تیسباغا

بندانگشتی|تیسباغا
تیسباغا اینگیلیسجه (Turtle)سوروننلر صینفینه و تؽسباغالار دسته سینن Testudinata کلادؽنا عایید حئیوان دیر.

تؽسباغالار، اساسدا قابؽرغالارین‌دان اینکیشاف ائتمیش خۆصوصی بیر قابؽقلا کاراکتئریزه اوْلونان تئستۇدینئسTestudines دسته‌سینه عائید سۆروننلردیر. مۆعاصیر تؽسباغالار باشلارؽنین گئری چکیلمه طرزینه گؤره فرقله‌نن ایکی اساس قروها بؤلونور: Pleurodira یان بوْیونلولار و Cryptodira گیزلی بوْیونلولار. قۇرودا یاشایان تؽسباغالار و شیرین سۇ تؽسباغالاری دا داخیل اوْلماقلا، ۳۶۰ جانلؽ و بۇ یاخؽنلاردا نسلی کسیلمیش تؽسباغا نوْوع مؤوجوددور. اوْنلار اکثر قاره لرده، بعضی آدالاردا و دنیز تؽسباغالاری حالؽندا اوقیانوسلارؽن چوْخ حیسه‌سینده تاپؽلیر. آیری آمنیوْتلار (سۆروننلر، قۇشلار و ممه‌لیلر) کیمی، اوْنلار دا هاوا ایله نفس آلؽر و سۇ آلتؽندا یۇمورتا قوْیمورلار، باخمایاراق کی، بیر چوْخ نوْوع سۇدا و یا اطرافؽندا یاشایؽر.

## آناتومیلری

تؽسباغا قابؽقلاری اساسی سۆموکدن عیبارتدیر؛ یۇخاری حیسّه‌سی گۆنبزلی کاراپاس آدلانؽر، آلت طرفی ایسه یاستؽ پلاستروْن و یا گؤبک لؤحه‌سیدیر.خاریجی سطحی ساچ، بۇینوز و جایناق ماتئریالؽ اوْلان کئراتین‌دن حاضؽرلانمیش پۇلجوقلارلا اؤرتولموشدور. کاراپاس سۆموکلری یانلارا دوْغرو بؤیوین قابؽرغالاردان اینکیشاف ائدیر و بدنی اؤرتمک اۆچون بیرلشن گئنیش یاستؽ لؤحه‌لره چئوریلیر.تؽسباغالار "سوْیوققانلیلار"دیر، یعنی اوْنلارین داخیلی حرارت درجه سیبیرباشا مۆحیطدن آسؽلی اوْلاراق دَییشیر. اوْنلار عۆمومیتله فۆرصتچی هر شئیی یئینلردیر و اساساً محدود حرکتلی بیتکی و حیوانلارلا قیدالانؽرلار. بیر چوْخ تؽسباغا مؤوسومی اوْلاراق قؽسا مصافه‌لره میقراسییا ائدیر. دنیز تؽسباغالاری، سئویملی چامۇرلیکده یۇمورتا قوْیماق اۆچون اۇزون مصافه‌لره کؤچمک ائدن یئگانه سۆروننلردیر.

### بؤیوکلوک لری
ان بؤیوک جانلؽ تؽسباغا نوْوع (وه دؤردونجو ان بؤیوک سۆرونن) دریلی تؽسباغاسیدیر. اوْنون اۇزونلوغو ۲،۷ متر-دن چوْخ، چکیسی ایسه ۵۰۰ کق-دان چوْخ اوْلا بیلر. ان بؤیوک معلۇم تؽسباغا ، اۇزونلوغو ۴،۵ متر قدر، اؤن اۆزگجلرینین اۇجلاری آراسؽندا ائنی ۵،۲۵ متر چاتان و چکیسینین ۲۲۰۰ کق-دان چوْخ اوْلدوغو تخمین ائدیلن گئج تباشیر دؤورو دنیز تؽسباغاسی آرچلون ایسجهیروْس ایدی. ان کیچیک جانلؽ تؽسباغا، اۇزونلوغو ۱۰ سانتی متر-دن چوْخ اوْلمایان و چکیسی ۱۷۲ قرام اوْلان جنوبی آفریکادا یاشایان جهئرسوْبیوس سیگناتۇس(Chersobius signatus) دیر.

### باش و بویونلاری
تؽسباغانین جومجومه سی جانلؽ آمنیوْتلار (سۆروننلر، قوشلار و ممه‌لیلر‌ده داخیل اوْلماقلا) آراسؽندا اینحیصارلؽ شکیلده دیر؛ اوْ، ازله‌لرین باغلانماسؽ اۆچون هئچ بیر ده‌لیک اوْلمادان مؤحکم و سرتدیر.ازله‌لر ایسه کله‌نین آرخاسؽنداکی گیرینتیلره بیرلشیر. تؽسباغا کله‌لری فوْرما باخؽمیندان مۆختلیفدیر، یۇمشاق قابؽقلیلارین اۇزون و دار کله‌لریندن تۇتموش ساچاقلی تؽسباغالار گئنیش و یاستؽ جومجومه سینه قدر.بعضی تؽسباغا نوْوع لری داها بؤیوک و قالؽن باشلار اینکیشاف ائتدیرمیشدیر کی، بۇ دا داها چوْخ عضۇله کۆتله‌سینه و داها گۆجلو دیشلمه‌لره ایمکان وئریر.بیر نئچه نوْوده بعضی فردلر آیریلارؽن دان داها بؤیوک باشلار و داها قالؽن عضۇله لر اینکیشاف ائتدیره بیلر کی، بۇ دا "مئقاسئفالییا" megacephalyکیمی تانؽنیر. بۇ، احتیمال کی، پهریزده‌کی فرقلرله باغلؽدیر.
ات ییین و یا هرنه یینلر(سرت قابؽقلی حیوانلاردان) تؽسباغالار ان گۆجلو دیشلمه‌لره مالیکدیر. مثلاً، دۇروفاق مئسوْکلئممیس ناسۇتا ۴۳۲ پۇند (۱۹۲۰ ن) دیشلمه گۆجونه مالیکدیر. حشرات ییین، بالؽق ییین و یا هر شئیی ییین نوْولرین دیشلمه قۆوه‌سی داها آشاغؽدیر. جانلؽ تؽسباغالارین دیشلری یوْخدور، لاکین چنه‌لرینین کنارلارؽ بوْیونجا کئراتین قابؽقلارین‌دان عیبارت دیمدیکلری وار. بۇ قابؽقلارین ات کسمک اۆچون ایتی قؽراقلارؽ، بیتکیلری کسمک اۆچون دیشلری و یا مولیوسکلاری قؽرماق اۆچون گئنیش لؤحه‌لری اوْلا بیلر. دنیز تؽسباغالاری و بیر نئچه نسلی کسیلمیش فوْرما، آغؽز و بۇرون بوْشلوقلارینی تامامیله آیؽران سۆموکلو ایکینجی درجه‌لی داماق تکامۆلونه سبب اوْلموشدور.
تیسباغالارین بوْیونلاری، احتیمال کی، سرت قابؽقلارینی کوْمپئنساسییا ائتمک اۆچون چوْخ کئشلنلیر. دنیز تؽسباغالاری کیمی بعضی نوْولرین بوْیونلاری قؽسا، آیریلارینین بوْیونلاری ایسه ایلان بوْیونلو تؽسباغالارین اۇزوندور. بۇنا باخمایاراق، بۆتون تؽسباغا نوْولرینین سککیز بوْیون فقره‌سی وار کی، بۇ دا آیری سۆروننلرده گؤرسنمیر، لاکین ممه‌لیلره بنزَییر. بعضی ایلان بوْیونلو تؽسباغالارین هم اۇزون بوْیونلاری، هم‌ده بؤیوک باشلارؽ وار کی، بۇ دا سۇدا اوْلمادیقلاری زامان اوْنلاری قالدؽرماق قابیلییتینی محدودلاشدؽریر. بعضی تؽسباغالارین قؽرتلاقدا و یا سس چؽخارماق اۆچون تیترَین قاتلانمؽش حنجره لری وار. دیگر نوْولرین ایسه ائلاستینله زنگین سس تئللری وار.

## قایناقلار

بؤلمه:حئیوانلار