open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
سیروس دین محمدی

**سیروس دین محمدی** فوتبالچی و موربی‌دیر.۱۹۷۰ جی ایلده تبریزده دونیایه گلیب و ایران میلّی تیمینده و تیراختور فوتبال کلوبوندا اویناییب‌دیر.

## قایناقلار

بؤلمه:فوتبال اویونچولاری
بؤلمه:ایران فوتبولچیلاری
بؤلمه:تراکتورسازی کولوبونون اویونچولاری
بؤلمه:۱۹۷۰-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:یاشایان اینسانلار
بؤلمه:ایران میلّی فوتبال اویونچولاری
بؤلمه:ایستیقلال فوتبال کولوبونون اویونچولاری
بؤلمه:ماینس ۰۵ کولوبونون اویونچولاری
بؤلمه:شهرداری تبریز کولوبونون اویونچولاری
بؤلمه:پگاه گیلان کولوبونون اویونچولاری
بؤلمه:خلیج فارس لیگینین اویونچولاری
بؤلمه:۱۹۹۶ آسیا میلتلر کاپی اویونچولاری
بؤلمه:۱۹۹۸ فیفا دونیا کاپی اویونچولاری
میونه

**میونه** ساری‌داش بؤلگه‌سینین مرکزی بؤلومونده‌کی گورک سردشت قصبه‌سینه تابع اوْلان کنددیر.

## اهالی
بو کندین ۱۳۸۵ -نجی ایلین نفوس سایینا گؤره ۸۲ نفر(۱۵ عائیله) اهالیسی واردیر.

## ایقتیصادیات
اهالی‌نین چوخو مالدارلیق و اکینچیلیکله مشغول اولورلار.

## دیل و مذهب
بو کندین بوتون اهالیسی کوردلر و سنی دیرلر.

## بیرده باخ
* غربی آذربایجان اوستانی‌نین کندلری
* غربی آذربایجان اوستانی

## قایناقلار

بؤلمه:ساری‌داش بؤلگه‌سی‌نین یاشاییش یئرلری
ترپشن بارماق

**ترپشن بارماق** ()، آقاتا کریستی الی ایله یارادیلمیش بیر رومان کیتابیدیر.

## قایناقلار

بؤلمه:رومان کیتابلاری
بولجا ویسکی (رومان)

**بولجا ویسکی** ()، کامپتون مکنزی الی ایله یارادیلمیش بیر رومان کیتابیدیر.

## قایناقلار

بؤلمه:رومان کیتابلاری
تئلیم خان حیاتی و یارادیجیلیغی

**تئلیم خان حیاتی و یارادیجیلیغی**،محمدتقی زهتابی و علی کمالی الی ایله یارادیلمیش بیر کیتابدیر. بو کیتاب تئلیم خانین حیاتی و یارادیجیلیغی باره‌ده دانیشان بیر کیتابدیر.

## قایناقلار
میرزه ابوطالب خان تبریزی

**میرزا ابوطالب خان تبریزی اصفهانی لندنی** ـ هیندیستاندا دوغولموش، آذربایجان تورکو. آفریقا ایله آوروپانی گزمیش بیر سیاح، تاریخچی، دیپلومات.

## یاشامی
میرزه ابوطالب خانین اصلی تبریز‌دن‌دیر. اونلارین عائله‌سی ایصفاهان‌ین اسکی تورک محله‌سی عابباس‌آباد محله‌سینه کؤچموش و اورادا یاشامیش‌دیر. میرزه ابوطالب خان سییاح، تاریخ‌چی و دیپلومات اوْلموشدور. ۱۷۹۰-نجی ایللرین سوْنوندا بریتانیا گمی‌سینده گونئی آفریقا‌یا، اورا‌دان دا آوروپایا و بریتانیایا سیاحت ائتمیش‌دیر، فرانسه و اینگیلتره‌ده اولموش، لوندوندا بیر مدت یاشامیش‌دیر و بونا گؤره اینگیلیس‌لر اونا بعضن میرزه ابوطالب لوندونی ده دئمیش‌لر.

## سیاحتنامه‌سی
میرزا ابوطالب خان ۳ جیلدلیک سیاحت کیتابی یازمیش‌دیر و کیتابیندا آتاسی‌نین تورک اولدوغونو بیلدیریر. میرزه ابو طالب خانین قادین حاق‌لاری ایله باغلی مقاله‌سی وار، ۱۸۰۱-نجی ایلده اینگیلتره‌ده اینگیلیسجه چاپ اولونوب.

## قایناق
** دانشمندان آذربایجان، محمدعلی تربیت، ص۲۴۳.

بؤلمه:کیمسه‌لر
بؤلمه:تبریزلی‌لر
تورک تاریخ قورومو

**تورک تاريخ قورومو** ( ، قیساجا **TTK**) — تورک تاريخي‌نين ايلک منبعلردن آراشديريلماسی مقصدی ايله غازي موصطافا کامال آتاتورکون گؤستريشي نتيجه 12 آوریل 1931ده قورولموش بير آراشديرما تشکیلاتی‌دیر. 

1983-جي ايلدن اعتيبارن آتاتورک کولتور، ديل و تاريخ یوکسک قورومونا باغلي بير تشکيلات حالينا گلميشدير.

## گؤرونتولر


File:Türk Tarih Kurumu Logosu.jpg



## قایناقلار

بؤلمه:تاریخ
بؤلمه:تورک تاریخ قورومو
ائل دورادو

**ائل دورادو** (ایسپانیا دیلی:[el doˈɾaðo]) یوْخسا قیزیل کیمسه یا قیزیل قورتاران  آمریکادا موئیزکا ائلی‌نین باشچیسی ایدی.

## قایناق

## گؤرونتولر


File:Muisca raft Legend of El Dorado Offerings of gold.jpg

File:1599 Guyana Hondius.jpg

File:Musterung-Welser-Armada.png

File:Trinidad-stamp-lake-asphalt-discovery.jpg

File:Guaiana ofte de Provincien tusschen Rio de las Amazonas ende Rio de Yuiapari ofte Orinoque.jpg



بؤلمه:تاریخ
نیوکاسل نوخوشلوقو

**نیوکاسل نوخوشلوقو**(گیج تویوخ نوخوشلوقو) قوشلاردا گوروشور. عامیلویروسدی و آغ جیگر و داشلیق و عصبلر ,تویوخ و قوشلاردا نوخوش اولور. سیرایت ائدندی.بیرینجی دفعه 1926جی میلادی ایلده نیوکاسل شهرینده بیلیندی.

چوخ یغینجاقلی و صنعتی تویوخ و قوشلاردا گوروشور.1329جی شمسی ایلده ایراندا بیلیندی.بو نوخوشلوق تویوخ خانادا و گؤیرچین خانادا یوخسا آیریجا صنعتی قوشلار ایچره چوخلو بیلینیر.واکسیناسیون ائیله اونون قاباغین آلماق گرکدی.

## علامت
قوشلارین یوخسا تویوخلارین گیج اولماسی قاناتلارین دوشماقی و اوسگورک و آغیر نفس و ایسهال چوخلو بیلینیر.قوشلارین یاشیدی و هر جوره قوشدا بیر علامتی اولا بیلر.ویروس عصبلری و ایشتهانی نوخوش ائدیر.باش گیجلماق و فیرلانماق یئره دوشماق و یاشیل بویاقدا ایسهال اولا بیلر.

اوچ جوره ویروس مزوژنیک ولوژنیک و لنتوژنیک چوخلو یئمکدن بو قوشلارا سرایت ائدیر.داشلیق و چینه داندا قانچیللیک و میکروب تومورو گوروشور.

ویروسی اولدوقونا داوا درمانی یوخدو و تکجه قاباغی آلینماق ائیله آرادان گئدیر.واکسیناسیون دئیرلی ایشدی.

## سرطان
سرطان یوخسا کانسر نوخوشلوقدا بو ویروس سرطانلی سلوللاری آرادان آپاریب و سالیم سللوللاردا اثرسیزدی.بونا گوره سرطان درمانیندا بو ویروس اولاریشدی.

## قایناقلار
نیوکسال نوخوشلوقو اینگیلیسیجا ویکی پدیا -2016نوامبر

بؤلمه:ساغلیق
واکسیناسیون

**واکسیناسیون** یوخسا قورماق آنتی بادی و آنتی ژن ایله بدنی تقویت ائدیب و اونو مریضلیک قاباغیندا دواملی ائتمکدیر. بدن نوخوشلوق قاباغیندا اؤزو هورمون دوزلدیر و قانا بۇ هورمون ویروس یوخسا باکتریلر ایله چالیشیر.بو هورمون آنتی بادی دیر.اؤلموش و ژنلری آرادان گئدمیش ویروسلار ,آنتی ژن بدن ایچیندن وورولور قاندا بدن تحریک اوْلوب بۇ ویروسلاری اؤلدورمگه آنتی بادی دوزلدیر بۇ آنتی بادی بدنده ایللر قالیر.

## قایناق
واسکیناسیون -یوخلاما نوامبر 2016

بؤلمه:ساغلیق
جت موتور

**جت موتور** یوخسا توربو موتور.هاوانی قوروب و بوشلاماق ایله گوج یارادیر.بیر سیال هابئله چوخلو هاوا یغیشیب و قورولوب و قیزیشیر و سونرا بوراخیلیب و گوجو بوشالیر.جت موتورو اوچونجو نیوتون قانونو اساسدا ایشلیر.

چوخلو جت موتورلار قوشولوبدی ,توربوفن و توربو جت و موشک موتورلاری و رم جت موتورو و توربو موتورلار بو اساسدا جت موتوردی.جت موتور توربین موتورو آدلانیر.توربین ایستی قازلاری بوراخیب و گوج یارادیر.

باشدا کومپروسور هاوانی یغیب و قورور.قورولموش هاوا یانیش یئرینه گئدیر و یانیش اونا قاریشیب هاوا یانیر و قیزیشیر.هاوا باشدا سویوقدو یانیشدان سونرا ایستی اولور آچیلیر و موتورون دالی طرفیندن چیخیر و توروبینی دولاندیریر.

## قایناق
فارسیجا ویکی پدیا

بؤلمه:اوردو
آلقاییت

**آلقاییت بایرام اوغلو خلیلوو** (دوغوم: ۲۸ نوامبر ۱۹۳۹، داشکند، ائرمنیستان، اؤلوم: ۱۲ ژانویه ۲۰۱۳، خیردالان، آذربایجان) آذربایجانلی آشیق، ائل شاعیری.
## حیاتی
آشیق آلقاییت ۲۸ نوامبر ۱۹۳۹-نجی ایلده گؤیچه ماحالی‌نین داشکند کندینده آنادان اولموشدور. آناسی سید مارال سید بایرامین قیزی‌دیر. اورتا مکتبی همین کندده بیتیردیکدن سونرا ۱۹۶۳-نجو ایلده آذربایجان دؤولت پئداقوژی اینستیتوتونون تاریخ-فیلولوژی فاکولته‌سینه قبول اولموش و ۱۹۶۷-نجی ایلده همین اینستیتوتون دیل و ادبیات شؤعبه‌سینی بیتیرمیشدیر. ۱۹۶۷-نجی ایلدن ۱۹۷۲-نجی ایله قدر داشکند کند اورتا مکتبینده موعلیملیک ائتمیشدیر. ۱۹۷۲-نجی ایلده **[[مینگه‌چئویر]] ایشیقلاری** قزئتینده ایشله‌مه‌یه دعوت اولونموش و ۱۹۷۴-نجی ایله قدر بورادا فعالیت گؤسترمیشدیر. ۱۹۷۴-نجی ایلده یئنیدن گؤیچه ماحالینا قاییتمیش و باسار کئچر(۱۱ ژوئن ۱۹۶۹ -نجو ایلدن واردئنیس) رایونوندا چاپ اولونان **بوللوق اوغروندا** و **واردئنیس** قزئتلرینده چالیشمیشدیر. ۱۹۷۹ -نجو ایلدن گؤی‌گؤل رایونوندا مسکونلاشمیش، گؤی‌گؤل رایون مدنیت ائوینده آشیقلار آنسامبلی‌نین بدیعی رهبری کیمی فعالیت گؤسترمیشدیر. ۱۹۹۶ -نجی ایلدن عؤمرونون آخیرینا قدر باکی شهرینده یاشامیشدیر و اؤزونه مخصوص یارادیجیلیغینی داوام ائتدیرمیشدیر. 
آشیق آلقاییت ۲۰۱۳ -نجو ایل ژانویه‌نین ۱۲ ده خیردالان شهرینده وفات ائتمیشدیر.
## اثرلری
* "قالخ آیاغا آذربایجان" (۲۰۰۰)
* "یارالی قارتال"، باکی، حربی نشریات، ۲۰۰۶، ۵۶۰ صفحه، تیراژ: ۱٬۰۰۰
* "سید بایرام اوجاغی" (۲۰۰۷)
* "آنالی دونیام"، باکی، حربی نشریات، ۲۰۱۱
## مقاله‌لری
* "صنعتکار عؤمرو" (۲۰۰۸)
## شئعریندن نومونه
**هارا گئدیر بو میلّت! ؟**

دایاندیر، دایاندیر، دایاندیر بو قاطاری،
گؤستر بوتون عالمه داشیدیغین یاتاری،
یوخ بیرینین طاقتی، یوخ بیرینین توتاری،
عقیده یه، مسلکه، یولا، ایزه نابلد،
هارا گئدیر بو میلّت!؟

نتیجه چیخارمادیق نه اؤلومدن، نه قاندان،
ضییا اومدوق، نور اومدوق، آل گونشی بوغاندان.
خطایینین قیلینجی آسیلیب بوش واگوندان،
اللرینده داش - کسک، اللرینده کوت آلت،
هارا گئدیر بو میلّت؟!

ساتیلدی قاریش - قاریش آذربایجان تورپاغی،
قلبیم یاسلی- یارالی، قلبیم نعنا یارپاغی،
آلمامیش زنگه زورو، آلمامیش قاراباغی،
چانتاسیندا گؤز یاشی، چؤکومونده ذلالت،
هارا گئدیر بو میلّت؟!

آلتون ساییب، زر ساییب، قامارلادیق شیمشه‌یی،
کاسیب- کوسوب، یالاواج ساتدی یورقان دؤشه‌یی،
یوللار داشلی کسکلی، یوللار دوه کوشه‌یی،
تورپاق ائلدن ناراضی، ائل تورپاقدان خجالت،
هارا گئدیر بو میلّت؟!

آی آلقاییت بونلارا گؤرن کیمدی موقصصیر؟!
دوزلمه‌دی قانونلار، دوزلمه‌دی کم- کسیر،
ظولوم عرشه دایانیب، وطن اسیر، ائل یئسیر،
نه حاققا اینام قالیب، نه قانونا دلالت،
هارا گئدیر بو میلّت؟!
## قایناقلار
* آذربایجان تورکجه‌سی لاتیت ویکی‌پدیا، یوخلاما تاریخی۶ آذر ۱۳۹۵

بؤلمه:آذربایجانلیلار
بؤلمه:کیمسه‌لر
بايزه مره

**بایزه مره** ساری‌داش بؤلگه‌سینین وزینه بؤلومونده‌کی گورک نعلین قصبه‌سینه تابع اوْلان کنددیر.

## اهالی
بو کندین ۱۳۸۵ -نجی ایلین نفوس سایینا گؤره * نفر(* عائیله) اهالیسی واردیر.

## ایقتیصادیات
اهالی‌نین چوخو مالدارلیق و اکینچیلیکله مشغول اولورلار.

## دیل و مذهب
بو کندین بوتون اهالیسی کوردلر و سنی دیرلر.

## بیرده باخ
* غربی آذربایجان اوستانی‌نین کندلری
* غربی آذربایجان اوستانی

## قایناقلار

بؤلمه:ساری‌داش بؤلگه‌سی‌نین یاشاییش یئرلری
توربوفن

**توربو فن** بیرجور جت موتوردی .بو موتوردا هاوانین چوخو یانیش یئرینه گئدمیر و تکجه کومپرس اوْلوب و موتوردان چیخیر.بو موتور آشاغی و متوسط سۆرعتده ایشلئنیر و چوخ یوخاری گئدیم یارادمیر بۇ اساسدا چوخلو موسافیر داشیان اوچاقلاردا توربوفن موتورو اولاور.

بیر بؤیوک کمپروسورفن اولور.موتورون قاباق طرفینده بۇ بریوک و گوجلو فن هاوانی کومپرس ائدیر و یغیر.هاوانین آزجاسی یانیش یئرینه گئدیر و یانیر و آچیلیر و سۆرعت ائیله بوراخیب و کمپروسور پره لرین دولاندیریر هابئله هاوانین چوخو کومپرس اولاندان سوْنرا موتوردان سۆرعت ائیله چیخیر و ایستی قازلار ائیله قاریشیر و موتور گوجو چوخالیر.موتور چوخ آزجا هاوانی یاندیریر و فن دولانماسی ایله چوخ هاوانی چکیر و بوراخیر و گوج یارادیر.

یئر اوزونه یاخین گؤیده چوخ یاخشی اوچاشلاری اولور.بو موتور آز یانیش ایله چوخ گوج یارادیر و ایقتیصادی بیر موتوردو.یانیش آز اولماقدا چیخان هاوا چوخ ایتسی المور و ایستی تاپان رادار و موشکلر اونو توتماز.

ایندیکی تکنولوژیک ساواش اوچاقلاردا هابئله اف 22 ,اف 16 , اف 15 اوچاقلاردا ایشلئنیر.لاب ایقتیصادی گئدیم بۇ موتوردا 2 ماخدی

## قایناق
توربوفن اینگلیسیجا ویکی پدیا -یوخلاما نوامبر2016

بؤلمه:اوردو
بؤلمه:اوچاقلار
پالاز

**پالاز** یوخسا **پالاس** ایپلیک بیر قالین توخومادیر. پامبق یوخسا یون ایله توخونور.ایپک و قیزیل و آیری ایپلیک لر ایله توخونا بیلر.

پالاز چوخلو یئرده ایاق آلتینا سالینیر هابئله بزک اۆچون و باهالی پالاز تابلو و زینت و بزک اۆچون دووارا وورولور.ایپک و قیزیلدان توخونان پالاز هونری ایشو چوخ باهالیدیر.تابلو فرش یوخسا نقاشی اوستونده توخونان نقشه لری بزک اۆچون توخونار.

## قایناقلار

بؤلمه:ال ایشلری
وکیل

**وکیل** بیر کیمسه آیری کیمسه نین طرفیندن بیر ایشلر گورمک اۆچون  ایجازه سی اولان شخصه دئییلیر.وکیل ایش گورن و موکل ایش گوردورن آدلانیر.وکالت عقدی ایله ایجازه وئریلر.وکیل اۆچون گورولن ایشلر آدلانیر و بیر ایشلر آزاد و بیر ایشلر یاساق اولا بیلر.رسمیتلی وکیل دیوان طرفیندن ایجازه و جاواز آلیب.

## قایناقلار

بؤلمه:قانون
اینجه ممد

**اینجه ممد** ()، یاشار کمال الی ایله یارادیلمیش بیر رومان کیتابیدیر.

## قایناقلار

بؤلمه:رومان کیتابلاری
یوسوف آباد (تبریز)

**یوسوف آباد** یوخسا یوسوف آوا تبریز شهرینده بیر محله آدیدیر. بو محله تبریزین قوزئی طرفینده و عینالی داغینا یاپیشیق بیر محله دیر.

## قایناقلار

بؤلمه:تبریز محله‌لری
بؤلمه:تبریز
عارف (شاعیر)

**عاریف** ادبی آدییله چالیشان، مصطفی آقا، آذربایجانین هیجری ۱۲-جی یۆز ایلینین آدلیم شاعیرلریندن دیر. ه.ش ۱۱۵۱-جی ایلده قازاخدا دوْغولموشدور. عاریفین یاشاییشی تۆرک-رۇس ساواشلارییله بیر زاماندا اوْلوب، بۇ ساواشلار اۆچون اوْنا و اوْنون یاخینلیغیندا اوْلان میلّته چوْخلو چتینلیکلر گلمیشدیر. بۇ چتینلیکلر عاریفین شعرلرین اثرلندیرمیشدیر.

## شعرلریندن میثال
عاریفین چکدیگی چتینلیکلری و وطندن قاچقین دۆشدوگونو انعکاس ائدن شعرلریندن بیر میثال:

## قایناقلار

بؤلمه:ادبیات
بؤلمه:تورک ادبیاتی
بؤلمه:تورک شاعیرلر
تورکیه جومهور باشقانلاری‌نین لیستی

[thumb|[تورکیه جومهور باشقانلیغی فورسو، تورکیه و جومهور باشقانی‌نی تمثیل ائدن رسمی سیمگه‌لریندن بیری دیر. فوْرس، جومهور باشقانی‌نین ایقامتگاهیندا و زیارتی مودتینجه گؤروشدوگو یئرده بایراق دیرگینه چکیلیر.]]

**تورکیه جومهور باشقانلاری‌نین لیستی**، تورکیه جومهوریتی جومهور باشقانی اوْلاراق وظیفه یاپمیش شخصلری شامیل اوْلان لیست دیر.

تورکیه جومهوریتی آنایاساسینا گؤره جومهور باشقانی، دؤولت و حؤکومت باشقانی دیر. تورکیه بؤیوک میلت مجلیسی آدینا تورکیه سیلاحلی گوجلری‌نین عالی باش کوماندانلیغی‌نی تمثیل ائدر. جومهور باشقانی، بئش ایللیگینه وظیفه یاپار. بیر شخص ان فازلا ایکی دفعه جومهور باشقانی سئچیله‌بیلیر.

جومهور باشقانی‌نین خسته‌لیک، خاریجه چیخما، اؤلوم، چکیلمه و یا باشقا بیر نه‌دن ایله داوام ائده‌مدیگی دۇروموندا یئنی‌سی سئچیله‌نه قدر جومهور باشقانی یاردیمجی‌سی، جومهور باشقانلیغینا وکالت ائدر جومهور باشقانی؛ قیرخ یاشینی دوْلدورموش، یۆکسک تحصیل ائتمیش و میلت وکیلی سئچیلمه یئترلیگینه صاحیب تورک وطنداشلاری آراسیندان دوْغرودان خالق طرفیندن سئچیلیر.

بۇ گونه کیمی اوْن ایکی نفر آند ایچه‌رک جومهور باشقانلیغی یاپارکن بئش نفر ده جومهور باشقانلیغینا وکیللیک ائتمیشدیر. بۇ شخصلردن ایکی‌سی وظیفه‌لری سیراسیندا طبیعی نه‌دنلردن حیاتلاری‌نی الدن وئرمیشلر (مصطفی کمال آتاتورک و تورقوت اؤزال)، بیری عسگری کودیتا نتیجه‌سینده دئوریلدی (جلال بایار) و بیری تورکیه بؤیوک میلت مجلیسی طرفیندن ساغلیق سبب‌لری نه‌دنی ایله وظیفه‌دن آلیندی (جمال گورسل).

جومهور باشقانلاری ایچری‌سیندن مصطفی کمال آتاتورک، عصمت اینونو و جلال بایار "*حیزب اۆیه‌سی جومهور باشقانی*" اوْلاراق وظیفه یاپمیشلاردیر. آتاتورک و اینونو هم جومهوریت خالق حیزبی باشقانی هم ده جومهور باشقانی اوْلاراق وظیفه ائتمیش، بایار ایسه جومهور باشقانلیغی وظیفه‌سی باشلادیغیندا دموکرات حیزبی باشقانلیغیندان ایستیعفا ائتمیش آمما جومهور باشقانلیغی سیراسیندا حیزب اۆیه‌سی اوْلمایی داوام ائتدیرمیشدیر. ۱۹۶۱ تورکیه جومهوریتی آنایاساسی‌نین گتیردیگی جومهور باشقانی‌نین حیزب‌سیز اوْلما زوْرونلوغو ۲۰۱۷ تورکیه آنایاسا دگیشیکلیک رفراندومونون قبول ائدیلمه‌سی ایله لغو اوْلدو. ایندیکی جومهور باشقانی رجب طیب اردوغان، عدالت و اینکیشاف حیزبی باشقانی اوْلاراق دؤردونجو حیزب اۆیه‌سی اوْلان جومهور باشقانی اوْلدو.

## جومهورباشقانلاری لیستی
; سیاسی حیزب‌لر

;باشقا

## نوْتلار

## قایناقلار

## باغلانتیلار
* تورکیه جومهوریتی جومهور باشقانلیغی‌نین رسمی وب‌سایتی 

بؤلمه:سیاست
بؤلمه:تورک سیاستچیلر
هیوندای

**هیوندای** (کوره دیلی: 현대) گونئی کوره اؤلکه سینده بیر بؤیوک زنجیره صنعت و اوتوموبیل کمپانیلری.چانگ جو یانگ 1947جی ایلده بو شیرکتی سئول شهرینده قوردو. 1954ده صنعتی ایشلره باشلادی و اوز ایشلرینده اوتوموبیل صنعتینه اوز گتیردی.بو کمپانی ان بؤیوک کمپانی,گونئی کوره ده اولدو.

## قایناق

بؤلمه:شیرکتلر
عتیقه سولطان

**عتیقه سولطان** یا **بورناز عتیقه سولطان** (دوغوم: ۱۶۱۴، ایستانبول- اؤلوم: ۱۶۷۴(؟)، ایستانبول) عثمانلی پادیشاهی بیرینجی احمد ین کؤسم سولطاندان دوغما قیزی، دؤردونجو مورادین باجیسی، شاهزاده قاسیمین ائکیز تایی و بیرینجی ایبراهیمین باجی‌سی‎دیر.

## حیاتی
۱۶۱۴ ایلینده توپ‌قاپی ساراییندا ایستانبولدا دونیایا گلدی و شاهزاده قاسیمین ائکیز باجیسی اولماسی ائحتیمالی یوکسکدیر و قارداشی ایبراهیمدن بیر ایل اؤنجه دونیایا گلمیشدیر. کؤسم سولطانین سون دونیایا گلن قیزی ایبراهیمین آتاسی ۱۶۱۷ده وفات ائتدیگینده هله ۳ یاشیندا ایدی. بونون آردینجا عمیسی بیرینجی موصطافا تاختا چیخدی آنجاق بیر نئچه آیدان سونرا تاختدان ائندیریلدی و یئرینه قارداشی ایکینجی عوثمان پادیشاه اولدو. او آناسی ایله بیرلیکده اسکی سارایا گؤندریلدیلر. ۱۶۲۳ده دیگر قارداشی دؤردونجو موراد تاختا چیخدی و کؤسم سولطان والیده سولطان اولدو. او دؤنم عثمانلی دؤولتی بیر بؤحرانلا اوزله‌شیب و کؤسم سولطان قیزلارینی صادیق دؤولت آداملارینا وئرمیشدیر. خانزاده سولطان ۱۶۲۳ده بایرام پاشایا، گؤوهرخان سولطان ۱۶۲۴ده توپال رجب پاشایا، عایشه سولطان ۱۶۲۵ده حافیظ احمدپاشایا و فاطماسولطان ۱۶۲۶دا قاراموصطافا پاشایا وئریلدی. عتیقه سولطان دا گنجلیگینده جعفرپاشا ایله ائولندیریلمیشدیر. بیرینجی ایبراهیمین ایلک قادینی تورخان سولطانین سارایدا تربیه‌سی ایله اؤزل اولاراق عتیقه سولطان وظیفه‎لندیریلمیشدی و دؤردونجو محمده مربی‌لیک یعنی تربیه و یئتیشمه‌سینده یاردیملاری اولموشدور. اؤنجه جعفر پاشا ایله، سونرا ۱۶۳۳ده گورجو اولان قوجا کنعان پاشا ایله ائولندی. ۱۹ ایل داوام ائدن بو نیکاحدان سونرا کنعان پاشا ۱۶۵۲ ایلینده ایکینجی وزیر ایکن وفات ائتدی و عتیقه سولطان دول قالدیقدان سونرا همین ایل دوغانجی یوسوف پاشا ایله ائولندی. بیلینن بودور کی اوشاغی یوخدور.

## اؤلومو
اؤلوم تاریخی قطعی اولمادیغینا باخمایاراق ۱۶۷۴ ایلی اولدوغو دوشونولور. وفاتیندان سونرا ایاصوفیه مچیدینده قارداشی بیرینجی ایبراهیمین یانیندا دفن ائدیلمیشدیر.

## خالق کولتورونده‌کی یئری
**مؤحتشم یوز ایل کؤسم** آدلی تاریخی تورک سریالیندا **ائجه چئشمی‌اوغلو** طرفیندن جانلاندیریلاجاقدیر.

## قایناقلار
* آنادولو تورکجه‌سی ویکی‌پدیا

بؤلمه:کیمسه‌لر
متر موکعب

**متر موکعب** بیر  اؤلچو صفتیدیر.
**کؤب متیر**  m3(متر مکعب) ایستاندارد اؤلچو صفتی اولور. دۆنیادا حجم اؤلچوسونه ایشلنیر.

دونیا ایستاندارد اؤلچوسو متیر اساسدا قورولان بیر اؤلچو اولاراق.بیر متیر جیزیق ایستاندار اندازه اولور. کاره متیر یئر و زمی اؤلچوسونده ایکیلیق اؤلچونی اله وئررm2(کاره متیر).

یئر اؤلچوسونده بیر متیر بیر متیره چارپیلسا(m*m=m2)بیر کاره متیر اولار .و اونی حجم (بؤیوت) اؤلچوده بیر متیر اوجالیقدا چارپیلسا (m*m*m=m3) کؤب متیر اولار.

کؤب متیر (ان .بؤی.اوجالیق) چارپیلماسیندان اله گلیر.

کؤب شکیل حجمی (بؤیوت) اؤلچوسوندا ان بؤی و اوجالیقی بیر بیرینه چارپیلار.و هرم شکیلده باشدا اونون قاعده سین اؤلچوب و اوجالیقا چارپیب و اوچ یئره بؤلماقدا حجمی توتولار.

## قایناقلار

بؤلمه:بیریملر/واحیدلر
بؤلمه:اؤلچو صفتی
موربع

بندانگشتی|موربع
**موربع** یوخسا **کاره** یوخسا **دوردبوجاق** ریاضیاتدا بیر هندسی شیکلدیر .
## قایناق
https://en.wikipedia.org/wiki/Square اینگلیسی ویکی پدیا نوامبر 2016

بؤلمه:هندسی شکیللر
بناباد( بناوه )

**بناباد (بناوه)** ساری‌داش بؤلگه‌سینین وزینه بؤلومونده‌کی ملکاری قصبه‌سینه تابع اوْلان کنددیر.

## اهالی
بو کندین ۱۳۸۵ -نجی ایلین نفوس سایینا گؤره ۶۰۹ نفر(۱۱۷ عائیله) اهالیسی واردیر.

## ایقتیصادیات
اهالی‌نین چوخو مالدارلیق و اکینچیلیکله مشغول اولورلار.

## دیل و مذهب
بو کندین بوتون اهالیسی کوردلر و سنی دیرلر.

## بیرده باخ
* غربی آذربایجان اوستانی‌نین کندلری
* غربی آذربایجان اوستانی

## قایناقلار

بؤلمه:ساری‌داش بؤلگه‌سی‌نین یاشاییش یئرلری
کربلا

**کَربَلا**  کربلا اوستانینین مرکزی، عیراقین جنوب شهرلریندن بیری، ۵۷۲٬۳۰۰ نفر اهالی ایله(۲۰۰۳ م) فرات چایی‌نین غربینده یئرلشیب و بغداد ایله ۹۷ کیلومتر آراسی واردیر.

بو شهرین مشهور اولماسی هجری آلتمیش بیرینجی ایلین محرم آییندا باش وئرن کربلا دؤیوشو ایله باغلی دیر. حسین بن علی و عباس بن علی‌نین حرملری کربلا شهرینده‌دیر و ایسلامین و شیعه موسلمانلارین موقدس یئرلریندن و زیارتگاهلاریندان‌دیر.

## تاریخ
بو شهر هیجری قمری ۶۱-نجی ایله قدر نینوا، غاضریه و طف آدیندا بیر چؤل ایدی. آنجاق ۶۱-نجی ایلدن و کربلا حادیثهسیندن سونرا گئتدیکجه شیعه‌لرین ماراغی اونا آرتیب و کربلا شهیدلرینه گونبئز و بارگاه دوزلدندن سونرا عراقین زیارت شهرلریندن بیری اولدو. 

بعضی دئییلنلره گؤره ایمام حسین(ع) کربلا یئرینین بیر گوشه‌سینی(36 کیلومتر مربعه قدر) آلتمیش مین درهم پولا نینوا و غاضریه جاماعاتیندان آلیب و اونلارلا بئله شرط ائتدی کی جاماعاتا کربلا شهیدلرینی زیارت ائتمه‌یه یول گؤسترسینلر و زواری اوچ گون قوناق قبول ائتسینلر. او یئر ایندی ایمامین شریف قبری و دیگر شهیدلرین قبری‌دیر.
## کربلا سؤزو و اونون کؤکو حاقّیندا
کربلا آرامیجه سؤزدور و سون اولاراق آکاد دیلیندن آلینمیشدیر. کربلا سؤزو آرامیجه (כַרְבָלָא / ܟܪܒܠܐ)[ krblh | karbālā] بیر نوع پاپاق/عمامه و همچنین خوروز پیپیگی آنلامیندادیر. بو سؤز سون اولاراق اککد دیلینده‌کی (karballatu)دان آلینمیشدیر. کربلا عراقین ان پوللو شهرلریندن بیری‌دیر و اونون اصلی گلیری زیارتچیلردن و اکینچیلیکدن(اؤزللیکله خورما)دیر. بو شهر قدیم یا مذهبی بؤلوم و یئنی کربلا اولماق اوزره ایکی بؤلومدن تشکیل اولونور. کربلادا بیرچوخ ایسلامی مدرسه‌لر و دؤولت بینالاری دا یئرلشمیشلر.

حسین بن علی‌‌نین حرمی یا بعضی قایناقلاردا قئید ائدیلدیی کیمی مسجدالحسین(حسین مچیدی) کربلانین مذهبی بؤلومونده یئرلشیب. اربعین گونو موسلمانلار و شیعه‌لردن بیرچوخو بورانی زیارت ائتمک اۆچون کربلا شهرینه گلیرلر. بیرچوخ یاشلی  عؤمورلرینین سون ایللرینی و سون گونلرینی بورادا کئچیرمک مقصدیله بو شهره گلیرلر.

ایمام حسین‌ین حرمی‌نین کربلا شهرینده اولدوغونا گؤره، ۱۰۰ مچید و ۲۳ دینی مدرسه بو شهرده دوزلمیشدیر.

## حسین بن علی حرمینده دفن اولان عالیملر
* وحید بهبهانی
* میرزا مهدی شهرستانی 
* عبدالله ممقانی
* سید محمد حسین شهرستانی
* سید علی طباطبایی (صاحب ریاض)
* میرزا محمدتقی شیرازی
* سید محمدعلی شهرستانی
* میرزا سید مهدی حسینی شیرازی
* ملا حسینقلی همدانی
* سید مرتضی کشمیری
* سید محمدرضا شیرازی

## کربلادا دفن اولونان ایرانلی سیاسی شخصیتلر
کربلا بیرچوخ ایرانلی مشهورلار، پادیشاهلار و سیاسی شخصیتلرین دفن اولونان یئری‌دیر:

* آل بویه پادیشاهلاری
* مظفرالدین‌شاه قاجار
* محمدعلی‌شاه قاجار
* احمد شاه قاجار
* امیر کبیر
* سلطان حمزه میرزا صفوی
*مازندرانلی میرزا شفیع خان
*میرزا موسی وزیر
* معیر الممالک
*حاجی میرزا آغاسی
* ظل السلطان
* زاهدالدین شاه

## قایناقلار
*    فارسجا ویکیپدیا، یوخلاما تاریخی ۸ آذر ۱۳۹۵

بؤلمه:عراق
بؤلمه:موقدس شهرلر
بؤلمه:کربلا
بؤلمه:شیعه‌نین موقدس شهرلری
بؤلمه:Populated places in Karbala Province
بؤلمه:District capitals of Iraq
بؤلمه:Cities in Iraq
بؤلمه:لوبنان
بؤلمه:حسین ابن علی
بؤلمه:Karbala Governorate
انمه آپاراتی

**انمه آپاراتی** — نجومی جیسمین سطحینه دوشن و  بۇرادا دایانان کوسمیک گمی‌دیر.

   بؤلمه: آسترونومی
چوان باغ

**چوان‌باغ كندی** دوغو آذربایجان اوستانینین ماراغا بؤلگه‌سینین مرکزی بولومی نده اولان قوزئی سراجوی قصبه سی نده يئرلشيب. [1] 1385 اينجي ايلين نوفوس ساييسي اساسيندا بو كندين 776نفر اهاليسي وارايميش.[2]

## قایناق‌لار

بؤلمه:ماراغا بؤلگه‌سی
بؤلمه:ماراغا بؤلگه‌سی‌نین کندلری
شلیلوند

**شلیلوند كندی** دوغو آذربایجان اوستانینین ماراغا بؤلگه‌سینین مرکزی بؤلومو‌نده اولان قوزئی سراجوی قصبه‌سینده يئرلشيب. [1] ۱۳۸۵ -نجی ايلين نوفوس ساييسی اساسيندا بو كندين ۱۰۳۶ نفر اهاليسی وارايميش.[2]

## قایناق‌لار

بؤلمه:ماراغا بؤلگه‌سی
بؤلمه:ماراغا بؤلگه‌سی‌نین کندلری
طورقبه

**طورْقَبه** شهری ایندیکی مشهد شهرینه یاپیشیق بیر محله‌دیر. طرقبه شاندیز بؤلومونده و بینالود داغینین اته‌یینده‌دیر. اسکی چاغدا طوس بؤلومونده بیر کند ایدی. اسکی آدی تورغبذ یازیلیب.

توریستی، دولانمالی و هاواسی خوش بیر کنددیر. ایندی چوخلو توریستی و آل وئر یئرلری بو کند ایچره دوزلیب. پالاز، جئجیم، ال ایشلری و تابلو فرشلر بورادا ساتیلیر. باغ میوه‎لری هابئله آلما، گیلاس و دولانمالی باغلاری واردیر.

## یاشام
۱۳۸۵-نجی ایلده یاشام سایی ۱۳٬۱۵۸ نفر ( ۳٬۶۶۸ عائیله) ایدی. ۱۳۹۰دا ۱۶٬۷۱۸ نفر اولموشدور.

## قایناقلار

بؤلمه:رضوی خوراسان اوستانی
بؤلمه:رضوی خوراسان اوستانینین شهرلری
آذربایجان دیلی‌نین ایضاحلی لوغتی

**آذربایجان دیلی‌نین یضایحلی لوغتی** ـ بو سؤزلۆک آذربایجانین بیر سیرا عالیم‌لرینین همت‌لری ایله کی باشدا فیلولوژو دوقتورو اوروجوو دایانمیشدیر، جنوب آذربایجان عالیم‌لرینده‌ن اولان اوستاد بهزاد بهزادی‌نین همتی ایله عرب الیفباسینا کؤچورولوب و ۷۶ -جی ایل ۳ جلدده درسا ناشرلییی طرفیندهن ایشیق اۆزو گؤره بیلمیشدیر. کیتابین اؤزونه مخصوص بیر الیفباسی اولموشدور. همین اثر ۳۰۳۴ صفحه‌ده چاپ اولموشدور.

## اثره گؤره
"آذربایجان دیلی‌نین ایضاحلی لوغتی" کئچن عصرین 40-جی ایللریندن حاضیرلانماغا باشلانسا دا، بیرینجی جیلدی 1966-جی ایلده ایشیق اوزو گؤرموشدور. همین جیلدی آدلیم لئکسیکوقراف لوغتچی عالیم، دؤولت موکافاتی لاورئاتی، آذربایجان میلّی علملر آکادئمیياسی‌نین موخبیر عضوو،  F.E.D پروفسور علی حیدر اوروجوو(Əliheydər Orucov) ترتیب ائتمیشدی. لوغتین رئداکتورو اکرم جعفر ایدی. رئداکسیيا هئيتینه ده  آذربایجان میلّی علملر آکادئمیياسی‌نین آکادئمیکلری محمد عاریف داداشزادو و محمداغا شیرعلی يئو، او جومله‌‌دن علی حیدر اوروجوو و رسول روستموو داخیل ایدیلر.

لوغتین ایکینجی جیلدی‌نین نشری اۆچون 14 ایل واخت لازیم اولدو. بو جیلدین ترتیبی ایله F.E.D بهروز عبدالله يئو، F.E.D پروفسور علیلیئيدر اوروج اوو، F.E.D نرگیز رحیمزاده، F.E.D محمدعلی حوسئين خلیفه زاده و میکايیل رضاقولوزاده مشغول اولموشدولار. رئداکتورو علی حیدر اوروج اوو ایدی. اۆچونجو جیلدین نشری چوخ چکمه‌دی. 3 ایل سونرا اوخوجولار ایضاحلی لوغتین اۆچونجو جیلدینی ده الده ائتدیلر. کیتابین رئداکتورو يئنه علی حیدر  اوروجوو ایدی. رئداکسیيا هئيتینه F.E.D پروفسور واقیف آسلانوو داخیل ائدیلمیشدی.

نهايت، سونونجو - دؤردونجو جیلد اوخوجولارا 1987-جی ایلده تقدیم ائدیل‌دی. کیتابین تئرتیبچی لری، رئداکتورو و رئداکسیيا هئيتی ده ديَیشمز قالمیشدی.

بئله‌لیکله، 60 ایللیک ترتیب، 21 ایللیک چاپ عومرو اولان نهنگ بیر لوغت اؤلکه‌نین حیاتیندا بؤيوک مدنی بیر حادثه‌‌ کیمی قارشیلانمیشدی.

ایلک جیلدی‌نین نشریندن کئچن قیرخ ایله ياخین زامان عرضینده ادبی دیلیمیزده، اؤزهللیکله، اونون لوغت ترکیبینده خئيلی ديَیشیکلیکلرین يارانماسی، معين قراماتیک و اوسلوبی تکرنیللشمه‌نین اولماسی تامامیله طبیعیدیر. شوبهه يوخدور کی، بو ديَیشیکلیکلر لوغتین سؤزلويونه و مقاله‌لرینه ده اؤز تأثیرینی گؤسترمیشدیر و بو، اؤز نؤوبه‌سینده، دیلیمیزین لوغت ترکیبینه يئنیدن نظر سالماغا، لوغتی يئنی يارانمیش سؤزلرله زنگیریلشدیرمه‌يه، لوغت مقاله‌لرینده معين رئداکته ایشلری آپارماغا احتیاج دوغورموشدور. بو سؤزلر گونده‌لیک حياتیمیزدان آلینیب، اوخوجولارا تقدیم اولونان بو محتشم لوغته داخیل ائدیلمکله معاصرلشدیریلمیش، بوگونکو اوخوجولار اۆچون يارارلی اولماسینا چالیشیلمیشدیر.

## قایناق


بؤلمه:تورکجه سؤزلوکلر
بؤلمه:آذربایجان تورکجه‌سینده کیتاب
بؤلمه:کیتاب قارالامالاری
تبریز-مشهد و سیمنان-مشهد قاتارلاری‌نین توققوشمالاری

سیمنان ایله دامغان دمیریولونون هفتخان دوراغی نین یاخینلیغیندا، 2016 نوامبر آیی نین 25جو گونو جومعه صوبح ساعات 7:22 ده باش وئرن تبریزدن مشهده گئدن قاتار و سیمناندان مشهده گئدن قاتارلاری آراسیندا توققوشما ایتفاقیدیر. تبریز قاتاری دایانمیش ایمیش، سیمنان قاتاری دالدان تبریز قاتارینا چیرپیلیر.
بو حادیثه‌ده 49 نفر اؤلوب 103 نفر ده یارالاندیلار. اؤلنلرین چوخو تورک و شرقی آذربایجانلی دیرلار.
خبرلره گؤره آچیقلانمایان عیللتلره گؤره قاتار کونتروللاری اوتوماتیک حالتدن منوال (اَل کونترولو) وضعیتینه گئچنده بو آجی ایتفاق باش وئریب. قورتارماق(نیجات) عملیاتلاری 3 ساعات سونرا تکجه بیر هلیکوپتلرله باشلانیب. بو 2004جو ایلدن سونرا ایراندا باش وئرن ان بؤیوک قاتار فاجیعه سی دیر.

## عکس العمللر
* عباس آخوندی یول و ائو دوزلتمک باخانی (وزیر راه و شهرسازی) ایتفاقدان سونرا دئدی: "بو حادیثه‌ده اؤلنلر و یارالانانلار هامیسی بیمه اولوبلار و نیارانچیلیق یوخدور!". بو سؤز آذربایجانلیلاری ایجتماعی شبکه لرده عصبلندیریدی و تورک میلّت وکیلر بونا عکس العمل گؤستردیلر. بونا گؤره آخوندی بیر آیری آچیقلامادا دئدی: "منیم مدیریتیمده بیر چاتیشمامازلیق اولوب و بونو گؤره تورکلر(آذریلر!)دن عوذر ایسته ییرم."

## قالری

2016 Shahroud train accident.jpg|
2016 Shahroud train accident 2.jpg|
2016 Shahroud train accident 4.jpg|
2016 Shahroud train accident 5.jpg|
2016 Shahroud train accident 7.jpg|
Semnan–Damghan train collision 11.jpg|
Semnan–Damghan train collision.jpg|
Semnan–Damghan train collision 12.jpg|


## قایناقلار
اولیا چلبی

بندانگشتی|310x310پیکسل|اولیا چلبی‌نین موزه اولاراق ایستیفاده ائدیلن کوتاهیه‌ده‌کی ائوی
**اولیا چلبی** (دوغوم: 25 مارس 1611، ایستانبول- اؤلوم: 1682)، 17-نجی عصرین باشداگلن سیاحلاریندان‌دیر. اللی ایلدن چوخ مودتینده عثمانلی توْرپاقلارینی گزمیش و گؤردوکلرینی سیاحتنامه آدلی اثرینده توپلامیشدیر.

## کیملیگی
چلبی عاییله‌سی اصلینده کوتاهیه‌لی اوْلوب، ایستانبولون فتحیندن سوْنرا بورایا یئرلشمیش، و آرا-سیرا کوتاهیه‌ده ده قالمیشدیلار. ایستانبولون فتحی اثناسیندا اولیا چلبی‌نی باباسی قارا احمد بی‌ین باباسی اوْلان یاووز اؤزبک، فاتیح سولطان محمدین هوجومچولاریندان اوْلوب ساواش غنیمتلری ایله اون‌قاپانیندا یوز توکان، بیر مچید و بیر ائو تیکدیرمیشدیر. اسکی آدی ساغریچیلار مچیدی اوْلان بۇ مچید یاووز سولطان مچیدی‌دیر. اولیا چلبی‌نین باباسی قارا احمد بی، کوتاهیه‌ده‌کی ائولرینین اؤنونده‌کی توربه‌ده دفن اوْلونوبدور. آتاسی درویش محمد ضلی، بیرینجی سولیمان‌دان بیرینجی احمده قدر کی پادیشاهلارین "جواهیرچی باشی"وظیفه‌سینده اوْلموش بیر چوخ سفره چیخمیش، چوخ یاشلی ایکن وفات ائتمیشدیر. آناسی آبخاز دیر. آناسی‌نین باجیسی ملیک احمد پاشانین آناسی اوْلدوغو اۆچون ملیک احمد پاشانین حیمایه‌سینده اوْلموشدور. عمیسی فراقی عبدوالرحمان چلبی‌دیر. آتاسی، آناسی و خان‌ننه‌سی بی‌اوغلودا ایندیکی لوهوسا سولطان توربه‌سی یاخینلیغینداکی قبریستاندا دفن ائدیلمیشلر. یونئسکو طرفیندن دوغومونون 400 ایللیگی موناسیبتی ایله 2011-نجی ایل، اولیا چلبی ایلی اعلان ائدیلمیشدیر. 

## حیاتی
هیجری 10 محرم 1022، میلادی 25 مارس 1611ده ایستانبولدا آنادان اوْلوب. 

اولیا چلبی، چوخ یاخشی تحصیل آلمیشدی. اؤنجه محله مکتبینه گئتدی. داها سوْنرا شیخ الاسلام حامد افندی مدرسه‌سینه داخیل اوْلدو. بورادا یئددی ایل اوخودوقدان سوْنرا سارایا مخصوص اوْلان **اندرون**دا تحصیلینی داوام ائتدی. اندروندا صرف، نحو، قافیه، حسن خط درسلری آلدیغی کیمی اندرون موسیقی‌شوناسلاریندان موصاحیب درویش آغادان دا موسیقی اؤیرندی.   

مکتب تحصیلی خاریجینده خصوصی اوستادلاردان قورآن، عربجه، گؤزل یازی، موسیقی، بدن تربیه‌سی و خاریجی دیل درسلری آلدی. قورآنی ازبرله‌ییب حافیظ اوْلدو. تحصیلینی بیتیردیکدن سوْنرا 25 یاشیندا ایکن ایاصوفیه مچیدینده مقابله اوخودوغو زامان مچیده گلن دؤردونجو مورادین ایراده‌سی ایله سارایا داخیل اوْلوب موصاحیبلر آراسینا قاتیلدی. سارایا داخیل اولماسینا او عرفه‌ده سیلاحدار اوْلان قوهومو ملیک احمد پاشا، روزنامه‌چی ایبراهیم افندی و خطاط حسن پاشا یاردیم ائتمیشدیلر. ائتدیگی ایشلری پادیشاه و دؤولت باشچیلاری طرفیندن بیه‌نیلمیشدی. دؤردونجو مورادین وفاتینا قدر ذکا و گؤزل دانیشیق قابلیتی سایه‌سینده پادیشاهین توجهونو قازاندی. بونا گؤره چوخ یوکسک وظیفه‌لره گتیریلمه‌سی دوشونولوردو. 

## شخصیتی

## اولیا چلبی سیاحتنامه‌سی

## خالق کولتورونده‌کی یئری

## قایناقلار
*      آنادولو تورکجه‌سی ویکیپدیادان، یوخلاما تاریخی ۹ آذر ۱۳۹۵

بؤلمه:کیمسه‌لر
احمدبريو

**احمدبریو** ساری‌داش بؤلگه‌سینین وزینه بؤلومونده‌کی ملکاری قصبه‌سینه تابع اوْلان کنددیر.

## اهالی
بو کندین ۱۳۸۵ -نجی ایلین نفوس سایینا گؤره ۳۹۳ نفر(۶۷ عائیله) اهالیسی واردیر.

## ایقتیصادیات
اهالی‌نین چوخو مالدارلیق و اکینچیلیکله مشغول اولورلار.

## دیل و مذهب
بو کندین بوتون اهالیسی کوردلر و سنی دیرلر.

## بیرده باخ
* غربی آذربایجان اوستانی‌نین کندلری
* غربی آذربایجان اوستانی

## قایناقلار

بؤلمه:ساری‌داش بؤلگه‌سی‌نین یاشاییش یئرلری
قوزئی سراجوی قصبه‌سی

**قوزئی سراجوی قصبه سی** دوغو آذربایجان اوستانینین ماراغا بؤلگه‌سینین مرکزی بولومی نده يئرلشيب. 1385 اينجي ايلين نوفوس سايي سي اساسيندا بو قصبه نين 22664نفر اهالي سي وارايميش. [1] [2]

## قایناق‌لار

بؤلمه:ماراغا بؤلگه‌سی
قوزلوجه (مراغا)

**قوزلوجه** كندی دوغو آذربایجان اوستانینین ماراغا بؤلگه‌سینین  مرکزی بولومی نده اولان باتی سراجوی قصبه سی نده يئرلشيب. [1] 1385 اينجي ايلين نوفوس ساييسي اساسيندا بو كندين 544نفر اهاليسي وارايميش.[2] قوزلوجا آدی، کیچیک گیرده‌کانلیق آنلامیندا اولان قوز سؤزوندن آلینمیشدیر.

## قايناق
# ↑ امار واطلاعات ایران کندلری
# ↑ ایرانین آمار مرکزی، دوغو آزربايجان ايالتي نين آماری

بؤلمه:ماراغا بؤلگه‌سی‌نین کندلری
گله‌ده‌رود

**گله‌ده‌رود**كندی دوغو آذربایجان ایالتی نين سراسکند بولگه‌سی نين مرکزی بولومی نده اولان سولوک قصبه سی نده يئرلشيب. [1] 1385 اينجي ايلين نوفوس ساييسي اساسيندا بو كندين 538نفر اهاليسي وارايميش. [2]

## قايناق
# ↑ امار واطلاعات ایران کندلری
# ↑ ایرانین آمار مرکزی، دوغو آزربايجان ايالتي نين آماری

بؤلمه:سراسکند بولگه‌سی‌نین کندلری
نوخودآباد

نوخودآبادکندی دوغو آذربایجان ایالتی نین سراسکند بولگه‌سی نین نظرکهریزی بولومو نده اوْلان آلمالی قصبه سی نده یئرلشیب. [1] 1385 اینجی ایلیننۆفوس ساییسی اساسیندا بۇ کندین ۵۹۴نفر اهالیسی وارایمیش. [2]

## قایناقلار
# ↑ امار واطلاعات ایران کندلری
# ↑ ایرانین آمار مرکزی، دوغو آذربایجان ایالتی نین آماری

بؤلمه:سراسکند بولگه‌سی‌نین کندلری
شرق یئلی: غرب یئلی

**شرق یئلی: غرب یئلی** ()، پرل باک الی ایله یارادیلمیش بیر رومان کیتابیدیر.

## قایناقلار

بؤلمه:رومان کیتابلاری
پلوتو

**پلوتو **یوخسا **پلوتون** (فرانسه دیلی: Pluton; سیمگه:  و ) یا پلوتو (اینگیلیس دیلی: Pluto) -گونش سيستمینده کیچیک بیر گزگن‌دیر.تاپیلمادا 9جی گزگن بو سیستمده ایدی و 1930جی ایلده تاپیلدی و 2006جی اوت اینین 24جا بو ساییدا یئرلشمیشدی هابئله بو ایلده میلتلر آراسیندا اولدوزچولوق پارتیسی اونو بیر گزگن اولمادان چوخ کیچیک سایدی و بیر گزگنچه بیلدیردی

## قایناق

بؤلمه:سیاره‌لر
اورخون داش‌یازمالاری

**اورخون داش‌یازمالاری** و یا **گؤکتورک داش‌یازماری**، تۆرکلرین بیلینن ایلک الیفباسی اوْلان اوْرخون الیفباسی ایله گؤی تۆرکلر طرفیندن يازیلمیش اثرلردیر. بۇ کتیبه‌لر تۆرکجه‌نین تاریخی مدتده‌کی گرامر قۇرولوشو و بۇ قۇرولوشون ديَیشمه‌سیيله علاقه دار معلوماتلار وئردیگی کیمی تۆرکلرین دؤلت آنلايیشی ایله ایداره اوْلونماسی، مدنی ائلئمنتلری، قوْنشولاری ایله سوْيداشلاریيلا اوْلان علاقه‌‌لری و اجتماعی حیاتیيلا علاقه دار اهمیتلی معلوماتلارا عیبارتدیر.

بیلگه خاقان و کۆل تیگین يازیتلارینی يوْللیق تیگین يازمیشدیر. يوْللیق تیگین عئینی زاماندا مۆدریک خاقانین قارداشی اوْغلودور. يازیلاردا بۇ یازیتلارین سوْنسوزلوغا قدر قالماسی خواهیشی ایله "بنگو داشلار (ابدی داشلار)" دئيیلمیشدیر.

کتیبه‌لر، 1889-جی ایلده مغولوستاندا اوْرخون وادیسینده تاپیلمیشدیلار. بۇ کتیبه‌لر ایکی گؤک تورک خاقانلیغینا عاییددیر. يازیلیش تاریخلری م.س. 8. عصرین باشلارینا دایانماقدادیر. يازیلاردا کۆل تیگین یازیتی 732-جی ایلده، بیلگه خاقان یازیتی 735-جی ایلده يازیلمیشلار.

1893-جی ایلده دانمارکالی دیلچی ویلهلم تامسون طرفیندن، روس تۆرکولوق واسیلی رادلوفون دا کؤمه يیله حل و عئینی ایلین 15 دسامبر گۆنو دانمارکا کرال علملر آکادئمیياسیندا علم دۆنياسینا آچیقلانمیشدیر.

## '''تاپیلماسی و اوستونده ائدیلن آراشدیرمالار'''
اورخون حرفلریيله يازیلان يازیلاردا 13. عصر مغول تاریخچیسی علا الدین عطا ملیک جووئينی، تاریخ جهانگشا آدلی اثرینده سؤز ائتمیشدیر. چین قايناقلاری دا کتیبه‌لر دیکیلیشینی بیلدیریبلر. يئنه ده بو وضعیت 18. و 19. عصرلره قدر علم دونياسی‌ بو یازیتلاردان خبرسیز قالمیشدیلار. ایلک اولاراق روس بیرینجی تئزاری ای. پئترونون امری ایله سیبیرین بیتگی اؤرتوسونو آراشدیرماق اۆچون وظیفه‌‌لندیریلن بیتکی عالیم Daniel Gottlieb Messerschmidt و اؤزونه رهبر اولاراق وئریلن ایسوئچلی محبوس ضابطJohan von Strahlenberg  ایل 1721جی ایلده جنوبی سیبیرده، يئنی سئي چايی‌نین يوخاری مجراسیندان بو يازی ایله يازیلمیش و قیرقیزلارا عاید اولدوقلاری دوشونولن مزار داشلارینی يئنی سئي يازیتلاریندان بیر دنه‌سینی کشف ائتدی. بیر ایل سونرا محبوسلوغو سون تاپان استراهلئنبئرگ، ایسوئچه دؤنوشونده بو آراشدیرما ایله باغلی ایزله نیملرینی کیتاب حالینا گتیریب 1730-جی ایلده استکهلم دا نشر ائتدی. بئله‌جه اورخون عابده‌لری علم دونياسی‌نین دقتینی چکمیش اولدو.
ساغ|بندانگشتی|'''Vilhelm Ludwig Peter Thomsen'''
وسط|اورخون یازیتلاریندان اولان کولتیگین یازیتی.مغولیستاندا اورخون موزه سی زیارتچیلره سرگیلنمکده دیر.|بندانگشتی
## قایناقلار
چین سیلسله‌سی

**چین سولا‌له‌سی** (، ، ، ، ، ، ) آسیادا بیر اسکی دؤولت.   چین سولا‌له‌سی  221 میلاددان اؤنجه  قۇرولدو و 206 میلاددان اؤنجه  داغیلدی.

## گؤرونتولر

Image:Qin empire 210 BCE.jpg
Image:Qin.jpg
Image:Qinshihuangdi3.jpg


## بیرده باخ
* تاریخ
*ایمپیراتورلوق
* ساحه اساسیندا اؤلکه‌لر
* ساحه اساسیندا ایمپیراتورلوقلار

## قایناقلار

بؤلمه:تاریخی دؤولتلر
کاتسوشیکا هوکوسای

**کاتسوشیکا هوکوسای** () — ژاپون اۇکیو-ا رسّامی، نقّاش، اوْیماچی. ۱۷۶۰-جی ایلده، ادودا (ایندیکی توکیو) آنادان اوْلوب.

## حیاتی
هوکوسایین ادونون خوندزو رایونونون واراقسوی کوارتالیندا آنادان اوْلدوغو گومان ائدیلیر. اصل آدی — توکیتارو اوْلسا دا، حیاتی بوْیو اؤزونه مۆختلیف لقبلر گؤتوروب.

۱۸ یاشیندا اۇکیو-ا ایستیلینده مشهور رسّام حساب ائدیلن کاتسوکاوا سونسؤنون (۱۷۲۶-۱۷۹۲) ایستودییاسینا قبول اوْلموش‌دور. ۱۷۷۹-جو ایلده گنج رسّام کیفایت قدر یاخشی ترتیب اوْلونموش تئاتر پورترتلری سئریاسینی چکدی.

۱۷۹۱-جی ایلده ناشیر تسوتای دزودزابورو بیر نئچه قراوورا حاضیرلاماق اۆچون هوکوسایی دعوت ائتدی.

۱۷۹۲-جی ایلده سونسؤنون وفاتیندان سوْنرا مکتبین ایدارتمه‌سی اوْنون دیگر شاگیردی کاتسوکاوا سونیه (۱۷۶۲—۱۸۱۹) کئچدی. تخمیناً ۱۷۹۵-۱۷۹۶-جی ایللرده هوکوسای ایندیدک بیلینمین سببلردن کاتسوکاوا مکتبینی ترک ائتدی.

## آسترونومی
مرکوریده‌کی یانارداغ لاردان بیری هوکوسایین آدینی داشیییر.
## قالری


فایل:Ejiri in the Suruga province.jpg
فایل:Tea house at Koishikawa. The morning after a snowfall.jpg
فایل:Hokusai 1760-1849 Ocean waves.jpg
فایل:Hokusai-fuji9.png|
فایل:Red Fuji southern wind clear morning.jpg
فایل:Tsukada Island in the Musashi province.jpg
فایل:Lake Suwa in the Shinano province.jpg
فایل:Lightnings below the summit.jpg|
فایل:The lake of Hakone in the Segami province.jpg
فایل:Shore of Tago Bay, Ejiri at Tokaido.jpg
فایل:Ukiyoe calendar Dec.2010 hokusai -- fukagawa mannen bashi shita.jpg|


## خاریجی کئچیدلر
* کاتسوشیکا هوکوسایین ایشلری توکیو رقمسال موزه ییینده 
بؤلمه‌:رسّاملار
بؤلمه‌:توکیودا دوغولانلار
بؤلمه‌:توکیودا وفات ائدنلر

بؤلمه:وفات ائتمیش شخصلر
بؤلمه:هونرمندلر
بؤلمه:Katsushika Hokusai
بؤلمه:۱۷۶۰-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:۱۸۴۹-جو میلادی ایلده اؤلن‌لر
بؤلمه:18th-century Japanese artists
بؤلمه:19th-century Japanese artists
بؤلمه:Japanese erotic artists
بؤلمه:Japanese portrait painters
بؤلمه:Japanese printmakers
بؤلمه:Katsukawa school
بؤلمه:Landscape artists
بؤلمه:Ukiyo-e artists
بؤلمه:Buddhist artists
بؤلمه:Color engravers
کامیک کیتابی

**کامیک کیتابی** و یا **موصور رومان**، شیکل ایله ناغیل آنلاتماق اۆچون بیربیرینین دالیسیجا گلن پنل‌لرین ایشلتدیگی هونری طرزیدیر.
نارست

**نارست** ساری‌داش بؤلگه‌سینین وزینه بؤلومونده‌کی ملکاری قصبه‌سینه تابع اوْلان کنددیر.

## اهالی
بو کندین ۱۳۸۵ -نجی ایلین نفوس سایینا گؤره ۱۱۵ نفر(۲۰ عائیله) اهالیسی واردیر.

## ایقتیصادیات
اهالی‌نین چوخو مالدارلیق و اکینچیلیکله مشغول اولورلار.

## دیل و مذهب
بو کندین بوتون اهالیسی کوردلر و سنی دیرلر.

## بیرده باخ
* غربی آذربایجان اوستانی‌نین کندلری
* غربی آذربایجان اوستانی

## قایناقلار

بؤلمه:ساری‌داش بؤلگه‌سی‌نین یاشاییش یئرلری
گولخانا

**گۆلخانا** ()، بیتکیلر و گۆللر گؤورن یئردیر. بو یئر اۆستو اؤرتولو و ایشیق کئچیرن مادّه ایله اؤرتولوب. بو اؤرتوک گولخانا اثری یارادیر و هاوانی ساخلاییر و ایستی و سولو هاوا توتولور. گۆنش ایشیقی اؤرتوکدن کئچیر و گولخانانی ایستی ائدیر. گولخانا قیشدا سویوقدان و یای فصلینده ایسه ایستیدن ساخلاییر و هاواسی مولایم بیتکیلر اۆچون یاخشیلاشیر.

## قایناق

اینگلیسیجه ویکی پدیا-یوخلاما ۱۰ آذر ۱۳۹۵

## گؤرونتولر

Image:Gartengewächshaus.JPG|
Image:Greenhouse-6.jpg
Image:Kleingaerten.jpg
Image:Self-made Greenhouse at Fir Lane, Lowestoft.jpg
Image:Coldframe 1.jpg
Image:Glasshouse 1-2.jpg
Image:Rj stokesley.jpg
Image:Westland-glazenstad.jpg
Image:Greenhouses Holland IMG 5944.jpg
Image:Westland s-gravenzande.jpg|Greenhouses near 's-Gravenzande, the Netherlands
Image:Westland s-gravenzande 2.jpg|Greenhouses near 's-Gravenzande
Image:Westland kassen.jpg|Greenhouses
Image:Hoge kas.jpg
Image:Greenhouse 2007-01-18.jpg
Image:Gewächshaus Gärtnerei.JPG
Image:Assimilatieverlichting.jpg
Image:Glasshouse_crops_1.jpg
Image:Glasshouse_crops_2.jpg
Image:Glasshouse_crops_3.jpg


بؤلمه:بیتکیلر
جبر

**جبر** ریاضیاتین بیر بؤلومودو.ساییلار بیلگیسینده چوخلو فرموللار تورنیر.بو بیلگیلر اساسدا مجهول موعادیله لر و کمیتلر یارانیب.چوخلو حسابلار و معادله لر ساییلار آراسیندا اولان ایشلری بیلیندیریر.حسابدان بیر قول و بؤلومدو بو بیلگیلرده حسابدا اولان چارپی,بؤلماق,آزاتماق و چوخالماق  سیمگه لر اوسته اولور بو سیمگه لر x-y-zو.. آدلانیر و اولاری اله گتیرماق قوللانیر.آنالیر و هندسه جبردن بیر بؤلومدو.

## قایناق
فارسجا ویکی پدیا-یوخلاما ۱۰ آذر ۱۳۹۵

بؤلمه:ساییلار
عطارد

**مرکوری** (سیمگه: ) یا عطارد— گونش سیستمینده یئرلشن ان کیچیک و گۆنشه ان یاخین اوْلان گزه‌گن. داخیلی گزگنلره عایید اوْلان مرکوری گۆنش اطرافیندا ان هیز‌لا(سورعتله) حرکت ائدن گزگندیر و دؤوره‌سینی ۸۸ گۆنه تماملاییر. بۇنا باخمایاراق مرکوری اؤز اوْخو اطرافیندا چوْخ یاواش حرکت ائدیر. ۱ مرکوری گۆنو یئرده کئچن ۱۱۶ گۆنه برابردیر. مرکوری‌نین طبیعی پیکی(آیی) یوْخدور. گزگنین آدی روم میفولوژیسینده گلیر، تیجارت و خبر تانریسی حساب اوْلونان مرکوریدن قایناق‌لانیر.

مرکوری دئمک اوْلار کی، ایستی‌لییی قورویا بیلمه‌یه‌جک درجه‌ده چوْخ نازیک آتموسفر قاتینا صاحیب‌دیر. بۇ سبب‌دن ده گئجه و گۆندوز اوزلنمه‌سی زامانی گزگنین سطحینده کسکین ایستی‌لیک فرقلری یارانیر. مرکوری‌نین اکوادورونا(ایستیوا مدارینا) یاخین یئرلرده گۆندوز واختی ایستی‌لیک ۴۲۷ °سی-یه چات‌سا دا، گئجه واختی ایستی‌لیک -۱۷۳ °سی-یه قدر دۆشه بیلیر. مرکوری‌نین قۆطب بؤلگه‌لرینده ایستی‌لیک همیشه -۹۳ °سی-دن آشاغی اوْلور. مرکوری گۆنش سیستمی گزگنلری آراسیندا  ان آز مییل‌لییه صاحیب اوْلان‌دیر. بۇنا باخمایاراق یؤرونگه‌سی(مدار) اللیپس فورماسیندادیر و گۆنش سیستمینه داخیل اوْلان گزگنلر ایچین‌ده ان کنارمرکزلی یؤرونگه(مدار)ه صاحیب‌دیر. گزگنین یؤرونگه‌سی(مداری)‌نین زامانلا داها دا کنارمرکزلی اوْلاجاغی و کنارمرکزلی‌لیک درجه‌سینین حال حاضیرکی گؤستریجی اوْلان ۰،۲۱-دن ۰،۵-ا یوکسله‌جه‌یی دوشونولور. مرکوری‌نین گۆنشه ان اۇزاق مسافه‌سی ان یاخین مسافه‌سیندن تخمیناً ۱،۵ دفعه چوْخ‌دور. مرکوری‌نین سطحی آغیر ضربه کراترلری ایله اؤرتولموش‌دور و بۇ باخیم‌دان بیزیم آیلا اوْخشارلیغی واردیر. سطحینده میلیارد ایللردیر کی، ژئولوژی فعالیّت دایانمیش‌دیر.

مرکوری‌نین گۆنش اطرافیندا حرکتی ایله اؤز اوْخو اطرافیندا حرکتی ۳:۲-یه رزونانس‌دادیر، یعنی گۆنش اطرافیندا هر اۆچ دفعه دؤنمه‌سی، اؤز اوْخو اطرافیندا ایکی دفعه دؤنمه‌سینه برابردیر.
مرکوری ده ونوس کیمی یئر سماسیندا صوبح واختی و آخشام‌چاغی گؤرونور، آنجاق گئجه گؤرونمور. مرکوری ده آی و ونوس کیمی فازالارا صاحیب‌دیر. گۆنشه ونوسدان داها یاخین اوْلماسینا باخمایاراق، اۆزرینه دوشن گۆنش ایشیغینین جمعی ۱۰%-نی عکس اتدیردیین‌دن ونوسدان داها آز پارلاق گؤرونور. گۆنشه یاخین‌لیغی سببین‌دن مرکورینی یئردن مۆشاهیده ائتمک چتین‌دیر. مرکورینی مۆشاهیده ائتمک اۆچون ایکی کوسمیک ماموریت تشکیل اوْلونموش‌دور. بۇنلاردان ایلکی اوْلان مارینر ۱۰ کوسمیک گمیسی مرکوری‌نین قۇرولوشو، آتموسفری و مۆحیطی حاقیندا معلوماتلار توپلامیش‌دیر. ۲۰۰۸-نجی ایلین آقوست آیین‌دا اوزایا بوراخیلان مسنجر  کوسمیک گمیسینین وظیفه‌سی گزگنین ماقنیت ساحه‌سی، کیمیوی ترکیبی و ژئولوژی‌سی حاقیندا معلومات توْپلاماق‌دیر.
## بیرده باخ
* طبیعت علملری
* گونش
* یئر

بؤلمه:آسترونومی
بؤلمه:سیاره‌لر
اورانوس

**اورانوس** (سیمگه: ) — گۆنش سیستمینده  ۷-جی گزگن. خاریج گزگندیر. اورانوس ویلیام هرشل طرفیندن ۱۷۸۱ جی ایلده کشف ائدیلمیشدیر. اورانوسین اطرافیندا ساتورن‌دا وار اوْلان حلقه لر آشکار ائدیلمیشدیر. اورانوس عکس ائتمه قابیلیتینه گؤره بیرینجی گزگندیر.
آدینی یونان سما تانریسی اۇرانوس‌دان آلیب. بۇ گزگن گۆنش اطرافیندا تام دؤورونو ۸۴ ایله باشا وۇرور. یئردن ۱۵ دفعه بؤیوک‌دور و ۶۳ دفعه آغیردیر. گزگنین ۱۰ حلقه سی وار. قیزدیرما (دما) چوْخ آشاغی‌دیر. گزگنین سطحی یوْخدور. تۇز و قازدان عبارت‌دیر. بۇنا گؤره اورانوسی قاز گیقانتی آدلان‌دیریرلار. اورانوسین آتموسفری هیدروژن‌دن و هلیوم‌دان عبارت‌دیر. تِمپراتور  بۇرادا -۲۲۰س-دیر. اورانوس اؤز اوْخو اطرافیندا باشقا گزگنلره نیسبتاً  عکس ایستیقامته فیرلانیر. اورانوس گۆنش اطرافیندا ۸۴ ایله فیرلانیر.  بۇرادا اۇزونمودّتلی قۆطب گئجه‌لری و گۆندوزلری اوْلور (۴۲ ایل). اورانوسین ۱۵ پیکی وار.

بؤلمه:آسترونومی
بؤلمه:سیاره‌لر
بؤلمه:اورانوس
بؤلمه:Astronomical objects discovered in 1781
بؤلمه:Discoveries by William Herschel
بؤلمه:Flamsteed objects
بؤلمه:Gas giants
بؤلمه:Ice giants
بؤلمه:Objects observed by stellar occultation
بؤلمه:Outer planets
آتموسفر

**آتموسفر** و یا **قاز یوواری** — هر هانسی بیر گؤی جیسمی‌نین اطرافینی قوجاقلایان و قاز ایله بوخاردان عیبارت اوْلان طبقه. یونان دیلینده ἀτμός اتمز بوخار یوخسا پوسکورت σφαῖρα ایسفایرا توپ قازدان اولان بیر یوخسا نچه طبقه کی بیر گزگنی دوره لمیش. 

## بیرده باخ
* طبیعت علملری
* گونش
* یئر 

## قایناقلار
 

بؤلمه:آسترونومی 
بؤلمه:اوزای (فضا)
موشتری اوزوکلری

**موشتری اۆزۆکلری** موشتری دوره سینده اولان داشلار و قازلاردیر.بو قازلار و داشلار و توزلار اۆزۆک کیمی گزه‌گن دۆزه سینده گؤرۆشۆر.ویجر 1 اوزای گمیسی بیرنجی دفعه و سونرا هابل تلوسکوبو و قالیله اوزای گمیسی بو اوزوکلری تاپدیلار.

## آد و سان

## قایناق

بؤلمه:نوجوم
ربط (شهر)

**ربط** ساری‌داش بؤلگه‌سینین مرکزی بؤلومونده‌کی شهردیر.

## اهالی
بو شهرین ۱۳۹۰ -نجی ایلین نفوس سایینا گؤره ۱۹٬۳۵۰ نفر(۲٬۹۰۱ عائیله) اهالیسی واردیر.

## ایقتیصادیات
اهالی‌نین چوخو تجارت، مالدارلیق و اکینچیلیکله مشغول اولورلار.

## دیل و مذهب
بو شهرین بوتون اهالیسی کوردلر و سنی دیرلر.
## تاریخی حادیثه‌لر
* عربلرین ریپیتوا شهرینده‌کی قیروان‌شاه قالاسینا هوجومو.
* گورک ائلی‌نین آذربایجانین غربینه کؤچمه‌سی و اونلارین بیر بؤلومونون ربط و اطرافیندا یئرلشمه‌سی. بو قاجار دؤنمینین باشلانغیجیندا باش وئرمیش و گورک ائلی بوگونکو اربیلدن بورایا کؤچموشدور.
* تزار روسیه‌سی‌نین بیرینجی دونیا ساواشیندا ربطه هوجومو.
* ربطه ۱۳۵۰-نجی ایلده شهرجیک عونوانی وئریلمیشدیر.
* کورد بارزانلی قاچقینلارین بارزانلیلار شهرجیگینده یئرلشدیریلمه‌سی. ایندی فرهنگیان و شبانه‌روزی اولان یئرلر.
* صدام حسینین ۱۳۵۳ده عراقلی کوردلرله دانیشیق آپارماق اۆچون ربطه گلیشی.
* ربطین تروریست کورد قروپلاری طرفیندن ائدیلمیش موحاصیره‌دن آزاد اولونماسی.
* ربطین بعث رژیمی طرفیندن هاوادان و توپخانا ایله بمباران ائدیلمه‌سی.

## بیرده باخ
*غربی آذربایجان اوستانی‌نین کندلری
* غربی آذربایجان اوستانی

## قایناقلار

بؤلمه:ساری‌داش بؤلگه‌سی‌نین یاشاییش یئرلری
بؤلمه:غربی آذربایجان اوستانی‌نین شهرلری
ترکانا اینسانی

بندانگشتی|ترکانا اوشاقی

**تورکانا اینسانی** Homo ergaster ( چالیشان اینسان) کلله حجمی cm³ 880  اولاراق حیسابلانمیش. تورکانا اوشاقی  هومو ارگاستر قالیغی(فوسیلی)  اولدوغو دوشونلمکده‌دیر.

بو فوسیل 1.6 میلیومن ایل قدمتینن، ترکانا گؤلونون باتی طرفینده ایندیکی کنیا  اؤلکه‌سینده تاپلمیش بیر اینسان اسکلتی‌دیر. بو اوشاغین یاشی 12 ایل تخمین  ائدلیب. بو نوع اینسان عاقیل اینسان (ایندیکی اینسانلار) ساییلمیر.

## باغلانتی
تورکچه ویکی‌سی: Turkana Çocuğu

## قایناق
فوبوس (قمر)

**فوبوس** ()،  مریخ گزه‌گنین یاخین و بؤیوک قمریدیر. 1877ده آساف هال  (Asaph Hall) آمریکالی اؤلدوزچو فوبوسو تاپدی.هابئله بو اولدوزچو دیموس مریخین ایکینجی قمرین تاپیبدیر.

## قایناق

بؤلمه:نوجوم
چکیردک بومبو

بندانگشتی|250px|۱۹۴۵-جی ایلده ژاپونا دوشن ناکازاکی هسته‌ای بومبو
**چکیردک بومبو** یوخسا **آتوم بومبو** (اینگیلیسجه: Nuclear weapon، فارسجا: بمب هسته‌ای) و یا  بیرنوع هسته‌ای سیلاحدیر. بو سیلاح چکیرک پارچالانماسی‌نین و یا فوزیونون انرژی‌سیندن تخریب و اؤلدورمک اوچون ایستیفاده ائدیر.

تاریخده بو سیلاح تکجه ایکی دفعه ایکینجی دونیا ساواشی‌ندا آمریکا طرفیندن ژاپون علیه‌ینه هیروشیما و ناکازاکی شهرلرینده ایشلنیبدیر.

## چکیردک سیلاحلاری‌نین تاریخی
بیرینجی چالیشمالار اتم بومبونو دوزلتمق اوچون نازی آلمان‌دا باشلادی. بو دوراندا، پل هارتک آدیندا کیمیاچی (شیمیدان) هامبورق بیلیم‌یوردونون اؤیرتمن‌لرینین بیری اتم بومبونون گوجو و ایستیفاده‌سی نیظامی ساحه‌سینده آنلادی. او ۲۴ فوریه ۱۹۳۹ دا هسته‌ای انرژی‌سیندن محدودسوز داغیدیجی گوجونه صاحیب بیر هسته‌ای سیلاح یاراتماق ایمکان اولماقینی برلین‌ده اولان ساواش ناظیرینه وئردی. بو امردن سونرا بو باره‌ده تحقیق اوچون بیر گوروه یاراندی، بو گورهون باشچیسی ورنر کارل هازنبرق آلمانلی فیزیکچی‌ایدی. اتو اسکورتسنی خاطیرات کیتابی اساسیندا ۱۹۴۳-جو ایلده نازی آلمان اتم بومبونا اَل تاپدی. تحقیق گوروهونون هیتلرین اؤزونه وئردیقی گزاریش اساسیندا، بو بومبون گوجو چوخ وحشتلی و اؤلدورن‌ایدی. اتو اسکورتسِنی اؤز کیتابیندا دئیر هیتلرینن دانیشیب و هیتلردن نچه سؤال هسته‌ای بومبدان سوروشوب، هیتلر جوابیندا دئیب، بو بومب اینسانلارین نسلی‌نین کسیلمه‌سینه سبب اولار و هئچ وقت اونون دوزلتمق دستورون وئرمیجق.
بندانگشتی|بیرینجی اتم بومبونون آزمایشی‌نین عکسی نیومکزیکو ایالتینده
## قایناقلار
امین آباد(سویوق‌بولاق)

**امین آباد** مهاباد بؤلگه‌سینین مرکزی بؤلومونده‌کی غربی آختاچی قصبه‌سینه تابع اوْلان کنددیر.

## اهالی
بو کندین ۱۳۸۵ -نجی ایلین نفوس سایینا گؤره ۶۸ نفر(۹ عائیله) اهالیسی واردیر.

## ایقتیصادیات
اهالی‌نین چوخو مالدارلیق و اکینچیلیکله مشغول اولورلار.

## دیل و مذهب
بو کندین بوتون اهالیسی کوردلر و سنی دیرلر.

## بیرده باخ
* غربی آذربایجان اوستانی‌نین کندلری
* غربی آذربایجان اوستانی

## خاریجی کئچیدلر
غربی آذربایجان اوستانی‌نین پورتالی 

## قایناقلار
بؤلمه:باتی آذربایجان اوستانی بؤلمه:مهاباد بؤلگه‌سینین یاشاییش یئرلری
## منابع
مهاباد بؤلگه‌سی

**مهاباد بؤلگه‌سی** یا **سویوق‌بولاق بؤلگه‌سی** غربی آذربایجان اوستانینین بؤلگه‌لریندن بیری‌دیر. مهاباد شهری، بۇ بؤلگه‌نین مرکزی‌دیر.

## اؤلکه بؤلمه‌لری
مهاباد بؤلگه‌سی، اؤلکه بؤلمه‌لری اساسیندا ۲ بؤلوم، ۳ شهر و ۵ قصبه‌دن عیبارت‌دیر؛

### بؤلوملر
* مرکزی بؤلومو
* خلیفان بؤلومو

### شهرلر
* شهر مهاباد
* شهر خلیفان
* شهر گوک‌تپه

### قصبه‌لر
مرکزی بؤلومونون قصبه‌لری
* غربی آختاچی قصبه‌سی
* شرقی موکریان قصبه‌سی
* غربی موکریان قصبه‌سی
خلیفان بؤلومونون قصبه‌لری
* کانی‌بازار قصبه‌سی
* شرقی منگور قصبه‌سی

## خالق
### نوفوس
۱۳۸۵-نجی نوفوس سایی‌سی اساسیندا ۱۹۷٬۴۴۱ نفر (۴۲٬۴۹۳ عائیله) اهالی‌سی وار ایمیش.

### اتنیک و دیل
مهاباد اهالیسی اکثراً کورد دورلر و سورانی کوردجه‌سینه دانیشیرلار. کوردلردن سوْنرا تورکلرده آز سایی‌دا بو بؤلگه‌ده یاشاییرلار و تورکجه'یه دانیشیرلار.
تخمیناً مهاباد اهالیسی ۹۷٪ کورد دورلر، ۲٪ تورک دورلر، و ۱٪ ده باشقا اتنیکلردن‌دیرلر.

### دین و مذهب
مهاباد بؤلگه‌سی‌نین اهالیسی اکثراً موسلمان دیرلر و مذهبلری سونی شافعی دیر. آنجاق آز سایی‌دا شیعه موسلمانلار دا بو بؤلگه‌ده یاشاییرلار. هابئله گئچمیشده یهودیلر و مسیحی ارمنیلر ده آز سایی‌دا مهاباد بؤلگه‌سینده یاشاییرمیشلار.

مهابادین شیعه‌لری اکثراً آذربایجان تورکلریندن عیبارت‌دیرلر. مهاباد شهری و هابئله مهاباد بؤلگه‌سی‌نین اهالیسین یاخلاشیق ۳٪ین شیعه‌لر تشکیل ائدیرلر.

مهاباد شیعه‌لری موحرم آییندا مهاباد شهری‌نین حوسینیه‌لرینده فارسجا و تورکجه دیل‌لرینده نوحه اوخویوب و تعزیه ایجارا ائدیرلر.

## بیرده باخ
* غربی آذربایجان اوستانی

## قایناقلار

* اطلس گیتاشناسی استان‌های ایران [Atlas Gitashenasi Ostanhai Iran] (*[https://web.archive.org/web/20070522192425/http://www.gitashenasi.com/En/Product/Index.cfm?I=9 Gitashenasi Province Atlas of Iran]*)


بؤلمه:غربی آذربایجان اوستانی‌نین بؤلگه‌لری
دیموس (قمر)

**دیموس** ()،  مریخ گزه‌گنین ایکینجی و اوزاق قمریدیر. دیموس و فوبوس ایکی مریخ قمرلری دیر. فوبوس دیموسدان بؤیوک و یاخیندی.

## قایناق

بؤلمه:نوجوم
بودنبروکلار

**بودنبروکلار** ()، توماس مان الی ایله یارادیلمیش بیر رومان کیتابیدیر.

## قایناقلار

بؤلمه:رومان کیتابلاری
ایسپانیا ایمپیراتورلوغو

**ایسپانیا ایمپیراتورلوغو** — ۱۴۹۲-جی ایلده قرانادانین توتولماسیندان، ۱۸۹۸-جی ایلده ایسپانیانین کولونیاسی فیلیپین اراضیسینین آمریکا بیرلشمیش ایالتلری طرفیندن ایشغال ائدیلمه‌سینه قدرکی دؤورو ایحاطه ائتمیشدیر.

## قایناق

بؤلمه:تاریخ
بؤلمه:تاریخی دؤولتلر
گیرده‌کان آغاجی

بندانگشتی|بوداقدا یئتیشن گیرده‌کان.
**گیرده‌کان آغاجی** ویا **جَویز آغاجی** یا **قوْز آغاجی**، اوجا و بؤیوک آغاجدیر. اوجالیقی تقریبا ۱۰ یوخسا ۲۵ متیر اولابیلر. بو آغاج چوخلو سویوق و آزجا ایستی هاوادا بیتیر. آغاجین میوه‌سی گیرده‌کاندیر. گیرده‌کان یئمکده چوخ گوجلو و ویتامینلی بیر میوه دیر. 

## بیتن یئرلری
بو آغاج چوخلو دوغو و مرکزی اوروپا، قافقاز، آذربایجان, آنادولو، هیمالیا داغلاری و اویغوریستاندا و گونئی و گیرده‌کانئی آمریکا و چین و ژاپوندا بیتیر. یاپراقلاری انلی و بؤیوک تنه‌سی برک و آغاجی چوخ برک و سینمازدیر. گیرده‌گان تخته‌سی صنعت و قاپی پنجره دوزتمکده  دواملی و محکم دیر.

## گالری

فایل:Juglans regia 2009 G2.jpg|یاشیل گیرده‌کان.
فایل:Juglans regia def-.JPG|قابیغی سویولموش گیرده‌کان.
فایل:Juglans regia autumn 2009.jpg|یارپاقلاری سارالمیش گیرده‌کان آغاجی.
فایل:Juglans regia-001.jpg|گیرده‌کان ایچی.
فایل:Juglans regia Broadview.jpg|گیرده‌کان آغاجی بوداقلاری و گیرده‌کان.
فایل:Bladlitteken van Juglans regia.jpg|بوداقدا دوشموش یارپاق یئری. 
فایل:Walnoot Juglans regia mannelijke bloeiwijze.jpg|یاز چاغی گیرده‌کان آغاجی
فایل:Juglans regia Echte Walnussfrucht 3.jpg|قابیغی آچیلمیش گیرده‌کان.
فایل:Walnut02.jpg|گیرده‌کان
فایل:Black Walnut Bark Detail.JPG|گیرده‌کان آغاجی‌نین قابیغی
فایل:Juglans cinerea.jpg|هوندور بیر گیرده‌کان آغاجی
فایل:Juglans regia bud.jpg|گیرده‌کان آغاجی تورموجوقلاری.
فایل:Juglans regia 004.JPG|
فایل:Owoce Orzech włoski.jpg|
فایل:S1, S2, S3 (3542257521).jpg|گیرده‌کان آغاجیندان چکیلمیش تخته.
فایل:Juglans mandshurica leaflet.jpg|گیرده‌کان یارپاغی


## قایناقلار

بؤلمه:آغاج
بؤلمه:اکینچیلیک
بؤلمه:میوه