open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
فاستراک

**جی سی بی فاستراک**، جی سی بی قروپۇنون بیر حیصّه‌سی اوْلان ج س ب لندپاور طرفیندن ایستئحصال ائدیلن یۆکسک سۆرعتلی کند تصرۆفاتی تیراختور سریاسؽدیر.   

## گؤرونوش
ایستئحصال ۱۹۹۱-جی ایلده باشلامؽش و بۇ گۆنه قدر داواملؽ اینکیشاف ائتدیریلمیشدیر. عۆمومیتله، اکثر موْدئللرین ماکسیمال سۆرتی ۶۵ کم٫ساعات تشکیل ائدیر، آما داها یاواش و داها سۆرعتلی وئرسیالار ایستئحصال اوْلونور.

## مۆحریک
بوتون موْدئللر آلتؽ سیلیندرلی دیزل مۆحریکلری ایله تجهیز اوْلونوب. اولجه پرکینس ائنجینز، سوْنرا ایسه جۇممینس طرفیندن تجهیز ائدیلمیش، حاضؽردا تجهیزاتچؽ AGCO) Corporation) پاور و FPT-دیر.

## قایناقلار
عنخ

**عنخ** یا**انخ** یادا **آنخ** اسکی میصرده یاشایش آچاری ایدی. هیروقلیف یازیسی‌ندا بیر سیمگه ایدی. عنخ یازیلاردا یاشایش سیمگه‌سی دیر. بیر چلیپا شکیلی اونون اوستونده بیر دامجی وار.

اونجه‌ده میصرین بیرینجی شاهلیغیندا(30-29 یوزایللر میلاددان قاباق) ایشلئنیب و بو سیمگه ندن اولماسی بللی دئیل. بعضی تدقیقاتچیلار اونو پارچادان بیر دوگون بیلیب یا قمیشدن بیر قوشما سیمگه قوللانیب هابئله بو باغلاما سحردن یا ساخلاماقدان گلیب یانی بیرزادی سحر ایله باغلامادیر.یانی جین‌چی یا ساحیر عنخ ایله بیرزادی باغلاییب (دوگون باغلیردی) و ساخلیردی.

## قایناق
https://en.wikipedia.org/wiki/Ankh اینگیلیسی ویکی پدیا

بؤلمه: میصر تاریخی
بؤلمه: تاریخ
هیروقلیف

**هیروقلیف** یا شکیل یازیسی. اسکی چاغدا بیر نوع یازی سیستمی ایدی. شکیللردن یارانان بیر یازیلارایدی و چوخلو اؤلکه‌لرده یارانمیشدی. بو یازیدا حئیوان یا اشیاء شکیلی چکیلیب و هر شکیل بیر سیمگه ایدی.

ان آدلیم هیروقلیف میصر هیروقلیفی و اورارتو هیروقلیفی]] و آنادولو هیروقلیفی ایدی.

## قایناق
https://tr.wikipedia.org/wiki/Hiyeroglif آنادولو ویکی پدیاسی

بؤلمه: یازی  بؤلمه: هونر
عقربکیمیلر

عقربکیمیلر ، ( علمی آدی: Scorpaeniformes) شواوزگج‌لیلر صینیفینه و تیکانقانادلیلار عائله‌سیدیر. عقربکیمیلر ؛ داشبالؽق ، آسلانبالؽق و اسکۇلپین کیمی نوْوعلاری احاطه ائدن مۆختلیف شۇعاع اۆزگجلی بالؽق دسته‌سیدیر، آما اوْنلار همچینین (Scleroparei) آدلانؽرلار. نوْولرینین سایؽنا گؤره سۆموکلو بالؽقلارین بئش ان بؤیوک دسته‌سیندن بیریدیر و ۱۳۲۰-دن چوْخ نوْوعووار.

عقربکیمیلر اتی‌ییندیلر، اساسن قابؽق لیلار و داها کی‍‍چی‍ک بالیقلارلا قی‌دالانیر. چوخلی نوْوعو دنیز دیبینده نسبتاً دایاز سولاردا یاشاییر، هابله نئچه نوْوعی درین سولاردان، اورتا سولاردان و حتی شیرین سولاردان دا معلومدور. اونلارین عادتن تیکانلی باشلاری و یووراق دؤش و قویروق اوزگهچلری اولور. اکثر نوْوعلاردا اونونلوغو ۳۰ سم‌ده آزدیر، آما دسته‌نین تام اولچو دایاپازونو یتکین بالیقلار کیمی جمی ۲ سم اولون Aploactininae ف‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍سل‍‍ه‌سینه عائید مخمری بالیقلاردان عومومی اونونلوغو ۱۸۳ سانتی متره چاتا بیلن بالیق‌لارا (Erilepis zonifer) قدر ده‌یشیر.
## بونلارا دا باخ
*بۆتووسۆموکلولار
*اوزون‌بئل‌اۆزگج

## قایناقلار
بۆتووسۆموکلولار

**بۆتوْوسۆموکلولار** یادا **تام سۆمۆکلیلر** ( علمی آدی:**Teleostei** ) قدیم یۇنانجا τέλειος (تئلئیوْس) تام و ὀστέον(اوْستئون) سۆموک سؤزوندندیر)، عۆضولری بۆتوْوسۆموکلولار (teleosts) کیمی تانؽنیر، بۇ گۆنه قدر شواوزگج‌لیلر بالؽقلارین ان بؤیوک قروپۇدور ،بۆتون مؤوجود بالؽق نوْولرینین ۹۶٪-نی تشکیل ائدیر. 

مۆختلیف تاکسوْنومیک سیستئملرده مۆختلیف شکیلده بؤلمه و یا اینفراقلاس حئساب ائدیلن بۆتوْوسۆموکلولار، تخمینا ۴۰ دسته و ۴۴۸ عائله‌ده دۆزولموش ۲۶.۰۰۰-دن چوْخ نوْوع احاطه ائدیر. بۆتوْوسۆموکلولار ۷،۶ متر و یا داها چوْخ اؤلچوده اوْلان نهنگ آوار بالؽغیندان و ۲ توْن آغؽرلیغیندا اوْلان گۆنش بالؽغیندان تۇتموش جمعی ۶،۲ میلی متر اۇزونلوغوندا اوْلان کیچیک ائرکک بالؽقچی بالؽغیPhotocorynus یا قدر دَییشیر. سۆرعت اۆچون حاضؽرلانمیش توْرپئدو فوْرمالی بالؽقلار دا داخیل اوْلماقلا، بۆتوْوسۆموکلولار شاقۇلی و یا اۆفوقی شکیلده دۆزلدیله‌، اۇزانان سیلیندرلر اوْلا و یا بالؽقچی و دنیز آتلارؽ کیمی خۆصوصی فورم لار آلا بیلر.

## قایناقلار
اوزون‌بئل‌اۆزگج

**اوزون‌بئل‌اۆزگج** ، ( علمی آدی:**Amia calva** ) قؽرمیزی قانادلؽ بالؽق دا تانؽنیر شومالی آمریکایا مخصۇص شواوزگج‌لیلر بالؽقدیر. عۆمومی آدلارا پالچؽق بالؽغی، پالچؽق دۇرناسی، ایت بالؽغی، قریندل، قریننئل، باتاقلؽق آلابالؽغی و چوْوپیقوئه داخیلدیر. تخمینا ۲۵۰ میلیوْن ایل قاباق، ائرکن تریاس دؤورونده ایلک دفعه اوْرتایا چؽخان Halecomorphi بالؽق قروپۇنون ساغ قالان ایکی نوْوعوندان بیری اوْلان رلیکت حساب اوْلونور. اوزون‌بئل‌اۆزگج تئز-تئز "جانلؽ فوْسیل" حئساب اوْلونور، چۆنکی اوْنلار ائرکن اجدادلارؽنین بعضی موْرفولوژی خۆصوصیتلرینی قوْرویوب ساخلامؽشلار. اوْ، آمیا جینسینده‌کی ایکی نوْوعدان بیریدیر و آمیا اوْجئللیجاودا ، گؤز لکه‌لی قانادلؽ بالؽقلا بیرلیکده‌دیر. اوزون‌بئل‌اۆزگج ان یاخؽن جانلؽ قوْهوملاری زرهلی دۇرنابالیقلاری دیر و ایکی قروپ هوْلوستئی کلاداسؽندا بیرلشیر.

اوزون‌بئل‌اۆزگج تیپیک اۇزونلوغو ۵۰ سانتی متر دیر؛ دیشیلر عادتا ۶۵-۷۰ سانتی متر ، ائرککلر ایسه ۵۰-۶۵ سانتیم  قدر بؤیویورلر. اونلارین اۇزونلوغو ۱۰۹ سانتی متر (۴۳ دۆیم)-ا چاتا و چکیسی ۹،۷۵ کق (۲۱،۵ فۇنت) اولا بیلر. ایللیک بالالار عادتا اکتیابر آیؽنا قدر ۱۳-۲۳ سم (۵،۱-۹،۱ دۆیم)-ا قدر بؤیویورلر. دیشیلر ائرککلردن داها بؤیوک بؤیومه‌یه مئیللیدیرلر.

## قایناقلار
برانشینکتا

برانشینکتا، آیاق قلسمه فصیلسینه عائید  آیاغیقلسمه‌لیلر جینسیدیر. بۇرایا تخمینا ۵۰ نوْوع داخیلدیر، اوسترالیادان باشقا بۆتون قیته‌لرده  یاشییر. آلا  برانشینکتا اوْلان برانشینکتا گیگاس Branchinecta gigas، اۇزونلوغو ۱۰ سانتیمتره قدر اوْلان دسته‌دکی ان بؤیوک نوْوعدور، و برانشینکتا بروشی، بۆتون قابؽق لیلار ان یۆکسک هۆندورلویونده، ۵۹۳۰ مترده یاشایؽر کی، بۇ دا اوْنون کوپئپودلو بوْئجکئللا پالۇستریس Boeckella) palustris) ایله عینی رکوْرددور.یئنی بیر جینس اوْلان ، ۲۰۱۱-جی ایلده اوللر برانشینکتا-دا یئرلشدیریلمیش ایکی نوْو اۆچون یارادؽلمیشدیر.

## بونلارا دا باخ
*بروشی برانشینکتا

## قایناقلار
بروشی برانشینکتا

**برانشینکتا بروشی** ، آیاغیقلسمه‌لیلر دن بیر نوْوع کی آند داغلاریندا و ۵۹۳۰متر هۆندورلوکده یاشاییر.

بروشی برانشینکتانین تیپ نیمونه لری ۱۳دیسامبر۱۹۸۸ ده چارلزبروش طرفیندن دۆنیانین ان یۆکسکلیقینه گۆره دۆنیا رکوردونو قؽرماق جهدی زامانی توپلانمؽشدیر.

## قایناقلار
اؤز-شما

**اؤز-شما** (Öz-şema) یا **اؤزتصوورو** (اینگیلیسجه : **Self-schema**)، بیر روانشناسی اجتماعی مفهومودور کی، اؤزوموز حققینده اولان معلوماتلار، فیکیرلر و خاطره‌لری تنظیم ائدن بیر شئی‌دیر. بو شئمالار بیزه اؤزوموزله باغلی معلوماتلاری ایشله‌مه‌گه و آنلاماغا یاردیم ائدیر.

باشقا سؤزله دئسک، اؤز-شما بیر ذهنی چارچوب کیمی ایشله‌ییر کی، بیزیم تجروبه‌لریمیزی، هویتیمیز، شخصیتیمیز، اؤزللیکلریمیز و ماراقلاریمیزلا باغلی معلوماتلاری تنظیم ائدیر. بو شمالار بیزیم اؤزوموزو نئجه گؤرمه‌میزه، نئجه داورانیشیمیزا و باشقالارییلا نئجه علاقه قورماغیمیزا تاثیر قویموش اولور.
مثلاً، بیر کس کی، اؤزونو "کیتاب اوخویان" بیلیر (یعنی اؤز شماسی(تصویرین) "کیتاب اوخویان"دیر)، بئله بیر شخص کیتاب اوخوماقلا باغلی معلوماتلاری داها چابوک ایشله‌دَر، کیتابلار حاققیندا داها چوْخ خاطیرلایار و حتی  موحیطلرده کیتابلار باره‌سینده داها چوْخ دانیشاجاغی اولار.

## قایناقلار
شووق

**شوْوق** (فارسجا: انگیزش ، اینگلیسجه: Motivation)حوصله‌لندیرما، احتیاج، تانما، هیجان و خارجی حادثه‌لری کیمی، داورانیش گوج وئرن و ایستیقامت‌لندیرن پروسه لره دئییلیر.
احتیاج‌لار، فردین حیاتینی داوام ائتمک، اینکیشاف ائتمک و ساغلام قالماق اوچون واجیب اولان داخیلی شرطلری ایله علاقه لی‌دیر. تانما، دۆشونجه طرزینی داها چوخ گؤستئرن فیکیرلری، اینانجلاری و ذهنی حادثه‌لری، گؤزلنتی‌لری و اؤزونو‌دارکی احاطه ائدیر. هیجان، ذهنی، بیولوژی، مقصدیؤنلی و سوسیال، چوخ‌اؤلچولو حادثه‌لر شکلینده‌دیر. خارجی حادثه، فردین داورانیشی گوجلندیرن و اونودو حادثه‌لره دوغرو یؤنلندیرن استیمولاردیر ، باخمایاراق کی، بو حادثه‌لر حتی مثبت و یا ناراحت ائدیجی نتیجه‌لردن خبر وئره بیلر.

## قایناقلار
قاباق‌گؤرولموش

**قاباق‌گؤرولموش** ویا **دیژاوو** ، (فرانسه جه: [déjà-vu]؛ «آرتیق گؤرولموش»)  او انسانین حاضیر وضعیتینی اؤنجه یاشامیش کیمی حیس ائتمه حالیدی. بو، یا‌د حافظی ایلوسیاسیدیر کی اؤنجه‌کی تجربه‌نین زمان، یئر و شرا‌ئطی قطعی یا ایمکانسیز اولور، هرچند کی اؤلکه‌دی بیر قوتلو یادداشت حیسی وار.  
تحقیقلره گؤره، سؤیوشدورولموش خلقین تقریباً ایکی-اوچ نفردن عمر بویوندا بیر دیژاوونو تجربه‌سینی بیلدیریر. بو حادثه بعضن سئر‌ی حمله‌لریندن اؤنجه‌کی «اورا» علامتی کیمی اولور و بعضی تحقیقچی‌لر دائیمی یا تکرارلانان «پاتولوژیک» دیژاوویو عصبی یا روانی امراض‌له علاقه لندیریب.  
قاباق گؤرولموش تجربه ائتمک، اۆچونجو اجتماعی وضعیت، یوخاری تعلیم سطحی و اَشیاغ عمرله مرتبط اولموشدی. داها چوخ سفر ائدَنلر، دائم فیلم باخانلار و رویالارینی یاده ساخلایانلر دیژاوو تجربه‌سینی بیلدیرمکده باشقالاردان داها احتماللی‌دیر.

## قایناقلار
الکترومکانیک

الکترومکانیک  الیکتریک مهندیسلیقین‌دن و مکانیک مهندیسلیقدن گوتورولموش پروسه‌لری و یوُسالاری بیرله‌شی‌دیر. الکترومکانیکه، ایلکتریک و مکانیکی سیستملرین بۆتوو شکل‌ده قارشیلیق تاثیری‌نه و بو ایکی سیستمین بیر-بیرینه نئجه تاثیر ائتمه‌سینه دقت یئتی‌ریر. بو پروسه‌، خصوصیلّه DC و یا AC فیرلانات ایلکتریک ماشینلاری کیمی سیستملرده اؤزونو داها آیدین گؤسته‌ریر بو ماشینلار مکانیکی بیر پروسه‌دن ایلکتریک انرژی‌سی (ژنراتور) یاراتماق و یا مکانیکی تأثیری تامین ائت‌مک (موحریک) اوچوُن دیزاین ائدیله و ایشلدیله بیلر. بو باره ده ایلکتریک مهندیسلیقی هابله الکترونیک مهندیسلیقی‌نی ده احا‌طه ائدیر.

## قایناقلار
آی‌یو‌سی‌ان قیرمیزی سیاهه‌سی

بین الخلق طبیعتی مۆحافیظه بیرلیگی **تهلوکه اولان نوْوعلارین قیرمیزی سیاهه‌سی** و یا **آی یو سی ان قیرمیزی کیتابی** کیمی‌ده تانینیر، ۱۹۶۴-جی ایلده یارادیلمیشدیر. بو، بیولوژی نؤولرین موحافیظه و یا محو اولما ریسکی‌نین اینونتری‌سیدیر. اؤلکه‌لر و تشکیلاتلار طرفیندن سیاسی ایداره‌ائتمه واحیدینده‌کی نؤولرین محو اولما ریسکی قیمت‌لندیریلن بیر سیرا رئجیونال قیرمیزی سیاهه‌لر ده حاضیرلانیر.

## قیرمیزی سیاهه‌نین مقصدلری
*   نؤولرین و یاریم‌نؤولرین دۆنیالیق  وضعی حاقیندا علمی اساسلی معلومات تقدیم ائتمک.
*   تهلوکه‌ده اولان بیومختلیفلیقین میقیاسی و اهمیتینی دیقته چاتدیرماق.
*   میللی و بئینلخلق سیاست و قرار قبول‌ائتمه پروسه‌لرینه تأثیر گؤسترمک.
*   بیولوژی موختلیفلیگین قورونماسی اوچون حرکاتلارا رهبرلیک ائده‌جک معلومات تأمین ائتمک.

اساس نؤولرین قیمت‌لندیرنلری: بریدلایف اینترنشنال, زوولوژی انستیتوتو (لندن زوولوژیک جمیعتی‌نین تحقیقاتی شعبه‌سی), دونیا موحافیظه مونیتورینق مرکزی و IUCN نؤولرین موحافیظه کومیسییاسی‌نین (SSC) بیر چوخ خوصوصی قروپلاری داخیلدیر. کللئکتیو شکلده، بو تشکیلاتلار و قروپلار طرفیندن آپاریلان قیمت‌لندیرمه‌لر قیرمیزی سیاهه‌دکی نؤولرین تخمیناً یاریسینی تشکیل وئریر.

IUCN، هر بیر نؤوع دسته‌سی‌نین ان آزی اون ایلده بیر دفعه، مؤمکون اولسا بش ایلده بیر دفعه یئنی‌دن طبقه لندیرمئسینی هدفله‌ییر. بو، IUCN نؤولرین موحافیظه کومیسییاسی‌نین خوصوصی قروپلاری (SSC) واسطه‌سیله، هانسیلار کی، موعین بیر نؤوه، نؤو قروپونا و یا جوغرافی اراضی‌یه جوابدهار اولان قیرمیزی سیاهه‌ صلاحیّتلیلری‌دیر (RLA)، یادا بریدلایف بینالخلق حالیندا بوتون بیر سینفه (Aves) جوابدهار اولان قیرمیزی سیاهه‌ صلاحیّتلیلری طرفیندن حیاتا کئچیریلیر. قیرمیزی سیاهه‌ واحیدی، یئنی قیرمیزی سیاهه‌ صلاحیّتلیلرینه قوشولماق اوچون یئنی ترافیکلر و یا شبکه‌لر تؤوصیه ائتمک مقصدیله ایله آی یو سی ان نؤوعلار پروقرامینین ایشچیلری و جاری پروقرام طرفداشلاری ایله بیرلیکده ایشله‌ییر.

قیرمیزی سیاهه‌ اوچون قیمت‌لندیره‌لن نؤوع سایؽسی زامانلا آرتیمیشدیر. ۲۰۲۳-جی ایله قدر ۱۵۰,۳۸۸ قیمت‌لندیره‌لن نؤوعدان ۴۲,۱۰۸، خصوصیله ده حددن آرتیق بالیق اوْوۆ، اووچولوق و تورپاق اینکیشافی سببین‌دن محو اولما تهلوکه‌سی ایله اوز-اوزه دیر.

## قایناقلار
مازوت

**دیزل** یوخسا **مازوت** ، یادا **گازوییل** ، هر مایع یاغی‌دیر کی اؤزللیکله دیزل موحریکه لری اوچون ایستیفاده ائتمگه حاضیرلانمیشدیر. بو، بیر نؤوع داخیلی یانما موتوورودور کی، یاغین آلوولانماسی هاوا باسقی‌سی نتیجه‌سینده و سونرا اوت یاخما‌دان یاغین ایستیفاده‌سی ایله باش وئریر. بونا گؤره، دیزل یاغی یاخشی باسقی آلوولانما خاصیتلرینه احتیاج دئیر.
ان چوخ ایشلنیلن دیزل یاغی تیپی، نفت یاغی‌نین اؤزل بیر کسری قاتیلماشی‌دیر، آنجاق نفتدن آلینمایان بدیل‌لر، مثلن بیودیزل، بیومَس-اِین-تو-لیکوئید (BTL) یا گَس-اِین-تو-لیکوئید (GTL) دیزل، گئدیکجه اینکیشاف ائدیر و قبول اولونور. بو تیپلری فرقله‌ندیرمک اوچون، نفتدن الده ائدیلن دیزل، بعضی آکادمیک دایره‌لرده پترودیزل آدلاندیریلا بیلر.. دیزل، یاغ پالاییشقاهلارؽن یۆکسک حجیملی محصولودور.
هر اؤلکه‌ده دیزل یاغی استانداردلاشدیریلمیشدیر. مثلاً، اوروپا بیرلیینده، دیزل یاغی اوچون استاندارد EN 590-دیر. آلترا-لو-سولفور دیزل (ULSD)، گوگورد مقداری چوخ آزالمیش بیر دیزل یاغی‌دیر. ۲۰۱۶-جی ایلدن اعتباراً، بؤیوک بریتانیا دا، قاره‌لی اوروپا و قوزئی آمریکادا اولان بوتون نفت اساسلی دیزل یاغی‌لاری ULSD تیپینده‌دیر. دیزل یاغی استانداردلاشدیریلمادان اؤنجه، اکثریّت دیزل موتوورلری معمولاً ارزاندیردیردیرمیش یاغلاردا ایشله‌ییردی. بو یاغلار، سووأ یاخینلاشدیریجی موتوورلرینده هله ده ایشلنیلیر. دیزل موتوورلری اوچون اؤزللیکله حاضیرلانمیش اولماسینا رغمن، دیزل یاغی بیر نئچه دیزل اول مایان موحریکه اوچون ده یاغ کیمی ایشله‌دیله بیلر، مثلاً آکروید موحریکه، استیرلینگ موحریکه، یا بخار موحریکلری اوچون قازانلاردا. دیزل، هئوی تِراکلاردا (قوشقولو آراجلاردا) هه مین ایشلنیلیر. آنجاق، دیزل توزلوغی، ائلجه ده اسکی موتوورلردن چیخان، ساغلیغا ضرر وئره بیلر.

## قایناقلار
فیلیپینده ایسلام

**فیلیپین‌ده ایسلام** اؤلکه‌ده ایکینجی بؤیوک دیندیر و بو اینام فیلیپین‌ده ایلک دفعه‌ ثبت ائدیلن تهوید دینیدیر. تاریخی اولاراق، ایسلام ۱۴-جی یوز ایلده فیلیپین آدالارؽندا چاتدی، جنوب-شرق آسیا تیجارت شبکه‌لری بویونجا موسلمان مالای و عرب تیجارت منصوب‌لاری ایله اولاراق، علاوه اولاراق یمن‌دن، فارس کؤرفزی ، گۆنئی هیند و مالای آدالارؽنداکی بیر نئچه سولطانلیق‌دان اولان با علوی سیدلری قبیله‌سیندن اولان یمنی میسیونرلرله. سونرا ۱۴-جی یوز ایلین سوْنلاریندا و ۱۵-جی یوز ایلین اوللرینده ایلک سوننی صوفی میسیونرلری گلدی. اونلار مین‌داناو و سولودا سولطانلیق‌لارین فورماسی و فتحلرینی تسهیل ائتدیلر. ایسلاما چئوریلنلر موروس اولاراق تانیندیلار، موسلمان فتحی تون‌دویا قدر چاتدی کی سونرادان برونئی ایمپراتورلوغو واسال-دؤولتی اولان ماینیلا شاهلیقی طرفیندن تعویض اولوندو.

## قایناقلار
عقل گؤستریجیسی

**ذکا گؤستریجیسی** یا دا **[[عقل]] گؤستریجیسی** قیساتما:آی کیو (اینگلیس دیلینده : intelligence quotient (IQ)) اینسانین عقلینی اؤلچمئک اوصولودور. هئردن سهوَن اونا «ضریب هوشی» دیرلر. اما «ضریب» (Coefficient) ریاضییات ایفاده‌لرينده بزه‌ن بیر وورما عامیلیدیر و عادتن رقم‌دیر. حالبوکی «بهره» (Quotient) بیر عددین (بورده ذهنی یاش) باشقا بیر عدده (بورده تقویم یاشی) بولونمسی نتیجه‌سینده آلینان گؤستریجی‌دیر. اینتلکت گؤستریجیسی اورتا حسابلا ۱۰۰ و استاندارت یایانما ۱۵ اولان بیر رقم‌دیر. بونا گؤره‌ده عقیل سوییه‌سینه گؤره بولگوده تقریبن ٪۷۰ انسان‌لار اورتا عقلیلی ، ٪۱۲ اورتادان یوخاری، ٪۲ چوخ عقیل و ٪۱ سئچیل‌میش انسان‌لاردان عیبارتدیر. عینی قایده ضعیف عقیل و ذهنی گه‌ریده قال‌میش شخصلر اوچون‌ده کئچرلیدیر.

## قایناقلار
هیجانلی‌عقل

**هیجانلی‌عقل** یادا **هیجانلی‌ذکا** (اینگلیس دیلینده : Emotional intelligence (El))، الینده‌ن ایموشئونال کووشینت (ئی‌کیو) دئ‌یلن، اؤز اؤزونه و باشقالارین احساسلارینی آنلاماق، ایشلتمک، باشا دوشمک، مدیریت ائتمک و ایلگه‌لنه‌مک قابلییّتی‌دیر. 
یوخاری هیجانلی ذکا، اؤز احساسلارینی و باشقالارین حیسلرینی تانیماغی، احساسی معلوماتی فیکیر و دییش‌حرکتی یوْنلندیرمک اوچون ایشلتمگی، دییشکلی احساسلار آراسیندا فرق قویماق و اونلاری ائدیکلَمه‌ک قابلییّتی‌نی، و احساسلاری محیطه اؤیقونلاشدیرماغی ائشتیرِر. بونا احساسی ساوادلیلیق دا عاییددیر.
بو تَرم ایلک دفعه ۱۹۶۴-جی ایلده ده اورتایا چؽخدی، و ۱۹۹۵-ده دانیل قولمَن‌ین یازیغی و بیلِم جورنالیستیکی‌نین «emotional intelligence» (عاطیفی عقیل) آدلی مشهور کیتابیندا شهرت تاپدی. بعضی تحقیقچیلر دئییرلر کی، عاطیفی عقیل اؤرنمَک و قوتلندیرمک اولا بیلر، آما بعضیلری ایسه اونون فیتری اولدوغونو ایدیعا ائدیلر.

## قایناقلار