اینگیلیس پرمیئر لیگی

**پرمیئر لیگ** () یوْخسا **اینگیلیس پرمیئر لیگی**، اینگیلیس‌ین پئشه‌کار فوتبال تاخیملاری‌نین چیخیش ائتدیگی ان اۆست فوتبال لیگی دیر. بیر مؤوسوم‌ده ۲۰ تاخیمین یاریشدیغی لیگده، ان اۆست سؽرادا یئر آلان تاخیم شامپیون اوْلورکن سوْن اۆچ تاخیم چمپیونشیپه دۆشور. ۱۹۹۲–جی ایلده قورولان پرمیئر لیگین ان باشاریلی تاخیمی ۱۳ شامپیونلوق ایله منچستر یونایتد دیر. پرمیئر لیگ دۆنیانین ان یاخشی لیگی کیمی تانینیر.

## تاریخچه
### کؤکنی
اینگیلیس فوتبالی ۱۹۷۰ و ۱۹۸۰-جی ایللرین باشلارینداکی اؤنملی آوروپا باشاریلاریندان سوْنرا، ۱۹۸۰-جی ایللرین سوْنوندا دالاقالدی. یئترسیز استادیوملار و هولیقانلیق آرتدی و ۱۹۸۶دکی هیسل فاجیعه‌سیندن سوْنرا گلجک بئش ایل بوْیونجا اینگیلیس کولوبلاری آوروپا کوْپالاریندان منع ائدیلدی. ۱۸۸۸-جی ایلدن بۇیانا اینگیلیس فوتبالی‌نین ان اۆست لیگی اوْلان اینگیلیس بیرینجی فوتبال لیگی، ایتالیا‌نین سری آ و ایسپانیا‌نین لالیگا کیمی ان اۆست بین الخالق لیگلریندن دالا قالدی و بیر چوْخ یۆکسک سویه‌لی اینگیلیس اوْیونچولاری خاریجه ترانسفئر اوْلدو.

۱۹۹۰-جی ایللرین باشیندا اینگیلیس‌دکی دۆشوک وضع، دؤنمگه باشلادی: فیفا دونیا کاپی ۱۹۹۰دا، اینگیلیس میلی فوتبال تیمی یاریم فینالا چیخدی؛ یوفا، اینگیلیس کولوبلاری‌نین آوروپا یاریشلاریندا، ایشتیراکینا بئش ایللیک قاداغانی لغو ائتدی و نتیجه‌ده منچستر یونایتد ۱۹۹۱-جی ایل اوروپا کاپلار کاپی‌نی قازاندی. هیلز بورو فاجیعه‌سیندن سوْنرا، تیلور حئساباتی، ا ایلین نوْوامبر آییندا نشر اوْلوندو، بورادا اوْتوراجاقلاری اوْلان بۆتون استادیوملارین تشکیلی کیمی یۆکسک تهلوکه‌سیزلیک ایستانداردلاری داخیل ائدیلدی.

۱۹۸۰-جی ایللرده اینگیلیسین بؤیوک کولوبلاری تیجاری یؤنتیمه کئچرک کولوب یؤنتیمینه تیجاری قایناق گتیرمگه باشلامیشدی. منچستر یونایتددن مارتین ادواردز، تاتنهام‌دان دن ایرونیق و آرسنال‌دان دیوید دین بۇ چئوریلمه‌نین لیدرلریندن ایدیلر. بو گوجلو کولوبلارا داها چوْخ گوج وئردی. آیریلما تهلوکه‌سی ایله بیرینجی لیگ‌دکی کولوبلار سس وئرمه گوجونو آرتیرا بیلدیلر. ۱۹۸۶دا تام تلویزیون و ایسپانسرلیک گلیرلرینی‌نین ۵۰٪-نی آلدیلار. تلویزیوندان گلن گلیرلر داها دا اؤنملی حالا گلدی: فوتبال لیگی اۆچون ۱۹۸۶-جی ایلده ۶٫۳ میلیون £ اۆچون ایکی ایللیک موقاویله ایمضالاندی. آنجاق ۱۹۸۸-جی ایلده ITV ایله ائدیلن آنلاشما ایله بو رقم ۴ ایلده ۴۴ میلیون £'ا یۆکسلدی. آپاریجی کولوبلار بو پولون ۷۵٪-نی آلیبلار. ۱۹۸۸-جی ایلده آپاریلان دانیشیقلار، اوْن کولوبون تک باشینا "پرمیر لیگ" قورماسی تهلوکه‌سی آلتیندا کئچیریلدی، لاکین نتیجه‌ده موقاویله‌نین آسلان پایینی آلان ان یاخشی کولوبلار قالماغا راضی اوْلدولار. استادیوملار اینکیشاف ائتدیکجه زیارت و گلیرلر آرتماغا باشلادی. اؤلکه‌نین ان یاخشی تاخیملاری بۇ ایدمان نؤوعونو یئنی‌دن مالیه‌لشدیرمک اۆچون فوتبال لیگی‌نی ترک ائتمگی‌ده دۆشوندولر.

### قورولوش و منچستر یونایتدین هئگئمونلوغو (۱۹۹۰-جی ایللر)

۱۹۹۰دا لندن ویکند تلویزیونو (LWT) باشقانی، قرئق دایک بیر آخشام یئمگینده اینگیلیس‌دکی "big five" آدی وئریلن بئش بؤیوک فوتبال کولوبونون (منچستر یونایتد، لیورپول، تاتنهام، اورتون و آرسنال) تمثیلچیلری ایله بیر آرایا گلدی. گؤرونوشون مقصدی اینگیلیس فوتبال لیگیندن چیخماق اۆچون یوْل آچماق ایدی. دایک، LWT اۆچون یالنیز اؤلکه‌نین ان بؤیوک کولوبلاری‌نین میللی تلوزیونلاردا گؤرونمسینین و تلویزیون حوقوقلاریندان الده اوْلونان گلیرین داها بؤیوک بیر حیصه‌سینده ماراقلی اوْلوب اوْلمایاجاقلارینی مۆعینلشدیرمگین داها گلیرلی اوْلاجاغینا اینانیردی. بئش کولوب بۇ تکلیفله راضی لاشدی و بۇنا اویغون حرکت ائتمک قرارینا گلدی. آنجاق فوتبال بیرلیگی‌نین (FA-ین) دستگی اوْلمادان لیگ‌ین اعتیبارلی اوْلمایاجاغینی دۆشونوردولر و FA-ین بۇ فیکری قبول ائدیب ائتمدیگینی اؤیرنمک اۆچون آرسنال‌دان دیوید دین دانیشیقلار آپاردی. آنجاق FA بۇ تکلیفی فوتبال لیگی‌نین مؤوقعینی ضعیفلتمک اۆچون بیر یوْل کیمی گؤردو.

۱۹۹۱ مؤوسۆمونون سوْنوندا عومومیتله اوْیونا داها چوْخ پول گتیرجک یئنی بیر لیگ قورماق تکلیفی وئریلدی. ۱۷ جولای ۱۹۹۱-جی ایلده ان یاخشی کولوبلار طرفیندن ایمضالانان قوروجو اۆیه‌لر سازیشی، FA پرمیر لیگی‌نین قورولماسی اۆچون لازیم اوْلان اساس پرینسیپلری اوْرتایا قوْیدو. یئنی قورولان بۇ اۆست لیگ، فوتبال فدراسیونوندان و فوتبال لیگیندن تیجاری جهتدن باغیمسیز اوْلاردی و FA پرمیر لیگی‌نین اؤز یاییم و ایسپانسرلیق مۆقاویله‌لرینی مۆذاکیره ائتمسینه ایجازه وئریردی. اوْ واخت تقدیم اوْلونان آرقومنت کولوبلاری‌نین آوروپاداکی تاخیملارلا رقابت آپارماسینا ایمکان وئرجک ایدی. دایک، پرمیر لیگ‌ین قورماسیندا اهمیتلی روْل اوْیناسادا دایک و ITV، بی‌ایسکای‌بینین بئش ایل بوْیونجا ۳۰۴ میلیون £ تکلیفله قازاندیغی یاییم حوقوقلارینی ایتیردی. بی‌بی‌سی ایسه "گۆنون ماچی" آدلی پروقرامدا پرمیر لیگده اوْیناندیغی اوْیونلارین قوْللارینی یاییملاما حاققی‌نی آلدی.

۱۹۹۲-جی ایلده بیرینجی لیگ کولوبلاری فوتبال لیگی‌نی کۆتلوی شکیلده ترک ائتدیلر و ۲۷ مئی ۱۹۹۲-جی ایلده FA پرمیر لیگی محدود بیر شیرکت اوْلاراق قورولدو. بئله‌لیکله، اوْ واختا قدر دؤرد لیگ اوْلان ۱۰۴ ایللیک فوتبال لیگی پارچالانمیشدی. پرمیر لیگ واحید لیگ اوْلاراق دوام ائتسه‌ده، فوتبال لیگی اۆچ لیگله دوام ائدجک. تور فوْرمتینده هئچ بیر دییشیکلیک اوْلماسادا، یوخاری لیگ‌دکی تاخیملارین سایی عینی ایدی. پرمیر لیگ ایله یئنی بیرینجی لیگ آراسیندا یۆکسلیش و دۆشمه پروْسسی، اسکی بیرینجی و ایکینجی لیگ آراسیندا عینی فوْرمتده قالدی، اۆچ تاخیم یۆکسلیب و اۆچ تاخیم آلت لیگه دۆشوردو.

لیگ‌ین ایلک مؤوسۆمو ۹۳–۱۹۹۲-جو ایللرده اوْینانیلیب. همین مؤوسۆمده لیگده ۲۲ تاخیم یاریش ائتدیلر. "شفیلد یونایتد" "منچستر یونایتد"ه ۲–۰ حئسابی ایله قالیب گلدیکده برایان دین پرمیر لیگ‌ین تاریخده ایلک قوْلونو وۇردو. یئنی قورولان لیگ‌ین ایشتیراکچیلاری: آرسنال، استون ویلا، بلکبرن روورز، چلسی، کاونتری سیتی، کریستال پالاس، اورتون، ایپسویچ تاون، لیدز یونایتد، لیورپول، منچستر یونایتد، منچستر سیتی، میدلزبورو، نوریچ سیتی، ناتینقهام فارست، اولدهام اتلتیک، کویینز پارک رنجرز، شفیلد یونایتد، شفیلد ونزدی، ساوت‌همپتون، تاتنهام و ویمبلدون ایدی. لوتون تاون، نوتس کانتی و وستهام یونایتد، کئچمیش بیرینجی لیگین ۹۲–۱۹۹۱ مؤوسۆموده آشاغی لیگه دۆشدوکلری اۆچون پرمیئر لیگ‌ین آچیلیش مؤوسۆمونده یئر آلا بیلمدیلر.

### "Top Four" حاکیمیتی (۲۰۰۰-جی ایللر)

۲۰۰۰-جی ایللرین اوْرتالاریندا پرمیئر لیگ‌ده "Top Four" آدلاندیریلان آرسنال، چلسی، لیورپول و منچستر یونایتد تاخیملاری اۆستونلوک تشکیل ائدیردی. بۇ اوْن ایل عرضینده آوروپا شامپیونلار  لیگینده ایشتیراک ائتمک حوقوقو قازانان لیگین ایلک دؤرد سیرالارینا حاکیم اوْلدولار و ۰۴–۲۰۰۳ ایله ۰۹–۲۰۰۸ آراسیندا ۶ مؤوسۆمون ۵-اینده ایلک دؤرد یئری توتدولار. ۲۰۰۰-جی ایللرده هر مؤوسۆم "Top Four" آوروپا اوْیونچوسو اوْلدولار و کوپالارین سئچمه مرحله‌سینده ایشتیراک ائتدیلر. آرسنال ۰۴–۲۰۰۳ مؤوسۆمونو مغلوبیتسیز باشا چاتدیردی. آرسنال‌ین بۇ اوغورو پرمیر لیگ تاریخینده ایلک و تک دیر.

۲۰۰۰-جی ایللرده، "Top Four"دان باشقا یالنیز دؤرد تاخیم شامپیونلار لیگینه قاتیلماق حاققی قازاندیلار؛ لیدز یونایتد (۰۰–۱۹۹۹)، نیوکاسل (۰۲–۲۰۰۱ و ۰۳–۲۰۰۲)، اورتون (۰۵–۲۰۰۴) و تاتنهام (۱۰–۲۰۰۹) – اۆچۆنجۆ سئچمه مرحله‌سینده قاتیلان بۇ تاخیملار شامپیونلار لیگی‌نین قروپ مرحله‌سینه یۆکسله بیلدیلر. (۰۳–۲۰۰۲ مؤوسۆمونده نیوکاسل تاخیمی ایستیثنا اوْلماقلا).

۲۰۰۸-جی ایلین مئی آییندا کوین کیقان، "Top Four" اۆستونلوگون بؤلونمگی تحدید ائتدیگینی ایفاده ائدرک، " بۇ لیگ دۆنیانین ان داریخدیریجی، لاکین ان بؤیوک لیگ‌لریندن بیری اوْلماق تهلوکه‌سی آلتیندا دیر" دئدی. بۇنا جاواب اوْلاراق پرمیئر لیگ‌ین باشقانی ریچارد اسکودامور دئدی: "پرمیئر لیگ‌ده، یوخاریدا، اورتادا و لا آشاغیدا اوْلماغینیزدان آسیلی اوْلاراق، ماراقلی حالا گتیرجک بیر چوْخ فرقلی موشکول وار دیر".

۲۰۰۵ و ۲۰۱۲-جی ایللر آراسینداکی سککیز شامپیونلار لیگی فینالیندان یئددی‌سینده پرمیئر لیگ تمثیلچیلری وار ایدی و یالنیز "Top Four" کولوبلاری بۇ مرحله‌یه چاتدیلار. لیورپول (۲۰۰۵)، منچستر یونایتد (۲۰۰۸) و چلسی (۲۰۱۲) شامپیونلوغا چاتدیلار، آرسنال (۲۰۰۶)، لیورپول (۲۰۰۷)، چلسی (۲۰۰۸) و منچستر یونایتد (۲۰۰۹ و ۲۰۱۱) فینالدا رقیب‌لرینه بوْیون ایدیلر. لیدز یونایتد "Top Four"دان باشقا اوْلان تاخیملاردان (۰۱–۲۰۰۰) قهرمانلار لیگینده یاری فینالا چیخان تک تاخیم اوْلدو.

### "Big Six"'ین اوْرتایا چیخیشی (۲۰۱۰-جی ایللر)

۲۰۰۹-دان سوْنراکی ایللرده تاتنهام و منچستر سیتی دۆزنلی اوْلاراق ایلک دؤرده گیردی‌لر و ان یاخشی دؤردلوک معناسینی وئرن "*Big Four*"، بؤیوک آلتیلبق معناسی وئرن "*Big Six*"-ه چئوریلدی. ۱۰–۲۰۰۹ مؤوسومونده، *تاتنهام* لیگده دؤردونجو یئری توتدو و بئش ایل اؤنجه عئینی باشاری‌نی قازانان اورتون‌دان بۇیانا ایلک دؤرده گیرن ایلک تاخیم اوْلدو. سئچکینلر "*سوپر کولوبلار*" قروپو ایله پرمیئر لیگین اکثریتی آراسینداکی بوْشلوق تنقید اوْلونسادا، بۇ قروپ دیگر پرمیئر لیگ کولوبلاریندان داها چوْخ خرجلمک ایمکانلارینا مالیک اوْلدوغو اۆچون قالدی. *منچستر سیتی* و *تاتنهام* جدولین ان باشیندا اوْلاندان بری هئچ بیر تاخیم اۆست اۆسته ایکی مؤوسوم شامپیون اوْلمادی. بۇندان علاوه پرمیئر لیگ، یوفا اؤلکه‌لرینده هئچ بیر کولوبون ۲۰۱۰-جو ایللرده نؤوبتی مؤوسومده شامپیونلوغونو داوام ائتدیره بیلمدیگی تک یۆکسک سویه‌لی میلی لیگ دیر. *منچستر سیتی* ۱۲–۲۰۱۱ مؤوسونده شامپیونلوق قازاندی و بلکبرن روورز ۹۵–۱۹۹۴ مؤوسومونو قازاندیقدان سوْنرا "*Top Four*" دان باشقا شامپیون اوْلان ایکینجی کولوب اوْلدو. عئینی مؤوسومده، "*Top Four*" تاخیملاریندان چلسی و لیورپول، اوْ مؤوسومدن سوْنرا ایلک دفعه اوْلاراق ایلک دؤردلوگوندن کناردا لیگی تاماملادیلار.

لیگده شامپیونلار لیگینه وثیقه قازانماق اۆچون یالنیز دؤرد تاخیم سهمیه آلابیلیردی. لیگی ایلک دؤردده بیتیرمک ایسته‌ین آلتی تاخیمین اوْلماسی رقابتین آرتماسینا سبب اوْلدو. ۱۲–۲۰۱۱ مؤوسوموندن سوْنراکی ۵ مؤوسومده، منچستر یونایتد و لیورپول، هر ایکی‌سی اۆچ دفعه ایلک دوْردلوگون خاریجینده اوْلدولار. چلسی ۱۶–۲۰۱۵ مؤوسومونده ۱۰-جو یئری توتدو. آرسنال ایسه ۱۷–۲۰۱۶ مؤوسومونو ۵-جی یئرده بیتیردی و ۲۰ مؤوسوم داوام ائدن ایلک دؤردلوکده اوْلما سئری‌سی سوْنا چاتدی.

۱۶–۲۰۱۵ مؤوسومونده ایلک دؤردلوگه، ۲۰۰۵-جی ایلینده اورتون‌دان بۇیانا ایلک دفعه "*Big Six*" دن باشقا بیر تاخیم داخیل اوْلماغی باشاردی. لستر سیتی، لیگین سورپرایز شامپیونو اوْلاراق "*Big Six*" دن اۆستون اوْلدو.

"*Bix Six*" مالیه گۆجونو و تأثیرینی ساحه‌دن کناردا ساخلادی. بۇ کولوبلار اوْینادیقلاری فوتبالا گؤره داها قلوْبال میقیاسدا گؤرونملی اوْلدوقلارینی و داها بؤیوک گلیر پایینا صاحیب اوْلدوقلارینی ایدیعا ائدیردیلر. رقیبلر، لیگین برابر گلیرلی قۇرولوشونون گلجک اۇغورلار اۆچون اؤنملی اهمیت کسب ائدن بیر رقابتچی لیگ آنلاییشینی قوْروماغا یاردیم ائتدیگی‌نی مۆدافیعه ائتدیلر. ۱۷–۲۰۱۶ *دیلویت فوتبال پول لیگی حئساباتی*، "*Bix Six*" ایله لیگین قالان حیصه‌سی آراسنداکی مالیه برابرسیزلیگی‌نی اوْرتایا قوْیدو. "*Big Six*" تاخیملاری‌نین گلیر فرق‌لری *۳۵۰ میلیون €* دان چوْخ ایدی. *منچستر یونایتد* *۶۷۶٬۳ میلیون €* ایله لیگده ان بؤیوک گلیره صاحیب اوْلان کولوب ایدی. *لستر سیتی*، گلیر باخیمیندان "*Big Six*" تاخیملارینا ان یاخین کولوب اوْلدو و بۇ مؤوسوم اۆچون *۲۷۱٬۱ میلیون €* قازاناراق شامپیونلار لیگینه قاتیلماق وثیقه‌سینی الده ائتدی. آوروپا کولوبلارینا چاتمایان سککیزینجی ان بؤیوک گلیر صاحیبی *[[وستهام یونایتد فوتبال کولوبو|وستهام یونایتد]]*، *۲۱۳٬۳ میلیون €* گلیر الده ائتدی. بئشینجی ان بؤیوک گلیر ایسه *۴۲۴٬۴ میلیون €* ایله *لیورپول* ایدی. اوْ زامانا قدر کولوبلارین گلیرلرینین اؤنملی بیر بؤلومو تلویزیون یایینی آنلاشمالاریندان گلیرکن، بؤیوک کولوبلارین هر بیری ۱۷–۲۰۱۶ مؤوسوموندن بۇ آنلاشمالاردان *۱۵۰ میلیون €* ایله *۲۰۰ میلیون €* آراسیندا گلیر الده ائتدیلر. *دیلویت‌ین* ۲۰۱۹-جو حئساباتینا گؤره "*Big Six*" تاخیملاری‌نین تامامی دۆنیانین ان زنگین ایلک اوْن کولوبو آراسیندا یئر آلدیلار.

### منچستر سیتی‌نین هئگئمونلوغو (۲۰۲۰-جی ایللر)

## ایسپانسرلر

## شامپیونلار

### تاخیملار مؤوسۆم اساسیندا

## کولوبلار
### ۲۲–۲۰۲۱ مؤوسۆمو

آشاغیداکی ۲۰ کولوب ۲۲–۲۰۲۱ مؤوسۆمونده پرمیر لیگ‌ده یاریشماقدادیلار :

* فولام، وست برومویچ و شفیلد یونایتد ۲۲–۲۰۲۱ مؤوسۆمو اۆچون چمپیونشیپه دۆشدولر و ۲۱–۲۰۲۰ مؤوسۆمو چمپیونشیپ‌ده نوریچ سیتی، واتفورد و برنتفورد سیرا ایله شامپیون، ایکینجی و پلی-آف قالیبلری اوْلاراق پرمیر لیگه یۆکسلدیلر.
*برایتون اند هوو آلبیون، ایلک یۆکسلیشیندن بۇ یانا پرمیر لیگ‌ده ۵ مؤوسۆم (۳۰ مؤوسۆم آراسیندان) قالان تک کولوب دیر.

* * : پرمیر لیگ‌ین قوروجو اۆیه‌سی
* ° : پرمیر لیگ‌دن هئچ واخت آشاغی دوشمییب
* ^ : فوتبال لیگی‌نین اوْرجینال اوْن‌ایکی تاخیملاریندان بیری

## لیگین آماری
### ان چوخ اوْینایانلار
[thumb|180px|[قرت بری پرمیر لیگ‌ین ان چوْخ اوْینایان اوْیونچوسو.]]

### ان چوْخ گوْل وۇران
[thumb|180px|[آلن شیرر پرمیر لیگ‌ین ان چوْخ گوْل وۇرانی.]]
یوخلاما تاریخی: *۲۳ مئی ۲۰۲۱*

* **بوْلد** اوْلان آدلار ایندی پئشه‌کار اوْلاراق پرمیر لیگ‌ده اوْیناییرلار.

### ان باشاریلی باش‌مشقچی
[thumb|180px|[الکس فرگوسن پرمیر لیگ‌ین ان باشاریلی باش‌مشقچی‌سی.]]

## قایناقلار

## باغلانتیلار

* 

بؤلمه:اینگلیس فوتبول کلوبلاری
بؤلمه:اینگلیس فوتبولو
بؤلمه:Premier League
بؤلمه:Football leagues in England
بؤلمه:۱۹۹۲ - جی ایلینده اینگیلیس اؤلکه‌سینده یارانانلار
بؤلمه:Professional sports leagues in the United Kingdom
بؤلمه:Sports leagues established in 1992
بؤلمه:Top level football leagues in Europe 
بؤلمه:دونیانین اوست فوتبال لیگلری