسیزدیرلار.

## بیرده باخ
* زنجان اوستانی‌نین كندلری
* زنجان اوستانی

## ائشیگه باغلانتی
* زنجان اوستانی‌نین اوستانداری‌سی 

## قایناقلار

بؤلمه:ايجرود بؤلگه‌سی‌نین کندلری
بؤلمه:زنجان اوستانی‌نین کندلری
نجم الشیخان (ایجرود)

**نجم الشیخان (ایجرود)** کندی ایجرود بؤلگه‌سینین، حلب بؤلومو و ایجرودپایین قصبه‌سی نده یئرله‌شیبدیر. 
## جوْغرافیایی موْقع
بۇ کند زنجان اۇستانیندا یئرلشیبدیر.

## اهالی
۱۳۸۵-جی ایلین نۇفوس سایی‌سی اساسیندا بۇ کندین ۳۳۶ نفر اهالیسی و ۷۷ عایله‌سی وار. بۇنلاردان ۱۵۱ نفری کیشی و ۱۸۵ نفری خانیم دیرلار. بۇ کندین اهالیسیندن ۱۹۸ نفری ساوادلی و ۱۰۴ نفری ساوادسیزدیرلار.

## بیرده باخ
* زنجان اوستانی‌نین کندلری
* زنجان اوستانی

## ائشیگه باغلانتی
* زنجان اوستانی‌نین اوستانداری‌سی 

## قایناقلار

بؤلمه:ایجرود بؤلگه‌سی‌نین کندلری
بؤلمه:زنجان اوستانی‌نین کندلری
ینگی کندسیدلر (ایجرود)

**ينگي كندسيدلر** کندی زنجان اۇستانیندا، ايجرود بؤلگه‌سینین، مرکزی بؤلوم و گلابر قصبه‌سی نده یئرله‌شیبدیر. 

## جوْغرافیایی موْقع
## اهالی
۱۳۸۵-جی ایلین نۇفوس سایی‌سی اساسیندا بۇ کندین ۱,۳۸۵ نفر اهالیسی و ۳۷۷ عایله‌سی وار. بۇنلاردان ۶۳۴ نفری کیشی و ۷۵۱ نفری خانیم دیرلار. بۇ کندین اهالیسیندن ۸۶۳ نفری ساوادلی و ۴۰۱ نفری ساوادسیزدیرلار.

## بیرده باخ
* زنجان اوستانی‌نین كندلری
* زنجان اوستانی

## ائشیگه باغلانتی
* زنجان اوستانی‌نین اوستانداری‌سی 

## قایناقلار

بؤلمه:ايجرود بؤلگه‌سی‌نین کندلری
بؤلمه:زنجان اوستانی‌نین کندلری
ارشت (طارم)

**ارشت (طارم)** کندی طارم بؤلگه‌سینین، چورزق بؤلومو و چورزق قصبه‌سی نده یئرله‌شیبدیر. 
## جوْغرافیایی موْقع
بۇ کند زنجان اۇستانیندا یئرلشیبدیر.

## اهالی
۱۳۸۵-جی ایلین نۇفوس سایی‌سی اساسیندا بۇ کندین ۴۸۸ نفر اهالیسی و ۱۴۳ عایله‌سی وار. بۇنلاردان ۲۴۲ نفری کیشی و ۲۴۶ نفری خانیم دیرلار. بۇ کندین اهالیسیندن ۳۱۱ نفری ساوادلی و ۱۳۲ نفری ساوادسیزدیرلار.

## بیرده باخ
*زنجان اوستانی‌نین كندلری
* زنجان اوستانی

## ائشیگه باغلانتی
*زنجان اوستانی‌نین اوستانداری‌سی 

## قایناقلار

بؤلمه:زنجان اوستانی‌نین کندلری
بؤلمه:طارم بؤلگه‌سی‌نین کندلری
گیلانکشه (طارم)

**گيلانكشه (تاریم)** () کندی تاریم بؤلگه‌سینین، تاریم بؤلگه‌سی‌نین مرکزی بؤلومو و گيلوان قصبه‌سی نده یئرله‌شیبدیر.  بو کند تاریم بؤلگه‌سینین اَن بؤیوک و اؤنملی یاشاییش یئرلریندن بیری ساییلیر.

## جوْغرافیایی موْقع
بۇ کند زنجان اۇستانیندا یئرلشیبدیر.

## اهالی
۱۳۸۵-جی ایلین نۇفوس سایی‌سی اساسیندا بۇ کندین ۱,۴۵۹ نفر اهالیسی و ۳۴۹ عایله‌سی وار. بۇنلاردان ۷۳۲ نفری کیشی و ۷۲۷ نفری خانیم دیرلار. بۇ کندین اهالیسیندن ۱,۰۶۶ نفری ساوادلی و ۲۶۳ نفری ساوادسیزدیرلار. اهالی‌سی آذربایجان تورکلری‌دیر و آذربایجان تورکجه‌سی‌نده دانیشیرلار.

## ایقتیصادیات
بو کندین ان اؤنملی محصولو زیتون‌دور.

## گزمه‌لی و گؤرمه‌لی یئرلر
* جیلان‌جئیه اوجاغی (آتشگاهی)
* کندین باغلاری

thumb|250px|جیلان‌جئیه‌نین باغلاری

## بیرده باخ
*زنجان اوستانی‌نین كندلری
* زنجان اوستانی

## ائشیگه باغلانتی
*زنجان اوستانی‌نین اوستانداری‌سی 

## قایناقلار

بؤلمه:زنجان اوستانی‌نین کندلری
بؤلمه:طارم بؤلگه‌سی‌نین کندلری
نصیرآباد (ماهنشان)

**نصیراباد (ماهنشان)** کندی ماهنشان بؤلگه‌سینین، انگوران بؤلومو و انگوران قصبه‌سی نده یئرله‌شیبدیر. 
## جوْغرافیایی موْقع
بۇ کند زنجان اۇستانیندا یئرلشیبدیر.

## اهالی
۱۳۸۵-جی ایلین نۇفوس سایی‌سی اساسیندا بۇ کندین ۱۲۹ نفر اهالیسی و ۲۷ عایله‌سی وار. بۇنلاردان ۵۷ نفری کیشی و ۷۲ نفری خانیم دیرلار. بۇ کندین اهالیسیندن ۷۵ نفری ساوادلی و ۳۹ نفری ساوادسیزدیرلار.

## بیرده باخ
*زنجان اوستانی‌نین کندلری
* زنجان اوستانی

## ائشیگه باغلانتی
*زنجان اوستانی‌نین اوستانداری‌سی 

## قایناقلار

بؤلمه:زنجان اوستانی‌نین کندلری
بؤلمه:ماهنشان بؤلگه‌سی‌نین کندلری
اینچه علیا (ماهنشان)

**اينچه عليا** یا دا **باش‌اینچه** کندی ماهنشان بؤلگه‌سی، انگوران بؤلومو و انگوران قصبه‌سی‌نده یئرله‌شیب‌دیر. 

## جوْغرافیایی موْقع
بۇ کند زنجان اۇستانیندا یئرلشیبدیر.

## اهالی
۱۳۸۵-جی ایلین نۇفوس سایی‌سی اساسیندا بۇ کندین ۵۵ نفر اهالیسی و ۱۳ عایله‌سی وار. بۇنلاردان ۲۶ نفری کیشی و ۲۹ نفری خانیم دیرلار. بۇ کندین اهالیسیندن ۲۹ نفری ساوادلی و ۲۱ نفری ساوادسیزدیرلار.

## بیرده باخ
*زنجان اوستانی‌نین كندلری
* زنجان اوستانی

## ائشیگه باغلانتی
*زنجان اوستانی‌نین اوستانداری‌سی 

## قایناقلار

بؤلمه:زنجان اوستانی‌نین کندلری
بؤلمه:ماهنشان بؤلگه‌سی‌نین کندلری
خورجهان (ماهنشان)

**خورجهان** کندی ماهنشان بؤلگه‌سینین، انگوران بؤلومو و انگوران قصبه‌سینده یئرله‌شیب‌دیر. 

## جوْغرافیایی موْقعیّتی
بۇ کند زنجان اۇستانیندا یئرلشیب‌دیر.

## اهالی
۱۳۸۵-جی ایلین نۇفوس سایی‌سی اساسیندا بۇ کندین ۳۲۳ نفر اهالیسی و ۶۷ عایله‌سی وار. بۇنلاردان ۱۶۶ نفری کیشی و ۱۵۷ نفری خانیم دیرلار. بۇ کندین اهالیسیندن ۱۸۸ نفری ساوادلی و ۱۰۵ نفری ساوادسیزدیرلار.

## بیرده باخ
*زنجان اوستانی‌نین كندلری
* زنجان اوستانی

## ائشیگه باغلانتی
*زنجان اوستانی‌نین اوستانداری‌سی 

## قایناقلار

بؤلمه:زنجان اوستانی‌نین کندلری
بؤلمه:ماهنشان بؤلگه‌سی‌نین کندلری
ارزه‌خوران (ماهنشان)

**ارزه‌خوران (ماهنشان)** کندی ماهنشان بؤلگه‌سینین، ماهنشان بؤلگه‌سی‌نین مرکزی بؤلومو و اورياد قصبه‌سینده یئرله‌شیبدیر. 
## جوْغرافیایی موْقع
بۇ کند زنجان اۇستانیندا یئرلشیبدیر.

## اهالی
۱۳۸۵-جی ایلین نۇفوس سایی‌سی اساسیندا بۇ کندین ۲۴۳ نفر اهالیسی و ۴۶ عایله‌سی وار. بۇنلاردان ۱۳۰ نفری کیشی و ۱۱۳ نفری خانیم دیرلار. بۇ کندین اهالیسیندن ۱۵۱ نفری ساوادلی و ۶۱ نفری ساوادسیزدیرلار.

## اتیمولوژی
ارزه‌خوران (Ərzəxoran) کلمه‌سی، ار و زه‌خوران کلمه‌سی‌نین بیرلشمه‌سیندن اورتایا گلمیش و «قهرمان زه‌خوران»، «پهلوان زه‌خوران» آنلامیندادیر.

## باستانی محوطه‌لر
* اهکلیک یئر تپه‌سی
* آق‌یئر تپه‌سی ۱
* آق‌یئر تپه‌سی ۲
* آق‌یئر تپه‌سی ۴

## تاریخی تیکینتی‌لر
* قاجارلار دؤورونده تیکیلمیش کند حسینیه‌سی. 

## بیرده باخ
* ارزه‌خوران قالاسی
* زنجان اوستانی‌نین كندلری
* زنجان اوستانی

## ائشیگه باغلانتی
*زنجان اوستانی‌نین اوستانداری‌سی 

## قایناقلار

بؤلمه:زنجان اوستانی‌نین کندلری
بؤلمه:ماهنشان بؤلگه‌سی‌نین کندلری
اورجک (ماهنشان)

**اورجك (ماهنشان)** **اؤرجک** یا **اؤرجه‌ک** Örcək ـ کندی ماهنشان بؤلگه‌سینین، ماهنشان بؤلگه‌سی‌نین مرکزی بؤلومو و اورياد قصبه‌سی نده یئرله‌شیبدیر. 
## جوْغرافیایی موْقع
بۇ کند زنجان اۇستانیندا یئرلشیبدیر. اؤرجک، قالا چایی یا قلعه چای کندلری سیراسیندا ارزه‌خوراندان آشاغي يئرلشن کنددير. 

## اهالی
۱۳۸۵-جی ایلین نۇفوس سایی‌سی اساسیندا بۇ کندین ۱۷۵ نفر اهالیسی و ۲۹ عایله‌سی وار. بۇنلاردان ۸۳ نفری کیشی و ۹۲ نفری خانیم دیرلار. بۇ کندین اهالیسیندن ۱۱۳ نفری ساوادلی و ۳۸ نفری ساوادسیزدیرلار.

## اتیمولوژی
تورکجه‌ده اؤرجک کلمه‌سی هؤرجک کلمه‌سی‌نین اسکی شکیلی‌دیر و چون قالا چایی بو کند یاخینلیغیدا تقریبا هؤرولور و یولو چوخ دارالیر اورایا هؤرجک = اؤرجک آد وئرمیش‌لر. 

## آدلیم‌لاری
* حاج شیخ اصغر قدیمی.

## بیرده باخ
*زنجان اوستانی‌نین كندلری
* زنجان اوستانی

## ائشیگه باغلانتی
*زنجان اوستانی‌نین اوستانداری‌سی 

## قایناقلار

بؤلمه:زنجان اوستانی‌نین کندلری
بؤلمه:ماهنشان بؤلگه‌سی‌نین کندلری
کلیسا (ماهنشان)

**كليسا (ماهنشان)** کندی ماهنیشان بؤلگه‌سینین، مرکزی بؤلومو و اورياد قصبه‌سی نده یئرله‌شیب‌دیر.

## جوْغرافیایی موْوقعیت
بۇ کند زنجان اۇستانیندا یئرلشیب‌دیر.

## اهالی
۱۳۸۵-جی ایلین نۇفوس سایی‌سی اساسیندا بۇ کندین ۱۹۵ نفر اهالیسی و ۴۲ عایله‌سی وار. بۇنلاردان ۱۰۱ نفری کیشی و ۹۴ نفری خانیم دیرلار. بۇ کندین اهالیسیندن ۱۱۸ نفری ساوادلی و ۵۴ نفری ساوادسیزدیرلار. اهالی‌سی آذربایجان تۆرکلری دیرلار و شیعه مذهبینه اینانج‌لاری وار.

## بیرده باخ
*زنجان اوستانی‌نین كندلری
* زنجان اوستانی

## ائشیگه باغلانتی
*زنجان اوستانی‌نین اوستانداری‌سی 

## قایناقلار

بؤلمه:زنجان اوستانی‌نین کندلری
بؤلمه:ماهنشان بؤلگه‌سی‌نین کندلری 
بؤلمه:زنجان اوستانی
قره داش (ماهنشان)

**قره داش (ماهنشان)** کندی ماهنشان بؤلگه‌سینین، ماهنشان بؤلگه‌سی‌نین مرکزی بؤلومو و اوریاد قصبه‌سی نده یئرله‌شیبدیر.

## جوْغرافیایی موْقع
بۇ کند زنجان اۇستانیندا یئرلشیبدیر.

## اهالی
۱۳۸۵-جی آیلین نۇفوس سایی‌سی اساسیندا بۇ کندین ۵۱۰ نفر اهالیسی و ۱۰۵ عایله‌سی وار. بۇنلاردان ۲۲۲ نفری کیشی و ۲۸۸ نفری خانیم دیرلار. بۇ کندین اهالیسیندن ۳۳۳ نفری ساوادلی و ۱۳۷ نفری ساوادسیزدیرلار.

## بیرده باخ
* زنجان اوستانی‌نین کندلری
* زنجان اوستانی

## ائشیگه باغلانتی
* زنجان اوستانی‌نین اوستانداری‌سی 

## قایناقلار

بؤلمه:زنجان اوستانی‌نین کندلری
بؤلمه:ماهنشان بؤلگه‌سی‌نین کندلری
گونئی (مانشان)

**گونئی** کندی مانشان یا ماهنشان بؤلگه‌سینین، مرکز بؤلومو و قیزیل گئچيلی قصبه‌سینده یئرله‌شیبدیر. 
## جوْغرافیایی موْقع
بۇ کند زنجان اۇستانیندا یئرلشیبدیر.

## اهالی
۱۳۸۵-جی ایلین نۇفوس سایی‌سی اساسیندا بۇ کندین ۲۳۴ نفر اهالیسی و ۶۲ عایله‌سی وار. بۇنلاردان ۱۰۱ نفری کیشی و ۱۳۳ نفری خانیم دیرلار. بۇ کندین اهالیسیندن ۱۵۷ نفری ساوادلی و ۵۵ نفری ساوادسیزدیرلار.

## بیرده باخ
*زنجان اوستانی‌نین كندلری
* زنجان اوستانی

## ائشیگه باغلانتی
*زنجان اوستانی‌نین اوستانداری‌سی 

## قایناقلار

بؤلمه:زنجان اوستانی‌نین کندلری
بؤلمه:ماهنشان بؤلگه‌سی‌نین کندلری
۲ نوْوامبر

بندانگشتی|ملانصرالدین ژورنالی
**۲ نوْوامبر**: * ۱۸۹۴-جۆ ایل سوْنونجو رۇسیه چاری ایکی نیکوْلای تاختا چێخمیشدیر. *۱۹۲۰-جی ایل ایلک رادیوْ وئرلیشی آمریکا بیرلشمیش شیتاتلاری‌نین پیتزبورگ شهرینده حیاتا کئچیریلمیشدیر.
## اهمیتلی حادیثه‌لر
* ۱۹۱۴— رۇسیه ایمپراتورلوغو عثمانلی ایمپراتورلوغونا مۇحاریبه اعلان ائتمیشدیر. 
* ۱۹۱۷— بؤيوک بریتانیا خاریجی ایشلر ناظیری لوْرد آرتور جئيمس بالفور بریتانيا صهیونیستلری‌نین لیدری لوْرد لايوْنل اۇوْلتر روْتشیل-ده مکتوبوندا بؤيوک بریتانیا حؤکومتی‌نین "يهودی خالقی اۆچون فیلیسطینده میلّی مسکنین يارادیلماسی"نا راضیلیق وئردیگینی بیلدیرمیشدیر. 
* ۱۹۳۶— بی.بی.سی تلویزیون وئریلیشلری‌نین يايیمینا باشلامیشدیر. 
* ۱۹۴۸— مارقارت چئيز سمیت آبش-دا سناتور سئچیلن ایلک قادین اوْلموشدور. 
* ۱۹۵۳— پاکیستان دؤلتی‌نین آدی ديَیشدیریله‌رک پاکیستان ایسلام جومهوریتی آدلاندیریلمیشدیر. 
* ۱۹۲۲— "ملا نصرالدین" ژۇرنالی فعالیتینی برپا ائتمیشدیر. 
* ۲۰۰۰— ولادیمیر کرامنیک هاری کاسپاروف-و مغلوب ائده‌رک اوْنون ۱۵ ایللیک دۆنيا چمپیونلوغونا سوْن قوْيموشدور.

بؤلمه:۲ نوْوامبر
بؤلمه:ایلین گونلری
بؤلمه:نوْوامبر آیی‌نین گونلری
آقوستو سئزار

**آقوستو سئزار دوس‌سانتوس موریئرا** برزیللی فوتبال اویون‌چو سو دور. آقوستو ۲۰۱۵ین یای فصلینده تراختور تیمینه قوشولدی.

## قایناقلار

* 

بؤلمه:فوتبال اویونچولاری
بؤلمه:تراختور فوتبول کولوبو
بؤلمه:تراکتورسازی کولوبونون اویونچولاری
جیک تی. آستین

*جِیک تی. آستین* (اینگیلیسجه: Jake T. Austin) (دوغوم ۳ دسامبر ۱۹۹۴ نیویورک) آمریکالی اویونجو دور.

## گؤرونتولر

File:Jake_T._Austin_2008.jpg
File:Jake_T.Austin_2010.jpg
File:Jake_T._Austin_by_Gage_Skidmore.jpg



## اوْینادیغی فیلم‌لر

بؤلمه:آمریکالی اویونچولار
هانک آزاریا

**هانک آزاریا** (اینگیلیسجه: Hank Azaria) (دوغوم: ۲۵ آوریل ۱۹۶۴)  آمریکالی اویوجو دور.

## گؤرونتولر

File:Azariaspamalot.jpg



## اوْینادیغی فیلم‌لر

بؤلمه:آمریکالی اویونچولار
جان آبراهامز

**جان آبراهامز** (اینگیلیسجه: Jon Abrahams؛ دوغوم ۲۹ اوکتبر ۱۹۷۷)آمریکالی اویونجو دور.

## اوْینادیغی فیلم‌لر ==== قایناقلار

بؤلمه:آمریکالی اویونچولار
جود آپاتو

*جود آپتو* (اینگیلیسجه: Judd Apatow) (دوغوم ۶ دسامبر ۱۹۶۷) فیلم یازیچی سی و آمریکالی کارگردان دیر.
## اوْینادیغی فیلم‌لر ==== قایناقلار

بؤلمه:آمریکالی اویونچولار
بؤلمه:یهودی کیشی کومدینلر
فرانکلین آجی

*فرانکلین آجی* (اینگیلیسجه: Franklyn Ajaye؛ دوغوم۱۳ مئی ۱۹۴۹) آمریکالی بیر فیلم اویونجوسو دور.

## قایناقلار

بؤلمه:آمریکالی اویونچولار
میسون آدامز

*میسون آدامز* (اینگیلیسجه: Mason Adams؛ دوغوم ۲۶ فوریهٔ ۱۹۱۹ – اؤلوم۲۶ آوریل ۲۰۰۵) آمریکالی فیلم اویونجوسویدور.
## قایناقلار

## گؤرونتولر

File:Mason_Adams_Lou_Grant_1977.JPG



بؤلمه:آمریکالی اویونچولار
نوترون

"نوترون" آتوم چکیردگینده اولان ذرّه دیر. نوتورنون الکتریک یوکو صیفر دیر. پروتون، **نوترون** ایله بیرلیکده آتوم چکیردگینده یئر آلیر و چکیردگین آغیرلیغی بو ایکی ذرّه‌دن عمله گلیر.

چکیردکده نوترونون سایی آزالیب چوخالا بیلر. اونون دوغرو آغیرلیقی ۲۷- ۱۰ × ۱٬۶۷۴۸۲ کیلوگیرم اولاراق نیسبی آغیرلیقی دا ۱٬۰۰۸۶۶۵۴۱ کیلوگیرم دیر.

دمیر یا Fe ده 56 نوتورن واردیر.

1932 ایده جیمز چادویک نوتورنلارین اولماسین تاپدی و اوندان قاباخ ایللرده رادرفورد 1920 نوتورنلارین اولماسین بیلمیشدی.بئله بیلندی کی پروتونلار مثبت(+) یوکو اولار و بیر بیرندن آیرلیار و بو کی پروتونلار بیر یئرده چکیردک ایچره قالیر نوتورنلارین اولماسینا باغلیدی.بئله لیک نوتورنلارین اولماسی بیلیندی.نوترون قالمایان و داغیلان بیر ذره دی و اونون یاشاماسی 918 ثانیه اولاراق.نوتورن داغیلمادا پروتون, الکترون و نوترینو ذره لری اولار.بو بؤلمه آدی بتا(یونانجا الفابتدن آلینمیش) داغیلماسی آد وئریلیب.بیر بتا ایشقی وئرن اتومدا چکیردکی بیر پروتون چوخالسا یوخاری اتوملارا طرف چکیلر.امما بوتون اتوملاردا بو ایش اولماز چون بیر اتوم چکیردکینده نوتورنلار 1,5 برابر پروتونلارجا اولسا بو اتوم پاولی اوزاخلاشماق اصلینه گوره داغیلماز.

نوتورن بیر یوخاری کوارک و بیر آشاغی کوارک دان اولاراق و ایکی کوارک بیر نوترون اولاراق.

## چکیردک آغیرلیقی
رادرفورد اتوم چکیردکین اولچوسونده بیلدی کی چکیردکین آغیرلیقی ایکی برابر پروتون آغیرلیقجا اولور.بیلیندی کی اتوم چکیردکینده گرک بیر آیری ذره اولسون کی پروتونلارینان بیرلیکده اتوم آغیرلیقی دوز گلسین و نوتورنلارین اولماسین بیلدی.

1932 اینجی ایلده جیمز چادویک بریلیوم ماده سین آلفا ایشیقیله بمباردمان ائتدی و بیلدی کی چوخ گوجلو ایچری گئدیشی اولان ذره بریلیوم چکیردکیندن آیریلدی.بو ذره الکترو مغناطیسم گوجونده هئچ یئره چکیلمیر و دوز یولون گئدیر.باشدا بئله بیلدی کی بو گرک گاما یا ایکس ایشیقی اولسون اما اونون گئدیش اولچوسونده ,گئدیشی ایشیقلارین 10دان 1 بیلیندی.اونا گوره بوذره نی کی آغیرلیقی پروتون کیمی اولور و گئدیشی ایشیقین اوندان بیری اولور ,نوتورن آد وئردی و اونو اتوم چکیردکیندن بیلدی.

## قایناقلار

بؤلمه:علم
بؤلمه:فیزیک
آنجلینا آرمنی

آنجلینا آرمنی (اینگیلیسجه: Angelina Armani) (دوغوم ۱۸ نوامبر ۱۹۸۷ بروکلین، نیویورک)،آمریکالی پورن اویونجوسو و مانکن دیر.

بؤلمه:آمریکالی اویونچولار
آلان آربوس

*آلان آربوس* (اینگیلیسجه: Allan Arbus؛ ۱۵ فوریهٔ ۱۹۱۸ – ۱۹ آوریل ۲۰۱۳)فیلم و سینما اویونجوسویدور.

## اوْینادیغی فیلم‌لر ==== قایناقلار

بؤلمه:آمریکالی اویونچولار
آرتور اوکانل

*آرتور اوکانل* (اینگیلیسجه: Arthur O'Connell؛ ۲۹ مارس ۱۹۰۸ – ۱۸ مئی ۱۹۸۱) آمریکالی فیلم آیونجوسویدور.
## قایناقلار

## گؤرونتولر

File:Arthur_O'Connell_in_Bus_Stop_trailer_cropped.jpg



بؤلمه:آمریکالی اویونچولار
ریچموند آرکت

**ریچموند آرکت** (اینگیلیسجه: Richmond Arquette؛ دوغوم۲۱ آگوست ۱۹۶۳)آمریکالی فیلم آیونجوسودور.
## اوْینادیغی فیلم‌لر

## قایناقلار

بؤلمه:آمریکالی اویونچولار
آدام آرکین

*آدام آرکین* (اینگیلیسجه: Adam Arkin؛ دوغوم ۱۹ آگوست ۱۹۵۶) آمریکالی فیلم اویونجوسویدور.
## اوْینادیغی فیلم‌لر ==== قایناقلار

بؤلمه:آمریکالی اویونچولار
آلن آرکین

**آلن وولف آرکین** (اینگیلیسجه: Alan Wolf Arkin) (دوغوم ۲۶ مارس ۱۹۳۴) آمریکالی اوخوجو و فیلم اویونجوسودور.

## گؤرونتولر

File:Alan_Arkin_-_Popi_-_69.JPG



## اوْینادیغی فیلم‌لر

## قایناقلار

بؤلمه:آمریکالی اویونچولار
جفری آرند

*جفری آرند* (اینگیلیسجه: Geoffrey Arend؛ دوغوم ۲۸ فوریهٔ ۱۹۷۸) آمریکالی فیلم اویونجوسودورو

## اوْینادیغی فیلم‌لر

## قایناقلار

## گؤرونتولر

File:Geoffrey_Arend_(Cropped).jpg



بؤلمه:آمریکالی اویونچولار
ادوارد آرنولد

*ادوارد آرنلد* (اینگیلیسجه: Edward Arnold؛ ۱۸ فوریهٔ ۱۸۹۰ – ۲۶ آوریل ۱۹۵۶) آمریکالی فیلم اویونجوسویدور.

## قایناقلار

## گؤرونتولر

File:Edward_Arnold_in_Annie_Get_Your_Gun_trailer.jpg



بؤلمه:آمریکالی اویونچولار
اسکایلر آستین

*اسکایلر آستین* (اینگیلیسجه: Skylar Astin؛دوغوم ۲۳ سپتامبر ۱۹۸۷) آمریکالی فیلم اویونجوسودور.
## قایناقلار

بؤلمه:آمریکالی اویونچولار
آلن آلدا

*الن آلدا* (اینگیلیسجه: Alan Alda دوغوم ۱۹۳۶) آمریکالی فیلم اویونجوسودور. 

## اوْینادیغی فیلم‌لر

## گؤرونتولر

File:Alan_Alda_Robert_Alda_MASH_1975.JPG
File:Alan_Alda_circa_1960s.JPG



 

## قایناقلار

 

## References
 

بؤلمه:آمریکالی اویونچولار
کوینتون آرون

*کوینتون آرون* (اینگیلیسجه: Quinton Aaron؛ دوغوم ۱۵ آگوست ۱۹۸۴) آمریکالی فیلم اویونجوسودور.

## اوْینادیغی فیلم‌لر ==== قایناقلار

بؤلمه:آمریکالی اویونچولار
آرماند آسانته

*آرماند آسانته* (اینگیلیسجه: Armand Assante؛ دوغوم ۴ اوکتوبر ۱۹۴۹)آمریکالی فیلم اویونجوسودور.
## اوْینادیغی فیلم‌لر ==== قایناقلار

## گؤرونتولر

File:Armand Assante Venice Film Festival 2018.jpg
چارلز آوری

**چارلز آوری** (اینگیلیسجه: Charles Avery) (دوغوم ۲۸ مه ۱۸۷۳ - اؤلوم ۲۳ ژوئیه ۱۹۲۶) آمریکالی فیلم اویونجوسویدور.

## قایناقلار

بؤلمه:آمریکالی اویونچولار
کیث اندیز

**کیث اندیز** (اینگیلیسجه: Keith Andes؛ ۱۲ ژوئیهٔ ۱۹۲۰ – ۱۱ نوامبر ۲۰۰۵)آمریکالی فیلم و سینما اویونجوسویدور.
## اوْینادیغی فیلم‌لر ==== قایناقلار

بؤلمه:آمریکالی اویونچولار
مارک آنتونی

**مارکو آنتونیو مونیز** (اینگیلیسجه: Marc Anthony).(دوغوم: سپتامبر ، ۱۹۶۹) آمریکالی اوخوجو ،چالقیچی و سینما اویونجوسودور.
## اوْینادیغی فیلم‌لر ==== قایناقلار

بؤلمه:آمریکالی اویونچولار
آغ ائو

**آغ ائو**  آمریکا بیرلشمیش ایالتلری اؤلکه‌سینین رییس جومهورنون ایقامت و ایداری ایشلری‌نین مقری دیر و واشینقتن شهرینده یئر آلیب.

## قایناق‌لار

*

بؤلمه:تیکیلیلر
۳ نوْوامبر

* ۶۴۴— عمربن‌خطاب (ایکی ایسلام خلیفه‌سی) مدینه‌ده قتله يئتیریلمیشدیر. 
* ۱۴۹۳— کریستوفور کولومب کاراییب آدالارینی کشف ائتمیشدیر. 
* ۱۵۰۷— لئوناردو داوینیچی لیسا جراردی‌نی‌نین (موْنا لیزا) رسمینی چکمک سیفاریش ائدیلمیشدیر. 
* ۱۸۸۸— لندنده قاریندئشن جک سوْن قۇربانینی اؤلدورموشدور. 
* ۱۹۰۷— ایلک هلیکوپتر فرانسهده هاوايا قالخمیشدیر. 
* ۱۹۱۱— شورلت اوْتوموبیل بازارینا داخیل اوْلموشدور. 
* ۱۹۵۵— ایران سنتویا قوْشولموشدور. 
* ۱۹۵۷— شۇروی سپوتنیک-۲-ده لايکا آدلی ایتی يئر مدارینا يوْللامیشدیر. 
* ۱۹۸۶— تۆرکيهنین "زامان" قزئتی نشره باشلامیشدیر.

بؤلمه:۳ نوْوامبر
بؤلمه:ایلین گونلری
بؤلمه:نوْوامبر آیی‌نین گونلری
رابرت آلدا

*رابرت آلدا* (اینگیلیسجه: Robert Alda؛ ۲۶ فوریهٔ ۱۹۱۴ – ۳ مه ۱۹۸۶) آمریکالی فیلم اویونجوسویدور.

## قایناقلار

## گؤرونتولر

File:Robert_Alda_in_Rhapsody_in_Blue_trailer.jpg
File:Robert_Alda_1976.JPG



بؤلمه:آمریکالی اویونچولار
وودی آلن

**وودی آلن** (اینگیلیسجه: Woody Allen) ‏(۱ دسامبر ۱۹۳۵)آمریکالی گؤلونتوجو،یازیچی،کارگردان و اویونجودور.

## قایناقلار

## گؤرونتولر

File:Woody_Allen_-_Sam.JPG
File:Woody_Allen_Cannes_2015.jpg
File:Woody_Allen_Movies_RottenTomato_Scores.jpg



بؤلمه:آمریکالی اویونچولار
بؤلمه:یهودی کیشی کومدینلر
کورسو

بندانگشتی|سول|اسکی چاغلارین کورسوسو **کورسو** و یا **کورسی** (Kürsü , Kürsi) قیشدا ائولری قیزدیریلماسی اۆچون بیر وسیله دیر. ژاپون دا کورسو یه  **کوتاتسو** دئییلیر و دونیا دا بۇ آدلا تانینیر.

## کورسو نئجه قورولور؟
قدیم زامانلار تندیر اوستونده بیر قیسا میز و قالین یورقان قویارمیشلار. تندیر ایچینده کَرمَه (مال حئیوان فضله سی) یانارمیش و قالین یورقان ایستی نی ایچَری ده ساخلایارمیش. کَرمَه یئرینه قیزاران کؤمور ده قویارلار. برق گلندن سوْنرا ، الکتریک قیزدیریجی (هیتئر) ایشله نیر.

## کورسوْنون خطرلری
بندانگشتی|سول|یئنی و مودئرن کورسوکرمه و کؤمور یاخشی یانمایاندا کربون مونوکسید (CO) قازی چیخیر، و کورسوْنون یورقانی نی باشین اوستونه چکن آداما مسموم اوْلوب بوغولابیلر. بۇ مسموملوغا تین توتماق دئییلیر. الکتریک قیزدیریجیلار دا تین توتماق خطرلری اولماسا، برق توتماق خطرلری وار.
ائنلم

**ائنلم** یوخسا **عرض** یئرین آنا قوُرشاغی (اوْستوا) ایله موازی و قوْشوت اوْلاراق هر نقطه‏دن چکیلن قوُرشاغا دئییلر. نظرده توتولان ائنلم و آنا قوُرشاق‌دان یئرین مرکزینه وصل اولان خط‏لرین آراسینداکی زاویه او ائنلمین اؤلچوسونو گؤستریر. **ائنلملر** یئر کوره‌سینین قوزئی و گونئینده یئرلشیرلر. اونلار صیفیر و ۹۰+ و ۹۰- آراسیندادیر.

بوْیلاما تای هر ائنلم درجه‌سی ۶۰ دقیقه و هر دقیقه ۶۰ ثانیه‌یه بؤلونور. یئرین دوزگون کوره اولماماسینا گؤره، هر ائنلمین یئر اوزونده کی فاصیله‌لر بیر بیریندن فرقلی‌دیرلر. اؤرنک اۆچون بو فاصیله ۱۱۱٫۳۱۹۵ کیلومتر آنا قورشاقدا و ۱۱۱٫۱۲ کیلومتر قوطبلارا یاخین اولور.

## قایناقلار

بؤلمه:جوغرافیا
یئنگی ارق

**یئنگی ارق** اؤزبکیستان شهرلریندن بیری دیر. بو شهر اؤزبکیستانین خوارزم اوستانینین یئنگی ارق بؤلگه‌سینده یئرلشیب دیر. اهالی‌سینین سایی ۱۰۵۰۰ نفر دیر.

## قایناقلار
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

بؤلمه:اؤزبکیستان شهرلری
رابرت اوپنهایمر

'"رابرت جولیوس اوپن هایمر"' (اینگیلیسجه: Julius Robert Oppenheimer) ‏ (۲۲ آوریل ۱۹۰۴ نیویورک–۱۸ فوریه ۱۹۶۷ پرینستون، نیوجرسی)، آمریکالی فیزیک بیلیم‌چی‌سی بیر جویوت بوروکلی بیلیم یوردوندا اوستاد اولدو.انریکو فرمی ایله بیرلیکده منهتن پروسه سین قوردو کی اوندا چکیردک بومبو(نوکلوئر بوبمو) دوزنیلیدی.بو پروسه ده او اتوم بومبو قوردو و دونیادا اتوم بومبونون آتاسی سایلدی.
## یاشامی
۱۹۰۴-ده بیر آلمانلی جویوت (اشکنازی) قونوشودا دونیایا گلدی.اولار آمریکادا نیویورک شهرینده منهتنه کوچموشدولر.آتاسی چوخ دولتلی بیر جویوت کی آل وئر ایشینده ایدی.او ۱۸۸۸ده آلماندان آمریکادا نیویورک شهرینه کوچدو کی چوخلو دولتلی جویوتلر بو شهره گلیردیلر.اونون قارداشی فردریک اوپنهایمر اونا تای فیزیک بیلیمچی‌سیدی.
## علمی و سیاسی یاشامی
باشدا هاروارد بیلیم یوردو نا گئتدی و فیزیک دیلماجلیق ,دوغو اؤلکه لری تانیما وشیمی بیلگیلرین اوخودو.ویلیام پرسی بریجمن آمریکالی فیزیک بیلن اونا باش اوستاد اولدو.سون ایللر کمبریج یونیورسه سینه کوچدو و رادرفوردلا تانیش اولدو.آلماندا گونینگن ده ایکی فیزیک بیلن نیلز بوهر و ادوارد تلر ایله تانیش اولدو.بریتانیالی فیزیک بیلن پاول دیراک اوندان بیر ائوده یاشاییردی.۱۹۲۷ده باش اوستادی ماکس بورن اولاراق دوکترا مدرکین گوتینگنده آلدی.او بورن -اوپنهایمر سایلاری و تولمن -اوینهایمر-ولکوف معادله سینده چالیشدی.آمریکا اؤلکه سینه قایتدی و بروکلی یونیورسه سینده اوستاد اولدو و کالیفورنیا تکنولوژی کمپانی سینده ایشله دی.۱۹۴۰ اینجی ایلده لزلی قوروز آمریکا قوشونو طرفیندن منهتن پروسه سینه باشچی اولدو او چوخلو یونیورسه لردن گوروش ائتدی و ارنست لاورنس قورولارین بروکلی تکنولوژی کمپانی سینده گوردو کی سایکلوتورن ماشینین قورموشدو.قوروز بروکلی ده اوپنهایمر ایله تانیش اولدو.او منهتن پروژه سینده اوپنهامری بیلگیلر باشچی سی ائتدی آمّا سوسیالیست تانینمیش اولدوغونا گوره قوروز اونو بو باش ائتمک اۆچون چوخ چالیشدی و دئیلدی کی اونون سوسیالیست اوماغین بیلندیرمه سینلر.۱۹۴۳دن ۱۹۴۵ ه منهتن پروسه سینده باش اولدو.اولارین باش ایشلری چکیردک بومبو لوس آلاموس شهرینده نیومکزیکو اوستانینده اولموشدو.او ۱۹۴۵ده ساواش بیتمه سینده بروکلی شهرینه قایتدی و۱۹۴۷ ده های‌تکنیک قوروسونا باشچی اولدو.۱۹۶۶-نجی ایله جه بو قورودا باش اولدو.۱۹۵۴-اونجو ایلده لویس استراوس آمریکانین چکیردک انرژی باشچی سی، شوروی اولارین ایشلرینه ال آپارماسین و بیر نفر بیلگیلری اولارا دئمسین آنلادی و بونا گؤره اولار اوپنهایمری جاسوس تانیدیلار چۆن سوسیالیست اولماقین بیلیردیلر.بیر آی سوروشماق دان سورا اونو بوتون امنیتی ایشلردن سالیدیلار و اونون ایشلرین اوردودا اوندان آلدیلار.هوکان کاوالیر اونون یولداشی جاسوس اولماغا گوره توتولدو و اوپنهایمر اونو گیزلتمیه گوناهلی بیلیندی.اما جان اف کندی باشباخان اولاندا اونون اۆچون ۱۹۶۳-اونجو ایلده انریکو فرمی جایزه سین وئریلدی.بو جایزه آمریکا دولتینده ان باش نوکلوئر ایشلین درجه دیر.

## سینمادا ائتکی سی
1980 اینجی ایلده اوپنهایمر اۆچون بیر فیلم دوزلیندی.

## قایناقلار
فارسجا ویکی پدیا

بؤلمه:علم
لایکا

**لایکا** (روسجا. Лайка، سؤز آنلامیندا **هاوالایان**، دوغوم. 1954، اؤلوم 3 نوامبر 1957 )، یئر کوره سی نین مدارینا چیخان و عئینی زاماندا فضا دا اؤلن بیرینجی جانلی اؤزللیگی نی داشییان حئیوان دیر. 
بیر سایی بیلیم آداملاری، اینسانلاری فضا دا کیچیک بیر سفینه نین ایچینده آغیرسیزلیق شرایطی ایله و اوکسیژن و یئمک محدودیتلرینده یاشاییشده قالمایاجاغی نی دوشونه رک ، فضایا بیر حئیوان گؤندرمه یین، اینسانلی اوچوشلارین ائدیلمه سینه بیرینجی آددیم اولاجاغی نی دوشونوردولر. اصل آدی کودریاوکا (روسجا. Кудрявка، سؤز آنلامیندا **بالاجا بوروق**) اولان لایکا ، ایکی ایت ایله بیرلیکده اؤیرنمه‌دن کئچندن سونرا؛ 1957-جی ایلین نوامبر آیی نین اوچونده بوراخیلان اسپوتنیک.2 سفینه‌ ایله موسافیری اولاراق سئچیلدی. سفینه نین اوچوشوندان نئچه ساعات سونرا، لایکا یئرلشن کیچیک اوتاغی، فنی یانلیشلیقلارا گؤره اسپوتنیکدن آیریلماق سونوجوندا، حددن آرتیق قیزیب؛ و لایکا جان وئردی. بو دلیل 2002-جی ایلده آچیقلاندی، حالبوکی شوروی ده دئمیشدیلر 5 گوندن سونرا اوکسیژنین سونا چاتماغی لایکانین اؤلومونه سبب اولوب.
بندانگشتی|سول|رومانی دا لایکانین آنماسینا گؤره یاییلان پوست تمبریشوروی و شرق بلوکدا لایکانین آنماسینا گؤره تمبر یاییلیب و چوخلو مجسمه لر دوزلدی. 

## قایناقلار

بؤلمه:نوجوم
۴ نوْوامبر

**۴ نوْوامبر**: *۱۸۹۰-جێ ایل لندنده دۆنيانین ایلک الکتریک يئرآلتی يوْلو - مترو آچیلمیشدیر.
* ۱۹۲۰— آذربایجاندا قادین شعبه‌لری‌نین يارادیلماسینا باشلانمیشدیر. 
* ۱۹۲۲— اینگیلیس مصرشوناسلار فیرعون تۇتانخامونون سردابه‌سینی آشکار ائتمیشلر. 
* ۱۹۴۶— يۇنسکو-نۇن نیظامنامه‌سی قۆه‌يه مینمیشدیر. 
* ۱۹۴۷— بوْلقاریستان خالق جومهوریتی اعلان ائدیلمیشدیر. 
* ۱۹۵۲— دۇايت آيزنهاور آبش-ێن رئیس جومهورو سئچیلمیشدیر. 
* ۱۹۵۶— سوْوئت قوْشونلاری ماجاریستانا داخیل اوْلموشلار. 
* ۱۹۷۹— اؤیرنجیلر تهرانداکی آمریکا سفیرلیگی‌نین امکداشلارینی گیرو گؤتورموشلر. 
* ۱۹۸۰— روْنالد ریگان آبش-ێن رئیس جومهورو سئچیلمیشدیر. 
* ۲۰۰۴— جوْرج بۇش ایکینجی سئری آبش-ێن رئیس جومهورو سئچیلمیشدیر. 
* ۲۰۰۸— باراک اوْباما آبش-ێن رئیس جومهورو سئچیلمیشدیر.

بؤلمه:۴ نوْوامبر
بؤلمه:ایلین گونلری
بؤلمه:نوْوامبر آیی‌نین گونلری
پروکسیما قنطورس

"پروکسیما قنطورس" (انگلیسیجا: Proxima Centauri) ان یاخین اولدوز .پروکسیما یانی یاخین و قنطورس اولدوز شکیلی آدیدی کی بو اولوز اونون ایچه ریسینده گوروشور.بیربالاجا قیرمیز اولدوز اولاراق.اونون اوزاخلیقی 4,2 ایشیق ایل اولور. .1915 اینجی ایلده رابرت اینز اونی گونئی آفریقا اولدوزچوسی گوردو.بو اولدوز آلفا قنطورس اولدوزوندان سایلیر کی اونون بیر طرفی گوروشور.اونون یاخینلیقینا گوره اونون دورماسی و دوره سی بیلینیر.اونون قوطری گونشدن یئددی برابر آزدی و چکیسی 8 برابر گونشدن آزدی.اما چکیملیقی (چقالی) 40 برابر گونشدن آغیردی.بو اولدوز ایشیقی آزالیب و چوخالیر و ایشیقی آز بلینیر.اونون قدری (گوروشمه سی) آزالیر چوخالیر.
## قایناقلار

بؤلمه:آسترونومی
ایتالیا دیلی

**ایتالیاجا** — گۆنئی اوروپانین بؤیوک دیللریندن، هیند اوروپا عائیله‌سینه منسوب و لاتین قوْلونا باغلی اوْلان بیر دیل.

## نوتلار

## قایناقلار

## کیتابلار

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* M. Vitale, *Studi di Storia della Lingua Italiana*, LED Edizioni Universitarie, Milano, 1992, 
* S. Morgana, *Capitoli di Storia Linguistica Italiana*, LED Edizioni Universitarie, Milano, 2003, 
* J. Kinder, *CLIC: Cultura e Lingua d'Italia in CD-ROM / Culture and Language of Italy on CD-ROM*, Interlinea, Novara, 2008, 
*  (with a similar list of other Italian-modern languages dictionaries)

## ائشیک باغلانتیلار

* Il Nuovo De Mauro 
* 
* Swadesh list in English and Italian
* Italian proverbs
* "Learn Italian," *[[بی‌بی‌سی]]*

بؤلمه:ایتالیا دیللری
بؤلمه:سان مارینو دیللری
بؤلمه:واتیکان دیللری
بؤلمه:ایسلوونی دیللری
بؤلمه:کوروواسی دیللری
بؤلمه:ایتالیا دیلی
۲۰۰۲ (میلادی)

** میلادی ۲۰۰۲-جی ایل**  گریگوری تقویمی اساسیندا ایکی مین ایکینجی ایل.
## اهمیتلی حادیثه‌لر
### ژانویه
### فئوریه
### مارس
### آوریل
### مئی
### ژوئن
### ژولای
### آقوست
### سپتامبر
### اوْکتوبر
### نوْوامبر
### دسامبر

### حادیثه‌لر
*۷ دسامبر - تۆرکیه گؤزلی عذرا آکین لندنده دۆنیا گؤزلی سئچیلیب.
*۲۸ نوْوامبر - عبدالله گۆل تۆرکیه‌نین ۵۸-جی حؤکومتینی قۇرموشدور.
*۲۷ نوْوامبر - بیرلشمیش میلّتلر تشکیلاتینین نظارتچیلری ۴ ایل فاصیله‌دن سوْنرا عراقدا يئنیدن شیمیایی سیلاح آختارماغا باشلادیلار.
*۱۳ نوْوامبر - ایسپانیا سۇلاریندا ۷۷٫۰۰۰ توْن نفت داشیان تانکرین قضایا اۇغراشماسی اکولوژی فاجیعه‌یه سبب اوْلموشدور.
*۱۰ نوْوامبر - صفرخان قهرمانی عجب شیر شهرینده دۆنیاسین دَییشیبدیر.
*۱ مارس - آمریکا قوْشونلاری افغانیستانا گیردی.

بؤلمه:۲۰۰۲ میلادی
بؤلمه:میلادی ایللر
۲۰۰۳ (میلادی)

** میلادی ۲۰۰۳-جۆ ایل**  گریگوری تقویمی اساسیندا ایکی مین اۆچونجو ایل.

## اهمیتلی حادیثه‌لر
### ژانویه
### فئوریه
### مارس
### آوریل
### مئی
### ژوئن
### ژولای
### آقوست
### سپتامبر
### اوْکتوبر
### نوْوامبر
### دسامبر

### حادیثه‌لر
*۹ نوْوامبر - القاعدهنین صعودیه عربیستانیندا کرال سارایینا تررور هۆجومو نتیجه‌سینده ۲۰-یه یاخین اینسان هلاک اوْلموشدور.
*۸ ژانویه - آمریکا بیرلشمیش ایالتلری افغانیستاندا حربی بازالار قۇرماغا باشلادی.
*۷ آوریل - باغداد٬ بۆتونلوک‌له آمریکا بیرلیک‌لری‌نین الینه کئچدی.
*۷ اوْکتوبر - فیلم اوینایان آرنولد شوارتسنقر کالیفورنیانین فرمانداری سئچیلمیشدیر.
*۲۶ دسامبر - بم شهرینده ۶.۶ بؤیوکلوگونده زلزله باش وئردی.
*۲۳ آوریل - سارس ویروسو سببی ایله چین خالق جۆمهۇریتینده مدرسه‌لر ایکی هفته باغلاندی.
*۲۲ نوْوامبر - ائدوارد شئواردنادزه علئيه‌دارلاری گۆرجوستان مجلیسینه باسقین ائتمیشدیر. شئواردنادزه اؤلکه‌ده وضعیتین گرگین اوْلدوغونو نظره آلاراق فوق العاده وضعیت اعلان ائتمیشدیر.
*۲۰ مارس - عیراق ساواشی: آمریکا بیرلشمیش ایالتلری عیراقی ایستیلا ائتمه‌یه باشلادی. باغداد بوْمبالاندی.
*۱۹ مارس - آمریکا بیرلشمیش ایالتلرینین قوْشونلاری عیراقا گیردی؛ اۇچاقلاری دا عیراقین غربینی بوْمبالامایا باشلادی.
*۱۹ دسامبر - لیبی لیدری معمر قذافی اؤلکه‌سی‌نین اتوم و شیمیایی سیلاح الده ائتمک آماجیندان ال چکدیگینی سؤیله‌میشدیر.
*۱۵ مارس - هۇ ژینتائوْ چین خلق جۆمهۇریتی‌نین ۴-جۆ دؤولت باشقانی اوْلدو.
*۱۴ مارس - تۆرکیه جۆمهۇریتی‌نین ۵۹-جۇ دؤولتی٬ رجب طیب اردوْغان باش‌وزیرلیگینده قۇرولدو.
*۱۳ دسامبر - صدام حسین گیزلندیگی تکریت شهرینده تۇتولموشدور.
*۱۰ آقوست - يوری مالنچنکو کوسموسدا ائولنن ایلک اینسان اولدو.
*۱ مئی - آمریکا باشقانی جوْرج بوش عیراقداکی دؤیوشلرین سوْنا چاتدیغینی آچیقلادی.

بؤلمه:۲۰۰۳ میلادی
بؤلمه:میلادی ایللر
۲۰۰۴ (میلادی)

** میلادی ۲۰۰۴-جۆ ایل**  گریگوری تقویمی اساسیندا ایکی مین دؤردونجو ایل.
## اهمیتلی حادیثه‌لر
### ژانویه
### فئوریه
### مارس
### آوریل
### مئی
### ژوئن
### ژولای
### آقوست
### سپتامبر
### اوْکتوبر
### نوْوامبر
### دسامبر

### حادیثه‌لر
*۶ مئی - دۆنیادا ان چوْخ ایزلنن ۴ تلویزیون سریاللاریندان بیری اوْلان «آرخاداشلار» بیتدی. سوْن بؤلومونو آمریکا بیرلشمیش اوستانلرینده ۲ میلیون نفر ایزله‌دی.
*۴ نوْوامبر - جوْرج بۇش ایکینجی سئری آبش-ێن رئیس جومهورو سئچیلمیشدیر.
*۴ ژانویه - میخائیل ساکاشویلی گۆرجوستانین جومهورباشقانی سئچیلدی.
*۲۸ ژولای - فرانسیس کریک؛ دی ان ای ساختارینین کاشفی. فیزیولوژی و طب ساحه سینده نوبل اؤدولونو قازانان شخص.
*۲۶ دسامبر - هیند اوقیانوسو دابانیندا (قۇزئی اندونزی یاخینلاریندا) ۹.۷ بؤیوکلوگونده زلزله باش وئره‌رک سونامی یاراندی. بۇ سونامی ۱۳ اؤلکه‌ده ۲۰۰٫۰۰۰-دن چوْخ آدامین اؤلومونه و یا ایتیلمه‌سینه سبب اوْلدو.
*۲۲ نوْوامبر - اوکرایندا "مخمری اینقیلاب" باشلامیشدیر.
*۲۲ آوریل - قۇزئی کوره‌ده ایلک ترن چارپیشماسی باش وئردی.
*۱۹ اوْکتوبر - موسکودا ایکینجی بوتون روسیه آذربایجانلیلاری کونگره‌سی کئچیریلدی.
*۱۷ دسامبر - اوروپا بیرلیگی تۆرکیه ایله مۆذاکیره‌لره باشلاماغا قرار آلمیشدیر.
*۱۶ اوْکتوبر - باکی-تیفلیس-جیهان نفت لوله خطینین آذربایجان و گورجوستان اراضیلریندن کئچن قیسمتلری جشنلی مراسیمله بیرلشدیریلدی.
*۱۵ مارس - چین خلق جۆمهۇریتینده ایلک دفعه بیر میلّت‌وکیلی اؤلکه‌ده ایلده ۱۰ مین اینسانین اعدام ائدیلدیگینی آچیقلادی.

بؤلمه:۲۰۰۴ میلادی
بؤلمه:میلادی ایللر
بؤلمه:Leap years in the Gregorian calendar
۲۰۰۵ (میلادی)

** میلادی ۲۰۰۵-جی ایل**  گریگوری تقویمی اساسیندا ایکی مین بئشینجی ایل.
## اهمیتلی حادیثه‌لر
### ژانویه
### فئوریه
### مارس
### آوریل
### مئی
### ژوئن
### ژولای
### آقوست
### سپتامبر
### اوْکتوبر
### نوْوامبر
### دسامبر

### حادیثه‌لر
*۹ ژانویه - محمود عباس فیلیسطین مۇختاریتی‌نین باشچیسی سئچیلیب.
*۶ ژانویه - کامیل علی‌یئفین یاراتدیغی شخصی خالچا موزه‌سی‌نین آچیلیش مراسیمی کئچیریلدی.
*۶ آوریل - کۆردیستان وطن‌سئورلر بیرلیگی باشچی‌سی جلال طالبانی٬ عیراق جۆمهۇرباشقانلیغینا گتیریلدی.
*۵ نوْوامبر - آذربایجاندا پارلمان سئچکیلری کئچیریلمیشدیر.
*۳۱ آقوست - بغداددا دیجله چايی سطحینده‌کی کؤرپوده يارانمیش باسیریق نتیجه‌سینده ۱۱۹۹ اینسان هلاک  اوْلموشدور.
*۲۹ آوریل - سوریه٬ ۲۹ ایل سۆرن ایشغالین آردیندان لۆبنان‌دان بۆتونلوک‌له چکیلدی.
*۲۷ اوْکتوبر - اسلوونیده مئهدی حوسینزاده‌نین عابیده‌سی آچیلدی.
*۲۵ مئی - آذربایجان نفتینی تۆرکیه اۆزَریندن دۆنیا بازارینا یئتیرمک اۆچون باکو-تیفلیس-جئیهان لۆله خطّینه ایلک نفت وئریلدی.
*۲۲ نوْوامبر - آنگئلا مئرکئل آلمانین ایلک قادین صدری اعظمی سئچیلمیشدیر.
*۱۹ دسامبر - ۱۹ فرانسه‌لی تاریخچی اۇیدورما «ائرمنی سوْی‌قیریمی»نی تانیان قانونا اعتیراض ائتمیشدیر.
*۱۸ مارس - ایسلام تاریخینده بیر ایلک اوْلاراق٬ نیویورک‌داکی بیر مسجیدده جۆمعه نامازینی ایلک دفعه بیر قادین قیلدیردی.
*۱۶ دسامبر - تۆرک يازیچیسی اوْرخان پاموک "تۆرک شخصیتینی تحقیر ائتدیگینه گؤره" محکمه‌‌يه وئریلمیشدیر.
*۱۰ مارس - گری کاسپاروف شطرنج تورنومنت‌لرینه قاتیلمایاجاغینی آچیقلادی.

بؤلمه:۲۰۰۵ میلادی
بؤلمه:میلادی ایللر
۲۰۰۶ (میلادی)

** میلادی ۲۰۰۶-جی ایل**  گریگوری تقویمی اساسیندا ایکی مین آلتینجی ایل.
## اهمیتلی حادیثه‌لر
### ژانویه
### فئوریه
### مارس
### آوریل
### مئی
### ژوئن
### ژولای
### آقوست
### سپتامبر
### اوْکتوبر
### نوْوامبر
### دسامبر

### حادیثه‌لر
*۹ اوْکتوبر - قوزئی کوره هسته‌ای تستی حیاتا کئچیرمیشدیر.
*۹ اوْکتوبر - گوگل شیرکتی یوتیوبو آلماق اۆچون ۱،۶۵ میلیارد دولار خرجینی بیان ائتمیشدیر.
*۵ نوْوامبر - عراق رئیس جومهورو صدام حسینه اؤلوم حؤکمو چێخاریلمیشدیر.
*۳۱ اوْکتوبر - گنجه بین‌الخلق فورودگاهی اساسلی تعمیردن سونرا آچیلدی.
*۳۰ دسامبر - عراقین کئچمیش جومهور باشقانی صدام حسین سحر ساعت ۵ راده‌لرینده آسیلاراق اعدام ائدیلیب.
*۲۸ نوْوامبر - روم پاپی بندیکت مسئحیّته عایید مۆقدّس یئرلری گؤرمک اۆچون تۆرکیه‌یه گلمیش‌دیر.
*۲۵ اوْکتوبر - آمریکادا ایلک آذربایجان مدرسه‌سی آچیلدی.
*۲۳ آوریل - ماراپی یانارداغی پاتلادی.
*۲۲ اوْکتوبر - آلمان اوتوموبیل سورنی مایکل شوماخر کاریراسینا سون قویموشدور.
*۱۹ اوْکتوبر - بان کی مون بیرلشمیش میلتلر تشکیلاتینین باش کاتیبی سئچیلدی.
*۱۴ سپتامبر - ایستانبول‌دا تورک‌دیل‌لی دؤولت‌لرین خوصوصی سرویس اورقان‌لاری رهبرلری‌نین کونفرانسی کئچیریلمیش‌دیر.
*۱۴ اوْکتوبر - داغلیق قاراباغین آذربایجان ایجماعسی آذربایجان جومهوریتی عدلیه ناظیرلیینده قئیدیاتدان کئچدی.
*۱۲ ژانویه - حج زیارتی زامانی شیطان داشلاما مراسیمینده، باساباس زامانی 362 زووار هلاک اوْلوب
*۱۲ اوْکتوبر - تورک یازیچیسی اورخان پاموک نوبل ادبیات جاییزه‌سینه لاییق گؤرولدو.
*۱۱ آوریل - ایران دؤولت باشقانی محمود احمدی نژاد٬ اورانیوم زنگین‌لشدیردیک‌لرینی آچیقلادی.
*۱ مارس - اینگیلیسجه ویکی‌پدیا ۱ میلیونونجو مقاله‌یه چاتدی.

بؤلمه:۲۰۰۶ میلادی
بؤلمه:میلادی ایللر
۲۰۰۷ (میلادی)

** میلادی ۲۰۰۷-جی ایل**  گریگوری تقویمی اساسیندا ایکی مین یئددینجی ایل.
## اهمیتلی حادیثه‌لر
### ژانویه
### فئوریه
### مارس
### آوریل
### مئی
### ژوئن
### ژولای
### آقوست
### سپتامبر
### اوْکتوبر
### نوْوامبر
### دسامبر

### حادیثه‌لر
*۵ نوْوامبر - عبدالله گۆل تۆرکیه رئیس جومهورو وظیفه‌سینده خاریجی اؤلکه‌یه ایلک رسمی سفرینی آذربایجانا ائتمیشدیر.
*۳۰ نوْوامبر - تاجیکیستان مجلیسی آذربایجان وطنداشلاری اۆچون ویزا رژیمینی بیردفه‌لیک لغو ائتمیشدیر.
*۳۰ ژولای - اینگمار برگمان؛ سوئدلی یؤنتمن و فیلمنامه یازان
*۳۰ ژولای - میکل‌آنجلو آنتونیونی؛ ایتالیالی فیلنامه یازان و یؤنتمن
*۲۸ نوْوامبر - رجب طیب اردوغان تۆرک سیلاحلی گۆجلرینه عیراقدا عملیّات آپارماغا ایجازه وئرمیشدیر.
*۲۸ دسامبر - نپال دموْکراتیک فدرال جومهوریسینه چئوریلیب.
*۲۵ اوْکتوبر - ایرباس آ۳۸۰ ایلک اوچوشونو حیاتا کئچیردی.
*۲۴ مارس - تۆرکیه ۲۰۰۸ اوروپا فوتبال شامپیون اله‌مه‌لرینده یونان فوتبال تیمینی ۴-۱-ـه اۇتدو.
*۲۱ نوْوامبر - آذربایجان، تۆرکيه و گۆرجوستان جومهورباشقانلاری‌نین ایشتیراکی ایله باکی-تیفلیس-قارس دمیر يوْلونون گۆرجوستان حیصه‌سی‌نین تملی قوْيولموشدور.
*۱۸ اوْکتوبر - موهاجیرتدن قاییدان پاکیستانین کئچمیش باش ناظیری بینظیر بوتویا قارشی حیاتا کئچیریلن پارتلاییش ۱۴۰ نفرین هلاک اولماسی، ۴۰۰ نفرین یارالانماسی ایله نتیجه‌لندی. بوتو اؤزو حادیثه‌دن سلامت قورتاردی.
*۱۷ اوْکتوبر - تورکیه مجلیسی حوکومته قوزئی عراقدا ضیدترور عملیاتلاری کئچیرمه‌یه ایجازه وئردی.
*۱۵ آقوست - پرودا زلزله‌‌ ۵۱۴ نفرین حیاتینا سون قويدو، ۱۰۹۰ نفر ایسه يارالاندی.
*۱۱ اوْکتوبر - تیفلیسده جنوبی قافقاز ژورنالیستلرینین ۴-جو توپلانتیسی کئچیریلدی.
*۱ ژانویه - بیرلشمیش میلّتلر تشکیلاتینین باش کاتیبی بان کی مون ایشه باشلادی.
*۱ ژانویه - رومانی اوروپا بیرلیگینه قاتیلدی.

بؤلمه:۲۰۰۷ میلادی
بؤلمه:میلادی ایللر
انریکو فرمی

"انریکو فرمی"(ایتالیاجا: Enrico Fermi) (د ۲۹ سپتامبر ۱۹۰۱ رم، ایتالیا- ۲۸ نوامبر ۱۹۵۴ شیکاگو، آمریکا).آمریکالی -ایتالیالی فیزیک عالیم ایدی.
## قایناقلار

بؤلمه:علم
سامان یولو

بندانگشتی|سول|سامان یولو گؤرونتوسو نوادا چؤلوندن **سامان یولو**، **سود یولو** یوخسا **آغ یول**، بوروشوق قالاکسی، گونش سیستمی بۇ قالاکسیده دیر. سامان یولو بوروشوق قالاکسیلردن و اونا یاخین آندرومدا بورولموش قالاکسیلار ساییسیندا دیر. سامان یولونون اوزونلوغو ۱۰۰٬۰۰۰ دن ۱۲۰٬۰۰۰ ایشیق ایلینه قدر و قالینلیغی دا ۱۰۰۰ ایشیق ایلی دیر. سامان یولودا تقریبا ۲۰۰ و ۴۰۰ میلیون آراسیندا اولدوز، و ۱۰۰ میلیارد گزه‌گن واردیر. گونش اولدوزو، سامان یولونون اورتاسین نین ۲۷۰۰۰ ایشیق ایلی اوزاقلیغیندا دیر.
بولودسوز گئجه لرده گؤی ده بؤیوک و گوزه گلیم آغ دومانلیق گؤرونتوسونده دیر. سامان یولو نون فرقلی بؤلوملرینده اونون فورمو، انی و پارلاقلیغی فرقلی دیر. اونو تلسکوپ ایله بیرینجی دفعه قالیلئو قالیلئ گؤرموشدور. سامان یولو قو بورجونده ایکی قولا آیریلیر و گونئی خاچی بورجوندا بیرلئشیر. شومال قوطب وئرونیکانین ساچلاری بورجونده دیر.

## قایناقلار

بؤلمه:نوجوم
بؤلمه:قالاکسی‌لار
بؤلمه:ویدئو کلیپلری اولان مقاله‌لر
بؤلمه:Astronomical objects known since antiquity
بؤلمه:Barred spiral galaxies
بؤلمه:سامان یولو
۲۰۰۸ (میلادی)

** میلادی ۲۰۰۸-جی ایل**  گریگوری تقویمی اساسیندا ایکی مین سگگیزینجی ایل.
## اهمیتلی حادیثه‌لر
### ژانویه
### فئوریه
### مارس
### آوریل
### مئی
### ژوئن
### ژولای
### آقوست
### سپتامبر
### اوْکتوبر
### نوْوامبر
### دسامبر

### حادیثه‌لر
*۸ نوْوامبر - یونسکودا میر جلال پاشایئفین ۱۰۰ ایللیگینه حصر ائدیلمیش تدبیر کئچیریلمیشدیر.
*۶ آقوست - موریتانی‌ده دولت چئوریلیشی باش وئرمیش‌دیر.
*۴ نوْوامبر - باراک اوْباما آبش-ێن رئیس جومهورو سئچیلمیشدیر.
*۳ مارس - روسیهده دؤولت باشقانی سئچیمینی باش‌وزیر بیرینجی کؤمکچی‌سی دیمیتری مدودف یۆزده ۷۰/۲۸ رأی‌له قازاندی.
*۲۹ آقوست - زنیت فوتبال کلوبو فینالدا منچستر یونایتدی مغلوب ائده‌رک، یوفا فینجانینین صاحیبی اولدو.
*۲۸ اوْکتوبر - موسکودا موسلوم ماقومایوله ویداع مراسیمی کئچیریلدی و همین آخشام جنازه خصوصی رئیسله باکیا گتیریلدی.
*۲۷ اوْکتوبر - سوئدده ایلک مترو خطی ایستیفاده‌یه وئریلدی.
*۲۶ نوْوامبر - بمبئی‌ده تِرور هۆجوملار نتیجه‌سینده ۱۷۳ نفر هلاک اوْلوب، ۳۰۰-دن چوْخ اینسان يارالانمیشدیر.
*۲۶ سپتامبر - آذربایجان خانیم‌لاری‌نین ۳-جو کونگره‌سی   کئچیر یلمیش‌دیر.
*۲۴ اوْکتوبر - آذربایجان رئیس‌جومهورو ایلهام علییوین آند ایچمه مراسیمی کئچیریلمیشدیر.
*۲۱ فوریه - تۆرکیه قۇزئی عیراق‌دا گۆنش عملیاتینی باشلادی.
*۲۰ سپتامبر - پاکیستانین پایتختی ایسلام‌آبادداکی ماریوت مهمان‌خاناسین‌دا باش وئرن ترور عملی نتیجه‌سین‌ده ۵۳ نفر حیاتینی ایتیرمیش، ۲۶۶ نفر یارالانمیش‌دیر.
*۲۰ آقوست - مادریدین باراهاس فورودقاهینداکی طیاره قضاسی نتیجه‌سینده ۱۵۴ نفر هلاک اولدو.
*۲۰ اوْکتوبر - تورکیه‌ده «ائرگئنئکون» مسئله‌سی چرچیوه‌سینده ایلک محکمه گئدیشی سیلیوریده کئچیریلدی.
*۱۹ دسامبر - ایقدیردا «ائرمنیلر تۆرک میلّتیندن عۆذر ایسته‌سینلر» آدلی اینترنت کمپئینی باشلامیشدیر.
*۱۸ آقوست - پاکیستان رئیس‌جومهورو پرویز موشرف ایستعفا وئردی.
*۱۷ دسامبر - تایم قزئتی آمریکا جۆمهۇرباشقانی باراک اوبامانی «ایلین آدامی» اعلان ائتمیشدیر.
*۱۷ آقوست - مایکل فلپس اولمپیک اویونلاریندا ۸ قیزیل میدال قازانان ایلک ایدمانچی اولور.
*۱۵ اوْکتوبر - ایلهام علییو ایکینجی دفعه آذربایجان جومهوریتینین رئیس‌جومهورو سئچیلدی.
*۱ نوْوامبر - آذربایجان، ارمنیستان و رۇسیه رئیس جومهوری لری "موْسکو بَیاننامه"سینی ایمضالامیشلار.

بؤلمه:۲۰۰۸ میلادی
بؤلمه:میلادی ایللر
بؤلمه:Leap years in the Gregorian calendar
۲۰۰۹ (میلادی)

** میلادی ۲۰۰۹-جۇ ایل**  گریگوری تقویمی اساسیندا ایکی مین دوْققوزونجو ایل.
## اهمیتلی حادیثه‌لر
### ژانویه
### فئوریه
### مارس
### آوریل
### مئی
### ژوئن
### ژولای
### آقوست
### سپتامبر
### اوْکتوبر
### نوْوامبر
### دسامبر

### حادیثه‌لر
*۲۳ نوْوامبر - ماگوئیندانائو قتلی عامی
*۲۱ مارس - ت.ر.ت آواز کانالی یایینا گیردی.
*۱۹ آقوست - عراقین بغداد شهری بومبالانمیش، نتیجه‌ده ۱۰۱ اینسان حیاتینی ایتیرمیش، ۵۶۵ ایسه یارالانمیشدیر.
*۱۶ نوْوامبر - ت.ر.ت. مۆزیک یایینا باشلامیشدیر.
*۱۶ آقوست - قهرمان اوسین بولت برلینده کئچیریلن دونیا سورعت قاچما موسابیقه‌سینده ۱۰۰ متره قاچیشدا دونیا رکوردونو یئنیله‌دی.
*۱۴ اوْکتوبر - بورسادا تورکیه و ارمنیستان میلی تیملری آراسیندا فوتبال موسابیقه‌سی کئچیریلدی.
*۱ دسامبر - اوروپا بیرلیگینده لیسبوْن مۆقاویله‌سی قۆووه‌يه مینیر.

بؤلمه:۲۰۰۹ میلادی
بؤلمه:میلادی ایللر
۲۰۱۰ (میلادی)

** میلادی ۲۰۱۰-جۇ ایل**  گریگوری تقویمی اساسیندا ایکی مین اوْنونجو ایل.
## اهمیتلی حادیثه‌لر
### ژانویه
### فئوریه
### مارس
### آوریل
### مئی
### ژوئن
### ژولای
### آقوست
### سپتامبر
### اوْکتوبر
### نوْوامبر
### دسامبر

### حادیثه‌لر
*۴ ژانویه - بیرلشمیش عرب امیرلیکلرینده اینشا ائدیلن و دۆنیانین ان بؤیوک گؤی‌دلنی ساییلان بۆرج خلیفه‌نین رسمی آچیلیشی اوْلدو.
*۱۸ مارس - ت.ر.ت خبر یایینا باشلادی.
*۱۴ آقوست - سنگاپوردا گنجلر آراسیندا ایلک یای اولمپیک اویونلاری باشلاندی.
*۱۲ آقوست - ایستانبولدا طياره حادثه سی

بؤلمه:۲۰۱۰ میلادی
بؤلمه:میلادی ایللر
۲۰۰۰ (میلادی)

** میلادی ۲۰۰۰-جی ایل**  گریگوری تقویمی اساسیندا ایکی مینینجی ایل.
## اهمیتلی حادیثه‌لر
### ژانویه
### فئوریه
### مارس
### آوریل
### مئی
### ژوئن
### ژولای
### آقوست
### سپتامبر
### اوْکتوبر
### نوْوامبر
### دسامبر

### حادیثه‌لر
*۷ نوْوامبر - اۇروپا شۇراسی ناظیرلر کوْمیته‌سی‌نین ۱۰۷-جی جلسه‌سینده (۷-۹ نوْوامبر) "آذربایجانین اۇروپا شۇراسینا عضو اوْلماغا دعوت ائدیلمه‌سی" آدلی ۱۴ سايلی قطعنامه قبول ائدیلمیشدیر.
*۲۶ مارس - روسیهده کئچیریلن سئچیملر سوْنوندا ولادیمیر پوتین باشقان اوْلدو.
*۲۳ آقوست - بحرين ياخینلیغیندا، فارس خلیجینده طياره حادیثه‌سی نتیجه‌سینده ۱۴۳ نفر حیاتینی ایتیرمیشدیر.
*۲۳ اوْکتوبر - پنسیلوانیا دانیشگاهی عالیملری یاشی ۲۵۰ مین ایل اولان باکتری آشکار ائتدیلر.
*۲۲ اوْکتوبر - طالیبان حرکاتی افغانیستاندا آخشاملار ورزیشله مشغول اولماغی قاداغان ائتمیشدیر.
*۲ نوْوامبر - ولادیمیر کرامنیک هاری کاسپاروف-و مغلوب ائده‌رک اوْنون ۱۵ ایللیک دۆنيا چمپیونلوغونا سوْن قوْيموشدور.
*۱۸ مارس - سوریه و تۆرکیه‌ده یاشایان و اقربا اوْلان ۵۷۳ عائیله ایکی اؤلکه‌نین آنلاشماسی نتیجه‌سینده سرحدّی کئچه‌رک بایرام‌لاشدیلار.
*۱۶ ژانویه - ریچاردو لاقوس شیلینین سالوادور آلنده‌دن بۇ یانا ایلک سوسیالیست باشقانی اوْلدو.
*۱۴ مارس - نعیم سلیمان‌اوْغلو٬ قوْپارمادا ۱۴۵ کیلو قالدیراراق دۆنیا رکوردونو قیردی.
*۱۴ ژانویه - بیرلشمیش میللتلر تشکیلاتینین محکمه‌سی، بئش بوْسنیلی کوروواتی ۱۹۹۳-جی ایلده بیر بوْسنی کندینده ان آزی ۱۰۳ مۆسلمانین قتلینده اتهام ائده‌رک اوْنلاری ۲۵ ایل حبسه محکوم ائتدی.
*۱۳ دسامبر - جورج بوش آمریکا بیرلشمیش اوستانلری‌نین ۴۳-جۆ جومهور باشقانی سئچیلمیشدیر.
*۱۲ مارس - پاپ ایکینجی ژان پوْل٬ کیلسه‌نین کئچمیشده یهودیلرین٬ مۆخالیف‌لرین٬ قادینلارین و یئرلیلره قارشی ایشلتدیگی گۆناهلاردان اؤترو عفو دیله‌دی.
*۱۲ مارس - صربیستان باش‌وزیری زوران دیندیچ٬ بلقراددا اؤلدورولدو.

بؤلمه:۲۰۰۰ میلادی
بؤلمه:میلادی ایللر
بؤلمه:Leap years in the Gregorian calendar
۲۰۱۱ (میلادی)

** میلادی ۲۰۱۱-جی ایل**  گریگوری تقویمی اساسیندا ایکی مین اوْن بیرینجی ایل.
## اهمیتلی حادیثه‌لر
### ژانویه
### فئوریه
### مارس
### آوریل
### مئی
### ژوئن
### ژولای
### آقوست
### سپتامبر
### اوْکتوبر
### نوْوامبر
### دسامبر

### حادیثه‌لر
*۲۹ آوریل - بیرلشمیش شاهلیق‌دا پرنس ویلیام٬ کئیت میدلتون ایله ائولندی.
*۱۹ مارس - ۲۰۱۱ لیبی اینقیلابینا مۆداخیله ائتمک اۆچون بیرلشمیش میلّتلر گۆونلیک کومیته‌سی‌نین ۱۹۷۳ ساییلی قراری دوْغرولدوسوندا اعتیلاف قۆوّتلری لیبی بوْمبالاماسینی باشلادی.
*۱۵ مارس - سوریه ایچ‌ساواشی باشلاندی.

بؤلمه:۲۰۱۱ میلادی
بؤلمه:میلادی ایللر
۲۰۱۲ (میلادی)

** میلادی ۲۰۱۲-جی ایل**  گریگوری تقویمی اساسیندا ایکی مین اوْن ایکینجی ایل.
## اهمیتلی حادیثه‌لر
### ژانویه
### فئوریه
### مارس
### آوریل
### مئی
### ژوئن
### ژولای
### آقوست
### سپتامبر
### اوْکتوبر
### نوْوامبر
### دسامبر

### حادیثه‌لر
*۴ مارس - ولادیمیر پوتین٬ ائدیلن سئچیملر نتیجه‌سی روسیه‌یه ۵۹/۳٪ رأی‌له ۲-جی دفعه دؤولت باشقانی سئچیلدی.
*۳۱ ژولای - گور ویدال، آمریکالی رمانچی و نمایشنامه‌چی
*۱۶ آقوست - جنوبی آفریقا پولیسینین اعتراضچیلارا آتش آچماسی نتیجه‌سینده ۳۴ نفر اؤلدو و ۷۸ نفر یارالاندی.
*۱۰ ژانویه - آنکارا ۱۲-جی آغیر جزا محکمه‌سی٬ ۱۲ سپتامبر کودیتاسییلا علاقه‌لی کودیتا باشچی‌سی ۷-جی جۆمهۇر باشقانی کنعان ائورن ایله امک‌لی جنرال تحسین شاهین‌کایانین شۆبهه‌لی اوْلاراق یئر آلدیغی ایدّیعانامه‌نی قبول ائتدی. ایدّیعانامه٬ ائورن و شاهین‌کایا اۆچون آغیرلاشدیریلمیش ابدی حبس جزاسی ایسته‌دی.

بؤلمه:۲۰۱۲ میلادی
بؤلمه:میلادی ایللر
بؤلمه:Leap years in the Gregorian calendar
۵ نوْوامبر

**۵ نوْوامبر** : *۱۹۱۳-جۆ ایل بؤیوک بریتانیا قبرسی ایشغال ائتدیکدن سوْنرا فرانسه ایله بیرلشه‌رک عثمانلی ایمپیراتورلوغو ایله مۇحاریبه اعلان ائتمیشدیر.
* ۱۶۷۰— اینگیلیس-ایسپانیا مۇحاریبه‌سی مادرید سازیشی‌نین ایمضالانماسی ایله باشا چاتمیشدیر. 
* ۱۹۲۰— ایشغالدان سوْنرا آذربایجانین خاریجی تیجارتی شوروی رۇسیه‌سی‌نین تیجارتی ایله بیرلشدیریلمیشدیر. 
* ۱۹۳۰— لندنده ایلک تلویزیون تبلیغاتی نۆماییش ائتدیریلمیشدیر. 
* ۱۹۵۰— اف.ام (FM) استریو دالغاسیندا ایلک یاییم حیاتا کئچیریلمیشدیر. 
* ۱۹۵۶— شوروی قوْشونلاری‌نین ایشغال ائتدیگی ماجاریستاندا یانوْش کادارین رهبرلیگی ایله یئنی حؤکومت قۇرولموشدور. 
* ۱۹۷۹— آبش سفیرلیگی‌نین تۇتولماسی‌نین ائرته‌سی گۆنو ایمام خمینی آبش-ؽ ان بؤیوک شئیطان آدلاندیرمیشدیر. 
* ۲۰۰۵— آذربایجاندا پارلمان سئچکیلری کئچیریلمیشدیر. 
* ۲۰۰۶— عراق رئیس جومهورو صدام حسینه اؤلوم حؤکمو چێخاریلمیشدیر. 
* ۲۰۰۷— عبدالله گۆل تۆرکیه رئیس جومهورو وظیفه‌سینده خاریجی اؤلکه‌یه ایلک رسمی سفرینی آذربایجانا ائتمیشدیر.

بؤلمه:۵ نوْوامبر
بؤلمه:ایلین گونلری
بؤلمه:نوْوامبر آیی‌نین گونلری
پلوتونیوم

**پلوتونیوم** ()،  بیر نوع  شیمیایی ماده دیر و دمیرکیمی (فلز) و رادیواکتیو ماده سایلیر.اونون ماده سینده اتوم چکیردکی چوخ بؤیوک و آغیر اولماغینا گوره اونون چکیردکی گئچری چاغدا داغیلیر و بتا ایشیقی و آلفا ایشیقی وقاما ایشیقی اوندان چیخیر.

اونون نشانی pu و اتومی سایی 94 اتوم آغیرلیقی  ۲۴۴٫۰۶ سیخلیقی (چقالی) ۱۹٫۸۰۰  kg/m۳

## قایناق‌لار
[ https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%D9%84%D9%88%D8%AA%D9%88%D9%86%DB%8C%D9%85 فارسجا ویکی پدیادن گوتورولوب]

بؤلمه:شیمی
۶ نوْوامبر

**۶ نوْوامبر**
* ۱۳۶۹ (۷۴۸ ه.ق) -آذربایجانین عیرفان شاعیری عمادالدین نسیمی دریسی سوْیولماق طریقی ایله دۆنیاسین دَییشیبدیر.
* ۱۸۶۰ - آبراهام لینکلون آمریکا باشقانی سئچیلدی.
* ۱۹۱۳ - هیند رهبری ماهاتما گاندی حبس ائدیل‌دی.
* ۱۹۱۷ - بوْلشویک اوکتوبر اینقیلابی٬ لنین و تروچکی پتروقراددا حؤکومتی اله کئچیردیلر.
* ۱۹۱۸ - چاناق‌قالا بوْغازی٬ بریتانیا و فرانسه‌لرجه ایشغال ائدیل‌دی.
* ۱۹۲۳ - آمریکالی جاکوب شینک٬ ایلک الکتیریک تراش ماشینی‌نین ایختیراع ثبتی‌نی آلدی.
* ۱۹۲۸ - هِربِرت ل.هووِر آمریکا باشقانی سئچیلدی.
* ۱۹۳۷ - ایتالیا٬ آلمان ایله ژاپون آراسینداکی آنتی-کومونیست ایتّیحادینا قاتیلدی.
* ۱۹۴۳ - ایکینجی دۆنیا ساواشی سۆررکن روسیه کیئف شهرینی آلماندان گئری آلدی. آلمان گئری چکیلرکن شهرین بیر چوْخ تاریخی بیناسی‌نی ییخمیشدی.

بؤلمه:۶ نوْوامبر
بؤلمه:ایلین گونلری
بؤلمه:نوْوامبر آیی‌نین گونلری
دیلچیلیک

**دیلچیلیک** ()، دیلی یوخلاییب، آراشدیران بیر علمدیر. نظری دیچیلیک شرطی اولاراق اومومی و خوصوصی دیلچیلیک‌لره بؤلونور.

دیلچیلیک دیلین مئتودیک اؤیرَنیلمَسی‌ ایله مَشغول اولان بیر علم‌دیر. اصلین‌ده دیلچیلیک "اساسی دیل نَدیر؟"، "دیل نئجه ایشلَنیر و اونو تشکیل ائدنلَر نَدیر؟"، "اینسان‌لار نئجه بیر-بیری ایله نئجه علاقه قورور؟" کیمی اساس سوال‌لارا جاواب آختاریر.

## تاریخ
*پانینی*، ایلک دفعه سانکریت اوچون چوخ اینکیشاف ائتمیش بیر گراماتیک یازدی. لاکین موعاصیر منبع-ده دیلچیلیک "*فئردیناد سوسورئنین*" *عمومی دیلچیلیک* کیتابی ایله باشلاندی.

## دیلچیلیک علمی اینقیلاب‌لاری

## قایناق‌لار

بؤلمه:دیلچیلیک
بؤلمه:Cognitive science
بؤلمه:Language
۷ نوْوامبر

**۷ نوْوامبر**: 
* ۱۶۰۵— تبریز ياخینلیغینداکی صۇفیان دؤيوشونده شاه عباس-ین قوْشونو عثمانلی قوْشونونو مغلوب ائتمیشدیر. 
* ۱۹۱۷— رۇسیه‌ده اوْکتوبر حربی چئوریلیشی باش وئردی و لنین-ین رهبرلیگی ایله بوْلشویکلر حاکمیتی اله آلدیلار. 
* ۱۹۲۰— تۆرک قوْشونلاری گۆمرونو تۇتدو. 
* ۱۹۴۴— فرانکلین رۇزولت دؤردونجو دفعه آبش رئیس جومهورو سئچیلدی. 
* ۱۹۴۹— نفت داشلاریندا ایلک نفت چێخاریلدی. 
* ۲۰۰۰— اۇروپا شۇراسی ناظیرلر کوْمیته‌سی‌نین ۱۰۷-جی جلسه‌سینده (۷-۹ نوْوامبر) "آذربایجانین اۇروپا شۇراسینا عضو اوْلماغا دعوت ائدیلمه‌سی" آدلی ۱۴ سايلی قطعنامه قبول ائدیلمیشدیر.

بؤلمه:۷ نوْوامبر
بؤلمه:ایلین گونلری
بؤلمه:نوْوامبر آیی‌نین گونلری
۸ نوْوامبر

**۸ نوْوامبر**: 
* ۱۷۹۳ - پاریسده لوور موزه‌سی آچیلمیشدیر.
* ۱۸۹۵ - آلمانلی فیزیک عالیمی ویلهِلم رنتگن X اشعه‌سینی کشف ائتمیشدیر.
* ۱۹۱۷ - لنین سوْوِت روسیه حؤکومتی‌نین صدری اوْلموشدور.
* ۱۹۲۸ - جومهورباشقانی مصطفی کمال میلّت مکتبلری‌نین گئنل باش‌باخانی و باش‌اؤیرتمنلیگینی قبول ائتدی.
* ۱۹۳۳ - افغانیستاندا نادرشاه قتله یئتیریلدیکده سوْنرا حاکیمیّته اوْنون اوْغلو ظاهرشاه گلمیش‌دیر. «میلّت آتاسی» حساب ائدیلن ظاهرشاهین حؤکومت دؤنمی افغانیستاندا ثبات و اینکیشافلا تانیلیر.
* ۱۹۵۶ - بیرلشمیش میلّتلر تشکیلاتی سوْوت قوْشونونون ماجاریستاندان چیخاریلماسینی ایسته‌میشدیر.
* ۱۹۶۰ - جان کندی آمریکا بیرلشمیش اوستانلری‌نین جۆمهور باشقانی سئچیلمیشدیر.
* ۱۹۸۸ - جورج بوش آمریکا باشقانی سئچیلمیشدیر.
* ۱۹۹۲ - آذربایجان جۆمهوریتی و میصر عرب جۆمهوریتی «مدنیّت ساحه‌سینده امکداشلیق حاقّیندا سازیش» ایمضالامیشدیر.
۱۹۹۳ - آذربایجان جۆمهوریتی آرژانتین ایله دیپلوْماتیک علاقه‌لر قۇرموشدور.
* ۲۰۰۸ - یونسکودا میر جلال پاشایئفین ۱۰۰ ایللیگینه حصر ائدیلمیش تدبیر کئچیریلمیشدیر.

بؤلمه:۸ نوْوامبر
بؤلمه:ایلین گونلری
بؤلمه:نوْوامبر آیی‌نین گونلری