open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
فارس اوستانی

**فارس اوستانی** (فارسجا: استان فارس) ایران اوستانلاریندان بیریدیر. بۇ اوستانین مرکزی، شیراز شهریدیر.

بو اوستانین مرکزی شیراز شهری دير. قاشقای تورك لری نين چوخوسو بۇ اوستان ده كوچري و مسكون لاشميش صورتده ياشاييرلار. تخت جمشيد بۇ اسکی تاريخی اثر بۇ اوستان دا دير
## اينظيباطي بولوم لر
قاشقاي تورك لري شیراز، آباده، اقلید، فسا، فیروز آباد، كازرون، لامرد، ممسنی، صفاشهر بولگه لرينده ياشاييرلار.
استهبان ، بوانات ، جهرومداراب ، رامجرد ، زاهيدشهر ، سئپیدان ، سعادت شهر ، سرويستان ، مئهر ، خرامه ، گراش ، لار ، مرودشت ، خنج ، نئیریز ، روستم بۇ اوستانین آيري بولگه لري ديرلر. [4]

## قایناق‌لار

بؤلمه:ایران اوستانلاری
بؤلمه:فارس اوستانی
کوهگیلویه و بویراحمد اوستانی

**کوهگیلویه و بویراحمد اوستانی**  ایران اوستانلاریندان بیریدیر. بو اوستانین مرکزی، یاسوج شهریدیر.

## قایناقلار

* ایرانین آمار مرکزی

بؤلمه:کوهگیلویه و بویراحمد اوستانی
بؤلمه:ایران اوستانلاری
کیرمانشاه اوستانی

**کیرمانشاه اوستانی** (کوردجه:پارێزگای کرماشان) ایران اوستانلاریندان بیریدیر. بو اوستانین مرکزی، کیرمانشاه شهریدیر.

## بؤلگه‌لر
۱۳۹۵-اینجی گونشلی ایلینده کیرمانشاه اوستانی‌نین ۱۴ بؤلگه‌سی واریمیش:
*اسلام‌آباد غرب بؤلگه‌سی
*پاوه بؤلگه‌سی
*ثلاث باباجانی بؤلگه‌سی
*جوانرود بؤلگه‌سی
*دالاهو بؤلگه‌سی
*روانسر بؤلگه‌سی
*سرپل‌ذهاب بؤلگه‌سی
*سونقور بؤلگه‌سی
*صحنه بؤلگه‌سی
*قصر شیرین بؤلگه‌سی
*کیرمانشاه بؤلگه‌سی
*کنگاور بؤلگه‌سی
*گیلان‌غرب بؤلگه‌سی
*هرسین بؤلگه‌سی

## قایناق‌لار

* ایرانین آمار مرکزی

بؤلمه:ایران اوستانلاری
بؤلمه:کیرمانشاه اوستانی
البورز اوستانی

**البورز اوستانی** (انگلیسجه: Alborz Province، ) ایران اوستانلاریندان بیری‌دیر. بو اوستانین مرکزی، کرج شهری‌دیر.

البورز اوستانی باتیدن قزوین اوستانی، گونئیدن مرکزی اوستانی، قوزئیدن مازندران اوستانی و دوغودان تهران اوستانی‌له قوْنشودور.
## بؤلگه‌لری
البورز اوستانی ۵ بؤلگه‌دن عیبارت‌دیر:

*کرج بؤلگه‌سی
*ساوجبلاغ بؤلگه‌سی
*فردیس بؤلگه‌سی
*نظرآباد بؤلگه‌سی
*اشتهارد بؤلگه‌سی
*طالقان بؤلگه‌سی

## اهالیسی

## قایناقلار

* ایرانین آمار مرکزی

بؤلمه:ایران اوستانلاری
اوشتبین

**اوشتبین**، شرقی آذربایجان ویلایتینین جولفا شهرینده کند. 

صفوی‌لر دؤنمینه عایید اولان اوشتبین کندی، پلکان کیمی هؤرولموش گؤرملی و گؤزل بیر منظره‌یه مالک‌دیر. آراز قیراغیندا اولان بو کند داغلار آراسیندا سالینیبدیر.

## آدلیم شخصیت‌لریندن

1. ابوالقاسم نباتی
2. امیر حشمت نیساری

## اوشتبین کندیندن گؤرونتو

آپارات سایتی

## قایناق‌لار

بؤلمه:جولفا بؤلگه‌سی
مرکزی دیزمار قصبه‌سی

**مرکزی دیزمار قصبه‌سی** یا دا **دیزمار ماحالی** — دوْغۇ آذربایجان اوستانینین قاراداغ ویلایتینده بیر ماحال. 
مرکزی دیزمار قصبه‌سی، ورزیقان بؤلگه‌سینین قصبهلریندن‌دیر، کی خاروانا بؤلومونده یئرلشیب.

بندانگشتی|دیزماردا بیر اَسکی چینار آغاجی

## تاریخی

یاقوت الحموی یازیر: "دیزمار – آذربایجاندا، تبریزین یاخینلیغیندا بؤیوک بیر قالادی". حمدالله مستوفی قزوینی أسکی دیزماردان بحث ائده‌رک یازیر: "دیزمار – تبریزین قوزئیینده یئرلشن بیر ماحالدیر. ماحالین أللی آددا بللی کندی وار. أن بؤیوک‌لری دوزال، کوردشت، قولان، خارار، خور و آزاق کندلری‌دیر. باخمایاراق، تئز-تئز ایستی‌لر اولور، ایقلیمی مولاییم‌دیر. سویو داغ‌لاردان آخان چای‌لاردان گؤتورورلر. بو چای‌لار آخیب آرازا قاریشیر. تارلالارین باری-بهره‌سی تاخیل، پامبیق و دورلو مئیوه‌جات‌دیر. بوردان تبریزه هئرآغاج تره گتیریرلر. ماحالین وئرگی‌سی 40800 دیناردیر". فض الله رشیدالدین یازیر: "دیزماردان تبریزه او قدر مال گتیریلیردی، همین مال‌لاردان اؤتری آیریجا بیر خان وار ایدی. بو خان "خشاب" آدلانیردی. خشاب زنگین‌لیگی ایله باشقا خان‌لاردان سئچیلیردی". (خان یول‌لار اوستونده تیکیلن کاروانسارا بیچیم‌لی تیکی‌لییه دئییلیردی.) دیزمار ماحالی قاراداغ ویلایتینده مئیوه‌لرین ان بول اولدوغو یئردیر. ماحالدا "آرازباری"، "دیزماری"، "کوردشتی" نؤولو اوزوم‌لر، نارلار یئتیشیر. فزلوللاه رشیدالدین قئید ائدیر، آرازبار و دیزمار ماحال‌لاری 15 مین مان نار تدارک ائدیر. دیزمار ماحالی‌نین باشکندی دوزال شئن‌لیگی (منطقه‌سی) ایدی. دوزال کندی آراز چایینا یاخین بیر اراضیده یئرلشیر.
بندانگشتی|دیزمار ماحالی‌نین گون‌باتان چاغی

یاری دوزال‌دان آلدی،

سئودیم دوزال‌دان آلدیم.

قیسمت، خئییر، برکت،

هامین دوز الدن آلدیم.

آراز اوستو دوزالدی،

اوستومو قودوز آلدی.

شیل شاتیر اولماق اۆچون،

یئددی ائودن دوز آلدی.

دوشوبدو گون دوزالا،

واخت کئچه، گون دوزه‌له.

گئجه گؤردوگوم یوخو،

کئچیدی گوندوز أله.

## دیزمار سانجاغی

دیزمار ماحالی 1534-جو ایلده بیر مدت عثمانلی‌لارین ألینه دوشدو. ماحال دیزمار سانجاغی آدلاندی. دیزمار سانجاغی مردان‌ناقیم، سیندیان، اوزومدیل، گرگر و زونوز ناحیه‌لرینه بؤلونوردو.

## شرقی و غربی دیزمار ماحالی

دیزمار ماحالی خانلیق دؤنمینده ایکی یئره بؤلوندو. بیرینجی شرقی دیزمار، ایکینجی غربی (قربی) دیزمار ماحالی آدلاندی.

## قایناقلار

بؤلمه:دیزمار قصبه سی
امیر حشمت نیساری

**امیرحشمت نیساری**، (ابوالحسن خان حاجی محمدلی بی اوْغلو نیساری، 1259 هجری شمسی-) ایران مشروطه حراکاتی‌نین فعال عضوو.

## قایناقلار
قیروو

**قیروو** (لهیستانجا: Gierów) لهیستان‌دا بیر یاشاییش منطقه‌سی‌دیر و اوپوله اوستانیندا یئرلشیر.

بؤلمه:لهیستان شهرلری

## بیرده باخ
لهیستان شهرلرین لیستی
## قایناق‌لار

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Gierów»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۱۲ ژوئن ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قویروق دوغان

**قۇیروق دوْغان** یئنی آذربایجان تورکلرین ایللیگی‌نین، بئشینجی آیی ساییلیر و ۳۱ گۆنو وار. عربجه «اسد» و فارسجا «مرداد» آیی ایله بیردیر. قۇیروق دوْغان یای فصلینین ایکینجی آیی‌دیر.

قویروق دوغان (اولدوز) عربجه سهیل اولدوزودیر و تکجه یای فصلینده گورونور.اسکی چاغدان بو اولدوز گوی قویروقو آدلانیب.

## بیرده باخ
آی‌لار

بؤلمه:آذربایجان ایل سایاریندا آیلار
قوراپیشیرن

**قوْرا پیشیرن** یئنی آذربايجان تورک‌لرین ایللیگی‌نین، دؤردونجو آیی ساییلیر و ۳۱ گۆنو وار. عربجه «سرطان» و فارسجا «تیر» آیی ایله بیردیر. قوْرا پیشیرن یای فصلینین بیرینجی آیی‌دیر.

## بیرده باخ
* آی‌لار

## قایناقلار

بؤلمه:آذربایجان ایل سایاریندا آیلار
قیزاران

**قیزاران** یوخسا **قیزاران آیی** یئنی آذربایجان تورکلرین ایللیگی‌نین اوچونجو آیی ساییلیر و  ۳۱ گۆنو وار. عربجه «جوزا» و فارسجا «خرداد» آیی ایله بیردیر. قیزاران آیی یاز فصلینین اۆچونجو آیی‌دیر.

## بیرده باخ
آی‌لار

بؤلمه:آذربایجان ایل سایاریندا آیلار
آلبرشت دورر

**آلبرشت دورر**، (۲۱ مای ۱۴۷۱ –۶ آوریل ۱۵۲۸) (آلمانجا: Albrecht Dürer) — آلمان رسامی، قراوور (حکاکی) اوستاسی و اینجه‌صنعت نظریه‌چی‌سی، آلمان رونئسانسینین گؤرکملی نماینده‌سی.

## یاشاییشی

آلبرشت دورر زرگر عائله‌سینده دونیایا گلمیش‌دیر. ناتورانی اؤیرنمک مقصدیله یوخاری رئین ویلایت‌لرینی گزمیش (۱۴۹۰-۱۴۹۴)، ایتالیادا (۱۴۹۴-۱۴۹۵؛ ۱۵۰۵-۱۵۰۷) و نیدئرلانددا (۱۵۲۰-۱۵۲۱) اولموش‌دور. دورئر بویاکارلیق اثرلرینده آلمان اینجه‌صنعتی اۆچون یئنی اولان تصویرلر دوزه‌لمه‌سینه مراجعت ائتمیش‌دیر ("درئزدئنDrezden مئحرابی"، تقریبا ۱۴۹۶، پاومقارتنئرلرPaumqartnerlər مئحرابی، ۱۵۰۲-۱۵۰۴). "کاهین‌لرین تعظیمی" (۱۵۰۴)، "مریم کؤرپه‌سی ایله" (۱۵۱۲) و س. تابلولاریندا ایتالیا اینجه‌صنعتی‌نین تأثیری گوجلودور. دورئر ۹۰۰-ا یاخین رسم اثری چکمیش‌دیر. او، قراوورا ساحه‌سینده ده محصولدار ایشلمیش، دونیا قرافیکی‌نین شاه اثرلرینی یاراتمیش‌دیر. "آپوکالیپسیسApokalipsis" آدلی آغاج اوزرینده قراوورا سئری‌سینده (۱۴۹۸) دونیانین سونو باره‌ده ائرکن مسیحی کلام‌لارینی آنتی‌فئودال ایدئیالار روحوندا شرح ائتمیش‌دیر. درین فلسفی-هومانیست مضمون‌لو "سوواری، اؤلوم و ایبلیس" (۱۵۱۳)، "مقدس ایئرونیم" (۱۵۱۴)، "مالخولیا" (۱۵۱۴) قراوورالاری یارادیجی‌لیغی‌نین زیروه‌سی‌دیر. خالق میشتین‌دن صحنه‌لر قراوورالاریندا اؤنملی یئر توتور ("اوچ کندلی"، تقر. ۱۴۹۷؛ "رقص ائدن کندلی‌لر"، ۱۵۱۴). دورئر دونیا اینجه‌صنعتینده مشهور پورترئت اوستالاریندان‌دیر. پورترئت‌لرینده اوبرازین کاراکتئرین‌دکی فردی خصوصیت‌لری اوستالیقلا آچیب گؤسترمیش‌دیر. اینجه‌صنعتین نظری مسئله‌لری باره‌ده بیر سیرا علمی اثری وار.

## قایناقلار

بؤلمه:۱۴۷۱-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:۱۵۲۸-جی میلادی ایلده اؤلن‌لر
بؤلمه:آلبرشت دورر
بؤلمه:15th-century German painters
بؤلمه:16th-century German painters
بؤلمه:Animal artists
بؤلمه:Artist authors
بؤلمه:German draughtsmen
بؤلمه:German engravers
بؤلمه:German Lutherans
بؤلمه:German male painters
بؤلمه:German people of Hungarian descent
بؤلمه:German printmakers
بؤلمه:German Renaissance painters
بؤلمه:German Roman Catholics
بؤلمه:Heraldic artists
بؤلمه:Manuscript illuminators
بؤلمه:Mathematical artists
بؤلمه:People celebrated in the Lutheran liturgical calendar
بؤلمه:نورنبرق دوغوملولار
بؤلمه:Renaissance engravers
بؤلمه:Woodcut designers
سیستان و بلوچیستان اوستانی

**سیستان و بلوچیستان اوستانی** (فارسجا: استان سیستان و بلوچستان) ایران اوستانلاریندان بیریدیر. بو اوستانین مرکزی، زاهیدان شهریدیر.

## قایناق‌لار

* ایرانین آمار مرکزی

بؤلمه:ایران اوستانلاری
فروردین

**فروردین** ایرانین رسمی تقویمی اولان، هیجری گونش تقویمینین، ایلک آیی اۆچون ایرانلی فارس آدیدیر.  فروردین ۳۱ گوندور. یاز (بهار) مووسومونون ایلک آیی و اوندان سونراکی آی اوردیبهشت آیی دیر.

هر دورد ایلدن اوچده، فروردین ۲۱ مارس دا باشلاییر و ۲۰ آوریل تاریخینده میلادی تقویمینده بیتیر. قالان ایللرده ۱۹ و ۲۲ مارس تاریخلرینده باشلانیر و ۱۸ و یا ۲۱ ده بیتیر.

## حادیثه‌لر

* نوروز

## اؤلنلر

* ۸ - ۱۳۴۸ - دوایت آیزنهاور، آمریکا بیرلشمیش ایالتلرینین ۳۴-جی جومهور باشقانی
* ۲۳ - ۱۳۲۴ - فرانکلین دلانو روزولت، آمریکا بیرلشمیش ایالتلرینین ۳۲-جی جومهور باشقانی

## قایناقلار

بؤلمه:Months of the Iranian calendar
تیر

**تیر** ایرانین رسمی تقویمی اولان، هیجری گونش تقویمینین، دوردونجو آیی اۆچون ایرانلی فارس آدیدیر.  تیر ۳۱ گوندور. یای مووسومونون ایلک آیی و اوندان سونراکی آی مورداد آیی دیر.

## حادیثه‌لر

## اؤلنلر

## قایناقلار

بؤلمه:Months of the Iranian calendar
اسفند

**اسفند** ایرانین رسمی تقویمی اولان  اسفند نورمالدا ۲۹ گوندور و تکجه اوزون ایللرده ۳۰گون اولار. قیش مووسومونون اۆچونجو آیی و اوندان سونراکی آی فروردین آیی دیر.

## حادیثه‌لر

## اؤلنلر

## قایناقلار

بؤلمه:Months of the Iranian calendar
منیم ویلام

**منیم ویلام**، مهران مدیری‌نین یاراتدیغی بیر تلویزیون مجموعه‌سی‌دیر. بو سریال ایکی بؤلوم‌لو دی‌وی‌دی‌لرده هر هفته ائشیگه وئریلیر. مهران مدیری، بوندان قاباق، یاریمچیلیق قالان آجی قهوه‌نی (قهوه تلخ) یارادمیش‌دیر.

## قونوسو
**منیم ویلام**، بیر ۹۰ یاشلی و وارلی کیشی حاقیندادیر کی اؤلمگه یاخین‌دیر. اونون آرواد اوشاغی یوخدور و قارداشلاری دا هامیسی اؤلوبلر. اونون وکیلی وارثلری تاپماق دالیسیندادیر کی بیر رستوران‌دا ایشله‌ین ارسلان و هدایت بونو بیلیب و اؤزلرینی اونون قارداش اوغلانلاری یئرینه وورماق ایسته‌ییرلر.

## اویونچولار
بو سریال‌دا سیامک انصاری، برزو ارجمند، کمند امیرسلیمانی، رابعه اسکویی، رضا فیض نوروزی، هادی کاظمی و چوخلو آیریلار رول اویناییرلار.

## اؤزل‌لیکلر
### DVD9
ایران‌دا ایلک دفعه، ان یوخاری کیفیت‌ده DVD9 اوستونده ائشیگه وئریلیر. بو نؤوع دی‌وی‌دی‌ده یوخاری حجم و هم‌ده چوخلو دوبله اولموش سسلر و آلت‌یازیلار یئرلشدیرمک اولا بیلر. بونا گؤره اصلی فارسجا سس‌دن سونرا، دوبله اولونموش تورکجه و کوردجه سسلر ده ایچین‌ده یئرلشدیریلیب‌دیر.

### دوبله
ایران‌دا ایلک دفعه اولاراق، بو سریال تورکجه و کوردجه دوبله ایله ائشیگه وئریلیب‌دیر.

### آلت‌یازی
بو سریال فارسجا، اینگیلیسجه، عربجه، تورکجه و کوردجه آلت‌یازیلاری ایله بیرلیک‌ده ائشیگه وئریلیب‌دیر.

### اؤدول
بو سریالین قاچاق و کوپی اولماغینین قاباغی آلماغا گؤره چوخلو اؤدول‌لر، اؤرژینال دی‌وی‌دی‌لری آلانلارا وئریله‌جک‌دیر، او جومله‌دن، اوچ ویلا ایرانین قوزئینده و مینلرله ۱۰ میلیون، ۱ میلیون، ۲۰۰ مین و ۵۰ مین تومن‌لیک نقدی اؤدول‌لر.

### قیمت
هر دی‌وی‌دی ۳۰۰۰ تومنه ساتیلیر.

### زامان
هر بؤلوم یاخلاشیق ۴۰ دقیقه‌دیر و بیر نئچه دقیقه‌ده بؤلوم‌دن قاباق رئکلاملار گؤستریلیر.

## ائشیک باغلانتیلار
* رسمی سایتی 

بؤلمه:ایراندا جورلانان تلویزیون سریالی
نیما یوشیج

**نیما یوشیج**، اصل آدی **علی اسفندیاری**دیر (دوغولوب ۱۲ نووامبر ۱۸۹۶ – اؤلوب ۶ ژانویه ۱۹۶۰) (۲۱ قیروو آیی -آبان- ۱۲۷۴) — ساده‌جه نیما آدییلا تانینان ایرانلی شاعر. فارس و مازانداران دیل‌لرینده یازیردی.
بندانگشتی|نیما یوشیج

## یاشاییشی و یارادیجیلیغی
نیما مازانداران ویلاتینین یوش کندینده آنادان اوْلوب. اوشاقلیقدا آتاسی‌نین مال-قاراسینی اوتارارکن چوبان‌لار و مؤوسوم ایشچی‌لر طرفین‌دن دانیشیلان احوالات‌لارا قولاق آسیردی و بۇ گنج نیمانین ادبی مهارتینی ایره‌لی‌لتدی. تحصیلینی اؤنجه قارشینا اوریی یاتمایان دینی مکتبده، سوْنرا ایسه تئهراندا، سئنت-لوی عالمی (کاتولیک) مکتبینده آلیب. اورادا شاعر نظام وفادان شعر یازما صنعتینی اؤیرنیردی. اول‌لر یوشیجین طرزی سعدی و حافظین ادبی عنعنه‌سی‌نین داوامی ایدی، لاکین مازانداران کندین‌دن فرق‌لی اوْلان تئهراندا سوردوگو حیات اونو یئنی و نادیر ادبی یولا گتیردی. عشق مؤوضوسونو مۆعاصیر اوخوجولارا داها یاخین اوْلان قهرمان‌لیق مؤوزوسویلا اوز ائتدی. شعرلرینده حتی تئز-تئز شخصلندیریلمه‌یه مراجعت ائدیردی. عادی اینسانلار طرفین‌دن دانیشیلان ساده دیل اوسلوبونون ایشلدیلمه‌سی اثرلرینه میلّی کولوریت علاوه ائدیردی. نهایت، رمزییه نیمانین یارادیجیلیغین أن دراماتیک تفسیلاتی‌دیر.
نیما یوشیجین تانینمیش شعرلری بون‌لاردیر: «افسانه»، «آی گئجه» و «زیندان».

## شعرلریندن بیر نمونه
## ترا من چشم در راهم
ترا من چشم در راهم شباهنگام

که می‌گیرند در شاخ تلاجن سایه‌ها رنگ سیاهی

وزان دل خستگانت راست اندوهی فراهم

ترا من چشم در راهم

شباهنگام در آن دم که برجا دره‌ها چون مرده ماران خفتگانند

در آن نوبت که بندد دست نیلوفر به پای سرو کوهی دام

گرم یادآوری یا نه من از یادت نمی‌کاهم

ترا من چشم در راهم

## سنین چین من گوزوم یولدا
گئجه چاغی سنین چین من گوزوم یولدا

ا. چاغ کی قره لر کولگه لر تلاجن بوتاقیندا

و اوندان غم توپلانمیش اوره ک یورقونلاریوا

سنین چین گوزوم یولدا

گئجه چاغی

اوچاغ کی دره لر ئولموش ایلانلار تک یرده یاتانلار دور

او واخ کی

باغلاییر تله ساپین لولفرین الی، داغ سوگودون ایاقینا

یادیمدان چیخماز سان، منی سالاسان یادا

سالمازسان یا

سنین چین من گوزوم یولدا

چئویرن: صمد بهرنگی

## قایناقلار
زر

250px|بندانگشتی|زر کیریستالی
**زر** KAL (SO4)2.12H2O فورمولویلا بیر خاص کیمیَوی بیرلشمه دیر.

بوگون ایپلیک یادا قوماش(پارچا) بویاما و سو صافلاشدیرمادا چوخ ایشلنیلن زرلرین یئرینی آلومینییوم سولفات آلمیشدیر.
زرلر، سودا راحاتجا حل اولونورلار.
آذربایجان کولتورونده قورخان کیمسه، قورخوسو تؤکولوب و اورگی ییغیشسین دئیه نئچه زر تکه سی اوتار.

## قایناقلار
معدنی داش تانیلان زرلر، یمن داغ لاریندا چوخ تاپیلیر و طب یا توختادمادا، تَر آزالتما و دیش تمیزلمه آماجییلا ایشلنیلیر.
۱ اوْکتوبر

**[[۱ اوکتوبر]]**: قوقمل دؤیوشو؛ ایکینجی چچن موحاریبه‌سی.
￼

۳۳۱ میلاددان اؤنجه — قوقمل دؤیوشونده مقدونیه‌لی ایسکندر هخامنیشی شاهی ۳-جو داریوشو مغلوب ائتدی.

۱۷۹۵ — جنوبی هولند تورپاقلاری (گله‌جک بلژیک اراضیسی) فرانسهیه بیرلشدیریلدی.

۱۸۲۷ — ژنرال پاسکویچین رهبرلیینده‌کی روس قوشونلاری ایروان قالاسینی اله کئچیردیلر.

۱۸۸۰ — توماس ادیسون ایلک الکتریکی لامپ کارخاناسینی آچدی.

۱۹۰۸ — هنری فورد اوتوموبیل‌قاییرما صنایعسینین ان چوخ ساتیلان مودللریندن اولان «تی» مودلینین ایستحصالینا باشلادی.

۱۹۷۱ — فلوریدا اوستانینین اورلاندو شهری یاخینلیغیندا ساحه‌سینه گؤره دونیانین ان بؤیوک باش‌قاتما مرکزی اولان "دیزنی ورلد" فعالیته باشلادی.

۱۹۸۸ — شوروی میلی فوتبال تیمی برزیل میلی فوتبال تیمینی ۲:۱ حسابی ایله مغلوب ائدرک، اولمپیک قهرمانی اولدو.

۱۹۹۹ — روس اوردوسونون چچن اراضیسینه داخیل اولماسی ایله ایکینجی چچن موحاریبه‌سی باشلادی.

بؤلمه:۱ اوکتوبر
بؤلمه:اوکتوبر آیی‌نین گونلری
بؤلمه:ایلین گونلری
۲ اوْکتوبر

**۲ اوکتوبر**: اوروپا بیرلیگی اؤلکه‌لری آراسیندا آمستردام سازیشی؛ گینه‌ده موستقیللیک گونو.
￼

۱۱۸۷ — مصر حاکیمی صلاح‌الدین قودسو صلیب‌چیلردن آزاد ائتمیشدیر.

۱۵۵۲ — ایوان قروزنی کازانی توتموش و کازان خانلیغی روسیه‌یه بیرلشدیریلمیشدیر.

۱۸۷۰ — روم واحید ایتالیانین پایتختی اولموشدور.

۱۹۳۶ — آمریکادا یئنیدن الکولی ایچکی ایستحصالینا ایجازه وئریلمیشدیر.

۱۹۳۶ — شورویده ماکسیموم حبس مودتی ۱۰ ایلدن ۲۵ ایله قالدیریلمیشدیر.

۱۹۷۵ — آمریکا تورکیهیه قویدوغو سیلاح تحریمینی یومشالتمیشدیر.

۱۹۹۲ — خوجاوند بخشی ارمنی سیلاحلی بیرلشمه‌لری طرفین‌دن ایشغال ائدیلمیشدیر.

۱۹۹۷ — اوروپا بیرلیگی اؤلکه‌لری آراسیندا آمستئردام سازیشی ایمضالانمیشدیر.

بؤلمه:۲ اوکتوبر
بؤلمه:اوکتوبر آیی‌نین گونلری
بؤلمه:ایلین گونلری
۳ اوْکتوبر

**[[۳ اوکتوبر]]**: یوقوسلاوی دؤولتینین یارانماسی؛ تی‌یو-۱۵۴ طیاره‌سینین ایلک اوچوشو.
￼

۱۸۱۴ — میخائیل لرمونتوف آنادان اولموشدور.

۱۹۰۶ — عومومی اس‌اواس سیقنالی قبول ائدیلمیشدیر.

۱۹۲۹ — یوقوسلاوی دؤولتی یارادیلمیشدیر.

۱۹۳۲ — عراق موستقیللیینی اعلان ائتمیشدیر.

۱۹۴۶ — بیرلشمیش میلتلر تشکیلاتینین اهالی کومیسیونونون ایقتیصادی و ایجتیماعی شوراسی (ECOSOC) تأسیس ائدیلمیشدیر.

۱۹۴۹ — آلمان دموکراتیک جومهوریتی یارادیلمیشدیر.

۱۹۶۸ — تی‌یو-۱۵۴ طیاره‌سینین ایلک اوچوشو حیاتا کئچیریلمیشدیر.

۱۹۹۰ — اوروپادا عادی سیلاحلارین آزالدیلماسینا گؤره، شوروی-آمریکا سازیشی ایمضالانمیشدیر.

بؤلمه:۳ اوکتوبر
بؤلمه:اوکتوبر آیی‌نین گونلری
بؤلمه:ایلین گونلری
۴ اوْکتوبر

**[[۴ اوکتوبر]]**: مکزیک جومهوریتینین یارانماسی؛ بلژیکین موستقیللیک قازانماسی.

۱۶۷۵ — هولندلی فیزیک‌بیلن هوقنس جیب ساآتینا ایختیراع ثبت حاقی آلمیشدیر.

۱۸۲۴ — مکزیک جومهوریتی اعلان ائدیلمیشدیر.

۱۸۳۰ — بلژیک موستقیللیک الده ائتمیشدیر.

۱۸۹۵ — ریخارد زورگئ آنادان  اوْلموشدور.

۱۹۱۱ — دونیادا ایلک برقی پیله لندنده قوراشدیریلمیشدیر.

۱۹۵۹ — شوروینین فضایی سفینه‌سی آیین گؤرونمه‌ین قیسمتینین شکلینی چکمیشدیر.

۱۹۸۰ — ۳۸ موسلمان دؤولتی افغانیستاندان شوروی قوشونلارینین چیخاریلماسی اۆچون بیرلشمیش میلتلر تشکیلاتینا موراجیعه ائتمیشدیر.

بؤلمه:۴ اوکتوبر
بؤلمه:اوکتوبر آیی‌نین گونلری
بؤلمه:ایلین گونلری
سیغیر دیلی (اوت)

**سیغیر دیلی**، یوخسا "درمان گؤی‌زابانی" و یا "مال دیلی" (لاتینجه، Borago officinalis) - گؤی‌زابان جینسینه عایید بیتکی چئشیدی.
بندانگشتی|سیغیر دیلی

## اؤزللیک‌لری و ایشلتمه‌سی

بو گون توخوموندان یاغ ألده ائتمک اۆچون تجارت مقصدلی أکینچی‌لیگی ائدیلسه ده مطبخ و طبی استفاده ایچینده أکیلمه‌سی ائدیلیر. توخومون‌دان ألده ائدیلن یاغی قاما لینولئنیک اسید قایناغی‌دیر. 
سیغیر دیلی‌ندن (sığır dili) یاغین‌دان ائدیلن کرئم ​​وه کاپسولالار؛ عدد اولی سئندرومو، باش آغری‌سی، باش گیجللنمه‌سی، عصبی‌لیک، بولانتی، قیچ‌لاردا شیش کیمی راحات‌لیق‌لاردا ایستیفاده. آیریجا، دریده قاشینتی، شیش‌لیک، قاشینما کیمی بعضی دری خسته‌لرینده استفاده اولور.

## قالئری


File:Borago officinalis 002.JPG
File:Borago officinalis (flower).jpg
File:Borage-overv-hr.jpg
File:Borago officinalis Prague 2014 1.jpg


## قایناقلار

بؤلمه:بیتکیلر
پرویز پرستویی

**پرویز پرستویی** (دوْغوم:1334قورابیشیرن (تیر)همدان) ایران تورک‌لریندن اولان سینما، تئاتر و تلویزیون اویونچوسودور. او اینجه‌صنعت ساحه‌سینین بیر نمره‌لی نیشانی (دوکتورا یئرینده‌دیر) ألده ائدیبدیر. او، ائولی و ایکی اوشاغی واردیر.

## آرتیستلیک ایشلری
### سینما

### تلویزیون

### تئاتر

* آرایشگر - کار گروهی اجرا در دبیرستان‌ها ۱۳۴۸		
* نمایش فنز (محمد رحمانیان)	
* وصیت نامه جامی	
* سرنوشت پس از مرگ	
* بازتابی از زندگی سلمان	
* شل و کور	
* ماجرای یک محل - پرویز احمدی‌نژاد	
* توکانی در قفس - نیما یوشیج	
* خانه بارانی	
* چشم در برابر چشم - علاءالدین رحیمی	
* مرد متوسط و تله 	
* رول - ایرج کمانی	
* دکه 	
* خانه روشن - غلامحسین ساعدی	
* جان نثار - بیژن مفید	
* تسلیم شدگان - نادر ابراهیمی	
* میلاد - علاءالدین رحیمی	
* مهتابی برای محرومین - یوجین اونیل	
* آن سوی تسلیم - نادر ابراهیمی	
* صبح طلوع می‌کند - ابراهیم مکی	
* خون می‌خواهم خون - آنتون چخوف	
* غربت - امیر مهاجر	
* کوچ - بهزاد فراهانی	
* عروس - بهزاد فراهانی	
* شبی در حلبی‌آباد - بهزاد فراهانی 	
* پتک - بهزاد فراهانی 	
* سنگر - بهزاد فراهانی 	
* مریم و مردآویج - بهزاد فراهانی	
* تنبور نواز - هادی مرزبان 	
* بلبل سرگشته - علی نصیریان	
* آتش افروزان - ماکس فریش	
* معرکه در معرکه 	
* عشق‌آباد - داود میرباقری	
* کتل خاکی	

### یؤنتمنلیک
* گئجه، ائشیک (شب، بیرون) - ۱۳۹۳

### قیسا فیلم‌لر
* سیدعبدالله - عبدالله باکیده ۱۳۵۴	
* چنگال - اسدالله نیک‌نژاد ۱۳۵۵	
* مجال - انسیه شاه‌حسینی ۱۳۷۸

### دیکلمه‌لر
* بی بی جان - رسول نجفیان	
* عشق است - دارینوش	
* دوستت دارم - دارینوش	
* بابایی - دارینوش	
* سلام، خداحافظ - دارینوش

## اوْینادیغی فیلم‌لر

## قایناقلار

بؤلمه:ایرانلی سینماچیلار
بؤلمه:Iranian male film actors
بؤلمه:People from Kabudrahang
بؤلمه:Iranian Azerbaijani actors
بؤلمه:۱۹۵۵-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:یاشایان اینسانلار
بؤلمه:Iranian male television actors
بؤلمه:۲۰. یوز ایلده ایرانلی کیشی اویونچولار
بؤلمه:Iranian male singers
بؤلمه:۲۱. یوز ایلده ایرانلی کیشی اویونچولار
بؤلمه:Crystal Simorgh recipients
۵ اوْکتوبر

**۵ اوکتوبر**: کوستاریکانین کشف اولونماسی؛ بیتلس قروپونون ایلک آلبومو.
￼

۱۵۰۲ — کریستوف کولومب کوستاریکانی کشف ائتمیشدیر.

۱۸۶۴ — هیندده توفان ۶۰۰۰۰ نفرین حیاتینا سون قویموشدور.

۱۹۱۰ — پورتوغالدا جومهوریت ایداره سیستمی برقرار اولموشدور.

۱۹۳۶ — ایسپانیادا وطنداش موحاریبه‌سی باشلامیشدیر.

۱۹۳۶ — عاشق‌آباد شهرینده باش وئرمیش زلزله نتیجه‌سینده ۱۱۰ مین اینسان حیاتینی ایتیردی.

۱۹۶۲ — بیتلس قروپونون ایلک آلبومو اولان "لاو می دو" ساتیشا چیخاریلمیشدیر.

۱۹۸۹ — دالای لاما نوبل صولح جاییزه‌سی آلمیشدیر.

بؤلمه:۵ اوکتوبر
بؤلمه:اوکتوبر آیی‌نین گونلری
بؤلمه:ایلین گونلری
۶ اوْکتوبر

**[[۶ اوکتوبر]]**: شورویده آتوم سیلاحی؛ عرب-ایسرائیل موحاریبه‌سینین باشلانماسی.

۱۶۸۳ — آمریکایا کؤچ ائدن ایلک آلمان موهاجیرلر فیلادلفیا شهرینده مسکونلاشمیشلار.

۱۹۰۸ — کریت آداسی عثمانلی ایمپیراتوریسیندان آیریلاراق، یونانا بیرلشدییینی اعلان ائتمیشدیر.

۱۹۱۴ — نوروژ سیاحی تور هیردال آنادان اوْلموشدور.

۱۹۲۷ — اوورنر قارداشلاری نیویورک‌دا ایلک سسلی فیلمین تقدیماتینی کئچیرمیشلر.

۱۹۴۸ — عاشق‌آباددا باش وئرن ۹-۱۰ ریشترلیق زلزله نتیجه‌سین‌ده شهر بوتونلوکله داغیلمیش، تخمیناً ۱۵۰ مین اینسان هلاک  اوْلموشدور.

۱۹۵۱ — ایستالین شوروینین آتوم سیلاحینا مالیک اولدوغونو بیان ائتمیشدیر.

۱۹۷۳ — عرب-ایسرائیل موحاریبه‌سی باشلامیشدیر.

بؤلمه: اوکتوبر
بؤلمه:اوکتوبر آیی‌نین گونلری
بؤلمه:ایلین گونلری
۷ اوْکتوبر

**۷ اوکتوبر**: آمریکادا ایلک دمیریولو خطی؛ ترزا آنا خیریه صاندیقینین یارانماسی.
￼

۱۷۶۸ — جیمز کوک یئنی زلاند آدالارینی کشف ائتمیشدیر.

۱۸۰۶ — کاربون کاغاذی کشف ائدیلمیشدیر.

۱۸۲۶ — آمریکادا ایلک دمیریولو خطی ایستیفاده‌یه وئریلمیشدیر.

۱۹۵۰ — ترزا آنا خیریه صاندیقی یارادیلمیشدیر.

۱۹۷۰ — ریچارد نیکسون ویتنام موحاریبه‌سینه سون قویاجاق بئش ماده‌لیک صولح شرطلرینی آچیقلامیشدیر.

۱۹۹۲ — آذربایجان عالی شوراسی موستقیل موشترک‌المنافیع اؤلکه‌لره داخیل اولماغین علیهینه سس وئرمیشدیر.

۲۰۰۱ — آمریکا افغانیستاندا حربی عملیاتلارا باشلامیشدیر.

۲۰۰۳ — فیلم اوینایان آرنولد شوارتسنقر کالیفورنیانین فرمانداری سئچیلمیشدیر.

بؤلمه:۷ اوکتوبر
بؤلمه:اوکتوبر آیی‌نین گونلری
بؤلمه:ایلین گونلری
۸ اوْکتوبر

**[[۸ اوکتوبر]]**: آمریکادا ایلک خانیم زیندانی؛ اینگیلیستاندا ایلک آلکوتستر.

۱۶۰۱ — آذربایجان شاعیری صائیب تبریزی آنادان  اوْلموشدور.

۱۸۷۳ — آمریکادا ایلک خانیم زیندانی آچیلمیشدیر.

۱۹۰۶ — لئو تولستوی نوبل ادبیات جاییزه‌سیندن ایمتیناع ائتمیشدیر.

۱۹۱۲ — عثمانلی ایمپیراتوریسی و بالکان دؤولتلری آراسیندا بالکان موحاریبه‌سی باشلامیشدیر.

۱۹۶۲ — الجزاییر بیرلشمیش میلتلر تشکیلاتینا عوضو  اوْلموشدور.

۱۹۶۷ — اینگیلیستاندا ایلک دفعه آلکوتستر یارادیلمیشدیر.

۲۰۰۱ — دومان نتیجه‌سینده میلان فورودگاهیندا ۲ طیاره توققوشموش، ۱۱۸ نفر هلاک  اوْلموشدور.

بؤلمه:۸ اوکتوبر
بؤلمه:اوکتوبر آیی‌نین گونلری
بؤلمه:ایلین گونلری
۹ اوْکتوبر

**[[۹ اوکتوبر]]**: بین‌الخلق پوست ایتیفاقینین یارانماسی؛ قوزئی کوره‌نین ایلک هسته‌ای تستی.

۱۵۴۷ — ایسپانیا یازیچیسی میگل د سروانتس سااوئدرا آنادان اولموشدور.

۱۸۷۴ — بین‌الخلق پوست ایتیفاقی یارادیلمیشدیر.

۱۸۷۶ — قراهام‌بل ایلک تلفونو تستدن چیخارمیشدیر.

۱۹۴۱ — آذربایجانلیلاردان عیبارت ۲۲۳-جو میلی بخش یارادیلمیشدیر.

۱۹۶۷ — کوبا اینقیلابچیسی ارنستو چه گوارا قتله یئتیریلمیشدیر.

۲۰۰۶ — قوزئی کوره هسته‌ای تستی حیاتا کئچیرمیشدیر.

۲۰۰۶ — گوگل شیرکتی یوتیوبو آلماق اۆچون ۱،۶۵ میلیارد دولار خرجینی بیان ائتمیشدیر.

بؤلمه:۹ اوکتوبر
بؤلمه:اوکتوبر آیی‌نین گونلری
بؤلمه:ایلین گونلری
۱۰ اوْکتوبر

**[[۱۰ اوکتوبر]]**: گیلیوتینین ماکتی؛ آمریکادا ایلک یویوجو توز.

۱۴۷۰ — عثمانلی سولطانی یاووز سولطان سلیم آنادان  اوْلموشدور.

۱۷۸۹ — ژوزف گیلیوتن گیلیوتینین ماکتینی دؤولته تقدیم ائتمیشدیر.

۱۹۱۳ — پاناما کانالی آچیلمیشدیر.

۱۹۳۳ — آمریکادا ایلک دفعه یویوجو توز ساتیشا چیخاریلمیشدیر.

۱۹۶۳ — فرانسه اوخوجوسو ادیت پیاف وفات ائتمیشدیر.

۱۹۶۷ — ائشیک فضادان ایستیفاده حاقیندا سازیش ایمضالانمیشدیر.

۱۹۹۷ — داریو فو نوبل ادبیات جاییزه‌سینه لاییق گؤرولموشدور.

بؤلمه:۱۰ اوکتوبر
بؤلمه:اوکتوبر آیی‌نین گونلری
بؤلمه:ایلین گونلری
حمزه یونس

**حمزه یونئس** تونئس‌لی فوتبال اویون‌چو سو دور. او ایندی تراختور فوتبول کلوبونده اوینیور.
بو اویون‌چو اوروپا شامپیون لار لیگینده لیوئرپول قاباغیندا لودوقورئتش تیمینین ترکیبینده اوینیوب دور و اؤز تیمینین تک گلینین پاسین وئرمیش دیر.

## اتک یازی‌لار

## قایناقلار

بؤلمه:ایران فوتبولچیلاری
بؤلمه:تراکتورسازی کولوبونون اویونچولاری
موخوش

**موخوش** کندی (میخوش) گئرمی (موغان) بولگه سی نین، موران بولومو و دوغو اجارود قصبه سي نده یئرلیشیب. 
## جوغرافیایی موقئع

## اهالي
موخوش كندي، 1385 اينجي ايلين نوفوس سايي سي اساسي ندا، 163 نفر اهالي سي وار. بو كندين اهالي تورك دور لر و آذربایجان تورکجه‌سی نده دانيشيرلار.

## ایقتیصادیات
بو کندین اهالی سی اکینچیلیک و مال داوارچیلیغلا یاشاییش سورولر. اونملی محصول لاریندان بوغدا و آرپا نی آد آپارماق اولار.
## گزملي و گورمه لي يئرلر

## بیرده باخ
* اردبیل اوستانی نین كندلری
* موغان بولگه سی

## خاریجی کئچیدلر
* موغان بولگه سی نین فرمانداری سی 

## قایناقلار

بؤلمه:گئرمی بؤلگه‌سی‌نین کندلری
بؤلمه:موغان (گئرمی) بؤلگه‌سی
موران بؤلومو

**موران بخشی** (فارسجا: بخش موران)  اردبیل اوستانی نین موغان بؤلگه‌سیندا یئرلشیبدیر.

## قایناقلار

بؤلمه:موغان (گئرمی) بؤلگه‌سی
مشهدلی

**مشهدلی** کندی (مشهدلو) موغان بولگه سی نین، مركزی بولومو و قوزای اوجارود قصبه سی نده یئرلیشیب.

## جوغرافیایی موقئع

## اهالی
مشهدلی کندی 1385 اینجی ایلین نوفوس سایی سی اساسی ندا 107 نفر اهالی سی وار. بۇ كندین اهالی تورك دور لر و آذربایجان توركجه سی نده دانیشیرلار.
## ایقتیصادیات
بو کندین اهالی سی اکینچیلیک و مال داوارچیلیغلا یاشاییش سورولر. اونملی محصول لاریندان بوغدا و آرپا نی آد آپارماق اولار.
## گزملی و گورمه لی یئرلر
## بیرده باخ
* اردبیل اوستانی نین كندلری
* موغان بولگه سی

## خاریجی کئچیدلر
* موغان بولگه سی نین فرمانداری سی 

## قایناقلار


بؤلمه:گئرمی بؤلگه‌سی‌نین کندلری
بؤلمه:موغان (گئرمی) بؤلگه‌سی
لنگان

**لنگان** (تورکجه: Ləngan) آذربایجان جومهوریتینین ماساللی رایونون اینضیباطی اراضی واحیدینده بیر یاشاییش منطقه‌سی‌دیر. 
سوْن نۆفوس ساییمی اساسيندا  ۴۷۶ نفر ایمیش.
## قایناقلار

 

بؤلمه:آذربایجان جومهوریتینین شهرلری
اون‌بیربَی‌لی

** اون بیر به ی لی** کندی (اون بیر بیگ لو) موغان بولگه سی نین، مرکزی بولومو و باتی اوجارود قصبه سی نده یئرلیشیب. 
## جوغرافیایی موقئع

## اهالی
اون بیر به ی لی کندی 1385 اینجی ایلین نوفوس سایی سی اساسی ندا، 418 نفر اهالی سی وار.  بۇ کندین اهالی تورک دور لر و آذربایجان تورکجه‌سی نده دانیشیرلار.

## ایقتیصادیات
بو کندین اهالی سی اکینچیلیک و مال داوارچیلیغلا یاشاییش سورولر.
## گزملی و گورمه لی یئرلر
## بیرده باخ
*اردبیل اوستانی نین کندلری
* موغان بولگه سی

## خاریجی کئچیدلر
*موغان بولگه سی نین فرمانداری سی 

## قایناقلار

بؤلمه:موغان (گئرمی) بؤلگه‌سی
بؤلمه:گئرمی بؤلگه‌سی‌نین کندلری
ناسا

**ناسا** ()، آبش-این مولکی کوسمیک پروقراملارینی حیاتا کئچیرمک اۆچون یارادیلمیش ایجرائدیجی دؤولت آگئنت‌لیگی.
ناسا ۱۹۵۸-جی ایلین فئوریه‌سینده یارادیلمیش آئروناوتیکا اوزره میلّی مشورت کومیته‌سینین (ناجا) خلفی‌دیر. ناسا-نین ۲۰۰۶-جی ایلین فئوریه آیین‌دا قبول ائدیلمیش میس‌سییاسی "کوسمیک تدقیقادلاردا و علمی کشفلرده آپاریجی رول اویناماق"دیر.
## قایناقلار

بؤلمه:ناسا
بؤلمه:Government agencies established in 1958
بؤلمه:1958 establishments in Washington, D.C.
بؤلمه:Organizations based in Washington, D.C.
بؤلمه:Federal government of the United States
بؤلمه:Webby Award winners
خان کندی (گئرمی)

** خان کندی** موغان بولگه سی نین، مركزی بولومو و باتی اوجارود قصبه سی نده یئرلیشیب.
بندانگشتی

## جوغرافیایی یئرلشمه‌سی
خان كندی گئرمی چایی نین ایلکی اوْلوب. بۇ  كندین داغلاریندا طبیعی تره وز و چول میوه لری بوللوجا بیتیب و عمله گلیر.
بندانگشتی

## اهالی
خان کندی 1385 اینجی ایلین نوفوس سایی سی اساسی ندا، 18 نفر اهالی سی وار.  بۇ  كندین اهالی تورك دور لر و آذربایجان توركجه سی نده دانیشیرلار.
خان كندینین بوتون اهالیسی شیعه مذهب دیرلر بۇ  کند گئرمی شهرینین گوزل و گورملی یئرلریندن ساییلیر.

## ایقتیصادیات
بو کندین اهالی سی اکینچیلیک و مال داوارچیلیغلا یاشاییش سورولر.

فایل:KHAN KANDI Rancher.JPG|داوار ساخلاماق خان‌کندی‌ده
فایل:Khankandi honey.JPG|پتک‌چیلیک و بال آریسی ساخلاماق بو کندده ان اؤنه‌ملی ایشلردن ساییلیر


## گزملی و گورمه لی یئرلر
*قالغانلی گؤلۆ
*خان بولاغی
*خان یوردو چیچکلیی
*چوخور
*تۆلکۆ تپه‌سی
*قولو داشی

فایل:Gal Ghanlu.khan kandi.jpg|قالغانلی گؤلۆ
فایل:Khanbulaghi.JPG|خان بولاغی
فایل:Khankandi Laleh.jpg|خان یوردو چیچکلیی
فایل:Khankandi Winter20.JPG
فایل:Khankandi Winter21.JPG|کندین یۆکسک و قارلی داغلاری قیش‌ده


## بیرده باخ
*اردبیل اوستانی نین كندلری
* موغان بولگه سی

## خاریجی کئچیدلر
*موغان بولگه سی نین فرمانداری سی 

## قایناقلار


بؤلمه:موغان (گئرمی) بؤلگه‌سی
بؤلمه:گئرمی بؤلگه‌سی‌نین کندلری
ماللالار

** ماللالار** کندی (روستای موللالار) موغان بؤلگه‌سینین، اونگوت بؤلومو٬ دوغو اونگوت قصبه‌سینده یئرلیشیبدیر. 
## جوغرافیایی موقع

## اهالی
ماللالار کندی ۱۳۸۵-جی ایلین نۆفۇس سایی‌سی‌نا گؤره، ۴۵۹ نفر نۆفۇسو وارمیش. بۇ كندین اهالیسی تۆرکدورلر و آذربایجان تۆرکجه‌سینده دانیشیرلار.

## ایقتیصادیات
بو کندین اهالی‌سی اکینچیلیک و مال داوارچیلیقلا یاشاییش سۆرورلر.
## گزملی و گورمه لی یئرلر

## بیرده باخ
* اردبیل اوستانی نین كندلری
* موغان بولگه سی

## خاریجی کئچیدلر
* موغان بولگه سی نین فرمانداری سی 

## قایناقلار

بؤلمه:گئرمی بؤلگه‌سی‌نین کندلری
بؤلمه:موغان (گئرمی) بؤلگه‌سی
خرقان گونبزلری

**خررقان گونبزلری** یوخسا **قاراقان بورجلاری** قزوین و همدان شهرلری آراسیندا یئرلشن قاراقان بؤلگه‌سی‌نین آوج منطقه‌سینده، بیر-بیریندن ۲۹ متر آرالی یئرلشن بؤیوک سلجوق ایمپیراتوریسی دؤورونه عایید اولان ایکی بورج. خررقان گونبزلری آذربایجان و ایران معمارلیغینین ان دَیَرلی نومونه‌لریندن اولماقلا، دیوار و اوزلوک ماده‌سی کرپیج اولان تیکیلیلرین ان یاخشی اؤرنکلریندن ساییلیر.

بورجلار «قوشا ایمام حیصاری» آدلی یاشاییش یئریندن ایکی کیلومتر آرالیدادیر. موتخصصیلر قئید ائدیرلر کی، صفویلر دؤنمینده بو بورجلار ایمامزده‌لره چئوریلدیرندن «قوشا ایمام» آدی یارانمیش و یاخینلیقداکی کندده بئله آدلاندیریلمیشدیر. بورجلار ایسه ایندیده یئرلی اهالی (آذربایجان تورکلری) طرفیندن «قوشا ایمام بورجلاری» آدلاندیریلیرلار.

گونبزلرین دوغوسوندا اولان ان اسکی سولطان آلپ ارسلانین (۱۰۶۳ – ۱۰۷۲) حاکیمیتی زامانی هیجری ۴۵۰ – جی ایلده (میلادی ۱۰۶۷) ابوسعید بیجار سعد آدلی بیر تورکمن بیینین خاطره‌سینه اینشا ائدیلمیشدیر. بورجلارین کتیبه‌لریندن بیرینده تیکیلمه تاریخیندن سونرا «محمد مکر اوغلو زنجانینین عملی» معلوماتی یازیلمیشدیر.

## قایناقلار

* Nizami dövrünün memarlıq abidələri, Bakı, İşıq nəşriyyatı
* Xərrəqan türbələri və Azərbaycanın Səlcuq dövrü memarlığı, Azərb. SSR Xəbərləri. Ədəbiyyat, dil və incəsənət seriyası

بؤلمه:سلجوقلاردان قالان ایزلر
بؤلمه:قزوین اوستانینین تاریخی اثرلری
بؤلمه:گونبَزلر
قیلولو

** قیلولو** کندی موغان بولگه سی نین، اونگوت بولومو و دوغو اونگوت قصبه سي نده یئرلیشیب.  
## جوغرافیایی موقئع

## اهالي
قیلولو کندی 1385 اينجي ايلين نوفوس سايي سي اساسي ندا، 167 نفر اهالي سي وار. بو كندين اهالي تورك دور لر و آذربایجان توركجه سی نده دانيشيرلار.  

## ایقتیصادیات
بو کندین اهالی سی اکینچیلیک و مال داوارچیلیغلا یاشاییش سورولر.
## گزملي و گورمه لي يئرلر

## بیرده باخ
* اردبیل اوستانی نین كندلری
* موغان بولگه سی

## خاریجی کئچیدلر
* موغان بولگه سی نین فرمانداری سی 

## قایناقلار


بؤلمه:گئرمی بؤلگه‌سی‌نین کندلری
بؤلمه:موغان (گئرمی) بؤلگه‌سی
له‌له بولاغی

** له له بولاغی** کندی (روستای لله بلاغی) موغان بؤلگه‌سی نین، مركزی بؤلومو و باتی اوجارود قصبه‌سی یئرلیشیب.  
## جوغرافیایی موقئع

## اهالی
له له بولاغی کندی ۱۳8۵-جی ایلین نوفوس ساییمی اساسیندا، ۲۹ نفر اهالیسی وار. بو كندین اهالیسی تۆرک دۆرلر و آذربایجان توركجه‌سینده دانیشیرلار.  

## ایقتیصادیات
بو کندین اهالیسی اکینچیلیک و مال-داوارچیلیقلا یاشاییش سۆرورلر.
## گزمه‌لی و گورمه‌لی یئرلر
بو کندین گورمه‌لی یئرلریندن باش‌له‌له اؤلکه‌سی و لونج شلاله‌سی آخاری یا قَجَل گوزِیی آد آپارماق اوْلار.

## بیرده باخ
* موغان بؤلگه‌سی

## ائشیک باغلانتیلار
* موغان بؤلگه‌سی‌نین فرمانداری‌سی 

## قایناقلار


بؤلمه:گئرمی بؤلگه‌سی‌نین کندلری
بؤلمه:موغان (گئرمی) بؤلگه‌سی
ایرانین تورک اوستان‌لاری

[بندانگشتی|left|250px|ایرانین تورک اوستان‌لاری ([ایران تورکمن‌‌‌لری|تورکمن‌‌‌لر و قاشقای تورکلری بو خریطه‌ده حساب اوْلماییب‌لار)]]
تورک‌لرین سایی‌سی ایران‌دا ۱۳۹۰–نجی گونش ایلین‌ده ۱۶٬۸۵۱٬۲۱۶ نفر و ۱۳۹۵–نجی گونش ایلین‌ده ۱۷٬۸۱۴٬۷۱۸ نفر تخمین وورولوب‌دور (تورکمن‌لر و قاشقای تورکلری بو آماردا حساب اوْلماییب‌لار) کی اونلارین ۵۷٫۵۴ درصدی تورک اوستان‌لارین‌دا (۶ اوستان)، ۳۲٫۶۰ درصدی تورک‌لر بؤیوک اقلیت اولان اوستان‌لاردا (۵ اوستان) و ۹٫۸۶ درصدی‌ده آیری اوستان‌لاردا (۱۵ اوستان) ساکین‌دیرلار.

## تورک اوستان‌لار
تورک‌لر بو اوستان‌لاردا موطلق اکثریت‌ده‌دیرلر و بو اوستان‌لار **تورک اوستان‌لاری** آدلانیرلار. تورک‌لرین سایی‌سی بو اوستان‌لاردا ۱۳۹۰ دا ۹٬۸۴۱٬۳۸۷ نفر و ۱۳۹۵ ده ۱۰٬۲۵۰٬۰۷۷ نفر تخمین وورولوب‌دور.

## بؤیوک اقلیت
تورک‌لر بو اوستان‌لاردا موطلق اکثریت‌ده اولماییب، آما بیر بؤیوک اقلیت اولاراق، بو اوستان‌لارین **اصلی قووملارین‌دان** بیری ساییلیرلار. تورک‌لرین سایی‌سی بو اوستان‌لاردا ۱۳۹۰ دا ۵٬۳۳۲٬۴۷۰ نفر و ۱۳۹۵ ده ۵٬۸۰۷٬۸۰۷ نفر تخمین وورولوب‌دور.

## اقلیت
تورک‌لر ایرانین آیری اوستان‌لارین‌دا اقلیت‌ده‌دیرلر. تورک‌لرین سایی‌سی بو اوستان‌لاردا ۱۳۹۰ دا ۱٬۶۷۷٬۳۵۹ نفر و ۱۳۹۵ ده ۱٬۷۵۶٬۸۳۴ نفر تخمین وورولوب‌دور.

## تورک‌لرین سایی‌سی
ایران اوستان‌لاری، تورک‌لرین سایی‌سی اساسین‌دا:

## قایناق‌لار
* ایرانین آمار مرکزی
* طرح بررسی و سنجش شاخص‌های فرهنگ عمومی کشور (شاخص‌های غیرثبتی)، به سفارش شورای فرهنگ عمومی کشور، مدیر طرح و مسئول سیاست‌گذاری: منصور واعظی، اجرا: شرکت پژوهشگران خبره پارس، وضعیت نشر: تهران-موسسه انتشارات کتاب نشر ۱۳۹۱

بؤلمه:ایرانین تورک اوستانلاری
قنبرلی

**قنبرلی** کندی اردبیل اوستانی نده یئرلشن گئرمی (موغان) بولگه سینین کندلریندن بیری دیر. 
## جوغرافیاسال موقعیت
قوزلو، ایزمارا، زینگیر و آبدوللاه کندلری قنبرلی کندی ایله قونشو دور لار. 
## جاماعات
قنبرلی کندینین 1365، 1370 و 1375 اینجی ایللرده ترتیب له 80، 74و 42 عائیله سی، هابئله 433، 524 و 256 نفر جاماعاتی وار ایمیش.

## بیرده باخ
* اردبیل اوستانی نین كندلری
* موغان بولگه سی

## خاریجی کئچیدلر
* موغان بولگه سی نین فرمانداری سی 

## قایناقلار


بؤلمه:گئرمی بؤلگه‌سی‌نین کندلری
بؤلمه:موغان (گئرمی) بؤلگه‌سی
قیشلاق قوزلو

**قيشلاق قوزلو** کندی (قشلاق قوزلو) موغان بولگه سی نین، موران بولومو و آزادلی قصبه سی ندا یئرلیشیب. 
## جوغرافیایی موقئع

## اهالي
قيشلاق قوزلو كندي، 1385 اينجي ايلين نوفوس سايي سي اساسي ندا، 112 نفر اهالي سي وار. بو كندين اهالي تورك دور لر و آذربایجان توركجه سی نده دانيشيرلار.

## ایقتیصادیات
بو کندین اهالی سی اکینچیلیک و مال داوارچیلیغلا یاشاییش سورولر. اونملی محصول لاریندان بوغدا و آرپا نی آد آپارماق اولار.
## گزملي و گورمه لي يئرلر

## قایناقلار


بؤلمه:گئرمی بؤلگه‌سی‌نین کندلری
بؤلمه:موغان (گئرمی) بؤلگه‌سی
شاهمار بَی لی

**شاهمار بَی لی** کندی (شهمار بیگلو) گئرمی (موغان) بولگه سی نین، اونگوت بولومو و آشاغا برزند قصبه سی نده یئرلیشیب.
## جوغرافیایی موقئع

## اهالی
شاهمار به ی لی كندی، 1385 اینجی ایلین نوفوس سایی سی اساسی ندا، 236 نفر اهالی سی وار. بۇ كندین اهالی تورك دور لر و آذربایجان توركجه سی نده دانیشیرلار.

## ایقتیصادیات
بو کندین اهالی سی اکینچیلیک و مال داوارچیلیغلا یاشاییش سورولر. اونملی محصول لاریندان بوغدا و آرپا نی آد آپارماق اولار.
## گزملی و گورمه لی یئرلر

## قایناقلار


بؤلمه:گئرمی بؤلگه‌سی‌نین کندلری
بؤلمه:موغان (گئرمی) بؤلگه‌سی
شرقی اونگوت قصبه‌سی

**شرقی اونگوت دهیستانی ** (فارسجا: دهستان انگوت غربی) موغان بؤلگه‌سی نین اونگوت بخشینده یئرلشیبدیر.
## قایناق‌لار

بؤلمه:اردبیل اوستانی نین قصبه لری
بؤلمه:موغان (گئرمی) بؤلگه‌سی
بؤلمه:موغان بولگه‌سی‌نین قصبه‌لری
۱۳ اوْکتوبر

**۱۳ اوکتوبر**: قالاتاسارای ورزیش کلوبونون یارانماسی گونو، آذربایجان دمیریولو ایشچیلرینین پئشه بایرامی گونو.
 

۵۴ — نرون روما ایمپیراتورو  اوْلموشدور.

۱۷۹۲ — آمریکادا آغ ائو بیناسینین اساسی قویولموش‌دور.

۱۸۲۷ — روس-ایران موحاریبه‌سی: روس قوشونلاری تبریزی اله کئچیرمیشدیر.

۱۸۸۰ — باکی-صابونچو-سوراخانی خطینین ایستیفاده‌یه وئریلمه‌سی ایله آذربایجاندا دمیر یولو حمل و نقلینین اساسی قویولموشدور.

۱۹۰۵ — تورکیه‌نین قالاتاسارای ورزیش کلوبو یارادیلمیشدیر.

۱۹۲۱ — قافقاز ماوراسی ایله تورکیه آراسیندا قارص موقاویله‌سی ایمضالانمیشدیر.

۱۹۲۳ — تورکیه بؤیوک میلت مجلیسی آنکارانین تورکیه پایتختی اولماسی ایله باغلی قرار قبول ائتمیشدیر.

بؤلمه:۱۳ اوکتوبر
بؤلمه:اوکتوبر آیی‌نین گونلری
بؤلمه:ایلین گونلری
۱۱ اوْکتوبر

**[[۱۱ اوکتوبر]]**: توماس ادیسون سسلری اوتوماتیک سایان ماشینا ایختیراع حاقی آلمیشدیر (۱۸۸۷)، قدیم رومدا یئنی اوزوم محصولونون ییغیمی بایرامی.
￼

۱۷۸۳ — روسیه علملر آکادمیاسی تأسیس ائدیلدی.

۱۹۳۱ — شورویده فردی تیجارت کامیل لغو ائدیلدی.

۱۹۶۱ — سمیپالاتینسک پایگاهیندا دونیادا ایلک دفعه یئرآلتی هسته‌ای تستی کئچیریلدی.

۱۹۷۴ — یوقوسلاویده قومی تمیزله‌مه‌نین یئنی مرحله‌سی باشلادی.

۱۹۹۲ — ادوارد شواردنادزئ گورجوستان مجلیسینین رهبری سئچیلدی.

۱۹۹۷ — آذربایجان اوروپا مدنیت قراردادینا قوشولدو.

۱۹۹۹ — آذربایجان-ارمنیستان سرحددینین سده‌رک بخشی اراضیسینده رئیس‌جومهورلار حیدر علییو و روبرت کوچاریان آراسیندا گؤروش کئچیریلدی.

۲۰۰۷ — تیفلیسده جنوبی قافقاز ژورنالیستلرینین ۴-جو توپلانتیسی کئچیریلدی.

بؤلمه:۱۱ اوکتوبر
بؤلمه:اوکتوبر آیی‌نین گونلری
بؤلمه:ایلین گونلری
۱۵ اوْکتوبر

**[[۱۵ اوکتوبر]]**:

۱۵۸۲ — ایسپانیا، پورتغال، لهیستان-لیتوانی و بعضی ایتالیا دؤولتلری ژولیان تقویمیندن ایمتیناع ائدرک قریقوریان تقویمینه کئچدیلر.

۱۷۸۳ — ژاک-اتین مونقولفیه هاوا بالونوندا اوغورلو اوچوش حیاتا کئچیرن ایلک اینسان اولدو.

۱۸۰۶ — باکی خانلیغی روسیهنین تابعلییینه کئچدی.

۱۸۹۴ — فرانسه اوردوسونون ظابیطی آلفرد دریفوس آلمانین خیرینه جاسوسلوقدا ایتیهام ائدیله‌رک حبس ائدیلدی.

۱۹۹۳ — جنوبی آفریقا جومهوریتینین رئیس‌جومهورو فردریک د کلرک و آفریقا میلی کونگیره‌سینین صدری نلسون ماندلا نوبل صولح جاییزه‌سی ایله تلطیف ائدیلدیلر.

۲۰۰۳ — چین اؤزونون ایلک ایدارولونان فضایی راکتینی - شنزوو ۵ فضایی راکتینی فضایا بوراخدی.

۲۰۰۸ — ایلهام علییو ایکینجی دفعه آذربایجان جومهوریتینین جومهورباشقانی سئچیلدی.

بؤلمه:۱۵ اوکتوبر
بؤلمه:اوکتوبر آیی‌نین گونلری
بؤلمه:ایلین گونلری
۱۲ اوْکتوبر

**۱۲ اوکتوبر**: کولومبون آمریکانی کشف ائتمه‌سی (۱۴۹۲)، ۱۹-جو یای اولیمپیک اویونلارینین آچیلیشی (۱۹۶۸).
 

۱۵۵۲ — ایوان قروزنی کازان خانلیغینی اله کئچیردی.

۱۸۱۳ — روسیه و ایران آراسیندا گولوستان موقاویله‌سی ایمضالاندی و آذربایجاندا روس ایشغالینین بیرینجی مرحله‌سی باشا چاتدی.

۱۹۲۹ — بین‌الخلق گؤی حمل و نقللرینی تنظیمله‌ین ورشوو سازیشی ایمضالاندی.

۱۹۳۱ — ریودوژانیرونون رمزی ساییلان «ناجی عیسی» موجسمه‌سینین آچیلیشی اولدو.

۱۹۶۸ — مکزیکده ۱۹-جو یای اولیمپیک اویونلاری باشلادی.

۱۹۹۷ — آذربایجاندا «ایسپیس» تلویزیون کانالی یاییما باشلادی.

۲۰۰۶ — تورک یازیچیسی اورخان پاموک نوبل ادبیات جاییزه‌سینه لاییق گؤرولدو.

بؤلمه:۱۲ اوکتوبر
بؤلمه:اوکتوبر آیی‌نین گونلری
بؤلمه:ایلین گونلری
سعید آقایی

**سعید آقایی** (اینگیلیسجه: Saeid Aghaei) (دوْغوم: تبریز) بیر فوتبالیست. سیپاهان ایصفاهان فوتبال کولوبو و ایران میلّی تیمی ترکیبینده چیخیش ائدیب و مودافع موقعیتینده اوْیناییب.
## اوْیونلاری

## قایناقلار

بؤلمه:فوتبال اویونچولاری
بؤلمه:۱۹۹۵-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:یاشایان اینسانلار
بؤلمه:ایران فوتبولچیلاری
بؤلمه:گؤستریش فولاد کولوبونون اویونچولاری
بؤلمه:تراکتورسازی کولوبونون اویونچولاری
بؤلمه:ایران ۲۰ یاش آلتی میلّی فوتبال اویونچولاری
۱۴ اوْکتوبر

**۱۴ اوکتوبر**: بیرلشمیش میلتلر تشکیلاتی قاراباغا گؤره ۸۷۴ سایلی قطعنامه‌نی قبول ائتدی (۱۹۹۳)
￼

۱۷۴۳ — شیرواندا عوصیان: عوصیانچیلار آغسو شهرینی اله کئچیردیلر.

۱۹۲۴ — تاجیکیستان شوروی یارادیلدی.

۱۹۲۶ — لندنده وینی-پوح حاقدا ایلک حیکایت چاپدان چیخدی.

۱۹۶۴ — لئونید برژنو سوو.آی‌کاپی ام‌کانین بیرینجی کاتیبی سئچیلمکله شوروی ایتیفاقینین رهبری اولدو.

۱۹۶۴ — مارتین لوترکینگ نوبل صولح جاییزه‌سینه لاییق گؤرولدو.

۱۹۹۴ — یاسر عرفات، شیمون پرس و ایسحاق رابینه نوبل صولح جاییزه‌سی وئریلدی.

۲۰۰۶ — داغلیق قاراباغین آذربایجان ایجماعسی آذربایجان جومهوریتی عدلیه ناظیرلیینده قئیدیاتدان کئچدی.

۲۰۰۹ — بورسادا تورکیه و ارمنیستان میلی تیملری آراسیندا فوتبال موسابیقه‌سی کئچیریلدی.

بؤلمه:۱۴ اوکتوبر
بؤلمه:اوکتوبر آیی‌نین گونلری
بؤلمه:ایلین گونلری
شهر

[بندانگشتی|[قاهیره شهری ۲۰۰۷ ایلینده]]
**شهر**(پهلویجه: χşaθra) و یا **کند** ویا **بایلیٛق** و یا **بالیٛق** و یا **بالچیٛق** ویا **اۇلوش** — اهالی سايینا گؤره بؤيوک، مرکزلشدیریلمیش و اراضیجه محدود ياشايیش منطقه‌‌سی. اهالیسی کند تسرروفاتیندان کنار فعالیتله مشغولدور. ائففئکتلی اؤزونویداره، تجهیزات و نقلیات ستروکتورونا مالیکدیر. شهرلرین ساکینلری ائتنیک، دیل، سوسیال، مدنی، دینی و س. باخیمدان موختلیف اولا بیلر.

بایلیق‌لار علمی باخیمدان مدنیتلرین ياخینلاشماسی‌نین ایدئال حالی حساب ائدیلیر. آدامباشینا دوشن اراضی چوْخ آز اولور. بیر قايدا اولاراق اؤزونه‌مخصوص مدنیته و جدی سوسیال طبقه‌‌لشمه‌يه مالیکدیر. بۇ خصوصیتلر اونلاری کندلردن و يا خصوصی مقصدلر اۆچون اینسانلارین جمعلشدیگی ياشايیش منطقه‌‌لریندن جدی فرقلندیریر.

ياشايیش بؤلگه‎سی‎نین **بایلیق**(شهر) ستاتوسونا عاید ائدیلمه‌سی هر اؤلکه‌نین قانونلاری اساسیندا موعيين ائدیلیر. بۇ طلب موختلیف اؤلکلرده موختلیفدیر — دانمارکدا ۲۵۰ نفر، ژاپوندا ۵۰ مین نفر.

## کؤکو
تورکجه اولان «کند» و کؤکو پهلویجه (اؤلو دیل‌لردن بیری) اولان «شهر» سؤزلری تورک دیلینده عینی معنادا ایشلنیر. اورتا آسیا تورک‌لری آراسیندا «داشکند»، «سمیرکند» (سمرقند)، «یارکند» کیمی بیر چوخ بؤیوک شهرلر بو آدلارلا آدلاندیریلمیش‌دیر. قدیم تورک‌لر بو سؤزو سوغدلاردان گؤتورمزدن اول «بالیق» سؤزو شهر سؤزو معناسیندا ایشلنمیشدر. بو سؤز شهرلری قوروماق اوچون تیکیلمیش دیوارلارین دوزلدیلدیگی «گیل» سؤزو ایله سیخ باغلی‌دیر. شهر سؤزو بیر چوخ دیل‌لرده سیویلیزاسیا معناسینی وئرن سؤزلرله ایفاده اولونور. مسئلن، یونان دیلینده «پولیس»، عربجه «مدینه»، فرانسیزجا «cite»، ایتالیانجا «citta»، ایسپان دیلینده «ciudad»، آلمانیاجا «stad» و ساکسونیا‌دان ایسکاندیناویایا قدر قالا و یا ایقامتگاه معناسینی وئرن «burgh» . لاتین دیلینده وطنداش‌لیق معناسینی وئرن «urbs» و «civitas» سؤزلری ایله معین ائدیلیر.

## دونیا شهرلری
دونیانین ان چوخ اهالی‌سی اولان بایلیق‌لاری:

دونیانین ان یوخاری یاشاییش کیفیتی شاخیصلی شهرلری:

## قایناق‌لار

بؤلمه:شهر
بؤلمه:Types of country subdivisions
بؤلمه:یاشاییش یئرلری نووع اساسیندا
بؤلمه:یاشاییش یئرلرینین نووع‌لاری
قوش

**قوشلار** (lat. Aves) - اونورغالیلار یاریم‌تیپینه عاید حئیوان صینفی.

## حاقّیندا
قوشلار اونورغالیلارین اؤن اطرافلاری قاناد شکلینده اوْلان لعلکلی، یومورتلایان، ایستیقانلی نوماینده‌لریدیر. یئر کوره‌سینده ۹۸۰۰-دن آرتیق نؤع یاشاییر. عادتاً قوشلار اوچماق قابیلیتلری ایله کاراکتئریزه اوْلونسا دا، پینقوین، دوقوشو و ... کیمی اوچا بیلمه‌ین قوشلار دا مؤوجوددور. قوشلار بیر سیرا خصوصیتلرینه گؤره دیگر اونورغالیلاردان فرقله‌نیر. اونلاردا دری قورو اوْلوب، اوزری لعلکلرده اؤرتولموشدور، وزیلردن محرومدورلار. بعضی قوشلاردا بیر عدد بوزدوم وظیفه‌سی اولور. اونلاردا چنه‌لر دیمدییه چئوریلمیش و دیشلر ردوکسیایا اوغرامیشدیر.

## قایناقلار

بؤلمه:Birds
بؤلمه:Dinosaurs
بؤلمه:Animal classes
بؤلمه:Santonian first appearances
بؤلمه:Extant Late Cretaceous first appearances
بؤلمه:Feathered dinosaurs
بؤلمه:Taxa named by Carl Linnaeus
قیبریس جومهوریتی

اوروپانین جنوب-شرقینده یئرلشن بیر اؤلکه‌دیر.

**قیبریس** (، )، رسمی آدی **قیبریس جومهوریتی** (– آرالیق دنیزینین شرقینده، تورکیه‌نین جنوبوندا ، سوریه و لوبنانین غربینده یئرلشن آدا اؤلکه‌سی. آدادا ۲ دؤولت یئرلشیر: قوزئی قیبریس تورک جومهوریتی (ایشکتر) و  قیبریس جومهوریتی.

یۆکسک اینکیشاف ائتمیش  اؤلکه و مشهور توریزم مرکزی‌دیر. ۱ مئی ۲۰۰۴ (میلادی)-جو ایلده اوروپا بیرلیگینا قبول اوْلونانادک طرف‌سیز دؤولت‌لر حرکاتینین عضوو و تأسیس‌چی‌سی اوْلموش‌دور. آدانین اهالیسینین اکثریتینی یونان‌لار و تورکلر تشکیل ائدیر. اؤلکه‌نین ایکی رسمی دیلی وار — یونان دیلی و آنادولو تورکجه‌سی.

قیبریس جومهوریتی آذربایجان جومهوریتیدا، تورکیه‌ده و قوزئی قیبریس تورک جومهوریتینده *گونئی قیبریس* آدی ایله آدلاندیریلیر. 
اؤلکه شیمال‌دا قوزئی قیبریس تورک جومهوریتی ایله همسرحددیر.

## تاریخی
قیبریس دۆنیانین قدیم‌دن مسکونلاشان اراضیلریندن  بیریدیر. متخصصلرین فیکرینجه مسکونلاشما نولیت دؤورونه تصادوف ائدیر. باستان شیناسلارین آدادا آشکار اتدیکلری قدیم تاپینتیلار میلاددان اوّل اۆچونجو مینیللیین اوْرتالارینا تصادوف ائدیر. ۱۴۸۹-۱۵۷۰-جی ایللرده قیبریس ونیز جومهوریتینین ترکیبینه داخیل ائدیلمیشدیر. اؤز گمیلرینی قیبریسین دنیز قول‌دورلارینین باسقینین‌دان مۆدافیه ائتمک اۆچون عثمانلی سلطان‌لیغی ۱۵۷۰-جی ایلده ونیز جومهوریتیسینا قارشی ساواش‌یه باشلادی و بیر ایل عرضینده قیبریسی تام ضبط ائتدی. آدانی توتموش تقریباً ۳۰ مین تورک عسگرینه توتدوقلاری اراضی‌ده توْرپاقلار بخشیش وئریلیردی. تورک سرکرده‌لری‌نین بعضیلری یئرلی فودال مولکدارلارا چئوریلیردیلر.

## جوغرافی مؤقیعتی
قیبریس (اؤلکه‌نین آدی لاتینجا (کوپروس) پاخیر معناسینی بیلدیریر. آدادا هله قدیم زامانلاردا میس یاتاقلاری مؤوجود اوْلموش‌دور. قیبریس جومهوریتی آرالیق دنیزینین شرق حیصّه ‌سینده، تۆرکیه‌نین جنوبوندا  عئینی آدلی آدادا یئرلشیر. قیبریسدن تۆرکیه ساحللرینه ان یاخین مسافه ۶۵ km، سوریه و لوبنان ۱۱۰ km، میصره ۳۷۰ km-دیر. آدانین ساحه‌سی ۹،۲ مین کو. km-دیر. آدانین غربدن شرقه ماکسیمال اۇزون‌لوغو ۲۲۵ km، اوْرتا انی ایسه ۶۰ km-دیر.

## گؤرونتولر

File:Cyprus lrg.jpg
File:Satellite image of Cyprus in January 2003.jpg
File:Zypern aus dem Weltall gesehen.jpg
File:Cyprus in its region (de-facto).svg
File:LocationCyprus.png


## قایناقلار


بؤلمه:اوروپا اؤلکه‌لری
بؤلمه:اؤلکه‌لر
بؤلمه:قیبریس جومهوریتی
بؤلمه:دوْغو آغ‌دنیز
بؤلمه:میلت‌لرآراسی آدالار
بؤلمه:آدا دؤولت‌لر
بؤلمه:اوروپا بیرلیگی اؤلکه‌لری
بؤلمه:Cyprus
بؤلمه:Commonwealth republics
بؤلمه:Islands of Asia
بؤلمه:Islands of Europe
بؤلمه:Mediterranean islands
بؤلمه:Member states of the Commonwealth of Nations
بؤلمه:اوروپا شوراسینین عوضو اولان دؤولتلر
بؤلمه:اوروپا بیرلییینین عوضو دؤولتلری
بؤلمه:آرالیق دنیز بیرلییینین عوضو دؤولتلری
بؤلمه:بیرلشمیش میلت‌لر اؤیه‌سی اؤلکه‌لر
بؤلمه:اوْرتا دوْغو اؤلکه‌لری
بؤلمه:یاخین شرق اؤلکه‌لر
بؤلمه:جنوبی اوروپا اؤلکه‌لری
بؤلمه:غربی آسیا اؤلکه‌لری
بؤلمه:۱۹۶۰ میلادی ایلده قورولان بؤلگه‌لر و اؤلکه‌لر
بؤلمه:آسیا اؤلکه‌لری
بؤلمه:اوروپادا اؤلکه‌لر
بورغو

thumb|100px|left|سولدان ساغا:8 میلیمتر – آغاج ، متال و بتون ، همچنین مرکزله یجی بورغولار
thumb|left|100px|پولاد بورغوسو: تپه بوجاغی 118 درجه ، تیلین مایل لییی 270 درجه
**بورغو** (اینگیلیسجه: Drill bit، فارسجا: مته) فیلیزلرین و صونعی مادّه‌لرین دئشیلمه‌سینده تطبیق اولونان بیر آلت دیر. **بورغولاما** ایسه فیلیزلرین و صونعی مادّه‌لرین دئشیلمه‌سینده تطبیق اولونان تکنولوژی عملیات نؤوعو دور. بو عملیاتی یئرینه یئتیرمک اۆچون تطبیق اولونان آلته بورغو دئییلیر. بورغو چئوره وی (çevrəvi) دئشیکلرین تام ماتریال دا آچیلماسی اۆچون تطبیق اولونور.

بورغولاما پروسئسینده کسمه ایکی حرکتین جمعی نتیجه سینده یارانیر.

* فیرلانما – بورغو و حیصّه ، هر ایکیسی فیرلانیر.
* اوزونونا حرکت – اوخبویو (oxboyu) وئریش.

بورغولاما هم ده آرتیق آچیلمیش دئشیک لرین بؤیودولمه سی اۆچون ده تطبیق اولونور. کونستروکسیاسینا (Konstruksiyasına) گؤره آشاغیداکی نؤع لری واردیر.

* اسپیرالواری ،
* له له کلی ،
* درین لیک بورغولاری ،
* مرکزله ییجی ،
* بورغولاما باشلیقلاری ،
* اوزوک فورمالی ،

ان گئنیش یاییلمیش نؤعو اسپیرالواری بورغودور. او موختلیف هندسی فورمالی دئشیکلرین حاضیرلانماسی اۆچون تطبیق اولونور. عادتا تئزکسن آلت پولادیندان و یا دا برک خلیته دن (xəlitədən) حاضیرلانیر. بورغولارین اؤلچولری نورماتیولشدیریلیب (normativləşdirilib) . اونلار تطبیق ساحه لریندن آصیلی اولاراق موختلیف دقیق لی یه مالیک اولورلار. اسپیرالواری (Spiralvari) بورغولارین تیللری کونوس فورماسیندا اولور. تپه بوجاغی تئزکسن آلت پولادیندان اولدوقدا 118 درجه ، برک خلیته دن ایسه 135 درجه دیر. بو هندسه متال لارین دئشیلمه سی اۆچون نظرده توتولسا دا اونلارلا باشقا ماتریال لاری دا دئشمک اولور. تیللرین مایل لییی ایسه تخمیناً 30 درجه حدینده حاضیرلانیر. بو اعمال زامانی یونقارین آسان کسیلمه سینی و نقل ائدیلمه سینی آسانلاشدیریر.
## بیرده باخ
تکنولوژی

بوروم

بورغاج

## قایناق‌لار

بؤلمه:ماشین قاییرما
آغ

**آغ** رنگلردن بیریدیر.

## قایناقلار

بؤلمه:رنگ
بؤلمه:رنگلر
بؤلمه:وب رنگلری
آچیق یاشیل

**آچیٛق یاشیٛل** رنگلردن بیریدیر.

## قایناقلار

بؤلمه:رنگ
بؤلمه:رنگلر
بؤلمه:وب رنگلری
فیروزه

## فیروزه
**فیروزه** چوخ نادیر و دَیَرلی  مینِرال (معدنی) بیر داشدیر. شیمیایی ترکیبی بوندان عیبارتدیر: (CuAl6[PO4]4(OH)8·4H2O)
----

### ادی و مناشه‌سی
«فیروزه» سؤزی فارسی‌دن گلمیش‌دیر و معنی‌سی «پیروزی» یا «سنگ خوشبختی»دیر. بئله سنگ، تاریخی اولاراق ایران، مصر، چین و آذربایجان‌دا تزئینی و مذهبی مقصدلرله ایشلَدیلیلیر.
----

### مینرالوجی و کیمیایی ترکیب
فیروزه، فسفات آبدار مس و آلومینیوم‌دور.

* **فرمول شیمیایی:** CuAl₆(PO₄)₄(OH)₈·4H₂O
* **سیستم کریستالی:** تریکلینیک
* **سختلیق (موهس):** ۵–۶
* **رنگ:** آبی آسمانی‌دن سبز‌رنگا قَدَر دَیییشیر
* **چکسی و جلایی:** مات تا مومیمسی

فیروزه‌ده‌کی آبی رنگ، مس یونلارینا گؤره‌دیر، و آهن میقداری آرتدیکجا رنگی یاشیل‌ا دؤنُر.
----

### یئر آلتی پَیدایش
فیروزه، فسفات محلول‌لارین مس و آلومینیوم مینرال‌لریله تماس‌دا اولدوقدا ثانوی مینرال کیمی پَیدا اولور. آدətən آریض و خشکیل اقلیم‌لرده، مس معدنلرین‌ین یوخاری قاتیندا گؤرولور.
----

### عالمدا و ایران‌دا فیروزه معدن‌لری
دنیا‌دا مشهوری فیروزه معدن‌لری ایران (نیشابور)، سینا، امریکا (نیومکزیکو، آریزونا)، و چین‌ده یئرلشمیش‌دیر.

ایران‌ین **نیشابور فیروزه‌سی** تاریخی و کیفیت‌جه دنیا‌دا‌کی ان یاکشی نمونه‌لردندیر. (tishineh.com)

آذربایجان‌دا دا فیروزه و بئنجَر نیمه‌قیمتی داشلار قافقازین مختلف مناطقین‌دا تاپیلیر. (azer.com)
----

### ایشتیمایی و فرهنگی اهمیت
فیروزه، آسییا و خاورمیانه ملت‌لری اَرَسیندا قدیم‌دن بَری «محافظ»، «خوشبختلی» و «عشق» سمبول‌دو. ایران‌دا تاریخی عمارت‌لرین تزئیناتین‌دا، مذهبی اشیا‌لر‌ده و زیورآلات‌دا وسیع ایشلَدیلیلیر.
----

### ایقتصادی اهمیت
فیروزه، نیمه‌قیمتی داشلار اَرَسیندا چوخ تجارتی‌دیر. خاص‌لایراق نیشابور فیروزه‌سی جهانی مارکادیر و صادراتدا ایران اقتصادی‌سی‌نه اهمیّتلی تأثیر وئریر.

بازاردا رنگی داها آبی و روشن فیروزه‌لر داها دیرلی حساب اولونور. (kaarma.ir)
----

### باقیمه و نگهداری
فیروزه نرمی و تخلخللی ساختورونا گؤره حساس‌دیر.

اونون پارلاقلینی قورومق اوچون:

* سؤ‌یوک سو و صابون‌دان ایستیفاده ائدین،
* کیمیایی مواد، عطر و روغون‌دان قورون،
* داغ یئر و گؤنش‌دن اوزاقلادا ساقلایین. (kaarma.ir)

----

### گؤروش‌لر
فیروزه فقط زیبایی‌سی‌له یوق، بلکی روحانی معناسی‌له دا مشهور‌دور. چوخ کس‌لر اونون مثبت انرژی‌سی‌نه و محافظ‌لیک تأثیرینه ایمان ائدیر.
----

### باکی لینک‌لر

* فیروزه (ویکی‌پدیای فارسی)
* Turquoise (English Wikipedia)

----

### قایدالار و پانویس‌لر

# “Turquoise — Mineral Data.” *Wikipedia (en)*. en.wikipedia.org
# «فیروزه نیشابور، گنجینه‌ای از دل طبیعت» — سنگ فیروزه *سایت کارما*
# “Turquoise of Nishapur” —https://turquoise-stone.com/
شاهین ثاقبی

**شاهین ثاقیبی** آذربایجانلی فوتبال اویون‌چو سو دور و تراختور فوتبال تیمینده اوینیور.
بو اویون‌چو بوندان قاباق ملوان تیمینده توپ اوینیور دیر.
تراختور طرفدارلاری بو اویون‌چونی *آذربایجان‌ویدالی* سسله‌ییرلر.

## قایناقلار

بؤلمه:ایران فوتبولچیلاری
بؤلمه:تراکتورسازی کولوبونون اویونچولاری
فرید کریمی

**فرید بئهزادی کریمی** ایرانلی فوتبال اویون‌چو سو دور.بو اویون‌چو شهرئضا شهرینده دوغولوب دور و ایندی  تراختور تیمینده توپ وورور.
## اوْیونلاری

## قایناقلار

بؤلمه:فوتبال اویونچولاری
بؤلمه:ایران فوتبولچیلاری
بؤلمه:تراکتورسازی کولوبونون اویونچولاری
بؤلمه:ماشین‌سازی کولوبونون اویونچولاری
بؤلمه:یاشایان اینسانلار
بؤلمه:۱۹۸۹-جو میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:صبا کولوبونون اویونچولاری
بؤلمه:نساجی مازندران کولوبونون اویونچولاری
بؤلمه:استیل‌آذین تهران کولوبونون اویونچولاری
بؤلمه:خلیج فارس لیگینین اویونچولاری
شجاع خلیل‌زاده

**شجاع خلیل‌ زاده** ایرانلی فوتبال اویون‌چو سو دور. شجاع ۱۹۸۹ ایلینده مازندران دا دوغولوبدور. او ایندی تراکتور تیمینده اویناییر.
## قایناقلار

بؤلمه:ایران فوتبولچیلاری
بؤلمه:تراکتورسازی کولوبونون اویونچولاری