open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
تورک دؤنمینده ایران

**تۆرک دؤنمینده ایران** — تاریخی و بؤیۆک بیر دؤنمه ایشاره ائدیر. تۆرک‌لر ایران اؤلکه‌سی تاریخینده چوْخلۇ تأثییرلر قوْیۇب‌لار. میثال اۆچۆن چوْخلۇ تۆرک حؤکۆمت‌لری ایران‌دا حؤکمدارلیق ائدیب‌لر، اوْ جۆمله‌دن؛

* خزر خاقانلیغی: خزرلر طرفیندن قورولان بیر خاقانلیق.

* غزنوی‌لر

* بؤیوک سلجوقلو ایمپیراتورلوغو

* خارزمشاهلار دؤولتی

* افشار ایمپیراتورلوغو

* قاجار ایمپیراتورلوغو 

## قایناقلار

* رضایی، عبدالعظیم. تاریخ ده هزار ساله ایران. جلد سوم.
* جی. آ. بویل، تهران، تاریخ ایران کمبریج، انتشارات امیر کبیر، جلد پنجم.

### اتک‌یازی

بؤلمه:تورک خالقلاری
بؤلمه:موسلمان ایمپیراتورلوقلار
بؤلمه:تورک ایمپیراتورلوقلار
بؤلمه:گئچمیش شاهلیق‌لار
بؤلمه:سلجوق خاندانی
بؤلمه:اورتا آسیا تاریخی
اصحاب کهف

**کوهولده یاتانلار** یا دا **یئتدی یاتان ایگیت** (عربجه‌: أصحاب الکهف)، (اینگیلیس دیلی: Seven Sleepers) — دونیانین کۆلتۆرۆندا نئچه کیمسه دیر. ظالیم پادیشاهین حاکمیتی‌ندن قاچیب و بیر کوهولده یا ماغارادا گیزلی اولوبلار. بو کوهولده اوچ یوز ایللر یاتیب و سوْنرادا یئنی‌دن اویانیب و دونیا دئیشیکلیگین گؤروب و یئنی‌دن بو کوهولده اویوبلار.

ایسلام کولتوروندا بو شخصلر باشدا دقیانوس پادیشاهین ایشچیلری ایدی‌لر. هابئله بو پادشاهین ایشلرین یالنیز بیلیب و حقیقت آختارمادا اونون درباریندان قاچیب و اوزاق گئدیبلر. یولدا بیر چوبان و اونون کؤپگی اولارا قؤشولوب‌لار. اولار بیر کوهولده قالیب و تانری امرینه اوچ یوز ایل اویدولار.

## یئرلری
اونلارین کوهوللری دوزگون بللی دئیل و گیزیلیدیر.هابئله دونیادا نئچه یئری اونولارین یاتان یئرلری ساییبلار و هئچ بیریسی دوزگون قایناق ایله قؤللانمیر.

## قایناق

https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B5%D8%AD%D8%A7%D8%A8_%DA%A9%D9%87%D9%81

بؤلمه:قران ناغیللاری
بؤلمه:قران
بؤلمه:نصرانی
ایزدشهر

**ایزدشهر**، ایران مازندران اوستانی نور بؤلگه‌سی یئرلشن بیر شهردیر. بۇ شهرین ۱۳۹۵-جی ایلین آمارلارینا گؤره  ۷٬۴۳۹ نفر جمعیتی واردیر.

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار

بؤلمه:مازندران اوستانی‌نین شهرلری
بؤلمه:نور بؤلگه‌سی
الموت

**الموت** — آذربایجان تاریخی بؤلگه‌لریندن دیر. الموت بۇگۆنکۆ قزوین اوستانی قوزئی‌اینده یئرلشن تاریخی بیر منطقه‌نین آدی دیر. الموت قالاسی بو تاریخی بؤلگه‌ده یئرلشیب. 

## قایناق

### اتک‌یازی

بؤلمه:آذربایجان
بؤلمه:قزوین اوستانی
آی دده (درگی)

**آی دده**، رفیک خالد کارای طرفیندن 1922 ایلینده ایستانبولدا هفته‌ده  ایکی گون یاییملانمیش داها سونرا 1948-1949دا یئنیدن چیخاریلمیش سیاسی ساتیریک درگیسی. 

  تورک قورتولوش ساواشی  سیراسیندا چیخان ان ائتکیلی ایکی ساتیریک درگیسیندن بیری‌سیدیر (دیگری گولر یوز). قوروجوسو و باش‌یازاری رفیک خالد کارای‌دیر. میلّی موباریزه‌‌یه ساتیرا یولو ایله  موخالیفت ائدن درگی، قیسا سورن یایین حیاتی بویونجا چوخ ساییدا یازار و رسام یئتیشتیرمیش، اؤزوندن سونرا یایینلاناجاق ساتیریک درگیلرینه زمین حاضیرلامیشدیر.  

## یایین تاریخچه‌سی

### 1922
ایلک سایی 2 ژانویه 1922ده یاییملاندی. بازارائرته‌سی‌ و جومعه آخشامی گونلری، دؤنمین بیرچوخ یایینی کیمی دؤرد صحیفه‌ده چیخدی. 29×40سم اؤلچوده ایدی.صاباح مطبعه‌سینده چاپ اولونموشدو. دوزنلی اولاراق 90 سایی چیخدی. دئمک اولار بوتون یازی و کاریکاتورلاریندا میلّی موباریزه حرکتینی تنقید ائدن درگی؛ 30 آقوست‌دا ظفرین قازانیلماسیندان سونرا مصطفی کمال‌ین شکیل‌لری و تعریف‌لرینی یازیلاریندا یئر وئردی. درگی‌نین قوروجوسو و باش‌یازاری رفیک خالد، یوزاللی‌لیکلر سیاهیسینا یئر آلاراق خاریجه سورگون ائدیلدی. درگی‌نین سون ساییسی رفیک خالدین ایستانبولدان آیریلدیغی 9 نوامبر 1922ده چاپ اولدو سون ساییدا رفیک خالدین هئچ‌بیر یازیسینا یئر وئریلمه دی. 

  رفیک خالد، سورگونه گئدرکن آی دده‌نی یوسف ضیایا بوراخمیشدی. یوسف ضیا اورتاج بیر آی سونرا اورهان سیفی اورهون ایله بیرلیکده عئینی کادر، عئینی بیچیم و یاپیسی ایله آق‌بابا درگیسینی چیخارتدی.

### 1948
1938ده  یوزاللی‌لیک‌لرین یوردا دؤنمه‌سینی انگلله‌ین قانون قالخینجا ایستانبولا گئری گلن رفیک خالد، دؤنوشوندن اون ایل سونرا درگینی  یئنیدن یاییملاماغا باشلادی. شنبه و چارشنبه گونلری 8 صحیفه یاییملانان درگی نین ایلک ساییسی 8 مای 1948ده چیخدی. 104. ساییدان اعتباراً هفته‌ده بیر گون 12 صحیفه اولاراق چیخماغا باشلادی. باشلانغیجدان تان مطبعه‌سینده، 110. ساییدان اعتباراً آقچا مطبعه‌سینده چاپ اولدو. صاحیبی ف. کارای (فاطما کارای) اولاراق بیلینن درگی‌نین باش یازاری رفیک خالد ایدی. درگی بو دؤنمده آنتی‌کومونیست، باشلانغیجدا بؤیوک اؤلچوده آمریکا یانلیسی بیر یایین ایدی.ایکینجی دؤنمینه آی دده اسکی باشاریسینی قازانا بیلمه‌دی و 1 اوکتوبر 1949 تاریخلی 125. ساییدا باغلاندی.

## قایناق

## اتک یازی‌لار

بؤلمه:درگیلر
بؤلمه:درگی
بؤلمه:تورکیه مطبوعاتی
بؤلمه:تورکیه ساتیریک درگی‌لر
قوزئی آذربایجان تکنیکی بیلیم‌یوردو

**قوزئی آذربایجان تکنیکی بیلیم‌یوردو** و یا قیساجا **آزتو (AzTU)** — آذربایجان جومهوریتی‌نین تحصیل ناظیرلیغی تابع‌لیغینده اوْلان عالی تحصیل مۆعسیسه‌سی.

## حاقّیندا
آذربایجان جومهوریتی تکنیکی تحصیل ساحه‌سینده آپاریجی بیلیم‌یوردولریندن بیری اولان آذربایجان تکنیکی بیلیم‌یوردو (AzTU) م ۱۹۵۰ (میلادی) ایلینده قوزئی آذربایجانین پایتختی باکی شهرینده ترکیبینده ۴ فاکۆلته اولماق‌لا آذربایجان پولیتکنیک اینستیتوتو آدی آلتیندا یارادیلمیش‌دیر. 

## قایناق

### اتک‌یازی

بؤلمه:بیلیم یوردو
اونیدا توپلولوغو

**اونیدا توپلولوغو** — ۱۸۴۸-جی میلادی ایلده نیویورک اونیدا شهرینده  جان همفری نویس طرفیندن قورولموش موکملیتچی بیر دینی جمعیت ایدی. اونیدا توپلولوغو، قارماقاریشیق بیر ائولیلیک اولاراق بیلینن سربست ایلیشکی سیستئمینه گوجلو بیر شکیلده اینانیردی، توپلولوقدا هر هانسی بیر عضو رضاسی اولان هر هانسی دیگر فرد ایله سکس ائتمکده اؤزگور ایدی.

## قایناقلار

----
سوماق بالان

**سوماق بالان** (آنادلو:Kevgir) (قوزئی آذربایجانداAşsüzən) — مطبخ وسیله‌سی دیر. کاسا یادا یونگول قاب کیمی دیر و هر یئرینده کیچیک دلیکلری وار و پیشریماقدا یئمک سولارین سوزماغا ایشله‌نیر.دویو یا ماکارونی و آیریجا یئمکلری پیشیرماقدا سولاری سوماق بالان ایله سوزولر.

## قایناق
https://en.wikipedia.org/wiki/Colander

بؤلمه:مطبخ
آق بابا (درگی)

**آق بابا**، 1922-1977 ایللری آراسیندا  تورکیه‌ده یاییملانمیش هفته‌‌لیک سیاسی ساتیریک درگی. 

  تورک ادبیاتی‌نین ان اوزون عؤمورلو ساتیریک درگی‌لریندن‌دیر. 1922.ده بئش هِجه‌جی‌لر آدلی ادبیات آخیمی نین ایکی اؤنملی اویه‌سی اولان یوسف ضیا اورتاچ سیفی اورهون طرفیندن قورولموش؛ بیرنئچه کز کسینتی‌یه اوغراماقلا بیرلیکده 1977’یه قدر چیخاریلاراق تخمیناً ایکی مین سایی یاییملانمیشدیر.  

  تورک قورتولوش ساواشی قازانیلدیقدان سونرا باغلانان آی دده درگیسی‌نین بوشلوغونو دولدورماق اوزره قورولان درگی.سونرادان اؤز کیملیگینی قازانمیش؛ توپلومون یوخسول کسیمی نین درگیسی اولموش و گئنیش بیر اوخویوجو کوتله‌‌سینه اولاشمیشدیر.دؤنمین اؤنملی ادبیاتچی‌لاری نین یازیلارینا یئر وئرن آق‌بابا، سیاسی ساتیریک درگیسی اولماسی ایله یاناشی بیر ادبیات درگیسی اولاراق دا دگرلندیریلمیشدیر. 

## یایین تاریخچه‌سی
  یوسف ضیا و اورهان سیفی طرفیندن آی‌دده‌نین دئمک اولار عئینی هیئت، عینی بیچیم و قورولوشو ایله یایینلانماغا باشلایان درگی نین ایلک ساییسی 7 دسامبر 1922 تاریخلی‌دیر. اورهان سیفی، قیسا بیر سوره سونرا درگینی یوسف ضیایا بوراخمیش و یوسف ضیا آق بابانی حیاتی بویونجا تک باشینا چیخارمیشدیر. 1931-1933 و 1950-1951 ایللری آراسیندا یایینی کسینتی‌یه اوغرایان درگی، یوسف ضیانین 11 مارس 1967’ده اؤلومو اوزرینه 1977’ده باغلانانا قدر اوغلو انگین اورتاچ طرفیندن چیخاریلمیشدیر.  

  1923-1955 ایللری آراسیندا ایقتیدارداکی جومهوریت خالق پارتیسیندن یانا بیر چیزگی ایزله‌ین درگی،سربست فیرقه ، دموکرات پارتی  کیمی موخالیفت پارتی‌لرینه قارشی چیخدیغی دؤنملرده اوخوجو دستگینی ایتیردیگیندن، یاییمینا آرا وئرمک زوروندا قالدی (1931-1933، 1950-1951 آراسی). سونرالاری بو پولیتیک دوشونجه‌دن وازگئچه رک ساتیریک درگیسی کیملیگینی سوردورموشدور.

  باشلانغیجدا بازار ائرته‌سی و جومعه آخشامی گونلری دؤرد صحیفه حالیندا چیخماقدا اولان آق بابا 208 سایی چیخدیقدان سونرا باغلانیب، 1933'ده یئنی حرف‌له تکرار یاییملانماغا باشلادی. یئنیدن نومره‌لندیریلن درگی چارشنبه و شنبه گونلری چیخماغا باشلادی. حرف دئوریمیندن سونرا اؤلکه ده اوخور-یازار ساییسی آرتدیغیندان درگی‌نین اوخویوجوسو ساییسی دا آرتدی.1934 ایلینده 73. ساییدان سونرا اؤلچولری کیچیلدی، صحیفه ساییسی ییرمی‌یه چیخدی و یئنیدن نومره‌لندیریلدی. 24 فوریه 1944 تاریخینده 517. سایی‌یا چاتدی و یالنیز جومعه آخشامی گونلری یاییملانماغا باشلادی. درگی، اؤز آدینی داشییان آق بابا مطبعه‌سینده باسیلمیشدیر.  

## ایچریگی
آق بابا درگیسی نین ایچریگی؛ تنقیدی یازیلاری، تئاتر اویونلاری، گولمه‌جه‌لر، یوخو تعبیرلری، گنج فیرچالار کؤشه سی و کاریکاتورلاردان عیبارت ایدی. درگی‌نین آرخا قاپاغیندا یابانجی کاریکاتوریست‌لرین اثرلری یئر آلیر، بو کؤشه نین آدی درگی نین ایلک ایللرینده  " اجنبی کاریکاتورلاری "  ایکن، سونراکی ایللرده  " دونیا کاریکاتورلاری " 'نا چئویریلدی.  

## اکیبی
  درگی نین یازارلاری آراسیندا عثمان جلال قایقیلی ، ابراهیم علاالدین گؤوسا، ارجمند اکرم تالو، عزیز نسین، رفعات ایلقاز، صولحی دؤلئک و مظفر ایزگو وار ایدی. چیزرلری آراسیندا ایسه منیف فهیم، ذکی بئیأر، فتحی دوه‌لی اوغلو، علی علوی، رامیز گوکچه، نمجی رضا، جعفر زورلو، ثمین آقار و سمیح بالجی اوغلو  وارایدی. آق بابا درگیسینده یایینلانان کاریکاتورلار رسیم صنعتیه داها یاخیندی.  

## اتک یازی‌لار
بؤلمه:درگی
بؤلمه:درگیلر
بؤلمه:تورکیه مطبوعاتی
بؤلمه:تورکیه ساتیریک درگی‌لر
بتا پوزولوشو

**بتا پوزولوشو** اینگیلیس دیلی:beta decay) اتوم دا بیر جور چکیردک پوزولوشو دیر.بو پوزولوشماق ایکی نوعودا بتا + و بتا - اولار.

## قایناق
https://en.wikipedia.org/wiki/Beta_decay

بؤلمه:فیزیک
ایزوبار

**ایزوبار** (اینگیلیس دیلی:Isobar)اتوم فیزیکده ایکی چکیردکین کوتله سایی بیر اولماقدا بیر بیرینه ایزوبار اولار.هابئله کربن 12 - و بور 12 - بیر بیرینه ایزوبار دیر.

## قایناق
https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%DB%8C%D8%B2%D9%88%D8%A8%D8%A7%D8%B1

بؤلمه:فیزیک
فریم (مازندران)

**فریم**، ایران مازندران اوستانی ساری بؤلگه‌سی یئرلشن بیر شهردیر. بۇ شهرین ۱۳۹۵-جی ایلین آمارلارینا گؤره ۳۶۹ نفر جمعیتی واردیر.

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار

بؤلمه:مازندران اوستانی‌نین شهرلری
بؤلمه:ساری بؤلگه‌سی
قره‌كوز

**قره‌كوز** ، 1908-1968 ایللری آراسیندا تورکیه‌ده یاییملانان سیاسی و ساتیریک خالق قزئتی . ایلک ساییسی 10 آقوست 1908ده چیخان قزئت، علی فواد بیگ طرفیندن قورولموشدور و هفته‌ده ایکی گون یاییملانمیشدیر.قزئتین هر بیر ساییسی‌نین قاپاغیندا قره‌كوز و حاجی‌وات‌ین کاریکاتورو و آلتیندا گوندمده اولان بیر قونویلا ایلگیلی قونوشمالار یئر آلمیشدیر.     

## قورولوشو
  آدینی عئینی آدا صاحیب گؤلگه اویونوندان آلان قره‌كوز قزئتی علی فؤاد بیگ قورموش و قزئتین ایلک ساییسی 10 آقوست 1908ده چیخمیشدیر. ایلک زامانلار بازار ائرته‌سی و جومعه آخشامی گونلری اولماق اوزره هفته‌ده ایکی گون نشراولونموشکن داها سونرالاری هفته‌ده بیر گون یاییملانماغا باشلامیشدیر. علی فؤاد بیگین اؤلوموندن سونرا جومهوریت خالق پارتیسی طرفیندن ساتین آلیناراق سوروملو مودورلوگونه بورهان جاهد موْرکایا گتیریلمیشدیر. داها سونرا آکا گوندوز و آردیندان اورهان سیفی اورهونا تاپشیریلمیشدیر.داها سونرالاری سیراسی‌ ایله سدات سیماوی، حالیم جاوید، فریدون آنکارا، عبدالرحمان اونگان قزئتین ایمتیازینی اوسته‌لنمیشدیر. اونگان‌ین اؤلوموندن سونرا **بیزیم قره‌كوز** آدییلا تورقوت گؤله ایداره سینده یاییملانمیشدیر. 5 فوریه 1960 تاریخینده ایلک آدی ایله تکرار یاییملانان قزئتین سونراکی ایمتیاز صاحیب‌لیگینه ابراهیم اؤکتم، معمرسوسیا، اورهان اؤزتراک گتیریلمیشدیر.  

## یاییم سیاستی
  1918'ده کی  موندروس موتارکیه‌سی سونراسیندا تورک قورتولوش ساواشینی دستکله‌ین قره‌كوز،جومهوریتین اعلانی  سونراسی آتاتورک ایلکه‌لری و اینقیلاب‌لارینی یایما و منیمستمه؛ تک پارتیلی دؤنمین ایچ و دیش سیاستده آلدیغی قرارلارا دستک اولما سیاستینی گودموشدور.)دیل دئوریمینی دستکله‌یه‌رک اؤزتورکجه یاریشمالاری دوزنله‌میش، اؤزتورکجه کلمه لرله سوی‌آدلارینی یاییملامیشدیر.اؤلچو سیستمینده مئیدانا گلن دییشیک‌لری، هفته تعطیلی‌نین بازار گونونه آپاریلماسینی، اذانین تورکجه اوخونماسینی، دینی گئیم‌لرین قالدیریلماسینی، قادین برابرلیگینی اولوملو قارشیلامیشدیر.. 

## اتک یازی‌لار

بؤلمه:درگی
بؤلمه:درگیلر
بؤلمه:قزئتلر
بؤلمه:تورکیه مطبوعاتی
بؤلمه:تورکیه ساتیریک درگی‌لر
۲۲ دی

۲۲ دی، ایران تقویمینده ایلین ۲۹۸-جی گۆنی دیر و ایلین سونونا ۶۷ گۆن (نورمال ایل) یا ۶۸ گۆن (اۇزون ایل) قالیر.

## حادیثه‌لر
## آد گۆن‌لری
## اؤلۆم‌لر
## قایناقلار
کیچیک بوز چاغی

**کیچیک بوز چاغی** دونیادا اوز وئرن سرینلیق و دوُنماق زمانی دیر و 15 جی میلادی یوز ایلدن 19جی میلادی یوز ایلجا اؤز وئرمیشدیر.بو چاغدا هاوا حدیندن آرتیق سرین اولوب و چوخلو یئرلرده آغیر قار یاغیب و قیش و شخته چوخالمیشدیر.1315جی و 1317جی میلادی ایللرده سرین یاز باش وئرمیشدیر و اوروپادا چوخلو گؤللر و یئرلرده بوز و دوُن دوشموشدور.

## قایناق
https://en.wikipedia.org/wiki/Little_Ice_Age

بؤلمه:هاوا
بؤلمه:جوغرافی
آشیق حیدر محمودی

**آشیق حیدر محمودی** همدانین آدلی سانلی چوگور چالان و عاشیق‌لریندن‌ایمیش. آشیق حیدر محمودی ۱۳۹۸–جی هیجری گۆنشلی ایلی‌نین قوراپیشیرن آیی‌نین ۷-جی گۆنۆ وفات ائدیب.

## قایناقلار

بؤلمه:کیمسه‌لر
گونش تاجی

**گونش تاجی** یادا **گونش پاپاغی** هابئله اولدوز پاپاغی (اینگیلیس دیلی:Stellar Corona) گونشین ان ائشیک اؤرتوسو دیر.اونون ایستی سی 106 کلوین درجه سی دیر و گونش اؤزوندن یاکلاشیک اون مین کیلومتیر آرالی دیر.

## اؤلدوز ایشیقی
گونشین جووی یا هاواسی 10 مین کیلومتیرده قوتاریر و بو فضادا آچیق اوزای و گونش آراسیندا انرژی آل وئری فوتون ایله دیر.گونش اوزوندن انرژی دالغالاری اوسته طرف کؤچور و ایستی قازلار گونش جووینده اوسته قالخیر هابئله گونشین آخر لایه سینده انرژی دایانیر و ایستی لیق چوخالیر و فوتونلار بو فضادان اوزای گؤیه یوُل تاپیر.
## گونشدن آیریلان ماده لر
گونش اؤزونده بعضی بؤیوک پاتلاملار اؤز وئریب و ماده نی و ایستی قازلاری 10 مین متیردن چوخ اوسته آتیر و بو ماده لر گونشدن قاچیر و بو ایستی ماده لر گونش یئلی آدلانیر.

## قایناق
https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D8%A7%D8%AC_%D8%AE%D9%88%D8%B1%D8%B4%DB%8C%D8%AF%DB%8C

بؤلمه:آسترونومی
بؤلمه:اولوز
بؤلمه:اوزای
آذربایجان-فرانسیز بیلیم‌یوردو

بندانگشتی|بیناسی

**آذربایجان-فرانسیز بیلیم‌یوردو** — آذربایجاندا بیر بیلیم‌یوردو'دور. ۲۰۱۶-جی میلادی ایلده یارادیلیب.

## قایناق‌لار

بؤلمه:۲۰۱۶ - جی ایلینده آذربایجان جومهوریتی اؤلکه‌سینده یارانانلار
بؤلمه:علم و تکنولوژی آذربایجاندا
حسین نامیق اورکون

**حسین نامیق اوْرکۇن** (دوْغوم: ۱۵ آوقۇست ۱۹۰۲، ایستانبۇل، عثمانلی ایمپراتوْرلۇغۇ - اؤلوم: ۲۳ مارس، ۱۹۵۶، آنکارا، تۆرکیه جۆمهوْریتی) - تۆرک تاریخچی، دیلچی. تۆرکلۆک، تۆرکچۆلۆک و تۆرک دۆنیاسی حاقیندا اثرلر یازمیشدیر. 

## یاشاییشی
  1902-جی ایلده ایستانبۇلدا دۆنیایا گلمیشدیر. اوْرتا تحصیلینی نیشانتاشی سۇلطانیسینده تاماملامیشدیر.ایستانبۇل  اۇنیورسیتتی ادبیات فاکۆلته‌سی‌نین تاریخ بؤلمه‌سینی بیتیردیکدن سوْنرا بۇداپست اۇنیورسیتتی‌نین فلسفه فاکۆلته‌سینده تۆرکوْلوْژی تحصیلی آلمیشدیر. گیۇلا نمتهین طلبه‌سی اوْلمۇشدۇر. تۆرک سوْیۇنۇن 20-جی عصرده یاشاماقدا اوْلان قوْللاری حاقینداکی  " تۆرک دۆنیاسی "  آدلی اثرینی بۇداپستده یازمیشدیر. اثر 1932-جی ایلده تۆرکیه ده نشر ائدیلمیشدیر.    

  1930-جی یلده تحصیلینی تاماملامیش و قازی تحصیل اینیستیتۇتۇندا تاریخ مۆعلیم‌لیگینه تعیین ائدیلمیشدیر. اینیستیتۇتدا، پوْلیس کالجینده، دؤولت کوْنسرواتوْریاسیندا و طیب فاکۆلته‌سینده اۇزۇن ایللر تۆرک تاریخی و اینقیلاب درس‌لری وئرمیشدیر.  

  مۆعلیم‌لیکله یاناشی، تۆرک دیلی و تاریخی اۆزره آراشدیرمالار ائتمیشدیر. یاییم‌لاری آراسیندا تۆرک افسانه‌لری و داستان‌لاری، تۆرک بوْیلاری ایله علاقه‌لی آراشدیرمالار، تۆرک‌لۆک و تۆرکچۆلۆک ایله علاقه‌لی دۆشۆنجه یازی‌لاری، یاییم تنقیدلری و تانیدمالاری یئر آلمیشدیر.  

  1944-جۆ ایلده ایرقچی‌لیک-تۇرانچی‌لیق محکمه‌سینده مۆحاکیمه ائدیلمیشدیر. بیر ایل حبسده قالدیقدان سوْنرا برائت آلمیشدیر. حبسدن چیخدیقدان سوْنرا صحتینده پروْبلملر یاشایان اوْرکۇن 1956-جی ایلده آنکارادا حیاتینی ایتیرمیشدیر.

## اثرلری

# پئچنک لر، 1933  
# آتیللا و اوْغۇللاری، 1933 
# اوْغۇزلارا دایر، 1935  
# هۇنلار، 1938  
# تۆرک تاریخی نین بیزانس قایناکلاری، 1938
# عثمانلی لارین آصلینا دایر، 1939
# تۆرک ایستیلاسی دؤورۆنده ماجاریستان و آوۇستۇریادا جاسۇسلار، 1939 
# تۆرک سؤزۆنۆن آصلی، 1940 
# ائسکی تۆرک یازیت لاری (4 جیلد)، 1936-1941
# پرنس کالیانامکارا و پاپامکارا حیکایه سی نین اۇیغۇرجاسی، 1940 
# تۆرک افسانه لری، 1943  
# یئراۆزۆنده تۆرک لر، 1944 
# تۆرکچۆلۆگۆن تاریخی 1944  
# تۆرک تاریخی (4 جیلد)، 1946 
# ائسکی تۆرکلرده ائوجیل حئیوان لارین تاریخچه سی، 1954

## اتک یازی‌لار
بؤلمه:تورکچولر
بؤلمه:تورکچولوک
بؤلمه:ایستانبوللو یازیچیلار

بؤلمه:یازیچیلار
سیاسی علم

**سیاسی علم**، سیاست نظریه‌لرین تجروبه‌لرینی اؤیره‌نن و سیاسی سیستملر و سیاسی داورانیش ساحه‌لری ایله مشغول اولان بیر اجتماعی علم ساحه‌سی‌دیر.
کئچمیش‌ده سیاستشوناسلار دؤولت و حاکمیت آنلاییشلاری اوزرینده دار بیر معنادا آراشدیرما آپارارک‌ن، بو گون عینی زاماندا سیاسی قرارلارین تحلیلی، قرار و تأثیر موناسیبتلرین‌ده سوسیال قروپلارین نقشی، سیاسی ایشتیراک، ایجتماعی قورولوش و گوج علاقه‌لری، دؤولتین منشیی، سیاسی دییشیک‌لیک و اینکیشاف آراشدیریلیر.
## قایناقلار
پولیس

**پولیس** (،  — دؤولت، شهر) — ایجتماعی آساییشی قوروماق اوزره دؤولت خیدمتی سیستمی. موختلیف اؤلکه‌لرده موختلیف ساحه‌لرده وظیفه‌لر یئرینه یئتیریر. اساس وظیفه‌سی جینایتکارلیقلا موباریزه آپارماق دیر. اونون اوزرینه اشیاءلارین قورونماسی، معین ساحه‌لرده اینضیباطی نظارت، دؤولت اورقانلارینین قرارلارینین یئرینه یئتیریلمه‌سی قویولا بیلر.

همچینین معین اؤلکه‌لرده یانغین سؤن‌دورمه و قضاءلاردان خیلاص ائتمه خیدمتی ده پولیسین تابع‌لیینده‌دیر.

پولیس سیستمی بعضی اؤلکه‌لرده مرکزلشمیش (آذربایجان جومهوریتی، روسیه، تورکیه)، و یا غئیری-مرکزلشمیش (آلمان، آمریکا بیرلشمیش ایالتلری) اولا بیلر.

## پولیس آدی ایرانین فرقلی دؤورلرینده
* ایسلامی دوورو: محتسب، شرطه، شحنه، معاون، متوالیالشرطه، صاحب‌الجسر، امرالجسر (امرالجسرین)، درابون، عامله الشرطه، والی الحرب، عسس، عسش‌باشی، حاکم، حافظ، صاحب‌المدینه، صاحب‌اللیل، طواف‌اللیل، احداث
* صفوی دوورو: دیوان بیگی داروغه، میرشب گزمه، شبگرد، پاکار، کشیکچیان دربندها، محتسب‌الممالک، کلانتر، اداره‌احداث، اون باشی، اللی باشی، یوزباشی،مین باشی، بئش مین باشی،
* افشار دوورو: داروغه، کدخدا، سرهنگ، خلیفه، نواب، پاسبان، اون باشی، اللی باشی، یوزباشی،مین باشی، بئش مین باشی،
* زند دوورو: داروغه، کلانتر، محتسب، نقیب، میرشب، گزمه، اون باشی، اللی باشی، یوزباشی،مین باشی، بئش مین باشی،
* قاجار دوورو: نسقچی، فراشباشی، اون باشی، اللی باشی، یوزباشی،مین باشی، بئش مین باشی، میرغضب (اعدام مامورو)، گزمه، میرشب شبگرد، داروغه، کلانتر
* پهلوی دوورو: پاسبان، ژاندارم، پلیس، آژان
* جومهوری ایسلامی دوورونده:کمیته انقلاب اسلامی، نیروی‌انتظامی (ناجا)، پلیس، ضابط قضایی.

## قایناقلار

بؤلمه:حوقوقی پئشه‌لر

بؤلمه:نظارت
عدد

**عدد** یا **سایی** — وارلیقلارین میقدار و سای خصوصیتلری اۆچون ایستیفاده اوْلونان آنلاییش‌دیر. بو آنلاییش قدیم اینسانلار آراسیندا سایمایا اوْلان طلبلردن یارانیب، حاضیردا ایسه دییشیب زنگینلش‌دیریله‌رک، مۆهوم ریاضی آنلاییشا چئوریلیب.

ریاضیاتدا منفی رقملر آنلاییشی |بوْرجلاری حسابلاماق اۆچون اورتا عصرلرده یارانیب.

## بیر ده باخ
طبیعی ساییلار

راسیونال ساییلار

غئیر-راسیونال ساییلار

حقیقی ساییلار

کومپلکس ساییلار

## قایناقلار

بؤلمه:ساییلار
اخلاق فلسفه‌سی

اخلاق فلسفه‌سی (یونانجا: ἠθικόν) — اخلاق، عنعنه‌‌ معنالارینی وئریر. فلسفه‌نین ان بؤيوک حیصه‌‌لریندن بیری اوْلوب اینسان معنویاتینی احاطه‌‌ ائدیر. 

اخلاق فلسفه‌سی و اوْندان يارانان فن لر (حوقوق، دؤولت و سوسیال فلسفه) پراکتیکی فلسفه قروپونا داخیل ائدیلیرلر. چۆنکی اوْنلار اینسان داورانیشی ایله باغلیدیرلار. نظری فلسفه‌يه منطیق، قاوراما نظریه‌‌سی و متافیزیکا داخیلدیر. 

فلسفه فننینه ایلک دفعه‌‌ اوْلاراق ارسطو اخلاق فلسفه‌سی آدی وئریلمیشدیر. بۇنونلا اوْ عادتلرین، عنعنه‌‌لرین علمی يارانماسینی نظرده تۇتوردو. آنجاق اوْنا قدر آرتیق اخلاق فلسفه‌سی فلسفی دۆشونمه‌نین ترکیب حیصسینه چئوریلمیشدیر. بۇنون آرخاسیندا صوْفیسیت‌لرین اینسان ایدراکی‌نین آرخاسیندا اوْنلارین عادت و عنعنه‌‌لری دۇرماسی ایدی.  

## قایناقلار

بؤلمه:فلسفه تاریخی
بؤلمه:حیات فلسفه‌سی
بؤلمه:فیکیر فلسفه‌سی
ایلنجه

ايلنجه اینسانلارین بوْش واختلارینی خوْش کئچیرمک اۆچون ائتدیکلری مۆختلیف فعالیتلردیر. ايلنجه‌لی محصوللار تولید ائدن ایقتصادی بؤلوم ايلنجه بؤلومو آدلانیر. بیر کوْمدی فیلمینه، ایدمان موسابیقه و يا پوْرنوقرافی ايلنجه صنايع‌سینین بیر نۆمونه‌سیدیر. بیر فیلمین و يا ايلنجه‌لی ايلنجه‌نین اساس شرطیدیر کی، بۇ اینسانلار طرفیندن شادلیق و تفریح کیمی گؤروله بیلر. 

## قایناقلار
منزیل

**منزیل** فردی اوْلاراق ایستیفاده ائدیلن ياشايیش ساحه‌‌سی، عائیله، ائو و يا بیر نئچه عائله‌‌ اۆچون دایمی و يا ياری دایمی ائو. عادتا ائو، منزیل و يا باشقا بیر بینا و يا آیری اوْلاراق سيار ائو، قايیق ائوی، ياتاقخانا معنی‌سینده دیر.
ياشايیش يئرلری تئز-تئز ياتماق، يئمک حاضیرلاماق، يئمک اۆچون يئرلر و ایمکانلار تکلیف ائدیر. عمومیتله، "منزیل"، شهرک، کند، شهر‌اطرافی، شهر و يا اؤلکه کیمی بیر جوْغرافی اراضی سايیلا بیلر. 

## قایناقلار
کاوندیش تجربه سی

**کاوندیش دنیمی** یادا کاوندیش آزماایشی (اینگیلیس دیلی: Cavendish experiment) هنری کاوندیش 1797-1798جی میلادی ایللرده بو تجربه نی اله گتیردی.بیرینجی دفعه آزمایش خانادا کوتله چکیمی اؤلچولدو.بو آزامایشده کوتله چکیمی ثابیتی و یئر کوره سی نین کوتله اؤلچوسو اله گلدی.

## قایناق
Cavendish experiment (''en'')

بؤلمه:فیزیک
بؤلمه:ماده
کریپتون

**کریپتون** کیماسال ماده دیر سیمگه سی Kr اتوم سایی‌سی 36 اتوم کوتله سی 83.80 آلتی قالارلی ایزوتوپو و نئچه قاچگین ایزوتوپو وار. مندلیف جدولینده دؤردونجو نجیب قازدیر.سیخلیغی 1.18 هاوا سیخلیغیندان چوخدور و قؤخسوز و بؤیاقسیز دیر. کریپتون کریپ سؤزوندن و گیزلی معناسیندا دیر چون چوخ مدت اینکیشاف اولمادی.سممی دئیل و یانماز.الکتریکی بؤشالمادا آچیق بنوشه کیمی ایشیغی اولار.

## قایناق

بؤلمه:فیزیک
ماده (فیزیک)

**مادّه** - بوتون فیزیکی جیسملره مادّه دئییلیر. مادّه فضانی ایشغال ائدر و حجم ایله کوتله سی اولان هر زات مادّه آدلانیر.

بوتون مادّه‌لر آتوم و مولکوللاردان تشکیل اولونورلار و بۆتون گؤرونه بیلن شئیلر مادّه دیرلر. مادّه‌لر موختلیف شکیللرده و کوتله‌لرده گؤرونورلر. فیزیکده مادّه اوچون دوزگون بیر تعریف یوخدور و بوتون تعریفلر مادّه‌نی تکجه بیر باخیمدان آچیقلاییرلار.

مادّه آتوملاردان تشکیل اولور. آتوملار نوترون، پروتون و الکتروندان تشکیل تاپیرلار و بونلار ایسه کوارک، نوترینو و لپتون کیمی کیچیک پارچاجیقلاردان یارانیرلار. مادّه‌نین حجمی و کوتله‌سی بو کیچیک پارچاجیقلاردان عمله گلیر.

## مادّه‌نین حالتلری
مادّه‌نین حالتلری بئش نؤوعده تعریف اولونور: مایع، برک جیسم یا جامید، قاز، پلاسما و بوز آینشتاین سیخلاشماغی (ان سرین مادّه)

## برک جیسم فیزیک باخیمیندان
جامید مادّه فیزیک باخیمیندا نئچه نؤوعدور: 
*فیلیز یا دمیرکیمی لر
*سرامیک یا ساخسی 
*پولیمر یا کربون مادّه‌سی
*کامپوزیت

## قایناق
https://en.wikipedia.org/wiki/Matter

بؤلمه:فیزیک
بؤلمه:کیمیا
کیاکولا

**کیاکولا**، ایران مازندران اوستانی سیمرغ بؤلگه‌سی یئرلشن بیر شهردیر. بۇ شهرین ۱۳۹۵-جی ایلین آمارلارینا گؤره ۸،۰۴۰ نفر جمعیتی واردیر.

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار

بؤلمه:مازندران اوستانی‌نین شهرلری
بؤلمه:سیمرغ بؤلگه‌سی
راپس یاغی

**راپس یاغی** یادا کانولا یاغی (فارسیجا:روغن کلزا) راپس دنه لریندن اله گلن بیر یاغدیر. ترانس و کلسترولو آز اولماغا گؤره یاخچی یئمک یاغی بیلینیب.راپس یا کانولا دنه لرینده یوزده 25 یوخسا 55 یاغی اولار.یوزه 18-24 پروتوئین و فیرباسی یوزه 20 دیر.راپس دنه لرینین ان یاخچی سی . یاغلی سی کانولا آدلانیر.کانولا یاغی راپس یاغی نین یاخچی سی دیر.

## قایناق

https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B1%D9%88%D8%BA%D9%86_%DA%A9%D9%84%D8%B2%D8%A7

بؤلمه:یئمک
نجیب قاز

**سوی قاز** یا**نجیب قاز** بیر نوعو اثرسیز کیماسال قازلاردیلار.بو قازلار کیمائی اثرلری یؤخدور و قؤخسوز و بؤیاقسیزدیلار.هلیوم، نئون، آرقون، کریپتون، زنون، رادون و اوقانسون نجیب قازلاردیلار.مندلیف کیمیاسال قوتوسوندا A8 ردیفینده دیلر.تک اتوملی مولکوللاری وار و دوغالدا چوخ آز گؤروشور.

## قایناق
https://en.wikipedia.org/wiki/Noble_gas

بؤلمه:فیزیک
اوخدود (نجران ائلی)

**اوخدود ائلی** (قورآندا:أَصحَابُ الْأُخْدُودِ) قورآندا یازیلان بیر روایتدیر. بو روایت بروج سوره‌سی‌نین ۱–جی آیه‌سیندن ۸–جی آیه‌لرینده یازیلیب.

## باشا گلیم
ذی نواس نجران پادیشاهی نصرانیلر ایله قارشی دوردو و اونلاری جو یوت دؤنوشونه چاغیردی. او ایکی یؤل نصرانیلره بیلیندیردی یا جویوت اولون یادا اوددا یانین. بو حالدا نصرانیلر اونون سؤزلرین قبول ائتمه‌دیلر و جویوتلر نصرانیلری دیری دیری اودا آتدیلار.

بو روایتده ۵۲۴–جو میلادی ایلده جویوتلر نصرانیلری اؤلدوروب یاندیرب و بعضی‌لرین باشلارین کسدیلر.

## قایناق
https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%AE%D8%AF%D9%88%D8%AF_(%D9%86%D8%AC%D8%B1%D8%A7%D9%86)

بؤلمه:قورآن
بؤلمه:عربیستان تاریخی
بؤلمه:نصرانیلر
الیگودرز بؤلگه‌سی

**الیگودرز بؤلگه‌سی** ()، ایرانین لوریستان اوستانیندا یئرلشن بیر بؤلگه‌دیر. ۱۳۹۰-جی ایلین آمارلارینا گؤره بۇ بؤلگه‌نین ۱۳۷٬۵۳۴ نفر جمعیت واردیر.

## ایداری بؤلونوش
* بخش مرکزی
** دهستان پاچه‌لک شرقی
** دهستان خمه
* بخش زز و ماهرو
** دهستان زز شرقی
** دهستان زز غربی
** دهستان ماهرو
* بخش زلقی
** دهستان پیشکوه ذلقی
** دهستان ذلقی شرقی
** دهستان ذلقی غربی
* بخش بربرود شرقی
** دهستان بربرود شرقی
** دهستان فرسش
* بخش بربرود غربی
** دهستان بربرود غربی
** دهستان چشمه پر

## قالری

File:Oshtoran Kooh.jpg|Oshtoran Kooh Mountain

File:Road near to Aligoodarz at winter.JPG|Road near Aligoudarz in winter
File:Ab sefid-aligoodarz.jpg|Ab Sefid Waterfall


## قایناقلار

بؤلمه:الیگودرز بؤلگه‌سی
بؤلمه:لوریستان اوستانی‌نین بؤلگه‌لری
اسالم

**اسالم** — بۇگۆنکۆ گیلان اوستانی اراضی‌سینده یئرلشن بیر شهر دیر. اسالم شهری گیلان اوستانی‌نین تالیش بؤلگه‌سی یئرلشیب و اردبیل اوستانی دا چوْخ یاخین‌دیر. 

اسالم اهالی‌سی تورکجه و تالیشجا دیللرینده دانیشیرلار.

## اسالم–خلخال یولو

## قایناق

### اتک‌یازی

بؤلمه:آذربایجان
بؤلمه:گیلان
بؤلمه:گیلان اۇستانی
بؤلمه:گیلان اوستانینن جوغرافیاسی
بؤلمه:تالیش بؤلگه‌سی
ازنا بؤلگه‌سی

**ازنا بؤلگه‌سی** ()، ایرانین لوریستان اوستانیندا یئرلشن بیر بؤلگه‌دیر. ۱۳۹۰-جی ایلین آمارلارینا گؤره بۇ بؤلگه‌نین ۷۱٬۵۸۶ نفر جمعیتی واردیر.

## ایداری بؤلونوش
* بخش مرکزی شهرستان ازنادهستان پاچه‌لک غربیی
** دهستان سیلاخور شرقی
* بخش جاپلق
** دهستان جاپلق شرقی
** دهستان جاپلق غربی

## قایناقلار

بؤلمه:ازنا بؤلگه‌سی
بؤلمه:لوریستان اوستانی‌نین بؤلگه‌لری
کافتارلار

**کافتار** و یا **صیرتلان** یوخسا **سیرتلان** () هر حئیوانا کی کافتارلار عائیله‌سیندن دیر دئییلیر. ائیری آغیز، دال آیاقلاری قاباغ آیاقلاریندان خیردا اولماسی کفتارلارین مهم خوصوصیاتلاریندان‌دیر.

کل دنیادا فقط دورت دسته کفتار واردی کی آسیا و آفریقا دا زندگی الیلر. خالی کفتارلار گروهی یاشاییرلار و اوبیرسی حیوانلارین شکارلاری‌نین قالمیشلارین ییرلر.

## یاشادیقلاری مکانلار
بندانگشتی|365x365پیکسل|کافتارلارینین یاشادیغلاری مکانلار
فقط زولاقلی کافتار آسیا و آفریقا دا یاشی،اوبیرسی کفتارلار هامیسی آفریقانین گوئنی طرفینده یاشاییرلار.

## قایناقلار

* https://az.wikipedia.org/wiki/Kaftarlar
دندی

**دندی** ایرانین زنجان اوستانی‌نین شهرلرین‌دن بیری‌دیر. بو شهرین نوفوسو ۲۰١۶-جی میلادی ایل‌ده ۴۰۸۷ نفر ایمیش. اهالی‌سی تۆرکدۆرلر و تۆرک دیلینده دانیشیرلار.

## محله‌لر
دندی‌نین محله‌لریندن آشاغی محله، فردوس محله‌سی و کالسیمین محله‌سینی آد آپارا بیله‌ریگ.

## اکینچیلیک و محصول‌لاری
بوغدا ، آلما و اریک و باغ محصول‌لاری بو بؤلگه‌نین آنا محصول‌لاری دیر.

## قایناق
http://newspaper.hamshahrionline.ir/id/32663/%D8%AF%D9%86%D8%AF%DB%8C-%D8%B1%D9%88%D8%B3%D8%AA%D8%A7-%D8%B4%D9%87%D8%B1.html

https://www.irna.ir/news/83344780/%D9%85%D8%AD%D9%88%D8%B1-%D8%B2%D9%86%D8%AC%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D9%86%D8%AF%DB%8C-%D8%AA%DA%A9%D8%A7%D8%A8-%D8%AF%D8%B1-%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D9%87-%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DB%B2-%D8%B3%D8%A7%D9%84%D9%87-%D8%AA%D8%B9%D8%B1%DB%8C%D8%B6-%D9%88-%D8%A8%D9%87%D8%B3%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D9%85%DB%8C

بؤلمه:زنجان اوستانی‌نین شهرلری
بؤلمه:Coordinates on Wikidata
بؤلمه:ماهنشان بؤلگه‌سی
کونجود یاغی

جایگزین=|بندانگشتی|قابیخلی آق کونجود
**کونجود یاغی ** یادا **کونج اوتو یاغی** () بیر یئملی یاغدی که هیند کونج اوْتونون دنه لریندن آلینار.

## منابع

بؤلمه:هیند کونج اوْتو
بروجرد بؤلگه‌سی

**بروجرد بؤلگه‌سی** ()، ایرانین لوریستان اوستانیندا یئرلشن بیر بؤلگه‌دیر. ۱۳۹۰-جی ایلین آمارلارینا گؤره بۇ بؤلگه‌نین ۳۲۶،۴۵۲ نفر جمعیتی واردیر.

## ایداری بؤلونوش
*  بخش مرکزی:
** دهستان دره صیدی
** دهستان شیروان
** دهستان والانجرد
** دهستان همت‌آباد 
** دهستان بیرانوند شمالی
*  بخش اشترینان:
** دهستان اشترینان
** دهستان بردسره
** دهستان گودرزی

## قایناقلار

بؤلمه:بروجرد بؤلگه‌سی
بؤلمه:لوریستان اوستانی‌نین بؤلگه‌لری
دورود بؤلگه‌سی

**دورود بؤلگه‌سی** ()، ایرانین لوریستان اوستانیندا یئرلشن بیر بؤلگه‌دیر. ۱۳۹۵-جی ایلین آمارلارینا گؤره بۇ بؤلگه‌نین ۱۷۴٬۵۰۸ نفر جمعیتی واردیر.

## ایداری بؤلونوش
* بخش مرکزی شهرستان دورود
** دهستان ژان
** دهستان حشمت‌آباد
* بخش سیلاخور
** دهستان چالانچولان
** دهستان سیلاخور
*حشمت اباد
**دهستان حشمت اباد

## قایناقلار

بؤلمه:دورود بؤلگه‌سی
بؤلمه:لوریستان اوستانی‌نین بؤلگه‌لری
فرامرز قریبیان

**فرامرز قریبیان** (دوْغوم  ۲۷ آبان ۱۳۲۰ در خیابان ری تهران)-ایرانلی سینما، تئاتر و تلویزیون اوْیونچوسودور.

## قایناقلار

بؤلمه:شابلون:بیلگی قوتولاری
بؤلمه:ایرانلی اویونچولار
نوذر آزادی

**نوذر آزادی** (دوْغوم ۱۳۱۷در کیرمانشاه)-ایرانلی سینما، تئاتر و تلویزیون اوْیونچوسودور.

## قایناقلار

بؤلمه:ایرانلی اویونچولار
واهان آقامالیان

**واهان آقامالیان** -ایرانلی سینما، تئاتر و تلویزیون اوْیونچوسودور.

## قایناقلار

بؤلمه:ایرانلی اویونچولار
احمد ابراهیمی (فیلم‌بردار)

**احمد ابراهیمی** (دوْغوم ۱۳۲۳ - اوْلوم ۱۰ مرداد ۱۳۸۷)-ایرانلی سینما، تئاتر و تلویزیون اوْیونچوسودور.

## قایناقلار

بؤلمه:ایرانلی اویونچولار
بؤلمه:شابلون:بیلگی قوتولاری
فاضل اجبوری

**فاضل فاضلی پارسا** یا **فاضل اجبوری** معروف به **بابا فاضل** (دوْغوم ۱۲۹۲ - اوْلوم ۱۳۹۱)-ایرانلی سینما، تئاتر و تلویزیون اوْیونچوسودور.

## قایناقلار

بؤلمه:ایرانلی اویونچولار
بؤلمه:شابلون:بیلگی قوتولاری
ابراهیم خلیل جوانشیر

**ابراهیم خلیل جوانشیر** یا دا **ابراهیم خلیل خان** قاراباغ خانلیغی‌نین اکیمینجی خانی. پناهعلی‌ خان جوانشیرین اوغلی و قاراباغ خانلیغی بویوک بیر خانی دیر.

## قاجاریه
آغا محمد خان قاجار بۇگۆنکۆ ایران آدلانان اؤلکه‌نین بۆتۆن اراضی‌سین فتح ائتمیشدی و بۆتۆن محلی خان‌لاری مغلوب ائتمیش‌دی، قفقاز خان‌لارینا  نامه یولادی و اولاری تهرانا گلیب آقا محمد خانی بیر پادیشاه اولاراق قبول ائتمک‌لرینه فرمان وئردی. تفلیس خانی کی روسیه شاهینان یولداشیدی، آغا محمد خانی قبول ائتمه‌دی و  تهرانا گئتمه‌دی.

ابراهیم خلیل‌خان قاراباغ خانی اولاراق آغامحمدخانی قبول ائله‌دی و عمی اوغلوسون تهرانا یولادی. پناهعلی‌ خان قاراباغین ایلک خانی آغا محمد خان قاجارین آتاسی محمّدحسن‌خان قاجارلا دوشمنیدی، بوندان علاوه آقامحمدخانین اوغلی یوخیدی، دیه ابراهیم خلیل فکرلشدی کی قاجار دؤولتی بیر مؤوقت دؤولتدی، اونا گؤره اؤزی شخصاً تهرانا گتمه‌دی.

## قایناق

### اتک‌یازی

بؤلمه:قاجارلار
بؤلمه:قاراباغ
بؤلمه:قاراباغ تاریخی
دلفان بؤلگه‌سی

**دلفان بؤلگه‌سی** ()، ایرانین لوریستان اوستانیندا یئرلشن بیر بؤلگه‌دیر. ۱۳۹۵-جی ایلین آمارلارینا گؤره بۇ بؤلگه‌نین ۶۵٬۵۴۷ نفر جمعیتی واردیر.

## ایداری بؤلونوش
* بخش مرکزی شهرستان دلفان
** دهستان میریگ شمالی
** دهستان میریگ جنوبی
** دهستان نورآباد
** دهستان نورعلی
* بخش کاکاوند
** دهستان اولاد قباد
** دهستان ایتیوند شمالی
** دهستان ایتیوند جنوبی
** دهستان کاکاوند شرقی
** دهستان کاکاوند غربی
* بخش خاوه
** دهستان خاوه شمالی
** دهستان خاوه جنوبی
** دهستان چواری (رشیدی)

## قایناقلار

بؤلمه:دلفان بؤلگه‌سی
بؤلمه:لوریستان اوستانی‌نین بؤلگه‌لری
بوغا تیمور

**بوغا تیمور** یوخسا **توکا تیمور**(سریک موغول یازیسی:Бөхтөмөр) هولائو شاهلیغیندا جیغاتی خانی ایدی.(1272?-1282)ایللر آراسیندا جیغاتی ائللرینه خان اولموشدور و هولائو ایله البیر اولوب و چوخلو اؤلکه لرده موغوللارا یاردیم چیخدی.او بغداد آلینماسیندا موغول باشچیلاریندان ایدی.

## قایناق
https://en.wikipedia.org/wiki/Buqa_Tem%C3%BCr

بؤلمه:موغول
بؤلمه:تاریخ
بؤلمه:جیغاتی
بؤلمه:تورک ائللر
عطاملک جوینی

**علاءالدین ابوالمنظر عطاملک بن بهاءالدین محمد جوینی  **(۶۸۱–۶۲۳ هـ ق) یئتدینجی هیجری یوزایللرده یاشیان یازیچی و بیلیم اینسانی ایدی.

خوراسانین جوین شهرینده دونیایه گؤز آچدی و اونون ائل طایفاسی سلجوقلار شاهلیقیندا دیوان صاحیبی(دایانون-داروغه) ایدی.بو اساسدا جوینی سلجوقلار شاهلیغیندا دیوان باشچیسی اؤلموشدور و هابئله بو طایفا باشدا عباسی خلافتینده حاجیب مقامیندا باشچی اولموشدور و سون ایللر خوارزمشاهلار (خیوه شاهلاری) درباریندا دیوان صاحیبی اولدولار.باشدا ارغون‌خان درباریندا دیوان صاحیبی اولدور و دایانون مقامین اله گتیردی و ارغون خان ایله ایکی دفعه موغولیستان اؤلکه سینه گئتدی و بو اؤلکه نی تانیدی و موغوللارین باشچیلارین ائللرین و اوردو ایشلرین و فتح اولموش یئرلرین بیر کیتابدا تاریخ جهان قوشای (Tarikh-i Jahangushay) آدی ایله یازدی.

## قانیاق
https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D8%B7%D8%A7%D9%85%D9%84%DA%A9_%D8%AC%D9%88%DB%8C%D9%86%DB%8C

بؤلمه:موغول
بؤلمه:خوراسان تاریخی
بؤلمه:سلجوقلار
تاریخ جهان قوشای

**تاریخ جهان قوشای** (فارس دیلی:تاریخ جهان گشای جوینی Tārīkh-i Jahāngushāy-i Juwaynī ) (اینگیلسیجه:Tarikh-i Jahangushay) (یانی: دونیا آلماق تاریخی)یئتدینجی هیجری یوز ایللرده عطاملک جوینی یازان کیتابدیر.بو کیتابدا موغول‌لارین دؤیوشلری اوردو ایشلری و قؤشون چکماقلاری یازیلیب.موغوللارین خانلاری غلبه لری و یاردیملاری و قارشیلاری اؤلکه لرده یازیلیب.

## قایناق
https://en.wikipedia.org/wiki/Tarikh-i_Jahangushay

بؤلمه:تاریخ یازیلاری
داروغه

**داراعاچی** یوخسا **دارغا** (باشقیرد تورکجه‌سی: даруга, تاتار تورکجه‌سی: سریک یازی даруга, لاتینجه daruğa, موغول دیلیندن : دارو یا دارعو -, یانی: 'ساخلاما گوجو') موغول دیلینده  حکومت امنیه لری نین باشچی سی ایدی.امنیه ایشلرینده باشچی ایدی و مالیات آلماقدا و شهرلرده امنیت یاراتماقدا باشچی ایدی.دارغا بوگون پولیس و کلانتر یئرینه ایشلریدی.

## قایناق
https://en.wikipedia.org/wiki/Darugha

بؤلمه:موغول
پل‌دختر بؤلگه‌سی

**پل‌دختر بؤلگه‌سی** ()، ایرانین لوریستان اوستانیندا یئرلشن بیر بؤلگه‌دیر. ۱۳۹۵-جی ایلین آمارلارینا گؤره بۇ بؤلگه‌نین ۷۳٬۷۴۴ نفر جمعیتی واردیر.

## ایداری بؤلونوش
* بخش مرکزی شهرستان پلدختر
** دهستان جایدر
** دهستان جلوگیر
** دهستان ملاوی
** دهستان میانکوه غربی
* بخش معمولان
** دهستان معمولان
** دهستان میانکوه شرقی
** دهستان افرینه

## قایناقلار

بؤلمه:پل‌دختر بؤلگه‌سی
بؤلمه:لوریستان اوستانی‌نین بؤلگه‌لری
سلسله بؤلگه‌سی

**سلسله بؤلگه‌سی** ()، ایرانین لوریستان اوستانیندا یئرلشن بیر بؤلگه‌دیر. ۱۳۹۵-جی ایلین آمارلارینا گؤره بۇ بؤلگه‌نین ۷۵٬۵۵۹ نفر جمعیتی واردیر.

## ایداری بؤلونوش
**دهستان ندر
**دهستان دوآب
**دهستان قلعه‌مظفری
**دهستان هنام
**دهستان یوسف‌وند
* بخش فیروزآباد
**دهستان فیروزآباد
** دهستان قلائی

## قایناقلار

بؤلمه:سلسله بؤلگه‌سی
بؤلمه:لوریستان اوستانی‌نین بؤلگه‌لری
کریم قربان نفس اوف

**کریم قربان نفس‌اوف** (تورکمنجه:**Kerim Gurbannepesow)** سوئت تورکمن شاعیر، یازیچی و چئویرن 

## یاشامی
 **کریم قربان نفس‌اوف**  تورکمنیستانین خالق یازیچیسی، مختومقولو آدینا دؤولت موکافاتی صاحیبی، 1929-جو ایلده گؤک تپه بؤلگه‌سی‌نین ییلغینلی کندینده آنادان اولموشدور. کندده کی  یئددی ایل‌لیک مکتبی بیتیریر. ساواشین چتین‌لیگی اوزوندن عاییله‌لری تجنه کؤچمه‌لی اولدو. شاعیر 1945-1946-جی ایللرده تجَن چایی اوزرینده سو سدی‌نین تیکینتیسی اوزرینده ایشله‌یرکن خوصوصی اولاراق اینشاتچی‌لار اوچون بیر قزئتین ایجرا کاتیبی ایدی. 1949-1951-جی ایللرده حربی خیدمتدن قاییتدیقدان سونرا ژورنالیست فعالیتینه یئنیدن باشلادی.    

  کریم قربان نفس‌اوف مختومقولو ترکمنیستان دؤولت بیلیم‌یوردونون مأذونودور. ترکمنیستان یازیچیلار بیرلیگینده، توقماق و سووئت ادبیاتی ژورنال‌لاریندا باش یازار وظیفه‌لر توتور. یازیچی‌لار بیرلیگی صدری نین موعاوینی، ایداره هئیتی نین عوضوو (ایداره هئیتی نین عوضوو)، ترکمنیستان عالی سووئتی نین عوضوودور و خالقا اورکدن خیدمت گؤستریر. شاعیر کریم قربان نفس‌اوو 1 سپتامبر 1988-جی ایلده وفات ائتدی.    
## اثرلری
 گویجومینگ گوزباشی 

سالدات یوره‌گی 

تایماز بابا  

قومدان تاپیلان یوره‌گ 

یوره‌گ  پایاماسی

  آنانین یاشی  
بؤلمه:شاعیرلر
بؤلمه:تورکمن شاعیرلر
بؤلمه:یازیچیلار
بؤلمه:تورکمنیستان
میلی دؤولت

بندانگشتی|فرانسه بورژوا اینقلابی
**میلی  دؤولت**(اینگلیس Nation-State)، قانونی‌لیگینی بیر میلّتین موعین بیر جوغرافی سرحد ایچینده کی  اوستون‌لوگوندن آلان دؤولت فورماسی‌دیر. دؤولت سیاسی و ژئوپولیتیک بیر وارلیق، اولوس (میلّت) ایسه مدنی و یا اتنیک بیر وارلیق‌دیر. اولوس دؤولت قاورامی ایسه بو ایکیسی‌نین موعین بیر جوغرافیادا اؤرتوشدورور، بئله‌لیکله ده اؤزوندن اوّل اولان دؤولت فورمالاری ایله بؤیوک اؤلچوده فرقلی‌لشیر. تاریخده کی  دیگر دؤولت‌لردن فرقلی اولاراق اولوس دؤولت مودلینده دؤولتی یارادان بوتون وطنداش‌لارین اورتاق بیر دیلی، اورتاق بیر مدنیتی و اورتاق دَیرلری پایلاشماسی اساس‌دیر. بوندان باشقا اولوس دؤولت قاورامی هر میلّتین اؤز طالعینی تعیین ائتمک و موختاریت حاقینا صاحیب اولدوغو فیکرینی مودافیعه  ائدیر. بو خوصوصیتی ایله دونیاداکی بیر چوخ میلّتچی حرکاتا ایلهام قایناغی اولموشدور.

## اولوس دؤولتین یارانماسی

  عومومی‌لیکده اولوس دؤولتین فرانسه اینقیلابی دؤورونده تاریخ صحنه‌سینه چیخمیش اولدوغو قبول ائدیلیر. بو عئینی زاماندا فئودالیزمدن کاپیتالیزمه کئچید مودتینی موعین ائدن دؤوردور. فئودال دؤولتده اوستون اولان قانونی‌لیک آنلاییشینا گؤره دؤولتین صاحیبی و قانونی‌لیگی‌نین منبعی مونارشی‌دیر. فئودال سیستمین ضعیفله‌مگه باشلاماسی ایله بیرلیکده گوجلنن بورژوازی صینیفی سیاسی آمبیسیالارینی حیاتا کئچیرمک اوچون خالقین دستگینی قازانمالی ایدی. بورادان باشلایاراق قانونی‌لیگین مونارشدان آلیناراق خالقا وئریلمه‌سی پروسه‌سی ایچینده میلّتچی آخیملارین گوج قازانماسی میلی  موستقیل‌لیک فیکری نین کوتله‌لرده گئنیش طرفدار تاپماسینی تأمین ائتمیشدیر. آنجاق اولوسون (میلّتین) یوخسا اولوس دؤولتین‌می داها اول مئیدانا چیخماسی موباحیثه‌لی مسله دیر. میلّتچی دوشونجه‌لر داها چوخ اولوسون داها اوّلدن وار اولدوغونو ایدیعا ائدیرلر، اونلارا گؤره اولوس دؤولت بو اولوسون اوستون‌لوک و موستقیل‌لیک طلب‌لرینی قارشیلایاجاق بیر مودل اولاراق اورتایا چیخمیشدیر. آنجاق مودرن‌لشمه مرکزلی نظریه‌لره گؤره میلی  کیملیک داها اوّلدن وار اولان دؤولتین یئریتدیگی سیاستین بیر نتیجه‌سیدیر 19. عصر اوروپاسیندا صنایع اینقیلابی، چاپ مطبوعاتی‌نین اینکیشافی و یوکسک سویه‌لی تحصیل سیستمی‌نین قورولماسی کیمی حادیثه‌لره باغلی اولاراق دیل، مدنیت و باشقا دَیرلرین یاییلماسی‌نین اؤنو آچیلمیشدیر. بونلار دا اولوس دؤولتین فورمالاشماسینی سورعت‌لندیرن پروسه‌لردیر. 

## اتک یازی‌لار
بؤلمه:میلت
بؤلمه:دؤولت
بؤلمه:میلتچی
بؤلمه:میلتچی‌لیک
بؤلمه:ناسیونالیسم

بؤلمه:میلیتچی‌لیک
بؤلمه:سیاست
بؤلمه:سیاسی ترمینلر
دینی میلتچی‌لیک

**دینی میلتچی‌لیک** — میلتچی‌لیگین موعین بیر دینی اینانج و یا دوقما ایله اولان علاقه‌سی‌دیر.  

## ماهیتی
  بو علاقه  ایکی یئره آییریلا بیلر:  

* دین سیاستی  
* دینین سیاست اوزرینده کی  تاثیری  

  پایلاشیلان بیر دین میلتین وطنداش‌لاری آراسیندا اورتاق بیر علاقه  اولان بیرلیک دویغوسونا علاوه  دَیر یوکله‌ییر. دینین دیگر بیر سیاسی طرفی، بعضی حاللاردا پایلاشیلان اتنیک منسوبیت، دیل و یا کولتور کیمی میلی کیملیگی دستکله مه‌سی‌دیر. 

## مسیحیت و میلتچی‌لیک
  مسیحی میلتچی‌لر مسیحیت قانون‌لارینی کئچه‌رک، داخیلی سیاسیته داها چوخ دیقت آییریرلار. بیریتانیادا مسیحی میلتچی‌لیگی موحافیظه‌کار اولماغا داها مئییل‌لی‌دیرلر. 20. عصرین ایلک یاریسینداکی موحاریبه‌لر دؤورونده خوصوصی اولاراق موختلیف اوروپا اؤلکه‌لرینده سیاسی گؤروش‌لرین ساغ جیناحیندا دینی میلتچی‌لیک و یا دین میلتچی‌لیگی‌نین (کلئرو-میلتچی‌لیک و یا کرئتیزم-میلتچی‌لیگی) موعین رادیکال‌لاشمیش فورمالاری اورتایا چیخیردی. لهستاندا میلتچی‌لیک هر زامان کاتولیک کیلیساسینا باغلی اولموشدور. لهستان میلّی دیریلیش کیمی قروپلار، Vielka Polska Katolicka (بؤیوک کاتولیک لهستان) کیمی شوعارلاردان ایستیفاده ائدیرلر، ائش‌جینسلی ائولی‌لیک‌لری‌نین و کورتاژین قانونی‌لشدیریلمه‌سینه شیدّتله قارشی چیخیرلار. رادیو ماریژا ایله علاقه‌لی موحافیظه‌کار دینی قروپلار، اساسا و آنتی-سِمیت مؤوقعلرینه گؤره گوناهلاندیریلیرلار. شرقی اورتودوکس و میلی اورتودوکس کیلیسالارینا اورتاق اولاراق باغلی‌لیق ایله کاراکتریزه اولونان دینی میلتچی‌لیک، بیر چوخ شرقی اوروپا اؤلکه‌سینده و روسیه فدراسیونوندا وار. روس میلی بیرلیگی کیمی بیر چوخ نئو-فاشیست و نئو-نازیست قروپ روس اورتودوکس کیلیساسی‌نین حوقوق‌لاری‌نین آرتیریلماسینی طلب ائتمکده دیر. 

## ایسلام و میلتچی‌لیک
  پاکیستان میلتچی‌لیگی، ایکی میلت نظریه‌سینده فورمالاشدیریلان موسلمان میراثی ایله، ایسلام دینی و پان-ایسلامچی‌لیقلا یاخیندان علاقه‌لی‌دیر. عئینی زاماندا، بورادا میلّی اؤزونودرکی فورمالاشدیرماغا کؤمکچی اولان ان بؤیوک فاکتور دین عامیلی‌دیر. باشقا اهالیسی موسلمان اولان اؤلکه‌لرین اکثریتینده ایسه میلتچی‌لیکله ایسلام چوخ دا یاخین دئییللر.  

## یهودی‌لیک و میلتچی‌لیک
  دینی صهیونیزم، صهیونیزم و دیندار یهودی‌لیگی بیرلشدیرن ایدئولوژی‌دیر. ایسرائیل دؤولتی‌نین قورولماسیندان اول دینی صهیونیست‌لر ایسرائیل تورپاق‌لاریندا یهودی دؤولت قورما جهدلرینی دستکله‌ین یهودی‌لر ایدی. دینی صهیونیست حرکات ایسرائیل میلتچی‌لیگی ایله بوتونلشدی و ایدئولوژی‌سی اوچ سوتون اوزه‌رینده فورمالاشان نئوصهیونیزم حالینا گلدی:

*   ایسرائیل تورپاغی  
*   ایسرائیل خالقی  
*   ایسرائیل تؤوراتی  

## هیندویزم و میلتچی‌لیک
  هیند اهالیسی نین یوکسک سویه ده دیل باخیمیندان، دینی و اتنیک موختلیف‌لیگی نظره آلیندیغیندا، هیندیستانداکی میلتچی‌لیک اساسا میلتچی‌لیک اولاراق دَیرلندیریله بیلمز. هیند وطنداش‌لاری مولکی، کولتورل و یا 3. دونیا میلتچی‌لیگینی تشکیل ائدیرلر. بعضی شرحچی‌لر، هیندلرین چوخونون هیندو اولماسینا رغما مودرن هیندیستاندا موعاصیر بیر هیندو میلتچی‌لیگینی یالنیز ایکی پارتیانین تمثیل ائتدیگی بیلدیرریلر.

* 
* 

## اتک یازیلار
بؤلمه:میلت
بؤلمه:میلتچی
بؤلمه:ناسیونالیسم
بؤلمه:میلتچی‌لیک
بؤلمه:میلیتچی‌لیک
بؤلمه:سیاست
الیگودرز

**الیگودرز** ، لوریستان اوستانی  الیگودرز بؤلگه‌سینده یئرلشن بیر شهردیر. ۱۳۹۵-جی ایلین آمارلارینا گؤره بۇ شهرین ۸۹٬۲۶۸ نفر جمعیتی واردیر.

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار
* شورا سایتی
* حمل نقل تشکیلاتی

بؤلمه:لوریستان اوستانی‌نین شهرلری
بؤلمه:الیگودرز بؤلگه‌سی
امیر سرخوش

**امیر سرخوش** - دوغوم تاریخی:  - ایرانلی حرفه‌ای ایسنوکئر (بیلیارد)اویونچوسودور.۲۰۱۲ اینجی اون ایللرده ۶ دفعه دونیادا بیرینجی چیخدی. ۲۰۱۶-جی ایلده ایسنوکردن ال چکدی.

## قایناقلار

بؤلمه:یاشایان اینسانلار
۲۵ دی

۲۵ دی، ایران تقویمینده ایلین ۳۰۱-جی گۆنی دیر و ایلین سونونا ۶۴ گۆن (نورمال ایل) یا ۶۵ گۆن (اۇزون ایل) قالیر.

## حادیثه‌لر
## آد گۆن‌لری
## اؤلۆم‌لر
## قایناقلار
اؤگرتمن

[220px|thumb|right|اورتا عصرلرده [اوروپا موعللیم درس کئچمه‌سی]]

**اؤگرتمن** یا دا **معلّم** () — کونکرت فنّ اۆزره تدریس پروسه‌سینی کئچیرن صلاحیّت‌لی شخص، و یا مکتب‌ده هر هانسی بیر فن‌دن درس دئیَن شخص.

## قایناق

### اتک‌یازی
جاوانشیر سولاله‌سی

جاوانشیر سولاله‌سي آذربایجانین قدیم سویلاریندان بریدی. جاوانشیر سولاله‌سی افشار خاندانی بير دستسی دی و اوز نوبه سینده اوغوز تورکلری بیر مهم سولاله‌سی دی.جاوانشیر سولاله‌سی1748-1822 ایلرده قاراباغ خانلیغی خانلاریدیلار.

## تاریخ

### ایلک ایللری
صفوی ایمپیراتورلوغو زمانی دا جاوانشیرلر طایفاسی،قاجار خاندانی و دیگر قیزیلباش طایفالارینان قاراباغین حاکیمیتی ایچون ساواشدیلار.1589 مینجی الده صفویه-عثمانی ساواشیندا جوانشیر طایفاسی عثمانی طرفینده اولدیلار.

1612-1613ایلرده بیرینجی شاه عباس صفوی جوانشیر طایفاسینین خانلارین اؤلدورمخ اوچون قاجار خاندانی تحریک الدی.

### قاراباغ خانلیغی تشکیلی
جاوانشیر سولاله‌سینین آتاسی و قاراباغ خانلیغی موسیسی پناهعلی‌ خان جاوانشیر بیر ترک و اوغوز طایفاسینین نماینده سیدی. نادرشاه دولته جاتانان سونرا پناهعلی خانی خراسانا جاغیردی.لاکین نچه ایلدن سونرا 1738 ایلده، بی گروه طرفدارلارینان خراسانان قاشدی.

نادرشاهین اولیمینن سونرا ایران مرکزی دولتی ضعیفلدی، پناهلی خان 200 اتجی دستسینن قاراباغا گلدی و اوزون مستقل بیر خانلیخ جورادی. پناهعلی‌ خان بویوک اوغلی ابراهیم خلیل جوانشیر 15 یاشیندا خراسانان قرهباغا قاشدی.

پناهعلی خانین قدرتمند الماسی اونین قونشیلارین چوخ خوشحال المدی. جاوانشیر سولاله‌سی غیابیندا حاجی چلبی خان قاراباغین خانی اولمیشدی، پناهعلی‌ خان 200 اتجی نان حاجی چلبی خانا حمله الدی و حاجی چلبینی محو اتدی. بینان سونرا تمام قاراباغداکی تورک طایفالار پناهعلی‌ خان قبول الدیلر. اوتوزایکی،جوانشیر و کرملی طایفالاری بی خانلیغین طایفالارینانیدی.
بندانگشتی|349x349پیکسل|قلعه شاهبولاغ،آق دام،قاراباغ
اولده خانارین اقامتگاهی1748الده تیکیلمیش بایات قلعه سی دی.سونرا شاهبولاغ قلعه سینه کوجدیلر.1751الده شاهین طرفینن تیکیلن شوشا قلعه سی پایتخت اولدی.

## قایناق
بابا شمل (درگی)

**باباشمل** 1320-جی ایللرده، چوخ تانینمیش تنقیدی و یوموریستیک درگی اولوب هر جومعه آخشامی رضا گنجه‌ای طرفیندن تهراندا فارس دیلینده سککیز صحیفه‌ده یایینلانیردی.

## تاریخچه
  باباشمل لوطی دئمکدیر و یقین کی،  سونرالار بیر تیپ حالینا دوشموش بیر پهلوان آدی ایمیش . درگی‌نین باش یازاری و قوروجوسو اولان رضا گنجه‌ای آلماندا موهندیس‌لیک تحصیلی آلمیش و باباشمل تخلوصوندن ایستیفاده ائتمیش و عؤمرو بویو بو آدلا تانینمیشدی. 1320-جی ایلین شهریورینده رضا شاهین ایراندان گئتمه‌سی و اؤلکه‌‌ده سیاسی دورومونون دییشمه‌سیندن سونرا حاجی اسمائیل امیرخیزی‌نین تشویقی ایله گنجه‌ای ساتیریک بیر درگی‌نین یایینلانماسینی  دوشوندو. بونا گؤره همین ایلین  اسفند آیی‌نین 18-ده عالی مدنیت شوراسی و مدنیت باخانی علی اکبر سیاسی اونون سوروملولوغوندا بیر هفته لیک درگی‌نین وئریلمه‌سینی تصدیق‌له‌دی.   

  باباشمل‌ین ایلک سایی 25 فروردین 1322  جومه آخشامی گونو یایینلاندی. گنجه‌ای‌نین گؤزله‌مه‌دیگی بیر حالدا درگی‌نین بوتون نوسخه‌لری سرعت‌له ساتیلیب بئله‌کی اونو یئنیدن چاپ ائتمگه مجبور اولدو.

باباشملین ایلک نؤمره‌لری او دؤورون بیر چوخ قزئت‌لریندن اوسلوب و مضمون باخیمیندان چوخ فرقلنمیردی؛ آنجاق بیر-ایکی آیدان سونرا تنقیدی و ایجتیماعی بیر یایین اولاراق اؤز اوسلوبونو قازانمیش اولدو. 

درگی‌نین هر ساییسیندا بهرام داواری‌نین بیر طرحی درگی‌نین جیلدینده چاپ ائدیلیب اؤنجه‌لر  دوزن‌سیز و داغینیق اولاراق چاپ اولان یازی‌لار ثابیت بیر باشلیق و موعیّن بیر یئر تاپدی.

" باباشمل‌ین دردلشمه‌سی " درگی‌نین ایلک یازیسی و دئمک اولار باش مقاله‌سی ایدی. "مجلس صحیفه‌سی"، شورا مجلیسی و وکیل‌لر حاقیندا، "قزئت‌لر" اؤلکه‌نین مطبوعاتی‌نین آراشدیرماسی و "دئییرلر" بؤلمه‌سی ایسه سیاسی و ایجتیماعی شایعه‌لره گؤره ایدی.  بابا شمل‌ پارتیا و قروپ‌لارین گونده‌لیک دئییشیک‌لرینی تجاری شیرکت و بونگاه‌لار توپلوسوندان باشقا بیر شئی حساب ائتمه‌دیگی اوچون بونلارین خبرلرینی "بورس" آدلی بیر سوتوندا آردیجیل اولاراق یایینلاییردی.

  باباشمل‌ین ایلک دؤورو، 123 سایی یایینلاندیقدان سونرا 12 مهر 1324-جو ایلده باشا چاتدی. ایکینجی دؤورون ایلک سایی ۲۹ مهر ۱۳۲۶-جی ایلده درگی مودیری‌نین سفری و گئری دؤنوشونه ایشاره ائده‌رک یایینلاندی. بو دؤورده بعضی ثابیت سوتون‌لارین آدلاریندا جوزی دییشیک‌لیک‌لر ایستیثنا اولماقلا، اوسلوبوندا و عومومی ایچریکده چوخ دییشیک‌لیک اولمور. بو دؤورون عؤمرو ده قیسا ایدی و بیر نئچه آیدان سونرا همیشه‌لیک اولاراق باغلاندی.

بابا شمل(درگی‌نین باش یازاری‌نین تخلوصو)  سون ساییدا (۲۰ اسفند ۱۳۲۶، 150.جی نومره) نئچه ایل‌لیک مطبوعات فعالیتیندن قازاندیغینی تکجه " دوشمن‌لرین غضبی و دوست‌لاری‌نین اینجیگی " اولاراق قئید ائدیب،  " بو سایی‌ایله باباشمل‌ین دفتری بوکولوب و منیم ده صبیریم و باجاریغیم توکندی. " دئیه یازدی.   

     باباشملین یازیلاری نین چوخونو رضا گنجی نین اؤزو یازمیشدی و او، دیگر مؤوضولارین، او جومله دن شعیر و کاریکاتورلارین موعین‌لشدیریلمه‌سینده تاثیرلی رول اوینامیشدیر. نثر یازی‌لارین بیر حیصه‌سی ده  " ایقتیصادچی موهندیس "  آدی ایله ایمضالانمیشدیر. 

رهی معیری "زاغچه" ، مهندیس سعید فزونی "مهندس الشعرا"، ابراهیم صهبا "شیخ سرنا" ،  "ابرام سرپا" تاخما آدلاری ایله و احمد گلچین معانی باباشمل درگی‌سی‌نین ساتیریک شعیرلرینی قوشوردولار.

## قایناق‌لار

بؤلمه:درگی
بؤلمه:درگیلر


* دانشنامه جهان اسلام
* شرح حال رجال سیاسی و نظامی معاصر ایران، *باقر عاقلی*
فرمان سالمان‌اوف

فرمان سالمان‌اوف قوربان اوغلو (28 ژوئیه 1931 دوغوملوسو _ 31 مارس، 2007، موسکو) 1961-جی ایل‌ده باتی سیبری تؤمئن استانی‌نین نفت و گاز یاتاقلاری‌نین کشف ائدن تانینینمیش آذربایجانلی ژئولوق، روسیه  وطنداشی ایدی. سالمان‌اوف‌ون بو کشفی تزار روسیه‌سی‌نین گئنیش اکونومیک گلیشمه‌سینه بویوک و ایلک آددیم اولدو. سالمان‌اوف‌و سیبری نفتی‌نین آتاسی کیمی ده تانیییرلار.
او روسیه علم‌لر آکادمیسینین عضوو و 1996-جی ایل‌ده روسیه‌نین سوسیالیست قهرمانی اؤدولونه لاییق گورولوب و قازانمیشدی. آذربایجانی ژئولوق فرمان سالمان‌اوف شمکیرده آنادان اولوب هابئله روسیه 2019-جو ایلدن اعتبارا سورقوت هاوا لئمانی‌نینا بو تانینمیش ژئولوقون آدینی وئریب دیر.

## قایناقلار
۲۰۲۰ بئیروت پاتلامالاری

**۲۰۲۰ بئیروت پاتلامالاری** — ۴ آقوست ۲۰۲۰–جی میلادی ایلینده لبنان باشکندی اولان بئیروت شهرینده باش وئرن بؤیۆک پاتلامالارا دئییلیر. ۴ آقوست ۲۰۲۰–جی میلادی ایلده بئیروت‌دا بیر بؤیوک پاتلام اۆز وئردی. بو پاتلام بئیروت شهری‌نین بندر ساخلانیلان آمونیوم نیترات آنباریندا باش تاپدی و نهایتده ۲٫۷۵۰ تون آمونیوم نیترات چوخ گوجلو پاتلادی و بئیروت بندرین و شهرین چؤغرودو. پاتلام گوجونده اوردون اؤلکه‌سی 4.5 ریشتر زلزله‌نی بئیروت شهرینده آراشدیردی.

پاتلامدا یوزلر کیمسه جانین ایتیردی و مینلر کیمسه یارانلاندی و چوخلو خسارتلر اؤز وئردی.پاتلام گوجو 110-3300 تون تی‌ان‌تی  گوجو سی ایله بیر اؤلچولدو.

## قایناق

https://en.wikipedia.org/wiki/2020_Beirut_explosions

بؤلمه:لوبنان
حشرات الارض (قزئت)

**حشرات الارض**  — تبریزده نشر اولونموش  ساتیریک قزئت‌لردن بیری ایدی 

## تاریخی
  قزئت 1908-جی ایلده، حاجی میرزه آغا بلوری طرفیندن تبریزده نشره باشلامیشدیر. هفته لیک نشر ائدیلن بو قزئتده رنگلی، یوموریستیک شکیل‌لره ده راست گلمک اولوردو.  آذربایجاندا «آذربایجان» درگیسیندن سونرا «حشرات الارض» ایکینجی ساتیریک مطبوع اورقانی ایدی. قزئتده رسام‌لیق ایشلرینی بهزاد طاهرزاده یئرینه یئتیریردی. اونون کاریکاتورلاری گولوش و مسخره حیسی دوغورور ازیجی و آییلدیجی کاراکتر داشیییردی. بو کاریکاتورالار محمدعلی میرزه دن توتموش ان آشاغی وظیفه‌لی دؤولت مأمورلارینا قدر، هامی‌نین جانینا ولوله سالیردی. بو رسملرین مؤلیفی بهزاد طاهرزاده اؤز خاطیره لرینده یازیردی: بیر گون مشروطه اینقیلابیندان صؤحبت گئدرکن قارداشیم صؤحبت‌آراسی دئدی کی، مرند شهرینده پولیس طرفیندن معلوم اولدو کی، مأمورلار شاهین کاریکاتورونو چکمیش بیر رسامی آختاریرلار. «حشرات الارض»ده چاپ اولونموش بو کاریکاتوردا شاه تیسباغایا بنزه‌دیلمیشدی. اگر اونو منیم چکدیگیمی بیلسیدیلر، شوبهه سیز توتوب اعدام ائدردیلر». 

## اتک یازی‌لار


بؤلمه:درگی
بؤلمه:درگیلر
بؤلمه:قزئتلر
ال نینو

**ال نینو** یوخسا ال نینیو (ایسپانیا دیلی:El Niño) اوقیانوسدا بیر هاوا و سو وضعیتی دیر.بو هاوا وضعیتینده بعضی یئرلر حدیندن آرتیق قیزیشیب و بعضا طوفانلار و قورولوقلار یارانیر.اوسترالیادا داروین شهری و اقیانوسدا تاهیتی آراسیندا سولارین قیزیشماسی هاوانی و یاغموری و سوبوخارین آلچاق اوجا ائدیب و گونئی طرفده هاوانی حدیندن آرتیق ایستی ائدیر.هابئله لاتین آمریکادا و آفریقا و امریکا آراسیندا اوقیانوس سولاری قیزیشیب و هاوانی چؤندریر.

ال نینو کلمه سی عیسی ناصری نین کؤرپه اولان چاغینا دئیلیر چون بو وضعیت میلادی ایلین باشلانیشیندا اوز وئریر و سونرا چوخالیر.

## ال نینو و ال نینا
ال نینو و ال نینا چوخلو بیر بیرینه ترسه اولور و ال نینو بعضی یئرلرده قورولوق یارادیر و ال نینا او یئرلرده چوخ یاغینتی گتیریر.بعضی یئرده ایتسلیق و داها سویوق هاوا ال نینو و ال نینا اثرینده یارانیر.

## قایناق
https://ar.wikipedia.org/wiki/%D8%A5%D9%84_%D9%86%D9%8A%D9%86%D9%8A%D9%88

بؤلمه:یاغمور
نورآباد (لوریستان)

**نورآباد** ، لوریستان اوستانی  دلفان بؤلگه‌سینده یئرلشن بیر شهردیر. ۱۳۹۵-جی ایلین آمارلارینا گؤره بۇ شهرین ۱۳٬۴۴۰ نفر جمعیتی واردیر.

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار

بؤلمه:لوریستان اوستانی‌نین شهرلری
بؤلمه:دلفان بؤلگه‌سی
بوس

**بوس** یا دا **بوز** — آمریکا بیرلشمیش ایالتلری یئرلشن بیر شیرکت دیر.

## قایناق

### اتک‌یازی
قینیق بویو

**قینیق بویو** — سلجوق‌لو سولاله‌سینین منسوب اولدوغو اوغوز بویو. اوغوز خاقان دستانی گؤره اوغوز تورکلرینین ۲۴ بویون‌دان بیری. 
## تاریخی
قانیق : " هر یئرده سایقین" آنلامین‌دادیر. بؤیوک آنادولو سلجوق‌لو دوولتلری قینیق  بویدان‌دیر.

کاشغرلی محمود "دیوان لغات الترک" آدلی اثرینده یازیر:

**ٱغُز** اوغوز تورکلری: بیر تورک بویودور. اوغوزلار تورکمندیرلر. بونلار ایگیرمی ایکی بویا بؤلونور؛ هر بؤلویون آیری بیر بلگه‌سی و حیوانلارینا وورولان بیر علامتی (دامغاسی) وار. بیر-بیرلرینی بو بلگه‌لرله تانیییرلار. بیرینجی‌سی و باشلاری: قینیق لاردیر. زامانیمیزین خاقانلاری بونلاردان‌دیر. حیوانلارینا ووردوقلاری ایشارت بودور: 

قینیقلار، سلجوق‌لولارین قورولوشون‌دا و آنادولونون فتحین‌ده بؤیوک رول اوینادیلار. ۱۳-جو یوز ایلده بیر کوتله حالیندا سوریه ده اولان تورکمن قروپو آراسیندا قینیقلار دا واردی. دیگر بویلارلا بیرلیک‌ده قینیقلار دا مملوکلرین یانیندا یئر آلاراق آنادولود بؤلگه فتحینه قاتیل‌دیلار.

## اوغوز تورکلرین بویلاری



فایل:Avsar.svg|افشار
فایل:Kayi.svg|قایی بویو
فایل:Kinik.svg|قینیق بویو
فایل:Bayat.svg|بیات
فایل:Bayundur.svg|بایندر
فایل:Begdili.svg|بیگدلی
فایل:Karaevli.svg|قره‌اولی
فایل:Akevli.svg|آق‌اولی
فایل:Alayuntlu.svg|آلایونتلو
فایل:Bugduz.svg|بوگدوز
فایل:Cavuldur.svg|چاوولدور
فایل:Cepni.svg|چپنی
فایل:Dodurga.svg|دودورغا
فایل:Doger.svg|دوگر
فایل:Eymur.svg|ایمور(بهبهان)
فایل:Igdir.svg|ایگدیر
فایل:Pecenek.svg|پچنک
فایل:Salur.svg|سالور
فایل:Yazir.svg|یازیر
فایل:Yiva.svg|ییوا
فایل:Yuregir.svg|یورگیر



## قینیقلارین یاشاییش یئرلری

*افیون قاراحیصار اوستانی

* آنکارا اوستانی

*آنتالیا اوستانی
 
* بیله‌جیک اوستانی
## بیرده باخ
*اوغوز تورکلری

*سلجوق خاندانی
## قایناقلار


بؤلمه:تورکلر
بؤلمه:بؤیوک سلجوق دؤولتی