open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
آلائیه

**آلائیه بی‌لیگی** (، ، ) آلائیه بیلییی، ایندیکی آلانیا اطرافؽندا قۇرولموش بیر تۆرکمن بیلیگ ایدی. اوْنلارؽن کؤکلری افشار طایفاسؽندان گلیر.

آلائیه، تۆرکیه‌نین جنوب ساحیلینده یئرلشن آلانیا اۆچون اوْرتا عصر سلجوق آدؽدیر. بۇ، مۆعیین بیر دؤورده مؤوجود اوْلان تۆرک شهر-دؤلتینی و بعضا قارامانلار سۆلاله‌سی دؤورونده اوْرادا اینکیشاف ائدن بَیلیگی ایفاده ائدیر. ۱۲۴۲-جی ایل کؤسه داغ ساواشؽندان سوْنرا سلجوقلار شهر اۆزرینده نظارتی ایتیردیلر و شهر یارؽ-موختار اوْلدو.

## گئچمیشلری
قارامانلیلار سۆلاله‌سینین تأثیریندن اول، اۇرشلیم کرالؽ اؽی هئنری ۱۲۹۱-جی ایلده شهری ایشغال ائتمک اۆچون اۇغورسوز بیر جهد ائتدی. قارامانلیلارین تأثیری ۱۲۹۳-جۆ ایلده مجدددین ماحمۇد طرفیندن بَیلیین اله کئچیریلمه‌سی ایله باشلادؽ. ۱۴۲۷-جی ایلده مملۆک سۇلتانی ال-اشرف سئیفددین بارسبای بَیلیگی قارامانلیلار سۇلتانی اؽی داماد ایبراهیم بَیدن ۵۰۰۰ قؽزیل سیکه مۆقابیلینده آلدؽ.   ۱۳۶۶-جؽ ایلده قیبریس کرالؽ اؽ بیرینجی پیتر ،بَیلیگی اله کئچیرمک جهدی اۇغورسوز اوْلدو

## قایناقلار
ذولقدر اوغوللاری بی‌لیگی

*ذۆلقدر اوغوللاری بیلگی*'(، ، ) آنادولو ایکینجی دؤور بیلییی دیر، ۱۳۳۹-۱۵۱۵-جی ایللر آراسؽندا آنادوْلونون جنۇبوندا، مرکزی ائلبیستان اوْلماقلا قۇرولموش بیر تۆرکمن دؤلتیدیر. ذۆلقدیرلر یؽلدیز خانؽن نسلین‌دن اوْلان اوْغوزلارین بوْزوک قوْلوندان و افشار، بَیدیلی و کارگؽن طایفالارؽندان ایدیلر.  ایلک لیدئری زئینددین کاراجا بَی ایدی. عوْثمانلی ایمپئریاسؽ ایله مملۆکلر آراسؽندا مۆناقیشه‌لره سبب اوْلان دؤلت ۱۵۱۵-جی ایلده تۇرناداغ دؤیوشو نتیجه‌سینده سۆقوط ائتدی و عوْثمانلی ایمپئریاسؽنا بیرلشدیریلدی.
 

## قایناقلار

http://en.wikipedia.org/wiki/Beylik of Dulkadir
بوروکراسی

thumb|''بوروکراسی''‌نی آنلاتان ۱۸۲۶ تاریخلی بیر اینگیلیس کاریکاتورو
**بوروکراسی**، آشاغیدان یوخاریا دوْغرو دارالمیش، غئیر شخصی عومومی قایدالارا و فعالیت ایلکه‌لرینه اویغون، فعالیت گؤسترن بیر جمعیت داخیلینده تشکیل اوْلونموش سیستم و قایدالار توْپلوسودور. رسمی مقصدی اینضیباطی ایشلر اوْلسا دا، عملده بعضاً شرحلره گؤره غئیر رسمی تأثیرلره معروض قالا بیلیر. بیر آنلاییش اوْلاراق، خوصوصاً ده سیاست و سوسیولوژی ساحه‌لرینده تارتیشیلیر. گۆنوموزده یایقین اوْلان *بوروکراتیک* سیستم‌لره اؤرنک اوْلاراق دؤولت، سیلاحلی گوجلر، مریضخانالار، باخانلیقلار، مدرسه‌لر و بؤیوک شیرکت‌لر وئریله‌بیلیر.

## قایناقلار

بؤلمه:حۇکومت
بؤلمه:حۇقوق فلسفه‌سی
بؤلمه:پولیتولوژی
ارزینجان بیلیگی

**ارزینجان بیلیی** یوْخسا**ارزینجان ایمارتی**۱۴جی عصرین سونلارؽ ایله ۱۵جی عصرین اوللرینه قدر آنادولودا قورولان بیلییدیر.

ارزینجان امیرلیی، ارزینجان (ایندیکی تۆرکیه‌) شهری اطرافؽندا مرکزلشمیش شرقی آنادوْلو و قافقازدا بیر دؤلت ایدی. ایلک معلۇم حؤکم‌داری آهی آینا (۱۳۴۸-۶۲-جی ایللرده حاکیمییتده ایدی)، ۱۳۴۸-جی ایلدن بیر مۆدت اول نامعلوم سلفین‌دن ساتؽن آلؽناراق ائرئتنیدلرین واسسالؽ اوْلاراق حاکیمییته گلمیشدیر. آهی آینا، آغاسؽنین اؤلوموندن سوْنرا مۇختارییت حیاتا کئچیرمیشدیر. آهی آینانؽن قوْنشو ترئبیزوْند ایمپئریاسؽ و دیگر امیرلیکلرله توْققوشدوغو معلۇمدور. ۱۳۶۱-جی ایلده اوْ، گورجوستان شاهلیغینا دوْغرو ایره‌لیله‌یه‌رک بیر نئچه قالانؽ اله کئچیرمیشدیر. اوْنون ائحتیمال اوْلونان اوْغلو و کاراهیسار حؤکم‌داری پیر حۆسین (۱۳۶۲-۷۹-جۇ ایللرده حاکیمییتده اوْلان)، ائحتیمال اوْلونان ایغتیشاشلار آراسؽندا نؤبه‌تی ایلین اییۇن آیؽندا عرضینجانا گلدی. آهی آینا ژوئن آیؽندا اؤلدورولدو و یئرینه پیر حۆسین گلدی. سوْنونجونون سوْنراکی آیلاردا قوْنشو یئرلی حؤکم‌دارلارلا سوْنراکی مۆناقیشه‌لرده ایشتیراک ائتدییی بیلینسه ده، اؤلومونه قدر حاکیمییتی ایله باغلؽ تفررۆاتلار هله‌ده معلۇم دئییل.

## قایناقلار
پروانه اوغوللاری بیلیگی

**پروانه اوغوللاری بیلیگی**(، ، )

پروانه اوْغوللاری بَیلیی ۱۲۷۷-جی ایلده سینوْپ و قارا دنیز ساحیل‌لرینده قۇرولان ۲-جی دؤور آنادوْلو بَیلیکلیگی ایدی. اوْنون قۇروجوسو معین الدین سۆلیمانین اوْغلو معین الدین محمد ایدی.

## گچمیشیلری
بَیلیک معین الدین سۆلیمانین فئرماچؽ وظیفه‌سیندن گلیر. سۆلیمانین آتاسؽ مۆهززئبودالدین علی دئیلمی، دیلم بؤلگه‌سیندن ایدی و اؽی وایکینجی کیخسرو نون وزیرلریندن بیری ایدی. ۱۲۴۳-جۆ ایلده کؤسه داغ ساواشؽندا آنادوْلو سلجۇقلو دؤلتی بؤیوک بیر مغلۇبیته اۇغرادی و ائلخانیلره خراج وئرن بیر دؤلته چئوریلدی. ۱۲۵۶-جؽ ایلده آنادوْلو سلجۇقلو دؤلتینده فئرماچؽ وظیفه‌سینه تعیین ائدیلن مۇینوددین سۆلیمان، ۱۲۶۶-جؽ ایلده سینوْپو ​​اله کئچیردی. داها سوْنرا ایلخانیلرین راضؽلیغی ایله سینوْپ سلجۇقلو حؤکم‌داری طرفیندن اوْنا مۆلک اوْلاراق وئریلدی. وظیفه‌سینه گؤره معین الدین سۆلیمان اوْغلو معین الدین محمدی سینوْپدا اداره‌چی قوْیدو. مۇینوددین سۆلیمان ۱۲۷۷-جی ایلده البیستان دؤیوشونده خَیانت ایتیهامؽ ایله آباقا خان طرفیندن اؤلدورولدوکدن سوْنرا اوْغلو معین الدین محمد مۆستقیللیک اعلان ائتدی و مۆستقیل بیر بَیلیک قۇردو.

## مدنیت و قالقؽلاری

معین الدین پروانه شرق و قدیم آسیا مدنیتینین و بیلیکلرینین قۇرولماسیندا و ساخلانؽلماسیندا فۇندامئنتال و گؤرکملی نقش اوْینایان ناظیرلردن و سۇلتانلاردان بیری حئساب ائدیلمه‌لیدیر. سۇلطان رۆکن الدین و سۇلطان آزادالدین کیمی، اوْ دا مؤولانا کیمی شئیخلرین و بؤیوک اینسانلارؽن شاگیردی ایدی و اوْنلار دا عینی صداقت و بۇ بؤیوک اینسانلارؽن سؤزلرینی دینله‌یه‌رک "بؤیوک اینسانلارؽن ائتدیکلرینی" ائدیردیلر. مثلاً، اوْ، سمرقندده رصدخانانؽن تیکینتیسینده قییاس االدین جمشید کاشانی ایله گئنیش امکداشلؽق ائتمیش و بۇ بینانؽ اۇجالتماق اۆچون هر جۆر سَی گؤسترمیشدیر. لاکین اوْنون ایشی یالنؽز ریاضیات و آستروْنومییا کیمی علملر ساحه‌سینده نظردن کئچیریلممه‌لیدیر. اوْ و عائله‌سی‌ده شئیخلره خۆصوصی حؤرمت بسلَییر و مۇناستیرلارین تیکینتیسینده و ساخلانؽلماسیندا سَیلرینی اسیرگه‌میردیلر. اوْ، بیلیک و مدنیتی اوْ قدر سئون ایدی کی، شئیخ صدر الدین‌دن "جامئ ال-اۇسول" کیتابؽنی ائشیتمیشدی.

## قایناقلاری
ایناچ اوغوللاری بیلیگی

**اینانچ اوغوللاری بیلیگی** یوخسا **لادیک بیلیی**(، ، )بیر اوغوز تۆرکمان بیلییی دیر.

## گئچمیشلری

اینانچ اوغوللاری بَیلیگی و یا لادیک بَیلیگی، ۱۲۶۱-۱۳۶۸-جی ایللر آراسؽندا دنیزلی و لادیک اطرافؽندا حؤکمرانلیق ائدن ۲-جی دؤور آنادوْلو تۆرک بَیلیکلرین‌دن بیری ایدی.موغول ایشغالؽندان قاچماق اۆچون لادیک، هوْناز و دالامان بؤلگه‌لرینه گلن تۆرکمنلرین سرحدچیلریندن بیری اوْلان محمد بَی، ۱۲۶۱-جی ایلده آنادوْلو سلجۇقلو سۇلطانی ایکینجی کیکاوس قارشؽ عۆصیان قالدؽردی. ائله همین ایل ائلخانیلر حؤکم‌داری هۆلاکو خانؽن رهبرلیگی آلتؽندا اینانچوْغوللاری بَیلییینی قۇردو. لاکین هولاکوخانؽن حۆضورونا چؽخماقدان و اوْنا صداقتینی بیلدیرمکدن ایمتینا ائتدیکده‌، ۱۲۶۲-جی ایلده ائلخانیلر طرفیندن تۇتولاراق اؤلدورولدو و اوْنلارا کۆرکنی علی بَی‌ده کؤمک ائتدی. علی بَی بَیلی‌یین باشچؽسی اوْلدو. آنادوْلو سلجۇقلولاری ایله علاقه‌سی اوْلان علی بَی، ۱۲۷۷-جی ایلده باش وئرن جیمری حادیثه‌سینده علائدین سییاوۇشو دسته‌کلدی‌یینه گؤره حبس ائدیلدی. بۇندان سوْنرا لادیک اداره‌سی صاحیب آتاوْغوللارینین الینه کئچدی. ۱۳۱۰-جۇ ایله دوْغرو گرمییان اوْغلو ، یعقوب بَی لادیکی اله کئچیردی و حبس‌خانادا وفات ائدن علی بیین اوْغلو اینانچ به‌یی بَیلییه باشچؽ تعیین ائتدی. بَیلیگی یئنیدن گۆجلندیرن اینانچ به‌یین آردؽنجا اوْغوللاری مۇراد آرسلان و ایسهاک بَی، ۱۳۶۸-جی ایلده گرمییان اوغوللاری بَیلیگی طرفیندن اداره اوْلونان اینانچ اوغوللاری گلدی.

## قایناقلاری
چوبان اوغوللاری بیلیگی

**چوبان اوغوللاری بیلیگی** (، ، ) بیر تۆرکمان بیلیی ایکینجی دؤور آنادولو بیلیکلری دیر.

## گیچمیشلری

بَیلیین قورولوش ائدیلمه‌سینین دقیق تاریخی معلۇم دئییل. لاکین، ان ائرکن تاریخده ۱۲۱۱-جی ایله عائید قیدلر گؤستریر کی، حۆسام الدین چوْبان کاستاموْنو به‌یی اوْلوب.حۆسام الدین چوْبان اؽ ایزدالدین کیکاوس و علاالدین کیقوبادین تاخت اۇغروندا مۆباریزسیندن سوْنرا ایمضالادؽقلاری صۆلح مۆقاویله‌سینده ایشتیراک ائدیب. عینیله، سولطان ایزدالدین کیکاوسون یئرینه کئچه‌ن علاالدین کیکۇبادین تاختا چؽخما مراسیمی زامانؽ بۆتون سرحد آغالارؽنی صداقت آندؽ ایچمک اۆچون حۆضورونا چاغؽردیغی زامان حۆسام الدین چوبان بَی قونیایا گلن، علاالدین کیکۇبادین قیمتلی هدیه لرینی تقدیم ائدن و اوْنا صداقتلرینی بیلدیرن بَیلر آراسؽندا ایدی.
۱۲۲۴-جۆ ایلده کریمه اوردو چکیب و سۇداک شهرینی اله کئچیرن حۆسام الدین چوبان اوْرادا بیر مسجید تیکدیردی و قؽپچاق خانؽ و روس شاهزاده‌سینی حاکیمییتی آلتؽنا آلدؽ. اؤلوموندن سوْنرا اوْنون یئرینه اوْغلو آلپ یۆرک گلدی. آلپ یۆره‌یین حاکیمییتی حاقؽندا چوْخ شئی معلۇم دئییل.
آلپ یۆره‌یین اؤلوموندن سوْنرا اوْغلو مۆظفرالدین یاولاک آرسلان روم سلجۇقلولاری و ائلخانیلرین نظارتی آلتؽندا بَیلیکلییینی داوام ائتدیردی. بَیلیکلیگی دؤورونده سلجۇقلو سیاستینده گؤرکملی بیر مؤقع تۇتدو. مسعۇدون تاختا چؽخماسینا کؤمک ائتدی؛ داها سوْنرا ۱۲۹۲-جی ایلده اوْنا قارشؽ عۆصیان قالدؽران، مسعۇدون قارداشؽ رۆکن الدین قؽلیچ ارسلان طرفیندن اؤلدورولدو. یاولاک آرسلانؽن حاکیمییتی دؤورونده اوْنون یئرینه کئچه‌ن اوْغلو محمۇد بَی بیزانسا باسقؽن ائتدی؛ نهایت، ۱۳۰۹-جۇ ایلده اؽ سۆلیمان پاشا قۆوه‌لری ایله ساواش نتیجه‌سینده اؤلدورولدو. بئله‌لیکله، کاستامونو بؤلگه‌سی جاندار اوغوللارینین علینه کئچدی و چوْبان اوغوللاری بَیلیکلییینه سوْن قوْیولدو.

## قایناقلار
چنه لیلر

چنه لیلر کلادی، دوتاجاق لیلار ایله بیرلیکده بوغوم آیاق لیلارتیپینین اساس آلت حیصّه‌لریندن بیرینی تشکیل ائدیر. چنه لیلر، قابؽق لیلار، چوخ آیاق لیلار، (دوداقایاق لیلار و ایکی جۆت ایاق لیلارو آیریلاری) و بۆتون حقیقی حشراتلار داخیلدیر. "چنه لیلر" آدؽ، بۇ قروهۇن اکثر عۆضولرینه خاص اوْلان قیدا ائمالؽندا ایستیفاده ائدیلن بیر جۆت دَییشدیریلمیش اوْرگان اوْلان چنه‌لره عائیددیر.
قابؽق لیلار

**قابیق لیلار** بیر حیصّه‌سی اوْلان بوغوم آیاق لیلار قروهۇنو تشکیل ائدن اونورغاسیز حیوانلاردؽر. بۇ قروپ اساساً سۇ آرتروْپودلارین‌دان عیبارت بؤیوک و مۆختلیف قروپدۇر. بۇ قروپا داها چوْخ تانؽش اوْلان اوْن ایاق لیلار (کاریدئس،کرئوئت، خرچنگکیمیلر، لوْبستئرلر و ) 
ایکتیوستراکا
| fossil_range = Cambrian to present
| image =
قاضی برهان‌الدین بی‌لیگی

**قاضی بورهان الدین** دؤلتی، ۱۳۸۱-جی ایلده اوْغوزلارین سالۇر طایفاسؽندان اوْلان وزیر قاضی بورهان الدین طرفیندن ائرتنا دؤلتینین توْرپاقلاریندا اؤز آدؽ آلتؽندا قۇرولموش دؤلتدیر. دؤلتین مرکزی سیواسدؽر.

ائرتنا وزیری قاضی بورهان الدین ۱۳۸۱-جی ایلده ائرتنا دؤلتیندن آیرؽلاراق اؤز دؤلتینی قۇردو. قاضی بورهان الدین سیواسؽ قرارگاهی کیمی قۇردو.
قورولوشونو اطرافداکؽ عثمانلی، مملۆک و قاراقوویونلو دؤلتلرینه اعلان ائدن قاضی بورهان الدین، آیرؽلدیغی ائرتنا دؤلتینی تامامیله فتح ائتدی. داها سوْنرا قاضی بورهان الدین اؤز توْرپاقلاریندا مسجیدلر و مکتبلر تیکدیردی و خالقؽنی علمه، دینه و ادبییاتا یؤنلتمه‌یه چالؽشدی. اؤزو اۆچون بیر دیوان یازدؽردی و اوْنو اطراف اؤلکه‌لرده تدریس ائتدیردی. لاکین سوْنراکی ایللرده حاکیمییتی اله کئچیرن کادؽ بۆرهانددین بۆتون آنادوْلونو اداره ائتمه‌یه چالؽشدی و اوْنونلا عوْثمانلی ایمپئریاسؽ آراسؽندا مۆحاریبه باشلادؽ. تاریخاً کؽرکدیلیم ساواشؽ کیمی تانؽنان بۇ ساواشدا قاضی بورهان الدین غالیب گلدی و بیر نئچه عوْثمانلی قالاسؽ و شهری  حاکیمییتی آلتؽنا کئچدی.
قاضی بورهان الدین تئزلیکله اوْرتا آنادوْلویا حاکیم اوْلدو، لاکین اوْنون ایزلدیقی سیاستی قاراقویونلو، آغ قویونلولار و عوْثمانلیلارلا مۆناسیبتلری پیسلشدیردی. آغ قوْیونلولارلا مۆباریزسی زامانؽ قاضی بورهان الدین آق قویونلو حؤکم‌داری قارا یۆلوک عوثمان بَی طرفیندن اؤلدورولدو. اوْنون یئرینه کئچه‌ن اوْغلو علاالدین علی، تئیمۇرون تهدیدی قارشؽسیندا شهر خالقؽنین طلبی ایله ۱۳۹۸-جی ایلده سیواسؽ عوْثمانلیلارا تسلیم ائتدی. ایلدؽریم بَیازالدین اوْغلو محمد چلبی سیواس والیسی تعیین ائدیلدی و بئله‌لیکله، قاضی بورهان الدین دؤلتینه سوْن قوْیولدو.

## قایناقلار
صاحیب آتا اوغوللاری بیلگی

صاحیب آتا اوغوللاری بَیلیگی، آنادوْلو سلجۇقلو دؤلتینین سۆقوطوندان سوْنرا افیون قاراحیصار و اطرافؽندا قۇرولان ۲-جی دؤور آنادوْلو بیلیکلرین‌دن بیریدیر. آنادولو سلجوقلو دؤلتینین وزیری صاحیب آتا فخرالدین علی نین اوْغوللاری طرفیندن قۇرولان بَیلیک ۱۲۷۵-۱۳۴۱-جی ایللر آراسؽندا دوامؽ اوْلموشدور.

## گئچمیشلری
بیر نئچه آنادوْلو سلجۇقلو حؤکم‌دارینین وزیری وظیفه‌سینده چالؽشان صاحیب آتا فخرالدین علی ، ||| قیاس الدین کیخسرو (۱۲۶۵-۱۲۸۲) دؤورونده آنادولونو اله کئچیرن ائلخانیلر حؤکم‌داری آباقاخان طرفیندن موغوللارا قارشؽ مملۆکلرله امکداشلؽق ائتدییی ایدعیاسؽ ایله ۱۲۷۲-جی ایلده حبس اوْلوناراق وزیرلیکدن اۇزاقلاشدیریلدی.۱۲۷۵-جی ایلده حبسدن آزاد ائدیلن صاحیب آتا، آباقانؽن حۆضورونا چؽخدی و ینیدن وزیر اولماق حۆقوقونو قازاندؽ و افیوْن قاراحیصار و اطرافؽنین اوْغوللاری تاج الدین حسین و نوصرالدین حسنه اؤز مۆلکلری کیمی وئریلمه‌سینی تامین ائتدی. بئله‌لیکله، صاحیب آتا اوغوللاری تاج الدین و نوصرالدین بیرگه حاکیمییتی آلتؽندا قۇرولان بَیلیک، ۱۲۷۷-جی ایلده قونیه نی اله کئچیررکن قارامان اوغلو محمد بَی و ساختا سلجۇقلو شاهزاده‌سی جیمرییه قارشؽ حرکته کئچدی. تاج الدین حسین و نوصرالدین حسن قارامانواوغوللاری ایله بیرلیکده دغیرمئنچایؽ ساواشؽندا اؤلدوکده‌، حسنین اوْغلو شمس الدین محمد بَیلیک باشچؽسی اوْلدو. شمس الدین محمد ۱۲۸۷-جی ایلده گرمییانلؽلارین هۆجومونون قارشؽسینی آلماق اۆچون دؤیوشده اؤلدوکده‌، اوْغلون احمد بَیلیک باشچؽسی اوْلدو. آنادولوداکی ائلخانیلرین امیر والیسی تیمۇرتاش اوْنا قارشؽ عۆصیان قالدؽران سرحدچیلری نظارت آلتؽنا آلماق اۆچون یۆروشه چؽخدیقدا، نۆصرالدین احمد گئرمییانلؽلارا سؽغیندی.قاراحیصارؽ مۆحاصیره‌یه آلان تیمۇرتاش، آتاسؽ امیر چوْبانین ائلخانیلر حؤکم‌داری ابۇ سعید طرفیندن اؤلدورولوب میصیره قاچماسؽندان سوْنرا ۱۳۲۷-جی ایلده مۆحاصیره‌نی قالدؽردی. نوصرالدین احمد وطنینه قایؽتدی و گرمییانلارؽن سۇوئرئنلییینی تانؽدی. ۱۳۴۳-جۆ ایلده وفات ائتدیکدن سوْنرا توْرپاقلاری گئرمییانلارؽن ترکیبینه داخیل اوْلان صاحیب آتای لار مؤوجود اوْلماغا سوْن قوْیدولار.
حاضیردا افیون قاراحیصار ایالتینده بَیلیک آدؽنی داشؽیان بیر محله (صاحیپ آتا محله‌سی) وار.
## قایناقلار
پیاده (قوشون نؤوعو)

[thumb|[تورکیه سیلاحلی گوجلری‌نین پیاده‌لری، کوزووو دا وظیفه‌ده]]
**پیاده** و یا **پیادا**، قۇرو اوْردوسونداکی اساس قوْشون نؤوعو دور. *پیاده‌لر*، دؤیوشلرده ان اؤنده اوْلان و لازیم اوْلدوغوندا دۆشمن‌له ال‌به‌یاخا دؤیوشه‌جک اوْلان عسگرلردن تشکیل تاپیر. آیریجا *پیاده‌لر*، تیم‌دن تابورا قدر موستقیل بیرلیکلرین ترکیبینده خیدمت ائدیرلر.

## قایناقلار

بؤلمه:پیادا قوشونلاری
بؤلمه:نؤعونه گؤره ساواش بیرلشمه‌لر
تاج الدین اوغوللاری بی لیگی

**تاج الدین اوغوللاری بیلیگی**  (، ) بۇ بَیلیگی — ۱۳۰۸-۱۴۲۵-جی ایللر آراسؽندا مرکزی نیکسار اوْلماق اۆزره بافرا، اوردو، کلکیت حؤزه‌سی، چارشامبا و جانیک بؤلگه‌لرینده حؤکم سۆرن آنادوْلو تۇرکمان بَیلیگی، امیر تاجددین بَی طرفیندن قۇرولموشدور.

## گئچمیشلری

۱۳۴۶-۱۴۲۵-جی ایللر آراسؽندا مرکزی نیکسار اوْلان بافرا، اوْردوکوی، کئلکیت حؤزه‌سی، چارشامبا و جانیک بؤلگه‌لرینه حاکیم اوْلان آنادوولو تۆرکمن بیلیگی امیر تاجدالدین بَی طرفیندن قۇرولموشدور. تاجددین اوْغوللاری بَیلیگینین ۱۳۴۶-جؽ ایلده قۇرولدوغو و بافرادان اوْردوکوی (چارشامبا) جنۇبونا، نیکسارا قدر بؤلگه‌نی اداره ائتدییی گۆمان ائدیلیر. باشقا بیر فیکیر ایسه‌، حاجؽ امیر ایبراهیمله بیرلیکده سامسۇن و ترابزوْن اطرافؽنداکی بؤلگه‌ده بَیلیکلر قۇردوقلاریدیر. بۇ بَیلیکلر یالنؽز جانیک بؤلگه‌سیندکی مسیحیلارا قارشؽ سرحدلری تامین ائتمکله یاناشؽ، بؤلگه‌نین تۆرکلشمه‌سینه‌ده تؤهفه وئرمیشلر. تاجدالدین بَی بۆتون حیاتؽنی قاضی بۆرهانددینله مۆناقیشه‌ده کئچیرمیشدیر.
باشکندی نیکسار اوْلان تاجددین بَی اولجه بؤلگه‌نین آپارؽجی یئرلیلرین‌دن بیری ایدی. اوْ، بیزانس تاختؽنا صادیق ایدی و شۇرا طرفیندن مۆعیین ائدیلن ماللارؽ، وئرگیلری و عسگرلری تامین ائدیردی. دؤلت ضعیفلیک و سۆستلوک علامتلری گؤستردیکده‌، اوْ، امرلره تابع اوْلماغا باشلادؽ. مۆستقیل حرکت ائتمه‌یه‌، قۆوه‌لر توْپلاماغا باشلادؽ و نتیجه‌ده اؤز بَیلیکلییینی قۇردو.
تاجدالدین اوغلو ایله عینی واختدا قۇرولان حاجؽ امیرلی بَیلیکلیگی تئزلیکله اؤزو و اوْغلو سۆلیمان بَی آراسؽندا حاکیمییت مۆباریزسینه باشلادؽ. بۇندان علاوه‌، اوْ، سوْنرادان ائرتنا دؤلتینین تاختؽنا چؽخان قاضی بۇرهان الدین له تئز-تئز توْققوشوردو. حاجؽ امیر بَی خسته‌لندی و یئرینه اوْغلو سۆلیمان بَی گلدی. ساغالدؽقدان سوْنرا تاختؽ گئری آلماغا چالؽشدی. آتا ایله اوْغول آراسؽندا مۆباحیثه دۆشنده ​​تاجدالدین بَی فۆرصتدن ایستیفاده ائده‌رک اوْنلارا هۆجوم ائده‌رک مؤقعلرینی اله کئچیرمه‌یه چالؽشدی. داها سوْنرا سۆلیمان بَی قاضی بورهان الدین‌دن کؤمک ایسته‌مه‌یه باشلادؽ. بۇ طلب اۆزرینه حاکیم عالیملرین باشچؽسی شئیخۆلیسلام شئیخ یار علینی تاجدالدین به‌یه خبردارلؽق ائتمک اۆچون گؤندردی کی، بۇ عنعنه سلجۇقلولاردان بری داوام ائدیر.
تخمینا ۱۲.۰۰۰  کیلوْمئتر۲ اراضینی احاطه ائدن بۇ بَیلیک ۱۳۳۵-جی ایله قدر ایلخانیلر دؤلتینه، داها سوْنرا ائرئتنا دؤلتینه و قاضی بۆرهانددین دؤلتینه تابع ایدی. ۱۳۹۳-جۆ ایلدن سوْنرا عوْثمانلی ایمپئریاسؽنا، ۱۴۲۵-جی ایلده ایسه تامامیله عوْثمانلی اراضیسینه بیرلشدیریلدی.

## قایناقلار
نهبندان

**نهبندان**  جنوبی خوراسان اوستانی‌ نهبندان بؤلگه‌سینده یئرلشن بیر شهردیر. بۇ شهرین ۱۳۹۵-جی ایلین آمارلارینا گوره ۱۸٬۳۰۴ نفر جمعیتی واردیر.

## قایناقلار

بؤلمه:نهبندان بؤلگه‌سی
بؤلمه:جنوبی خوراسان اوستانی‌نین شهرلری
قاراسی بیلیگی

**قاراسی بیلیگی** یوخسا **قارسی اوغوللاری بیلیگی** (، ، )

قاراسی بَیلیگی گئنیشلنمه‌سی ایله قوْنشو عثمانلی اوغوللاری بَیلییینه داخیل ائدیلدی. بئله‌لیکله، عثمانلی حاکیمییتینه قوْشولان ایلک بَیلیک اوْلدو. سوْنراکی دؤورلرده عثمانلی ایمپئریاسؽ داخیلینده بۇ بؤلگه‌ده کارسی سانجاق یارادؽلدی. عثمانلی اوغوللاری حاکیمییتی آلتؽنا گیردیکدن سوْنرا قاراسی بَیلری و اوْنلارین گؤرکملی شخصلری رۇمئلی توْرپاقلاریندا عوْثمانلی ایمپئریاسؽنین گئنیشلنمه‌سینه بؤیوک تؤهفه‌لر وئردیلر. بالؽکئسیر ایالتی تورکیه جومهوریتی ایلک ایللرینه قدر اینضیباطی بؤلگولرده کارسی آدؽنی داشؽماغا داوام ائتدی.

## قایناقلار
پاپاغان

**پاپاغان** یوخسا **توتوقوشو** قوشلار صینیفینه عایید حئیوان دیر.

پاپارغانلار، ۹۲-ده یاشایان قوش ۳۹۴-ه یاخینجا نؤوعه سینده یئرلشیبلر. قاداغان دسته لرینده اوچ اۆست فسیله وار، اصل پاپاغانلار،کاکلی پاپاغانلار و نیوزیلند پاپاغانلاري واردیر. پاپاغانلارؽن گونئی آمئریکا و آسټرالیا دا چوخ فرقلی اولورلار. بوتون پاپاغانلارین جؽنؽسلرینین اوچده بیری نئشانلانما خطرینده دیر.
پاپاغانلار بیر نئچه جور وارلار و اونلاردا قاناد و قویروق لارینین بیر-بیرینه فرقلی رنگلر وار. پاپاغانلارین قانادلاری رنگلی، اوجلاری ایری، بعضئلري قيشقير، کاکۇل و يا اوزون قويروقلاري وار. طوطولار اوجا سسله دانيشيرلار. طوطیلار عادي اولاراق میوه و توخوملار و چوخ گوجلو دۆمدوکلری وار، گوجلو توخوملارین قؽریلماسؽنا ایشلَنیرلر. بو قوشلارين چوخو جئنسي فرقلی شکیللری یوخدو. چوخلو پاپاغانلارین یاشیل بیر رنگده کی آیری آچؽق یاشیل رنگلرینن قاتؽشؽب. بعضا پاپاغانلارین بیر نئچه فرقلی رنگی اوْلور.
پاپاغانلار، قارغالار و قجله لر بیرلیکده ان عاغیللؽ قۇشلاردیر. بو قوش سسلرین تقلید ائتمه یه و معناسینی آنلامادان سؤزلرین تلفظ ائتمه یه قادیر، آمّا بیر زامانلار پاپاغان صحنه، شخص، یا دا اؤزگه لرین رفتارینی گؤرن واخت، دوزگون سؤزلرین یئتیشمک اوچون معروض اولدوغو گؤرولوب. بعضی حاللاردا، پاپاغانلارین بیر نئچه مینه قدر سؤز و یا ساده جۆمله اؤیرنیب تکرارلادؽغی مۆشاهیده ائدیلمیشدیر.

## قایناقلار
موم قانادلیلار

**موم قانادلیلار**  یوخسا  **آردؽجقوشلار** حیوانلار عالمینین خوْردالیلار تیپینین قۇشلار صینفینین سرچکیمیلر دسته‌سینه عائید حیوان فسیلسی.
## قایناقلار
چاقال

چاقّاللار آفریکا و آوراسییایا مخصۇص ایتلردیر. چاقّال سؤزو تاریخاً جانینا آلت قبیله‌سینین بیر چوْخ ایتلری اۆچون ایستیفاده اوْلونسا دا، مۆعاصیر ایستیفاده‌ده ان چوْخ اۆچ نوْوه عائیددیر: مرکزی و جنوبی آفریکادا یاشایان قارا بئل چاقّال (لۇپولئللا مئسوْمئلاس) و یان زوْلاقلی چاقّال (لۇپولئللا آدۇستا) و جنۇب-مرکزی آوروْپا و آسییادا یاشایان قؽزیلی چاقّال (جانیس آۇرئوس). آفریکا قؽزیلی جاناوارؽ (جانیس لۇپاستئر)‌ده اوللر بیر نوْو حئساب اوْلونوردو.

## قایناقلار
ویلهئلم تومسئن

**ویلهئلم لودویق پئتئر تومسئن** (دان: Vilhelm Ludwig Peter Thomsen؛ ۲۵ یانوار ۱۸۴۲، کوپئنهاگئن – ۱۲ مای ۱۹۲۷، کوپئنهاگئن) — دانیمارکا دیلچی‌سی و تاریخچی‌سی، پروفئسسور، روسییه علم‌لر آکادئمیاسی‌نین خاریجی موخبیر عضوو (۱۸۹۴-جو ایلدن)، دانیمارکا کرال علمی جمعیتی‌نین پرئزیدئنتی (۱۹۰۹–۱۹۲۷). هیند-آوروپا دیل‌لری، بالتیک-فین و تورک دیل‌لری‌نین تاریخینه، ائتروسک دیلینه، همچی‌نین دیلچی‌لیک تاریخینه و آوروپا تاریخینه دایر اثرلرین مؤلفی‌دیر.

۱۵ دسامبر ۱۸۹۳-جو ایلده دانیمارکا‌لی عالیم ویلهئلم تومسئن تورک دیلی‌نین ان قدیم یازی‌لی سندلرین‌دن بیری اولان اورخون یازی‌لاری‌نین الیفباسینی دئشیفره ائتمکده اوغور قازاندیغینی اعلان ائتدی. یو نسکو طرفیندن بو گون دونیا تورک دیلی عاییله‎سی گونو اعلان ائدیلیب.

## قایناقلار
دیلماچ اوغوللاری بیلیگی

**دیلماچ اوغوللاری بیلیگی**(، ) آنادولو بیلیکلری بیرینجی دؤورونده بیر تۆرک بیلیگی.

قۇروجوسو بؤیوک سلجۇق حؤکم‌داری آلپ آرسلانؽن باشچؽلارؽنان بیری اوْلان دیلماچ محمد بَیدیر (۱۰۸۵-۱۱۰۴-جۆ ایللر). قۇرولوش دؤورونده بؤیوک سلجۇق دؤلتینه باغلؽلیغینی داوام ائتدیرن دیلماچ اوغوللاری توْغان آرسلان دؤورونده (۱۱۰۴-۱۱۳۷-جی ایللر) ان پارلاق ایللرینی یاشایؽبلار. سلجوقلولار و آردؽقلیلار ایله بیرلیکده خریستیانلارا و گۆرجولره قارشؽ دؤیوشوبلر. بَیلی‌یین قۇروجوسو دیلماچ وْغلو محمد بَی سۇلطان آلپ آرسلان دؤورونده بئکچی اوْغلو آفشین و احمد شاه کیمی تۆرکمن بَیلری ایله بیزانس اداره‌سیندکی آنادوْلویا آخؽنلاردا اوْلوردو. مالازگیرد دؤیوشونده (۱۰۷۱-جی ایل)‌ده ایشتیراک ائدن دیلماچ اوغلو محمد بَی داها سوْنرا سلجۇق اوْردوسونون حلب اطرافؽندا حیاتا کئچیردییی فتحلره قاتؽلدی. ۱۰۸۵-جی ایلده دیار بکیر آلؽندیقدان سوْنرا بیتلیس و آخلات دا سلجوقلو قۆوه‌لری طرفیندن ضبط ائدیلدی. بیتلیس و اطرافؽ محمد به‌یین اداره‌سینه وئریله‌رک اوْنا ایکتا (ایستیفاده حاقؽ) تطبیق ائدیلدی. بۇ شکیلده دیلماچ اوغوللاری بَیلیگی قۇرولموش اوْلدو. اول قؽلینج آسلانا، اوْنون اؤلوموندن سوْنرا دا ائرمئنشاهلارا (آخلاطشاهلار) تابع اوْلدو. توْقان آرسلان داها سوْنرا آرتۇکلولاردان اؽی قاضییه تابع اوْلموش و بۇ حؤکم‌دارلا بیرلیکده خریستیانلارا و گۆرجولره قارشؽ مۆحاریبه‌ده ایشتیراک ائتمیشدیر. ۱۱۹۲-جی ایلده ائرمئنشاهلاردان بئگتیمۇر بیتلیسی ضبط ائتدی. بۇندان سوْنرا دیلماچ اوغوللاری بَیلیگی ۱۴جی عصرین سوْنلارینا قدر حؤکم سۆرموش و آغ قوْیونلولار دؤورونده تاریخه قارؽشمیشدیر.

## بَیلری
* آتابَی محمد بَی (۱۰۸۵-۱۰۹۰)
* حۆسام الدووله یئلتکین (۱۰۹۰-۱۱۰۰)
* شمسددؤوله توْغان آرسلان (۱۱۰۰-۱۱۳۸)
* حۆسامددووله کۇرتی (۱۱۳۸-۱۱۴۶)
* شمسددؤوله یاکۇت آرسلان (۱۱۴۶-۱۱۴۸)
* فخرددؤوله شاه (۱۱۴۸-۱۱۸۰)
* فۇلان بَی (۱۱۸۰-۱۱۹۲)

## قایناقلار
تانری برمیش بیلیگی

**تانرؽبئرمیش** بَیلیگی ۱۱جی عصرین سوْنلاریندا غربی آنادوْلودا (مۆعاصیر تورکیه‌) کیچیک و قؽسا عؤمورلو بیر تۆرک بَیلیگی ایدی.
               
۱۰۷۱-جی ایلده باش وئرن مالازگیرت دؤیوشوندن سوْنرا، قاضی دؤیوشچولرینین رهبرلیک ائتدییی اوْغوز تۆرکمن  طایفالارؽ ایندییه قدر بیزانسؽن نظارتینده اوْلان آنادوْلودا مسکۇنلاشماغا باشلادؽلار. تانری بئرمیش آدلؽ بیر قاضی‌ده اوْنلاردان بیری ایدی. ۱۰۷۴-جی ایلدن باشلایاراق اوْ، غربی آنادوْلودا بیر بَیلیک قۇردو. اوْنون اراضیسینه فیلادئلفییا (مۆعاصیر آلاشهر) و افس داخیل ایدی. لاکین، ۱۰۹۸-جی ایلده بیرینجی صلیب یۆروشو زامانؽ اوْنون اراضیسی بیزانس ایمپئراتوْرو آلئکسیوْس کوْمنئنوسون قۆوه‌لری طرفیندن گئری آلؽندی.
تورکلر ۱۳-جۆ عصرین سوْنلارینا قدر، یعنی تۆرک قاضیلری بؤلگه‌ده دایمی مؤقع تۇتانا قدر غربی آنادوْلونون هئچ بیر حیصّه‌سی اۆزرینده دایمی نظارتی قورا بیلمه‌دیلر. لاکین، یالنؽز ۱۴-جۆ عصرین اوللرینده بؤلگه تۆرکلر طرفیندن تامامیله ایشغال ائدیلدی و آیدؽنلار کیمی یئنی بَیلیکلر یاراندؽ.
بعضی بیزانس قالالارؽ بؤلگه‌ده داها اۇزون مۆدت قالا بیلدی و سوْن شهر اوْلان فیلادئلفییا ۱۳۹۰-جؽ ایله قدر تۆرکلر طرفیندن اله کئچیریلمه‌دی.

## قایناقلار
قهوه فالی

**قهوه فالؽ**(; ; ; ; )قهوه فالؽ، ایچیلمیش قهوه قالؽقلارین‌دان ایستیفاده ائده‌رک فالچؽلیق و فالچؽلیغین مشهۇر بیر اۆصولودور. بۇ مقصدله عادتا تۆرک قهوه‌سین‌دن ایستیفاده اوْلونور.

چای و قهوه‌دن ایشاره‌لرین اوْخونماسی عرب دیلینده فینجان معناسؽنی وئرن "تاسسئ" سؤزوندن گؤتورولموش تاسسئوْقرافییا کیمی تانؽنیر. قهوه ایله فالچؽلیق یۇنانیستان، ایران، آذربایجان، رۇسییا و یۇقوسلاوییا خالقلارؽ آراسؽندا خۆصوصیله پوْپولیار اوْلوب و مؤوجوددور.
قهوه فالچؽلیغینین دۆنیانین مۆختلیف اؤلکه‌لرینده و بؤلگه‌لرینده فرقلی عادت و کۆلتورلاری وار، لاکین عۆمومیتله بۇ، قهوه چۇبوقلارین‌دان مایعنین چوْخ حیصّه‌سینی ایچمکله‌، فینجانؽن دیبینده قاتؽ قهوه و سۇ قارؽشیغی قوْیماقلا، سوْنرا فینجانؽ بوْشقابین اۆستونه چئویرمکله ائدیلیر. بیر مۆدت سوْنرا اوْنو چؽخاریرلار و فالچؽ فینجانؽن دیبینده عمله گلن فوْرمالارا باخؽر و اینسانلارا، حیوانلارا، آغاجلارا و آیری شئیلره بنزتدییی فوْرمالارا ایشاره ائده‌رک، قهونی ایچن اینسانؽن حیاتؽ، کئچمیشی، بۇ گۆنو و گلجه‌یی ایله باغلؽ بعضی مقاملارؽ ایفاده ائدیر.

## قایناقلار
آشیق محمد حسین دهقان

**آشیق محمد حسین دهقان** و یا **آشیٛق دهقان** (دوغوم: ۱۳۱۳/۱۲/۱۰) (اؤلوم: ۱۴۰۴/۰۹/۰۱)، اورمو آشیق مکتبی‌نین تانینمیش آشیقلاریندان ایدی. 

## یاشامیٛ
محمد حسین دهقان، 1313-جو ایلده ایگدیرین (ایٛغدیٛر) (اورمیه) کندینده آنا‌دان اولوب. او، ۵ یاشیندان بری قوپوز ایله تانیش اولوب و سککیز یاشیندان بری آشیق آلتینه (قوپوزا) توخونوب (الینه توتوب)، اون بئش-اون آلتی یاشیندان ایسه اجتماعی توپلانتی‌لاردا و شن‌لیک‌لرده ایشتیراک ائدیب. او، همیشه آذربایجان آشیق‌لاری‌نین اوچ اساس طلبینی بیرلشدیریب: بیرینجی‌سی، سس، ایکینجی‌سی، آشیق آلتینده ماهیر ایفاچی اولماق و اوچونجوسو، آشیق اوسلوبوندا (گرایلی، قوشما، دیوان، تجنیس و س.) شعرلر بسله‌ییب. او، تئز-تئز ائرکن و معاصر آشیق‌لارین ادبی و بدیی ارثینی (اننوی آشیق اوسلوبوندا اون مین‌لرله بیت شعر) و اونلارلا اطراف‌لی آشیق حکایه‌سینی، اونلارین تعریف‌لری، دئتال‌لاری، شئیرلری و موختلیف حکایه‌لری ایله ازبرله‌ییر و سؤیلییرمیش.

## قایناقلار

بؤلمه:آذربایجان اینجه صنعتی
بؤلمه:ادبیات
بؤلمه:آشیق صنعتی
بؤلمه:تۆرک مدنیتی
قره سمندر

قره سمندر (علمی آدؽ: quadramaculatus Desmognathus) سمندر جینسینه عایید سودا-قورودا یاشایان بیر حئیوان دیر. اوْنون وطنی آمریکا بیرلشمیش ایالتلریدی. یاشایؽش یئری چایلار و بۇلاقلاردیر. بۇ نؤوع یاشایؽش یئرلرینین محو اوْلماسی تحلۆکه‌سی ایله اۆزلشیر. قره سمندر اوْرتا اؤلچولو سلاماندرا نوْوودور و بوْیو ۱۰-۱۸ سانتیمئتردیر.

## خۆصوصیاتی

قره سمندری، تخمینا ۱۰-۱۸ سانتیمئتر (۳،۹ دن ۷،۱ اینچه) اۇزونلوغوندا بوْیوندا اوْرتا اؤلچولو سمندردیر. ( Desmognathus)جینسینین ان بؤیوک نوْوعودور.اۇزون قۇیروغو ایله مؤحکم قۇرولوشا مالیکدیر.اساس رنگی تۆند قهوه‌ای و یا قره رنگده‌دیر، آرخاسؽنین هر ایکی طرفینده ایکی سؽرا کیچیک سوْلغون لکه‌لر وار. آلت طرفی چوْخ قارا اوْلور، لاکین گنج فردلرده سوْلغون لکه‌لر اوْلا بیلر
اوْنلارین رنگی چوْخ دَییشکندیر، اساس رنگی آچؽق بوْزدان تۆند قارا رنگه قدر دَییشیر. بیر تحقیقاتدا اوْنلارین رنگینین یاشایؽش مۆحیطی ایله علاقه‌لی اوْلدوغو قیده آلؽنیب. جمعی بیر نئچه مئتر مصافه‌ده اوْلان دسته لری یاشایؽش مۆحیطیندکی فرقلردن آسؽلی اوْلاراق فئنوْتیپیک اوْلاراق کسکین فرقلره مالیک اوْلا بیلر. بۇ تدقیقات عینی آخؽنداکی ایکی دسته لرینده بوْیا باخؽمیندان چوْخ فرقلی اوْلدوغونو گؤستردی. بۇ، اوْنلارین یاشایؽش مۆحیطینین کؤلگه میقدارؽ، یارپاق زیبیلی و قایا بوْیاسی ایله علاقه‌لی اوْلا بیلر.

## قایناقلار
خضری دشت‌بیاض

**خضری دشت‌بیاض**  جنوبی خوراسان اوستانی‌ قائنات بؤلگه‌سینده یئرلشن بیر شهردیر. بۇ شهرین ۱۳۹۵-جی ایلین آمارلارینا گوره ۵٬۶۸۰ نفر جمعیتی واردیر.

## قایناقلار

بؤلمه:قائنات بؤلگه‌سی
بؤلمه:جنوبی خوراسان اوستانی‌نین شهرلری
مهرداد ملکزاده

**مهرداد ملکزاده** (۴ مای ۱۹۶۹-جو ایلده تئهراندا آنا‌دان اولوب) پان ایرانیست، آنتی عرب و آنتی تورک و اینسانلیغا قارشی چیخان پان-ایرانیست فرقه‌سی‌نین عضوودور.

## یاشامیٛ
آتا-آناسی بللی اولمایان بهزاد ملکزاده، اوشاق چاغلاریندان پان ایرانیستی فرقه‌سینده تربیه اولوب و بویا باشا چاتدیقدان سونرا عمرونو، آنتی تورک و آنتی عرب یولوندا کئچیریب. ایندیلیکده فارس دیلینین قوروموندا عضودور.

## قایناقلار

بؤلمه:آنتی تورک شخصلر
بؤلمه:پان ایرانیستلر
بؤلمه:آذریها
بؤلمه: ائرمنی لابیسی
بوگی وایت دا هوودی

**هنرمند ژولیوس دوبوس** (اینگیلیسجه: Artist Julius Dubose) آمریکالی رپر. ۶ دسامبر ۱۹۹۵ نیویورک تاریخینده نیویورک شهرینده دۆنیایا گؤز آچیب.

## قایناقلار

بؤلمه:موسیقیچیلر
قرئوی قولانی

قرئوی قولانی (Equus grevyi)، یوْخسا ایمپئریا زئبراسؽ کیمی‌ده تانؽنیر، وحشی قولانلارؽن ان بؤیوک جانلؽ نوْوودور و اۆچ قولان نوْوو آراسؽندا ان چوْخ تحلۆکه آلتؽندا اوْلانیدیر، دیگر ایکیسی دۆزنلیک قولانی و داغ قولانی. فرانسا پرئزیدئنتی ژۆل قرئوینین آدؽنی داشؽیان بۇ قولان، کنیا و اتیوپینین بعضی یئرلرینده یاشؽییر. ظاهیرن قرئوی قولانین فیزیکی خۆصوصیتلری اوْنو آیری قولانلار نوْولریندن فرقلندیرمه‌یه کؤمک ائده بیلر؛ عۆمومی گؤرونوشو دۆزنلیک و داغ قولانلاری داها "آت" گؤرونوشو ایله مۆقایسه‌ده قاتؽر و ائششه‌یین گؤرونوشونه بیر قدر یاخؽندیر. آیری قولانلار نوْولری ایله مۆقایسه‌ده قرئوی زئبراسؽ ان هۆندوردور؛ قاتؽرا بنزر، داها بؤیوک قۇلاقلاری وار و بۆتون زئبرالار آراسؽندا ان دار زوْلاقلارا مالیکدیر. خۆصوصیله دیک یال و داها اینجه بۇرنو وار.

قرئوی قولانی یارؽ-قوراق ساوانادا یاشایؽر، بۇرادا اوْتلار، پاخلالؽلار و آکاسییا کیمی قاراغاتلارلا قیدالانیر؛ سۇسوز بئش گۆنه قدر یاشایا بیلیر. دیگر قولان نوْولریندن فرقلنیر کی، هریرده یاشامؽر و اۇزونموددتلی عومومی علاقه‌لری آزدؽر. آیغؽر اراضیسی و آنا-تای مۆناسیبتلری قرئوی قولانؽن عومومی سیستئمینین اساسؽنی تشکیل ائدیر. دۆنیاداکی بیر نئچه حئیوانپارک و حیوان اۇغورلو اسیر یئتیشدیرمه چالؽشلارینا باخمایاراق، دوْغما وطنینده بۇ قولان بینالخلق طبیعت مۇحافیظه بیرلیگی طرفیندن نسلی کسیلمکده اوْلان حیوانلار سیاهؽسینا داخیل ائدیلمیشدیر. ۱۹۷۰-جی ایللردن بری اوْنون نۇفوسو ۱۵.۰۰۰-دن ۲.۰۰۰-دۆشوب. ۲۰۱۶-جؽ ایلده نۇفوسو "ثابیت" اوْلدوغو بیلدیریلیردی؛ لاکین، ۲۰۲۰-جی ایله قدر وحشی طبیعتین سایؽ هله‌ده یالنؽز ۲۲۵۰ حیوان اطرافؽندا تخمینلنیر.

## قایناقلار
دۆزنلیک قولانی

**دوزنلیک قولانی** یوْخسا **دوزنگاه قولانی** (لات. *Equus quagga*) قولانلار آلت جینیسینن بیر نؤوع حئیوان دیر.

## قایناقلار
مهدی سبحانی

**مهدی سبحانی** (دوغوم: ۱۳۴۶)، ایران دیپلوماتی، ایران خاریجی ایشلر ناظرلیگی‌نین آدمینیستراسیا و مالیه ناظری‌نین مواوینی و ایرانین ائرمنیستان و سوریه‎ده‌کی کئچمیش سفیری‌ ایدی.

## مهدی سبحانی‌نین، ائرمنیستاندا ائلچی اولان زامان حاشیه‎لری
سبحانی، ائرمنیستاندا ائلچی اولان چاغلار، خصوصا، قاراباغین ایکینجی ساواشیندا، دائما آذربایجان جمهوریتی‌نین علیه‎نه تخریباتلار آپاریردی. اونون پان ایرانیست فرقه‎سی ایله آذریها فرقه‎سینه باغلی اولدوغو دا تاثیرسیز دئییلدی.

## قایناقلار

بؤلمه:آنتی تورک شخصلر
بؤلمه:پان ایرانیستلر
بؤلمه:آذریها
بؤلمه: ائرمنی لابیسی
آت (جینس)

**آت**(لات. *Equus*)آت، ائششک و زئبرالارؽ احاطه ائدن تکدیرناق لیلار دسته سینن ،آت کیمیلر عائله سینین ، جینسیدیر.

آت کیمیلر ایچینده آت جینسؽ ، یئددی جانلؽ نوْودن عیبارت اوْلان یئگانه تانؽنمیش مؤوجود جینسدیر. داها گئنیش معنادا آت کیمیلر کیمی، بۇ جینسده دا یالنؽز فوْسیللردن معلۇم اوْلان چوْخسایلی نسلی کسیلمیش نوْولر مؤوجوددور. جینس شیمالی آمئریکادا یارانمؽش و ائرکن و اوْرتا پلئیستوْتسئن دؤورونده کؤهنه دۆنیا و جنوبی آمریکایا یایؽلمیشدیر. آتلار اینجه آیاقلارؽ، اۇزون باشلارؽ، نیسبتا اۇزون بوْیونلاری، یاللارؽ (اکثر آلت نوْولرده دیک) و اۇزون قۇیروقلاری اوْلان تکدؽرناقلی حیوانلاردؽر. بۆتون نوْوع لر اوْت یئین و اساساً اوْتلاق ییین حیوانلاردؽر، هضم سیستئمی نۆشخارالین حیوانلارا نیسبتا داها ساده‌دیر، لاکین داها آشاغؽ کیفیتلی بیتکی اؤرتویو ایله یاشایا بیلیر.

"Equus" سؤزو لاتؽنجه "آت" معناسؽنی وئریر و یۇنانجا ἵππος (هیپپوْس، "آت")ایله قوْهومدور.  ان ائرکن تصدیقلنمیش واریانتؽ اوْلان و خطی ب هئجالؽ الیفباسؽ ایله یازؽلمیش نؤوع دور.  ἴκκος (ایککوْس)یونان دیلینده یازؽلیر.

## قایناقلار
آت کیمیلر

**آت کیمیلر**(عادتا آت فصیله سی کیمی تانؽنیر) آتلار و اولاراق یاخؽن حیوانلارؽ دییلیر، اوْ جۆمله‌دن، ائششکلر، قولانلار،آتلار و یالنؽز فوْسیللردن معلۇم اوْلان بیر چوْخ نسلی کسیلمیش نوْوعلرین تاکسوْنومیک فصیلسی دیر.

فصیله ۵۰ میلیوْن ایلدن چوْخ اول، ائوْسئن دؤورونده کیچیک، چوْخبارماقلی دؽرناقلی حیواندان داها بؤیوک، تکدیرناقلی حیوانلارا چئوریلمیشدیر. مؤوجود اوْلان بۆتون نوْوع لار شیمالی آمئریکادا یارانمؽش Equus جینسینه عائیددیر. آت کیمیلر، مؤوجود تاپیرلری و کرگدنلارؽ و بیر نئچه نسلی کسیلمیش عائله‌نی احاطه ائدن تکدیرناق لیلار دسته‌سینه عائیددیر. Equoidea اۆست فصیله سی داخیلینده قروپلاشدؽریلیب، دیگر یئگانه عائله نسلی کسیلمیش Palaeotheriidae-دیر.

## قایناقلار
آتلار (آلت عائله)

**آتلار**، ائرکن میوْسئنین هئمینقفوْرد مرحله‌سیندن (۱۶ میلیوْن ایل اول) اعتباراً بیلینن آت کیمیلر عائله‌سینین آلت فصیله سیدیر.
اوْنلار شیمالی آمئریکادا یارانمؽش، اوسترالیا و آنتارکتیدا ایستتیثنا اوْلماقلا، بۆتون قیته‌لره یایؽلمازدان اول. اوْنلارین موْنوفیل قروپلاشما اوْلدوغو دۆشونولور. آلت فصیله سینین عۆضولرینه آتچؽلیق دئییلیر؛ مؤوجود اوْلان یئگانه آتچؽلیق نوْوع لاری Equus جینسینه عائید آتلار، ائششکلر و قولانلاردیر، آیری ایکی جینسی ایسه هارینگتوْنهیپپوس و هیپپیدیوْن تخمینا ۱۱-۱۲.۰۰۰ ایل اول هوْلوسئنین اولینده نسلی کسیلمیشدیر.
آلت فصیلَیه ایکی قبیله‌، ائقۇینی Equini و هیپپاریوْنینیHipparionini ، ائله‌جه‌ده ایکی یئرسیز جینس، مئریجهیپپۇسMerychippus و سجاپهوْهیپپوس Scaphohippus داخیلدیر. عائله‌نین عۆضولرینین اجدادلارؽ اۆچ بارماغؽنا مالیک ایدی، اوْرتا میوْسئندن اعتباراً Equini قبیله‌سینین عۆضولری ایسه تکدیرناقلی آیاقلارا صاحیب ایدیلر.

## قایناقلار
ایران قولانی

**ایران قولانی** یوخسا**ایران وحشی ائششکی** ( ، )  ایراندا دوْغولموش ائششکین (آسیا وحشی ائششکی) بیر آلت نوْوع دور. طبیعتده ۶۰۰-دن چوْخ فرد قالمادؽغی اۆچون نسلی کسیلمکده اوْلان نوْوع لار سیاهؽسینا داخیل ائدیلمیشدیر.

## قایناقلار
احسان موحدیان

**احسان موحدیان** (۱۳۶۱) ایراندا یاشایان، ائرمنی لابی‌سی، آنتی عرب و آنتی تورک و اینسانلیغا قارشی چیخان پان-ایرانیست فرقه‌سی‌  و اونون آشیری و صهیونیزمه باغلی آذری‌ها یاریم فرقه‎سی‌نین عضوودور. اونون یازیلاری بوتونلوکله آنتی تورک قوخوسو وئرسه ده بیر چوخ یئرده نفوذ ائله‎ییب و دؤولتین ایشی یوخدور. 

## یاشامیٛ
کیملییی بللی اولمایان موحدیان، اوشاق چاغلاریندان پان ایرانیستی فرقه‌سینده تربیه اولوب و بویا باشا چاتدیقدان سونرا عمرونو، آنتی تورک و آنتی عرب یولوندا کئچیریب. آذری‌هایا باغلیدیر و کئچینه‌جه‌یی اوراداندیر. او هم ده ائرمنی لابی‎سی ساییلیر و داشناکلارلا بیرلیکده چالیشیر.
## قایناقلار

بؤلمه:آنتی تورک شخصلر
بؤلمه:پان ایرانیستلر
بؤلمه:آذریها
بؤلمه: ائرمنی لابیسی
شرق (قزئت)

**شرق** و یا **شرق قزئتی** (فا: روزنامه شرق)، ایراندا چاپ اولان سیاسی، اجتماعی، کولتورل و اقتصادی بیر  قزئتدی. شرق هم ده تورکلره قارشی حرکاتین باشدا گئدنلریندندیر. اورادا داها چوخ ائرمنی لابیلری و پان ایرانیستلر و آذریها یاریم فرقه‎سی‎نین عضولری چالیشیر و یازی یازیرلار.

## قایناقلار

بؤلمه:آنتی تورک شخصلر
بؤلمه:پان ایرانیستلر
بؤلمه:آذریها
بؤلمه: ائرمنی لابیسی
قوچ قاتما (عنعنه)

جایگزین= قوچ قاتما دَبی|بندانگشتی
**قوچ قاتما** - آذربايجان‎نین ماکی بؤلگه‏‎‌سینده اولان بیر عادت-عنعنه‎‌دیر.

## نئجه کئچیریلیر؟
گۆز (پاییٛز) فصلی‌نین اورتا‌لاری‌نین گلمه‌سی ایله آذربایجان چوبان‌لاری ماکیٛ  تکمه کندینده عنعنوی «قوچ قاتما» دبی، کئچیرلر. بو دب‌ده، آذربایجان قوچ‌لارینی سورویه قایتارماق و مال-قارا اوچون جوتلشمه مؤوسومونه باشلاماق اوچون سیموولیک بیر عادت-عنعنه‎‌دیر. 

بو مراسیم زامانی قوچ‌لار (آذربایجان قوچو) قیرمیزی پارچا و بویا ایله بزدیلیب، عائله‌لر یئرلی ماهنی‌لارلا و یئرلی یئمک‌لر بیشیرمکله برکت و فیراوان‌لیق اوچون دعا ائدیرلر.

«قوچ قاتما» بو دیارین اینسان‌لاری‌نین طبیعت و کند عادت-عنعنه‌لری ایله قدیم علاقه‌سی‌نین تظاهرودور.

## قایناقلار
قوچ (آذربایجان قوچو)

**آذربایجان قوچو**، شرق قوچو (علمی آدی: Azerbaijani rams and ewes) قویونلار فسیله‌سینه عایید قویون نؤوودور. بو نؤو معاصر قویون‌لارین اجدادلاریندان‌ بیری کیمی گؤرونور.

بو جینسین قوچ‌لاری ۸۰ کیلوقراما قدر چکییه مالیک اولا بیلر کی، بو دا اونلاری آذربایجانین ان بؤیوک قوچ جینس‌لرین‌دن بیرینه چئویریر.

## قایناقلار
دینسیزلیک

**دینسیزلیک** یا دا **غئیر دیندارلیق**، دین آنلاییشی‌نین وار اوْلماماسی، رد ائدیلمه‌سی و یا دیققته آلینماماسی دۇرومودور. تانری‌نین وارلیغی موباحیثه‌سیندن باغیمسیز اوْلاراق، عیبادت‌لری ایله، آنلاتیلاری ایله، تمثیلچی‌لری ایله و ایداره‌چی‌لری ایله بیرلیکده بۆتؤو اوْلاراق دین قۇرومونون قبول ائدیلمه‌مه‌سی اینانجی دیر.

## قایناقلار

بؤلمه:دین‌سیزلیک
نیمبلوک

**نیمبلوک**  جنوبی خوراسان اوستانی‌ قائنات بؤلگه‌سینده یئرلشن بیر شهردیر. بۇ شهرین ۱۳۹۵-جی ایلین آمارلارینا گوره ۴٬۷۶۲ نفر جمعیتی واردیر.

## قایناقلار

بؤلمه:قائنات بؤلگه‌سی
بؤلمه:جنوبی خوراسان اوستانی‌نین شهرلری
ادیرنه‌قاپی شهیدلیگی

**ادیرنه‌قاپی شهیدلیگی** ()، تورکیه‌نین ان بؤیوک شهری ایستانبولون ایوب سولطان ایلچه‌سینه باغلی ادیرنه قاپی سمتینده یئرلشن بیر قبریستانلیق دیر. ۱۴۵۳ تاریخینده ایستانبولون فتحی سؽراسیندا شهید اوْلان موسلمان تورک عثمانلی عسگرلری‌نین دفن ائدیلمه‌سی نه‌دنی ایله آچیلمیشدیر. تاریخی و موعاصیر بؤلوملردن تشکیل تاپان شهیدلیکده ۹۳ ساواشی شهیدلری، بالکان ساواشلاری شهیدلری، بیرینجی دونیا ساواشی اؤزللیکله چاناق قالا ساواشی‌نین شهیدلری و تورکیه سیلاحلی گوجلری‌نین شهید اوْلان بعضی عسگرلری دفن اوْلموشلار.

## قایناقلار

## باغلانتیلار
موغول وحشی ائششکی

موغول وحشی ائششکی (Equus hemionus hemionusلات)، و یا **موغول قولانی** کیمی‌ده تانؽنیر، ائششکین آلت نوْوع دور. جنوبی موغولیستاندا و شیمالی چینده راست گلینیر. اوللر شرقی قازاخیستاندا و جنوبی سیبیرده ایله محو ائدیلمزدن اول تاپؽلمیشدیر. ۲۰۱۵-جی ایل اعتیباریله موغول وحشی ائششکی (IUCN) طرفیندن نسلی کسیلمه‌یه یاخؽن اوْلانلار سیاهؽسینا داخیل ائدیلمیشدیر. حاضؽرکی نۇفوسو حئسابلامالارؽنا گؤره، موغولیستاندا تخمینا ۴۲.۰۰۰ فرد، شیمالی چینده ایسه تخمینا ۵.۰۰۰ باش وار.

## قایناقلار
گوگجه سلطان

**گوگجه سلطان** یوخسا **گویجه سلطان** ورزقان بؤلگه‌سینده یئرلشن بیر کنددیر.

## قاینقلار
تورکمن قولانی

**تورکمن قولانی** (Equus hemionus kulan  لات)، و یا **تورکمن وحشی ائششکی** ، **تورکمن زبراسؽ** کیمی‌ده تانؽنیر ، اورتا آسیادا،آسیا  قولانی آلت نؤوع دور. ۲۰۱۶-جؽ ایلده تحلۆکه آلتؽندا اوْلدوغو اعلان ائدیلدی.

## قایناقلار
هیندوستان قولانی

**هیندوستان قولانی** (Equus hemionus khur  لات)، و یا **هیندوستان وحشی ائششکی** و یا **خور ** کیمی‌ده تانؽنیر آسیا قولانی آلت نؤوع نا عایید حئیوان دیر.

## قایناقلار
سوریه قولانی

**سوریه قولانی** (Equus hemionus hemippus  لات)، و یا **سوریه وحشی ائششکی** ، **سوری زیبراسؽ ** کیمی‌ده تانؽنیر آسیا قولانی آلت نؤوع نا ،نسلی کسیلمیش عایید حئیوانیدیر.

## قایناقلار
وحید بهمن

**وحید رنجبری کسا** و یا **وحید بهمن**، (آتاسی بللی اولمادیغی اوچون، دوغوم یئری و دوغوم ایلی بللی دئییل) ایراندا یاشایان، ائرمنی لابی‌سی، صهیونیزم آدامی، ایران خایینی، آنتی عرب و آنتی تورک و اینسانلیغا قارشی چیخان پان-ایرانیست فرقه‌سی‌  و اونون آشیری و صهیونیزمه باغلی آذری‌ها یاریم فرقه‎سی‌نین عضوودور.
او اینستاگرامدا بیر نئچه ضد تورک پئیجلری ( ایران زمین کیمی) دولاندیریر و وطن پرستلیک آدی آلتیندا تورکلره قارشی پستلار پایلاشیر.
اونون یازیلاری بوتونلوکله آنتی تورک قوخوسو وئریر. او بیر زامانلار ایراندا آزادلیقلا چالیشیردی و سونرالار ایراندان قاچاراق پهلوی عاییله‌سینه سیغیندی. 
اونون عاییله‌سی بدنام‌لیغا مشهور ایمیش.

## یاشامیٛ
آتاسی بللی اولمایان وحید بهمن، اوشاق چاغلاریندان آرالیقدا قالاراق، بعضا پان ایرانیستی فرقه‌سینده تربیه اولوب بعضا پهلویچیلر یانیندا قالیب و بویا باشا چاتدیقدان سونرا عمرونو، آنتی تورک و آنتی عرب یولوندا کئچیریب. آذری‌هایا باغلیدیر و کئچینه‌جه‌یی اوراداندیر. او هم ده ائرمنی لابی‎سی ساییلیر و داشناکلارلا بیرلیکده چالیشیر.
ایندیلیکده او ایکینجی رضا شاهی اؤزونه آتا کیمی قبول ائدیب و بللی اولمایان آتاسینین یئرینی دولدورماق ایسته‎ییر. ایراندان قاچاندان الی اوزه چیخیب و نه قدر بدنام اولدوغو آشکار اولوب.

## قایناقلار

بؤلمه:آنتی تورک شخصلر
بؤلمه:پان ایرانیستلر
بؤلمه:آذریها
بؤلمه: ائرمنی لابیسی
اوروپا قولانی

**اوروپا وحشی ائششکی** (Equus hydruntinus  لات)، و یا **اوروپا قولانی** اوْرتا پلئیستوْسئندن سوْن هوْلوسئنه قدر آوروپا و غربی آسیادا، و بو ائحتیمال کی، شیمالی آفریکادا یاشایان نسلی کسیلمیش بیر آتدؽر. آسینۇس(ائششکلر) آلت جینسینین عۆضوودور و یاشایان آسیا وحشی ائششَیینه یاخؽن قوْهومدور.

آسییا وحشی ائششکی (Equus hemionus) فرقلی اوْلان، کله‌نین آغؽز حیصّه‌سی داها قؽسا و مۆتناسیب اوْلاراق بیر قدر گئنیشدیر، داماق اۇزوندور و بۇرون ده‌لیگی داها قؽسادیر. دیشلر کله اؤلچوسونه نیسبتا کیچیکدیر، لاکین چوْخ یۆکسک تاجلؽ. مئتاکارپال و مئتاتارسال (قؽچ) سۆموکلرین شافتلارؽ دا داها مؤحکمدیر.

## اکولوژی

سوبوتلار گؤستریر کی، آوروْپا ائششکی یارؽمقوراق، چؤل شرایطینه اۆستونلوک وئرمیش و مۆلاییم ایقلیمه اۆستونلوک وئرمیشدیر، باخمایاراق کی، اوْ، سرین و یا سوْیوق شرایطده‌ده تاپؽلمیشدیر. ان سوْیوق دؤورلرده داها ایستی یئرلره چکیلمیش اوْلا بیلر، باخمایاراق کی، نیسبتا قؽسا آغؽزلیغی سوْیوق شرایطه اۇیغونلاشما اوْلدوغونو گؤستریر. اوْ، کوْللوقلار (اصل آتلار طرفیندن اۆستونلوک وئریلن) و اوْتلاقلار (بوْویدلر طرفیندن اۆستونلوک وئریلن) آراسؽندا آچؽق بیوْتوپلارا اۆستونلوک وئرمیشدیر. اوْنون بۇ یاشایؽش مۆحیطینی یۇنلو کرگدنلار کیمی نوْولرله بؤلوشدویونه اینانؽلیر. اوْ، آفریکا ساوانناسؽندا آفریکا وحشی ائششکی و یا زئبراسؽنی تامین ائدن یئرله عینی یئر تۇتدوغو ماموْنت چؤلو کیمی تانؽنان ائکوْسیستئمینائکوْلوژی جهتدن واجیب بیر حیصّه‌سی حئساب اوْلونور. ایبئرییا یارؽماداسیندان گؤتورولموش نۆمونه‌لرین دیش آشؽنماسینین تحلیلی اساساً اوْتلاق پهریزینی گؤستریر، باخمایاراق کی، اوْنلار مؤوسومی اوْلاراق براۇزئر یئیه‌رک چئویک قیدالانانلار کیمی گؤرونورلر. قیریم یارؽم آداسیندان تاپؽلان سوْن پلئیستوْتسئن نۆمونه‌لریندن الده ائدیلن دیش میکروْ گئییملری‌ده اوْنلارین اساساً آشؽندیریجی اوْتلاردان عیبارت قیدالاندؽغینی گؤستریر. ماغارا کافتار یۇوالاریندا آوروپا وحشی ائششه‌یینین قالؽقلاری تاپؽلیب کی، بۇ دا اوْنلارین چوْخ گۆمان کی، اوْنلار طرفیندن اوْولاندیغینی گؤستریر.

## قایناقلار
جاناتان قاتشال

**جاناتان قاتشال** (اینگ: Jonathan Gottschall)، (۲۰ سپتامبر ۱۹۷۲-دوغولوب) ادبیات و ائوریم (تکامل) اۆزره اوزمانلاشمیش آمئریکا‌لی ادبیاتچی‌دیر. او، پئنسیلوانیا ایالتینده واشینقتون و جئففئرسون کالئجی‌نین اینگیلیسجه شعبه‌سینده سئچگین اۆیه عنوانینا صاحبدیر. او، سککیز کیتابین یازاریٛ و یا رئداکتورودور.

## یاشامیٛ
او، بینقئمتون‌داکی نیویورک دؤولت بیلیم یوردوندا اینگیلیسجه اۆزره  دوکتورلوق درجه‌سینی آلمیش، اورادا دئیوید سلوان ویلسونون باشچیلیغی آلتیندا چالیشمیشدیر.

قاتشال حاققیندا تهئ نیویورک تایمز و کرونیکل قزئت‌لری معلومات وئرمیش‌دیر. اونون ایشی [ساینس](https://en.wikipedia.org/wiki/Science_(journal)) ژورنالیندا ادبیات و تکامولو تصویر ائدن بیر مقاله‌ده یئر آلمیشدیر.

## اثرلری

* ادبی حیوان: تکامل و حکایه‌نین طبیعتی (۲۰۰۵) – دئوید سلوان ویلسون ایله بیرلیکده رئداکته ائدیلمیش‌دیر. 

* ترویا تجاووزو: تکامل، زوراکیلیق و هومئر دونیاسی (۲۰۰۸) 

* ادبیات، علم و یئنی هومانیتار ائلملر (۲۰۰۸) 

* تکامل، ادبیات و فیلم: اوخوجو (۲۰۱۰) – برایان بوید و جوزئف کئررولل ایله بیرگه رئداکته ائدیلمیشدیر. 

* جئین اوستئنین قرافیکاسی: ادبی معنانین تکامل اساسلاری (۲۰۱۲). جوزئف کئررولل، جون آ. جونسون و دانیئل کروگئر ایله بیرگه مؤلف‌دیر. 

* حکایه دانیشان حیوان: حکایه‌لر بیزی نئجه اینسان ائدیر (۲۰۱۲)  

* قفس‌ده‌کی پروفسور: کیشی‌لر نییه دالاشیر و نییه بیز ایزلممه‌یی سئویریک(۲۰۱۵)

* حکایه پارادوکسو: حکایه دانیشماغا سئوگیمیز جمعیت‌لری نئجه قورور و اونلاری نئجه ییخیر (۲۰۲۱) 

## قایناقلار
ریتا فلسکی

**ریتا فلسکی** (ریتا فئلسکی)، ویرجینیا بیلیم یوردوندا، جون **ایستوارت برایان** آدینا اینگیلیسجه پروفسورو درجه‌سینه صاحب اولان آکادئمیک تنقیدچی‌دیر و «یئنی ادبی تاریخ» ژورنا‌لی‌نین کئچمیش رئداکتورودور. او، هابئله گۆنئی دانمارک بیلیم یوردوندا نیلز بور کورسوندا اوستاددیر.  (۲۰۱۶–۲۰۲۱) 

## یاشامیٛ
**فئلسکی**، ائستئتیکا و ادبی نظریه، فئمینیست نظریه، مودئرنلیک و پوست‌مودئرنلیک، ائله‌جه ده مدنی تدقیقات‌لار ساحه‌لرینده گؤرکملی عالمدیر. او، تنقید، تنقیدی نظریه و ایدئولوژی تنقید مئتودلاریندان‌ کنارا چیخان یئنی اوخو و شرح فورما‌لاری تاپماغا چالیشان بیر دوشونجه مکتبی اولان پوست‌تنقید ساحه‌سی ایله سیٛخ باغلیدیر.

## کیتابلار و مقاله‌لر

*اَیلنجه: اینجه‌صنعت و باغلانتی. شیکاقو بیلیم یوردو یایین‌ائوی، ۲۰۲۰ 

* لاتوور و هومانیتار علملر. ژوهنس هوپکینس بیلیم یوردو یایین‌ائوی، ۲۰۲۰ 

* کاراکتئر: ادبیاتچیلیق‌دا اوچ آراشدیرما (توریل موی و آماندا آندئرسون ایله بیرلیکده مؤلف‌لر). شیکاقو بیلیم یوردو یایین‌ائوی، ۲۰۱۹.

* تنقید و پوست‌تنقید. دوکئ بیلیم یوردو یایین‌ائوی، ۲۰۱۷ *تنقیدلرین هودودلاری. شیکاقو بیلیم یوردو یایین‌ائوی، ۲۰۱۵.

*مقایسه: نظریه‌لر، یاناشما‌لار، ایستیفادلر. جونس هوپکینس بیلیم یوردو یایین‌ائوی، ۲۰۱۳. 

*"شبهه‌دن سونرا"، 'پئش، ۲۰۰۹. 

*گونده‌لیک ائستئتیکا، میننئسوتا ایجمالی ۷۱، ۲۰۰۹. 

*ادبیاتین ایستیفاده‌سی. بلئکوئل، ۲۰۰۸.

*فئمینیزم‌دن سونرا ادبیات. شیکاقو بیلیم یوردو یایین‌ائوی، ۲۰۰۳. 

*مودئرنیست تدقیقات‌لار و مدنی تدقیقات‌لار، 'مودئرنیزم/مواسیرلیک، ۱۰:۳، ۲۰۰۳. 

*ایش واختی: فئمینیست نظریه و پوستمودئرن مدنیت. نیویورک بیلیم یوردو، ۲۰۰۰.

* ببیان ائدیله‌جک هئچ نه یوخدور: کیملیک، اوتانج و آشاغی اورتا طبقه، ۲۰۰۰. 

*چاغداشلیغین جینسی. هاروارد بیلیم یوردو یایین‎ائوی، ۱۹۹۵. 

*فئمینیست ائستئتیکا‌دان کناردا: فئمینیست ادبیات و سوسیال دییشیکلیک. هاروارد اونیوئرسیتئتی نشریاتی، ۱۹۸۹.

## قایناقلار
آسیا قولانی

**آسیا قولانی** یوخسا**آسیا وحشی ائششکی** ()، آسییادا یاشایان آت کیمیلر فصیلسینه عائید بیر نوْودور. ائششکلر (asinus) آلت جینسینین عۆضوو اوْلان قولان ۱۷۷۵-جی ایلده آلمان زولوقیست پیتر سیموْن پاللاس طرفیندن تصویر ائدیلمیش و بیلگی آدؽ وئریلمیشدیر. آلتؽ آلت نوْوع قبۇل ائدیلیر.

آسیا قولان قؽرمیزی-قهوه‌ای و یا سارؽمتیل-قهوه‌ای رنگده‌دیر و کۆره‌یینین اوْرتاسیندا گئنیش دوْرسال زوْلاغی وار. تخمینا ۲۰۰-۲۶۰ کق چکییه و تخمینا ۲،۱ متر باش-بدن اۇزونلوغونا چاتؽر. ان سۆرعتلی ممه‌لیلردن بیریدیر و ساعاتدا ۶۴-۷۰ کم قاچا بیلیر.
قولان جنۇب-غربدن و مرکزی آسییادان شیمالی آسیایا قدر داها گئنیش اراضییه مالیک ایدی، اوْ جۆمله‌دن شام بؤلگه‌سی، عربیستان یارؽم آداسی، افقانیستان و سیبری؛ تاریخدن اولکی آوروپا وحشی ائششک آلت نوْوع برونز دؤنمی قدر آوروپادا یایؽلمیشدیر. ۲۰-جی عصرین اوللرینده یاخؽن شرق و شرقی آسییادا اراضیسینین چوْخ حیصّه‌سینی ایتیردی و بۇگۆن ایران، قازاخیستان، اؤزبکیستان، تۆرکمنیستان، هیندیستان، موغولوستان و چینده یاشایؽر. صحرالاردا و قۇراق بؤلگه‌لرده، اوْتلاقلاردا، دۆزنلیکلرده‌، چؤللرده و ساواننالاردا یاشایؽر. بیر چوْخ دیگر ایری اوْتلاق حیوانلارؽ کیمی، اوْنون دا آرئالؽ براکوْنیئرلیک و یاشایؽش یئرلرینین ایتیریلمه‌سینین تضییقی آلتؽندا چوخ آزالؽب. ۲۰۱۵-جی ایلده قؽرمیزی سیاهؽسیندا نسلی کسیلمکده اوْلان نوْو کیمی تسنیف ائدیلیب. بیر آلت نؤوع نسلی کسیلمیش، ایکیسی نسلی کسیلمکده اوْلان و ایکیسی‌ده نسلی کسیلمیش اوْلان نوْولر سؽراسیندادیر؛ چینده‌کی وضعی معلۇم دئییل.

## تاکسونومی و تکامۇلاری

قۇلان، آت جینسینه عائید اوْلان آسینۇس(ائششک) آلت جینسینین عۆضوودور و آت کیمیلرفصیلسینه عائید ائدیلیر. نوْوع ۱۷۷۵-جی ایلده آلمان حئیوان تانینی پتئر سیموْن پاللاس طرفیندن تصویر ائدیلمیش و بینوْمیال آدؽ ائقۇوس هئمیوْنوسEquus hemionus وئریلمیشدیر.
کؤهنه دۆنیا ائکویوالئنتلری آراسؽندا آسیا وحشی ائششه‌یی ۴ میلیوْن ایلدن چوْخ مؤوجود اوْلموشدور. ائقۇوسون ان قدیم آیرؽلماسی قۇلان، آردؽنجا زئبرالار و سوْنراکی دؤورلر اوْلموشدور. تیبت قوْهومو اوْلان کیانگ آدلؽ یئنی بیر نوْوع اوللر قۇلانین. هئمیوْنوس کیانگhemionus kiang کیمی آلت نوْوع حئساب اوْلونوردو، لاکین سوْن موْلئکولیار تحقیقاتلار اوْنون ۵۰۰.۰۰۰ ایلدن آز اول موغول وحشی ائششه‌یینین اجدادؽنین ان یاخؽن قوْهوموندان آیرؽلاراق فرقلی بیر نوْوع اوْلدوغونو گؤستریر.

## قایناقلار
آیازما مسجیدی

thumb|آیازما مسجیدی‌نین حیط بؤلومو
**آیازما مسجیدی** ()، ۱۷۵۸ تاریخینده تیکینتیه باشلانان، ۱۷۶۰ تاریخینده عیبادته آچیلان و اۆچونجو مصطفی طرفیندن آناسی مهرشاه سولطان آدینا، معمارباشی محمد طاهر آغایا عثمانلی و باروک معمارلیق طرزینده یاپدیریلمیش بیر مسجید دیر.

## قایناقلار

## باغلانتیلار
پیر بوداق (والی)

**ابوالفتح پیر بوداق** و یا داها چوْخ تانؽندیغی آدؽ ایله **پیربوداق** جهانشاهؽن ۴-جۆ اوْغلو قاراقویونلولار دؤلتینین شیراز والیسی (۱۴۵۶-۱۴۶۰) بغداد والیسی (۱۴۶۰-۱۴۶۶) . حاکیم اوْلدوقلاری شهرلرده سیاسی و ایقتصادی ثابیتلیک قۇرموش، بۇنا گؤره‌ده اؤز دؤورونده مشهۇرلاشمیشدیر. اوْ، اینجه‌صنعته عائید کیتاب‌خانا قۇردورماغی، مدنیته حامیلیک ائتمه‌سی، بغدادی اینجه‌صنعتین مرکزینه چئویرمه‌سی ایله تانؽنمیشدیر. اوْ، بۇ کیتابلاردا اینجه‌صنعتین ان بؤیوک هامیسی اوْلان تۇرکمان کیمی تصویر ائدیلمیشدیر.

## پئشه و حیاتی

پیر بوداق قاراقویونلو سۆلاله‌سیندن اوْلان جهانشاهؽن  بؤیوک اوْغلو ایدی و ۱۲۰۰-جۆ ایللرده موغول ایشغاللارؽ ایله غربه کؤچ ائتمیش بیر قروه تۆرکمن چوْبانیندان تؤرمیشدی. ۱۲۰۰-جۆ و ۱۳۰۰-جۆ ایللر عرضینده تۆرکمن حؤکم‌دارلاری اوْرتا آسیا اراضیلرینی اله کئچیرمک اۆچون یۆروشلره باشلادؽلار و ۱۳۰۰-جۆ ایللرین اوْرتالاریندا قالیب گۆجه چئوریلدیلر.
اوْ، گۆجلو بیر عائله‌ده آنادان اوْلوب. عمیسی شاه محمد ۱۴۱۱-۱۴۳۳-جۆ ایللر آراسؽندا بغدادین حؤکم‌داری اوْلوب. باباسؽ قارا یۇسیف ۱۴۱۰-جۇ ایلدن پیر بوداغین آتاسؽ جهانشاه ۱۴۳۹-جۇ ایلده اوْنون یئرینه کئچه‌نه قدر آذربایجانؽن حؤکم‌داری اوْلوب. بیر ایل اول جهانشاه تئیموری شاهرخو دستکلدی‌یینه گؤره مۆکافات اوْلاراق تبریز حؤکم‌داری تعیین ائدیلمیشدی. بۇندان سوْنرا اوْ، تبریزی اؤز ایمپریاسؽنین پایتخاتؽ کیمی تعیین ائتدی و ۱۴۶۷-جی ایلده وفات ائدنه قدر اوْرادا حؤکمرانلیق ائتدی. ۱۴۴۷-جی ایلده تئیموری حؤکم‌دارینین اؤلوموندن سوْنرا جهان شاه تئیموری ایمپئریاسؽنین حؤکم‌داری اوْلدو و شاه و یا سولطان عۆنوانی گؤتوردو. اولدن اوْنون ایمپئریانؽ گئنیشلندیرمک آمبیسییالارؽ آشکار ایدی. ۱۴۴۷-۱۴۵۸-جی ایللر آراسؽندا جهانشاه و اوْغوللاری اوْرتا آسییادا گئنیش بیر اراضینی فتح ائتدیلر. ۱۴۵۳-جۆ ایلده اوْغوللارین ان جسۇرو اوْلان پیر بوداق قومو فتح ائتدی، آتاسؽ ایسه فارسؽ، اصفهانؽ و شیرازی اله کئچیردی.
۱۴۵۴-جۆ ایلده پیر بۇداق کیرمان و یزدی فتح ائدن بیر اوْردویا رهبرلیک ائتدی. ۱۴۵۷-جی ایلده جهانشاه خوْراسانی دا داخیل اوْلماقلا، شرقی ایرانؽ اله کئچیردی و ۱۴۵۸-جی ایلده هراتا گیره‌رک تاخت-تاجا صاحیب اوْلدو. ۱۴۶۰-جؽ ایللره قدر جهانشاه ایمپئریاسؽ غربدکی تورکیه سرحدیندن، ایکی عراقدان، کیرماندان و فارس کؤرفزی  ساحیل‌لرینده‌ن اۇزانیردی.

## بونلارا دا باخ
*قاراقویونلولار
*جهان شاه
*شاهرۇخ

## قایناقلار
اینال اوغوللاری بی‌لیگی

**اینال اوغوللاری بی‌لیگی** ۱۰۹۲-جی ایلده صدر طرفیندن قورولموش بیر کیچیک بیلیگ امید مرکزیتینن دیر . 

## گئچمیشلری
صدر بؤیوک سلجۇقلو سولطانی ملکشاهؽن اؤلوموندن سوْنرا بؤلگه‌دکی تۆرکمن بَیلرینی مغلۇب ائلییب آمید شهرینین والیسی اوْلوب. صدرؽن اؤلوموندن سوْنرا اوْغلو اینال مۆستقیللیک اعلان ائدیب. لاکین اینالؽن اؤلوموندن قؽسا مۆدت سوْنرا بیلیک اطرافداکؽ بؤیوک و گۆجلو تۆرک بَیلیکلرینین تأثیری آلتؽندا مؤوجودلوغونو داوام ائتدیریب. ایل-آلدؽنین حاکیمییتی دؤورونده بَیلیک مۆستقیللی‌یینی برپا ائدیب. ایل-آلدؽ اخلاتشاه بَیلیکلرینه قارشؽ مۆباریزه آپاراراق اراضیسینی گئنیشلندیریب. ۱۱۲۴-جۆ ایلده اوْ، همچینین ایسمایلیلرله‌ده دؤیوشوب. ۱۱۳۳-جۆ ایلده زنگیلرله مۆحاریبه ایل-آلدؽنین مغلۇبیتی ایله باشا چاتسا دا، بَیلیک مؤوجودلوغونو داوام ائتدیریب.
ایلالدؽنین ۱۱۴۲-جی ایلده اؤلوموندن سوْنرا بَیلیک اراضیسینین بؤیوک حیصّه‌سینی اله کئچیرن آرتوقلولرین حاکیمییتینی قبۇل ائتمک مجبۇرییتینده قالؽب. بَیلیک ۹ می ۱۱۸۳-جۆ ایلده‌ایوبیلر طرفیندن لغو ائدیلیب.

## قایناقلار
چوبوک اوغوللاری بی‌لیگی

**چۇبوکوغوللاری بَیلیگی**، سلجۇق امیرلری چۇبوک بَی (۱۰۸۵-۱۰۹۲) و اوْغلو محمد بَی طرفیندن ۱۰۸۵-۱۱۱۲-جی ایللر آراسؽندا پالو، گنج آراسؽ، چئمیشگئزک، ائغین، آراپگیر و فرات چایؽنین غربیندکی اطراف اراضیلری فتح ائده‌رک قۇرولموش بیر تۆرک بَیلیگی ایدی.چوبوک سلجوق اوردوسونون باشچؽسی ایدی. ۱۰۷۱-جی ایلده مالازگیرت دؤیوشوندن سونرا اوْنا خارپوت مۆهوم قالاسؽنی اله کئچیرمک تاپشؽریغی وئریلدی. اوْ، قالانؽ اله کئچیردی. و اطراف اراضیلرده فتحلر ائتمه‌یه داوام ائتدی.بَیلی‌یین مرکزی خارپوت ایدی. چوبوک اوغوللاری بَیلیگی ۱۱۱۲-جی ایلده آرتوقلو بیلینن حاکیمییتی آلتؽنا کئچدی. 
## قایناقلار
مئنگۆجکلو بی‌لیگی

**مئنگۆجکلو بیلیگی** یوخسا **مئنگوجکلیلر**
،کماخ، دیوریغی، شئبینکاراحیصار، تونجه‌لی و الازیغ بؤلگه‌سینده قۇرولموش و مالازگیرد دؤیوشوندن سوْنرا آنادولودا مرکزی ارزینجان اوْلان بیر بَیلیکدیر. اوْنون قوروجوسو سلجوقلو سولطانی آلپ آرسلانؽن سرکرده‌سی کیمی مالازگیرد دؤیوشونده ایشتیراک ائدن مئنگۆجک قاضی ایدی. مئنگۆجک آدؽ تۆرکجه ابدی معناسؽنی وئرن مئنگۆ سؤزوندن و کیچیک و یا مهریبان -جئک (-جۆک) شکیلچیسین‌دن گلیر.

## گئچمیشلری

قۇروجوسو مئنگۆجک قاضی حاقؽندا آز معلۇمات وار. اوْ، ائحتیمال کی، بؤیوک سلجۇقلولارین سرکرده‌لریندن بیری ایدی و اوْنون بَیلیک حاکیمییتی دؤیوشدن سوْنراکی ایللرده قۇرولموش کیمی گؤرونور. بَیلیک امیر ایسحاقؽن ۱۱۴۲-جی ایلده اؤلوموندن سوْنرا ارزینجان و دیوریغی قوْللارینا بؤلوندو. ۱۱۷۸-جی ایله قدر ارزینجان قوْلوندان اوْلان بهرامشاه، ائولیلیک یوْلو ایله رۇم سلجۇقلولارینا صادیق اوْلدوقلارینی سۆبوت ائتمیشدی. شاه ؽن رهبرلی‌یینده‌کی دیوریغی قوْلو ایسه رۇم سۇلطانلیغینی میس سیکه‌لرینده اعلان ائده‌رک اوْنو اؤز آغالارؽ کیمی تانؽدی.
عرضینجان قوْلو ۱۲۲۸-جی ایلده رۇم سۇلطانلیغی طرفیندن تابع ائدیلدی، و دیوریغی قوْلو ۱۲۷۷-جی ایلده ایلخانیلر طرفیندن لغو ائدیلدی.

## امیرلری
* مئنگۆجک قاضی (۱۰۷۲-۱۱۱۸)
* ایسحاق (۱۱۱۸-۱۱۴۲)
**ارزینجان قولو**
* داوود شاه (۱۱۴۲-۱۱۶۲)
* سولیمان شاه(۱۱۵۲-۱۱۶۲)
* فخر الدین بهرام شاه (۱۱۶۲-۱۲۲۵)
*   علاالدین داوود شاه(۱۲۲۵-۱۲۲۸)
**دیوریغی قولو**
* سولیمان (۱۱۴۲-۱۱۶۲)
* شاهین شاه (۱۱۶۲-۱۱۹۸)
* سولیمان   (۱۱۹۸-۱۲۲۷)II
*  (۱۲۲۷-۱۲۵۱) احمدشاه
* ملیک صالح (۱۲۵۱-۱۲۷۷)

## قایناقلار
سرایان

**سرایان**  جنوبی خوراسان اوستانی‌ سرایان بؤلگه‌سینده یئرلشن بیر شهردیر. بۇ شهرین ۱۳۹۵-جی ایلین آمارلارینا گوره ۱۳٬۷۹۵ نفر جمعیتی واردیر.

## قایناقلار

بؤلمه:سرایان بؤلگه‌سی
بؤلمه:جنوبی خوراسان اوستانی‌نین شهرلری
ارتمیا فرانسیسکانا

ارتمیا فرانسیسکانا بیر نؤوع ارتمیا ، آیاغیقلسمه‌لیلر دسته سینده عایید حئیوان دیر. دئمک اولار کی آمریکا قاره سینین یئرلی ارتمیاسی دیر اما بۇگۆن بۆتون ایستی و مۇلاییم حیصه لرده ساییلیب.

## قایناقلار