open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
فاطماگولون سوچو نه؟ (سریال)

بندانگشتی|سول|فاطما گولون سوچو نه سریالینین لوقوسو
**فاطماگولون سوچو نه؟** (فاطما گولون گوناهی نه؟) (Fatmagül'ün Suçu Ne)، ایکی‌مین اون(2010)دان باشلانمیش تورکیه دراما تلویزیون سریالیدیر. سریالین بیرینجی بؤلومو 16 سپتامبر 2010 تاریخینده کانال دئ (Kanal D) ده یاییلدی. **آی یاپیم** طرفیندن دوزَلمه سی دوغرولانان سریالدا دؤرد آدامین تجاووزونه اوغرایان و تجاووزجولریندن بیری ایله ائولنمک زوروندا بوراخیلان فاطماگولون و اونونلا ائولنمک زوروندا قالان کریمین حیکایه سی ایشلنمکده دیر. فاطماگول، سونرادان کریمین اونا تجاووز ائتمدیغینی اؤیرئنینجه آرالاریندا سئوگی یارانمایا باشلامیشدیر. سریال **وئدات تورکالی** نین 1986دا چئوریلئن، عئینی آدلی فیلم اۆچون یازدیغی سئناریویا دایانیر ("فاطماگولون سوچو نه؟" بیر رومان اویغونلاشدیرماسی دئییل‌دیر). 1986 دوزلمه سی بو سینما فیلمینی **ثورَییا دورو** یؤنئتمیش، باش روللرینده **هولیا آوشار** و **آیتاچ آرمان** اوینامیش‌دیلار. بو سریالین سناریوسو ایسه** اَجه یؤرَنچ** و مَلَک گَنچ اوغلو طرفیندن یازیلاراق، یؤنَتمَنلیغی **هیلال سارال** ائتمکده دیر.

فاطماگولون سوچو نه؟'ده فاطماگولو برن ساآت، کریمی **اَنگین آک یورَک** اوینامیشلار. فیلمین چَکیملری اولجه چئشمه ده باشلادی، سونرا ایستانبولدا داوام ائتدی. سریال، 21 ژوئن 2012ده ائکران‌لاردان وداع ائتدی.

### موسیقی
سریال موزیکلرینی ده **تویقار ایشیکلی** یازمیشدیر.  

## اویونچولار

## یاییملاماق تقویمی

## دونیادا یاییلماق

## قایناقلار
* [آنادولو تورکجه‌سینده ویکی‌پدیا صفحه‌سی](https://tr.wikipedia.org/wiki/Fatmag%C3%BCl%27%C3%BCn_Su%C3%A7u_Ne%3F_(dizi))
قاوسیلجان قامیجان

**قاوسیلجان قامیجان** (اویغور تورکجه‌سی: قاۋسیلجان قامیجان) ـ اویغور پئداقوق، ادبیات تدقیقاتچی‌سی، اویغورستان اونیورسیته‌سی‌نین پروفسورو.

## حیاتی
قاوسیلجان قامیجان 1942-ایلی تارباغاتای ولایتی‌نین تولی ناحیه‌سینده دۇنیایا گلدی. او اؤزونون قیرخ ایله یاخین اؤیرتمنچی‌لیق حیاتیندا سینگ‌کیانگ بیلیم یوردو، مه‌رکزی میللت‌لر بیلیم یوردو، کاشغر پیداگوگیکا فاکولته‌سی، سینگ کیانگ معارف فاکولته‌سی سیرالی عالی مکتبلر «یازیچیلیق بیلیم‌لری»، «قازاق کلاسیک ادبیاتی»، «نثرچیلیک یازیچیلیغی»، «چین بوگونکو دؤور قازاق ادبیاتی»، «عملی یازیچیلیق اساسلاری»، «چین حاضیرکی زامان قازاق ادبیاتی»، «آبای تدقیقاتی»، «سیلیشتورما ادبیات» سیرالی اون نئچه تور درسلری تدریس ائتدی.

## اثرلری
قاوسیلقان قامیجان اوزون وقت باشدان ـ سونا اویغور، قازاق ادبیاتینی تدقیق ائدیب، ادبیات آراشدیرمالاری ایشلری ایله مشغول اولان، هم اویغور هم قازاقدان عیبارت ایکی میلت دیلینده قلم ترپه‌دیب، 320 پارچا مقاله‌سی، 24 پارچا کیتابینی اوخوجولار ایله اوز گؤروشتوروب.
قاوسیلقان قامیجان اویغور ادبیاتی‌نین بایراقداری هم نورلو چولپینی اولو شاعیر طیب‌جان علی‌یف دؤرد ئەسیر نوقطه‌لی تدقیق قیلیب: «طیب‌جان تدقیقاتی»، «ایز و اؤلکه»، «ائل قلبینده‌کی طیب‌جان علی‌یوف» سیرالی اوچ پارچا تدقیقات کیتابی و علمی مقاله‌لرینی یازیب، دؤوروموز اویغور ادبیاتیندا «طیب‌جان علی‌یوف تدقیقاتی» علمینی وارلیغا گتیریب.

## اؤدول‌لر
قاوسیلقان قامیجان «قازاق ادبیاتی حققینده» آدلی کیتابی ئارقیلیق مەملیکەتلیک «تۇلپار» اؤدولونه، «ادبیات ترقّیّاتی حقینده‌کی اویلار» آدلی کیتابی همده «میکرو حیکایه و اونون علی‌حده‌لیک‌لری» آدلی مقاله‌سی ایله آپتونوم رایونلو فلسفه، اجتماعی فن‌لر تدقیقات اثرلرینی بزرگداشتینا 2 و 3 درجه‌لی اؤدول‌لره ائریشیب. «طیب‌جان علی‌یوف شعرلرینده‌کی فلسفه‌وی قاراشلار» آدلی مقاله‌سی ایله آپتونوم رایونلو 7 ـ قیتیملیق «خان‌تانری ادبیات اؤدولو»نه ائریشیب.

## چاپ اولان کیتابلاری

## وفاتی
بؤیوک اوستاد، ادبیات تدقیقاتچیسی، قاوسیلجان قامیجان 2013- ایلی 1- آیین 10-گونو اورومچی‌ده کسالت سببی ایله 71 یاشیندا عالم‌دن اؤتدو.
مرحومون ختمی 2013 ایلی 1 آیین 11ـ گونو اورومچو یانخان (نوغای) مسجیدینده کئچیریلیب.
## قایناقلار

بؤلمه:اویغور تورکلری
بؤلمه:تورک ادبیاتی
بؤلمه:تورک تاریخی
بؤلمه:تورک یازیچیلا‌ر
بؤلمه:کیمسه‌لر
۹ ژانویه

۹ ژانویه:
* ۱۷۹۲ - تۆرکیه و روسیه آراسیندا ياسسی صۆلح سازیشی ایمضالانیب.
* ۱۹۰۵ - پتربورقدا “قانلی بازار گۆنو”. حؤکومت قۆووه‌لری‌نین دینج نۆمايیشچیلری آتشه تۇتماسی نتیجه‌سینده ۱۳۰ نفر هلاک اوْلوب، ۳۰۰ نفر يارالانیب .
* ۱۹۳۹ - فرانسیوم رادیوْاکتیو اِلِمِنتی آلینیب. 
* ۱۹۵۱ - بیرلشمیش میلتلر تشکیلاتی-نین نيويورکداکی منزیل قرارگاهی رسمی مراسیمله آچیلیب. 
* ۱۹۹۲ - صربیستان جومهوریسی مۆستقیللیگینی اعلان ائدیب. 
* ۲۰۰۵ - محمود عباس فیلیسطین مۇختاریتی‌نین باشچیسی سئچیلیب. 

بؤلمه:۹ ژانویه
بؤلمه:ایلین گونلری
بؤلمه:ژانویه آیی‌نین گونلری
ال چاپو

بوتون آدی **خواکین آرچیوالدو قوزمان لوئرا** (ایسپانیا دیلینده. Joaquín Archivaldo Guzmán Loera)، آنجاق **ال چاپو** (El Chapo) لقبی ایله تانینان مکزیکین موخدر قاچاقچیلیق کارتئللری نین ان بؤیوک باشچیلارینداندیر. ۲۵ دسامبر ۱۹۵۴، یا ۴ آوریل ۱۹۵۷ ده، مکزیکین سینائولا اوستانی نین بادیراقوئاتو بؤلگه سنیده دوغولموشدور.

۲۰۱۴ ایلینده یاخالانمیش آنجاق ۱۴ آوقوست ۲۰۱۴ده دوستاقدا دوش‌لارین آلتینا ۱٫۵ کیلومتر اوزونلوغوندا تونئل قازدیریب قاچدی. آمریکا سوروملولار قوزمانین یاخالانماسی اۆچون گرکلی ایطلاعاتی وئرَنه ۵ میلیون دولارلیق جایزه وعده وئرمیشلر. دسامبر ۲۰۱۵ده اویوشدوروجو آلوئرینی سابوتاژ (خارابکارلیق) ائتدیکلری نَدَنی ایله، داعیش باشچی‌سی ابوبکر بغدادینی تهدید ائتمیشدیر. ۸ ژانویه ۲۰۱۶ تاریخینده گینه ده یاخالانمیشدیر.

## قایناقلار
آلیس پاول

**آلیس پاول** (۱885.ژانویه.۱۱ - ۱977.جولای.9) بیر آمریکالی فمینیست، و خانیملارین ایجتماعی حاقلارینا چالیشان، و ۱9۱0 ایلینده سَس وئرمکده  جینیسی آیری سئچگیلیک و تبعیضینه قارشی آمریکا آنا یاساسیندا ۱9نجو موتممیم یازدیرماق کمپیئنی‌نین  اَن اهمیتلی باشچی‌سی و استراتژیستی ایدی. آلیس، **لوسی بورنز** و آیریلاری ایله،  **سَس‌سیز مامورلار** (Silent Sentinels) کیمی باریشجیل تظاهوراتلارین استراتژیسینی وئریب، خانیملارا حاق قازانما کمپئینی، ۱9۲0 ایلینده‌کی باشاری‌لی نتیجه‌لره آپارا بیلدی.

۱9۲0 دن سونرا، آلیس یاریم یوز ایله قدر، قادینلارا قانونی موساوی حاقلاری قازاندیران موتممیملری یاراتماق یولوندا چالیشان **قادین میلّی پارتی سی** (National Woman's Party) نین  باشچی سی اولدو. او ۱964 ایلینده مدنی حاقلار چالیشماسیندا، آیری سئچگیلیگه  قارشی، بیر موحافیظت اولونموش قادین قوروپو ایله، بؤیوک درجه ده باشاری الده ائتدی. او اؤز قادینلار میلّی پارتی سی نین تمرکوزونو بوتون قادینلارین قانونی وضعیتینه ایصرار ائدیب، و دوغوم کونترولو کیمی موضوعلار قارباغیندا بؤیوک دیرَنیش گؤستردی.thumb|آلیس پاول و هلن قاردنر، ۱908-۱9۱5 ایللری آراسیندا

thumb|آلیس پاول

## قایناقلار
جولفا (فیلم)

**جولفا** جلیل اصغری نین 1394جو ایلین قیشیندا، جولفا و اورانین ایپک یولو قیراغیندا اولماسی، توریست جذب ائتمک، و آراز آزاد ایقتیصاد بؤلگه سی نین پوتانسیئللرینه گؤره حاضیرلادیغی، دوزلتدیگی و یؤنلتدیگی بیر موستند فیلم آدی دیر. بو فیلم جولفانین بلدیه سی و بلدیه شوراسی نین تاپشیریغی اساسدا دوزلمیشدیر.بو فیلمین موسیقی سینی غلامرضا میرزازاده ایله محمدملکی اصل دوزلدیبلر و اوخویانی دا  علی نوروزی دیر.

## فیلمین دوزلیشینه قاتیلانلار
* حاضیرلایان و یؤنتمن: جلیل اصغری
* یازار: اکبر شریعت
* تدوین: نادر فرجی
* گؤرونتو چکمک مودورو: حمید مهدافروز
* گریم طراحی: پرینازآرام تن
* موسیقی یازان: غلامرضامیرزاده ومحمدملکی اصل 
* تولید مودورو: سیامک بابایی فروغ
* حاضیرلایان یاردیمچی سی: حامد ترابی نهاد
* صحنه و گئییم: علی بو علی
* یؤنتمن یاردیمچیلاری: الهام نظیری و سعید الف زاده
* گؤرونتو چکیمی یاردیمچیلاری: جعفر نادری عکاس باشی و مرتضی محمد پور
* تکنیک، تجهیزات و گؤیدن گؤرونتو چکیمی مودورو: امیر اَشک خونی 
* یؤنتمن دانیشمانی (موشاویری): یعقوب صدیق جمالی
* اویونجولار : آیساگیتی ، سکینه دشتبان ، بابک غفوری، مهسا بایرامزاده ، فرید دیبازر، میلاد عظیمی ، نورای رنگانی ، پریسا حضرت پور، سیامک بابایی فروغ ، آسنا بیانی ، قدرت مهر علی بگلو، فاطمه بیانی ، جلال صالح پور ، علی اسداللهی ، رضا اسداللهی ، امین یو سف پور، وحید جباری ، آیدین موسی پور
* رقص قوروپو: قایاس

## قایناقلار
# پایان مرحله تصویر برداری فیلم" جولفا" (**جولفا فیلمی**نین گؤرونتو چکمَک آشاماسی‌نین سونو)(نصرنیوز)
# ایپک یولو "جولفا فیلمینده گینه ده دوزَلَجک (جاده ابریشم در «جولفا» بازسازی می‌شود) (فارس نیوز)
# جلیل اصغری نین حاضیرلاتماغی ایله جولفا فیلمی نین گؤرونتولمه سی نین سونو (اتمام تصويربرداري کار تدوين فيلم جولفا به تهيه کنندگي جليل اصغري) (آریانیوز)
۲۰۱۶ ایستانبول پارتلاییشی

۲۰۱۶ ایلینین ژانویه سی نین ۱۲.جی گۆنونده ساعات ۱۰:۲۰ده تورکیه نین ان بؤیوک شهری ایستانبولون سولطان احمد تاریخی مئیدان محوطه‌سینده دیکیلی‌تاش موجسمه‌سی یانی، گؤی مسجید یاخینلیغیندا، توریستلره ماراقلی اولان بیر یئرده، تئرورچو بیر جانلی حمله‌ده بیر گوجلو بومب پارتلاییب و چوخلو آداملاری یارالادی. سون خبرلره گؤره بو حادیثه‌ده ۱۰ نفر جانین الدن وئریب و ۱۵نفر ده یارالانمیشدیر. 

## حمله ائدنلر و جانلارین اَلدن وئرنلر
یاییلمیش خبرلره گؤره، بومبو پارتلادان بیر  داعیشه باغلی سوریهلی ایشچی ایمیش و بومبلاری پارتلاداندا اؤزو ده اؤلوب. بیر سایی ایسه بو جینایتین باعیثینی پ.ک.ک ترورچولاری بیلیردیلر.حادیثه سونراسی، تورکیه باش‌‌وزیری احمد داووداوغلو، وئردیگی آچیقلامادا، حمله‌ده اینتیحار ائدنین داعیش تئرؤریستی اولدوغونو، و حمله‌ده اؤلنلرین بوتونونون ائشیک اؤلکه لردن گلن توریستلر اولدوغونو بیلدیردی. اؤلنلرین دوققوزو آلمانلی و بیریسی ده گونئی آمریکالی گزیجی پرولو ایمیش.داغینیق بدنین ایکی بارماق ایزلریندن تانینان بومبو پارتلادان ۲۸یاشیندا، ۱۹۸۸ایلینده عربیستاندا دوغولموش سوریه بیر وطنداشی، و آدی دا **نبیل فضلی** ایمیش.

## سیاسی عکس‌العمل‌لر
رجب طیب اردوغان تورکیه جمهوررئیسی بو حادیثه‌دن سونرا دئدی:"منطقه‌ده تورکیه تئرورچولارا اصلی هدف اولوب"،او آرتیردی اؤلکه‌سی تورکیه " تامام تروریست‌لرین قاباغیندا برابر ساواشیر".هابئله تورکیه‌نین باش‌وزیری احمد داووداوغلو تیلفون‌لا آلمان صدراعظمی آنگلا مرکله دئدی اؤلن‌لرین چوخو آلمان تابعیت‌لری وار.اوروپا بیرلیگی، آمریکا بیرلشمیش ایالتلری، پاکیستان، چک جومهوریتی، میصر، و عربیستان دا رسمی بیانیه لرده بو ترور حمله‌سی‌نی شیددتله محکوم ائدیبلر.

## قایناقلار
*  BBC: Several dead in suicide blast in central Istanbul Sultanahmet district

## قالری


File:At least 10 killed, 15 wounded in-suicide bombing on the Hippodrome of Constantinople.webm

File:Commemoration of Istanbul terroristic act.jpg



بؤلمه:ترورچولوق
بؤلمه:داعش
۱۳ ژانویه

**۱۳ ژانویه**:
* ۱۸۲۲ - یونان بایراغی‌نین طراحلیغی ایلک میلّی مجلیسده قبول ائدیلدی. 
* ۱۸۳۰ - نیو-اوْرلِان، لۇیزیانادا دهشتلی یانغین باشلادی. 
* ۱۹۰۸ - پنسیلوانیادا یئر‌لشن روْدس اوْپرا ساراییندا یانغین نتیجه‌سینده ۱۷۱ نفر حیاتینی ایتیردی. 
* ۱۹۱۵ - ایتالیانین شهری آوززانوْدا باش وئرمیش زلزله نتیجه‌سینده ۲۹۸۰۰ اینسان حیاتینی ایتیردی. 
* ۱۹۴۲ - هنری فوْرد پیلاستیک کۆتله‌دن اوتوموبیل حاضیرلادی، بۇ اوتوموبیل دیگر اوتوموبیللردن ۳۰٪ داها یۆنگول ایدی. 
* ۱۹۹۱ - ویلنوسده سوْوئت اتفاقی‌نین گۆج قۆووه‌لری مۆستقیللیک ایسته‌ین لیتوا وطنداشلارینا هۆجوم ائدیر. 
* ۲۰۰۱ - سالوادوْردا زلزله ۸۰۰-دن چوْخ اینسانین حیاتینا سوْن قوْیور.

بؤلمه:۱۳ ژانویه
بؤلمه:ایلین گونلری
بؤلمه:ژانویه آیی‌نین گونلری
۱۲ ژانویه

**۱۲ ژانویه**:
* ۱۹۴۵ - استالین، رۇزولت و چرچیلین ایشتیراک ائتدیگی يالتا کوْنفرانسی باشا چاتیب.
* ۱۹۴۵ - سوْوئت قوْشونلاری شرقی اوروپادا گۆجلو عکس-هۆجوما کئچیب.
* ۱۹۹۰ - سوْوئت اتفاقی‌نین رهبری میخایل قورباچوفون ویلنوسه سفری زامانی اوْرادا ۳۰۰۰۰۰ نفر مۆستقیللیک طلبی ایله تظاهورات کئچیریب.
* ۱۹۹۰ - رۇمانی ایلک شرقی آوروْپا اؤلکه‌سی اوْلاراق کوْممونیست حیزبین قاداغان ائدیب.
* ۱۹۹۱ - آمریکا بیرلشمیش ایالتلری کوْنقرسی جوْرج بۇشا عراقدا سیلاح تطبیق ائتمه‌يه صلاحیت وئریب.
* ۲۰۰۶ - حج زیارتی زامانی شیطان داشلاما مراسیمینده، باساباس زامانی 362 زووار هلاک اوْلوب

بؤلمه:۱۲ ژانویه
بؤلمه:ایلین گونلری
بؤلمه:ژانویه آیی‌نین گونلری
۱۴ ژانویه

۱۴ ژانویه:
* ۱۵۳۹ - کۇبا ایسپانیانین مۆستملکه‌سینه چئوریلمیشدیر. 
* ۱۸۹۷ - ایسوچره‌لی ماتیاس زۇربریگگِن آجوْنجاگوا زیروه‌سینه چیخان ایلک اینسان اوْلموشدور. 
* ۱۹۰۷ - جامايکادا باش وئرن زلزله نتیجه‌سینده میندن آرتیق اینسان اؤلموشدور. 
* ۱۹۴۳ - ژاپون اوْردوسو کئ عملیاتینا باشلايیب. 
* ۱۹۵۳ - ایوْسیپ بروْز تیتوْ يۇقوْسلاوی مجلیسی طرفیندن جومهور باشقانی سئچیلمیشدیر. 
* ۱۹۹۲ - آذربایجان جومهوریسی تۆرکیه ایله دیپلوْماتیک علاقه‌لر قۇرموشدور. 
* ۲۰۰۰ - بیرلشمیش میللتلر تشکیلاتینین محکمه‌سی، بئش بوْسنیلی کوروواتی ۱۹۹۳-جی ایلده بیر بوْسنی کندینده ان آزی ۱۰۳ مۆسلمانین قتلینده اتهام ائده‌رک اوْنلاری ۲۵ ایل حبسه محکوم ائتدی. 

بؤلمه:۱۴ژانویه
بؤلمه:ایلین گونلری
بؤلمه:ژانویه آیی‌نین گونلری
هلیوم

بندانگشتی|هلیوم لئیزر
**هِلیوْم** ()، بیر شیمییایی عونصوردور. علامتی He ، آتوم سایی‌سی ۲ و اتوم آغیرلیقی  ۴،۰۰۲،۶۰۲ دیر.قوخوسوز، دادسیز و زهرسیز ساغ بیر قازدیر.

right|thumb|هلیوم ایشیق ساچلاریندا

thumb|هلیوم لوله سی

## قایناقلار

بؤلمه:هلیوم
بؤلمه:شیمیایی عونصورلر
بؤلمه:Noble gases
بؤلمه:Quantum phases
بؤلمه:Coolants
بؤلمه:Airship technology
بؤلمه:Nuclear reactor coolants
بؤلمه:Diving equipment
بؤلمه:E-number additives
سرو (اورمیه)

**سِرو** — باتی آذربایجان اوستانینین شهرلریندن بیری‌دیر. بۇ شهر اورمیه بؤلگه‌سینده یئرلشیبدیر و صومای برادوست بؤلومونون مرکزی‌دیر. بو شهر تورکیه مرزینده یئرلشیب و تورک آلیش و ساتیش یئرلرین بو شهرده یئرلشمه‌سی اۆچون چوخلو موسافیرلر اؤلکه‌نین هر یئریندن اؤز ایستک‌لرین آلماق اۆچون بو شهره گلیرلر. سرو اهالیسی تورک و کورد اولاراق، آذربایجان تورکجه‌سینده و کورمانج کوردجه‌سینده دانیشیرلار.

## موقعیت
سرو شهری اورمیه‌نین ۵۵ کیلومتر باتی‌قوزئی طرفینده یئرلشیب و اونون مرزی و هابئله گومروک و ترانزیت اولدوغو اساسدا چوخلو بازارلار تورک پالتارلار آلیم و ساتیم اۆچون یارانیب.

## گئچمیش
سرو شهری ۱۳۷۹–جی هیجری گۆنشلی ایلده دؤولتین تصویب ائتدیگی اساسدا دؤرد کند (سرو، کورآباد، بهیک و نوجوان) بیرلشمه‌سیندن یارانیب و بؤیۆک و اوجا داغلارین یانیندا یئرلشمه‌سی اۆچون هاواسی سویوق و داغلی هاوادیر.

## قایناقلار

بؤلمه:غربی آذربایجان اوستانی‌نین شهرلری
آیدین آغداشلو

**آیدین آغداشلو** (۳۰ اوکتوبر ۱۹۴۰، رشت) — آذربایجان جومهوریتینین آغداش بؤلگه‌سی کؤکنلی آدلیم نقاش،هونر تاریخچی، تنقیدچی و قرافیک طراحی دیر. ۲۰۱۶جی ایلین ژانویه آییندا فرانسه نین شووالیه میدالینی آلدی.

## عاییله‌سی و ایلک ایللری
آتاسی **محمد حاجییئو** ۱۹۱۹-۱۹۲۰-جی ایللر آراسیندا آذربایجان دئموکراتیک جومهوریتی ایچ ایشلر ویزارتی وظیفه‌سینده ایشلمیشدیر. شوروی قیزیل اوردونون اؤلکه نی ایشغال ائتمه‌سیندن سوْنرا آروادی **ناهیده **ایله بیرلیکده باکینی بوراخیب تبریزه سیغیندیلار. ایراندا شوروی جاسوسلارینین تعقیبینی اؤنلَمک اۆچون حاجییئو اولان سوی آدینی** آغداشلی** اولاراق دییشدیرمیشدیر. گیلان مرکزی رشته قاچدی‌لار و بورادا **آیدین آغداشلی** دوغولدو. داها سوْنرا ایسه آیدین آغداشلی ۵ یاشلی ایکن تهرانا کؤچدولر. ۱۴ یاشلی ایکن چکدیگی رسم‌لری ساتماغا باشلادی. ایکی ایل سوْنرا آتاسینی بؤیرک مریضلیگین‌دن ایتیردی. 

[بندانگشتی|سول|آیدین آغداشلی‌نین چکدیکلری‌نین طرزی، [ایتالیالی ساندرو بوتیچللینین رسیملرینه اوخشاییر]]فرح پهلوی طرفین‌دن "هونر ایشلری باشچی‌سی" اولاراق تعیین ائدیلدی. وظیفه اولاراق تهران چاغداش هونر موزه سینه **اَندی اوورخول،** پابلو پیکاسو و **کلود مونئ** کیمی چاغداش هونرچی‌لرین رسم‌لرینی ساتین آلیردی. ۱۹۷۷-جی ایلده تهراندا ریضا عباسی موزه سی‌نین قورولماسیندا کؤمک‌چی اوْلدو و 1979-جو ایله قدر ده موزه ده باشچی‌لیق ائتدی. ایران اینقیلابی سوْنراسیندا رسمی وظیفه‌لری الیندن آلینیب. ۱۹۸۹-جو ایله قدر خاریجه چیخیشینا قاداغان گتیریلمیشدیر.

## ائشیک باغلانتیلار
* رسمی سایتی

## قایناقلار

* 

بؤلمه:یاشایان اینسانلار
دوز آداملاری

بندانگشتی|سول|بیرینجی تاپیلمیش دوُز آدامی نین باشی تهران موزه سینده
**دوُز آداملاری** یوخسا **دوُزلو آداملار**، 1993-جو ایلین قیشیندا (1372 گونش ایلی)  زنجان بؤلگه‌سی‌نین باتیسیندا اولان حمزه‌لی کندینین بیر کیلومتر گونئیینده یئرلَشن چئهرآوا دوز معدنینده تاپیلمیش 6 ایشچی جسدینه دئییلیر. بو 6 ایشچی نین 4-دو کیشی، بیریسی قادین(آرواد) و بیریسی ایسه بیر اوغلان جسدلری دیر و دوز ایچینده اولماق اۆچون چورویوب آردان گئتمه ییبلر. بو جسدلرین نئچه سی معدنده ایشلَیَن بولدوزلره گؤره پارچالانمیشلار. بوُ جسدلرین بئشی زنجان و تهران موزه لره گتیریلیب، بیریسی‌ده ساخلاماق ایمکانلارین آز اولماغینا گؤره معدن‌ده بوراخیلیب، و بوُنا گؤره 2008-جی ایلده معدن‌ده‌کی چالیشمالار دا دایاندیریلمیشدیر.

## دوز آداملاری‌نین عؤمرو
بندانگشتی|سول|بیرینجی دوز آدامی نین سول آیاغینا گئیمیش چَکمه سی ، تهران موزه سینده بو جسدلرین اوچو مسیح دوغوموندان 300 یوز ایل قاباقدان قالیب، ایکیسی ده میلاددان 400-600 سونرایل قاییدیرلار.

## قایناق‌لار
سورفکتانت

## سورفَکتانت (سطح ده چالیشان مادّه)
قابیق|283x283پیکسل|سورفکتانت مولکولارینن تمثیلی شکلی
سورفَکتانت لار ()، بیر «**سو سئور**» باشیٛ و بیرده «**سودان قاچار**» قویروغو اۇلان، اُرگانیک (آلی) مولکول لارا دئییلیر. بو مولکول لار سو مۇحیطینده اۇلدوقلاریٛندا، اوّلجه سویون اۆزۆنه کؤچۆب اۇنو تام اؤرتمه یه چالیٛشیٛرلار، داها سۇنرا سویون ایچینده قویروقلاریٛن بیربیرینه یاپیٛشدیٛراراق «**مایسئل**» دئییله ن یوماقلار یارادیٛرلار. بئله لیکله، «سودان قاچار» قویروقلاریٛنیٛ سودان اوزاق توتاراق، سیستئمین ائنئرژیسینی آزالتماغا چالیٛشیٛرلار. http://au.wiley.com/WileyCDA/WileyTitle/productCd-0470541946.html 

سورفکتانت لار سویون اۆزۆنده جذب اوْلدوقلاریٛندا٬ سویون «**اۆز گئریلیمینی**» (surface tension) آزالدیٛرلار و اوْنون راحاتلیٛقلا گَرنه شیب٬ منبسط اوْلماسینا کؤمک اوْلورلار. بیر باشقا یاندانسا٬ «سودان قاچار» قویروقلاریٛنیٛن یاغ مولکول لاریٛنیٛ سئودیکلری نتیجه سینده٬ مایسئل لر اؤز مرکزلرینده یاغلار اۆچۆن چوْخ مۆساعید بیر موْحیط یارادیٛرلار. بو مئکانیزمایلا، هم سویو کؤپۆردۆب و هم یاغلاری مایسئل لرین ایچینه چکیرلر و بئله لیکله٬ طبیعی شرط لرده بیر بیریله قاریٛشمایان «سو» و «یاغیٛ»٬ باریٛشدیٛریٛرلار. ائله بونون اۆچۆنده، بو مادّه لر بیر چۇخ صنعت ده ایستیفاده اۇلونورلار؛ میثال اۆچۆن: گؤزللیک و اؤزباخیٛم صنعتی (صابون، شامپو و اَل-اۆز کئرئملری کیمی)، نفت صنعتی، اَکینچیلیک صنعتی (آفت اؤلدۆرۆجۆلر کیمی)، داوا فورمولاسیونلاری و ساغلیٛق صنعتی، توْخوماچیٛلیٛق (نسّاجی) صنعتی٬ بۇیاق (رنگ) صنعتی٬ یوما - آغارتما صنعتی (دیئتئرجئنت لر کیمی) و داها نئجه لری.

## سورفکتانت چئشیدلری
قابیق|سول|سوْدیوم لوْریل سولفئیت (منفی یۆکلۆ سورفکتانت نۆمونه سی)
سورفکتانت لاریٛن باش بؤلۆمۆنۆن، ائلئکتریک یۆکلۆ اۇلوب اۇلماماسی اساسیٛندا٬ اونلاریٛ دؤرد فرقلی دسته یه بؤلمه ک اۇلور: 
* *یۆکسۆزلر* (غیر یونی)٬ 
* *منفی یۆکلۆلر* (آنیونی)٬ 
* *مۆثبت یۆکلۆلر* (کاتیونی)،  
* *منفی - مۆثبت یۆکلۆلر* (آمفوتِریک).

## قایناقلار
Surfactants and Interfacial Phenomena 

بؤلمه:کیمیا
تسای اینگ ون

**سای اینگ‌ون** ()، چین دیلینده. 蔡英文 ، **پین‌یین** دیلینده. Cài Yīngwén) (دوغوم گونو: 1956 ایلی‌نین آوقوست آیی‌نین 31نجی گونو) تایوان جومهوریتی نین سئچیلمیش جومهور رئیسی، و تایوان تاریخینده بیرینجی سئچیلمیش خانیم جومهور رئیسیدیر. بو خانیم **دموکراتیک قالدیرما حزبی**نین باشچی‌سی (دئ دئ پئ پارتی سی) اولاراق 2012 و 2016جی ایللرینین جومهور باشقانلیغینا آداخلی اولدو، آنجاق ایکینجی دفعه 2016جی ایل ژانویه سی نین 16جی گونونده سئچیمده اوستون گلدی. سای اینگ‌ون 2008 دن 2012 ایلینه قدرحزبین عوضوو ایدی. 

## قایناقلار
*
ویجویه

**ویجویه** یوخسا **ورجی** تبریزده  بیر محله آدیدیر.  تبریزین شومال‌غربینده، شومالی چوست دوزان و غرب طرفی آخینی و جنوبوندا قره آغاج و شرقینده انگج دیک باشی و راستا کوچه یئرلشیبدیر

روضات الجنان کیتابیندا ایکی صوفی مقبره سی «بالی» و «کالی»  آدیندا بو محله ایچینده بیر مچیدده یازیلیبدیر. نادر میرزا اوز یازیسیندا سردار قناتی و شعربافان و سنجاق قناتین یازیب و میرزا عبدالله خان بو محله ده کندخودا ایدی.

## قایناقلار

بؤلمه:تبریز
بؤلمه:تبریز محله‌لری
شورابیل گؤلو

بندانگشتی|سول|شورابیل گؤلو گون باتان چاغیندا
**شوْرابیل گؤلو** یوخسا **شوْرَبیل گؤلو **، اردبیل شهرینین گونئینده یئرلَشَن بیر گؤزل و گؤرمَلی بیر گؤل آدی دیر. یانیندا بیر پارک و اَیلَننجه ایمکانلاری (تفریح) دا واردیر. اردبیللی آراشدیریجی(موحققیق) بیلیم یوردو بو گؤلون قونشولوغوندادیر. 

## یئری و اؤزللیکلری
بندانگشتی|سول|شورابیل گؤلونون یئریشورابیل گؤلو اردبیلیم ۲ کیلومتر حنوب‌شرقینده دیر و سرئیندن سونرا اردبیل بؤلگه سی نین ایکینجی گزمَلی یئری ساییلیر. 
گؤلون مساحتی 15 هکتار دیر، و درینلیگی ده اورتالیق 20 متر دیر. یئرتانیماق بیلیم آداملارین دئییشینه گؤره ، شورابیل یئرتانیماق اۆچونجو چاغی نین سونلاری و دؤردونجو چاغی نین باشلانیشیندا دوزَلیب و سونرالار اردبیل بؤیوکلشندن سونرا اردبیل ایچینده قالیب. 
بندانگشتی|سول|قیشدا دونموش شورابیل گؤلواردبیللی لرین سؤزونه گؤره، بو گؤلون پالچیغی، دَری مرضلری، و اَل-قول و سوموکلرین آغریسینی توختادیر. البته دئییلیر کی شیرین سو بو گؤله تؤکولندن سونرا بو توختاتماق خوصوصیتی آزالمیشدیر. 
هر ایل گــوز (پاییز) مئوسیملرینده روسیه و سیبریدن گلن کؤچَری قوشلار بو گؤلده قالارلار. بو گولده گؤی قورشاقلی قیزیل آلا بالیغی دا یاشایار. 1387جی ایلدن بالیقچیلیق ایداره سی نین قرارینا گؤره بو گؤله اؤردک بالیق، کپور، مئیقو دا آرتیریلدیلار. 
### شورابیل گؤلونون دونماغی و خطرلری
اردبیلین هاواسی نین قیشلاردا چوخ سویوخ اولدوغونا گؤره، شورابیل گؤلونون اوزو دونار. 1393جو ایلده، 7 اؤیرنجی گؤرونتو چکمک اۆچون گؤلون اوستون گئدیرلر؛ بو ایشه گؤره بوز چاتلاییر و بیر بؤلومونون سینماغینا گؤره اوچو گؤلون سویوخ سویونا دوشوب، اوزوجولوکله 2سی جانلارین الدن وئردیلر.

## شورابیل گؤلونه شیرین سو تؤکوب و اکوسیستمی‌نین دَییشدیریلمه‌سی
### گؤلون شورلوغونون آرادان گئتمه‌سی
یوخاری دئییلن کیمی شورابیل گؤلونون اطرافیندا تیکینتیلرین چوخالماسیندان سونرا، بالیق بئجرتمک کیمی موشخخص اولمایان بهانه لر له اورا شیرین سو تؤکولوب اورانین طبیعی شورلوغو آرادان گئتدی و بو اورانین اکوسیستمینه بؤیوک ضربه ووورب، گؤلون سویونو تئز تئز آزالماغینا باعیث اولدو.  همده، شیرین سو بو گؤله تؤکولندن سونرا بو توختاتماق خوصوصیتی آزالمیشدیر و بو گؤل ایچینده یاشایان اسکی جانلیلار و بیتکیلر ده آرادان گئدیرلر. باشقا طرفدن طبیعی گؤل بیر راکید سو ساخلاماق حؤوضونا چئوریلمکله گؤلون اطرافیندا موغموغا (پشه) کیمی اوچان خوخانلار دا چوخالیب.
### گؤلو نیجات وئرمک وعده‌لری
گؤلون گون‌گونه پیس دوروما دوشمه‌سی، خالقین اعتراضی، و فعاللارین تذکور وئرمکلری، بلدیه و اوستانداری مسئوللاری گؤلو خطردن قورتارماق زوروندا قویدو. 1394جو ایلده خبرلرده دئییلدی کی گؤلون اکوسیستمینی دوزلتمک اۆچون کانادادان موتخصصیص و موشاویر بیر قوروپ اردبیله چاغیریلیبلار. اردبیل بلدیه سی نین ایقتیصاد و یاتیریم کومکچیسی سؤزونه گؤره کانادالی متخصصلر  1386جی ایلده شورابیلین توریسم گلیشمه طرحلرینی یئنی‌دن گؤزدن گئچیریب ایرادلارینی دئییَجکلر! البته بو موضوعدا  دقیق ایطلاعات یاییملانمامیشدیر، چونکو خبر یازانلاری و ژورنالیستلاره دانیشیقلار اوتورومونا گیرمک ایجازه‌سی وئریلمَمیشدیر! 

## قایناقلار
* تبیان سایتی
تسونامی

بندانگشتی|سول|دنیزآلتینداکی تیترَمَلر، اوقیانوس اوزونده دالغالاری یارادیر و بو دالغالار ساحیله یئتیشنده ، درینلیگین آزالماسینا گؤره، اوست‌اوسته توپلانیب هوندور دالغالار یارادیرلار**تسونامی **یوخسا **سونامی ([[اینگیلیسجه]]. **Tsunami، ژاپونجا. 津波 ) اوقیانوسدا زلزله (یئر تیترَمه سی) اثرینده یارانان سو دالغاسی‌دیر. زلزله‌نین گوجون‌دن آسیلی اولاراق سونامی دالغاسینین بؤیوکلوگو آرتیر و قورودا یاشایان اینسانلارین یاشاییشینا خطرلی اولور. ایندونزیده 2004-جو ایلده هیند اوقیانوسوندا باش وئرن زلزله نتیجه‌سینده بؤیوک دالغالار یارانیب چوخلو اینسان‌لاری هلاک ائتمیش‌دیر. 

## سونامی سؤزجوگونون معناسی
بندانگشتی|سول|2011 ایلینده بؤیوک اوقیانوسو آلتیندا 9 ریشترلیک توهوکو زلزله سیندن سونراکی تسونامی ژاپونون قوزئی دوغو ساحیلنده کی سندای تیکینتیلری آلتوست ائتدی"تسونامی" سؤزو ژاپون دیلینده **لیمان(بندر) دالغاسی** آنلامیندادیر.

## سونامی‌نین یارانماق نَدنی
تسونامی بیر دالغادان عیبارت اولمور، بیر نئچه دالغالار آردیجیللیغی‌دیر. بؤیوک تسونامی ده بۇ دالغا آردیجیللیغی بیر ساعات‌دان چوخ داوام ائده بیلر و بۇ دالغالارین شیددتی و بؤیوکلوگونون گئتدیکجه آزالاجاغینا ضمانت وئریلمیر. تسونامی‌نین باش وئرمه سببی دنیزآلتیندا اوزوئرن زلزله‌لردیر. تسونامی‌نین شیددتی اونون نه قدر درینلیکده باش وئرمه‌سیندن آسیلی‌دیر.

left|thumb|سو اوزونده دال قاباغا اوینایان دالغالار بیر اوینار گؤرونتوده. چوخ بؤیوک چاتیشمازلیغی چوخ بؤیوک بیر دالغانین گلیشی خبر وئره بیلر.
تسونامیلرین یوزدَه 80ـی بؤیوک اوقیانوسوندا باش وئریر.
دنیزآلتینداکی زلزله‌لرین تسونامییه گتیریب چیخارماغی تئوری سینی بیرینجی دفعه یونان تاریخچی‌سی تیوسیدیدس، طرفیندن کشف ائدیلیب. 

وولکانیک پارتلاییشلار، بؤیوک سوروشمه‌لر، دنیزآلتینداکی نوکلییر پارتلاییش‌لاری و تروپیک (ایستیوا) قاسیرغالار دا تسونامی مئیدانا گلمه‌سینه سبب اولا بیلر. میانمار 2008-جی ایلده باش وئرمیش تسونامی بؤیوک داغینتی‌لارا سبب اولموش و 200 مینه یاخین اینسان اؤلدورموشدور.

اوقیانوسدا تسونامی دالغالارینین اوجالیغی بیر متر قدردیر، دالغا اوزونلوغو، یعنی ایکی دالغا آراسینداکی اوزاقلیق 40 متره قدردیر. دالغالارین سورعتی ایسه ساعتتدا 800 کیلومتردیر. 

تسونامی اوقیانوسون دایاز بؤلگه‌لرینه چاتدیقجا، دالغا اوزون‌لوغو دارالار واوجالیغی آرتار، سورعتی ده آزالاراق ساعتدا 80 کیلومتره دوشر.

تسونامینی قاباقدان تخمین ائتمک اولماز. ساحیلدَکی سولار بیردن چکیلسه، بیر نئچه دقیقه اول‌دن تذکور وئرمک مومکون‌دور.
thumb|اوچ بؤیوتلو فورماتیندا تسونامی
2004-جو ایلده هیند اوقیانوسوندا باش وئرن تسونامیده یوخاری‌داکی ایطلاعاتی ایستیفاده ائدن 10 یاشینداکی اینگیلیسلی **تیللی اسمیت**، یوزه یاخین آدامین حیاتینی قورتارمیشدیر. ساحیل سولارین دالی چکیلمه‌سی‌نین تسونامی گؤستریجی‌سی اولا بیلَجگینی اؤیرنَن اسمیته، عاییله‌سی و اطرافینداکی‌لارین خلاص اولماسینی تامین ائتمیشدیر. تیللی اسمیته، داها سونرا ب.م.ت-ده بۇ موضوعو ایله ایلیشکیلی چیخیش ائتمیش‌دیر.
بندانگشتی|سول|دنیز قیراغیندا تسونامی خطری اویاریسی

## قایناقلار
آذربایجان شهید مدنی بیلیم‌یوردو

**آذربایجان شهید مدنی بیلیم یوردو** ، اسکی آدی آذربایجان تربیت معللیم بیلیم‌یوردو ،، ، تبریزین ایکینجی بؤیوک دؤولت بیلیم یوردو دور و ۱۹۸۷جی ایلده دوزلمیشدیر. بۇ بیلیم یورد لیسانس ، یوکسک لیسانس و دوکتورلوق درجه لرینده اؤیرنجی یئتیشدیریر. اؤیرنجی سایی سی تقریبا ۷۵۰۰ نفر دیر و اؤیرتیم ساحالاری دا موهندیسلیک، کؤک بیلیملر، ادبیات و الهیات دیر. 

## تاریخی
آذربایجان شهید مدنی بیلیم یوردو ۱۹۸۷ جی ایلده تهرانین تربیت موعللیم بیلیم یوردو (ایندیکی تهران خارزمی بیلیم یوردو ) نون تبریز قولو اولاراق ، دبیریستانلارا اؤیرتمن یئتیشدیرمک اۆچون قورولدو و آدی اوْلدو آذربایجان تربیت معللیم بیلیم یوردو (دانشگاه تربیت معلم آذربایجان). ۲۰۱۲ ایلینده بۇ بیلیم یوردون آدی "شهید مدنی"یه دَییشیلدی، آنجاق سوْنرا آذربایجان آدی یئنه آرتیریلیب ، بوتون آدی "آذربایجان شهید مدنی بیلیم یوردو"نا دَییشیلدی.

## فاکولته لر
* موهندیسلیک 
* کؤک بیلیملر 
* ادبیات و اینسان بیلیمی 
* الهیات و ایسلام بیلیملری
* اطلاعات تکنولوژیسی 
* اکینچیلیک 
* پسیکولوژی ، تربیت و اؤیرتیم

## کامپوس (بیلیم یوردو عرصه سی، تیکینتی‌لر و یاتاق خانالار)
آذربایجان بیلیم یوردونون ایکی کامپوس  واریدیر:
### بیرینجی کامپوس
تبریز-ماراغا یولو، ماماغان و توفارقان یاخینلیغیندا، تبریزین ۳۵ کیلومترلیگینده یئرلشیبدیر. بوتون ایداره لر، فاکولته لر، نئچه اؤیرنجی یاتاغی، کیتاب ائولری، ایش ائولری و لارآمفی تئاتر بوردادیر.
### تبریز کامپوسو
تبریز ایچینده دیر و ۲۰۱۳ ایلیندن پی اچ دی اوخویان یئرلی و ملتلرآراسی اؤیرنجیلره دوزلمیشدیر. فوق لیسانسدا آنالیتیک شیمی، تئوری فیزیکی ، تیکینتی سیویل عومران موهندسلیگی ، الکتریک گوج موهندسلیگی ، ایشلَتمَلی ریاضیات ، و پی اچ دی ده آنالیتیک شیمی، اتومیک و مولکولار فیزیک .
بیلیم یوردون ویرچوال اؤیرتیم مرکزی(الکترونیک و مجازی) تبریز کامپوسوندا یئرلشدیریلیب، و همده بیلیم یوردون یای کورسلاری بۇ یئرده قورولار.

## دمیر یولو اوتوبوسو (ریل‌باس)
تهران - تبریز دمیریولونون بیلیم یوردون ایچیندن گئچمه‌سینه گؤره ، تبریزدن بیلیم یوردا قدر بیر مخصوص دمیر یولو اوتوبوس اؤیرنجیلرین گئت گَلینه گؤره اختصاصلاشدیریلیب. بۇ دمیر یولو اوتوبوسونا **ریل‌باس** آدلانیر، و گونده ۴ دفعه تبریزه گئدیر گلیر.

## قایناقلار

* 

بؤلمه:آذربایجان بیلیم‌یوردلاری
بؤلمه:تبریز بیلیم‌یوردلاری
بؤلمه:دوغو آذربایجان بیلیم‌یوردلاری
مارتین لوتر کینگ گونو

بندانگشتی|سول|مارتین لوتر گونونده آریقان اوستانینده بیر کوتله یئریمه
**مارتین لوتر کینگ گونو** ( اینگیلیسجه. Martin Luther King Day) آمریکا بیرلشمیش ایالتلری نین قارا دَریلی سیاسی آکتیویست و راهیب مارتین لوتر کینگ آنیسینا قورولان عزیزلَمه  گونودور. مارتین لوتر کینگین دوغوم گونو اولان ژانویه نین 15 جی گونونه یاخین اولماسی هدفی ایله هر ایل ژانویه آیینین 3جو دوزگونو (دوشنبه) عزیزلنیر. آمریکادا فدرال تعطیل اولان و آفرو-آمریکالی بیر کیشی‌نین آنیسینا اولان تک آنما گونو اولماسینین، تکجه دؤرت دنه تک بیر شخصی آدانمیش (و فدرال تعطیل اولان) آنما گونلریندن بیری‌دیر.

## قایناقلار
* 

بؤلمه:مدنی جامیعه
بافق بؤلگه‌سی

**بافق شهریستانی** ()، ایرانین یزد اوستانیندا یئر‌لشن بیر شهریستان‌دیر.اردکان شهریستانی‌نین مرکزی بافق شهری‌دیر. بۇ بؤلگه‌سی‌نین ۵٬۵۵۲ کم مساحت‌له ۱۳۸۵-جی ایلین آمارلارینا گؤره ۵۱٬۵۰۷ نفر جمعیتی و ۱۳۳۰۷عایله‌سی واردیر. بۇ تعداددان ۲۶۶۲۰ نفر کیشی و ۲۴۸۸۷ نفر خانیم، ۳۹۸۴۲ نفر ساوادلی و ۵۷۰۰ نفر ساوادسیزدیر.

## ایداری بؤلونوش
* بافق شهریستانی‌نین مرکزی بخشی
**سبزدشت دهیستانی (بافق)
***کوشک دهیستانی (بافق)
****مبارکه دهیستانی
شهرلر: بافق

## قالری

## اتک یازی‌لار

## قایناق‌لار

## ائشیک باغلانتی‌لار
بافق فرمانداری‌سی 

بؤلمه:بافق شهریستانی
بؤلمه:یزد اۇستانی‌نین شهریستانلاری
کوروموزوم

بندانگشتی|جایگزین=اینسان کاریوتیپی|کیشی اینسان کاریوتیپی
**کروموزوم** ()،  دیری اورقانیسملرین DNA نی اؤزونده ساخلایان بویالی ریشته لره دئییلیر.
چالیشمانین اورتاق گنیش پلانی

بندانگشتی|سول|سؤزلشمه نی ایمضالایانلار
**چالیشمانین اورتاق گئنیش پلانی** (اینگیلیسجه. Joint Comprehensive Plan of Action ، قیساسی: JCPOA) (فارسجا. برنامه جامع اقدام مشترک، قیساسی: برجام) ایران نوکلییر پروقرامینین جیلخالاشدیرما و غنیلشدیرمه قارشی سینی آلماق اۆچون بیر میلتلر آراسی  سؤزلَشمه یه دئییلیر. بو سؤزلَشمه 2015جی ایلین جولای آییندا، اوتریشین پایتختی وینده، ایران و **بئش آرتی بیر (5+1)** آدلانان قروپو آراسیندا ایمضالانمیشدیر. بئش آرتی بیر قروپو، بیرلشمیش میللتلرین امنیت شوراسی نین داییم عوضولری ( آمریکا، فرانسه، بریتانیا، چین، روسیه) و آلمان و اوروپا بیرلیگینه دئییلیر.

## سؤزلشمه‌نین قیساسی

## آمریکا چیخیشی
8 مئی 2018 آمریکا جومهور باشکانی دونالد ترامپ ایران تحریملرین قایتاریب و بو عهدنامه دن چیخدی.اوروپا چین و روسیه هله لیک بو عهدنامه نی قبول ائدیبلر.ایران تحریملرینده نفت , بانک , گمی چیلیک و متالوژیده آغیر بیر باغلامالار گئچیلیب.
## قایناقلار
*
آلماتی

**آلماتی** (قزاقجا: Алматы) — قزاقیستانین ان بؤیوک شهری و ۱۹۲۷-۱۹۹۷-جی ایللرده اؤلکه‌نین باشکندی. اهالی‌سی ۱،۴ میلیون نفر (۲۰۱۱).

## قالری

|مرکزی مسجید
فایل:ALAcityborder.JPG|شهره گیریش
فایل:Almaty church.jpg|شهر پارکی
فایل:ALAMahatma.jpg|ماهاتما گاندینین موجسمه‌سی

### قارداش شهرلر

Twin towns and sister cities 

## قایناقلار

بؤلمه:آسیا پایتختلری
بؤلمه:قزاقیستان شهرلری
اوترار

**اوترار** (دوزگون دئییلیشی: اوتارار)، (فاراب، تورار، تاربان و یا توتاربند) قزاقیستانن جنوبوندا سیردریا چایینین ساحیلینده‌کی اوترارین آدی موغول فلاکتیله آنیلیر. بو شهر تورک و ایسلام دونیاسینین ان بؤیوک فیلوسوفو فارابینین دوغولدوغو یئردی. فاراب اصلینده بؤلگه‌نین آدییدی و اوترار بو بؤلگه‌نین مرکزیدی. اوغوز ائلینین ان اؤنملی شهریدی. چینگیزخان طرفیندن یئرله یکسان ائدیلن اوترارین قالینتیلاری گئنیش بیر میدانا یاییلیب.

آیریجا، ۱۴۰۵-جی ایلده چین سفرینه چیخان امیر تیمور اوتراردا اؤلموشدور. اوترار واهه‌سی، باستانی قالینتیلاری، اورتاچاغ یئرلشیم یئرلری و سووارما کاناللاری ایله ۲۰۰ کم ² بیر میدانی ایحاطه ائدیر.

## قایناقلار
*

بؤلمه:قزاقیستان شهرلری
مرو

**ماری** یا **مرو شهری** (تورکمنجه: Merw) تورکمنیستان اؤلکه‌سینین مرو اوستانینین مرکزیدیر و قره‌قوم چؤلونون جنوبوندا یئرلشیبدیر. بو تاریخی شهر بیر زمانلار بؤیوک سلجوقلار دؤلتینین پایتختیمیش. مرو شهری تاریخی ایپک یولوندا قورولوبدور. بو شهر بعضی قایناغلاردا **مرو شاه جهان** آدلانیبدیر.

## قایناقلار
*

بؤلمه:تورکمنیستان شهرلری
صنعا

**صنعا** ، یمن اؤلکه‌سینین باشکندی و صنعا اوستانینین مرکزیدیر. بو شهر ۱۹۹۰نجی میلادی ایلینه قدر، شومالی یمنین باشکندیدیر و ایکی یمنین بیرلشمه‌سیندن سونرا موتحید یمنین باشکندلیگینه سئچیلدی.

صنعا یمنین ان کؤکلو شهرلریندن بیریدیر کی سبا سولاله‌سینین زامانیندان واریمیش. بو شهره ان قدیمی ایشاره‌لر بیرینجی میلادی قرنینه عایید اولان کتیبه‌لرده گؤرولوبدور. صنعا آلتینجی میلادی قرنین باشلانیشیندا حِمیَر شاهلیغینین باشکند ایمیش.

## قایناقلار

*

بؤلمه:آسیا باشکندلری
بؤلمه:یمن شهرلری
بؤلمه:آسیا
بؤلمه:آسیا پایتختلری
۱۶ (سایی)

**۱۶** یوْخسا **اوْن‌آلتی**، ۱۵دن سوْنرا و ۱۷دن قاباق یئرلشن بیر طبیعی عدددیر.

## اتک یازی‌لار

## قابناق

بؤلمه:بۆتؤو ساییلار
منامه

**منامه** (عربجه: المنامة) بحرین شاهلیغینین باشکندی و بو اؤلکه‌نین ان بؤیوک شهریدیر کی عاصیمه اوستانیندا یئرلشیبدیر.

منامه اون دؤردونجو میلادی قرنده قورولدو و تدریجله گئنیشلندی. یئنی بندر ۱۹۵۰نجی ایللرینین سونوندا تأسیس اولوندو. ۱۹۶۰نجی ایللرده بو بندر یونگول صنعتلر و گمی جورله‌ین صنعتلره مالیک اولدو.

## کؤرپولر
منامه شهری اوچ کؤرپو طریق ایله محریق شهرینه وصل اولونور:
* شیخ حمد کؤرپوسو (جسر الشیخ حمد بن عیسی بن علی آل خلیفة، ۱۹۲۹ میلادی)
* شیخ عیسی کؤرپوسو (جسر الشیخ عیسی بن سلمان، ۱۹۹۷ میلادی)
* شیخ خلیفه کؤرپوسو (جسر الشیخ خلیفة بن سلمان، ۲۰۰۵ میلادی)

## قدیمی بازارلاری
* سوق الأربعاء
* سوق الحدادین
* سوق التبغ
* سوق الصفارین
* سوق الطواشین

## قایناقلار

*

بؤلمه:آسیا باشکندلری
بؤلمه:بحرین شهرلری
بؤلمه:آسیا
بؤلمه:آسیا پایتختلری
مسقط

**مسقط** (عربجه: ولایة مسقط) عومان شاهلیغینین باشکندی و مسقط شهریستانینین شهرلریندن بیریدیر. بو شهرین جمعیتی ۲۰۰۸نجی ایلده ۱٬۰۹۰٬۷۹۷ نفریمیش.

## هاوا وضعیتی

## گؤرمه‌لی یئرلر
*جلالی قالاسی
*میرانی قالاسی
*بلدة السیفة
*مسقط دوواری
*أثری ائولری
*الخیران
*روضة دنیز کلوبو
*عومان غواصلیق کلوبو
*ساحل البستان
*ساحل القنتب
*ساحل الجصه
*عومان موزه‌سی
*عومان و فرانسه موزه‌سی
*ایسکیناس و عومانی سیکه موزه‌سی
*بیت جریزه
*بیت فرنسا
*بیت مغب
*بیت السید نادر
*بیت الخارجیة
*بیت الزبیر

## قایناقلار

*

## آرتیق اوخو
*omancensus.net (PDF)
*2010 Preliminary Results (PDF)
* 
*
*

## ائشیک باغلانتیلار

*Ministry of Foreign Affairs 
*Official Ministry Of Tourism site 
*omancensus.net (PDF)
*Oman Avenues Mall

بؤلمه:آسیا باشکندلری
بؤلمه:عومان شهرلری
بؤلمه:آسیا
بؤلمه:آسیا پایتختلری
ربابه مورادووا

ربابه مرادووا ربابه مراداوا (د: ۲۱ مارس ۱۹۳۰ اردبیل - ۲۸ اوت ۱۹۸۳ باکو)، ایران آذربایجانلی اوخوجو ایدی.
## حیاتی

ربابه مورادووا (ربابه اشراقی) ١٩٣٠جی ایلین مارس آیینین ٢٢سینده، اردبیلین عالی قاپی محله‌سینده آنادان اولموشدور.
١٠ یاشیندا آییله‌سیله آذربایجان جومهوری‌سینه کؤچورلر .
## یاشامی
دئمک اولار، اونلو قادینین حرفه‌ای یاشامی، علی عسگر علی اکبروف‌لا گؤروشندن سونرا باشلاندی. علی عسگر ربابین یئته‌نگین گؤروب و اونا "داها آرتیق آرتیملار اۆچون باکی‌یا گلمن گرکیر" دئدی. ربابه علی عسگر علی اکبروف‌اون اؤنری‌سین اسله‌ییب و اونونلا باکی‌یا گئتدی. باکی‌دا آدلی سانلی استادلاردان منجمله، سیدشوشینسکی‌دن درس آلیب و اونلارا اؤگرنجی اولدو.
اپرا ایفالاریندا، ربابه چوخ باشاریلی‌ایدی. عارف بابایف و نزاکت تیموراوا لارین دئییمینه گؤره، کیمسهاپرا ایفالارین، ربابه کیمی ظرافت‌لی، اینجه و گؤزل دوغرولدا بیلمزدی. ربابه‌نین اپرا ایفالاریندان، لیلی اوینامی (لیلی مجنون ناغیلی) و اصلی اوینامی (اصلی کرم ناغیلی) و خواننده قیز (کوراوغلو ناغیلی) و داها نئچه‌لرین سایماق اولار.
دیرلی موغنی، آنا یوردونا (اردبیله) یامان دوشگونوموش و اؤمرونون سونونا تک اردبیل حسرتی اؤرگینده درد اولموشدور.
ربابه خانیمین اردبیل حسرتی‌ایله دولو اورگی، ٥٣ یاشیندا، باکی شهرینده چیرپینمایا سون وئردی.

## ماهنی‌لاریندان
* ندن اولدو
* قارا گیله  
* حیدربابایه سلام

## قایناقلار
ابوظبی

**ابوظبی** (عربجه: *أبوظبي*) — بیرلشمیش عرب امیرلیکلرینین و ابوظبی امیرلییینین باشکندی. اؤلکه‌نین سیاسی، ایقتیصادی، صنایع و مدنی مرکزی. شهرین اهالی‌سی — ۱٬۴۶۳٬۴۹۱ نفر (۲۰۰۷).

## تاریخ
۱۷۶۰-جی ایلده سالینیب. اونون یئرینده ایندیدن اول ۳ مینینجی ایلده یاشاییش مسکنی اولماسی باره‌ده باستانی قازینتیلاردان تصدیقلر واردیر.

## جوغرافیا
فارس کؤرفزینده شیمال-شرق قیسمتینده بیر آدادا، قورولوغدان دؤرد کیلومتر آرالیدا یئرلشیر. آدانی قورولوغلا اوچ اتوموبیل کؤرپوسو بیرلشدیریر.

## هاوا وضعیتی

## قارداش شهرلر

* Bethlehem, Palestine
* مادرید, Spain (2007)
* هیوستون, United States (2002)
* Brisbane, Australia (2009)
* ایسلام آباد, Pakistan
* Minsk, Belarus (2007)
* Iquique, Chile
* جاکارتا, Indonesia
* Kish Island, Iran

## قایناقلار

* 

## ائشیک باغلانتیلار
* Department of Urban Planning and Municipalities (DPM) 
* Abu Dhabi Government Services
* 

بؤلمه:آسیا پایتختلری
بؤلمه:آسیا باشکندلری
بؤلمه:بیرلشمیش عرب امیرلیکلرینین شهرلری
اولان‌باتور

**اوْلان‌باتور** یا **اوْلان‌باتار** (موغولجا: Улаанбаатар) موغولیستانین باشکندی و ان بؤیوک شهریدیر. بیر فدرال بلدیه اولاراق، شهر هر هانسی بیر آیماگ (اوستان) عوضوو دئییل و ۲۰۱۴-جو ایلده اهالیسی ۱٬۳ میلیون اوزرینده ایدی.

شومال مرکزی موغولیستاندا یئر‌لشن شهر توول چایی اوزرینده، بیر وادیده و ۱٬۳۱۰ متر (۴٬۳۰۰ فوت) بیر یوکسکلیکده یئرلشیر. اؤلکه‌نین مدنی صنایع و مالیه اورکی و موغولیستان یول شبکه‌سینین مرکزی اولاراق، روسیه ترنس-سیبرین دمیریولو و همده چین دمیریولو سیستمیله باغلیدیر.

اوْلان‌باتور داشینار (کؤچری) بیر بودایی مرکزی کیمی ۱۶۳۹-جی ایلده یارادیلمیشدیر. ۱۷۷۸-جی ایلده، اونون ایندیکی یئری، توول و ائلبه چایلارینین قووشاغیندا داییمی مسکونلاشمیشدیر. بوندان اول، شهرین یئری ایگیرمی سککیز دفعه دییشدی. ۲۰-جی عصرده، اوْلان‌باتور بؤیوک ایستحصال مرکزیینه چئوریلیبدیر.

## قایناقلار

* 

بؤلمه:آسیا
بؤلمه:آسیا پایتختلری
بؤلمه:آسیا باشکندلری
بؤلمه:موغولیستان شهرلری
آلویس نانگ

**آلویس نانگ** کامئرونلی فوتبال اویون‌چو سو دور.بو اویون‌چو ۱۹۸۳ میلادی ایلینده کامئرونین دوالا شهرینده دونیایا گؤز آچیب دیر. او بوندان قاباق لوانته تیمینده ده اوینیوب دیر.بو اویون‌چو ۱۳۹۴ ایلینده (یاری فصلیده) تراختور قوشولدی.

## اتک یازی‌لار

## قایناقلار

بؤلمه:فوتبال اویونچولاری
بؤلمه:ایران فوتبولچیلاری
بؤلمه:تراکتورسازی کولوبونون اویونچولاری
پیونق‌یانق

بندانگشتی|پیونق‌یانق

**پیونق‌یانق** (چوسونگول: 평양؛ هانچا: 平壤) (سانکی: «دوز یورد» و یا «دینج یورد») شومالی کوره باشکندی و اؤلکه‌نین ان بؤیوک شهریدیر. شهر تائدونگ چایی اوزرینده یئرلشیر و ۲۰۰۸-جی ایل اهالینین باش‌سایماسینین ایلک نتیجه‌لرینه گؤره، ۳٬۲۵۵٬۳۸۸ نفر اهالیسی وار.

پیونق‌یانق ۱۹۴۶-جی ایلده جنوبی پیونگان اوستانیندان آیریلدی. شهر موستقیم صورتده ایداره اولونور (چیخالسی، 직할시) و عئینی زاماندا سئول (جنوبی کوره باشکندی) کیمی بیر خوصوصی شهر (تئوکبیئولسی، 특별시) دئییل.

## قایناقلار

* 

بؤلمه:آسیا
بؤلمه:آسیا پایتختلری
بؤلمه:آسیا باشکندلری
بؤلمه:شومالی کوره شهرلری
باچاخان بیلیم‌یوردو سالدیری‌سی (ژانویه ۲۰۱۶)

۲۰۱۶ ژانویه سینین 20 سینده، نئچه سیلاحلی آدام پاکیستان چارسده بؤلگه سی نین باچاخان بیلیم‌یوردونا گیریب ، آداملاری گوللَله لیب و 20 دن چوخ اؤلدوروب و 20 سینی ده یارالادیلار.  200 دن چوخ اؤیرنجی قورتاریلاراق، 4 ترورچو دا اؤلدورولدولر. پاکیستان طالیبانی نین **گیدار قولو** بو ترور حمله‌نی اؤز بویونلارینا آلدیلار، آنجاق پاکیستان طالیبانی بو حمله‌نی محکوم ائدیب دئدی بیزیم ایشیمیز دئییلدی.

## عکس العمللر
### یئرلی مسئوللار

* داووس دونیا ایقتیصاد فورومونا گئدن پاکیستان باش وزیری نواز شریف سویس زوریخ شهریندن بو ساوی وئردی: "من بو حمله یا گؤره دریندن کدرلندیم؛ بیز گرک ترور تهدیدینی آنایوردوموزدان آرادان قالدیرماق اۆچون، اؤز تعهدوموزو داها آرتیراق".
* پاکیستان اوردوسو باشچی سی **ژنرال راحیل شریف** چارسده یه گئدیب خطرسیزلیک کادرلارین موتیواسیونو قالدیریب و ترورا قارشی عملیاتلارا قاتیلسین.
* ویلایت وزیری **شاه فرمان** دئدی: "54 گوونلیکی قاردی بیلیم یورددا یئرلشدیریلدی. ایندی 200 دن چوخ اؤیرنجیامتحانلار سالونوندا، و هامیسی قورتاریلیبلار. ایندی پولیس و اوردو عسگرلری داها بؤیوک مقیاسلی ضربه نین قاباغینی آلماق اۆچون حاضیردیرلار. "
* چارسده نین اؤیرتیم بؤلومو ، بوتون مدرسه‌لری 10 گون تعطیل ائتدی.

### دونیالیق

* هیند - هیند باش وزیری نارندرا مودی بو حمله‌نی محکوم ائدیب اؤز بیرلیگی نی قوربان اولموش عاییله لره بیلدیریب باش ساغلیغی دئدی.
* آمریکا - بیرلشمیش اوستانلری پاکیستان ائلچیلیگی ده چارساددا تئرور حمله‌نی قیناییب دئدی بیزیم دوشونجه میز قوربان اولونموشلار و اونلارین عاییله لری ایله دیر.
* ایتالیا - ایتالیا پاکیستان ائلچی سی استفانو پونچوروو حمله‌نی محکوم ائتدی. دئدی بیزیم اورکلرمیز یارالاندی و قوربان اولونموشلارا دوعا ائدیب عاییله لرینه باش ساغلیغی دئییریک.
* بریتانیا شاهلیق بیرلیگی - بریتانیانین پاکیستانداکی ائلچی سی فیلیپ بارتون حمله‌نی محکوم ائتدی. دئدی بیز چارسده ده کی ترور حمله‌ یه گؤره نیگرانیق. قوربان اولونموشلارا دوعا ائدیب، اؤیرنجیلر و قوربانلیقلارین عاییله لرینه باش ساغلیغی دئییریک.

## قایناقلار

* 



بؤلمه:پاکیستان
بؤلمه:ترورچولوق
اسکی فارس دیلی

بندانگشتی|''تخت جمشید''ده اسکی فارس دیلی‌یله بیر داش‌یازی

**اسکی فارس دیلی(**اسکی فارسجا:**𐎠𐎼𐎹:آریا،**Āryā).       هیند اوروپا دیل عائیله‌سی‌نین هیند ایرانلی قروپونا منسوب و ایران دیللریندن بیری دیر. بو دیل زامانلا اوْرتا فارس دیلی‌نه چؤنموش اوْلوب. ساسانی‌لرین رسمی و ادبی دیلیدی و سوْنرالار *دری فارس دیلی* یا ''یئنی فارسجا '' یا تبدیل اوْلدو. بۇ دیل (قدیم ایران دیلی)ندن قایناقلانیب.
اسکی فارس دیلی اوستا دیلی‌نین یانیندا تکجه یازیلاری قالان دیللردی لر.اسکی فارس دیلی ایرانین جنوب غرب منطقه‌لرینده دانیشیلیرمیش و ان اسکی قالان یازی‌سی میلاددان قاباق آلتینجی یؤزایللره یئتیشیر.

## قایناقلار

بؤلمه:دیللر
مصطفی کوچ

**مصطفی وهبی کوْچ** (آنادولو تورکجه سینده. Mustafa Vehbi Koç) (دوغوم گونو: 1960، ایستانبول ، اؤلوم گونو .21.01.2016)، تورکیهلی آدلیم ایش آدامی. کوچ هولدینگ (Koç Holding) یؤنَتیم قورولو باشجیسی‌ایدی. سوئیس ده لیسیوم آلپینوم زووز (1980) و آمریکا جورج واشینقتون بیلیم‌یوردو (1984) مأذونویدو. 4 آوریل 2003دن بَری کوچ هولدینگ یؤنَتیم قورولو باشچیسی‌ایدی. ایجتماعی تفریحلری قولف (Golf)، مینیجی‌لیک (آت چاپدیرماق)، هاواچیلیق و غواصلیق ایدی. اینگیلیسجه و آلمانجانی یاخشی بیلیردی. مصطفی کوچ  ایکی قیز اوشاغی آتاسی ایدی. فنرباغچه ایسپور کولوبو کونقره عوضوودور. ایستانبول قولف کولوبونون باشقانی ایدی. 

21 ژانویه 2016 تاریخینده اورَک کریزی (سکته‌سی) گئچیرمیش، و تئزلیکله اورژانسا آپاریلمیشدیر. قالدیریلدیغی مریضخانادا وفات ائتمیشدیر. گئچیردیغی اورک کریزی سونراسی دوکتورلارین آچیقلاماسینا مدیا منسوبلارینین یوغون ایلگی‌سی دیققت چئکدی.

## قایناقلار
*
دونیا ایقتیصاد اوتورومو

بندانگشتی|سول|دونیا ایقتیصاد فورومونون لوقوسو
**دونیا ایقتیصاد اوتورومو **یا **دونیا اکونومیک فورومو** یا **داووس اوتوروملاری** (اینگیلیسجه: WEF, World Economic Forum) مرکزی سوئیس ژنو کندینده یئر آلان میلتلر آراسی بیر وقف تشکیلاتیدیر. هر ایل قیش ژانویه آییندا سوئیس داووس قصبه سینده قورولور. دونیانین ان تانینمیش ایش آدام‌لاری و سیاستچیلرینی بیر آرایا گتیرئن، دونیانین ان اهمیتلی موشکولاتی نین دانیشیلدیغی مجمعلری ایله تانینیر. اوتوروم آیریجا هر ایل چینده یئنی شامپیون‌لار کونفرانسی آدی وئریلن بیر مجمع و دونیانین فرقلی بؤلگه لرینده منطقه‌لیک کونفرانس سریلری دوزنلمکده دیر. 2008 ایلیندا بو ییغینتیلار آراسیندا اوروپا و اورتا آسیا، اوزاق دوغو، روسیه عمومی مودورلوک میزی، آفریقا، اورتا دوغو و لاتین آمریکا منطقه‌لیک کونفرانس‌لاری یئر آلمیشدیر. 2008 ایلینده اوتوروم دوبیده دونیانین 68 دَییشیک موشکولون اَله  آلیندیغی و دونیا سویه سینده 700 قدر عالیمی بیر آرایا گتیرن دونیالیق گوندم زیروه سینی باشلاتمیشدیر.




اوتوروم دوزَنلَدیگی ییغینتیلارین یانیندا فرقلی آراشدیرما راپوتلاری یاییلماقدا و عوضولری‌نین فرقلی بؤلوملرده چالیشمالارینی کومکلیک ائتمک دیر.
بندانگشتی|سول|پروفسور کلاوس شواب 1971ده اوروپا مودیریت اوتورومونون آچیلیش تؤرَنی
## گئچمیشی
فوروم 1971 ایلینده، ژنو بیلیم یوردو ایشلَتمه پروفسورو اولان **کلاوس شواب** (Klaus Schwab) طرفین‌دان قورولموشدور. ایلک اولاراق اوروپا یؤنَتیم فورومو آدیندا قورولموشدور داها سونرا 1987 ایلینده دونیا اکونومیک فورومو اولاراق دَییشدیریلمیشدیر و میلتلر آراسی آنلاشمازلیقلاری حل ائتمک)اۆچون بیر پلاتفورم ساغلایاراق داخیل گؤرونوشو (ویزیون) گَنیشلَدیلمَیه چالیشیلمیشدیر. 

بندانگشتی|سول|نلسون ماندلا، گونئی آفریقانین کئچمیش جومهور باشقانی داووس اوتوروموندا1971 یازیندا کلاوس شواب اوروپا آلوئر و تیجارت تشکیلاتلارینا، آمریکا مودیریتی اویغولامالاری تانیتماق اۆچون اوروپا کومیسیونو و آوروپا صنایع دَرنَکلری حیمایتینده، داووس کونقره مرکزینده دوزَنلنن ایلک اوروپا یؤنتیم سمپوزیومونا؛ غربی اوروپا تیجاری مؤسسه لردن 444 یؤنتیجیگی دعوت ائتمیشدیر. داها سونرا دونیا اکونومیک فورومونو کâر هدفی گوتمئیئن بیر قورولوش اولاراق ژنو مرکزلی قوردو و اوروپالی ایش لیدرلرینی هر ژانویه آییندا ایللیک ییغینتیلار  اۆچون داووسا چاغیرمیشدیر. 

سیاسی باشچیلار فوروما ایلک دفعه 1974 ایلینده دعوت ائدیلمیشدیر. فوروم بوندان قیسا زامان سونرا، سیاسی لیدرلر طرفین‌دن طرفسیز بیر پلاتفورم اولاراق فایدالانمایا باشلاندی. 

## قایناقلار
*
۱۷ (سایی)

**۱۷** یوْخسا **اوْن‌یئددی**، ۱۶دان سوْنرا و ۱۸دن قاباق یئرلشن بیر طبیعی عدددیر.

## اتک یازی‌لار

## قایناقلار

بؤلمه:بۆتؤو ساییلار
فاتح کریمی

فاتح کریمی (1870-1938) ـ تاتار معلم، یازیچی، معارفچی، مطبعه‌چی و سیاست آدامی.

## تام آدی
محمدفاتح بن غلمان بن ابراهیم کریمی. روسیه‌ده فاتح کریمف آدی ایله مشهور اولموش دور.

## اثرلریندن
تورک دیلینده یازدیغی و ترجمه ائتدیگی اثرلریندن بونلاری سایماق اولار:

1.	آمریقالیلر
تألیف (روس): ف. ف. پوتسیقویچ
ترجمه: محمدفاتح کریمی
چاپ: اورنبورغ: کریموف، 1906م، 34بیت؛ اورنبورغ: کریموف، حسینوف و شرکاسی، هـ/1914م، 28بیت .

2.	آندان بوندن
تألیف: محمدفاتح کریمی
چاپ: اورنبورغ: کریموف حسینف و شرکاسی مطبعه‌سی، هـ/1907م، 94ص .

3.	انگلیزلر
تألیف (روس): ف. ف. پوتسیقویچ
ترجمه: محمدفاتح کریمی
چاپ: اورنبورغ: کریموف، هـ/1905م، 27بیت؛ اورنبورغ: کریموف، حسینوف و شرکاسی، یلی یوق، 27بیت .

4.	اسپانیوللر
تألیف (روس): ف. ف. پوتسیقویچ
ترجمه: محمدفاتح کریمی
چاپ: اورنبورغ: کریموف، هـ/1905م، 32بیت؛ اورنبورغ: کریموف، حسینوف و شرکاسی، 1912م، 28بیت .

5.	استامبول مکتوبلری
تألیف: محمدفاتح کریمی
چاپ: اورنبورغ: وقت مطبعه‌سی، هـ/1913م، 3+450بیت .

6.	اسقاندیناویالیلر
تألیف (روس): ف. ف. پوتسیقویچ
ترجمه: محمدفاتح کریمی
چاپ: اورنبورغ: کریموف، حسینوف و شرکاسی، هـ/1912م، 20بیت .

7.	اسویچره‌لیلر
تألیف (روس): ف. ف. پوتسیقویچ
ترجمه: محمدفاتح کریمی
چاپ: اورنبورغ: کریموف، حسینوف و شرکاسی، هـ/1912م، 22بیت .

8.	افغانلیلر
تألیف (روس): ف. ف. پوتسیقویچ
ترجمه: محمدفاتح کریمی
چاپ: اورنبورغ: کریموف، هـ/1905م، 28بیت؛ اورنبورغ: کریموف، حسینوف و شرکاسی، 1912م، 26م .

9.	امید پاراخودنده (چوبار کیوملر ـ چوبار فکرلر)
تألیف: محمدفاتح کریمی
چاپ: اورنبورغ: کریموف حسینوف و شرکاسی، هـ/1908م، 14بیت .

10.	اورنبورغ اچنده سیاحت
تألیف: محمدفاتح کریمی
چاپ: اورنبورغ: محمدفاتح الکریمی، هـ/1903م، 34بیت .

## قایناقلار

* تاتار کیتابی، قازان: تاتارستان کیتاپ نشریاتی، 2013، Tatar KИТАБЫ, Казан: Татарстан Китап Нəшрияты, 2013.
بؤلمه: تاتارلار
بؤلمه:کیمسه‌لر

تورک یازیچی‌لار
روسیه مسلمانلاری
تاتارستان عالم‌لری
سئیحون

[بندانگشتی|سیحون چایی [تاجیکیستانین خوجند شهری]]
**سیحون** و یا سیردریا *( قازاقجا:Сырдария)، (اؤزبکجه:Sirdaryo)،(تاجیکجه:Сирдарё )* اورتا آسیادا بیر چای دیر .جیحون چاییلا بیرلیک‌ده تاریخی ماورالنهر منطقه‌سین اوْلوشتورلار.

## آدلاری

اورتا قرنلر، ایسلامی منبع‌لرده بو چای *سیحون* آدیلا بحث ائدیلیر.و جنّت‌ده‌کی دؤرد چایلاردان بیری دیر. اوغوزلار *یینجۆ ۆگۆز* (اینجی نهری) و قدیم تۆرکلر ده بو چایا *یئنچۆ ۆگۆز* دییردیلر.

## قایناقلاری
چای تانری داغلاری (اویغورجا:*تانگری تاغ*) (چینجه:天山 *تیان شان*) اورتا آسیادا بؤیوک داغ سیستم‌لریندن بیرینی اوْلوشتوران سیراداغلاردان ایکی قول آلاراق وجودا گلر.
قایناقلاری گۆنوموز قیرقیزیستاندان اولان *نارین نهری* ایله *قارادریا* آدلاریداکی چایلاردیر و *فرگانا وادیسی*نده بیرلشرک سیحونو اوْلوشتورور.اوْزونلوغو ۲۲۱۲ اوْلان چای آرال گؤلونه تؤکولور.

## قایناقلار
آنادولو تورکجه‌سی ویکیپدیا

بؤلمه:چایلار
دوققوزونجو گزَگن

**دوققوزونجو گَزَگن** یا **۹ ساییلی سیاره **(اینگیلیسجه. Planet Nine)، گونشین تانینمیش سیستمی نین ائشیگینده، بیر فرضی و تخمین وورولموش بؤیوک بیر بوزلو گزگن دیر. دوققوزونجو گزگنین بؤیوکلوگو، یئر گزَگنی‌نین ۱۰ قاتی دیر. بو گزگنین وارلیغی، کوییپر بئلی آدلانمیش (Kuiper belt) اوزایداکی نپتوندان اوزاق شئیلرین(trans-Neptunian objects) غیر معمولی گونش مدار فیرلانیشلاریندان حدس وورلوردو.
۲۰۱۶جی ایل ژانویه سی نین ۲۰جی گونونده، کالیفورنیا تکنولوژی انستیتوسو (کالتچ) آراشدیریجیلاری، **کونستانتین باتیقین**(Konstantin Batygin) و **مایکل ای. براون**(Michael E. Brown)، بیر آیری غیرموستقیم شواهید گؤسترمکله، بیر یئنی علمی مودئل ایله نپتوندان اوزاق غیرمعمول مدار فیرلانیشلارینین بیر بؤیوک گزَگنین ائتکیسی آلتیندا اولماغی ایثبات ائتدیلر. اونلارین دانیشیقلاریندا، آراشدیریجیلار باشا دوشدولر کی گزگن فورملاشماسی مودئللری بئشینجی بؤیوک فرضی گزگن کیمی، ایچَری گونش سیستمیندن کؤچمگه شامیل اولور.

بندانگشتی|سول|دوققوزونجو گزَگنین بیضی مداری، ویدئو:
## خصوصیتلر

### مدار
دوققوزونجو گزگنین گونشین اطرافینا دولانان مسیری، چوخ بؤیوک و شیددتلی بیر بیضی شکلینده مدار دیر.  ۱۰٫۰۰۰ ایلدن ۲۰٫۰۰۰ ایله چکیر گون باشینا بوتونلوکله دولانسین.

### بؤیوکلوگو
thumb|دوققوزونجو گزگن، بوی و ترکیباتدا گؤی بوزلو اورانوس و نپتونلارا اوخشاییرلار. بو گؤرونتوده قازلی عظمتلی گزگنلر گؤرونورلرتخمینلره گؤره، دوققوزونجو گزگن ;جرمده تقریبا ۱۰ قات ، و قوطرودا ۲ دن ۴ قاتا، یئردن بؤیوک دور.

### اۆچوندَکیلر و ترکیباتی
براونین تخمینلرینه گؤره، دوققوزونجو گزگن بیر بوز دئو (ice giant) دیر و بو موضوعدا اورانوس و نپتونا بنزرلیگی وار: قایا و داش و بوز و بیر آز دا قازین قارما قاتیشیقی بیر شئی دیر.

## آدلاری
**براون** و **باتیقین**، دوققوزونجو گزگن اۆچون "جهوشافات" (Jehoshaphat) و "جورج" (George) آدلارینی ایشلدیبلر. دئییبلر: "بیز اؤز آرامیزدا دانیشاندا، دوغروسو اونو **فتی** (Fatty) چاغیریریق"!

## قایناقلار

*
توکیو

**توکیو** (ژاپونجا: 東京، آنلامی: دوغونون باشکندی، اینگیلیسجه. Tokyo) ویا **توکیو موتروپولو**، ژاپون اؤلکه سی‌نین پایتختی دیر. مساحتی ۶۰۰ ک.م. ²، و ۳۵ میلیون نۆفوس لو مقاپول بیر بؤلگه اولان توکیو دونیانین اَن بؤیوک جمعیت ییغیشان یئردیر. عئینی زاماندا سون آراشدیرمالارا گؤره یاشاییشین اَن باهالی اولدوغو یئر دیر. هونشو بؤیوک آداسی نین اورتا کَسیمینده، بؤیوک اوقیانوسون بیر گیرینتی‌سی اولان توکیو کؤرفَزینین قییی‌سیندا، سومیدا چاییی نین آغزیندا یئر آلیر.

## قایناقلار

بؤلمه:آسیا
بؤلمه:آسیا پایتختلری
بؤلمه:آسیا باشکندلری
بؤلمه:توکیو
بؤلمه:Kantō region
بؤلمه:Populated coastal places in Japan
بؤلمه:1457 establishments in Asia
بؤلمه:Populated places established in the 1450s
بؤلمه:Port settlements in Japan
بؤلمه:15th-century establishments in Japan
جاکارتا

**جاکارتا**، اندونزینین پایتختی و ان بؤیوک شهری‌دیر. جاوا آداسینین قوزئی باتیسیندا ۵۲٫۶۶۱ ک. م² مساحتی واردیر. ۸٫۴۹۰٫۰۰۰ نۆفوس لا، دونیانین ان بؤیوک موسلمان جمعیتلی شهرلردن دیر. جاکارتا اؤلکه نین اکونومیک، فرهنگی و سیاسی مرکزی‌دیر. اندونزی و گونئی دوغو آسیانین ان سیخیشمالی ایزدیحاملی شهری اولماقلا بیرلیکده دونیانین دا، اون ایکینجی ان بؤیوک شهری‌دیر. جاکارتا آدی سانسکریت دیلی دیلینده بیر سؤزجوک اوْلان "جایاکارتا"'دان گلمکده اوْلوب "ظفر" و "اوستون گلمک" معنالارینا گلیر.

دؤردونجو یوز ایلده قورولدوقدان سوْنرا کند سوندا خاقانلیغینین اهمیتلی بیر آل-وئر بندر حالینا گلدی. هولند هیندوستانی موستعمره سی و کولونی‌سی‌نین ده پایتختی ائله دی. ایکینجی دونیا ساواشین‌دان سوْنرا اندونزی نین باغیم‌سیزلیغینی اعلان ائتمَسی ایله اؤلکه نین پایتختی اوْلدو. قاباق کی آدلاری سیراسییلا سوندا کئلاپا (۳۹۷–۱۵۲۷)، ژایاکارتا (۱۵۲۷–۱۶۱۹)، باتاویا (۱۶۱۹–۱۹۴۲) و دژاکارتا (۱۹۴۲–۱۹۷۲) شکلیندهدیر.

میلّی ایز مونومئنت (National Monument) (موناس) و ایستیقلال مسجیدی شهرین علامتی اوْلان تیکینتیلردیر. شهیر آسئان (ASEAN) مونشولوگونده ده ائو صاحیبلیغی یاپماقدادیر. سوکارنو-هاتتا میلتلر آراسی هاوا آلانی، حالیم پئرداناکوسوما میلتلرآراسی هاوا آلانی و تانژونگ پریوک لیمانی جاکارتانین اهمیتلی گئت-گَل مرکزلری‌دیر.

## قایناقلار

* 

بؤلمه:آسیا
بؤلمه:آسیا پایتختلری
بؤلمه:جاکارتا
بؤلمه:Capital districts and territories
بؤلمه:Provinces of Indonesia
بؤلمه:آسیا باشکندلری
بؤلمه:Populated coastal places in Indonesia
بؤلمه:Populated places established by the Dutch East India Company
بؤلمه:1610 establishments in the Dutch Empire
بؤلمه:City name changes
۱۹ (سایی)

**۱۹** یوْخسا **اوْن‌دوققوز**، ۱۸دان سوْنرا و ۲۰دن قاباق یئرلشن بیر طبیعی عدددیر

## اتک یازی‌لار

## قایناقلار

بؤلمه:بۆتؤو ساییلار
بیرینجی گونئی تَپه

**بیرینجی گونئی تَپه**، دمیر چاغی آشقانلار(اشکانیلر) دؤنمیندن قالمیش، آذربایجان موغان بیله سووار بؤلگه سی نین اورتا بؤلمه سی، گؤک تپه قصبه‌سی، قارا قاسیملی کندینین 100 کیلومتر باتیسیندا (گون باتانیندا) یئرلشیر و 1386جی ایلی نین زومار(شهریور، یای سونو) آییندا میلّی اثرلر آراسیندا ثبت اولونموشدور. .

## منابع