open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ارشد صالحی

**ارشد صالحی** (عربجه: أرشد الصالحي) — عراق سیاست‌چی‌سی، 2011–جی ایلدن عراق تورکمان جبهه‌سی باش‌چی‌سی اوْلوب.
## حیات
ارشد صالحی 1959-جو ایلده عراقدا، کرکوک شهری‌نین مصلی محله‌سینده آنادان اوْلموش‌دور. ایلک و اوْرتا تحصیلینی کرکوک شهرینده آلمیش‌دیر، 1978 - جی ایله بغداد دانشگاهیندا فیزیک-ریاضیات ریشته سینده بیتیمیش‌دیر. اوْرتا مکتب ایللرین‌دن باشلایاراق تورکمان میلّی حرکات‌لارینا قوشولان ارشد صالحی، دانشگاه ایللرینده حرکاتین باشچی لاریندان اوْلموش‌دور. بۇ چالیشمالار ایله علاقه‌دار اولاراق 1979 - جو ایلده تورکمان میلّی حرکاتینا قوشولما (تورکچولوک) سوچو ایله بعث حزبی طرفین‌دن حبس ائدیلمیش و 10 ایل حبس جزاسینا محکوم ائدیلمیش‌دیر. 9 ایل ابو قریب حبس‌خاناسیندا خصوصی سیاسی دوستاق‌لارین ساخلانیلدیغی بؤلمه‌ده محکوم اولاراق هابئله ساخلانیلان ارشاد صالحین قارداشی صدام حسین رژیمی طرفین‌دن اعدام ائدیلمیش و عائله‌سی ده کرکوک‌دن عراقین جنوبون‌داکی ولایتلره سورگون ائدیلمیش‌دیر.

## قایناقلار

بؤلمه:کیمسه‌لر
بؤلمه:عراق تورکمان سیاستچی‌لری
بؤلمه:عراق تورکمانلاری
بؤلمه:عراق سیاستچی‌لری
بؤلمه:تورکچولر
بؤلمه:عراقلیلار
نفروپتوز

**نفروپتوز**  بؤیریین ساللانماسی، اونون پاتولوژی حرکت‌لی اولماسینا دئییلیر. ساغ طرف‌ده داها چوخ تصادف اولونور. ایکی طرف‌لی ویسسئروپتوز (ایسپلونخنوپتوز) فونون‌دا اولور. قادینلاردا داها چوخ (۷۳%) تصادف اولونور.
## علّت
بؤیریین باغ آپاراتینین ضعیف‌لیگی و تراوما نتیجه‌سین‌ده اونون زده‌له‌نمه‌سی، گوج‌لو آریقلاما، قارین اؤن دیوارینین تونوسونون آزالماسی نتیجه‌سین‌ده قارینداخی‌لی تزیگیقین آزالماسی خسته‌لیگی سبب اولور.
## قایناقلار

دؤکتور یوسیفین ''طیبی معلوماتلار...'' 

بؤلمه:طیب
نارکولپسی

**نارکولپسی،** اوزون مودّت دوام ائدن نیورولوژیک ایختلال یوخسا بوزوکلوق دیر و یوخو و اویاقلیق دورومونو تنظیم ائتمکده سایی آرتیر. علامتلرین چوخ واختدا گونون چوخ آغیر اویونماسی و قیسام ایستییارتمه سی شامل دیر. بو مرضده اولانلارين ۷۰%-ی ده عضوله لر گوجونون قفلتن ائتمه سینی تجربه ائدیرلر. بو تجروبه لر گوجلو حیسّلر باشلاییر. آز دا، اویغونلار یا اویاندیغی واخت، یاخشی هالوسئناتلار یا دا حرکت ائتمه یه قادیرلیق (یوکسکلیک) اولا بیلر. نارکولپسییا ایله ایلگیلنلر گونده ده بیر نئچه ساعات یاتارلار، آمما یوخو کیمی کیفیتین آزالماسی ایسته ییر.

نارکولپسی نین دوغرو ندنی بیلینمز و بو ندنلر نئچه اولدوقجا دا اولا بیلر. بو حاللارین ۱۰% -ده، عائله نین تاریخینده بو ایختلال وار. چوخ واخت، بو مرضده اولانلار نوروپپپتید *اورکسینین* آز لیقینا یییه دورلار و بو، اؤزگۆونلیک ایمضالاریندان گلیر. تراوما، عفونت، توکسینلر و یا روانسیز لیک ده رول اویناییر. تشخيص، عادي اولاراق، علامتلر و يوخو آراشديرمالارينا اساسلاناراق، باشقا مومکون ندنه لری ردّ ائتمه يه باشلاییب. گونون چوخ اویاقلیغی باشقا یوخو ناغیللاریندان دا، اؤرنک یوخو آپنئاسی، بؤیوک افسردگی ناغیلتی، آنئمیا، اۆرگ شکلی، الکول ایستیفاده و یوخو یاخشی آلماسیندان دا آلتیندا اولا بیلر. کاتپلیکسی، توتک لرله یالنیش اولونمالی دیر.

درمان اولماسادا دا، نئچه  یاشاییش یولو و داوا یاردیم ائدیر. یاشاییش طرزینی دَییشدیرمک اوچون یاشاییشی یاشاییشین دَیییشمه سی و یا یا یاخشی یاتماسی لازیم دیر. ایستیفاده اولونان دارالاریندا مودافینیل، سودیوم اکسایبات و میتئلفینیدات واردیر. باشلانيشدا اثرلي اولسا دا، فايدالارا تحمّول زامانلا گتيريلیر. تریسیکل اینتی دیپراسیون و سلیکتیو سروتونین رئیپپکت انیمیترلر (SSRI) کاتاپلیکسییایا یاخشی یول آچماق اولار.

فرکانسین تخمین لرینی بیلشیک اؤلکه لرده هر ۱۰۰٬۰۰۰ کیشی(نفر) اوچون ۲٫۲-۶۰۰ کیشی دن آلینیر. بو وضعیت چوخ واخت اوشاقلیقدا باشلاییر و اَرلر و قادینلار ائشیت تأثیرلندیریرلر. درمان اولونماميش نارکولپسي، موتر ماشينلاري اوچوش و دوشمک خطريني آرتيرار.

## قایناقلار:
ناراحات آیاقلار سیندرومو

**ناراحات آیاقلار سیندرومو** —  (فارسجا: سندروم پای بی‌قرار )یوخو یا دا استراحت زامانی (اوتورارکه‌ن و یا یاتارکه‌ن) آیاقلاردا حیس ائدیله‌ن راحت‌سیزلیق، اویوشما بعضاً ده تام اولاراق ایفاده اولونمایان بیر حیس‌دیر. بو خوش اولمویان حیصّه گؤره اینسان آیاقلارینی حرکت ائتدیریر کی بو زامان دا علامتلر آرادان قالخیر. ایدیوپاتیک و سیمپتوماتیک اولاراق ایکی قروپا بؤلونور. 
## دیاقنوستیک کریترییالار
۱-آیاقلاردا خوش اولمایان و راحت‌سیزلیق وئریجی حیس ایله بیرلیک‌ده اولان حرکت ائتمه ایستیی ( بعضاً خوش اولمایان حیس اولمایا بیلر و یا بعضاً آیاقلاردان علاوه اولاراق قوللار و یا دیگر بدن بؤلگه‌لرین‌ده ده اولابیلیر)
۲-حرکت ائتمک ایستیی و یا خوش اولمایان حیس، حرکت‌سیزلیک و یا ایستیراهات زامانی، یاتما و اوتورما زامانی آرتیر.
۳-حرکت ائتمک ایستیی و یا خوش اولمایان حیس حرکتله  قیسمه‌ن و یا تامامه‌ن راحتلار و ان آزین‌دان حرکت داوام ائتدیی مدت‌ده آزالیر.
۴-حرکت ائتمک ایستیی و یا خوش اولمایان حیس آخشام و یا گئجه اورتایا چیخار و یا گوندوزله موقایی‌ده‌ده آرتار.
سیمپتوماتیک ناراحات آیاقلار سیندرومو اورئ‌مییا،نئیروپاتییا و دمیر چاتیشمازلیغی آنئ‌مییاسی زامانی چوخ مۆشاهیده اولونماقلا یاناشی، نادیر اولاراق رئوماتوید آرتریت، دیابتوس ملیتوس، هیپر و هیپوتیرویزم، کرونیک آغجیر خسته‌لیکلری،لیکوز، ایسااجس سیندرومو زامانی راست گلینیر. اوشاقلاردا دقت پوزولمالی هیپراکتیولیک سیندرومو ایله ناراحات آیاقلار سیندرومونون بیرلیک‌ده مۆشاهیده اولونماسی بیلدیریلمیش‌دیر.
= ایستینادلار =
## ائشیک باغلانتیلار
#

## قایناقلار

بؤلمه:طیب
میوپاتی

**میوپاتی**- عضله خسته‌لیگی اوْلوب ، عضله ضعیف‌لیگی ایله مۆشاهیده اوْلونور .
## پاتوفیزیولوژی
عضله هوجئیره‌لرین‌ده تاملیغین و متابولیک پروسسلرین پوزولماسی ژنتیک اینکیشاف آنومالییاسی ، عفونت، توکسین لر، ایلتیهاب ، هورومونال و الکترولیت بالان‌سینین پوزولماسی نتیجه‌سین‌ده باش وئره بیلیر. 
## سینیفلان‌دیرماسی
میوپاتیلار ایکی بؤیوک قروپا بؤلونور:
* آنادان گلمه میوپاتیلار (عضلانی دیستروفییالار، متابولیک میوپاتیلار، میتوکوندریال میوپاتیار)
* قازانیلمیش میوپاتیلار ( ایلتیهابی ، عفونت ،توکسیک، سیستم خسته‌لیکلرینه باغلی )
**ایلتیهابی میوپاییالار**
*پولیمویزیتلر
*دئرماتومیوزیتلر
*علاوه جیسیمجیک‌لی میوزیتلر
**عفونت**
*ویروس عفونتلاری 
*باکتریال پیومیوزیتلر 
*ایسپیروخئتلر (لایم خسته‌لیگی)
*پارازیتیک عفونتلار 
**توکسیک میوپاتیلار**
*درمانلار( ایسترویدلر، خولسترین آزال‌دان درمانلار، پروپوفول، آمیودارون، کولخیسین،امپرازول، تریپتوفان)
*توکسین لر ( آلکوقول، تولوین)
**سیستم خسته‌لیکلرله باغلی میوپاتیلار**
*اندوکرین خسته‌لیکلر ( تیروید، پاراتیروید، پیتویتاری یا آدرئنال دیسفونکسیا)
*سیستم ایلتیهابی خسته‌لیکلر ( قیرمیزی قورد ائشنیی، رئوماتوید آرتریت ،ایسکلرودرمیا ،شقرن سیندرومو، سارکویدوز ،قاریشیق بیرلشدیریجی توخوما خسته‌لیکلری )
*الکترولیت دیسبالان‌سی (کالیوم یا ماقنزیوم آنورمال‌لیغی، هیپوفوسفاتمیا)
*کریتیک خسته‌لیک میوپاتیسی 
*آمیلوید میوپاتیسی ( بیرینجیل‌لی آمیلویدوز، آیلئوی آمیلویدوز)
## کلینیک علامتلر
میوپاتیلار سنسور علامتلر اولمادان موتور (هرکی) نیشانلارلا کاراکتریزه اوْلونور. کرامپ، فیزیکی یوکله‌نمه‌ده یورغونلوق ،عضله آغریلاری چوخ راست گلینه‌ن علامتلردن‌دیر.
## ایستینادلار

## قایناقلار
* http:// az.wikipedia.org

بؤلمه:طیب
گون وورما

**گون وورما** —(فارسجا:آفتاب سوختگی) اساساً و داها چوخ ۵ یاش‌دان آشاغی، ۶۵ یاش‌دان یوخاری اینسانلاردا، سرطان، شکر خسته‌لری، تضییق و بؤی‌رکلری ایله باغلی پروبلمی اولان اولان اینسانلاردا، دوزگون ییئجئکلانمایان و یالنیش پرهیز ساخلایانلاردا، سایکولوژی پروبلمی اولانلاردا و هامیله قادینلاردا تصادف ائدیلیر.
## درجه‌لری
گونوورما آغیرلیق درجه‌سینه گؤره ۳ یئره آیریلیر: 
*یونگول درجه 
*اورتا درجه 
*آغیر درجه
### یونگول درجه
اۆرک بولانما، گؤز ببکلرینین گئنیشله‌نمه‌سی، تنگنفس‌لیک، نبضین دؤیونمه‌سینین سرعتله‌نمه‌سی، باش آغریلاری ایله مۆشاهیده ائدیلیر.
### اورتا درجه
کسکین باش آغریلاری، قایتارما-قۇسما، قولاغین باتماسی، سون درجه حال‌سیزلیق، بدن‌ده تئمپئراتورون آرتماسی، هوشیتیرمه حاللاری ایله مۆشاهیده اولونور.
### آغیر درجه
گونوورمانین آغیر فورماسی حتی، اؤلومله نتیجه‌لنه بیلر. کسکین حال‌سیزلیق، تئمپئراتورون ۴۰ درجه‌دن یوخاری قالخماسی، نجیس و سیدیین غیری-ایرادی شکیل‌ده خاریج اولماسی، قاراباسمالارین گؤزه گؤرونمه‌سی، کوما ایله مۆشاهیده اولونور.
## علامتلر
*بدن حرارتینین ۴۱°سی-دک یوکسلمه‌سی.
*قیزارمیش قورو دری.
*اسبی‌لیک.
*هوشون ایتیریلمه‌سی.
*تئزلشمیش ضعیف نبض، اۆرک ریتمینین پوزولماسی.
*تئزلشمیش سطحی تنففوس.
## ایلک یاردیم
*زررچکمیشین سرین یئره آپاریلماسی.
*اونا سرین سو وئرمک.
*وضعیتینه نظارت ائتمک و پیسلشمه اولارسا، نظردن قاچیرماماق.
*دار، ایستی و ترلی گئییم‌دن آزاد ائتمک.
*قاسیق، قولتوقالتی و بویون ناهییه‌لرینه سویوق یاش کومپرئس قویماق، زررچکمیشین بدنینی مسافه‌لرله بوکه‌رک سویوتماق، هاوانین وئنتیلیاسییاسینی تامین ائتمک.
*درینی ایسپیرتله سیلمک اولماز، ایسپیرت مسامه‌لری دارال‌داراق ایستیلیین خاریج اولماسینا مانع اولور.
*گونوورما زامانی قفلته‌ن تنففوسون دایانماسی و یاخود میوکارد اینفارکتی اینکیشاف ائده بیلر، رئانیماسییا تدبیرلرینه حاضیر اولماق گرک‌دیر.
## ایستینادلار

## خاریجی کئچیدلر
*http://www.merkeziklinika.az/articles/view/?id=723 
*http://vital.az/tty.html 
## قایناقلار
* http:// az.wikipedia.org
بؤلمه:طیب
قولاقدیبی خسته‌لیگی

**قولاقدیبی خسته‌لیگی و یا پاروتید** – (فارسجا : اوریون) ویروسلار واسطه‌سی ایله یاییلان کسکین عفونتلی خسته‌لیک. اساساً اوشاقلاردا و یئنی‌یئتمه‌لرده راست گلینیر.
آدین‌دان دا گؤروندویو کیمی قولاقدیبی خسته‌لیگی قولاغین اؤن و آشاغی حیصّه سین‌ده‌کی آغیز سویو وزلرینین شیشمه‌سی نتیجه‌سین‌ده یارانان بیر ویروس خسته‌لیگی‌دیر. بو خستلیین ویروسو اورقانیزمه داخیل اولدوق‌دان ۱۰-۱۸ گون سونرا خسته‌لیک اورتایا چیخیر. خسته‌لییه کیشیلرده قادینلارا نیسبته‌ن داها تئز-تئز راست گلینیر.
## قولاقدیبینین ایلکین علامتلری

* حال‌سیزلیق و حرارت
* اودقونان زامان قولاغین اؤن و آشاغی حیصّه سین‌ده‌کی آغیز سویو وزلرین‌ده آغری
* قولاق اطرافی ناهییه‌ده شیش‌لیک
## ایلک یاردیم
* یارانان شیشین اوزرینه ایستی کومپرئس قویولمالی
* خسته‌نی دیگر عائله عضولرین‌دن آیری ساخلامالی
* خستلیین علامتلری یوخ اولانا قدر یاتاق شرایطین‌ده اولمالی
* بیر فاکتی دا قئید ائتمک واجیب‌دیر کی، خستلیین کیشیلرده سونسوزلوغا سبب اولان فسادلار تؤرتمه قابیللیتی اولدوغون‌دان موطلق حکیمه مراجعت ائتمک واجیب‌دیر.
## قایناقلار
* قولاقدیبی (پاروتید) خستلیینین علامتلری و مۆالیجه‌سی 

## قایناقلار
* http:// az.wikipedia.org
بؤلمه:طیب
علی میسیو

علی میسیو یوخسا علی مسیو .مشروطه چی سوسیال دموکرات تشکیلاتین آچان.ایراندا ایشچیلر تشکیلاتی(جنبش کارگری) بیرنجی دفعه علی میسیو الیله قورولدو.
علی میسیو تبریزین گیزیلن تشکیلاتین (مرکز غیبی تبریز) آچدی.

علی میسیو آتاسی حاج محمد باقر تبریزلی آدلیم بیر قونوشدا تبریزن نوبر محله سینده دونیایه گوز آچدی.فرانسه دیلین اورگندی و چوخلو فرانسه دیلینده اولان کیتابلاری و بیلگیلری اوخودو و بؤیوک فرانسه اینقیلابین تانیدی.

## قایناقلار
فارسیجا ویکی پدیا 
https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D9%84%DB%8C_%D9%85%D8%B3%DB%8C%D9%88

بؤلمه:آذربایجان تاریخی
بؤلمه:آذربایجانین تاریخی شخصیتلری
بؤلمه:مشروطه تاریخی
عراق تورکمان جبهه‌سی

**عراق تورکمان جبهه‌سی** (آنادولو تورکجه‌سی :Irak Türkmen Cephesi عربجه: الجبهة الترکمانیة العراقی) — بیر سیاسی حرکت اولاراق ۱۹۹۵–جی میلادی ایلده عراق اؤلکه‌سی‌نین اربیل شهرینده تورکمان خالقی‌نین نماینده‌لیغیندن ائتلاف میهنی عراق بؤلوموندن قورولوب. بو حرکت عراقین قوزئینده سعادت الدین ارگچ لیدرلیغی ایله آیری حزبلرله عراقین نماینده مجلیسینه گیریش اۆچون رقابت ائدیرلر. بو حزب کرکوک، تلعفر، موصل، اربیل، کفری و دوز خورماتو شهرلرینده چالیشیر. عراق تورکمن جبهه‌سی ۵ صندل عراق پارلمانیندا هابئله ۱ صندل عراقین میهنی کردستان مجلیسینده واریدی بو حزب تورکیه اوردوسو و دؤولتی طرفیندن حمایت اولونور.

## قایناقلار

.

بؤلمه:عراقین تورکمان سیاسی حزب‌لری
آمرلی

آمرلی(عربجه: آمرلي؛ آمرلی، تورکجه: Əmirli) _ توز بؤلگه‌سینین صلاح الدین ایالتینده یئرلَشن شهرلردن بیری‌دیر. بۇ شهر عیراقین قوزئینده دیالا ایالتینین سرحدینده و هابئله ایران سینیریندان ۱۰۰ کیلومتر آرالی یئرلشیر. شهرین ۴۲،۰۰۰ نفر اهالیسی اولاراق شیعه اینانجلی عیراق تورکمنلریندن تشکیل اولونوب. بۇ بؤلگه بیر اکنچیلیک منطقه سی دیر.
آمرلی هابئله آلتون کوپری ، بشیر ، مهلبیه ، بوستاملی ، قارا تپه ، سولیمان بَی ، تل عفر ، تزه خورماتو ، طوزخورماتو و یئنگجه عیراق دا بویوک تورکمان شهرلرین تشکیل وئرمیشلر کی تکجه تورکمانلار دیرلار. هابئله موصل ، کرکوک ، کفری ، داقوق ، مقدادیه جلولا و السعدیه جمعیت لرین چوخلوغو عیراق تورکمن‌لری‌دیر.

## قايناق


بؤلمه:عراق شهرلری
بؤلمه:عراقین تورکمان شهرلری
سوسیال دموکراسی

**سوسیال دموکرات** یوخسا ایجتماعی دموکراسی بیر ایدولوژی ایجتماعی ایشلرده دیر.کلاسیک بیر ایشلرده ایجتماعی ایشلری و سرمایه صاحیبلرین ایصلاح ائتمک اوچوندور  .سون بیر ایدولوژی یاردیر و عدالت یاراتماقا چالیشیر.

باشدا مارکسیسم ایدولوژیسی و بوتون اوندا اولان سوزلر و نظریه لر سوسیال دموکراسی ایشلرینده گوروشوردو هابئله ولادیمیر لنین و روزا لوکزامبورق و نئجه کائوتسکی و برنشتاین اینقیلابی سوزلری بو ایدولوژی ده گوروشوردی.سون ایللر بؤیوک روسیه اینقیلابی و بیرینجی دونیا ساواشیندان سونرا بو ایدولوژی اینقلابی سوزلرین بوشلادی.بو ایدولوژی سون ایللر چوندو  و اینقلاب و سوسالیسم ضد اولدولار (Evolution, not Revolution) (سوسالیسم اینقلاب دئییل)

## قایناقلار

بؤلمه:سیاست
فیلی لورلار

**فیلی لورلار** و یا **فیلی‌لر** باتی ایران و دوغو عراق دا بیر ائل آدی‌دیر. فیلی ائلی لور خالقینا باغلی بیر ائل‌دیر. ایراندا لوریستان و ایلام اوستانلاریندا هابئله آزاراق همدان و کیرمانشاه اوستانلاریندا گؤروشور. عراق'دا میسان و دیاله اوستانلاریندا یاشایان ائلدیر. خورم‌آباد شهرین بوتون ائل طایفاسی فیلی آدلانیر.
بعضی اوزمانلار و دیلچی‌لرین دوشونجه‌سینه گؤره، فیلی‌لر کورد خالقی'نین بیر طایفاسی کیمی تصنیف ائدیلیرلر، آنجاق اوزمانلارین و دیلچی‌لرین چوخو فیلی‌لری لور طایفالاری کیمی تصنیف ائدیرلر.
گئچن ایللرده فیلی‌لر بالاجا لوریستانی اله گئچیتدیلر بو اساسدا بوتون عراقدا و باتی ایراندا یاشایان لورلاری "فیلی" آدلاندیریبلار. 

ایراندا دؤرد کوچری لور طایفا گؤروشوب: 1-زندلر 2-بختیاری‌لر 3- ممسنی‌لر 4- فیلی‌لر
 
فیلی لور ائلی خورم‌آباد دوره‌سینده یاشاییر و کؤچن یئرلری بغداد شهرینه باغلانتی یئرلر اولوردو.

## گؤرونتولر

## قایناقلار

### اتک‌یازی

* ایران جماعتی  یازان هنری فیلد،مترجم عبدالله فریار، انتشارات کتابخانه ابن سینا
*  هوگو گروته، مترجم محمد جلیلوند، انتشارات مرکز
*  دیار الموت، ایلام،لوریستان، یازان خانم فریا استارک، مترجم علی محمد ساکی، انتشارات علمی
* خاطیره لر و اسناد سپهبد حاجعلی رزم آرا ، یازان کاوه رزم آرا، نشر شیراز

بؤلمه:ایران
بؤلمه:لورلار
بوش‌کند

بندانگشتی|300x300پیکسل|برلین، نوادا اوستانینده بیر بوش‌کند دیر
بندانگشتی|300x300پیکسل|پلیموت، مونتسرات دا بیر سیاسی محدوده نین "باشکند"ی ساییلان "بوش‌کند" دیر.
**بوش‌کند** ، یا **روحلار کندی** (اینگیلیسجه. Ghost town، آنادولو تورکجه سی. Hayalet kasaba، فارسجا. شهر متروکه) ایقتیصاد، سیاست، ساواشما، قیتلیق و  آؽری طبیعی ایتفاقلارا  گؤره بوتون اهالیسی کؤچموش و بوشالدیلان بیر کند، شهر و یا تیکینتیلر بؤلومونه دئییلیر.  شهرلرین بوشالماسینین آیری اهمیتلی سبب‌لری کیمی کوتلَوی مریضلیک‌لری میثال گؤسترمک اولار. تئرمین کیمی اهالی‌نین سایی کوتلوی شکیلده آزالان شهرلره ده عایید ائدیلیر. اصیل بوش‌کند  یئرلی اهالی طرفین‌دن تامامیله بوشالدیلمیش شهرلردیر. بونا مثال اولاراق، کالیفورنیاداکی **بودی **شهرینی، یا مونتانا اوستانینده یئرلشن **باناک **و ایتالیاداکی **کراکو **شهرینی گؤسترمک اولار. چاغداش عصرده بوش‌کندلر  توریست‌لرین ان چوخ زیارت ائتدیک‌لری یئرلردن‌دیر. آنجاق بعضی شهرلره گیرمک خطرلی، حتی یاسالارا قارشی حیساب اولونور. بونلارا مثال اولاراق اوکراین اراضیسنده یئرلشن چرنوبیل و یا پریپیات شهرلرینی گؤسترمک اولار.

سول|بندانگشتی|اکینچیلیک یئرلری صنعنتلشدیریرکن کیچیک مزرعه لرده کی بالاجا کندلرده بوشالیر
بندانگشتی|قوزئی تورک قیبریسی 1974 ایلینده تورکیه طرفیندن آزاد اولاندان سونرا، وارشوا کندی بوشالیب تکجه بیر توریست آلانی اولدو
ساغ|بندانگشتی|کراکو ایتالیا دا 1963جی ایلده یئر سوروشمه سینه گینه گؤه بوشالدی، و ایندی فیلملرده قوللانیلیر
بندانگشتی|پریپیات اوکراینین قوزئیینده بلاروس سینیریندا چرنوبیل فاجیعه سینه گؤره رادیو اکتیو ماده لرین یاییلانماسینا گؤره بوشالدی
بندانگشتی|رریک وست بوش‌کند آلمانین مکلنبورگ بؤلگه سینده قیزیل اوردوسو طرفیندن 1992 جی ایلده آمونیاک زهرلنمه سینه گؤره ایچینه گیریلمز دوروموندادیر

### آذربایجان
آذربایجان جومهوریتی اراضی‌سینده بیر نئچه بوش‌کند واردیر. بونلار ائرمنی‌لرین آذربایجان قاراباغ تورپاقلارینی ایشغال ائتمه‌سی نتیجه‌سینده یارانمیش‌دیر. ایندی بوتون دونیا طرفین‌دن تانینان یالنیز بیر شهر مؤوجوددور. بو آغدام شهری‌دیر. شهر 1993-جو ایل جولایین 23-ده ایشغال اولونموش و یئرلی اهالی شهردن زورلا قووولموش‌دور. اینسان حاقلارینی گؤزلمک (هیومن رایتس واچ) قورومونون 1994-جو ایله عایید حیساباتیندا ائرمنی‌لرین آغدام شهرینی هئچ بیر لوزوم اولمادان داغیتمالاری باره‌ده بیلگی وئریلمیش‌دیر.

بندانگشتی|کولمانسکوپ، نامیبیا

سول|بندانگشتی|دانوشکودی دمیرلولو دوراغی قالینتی سی هیندوستاندا

بندانگشتی|بریتانیانین دسپشین آداسینین والرز کؤرفزی ساحیلینده دوزلتمیش اوتراق یئری وولقان پارتلامالارینا گؤره بوشادیلدی

بندانگشتی|اورادور- سو - ژلان ، فرانسه ده آلمان سوی قیریمیندان سونرا بوش قالیب

ساغ|بندانگشتی|250x250پیکسل|روبسارت مریضخاناسی، کانادا نین ساسکاچوانینداکی بیر بوش‌کند ده
سول|بندانگشتی|250x250پیکسل|باناک، مونتانا دا بیر بوش‌کند ایدی. ایندی بیر اوستان پارکی اولوب
ساغ|بندانگشتی|250x250پیکسل|کوک بانک تیکینتی سی ریولیت، نوادا دا
سول|بندانگشتی|250x250پیکسل|1881 آسسای تیکینتی سی ویکنبورگ آریزونا اوستانینده بیر معدن قازماق کمپی ایدی

## قایناقلار
* اینگیلیسجه و تورکجه ویکی‌پدیا صفحه‌لری
ساموئل

ساموئل , سموئیل یوخسا سَموئیل یا اُشموئیل(عبرانیجه: שְׁמוּאֵל عربی:صموئیل یونانی:Σαμουήλ تانری ائشیدیب")(عربیجا :سمع .عبرانیجه :اشمؤ)(ائیل:تانری) تنخ تورات کیتابیندا اولان بیر پیغمبر آدیدیر.

## قایناقلار
* تورات و انجیل(اسکی عهد و یئنی عهد)، ترجمه فاضل خان همدانی، ویلیام گلن، هنری مرتن، تهران: اساطیر، ۱۳۷۹، ISBN 964-331-068-X
*یاردون سیز. دانشنامه کتاب مقدس. ترجمهٔ بهرام محمدیان. چاپ سوم. تهران: روز نو، ۱۳۸۰. ۱۹۱۲.
*جیمز هاکس. قاموس کتاب مقدس. ترجمهٔ عبدالله شیبانی. چاپ سوم. تهران: اساطیر، ۱۳۷۵. ۱۱۴.

بؤلمه:تاریخ
جوانلیق

**گنجلیک** یا دا **جوانلیق** — اینسان یا حئیوان یا بیتگیلرین ان گوجلو زمانی. بیر بیتگی یا حئیوان یا اینسان اؤز یاشامیندا باشدا اوشاق اولار سوندا گۆجلو و جوان اولار، سون ایللرده قوجالیب و قاری اولار. اینسان ۲۰ یاشدان ۴۰ یاشاجاق جوان آدلانیر.

تورکجه سؤزلوک جوان یانی چووان ، چووماق کوکوندن.

چووان یا یئرین گئدن و یئرین ایش گورن و تئز تئز بیر ایشلری گورن اولار. چووان گوجلو و نفسلی بیر کیمسه اولاراق.

## ادبیات
نئچه یئرده جوانلیق خام و بیلمئز بیر اینسانا آد وئریلیب

جوانلیقدا بیلمه دیم

بیلنده گوره بیلمه دیم

نئچه یئرده جوانلیق بیر افتخار و یاخشی بیر نعمت سایلیر

بیر نعمتیدی بیلمئزیدی جوانلیق نئجه قالماز
        
رستم اولاسان دائمی میدان سنه قالماز 

## قایناقلار
 

بؤلمه:یاشاییش 
بؤلمه:اینسان
۱۹ ژانویه

۱۹ ژانویه — قریقوری تقویمینه گؤره ایلین ۱۹-جۇ گۆنودور. ایل سوْنونا کیمی قالان ۳۴۶ گۆن واردیر (آرتیق ایل‌لرده ۳۴۷).

## حادیثه‌لر
* ۱۸۲۹ - ژوهان وولفقانق ووْن قوته‌نین اثری فائوست ایلک دفعه صحنه‌لندی.
* ۱۸۶۱ - جورجیا٬ آمریکا بیرلشمیش اوستانلریندن آیریلدی.
* ۱۹۰۳ - اوقیانوس آشیری ایلک رادیو یایینی آمریکایلا بریتانیا آراسیندا گئرچکلشدی.
* ۱۹۴۱ - ایکینجی دۆنیا ساواشی: اینگیلیس گۆجلری اریترهیه هۆجۇم ائتدی.
* ۱۹۴۲ - ایکینجی دۆنیا ساواشی: ژاپون عسکری بیرلیک‌لری برمه‌نی ایشغال ائتدی.
* ۱۹۵۰ - تۆرکیهده ایش محکمه‌لری قۇرولماسی قراری آلیندی.
* ۱۹۶۰ - تۆرکیه‌ده سوسیالیست حیزب پروفسور عارف آغ‌گوج باشقانلیغیندا چالیشماغا باشلادی.
* ۱۹۷۷ - فلوریدانین تاریخینده ایلک دفعه قار یاغدی.
* ۱۹۸۳ - لیون کاسابی دا بیلینن نازی ساواش گۆناهلی‌سی کلاوس باربی بولیویده تۇتوقلاندی.

بؤلمه:۱۹ ژانویه
بؤلمه:ایلین گونلری
بؤلمه:ژانویه آیی‌نین گونلری
بدره

**بدره** (عربجه:بدرة) عراق گونئی دوغوسوندان اوْلان شهرلریندن بیری دیر بۇ شهر ایران و عراق سرحدین و هابئله مهران گئچرگاهین کناریندا یئرلشیب. شهرین خالقی عربجه، تورکمانجه، لورجا دیللرینده دانیشیرلار. بدره شهری تاریخی دیر سومر شهرین کناریندا یئرلشیب دیر.

## قایناق

بؤلمه:عراق شهرلری
بؤلمه:عراقین تورکمان شهرلری
پروس

' 'پروس' '' (آلمان: Preußen)، تاریخین موختلیف دؤورلرین‌ده موختلیف معنالاردا ایستیفاده ائدیلمیش بیر دئییم اولماقلا بیرلیک‌ده ان چوخ ۱۷۱۳ - ۱۸۶۷ ایللری آراسین‌دا اؤزونه پروس کرال‌لیغی آدینی وئره‌ن آلمان دؤولتی معناسین‌دا ایستیفاده ائدیلر.

بالتیک دنیزی ساحلین‌ده بیر بؤلگه اوْلان پروس باشلانغیج‌دا، براندنبورق دوکالیغی اولاراق مقدس روم ژرمن ایمپراتورلوغو نون بیر پارچاسی ایدی و باشکندی کؤنیگسبرگ (کالینینقراد) ایدی. ایسپانیا واریث‌لیک ساواشی (۱۷۰۱ - ۱۷۱۳) اثناسیندا اینگیلیس، مقدس روما ژرمن ایمپراتورلوغو، هولند. پورتوقال و ساوویا دوکالیغی اتفاقین‌دان دؤیوشه قاتیلمیش‌دیر. ایتتیفاقین فرانسه قارشی‌سین‌دا ظفر قازانماسییلا ایمضالانان اوترجت باریشی 'یلا براندئنبورگ دوکالیغینا کراللیق دۇروم تانینمیش‌دیر. بۇ تاریخ‌دن سوْنرا پروس کرال‌لیغی اولاراق بیلینه‌جک، باشکندی ایسه برلین اوْلاجاق.

۱۸۰۶-جی ایلده کراللیق، ناپولون بوناپارت لیدرلیین‌ده‌کی فرانسه اوردوسونا مغلوب توْرپاقلارینین بؤیوک بیر حیصّه‌سینی ایتیریر و فرانسه ایله اتفاق قورماق مجبوریتین‌ده قالار. ناپولیونون ۱۸۱۲ دکی روسیه سفرین‌ده موفقیت‌سیز اوْلوب بؤیوک گۆج ایتیرمه‌سینی فورصت بیله‌ن پروس، فرانسه یلا اوْلان اتفاقینی پوزار و کوالی‌سییا گوجلریله بیرلیک‌ده ۱۸۱۳ لئیپزیگ و ۱۸۱۵ واترلو دؤیوشلرین‌ده فرانسهلاری مغلوب ائدرلر. ۱۸۱۵ 'دکی ویانا کوْنقره سی' نده پروس، سرحدلرینی باتی‌ده‌کی ساار چایین‌دان شرق‌ده‌کی نئمان چایینا قدر گئنیشلندیریر. آنجاق کراللیق توْرپاقلاری هله ایکییه بؤلونموش وضعیت‌ده‌دیر. چونکی هانور، هامبورگ و برمن کیمی موستقیل پرنسلیکلر و شهر دؤولتلری اؤلکه‌نی جوغرافی اولاراق ایکییه بؤلمک‌ده‌دیر.

۱۸۶۷-جی ایلده پروس کرالی بیرینجی ویلهم، اوتو فون بیسمارک باش ناظرلییه تعیین ائتدی. بیسمارک، دانمارک، اوتریش و فرانسه 'یا آچدیغی دؤیوشلرله آلمان بؤلگه‌لرینی بیر بایراق آلتین‌دا ییغ‌دی و آلمان ایمپیراتورلوغو نو قوردو. پروس کرالی بیرینجی ویلهم ده آرتیق آلمان 'نین کایزئر بیرینجی ویلهم دن اوْلدو. بۇ تاریخ‌دن سوْنرا پروس آلمان ایمپیراتورلوغو نون ان بؤیوک حیصّه سی اولاراق قال‌دی. ۱۹۳۴-جی ایلده ناسیستلر پروس تعریفینی تماماً اورتادان قالدیردیلار.

ایکینجی دۆنیا دؤیوشو سوْنراسین‌دا پروس توْرپاقلاری لهیستان ایله روسیه آراسین‌دا بؤلوشدورول‌دو. ایندیکی واخت‌دا لیتوانی ایله لهیستان آراسین‌دا قالان روسیه یا عایید کالینینقراد شهری کؤهنه‌دن کؤنیگسبرگ آدییلا شرق پروس‌سییانین باشکندی ایدی.

پروس، اوتریش ایله بیرلیک‌ده «آلمان دوالیزمی نین» (آلمان ایکی‌لیگی نین) تمه‌لی اولاراق بیلینر.

## بیرده باخین
* اوترجت باریشی
* واریث‌لیک دؤیوشلری

## گؤرونتولر

Image:Flag of Prussia 1892-1918.svg
File:Offiziersknopf Preussen Kaiserreich.jpg
Image:Prussia (political map before 1905).jpg
Image:Friedrich I of Prussia.jpg
Image:Frédéric Guillaume II de Prusse.jpg
Image:Friedrich Wilhelm III von Gebauer.jpg
Image:Denkmal Friedrich WilhelmIII.JPG
Image:Frederick_II_of_Prussia_Coloured_drawing.png
Image:Louise, Queen of Prussia by Vigee-Lebrun (1801, Schloss Charlottenburg).jpg
Image:Louise-mecklenburg-strelitz.jpg
Image:Amalie-von-Preussen-Aebtissin-von-Quedlinburg-im-Alter1723-1787-Zeichnung-von-Adolph-Menzel.jpg
Image:Adolph-von-Menzel-Tafelrunde2.jpg



بؤلمه:آلمان تاریخی
بؤلمه:تاریخ
موقدس روم ژرمن ایمپراتورلوغو

فرانک ایشغاللاری و مسیحیت یاییلماسی آلماندا فئودال موناسیبتلرینین فورمالاشماسینی سۆرعتلندیردی. فرانک ایمپراتورلوغونون سوقوطو ایله آلمان اراضی‌سین‌ده آلمان ویلایتلرینین بیر دؤولت حالین‌دا بیرلشمه‌سینین تمه‌لی قویول‌دو. 
ایلک واختلار بۇ دؤولت دؤرد طایفه هئرسوق‌لوغو - ساکسونییا، فرانکونییا،آلمان و باوارییا داخیل اولماقلا، رئین، ائلبا چایلاری و آلپ داغلاری آراسینداکی اراضیلری ایحاطه ائدیردی. ایلکین آلمان فئودال دؤولتینی سجییه‌له‌ن‌دیره‌ن موهوم عامللردن بیری ایری فئودال مولکلرینین سۆرعتله آرتماسی ایدی. بونون نتیجه‌سین‌ده کندلیلرین فئوداللاردان وابسته وضعیته دوشمه‌سی پروسسی سۆرعتله گئدیردی.
بیر سیرا باتی آوروپا اؤلکه‌لرین‌دن فرق‌لی اولاراق، آلمان بۇ دؤورده واحید دؤولت ایدی. بۇ دؤولتین یارانماسین‌دا ماجارلارین و نورمانلارین هوجوملارینین دف ائدیلمه‌سی چوْخ رول اوینادی. آرتیق ۱۰-جو عصرین اورتالاری و ۱۱-جی عصرین اوّللرین‌دن آلمان فئودال دؤولتی اؤزو ایشغال‌چی‌لیق سیاستینه باشلادی. شرق‌ده آلمانلارین اساس ایشغال اوبیئکتی لابابویو ایسلاولارینین تورپاقلاری اولدو. ۹۵۱-جی ایلده آلمان کرالی ۱-جی اوتو (۹۳۶-۹۷۳) قوزئی ایتالیانی اله کئچیردی. او، ۹۶۲-جی ایلده رومانی ایشغال ائدیب، اؤزونو روما ایمپیراتورو اعلان ائتدی.
بو واخت‌دان اعتباراً تکجه قوزئی و مرکزی ایتالیا دئییل، روما پاپلاری دا آلمان ایمپیراتورون‌دان وابسته وضعیته دوش‌دولر. سوْنرالار بۇ دؤولتی مقدس روما ایمپیراتورلوغو آدلاندیرماغا باشلادیلار.

## گؤرونتولر

File:HRR.gif
File:Map of the Imperial Circles (1512)-de.png
File:Mitteleuropa zur Zeit der Staufer.svg
File:Holy Roman Empire 1648.svg
File:War flag of the Holy Roman Empire (1200-1350).svg
File:Map of the Holy Roman Empire, 1789 en.png
File:Karte Böhmische Krone.png
File:Holy Roman Empire 1648 RU.png
File:Schedelsche Weltchronik Struktur des Reiches.jpg
File:Holy Roman Empire 1000 map-ru.svg
File:Quaterionenadler David de Negker.jpg
File:HolyRomanEmpire 1618.png
File:HRR 1400.png
File:HRR 1400.png
File:Carta itineraria europae 1520 waldseemueller watermarked.jpg
File:Holy Roman Empire 1000 map-de.svg
File:HolyRomanEmpire 1618.png
File:Holy Roman Empire at its territorial apex (per consensus).svg
File:Holy Roman Empire ca.1600.svg
File:Holy Roman Empire 1648.svg
File:HRR 1789 EN.png
File:Weltliche Schatzkammer Wien (189)2.JPG
File:Balduineum Wahl Heinrich VII.jpg
File:Map of the Imperial Circles (1512)-en.png


## قایناقلار

بؤلمه:آلمان تاریخی
بؤلمه:تاریخ
تز

**تز** یا **دیسرتاتیو** (فارسجا:پایان نامه) - اینشا، فیکیر بیل‌دیرمه، معروضه — مۆافیق علمی درجه آلماق اۆچون تقدیم ائدیلن علمی تحقیقات ایشی.
## قایناق
بؤلمه:علم
پیتر هیگز

**پتر هیگز** (دوغوم ۲۹ مای ۱۹۲۹ – اولوم ۸ آوریل ۲۰۲۴) — اینگیلیس نظری فیزیکچی، ادینبورق بیلیم یوردو تقاودچو اوْلموش پروْفسور. هیگز، ان چوْخ اؤزو و بیر نئچه نظری فیزیکچی طرفین‌دن وارلیغی قارشییا قویولان هیگز بوْزونو ایله تانینیر.

۱۴ مارس ۲۰۱۳ تاریخین‌ده تانری پارچاجیغینی (هیگز بوسونو) تاپدیق‌دان سوْنرا، ۰۸ اوْکتوبر ۲۰۱۳ تاریخین‌ده آلفرد نوبل آدینا وئریله‌ن نوبل فیزیک اؤدولونو فرانسوا انگلرت ایله بیرلیک‌ده قازانمیش‌دیر.

بؤلمه:علم
ماساتوشی کوشیبا

بندانگشتی
**ماساتوشی کوشیبا**- ۱۹ سپتامبر ۱۹۲۶-جی ایلده تویوهاشی‌ده، ژاپونییادا دوغولان فیزیک‌دیر. ۵ اوْکتوبر ۱۹۵۹-جو ایلده * کیوکو کاتو * ایله توکیودا ائولنمیش‌دیر. ۲۰۰۲-جی ایلده پنسیلوانیا اونیوئرسیتئتین‌دن (آمریکا بیرلشمیش ایالتلری) رایموند داویس ژر. ایله کوسمیک نئیترونلاری کشف ائد‌رک آستروفیزیکایا وئردیکلری تؤهفه‌لرینه گؤره فیزیک اوزره نوبل اؤدولینی قازان‌دی. اؤدولین یاری‌سینی رونتگن شوالارینین کوسمیک قایناقلاری اۆزرینده ائتدیی کشفله آمریکا بیرلشمیش ایالتلری اونیوئرسیتئتلر بیرلیینین ایدارچیلیینی ائد‌ن ریکاردو گیاججونی ایله پایلاشمیش‌دیر.

## تحصیلی

## آکادمیک کاریئراسی

## اوغورلاری
		

## خاریجی کئچیدلر
*M.Koshiba 
*

بؤلمه:علم
ملانصرالدین

**ملا نصرالدین** فوکاهی بیر شخصیت تورکلر ایچره سایلیر. بو شخصیت ایران، تورکیه، یونان، بولغاریستان، بوسنی، آذربایجان، قفقاز، افقانیستان کوردیستان، عراق و عرب دؤولترینده تانینیب.

## حاقّیندا
بو شخصیت اۆچون چوخلو فوکاهی و گولمه‌لی سوزلر و ناغیللار دئیلیب. اونون دوغری یا یالان اولماسی بیلینمئز. بیر نظرده اونو دوغرو بیر ماللا و امیر تیمور چاغیندا یاشیان بیر مذهبی شخصیت بیلیبلر و بیر نئچه نظرده اونی تورکیه و آنادولودا یاشیان بیر ماللا آد وئریبلر. اون امیر تیمور چاغیندا (اؤلوم:۸۰۷ق) یا حاجی بکتاش چاغیندا (اؤلوم:۷۳۸ق) آغ شهر قونیه کنارینده اولان بیر کیمسه بیلیبلر. آغ شهرده بیر بؤیوک مقبره اولور بو مقبره‌نی ماللا نصر الدین مقبره‌سی آد وئریبلر.

تورکیده اونون آدی نصرالدین هوجا  و عربیستاندا اونون آدی جحا  و کوردلر ایچره اونون آدی مُلا (کوردجه: **مەلا مەشھوور**) اولور. فوکاهی و گولمه لی ایشلر اونون اۆچون چوخ یازیلب و جماعت اونون ناغیللارین دئیب و گولر.

## سوزلردن
بیر گون ملایه ددیلر: آروادین چوخ گئزرندی، ملا ددی: یالان سویلوسوز منیم آروادیم هئچ بیزه گلمئز

ملانین اوغلو قویو ایچره دوشر، ملا قویونون باشینا گلیب ددی: اوغلوم هئچ یئره گئتمه بیر ایپ گتیریم گلیم.

## ملانصرالدین درگیسی

فایل:ملانصرالدین (Molla Nəsrəddin).jpg|
فایل:جلد شماره 22 مجله ملانصرالدین که به هجو روحانیون شیعه می پرداخت.jpg|
فایل:کاریکاتوری از نشریه ی ملانصرالدين، چاپ باکو، متعلق به بيش از صد سال پيش.jpg|
فایل:Molla nasredin (mag).jpg|


## گالری

فایل:Aksehir Nasreddin Hoca Monument.jpg|ملا نصرالدین یونوتو آغ شهرده.
فایل:Konya. Nasreddin Hoca Türbesi.jpg|قونیه‌ده ملانصرالدین توربه‌سی.
فایل:Konya, Yadigar-ı Nasreddin Hoca Türbesi.jpg|قونیه، یادیگار، نصرالدین خوجا توربه‌سی
فایل:Nasreddin (18th-century work).jpg|
فایل:Nasreddin Hodja 01.jpg|
فایل:Nasreddin Hodja 02.jpg|
فایل:Nasreddin (17th-century miniature).jpg|
فایل:Harikalar Diyari Nasrettin Hoca 05981 nevit.jpg|
فایل:Hitit aslanına ters binmiş nasrettin hoca.jpg|
فایل:Nasrettin Hoca5.jpg|


## قایناقلار

بؤلمه:تورک ادبیاتی
بؤلمه:ادبیات
بؤلمه:کیمسه‌لر
داوود

**داوود** (اینگیلیسی‌جه: David) بیر پادشاه ایدی.  ۱۰۰۰ میلادان قاباق ایل‌لر آراسیندا حؤکومت ائدیب. طالوت اؤلوموندن سوْنرا حؤکومتی اله کئچدیب و اؤزونون وفاتیندان سوْنرا سلیمان واریث کیمی تخت و تاجه صاحیب چیخیب.

## گؤرونتولر


File:Sweet stories of God; in the language of childhood and the beautiful delineations of sacred art (1899) (14751566596).jpg
File:Samuel e david.jpg
File:Jusepe Leonardo 001.jpeg
File:King David Bathsheba Bathing.jpg
File:JRSLM 300116 Tel Dan Stele 01.jpg
File:Karnak Tempel 19.jpg
File:081.David Mourns the Death of Absalom.jpg
File:'David' by Michelangelo Fir JBU002.jpg
File:Study of King David, by Julia Margaret Cameron.jpg
File:Paris psaulter gr139 fol7v.jpg
File:Rosselli Triunfo David.jpeg


## قایناق‌لار

بؤلمه:شاهلار
غربی روم ایمپیراتورلوغو

**غربی روم ایمپیراتورلوغو** - ۲۸۵ جی ایلده دیوکلتیانین رفورماسیندان سوْنرا روم ایمپراتورلوغونون باتی حیصّه‌سینین آدی. غربی ایمپراتورلوغونین مؤوجودلوغو ۳-جو - ۵-جی عصرلری ایحاطه ائدیر.
ایمپیراتورلوغو باتی و شرق حیصّه لره بؤلوندوک‌دن و روم باشکند خۆصوصیتسینی ایتیردیک‌دن سوْنرا، اوّلجه مئدیولان (مۆعاصیر میلان) سونرادان ۴۰۲ جی ایلده‌ن راون، ۵-جی عصردن اعتباراً تزه‌دن روم غربی روم ایمپراتورلوغونون باشکندینا چئوریلیر.

۳-جو عصرده دیوکلتیان روم ایمپراتورلوغوسینی ایکی حیصّه یه (هر بیری اؤزلویؤن‌ده ایکییه پارچالانماقلا) بؤلمکلب نئجه دئیرلر تتراارخییا سیستمینی یاراتمیش اولور. عؤمرو چوخ چکمه‌یه‌ن تئتراارخییا بؤیوک کونستانتینین حاکمیّتی آلتین‌دا ایمپیراتورلوغو بیرلشدیریلدیک‌دن سوْنرا لغو ائدیلیر. اما بؤیوک کونستانتینین وفاتین‌دان سوْنرا ایمپیراتورلوغو اوچ اوغلو آراسین‌دا تزه‌دن بؤلونور. ۳۵۰ جی ایلده ایکی قارداشین - ۲-جی کونستانتین و کونستانتین اؤلومو ایمپراتورلوغونین تزه‌دن ۲-جی کونستانچین حاکمیّتی آلتین‌دا بیرلشمه‌سینه سبب اولور. ایمپراتورلوغونین یئنی‌دن پارچالانماسی ایمپراتور ایوویانین اؤلومون‌دن سوْنرا ۳۶۴ جو ایله تصادف ائدیر. سئچیلمیش ایمپئراتور بیرینجی والنتینیان غربی ایمپراتورلوغونین، قارداشی ۲-جی والئنت ایسه شرقی ایمپراتورلوغونین حاکمینه چئوریلیر. بؤلونموش حاکمیّت اۆصولونا باخمایاراق رسمه‌ن بوتؤو ساییلان ایمپیراتورلوغو ۳۹۴ جو ایلدک مؤوجودلوغونو قورویوب ساخلایا بیلمیش‌دیر. ۳۹۴ جو ایلده بیرینجی فودوسی ایمپراتورلوغونین باتی حیصّه‌سینی غصب ائدرک قیسا مدته بیرلشمیش ایمپراتورلوغونین سونونجو ایمپراتورونا چئوریلمیش اولور. ۳۹۵ جی ایلده بیرینجی فودوسینین اؤلومون‌دن سوْنرا اوغلانلاری هونوری غربی، آرکادی ایسه شرقی ایمپراتورلوغونین ایمپیراتورونا چئوریلیرلر. ۶۰ ایل عرضین‌ده
ایمپراتورلوغونین غربی فئودوسینین ائولادلاری طرفین‌دن محض راوئننادان ایداره ائدیلمیش‌دیر. هوننوری‌دن سوْنرا حاکمیّته ۳-جو والنتینیان (۴۲۳—۴۵۵) گلیر. ۵-جی عصردن باشلایاراق روم تاریخینین قارا گونلرینی یاشامیش اولور. هونلارلارین، قرمان و واندال طایفه لارینین آرام‌سیز هوجوملاری آلتین‌دا اراضی‌سینین بؤیوک بیر حیصّه‌سینی ایتیره‌ن دارماداغین ائدیلمیش روم تنززول ائتمه‌یه باشلاییر.
غربی روم ایمپیراتورلوغو رسمی اولاراق ۴ سپتامبر ۴۷۶ جی ایلده قرمانلارین باش‌چی‌سی اودوآکر طرفین‌دن رومول آوقوستولون دئوریلمه‌سی ایله سوقوط ائتمیش اولور.

## گؤرونتولر


File:Roman Republic-44BC.png

File:Wars-of-the-Tetrarchy.gif

File:Impero Romano da maggio a settembre 337.png

File:Solidus of Honorius (YORYM 2001 12465 2) obverse.jpg

File:Western Roman Empire 409.png

File:Invasions of the Roman Empire 1.png

File:Roman Empire under Majorian (460 CE).png

File:Roman-Empire 477ad.jpg

File:Odoacer 480ad.jpg

File:Solidus-Odoacer-ZenoRIC 3657cf.jpg

File:Visigoths_tremissis_6_century_823177.jpg

File:Justinien 527-565.svg

File:0418 Befreiung einer belagerten Stadt Bodemuseum anagoria.JPG

File:Romance languages.png

File:Exarchate of Ravenna 600 AD.png

File:Frankish Empire (orthographic projection).svg



## قایناقلار
https://az.wikipedia.org

بؤلمه:تاریخی دؤولتلر
بؤلمه:روم ایمپیراتورلوغو
قانا ایمپیراتورلوغو

**قانا ایمپیراتورلوغو** ()— ایندیکی گونئی-شرق موریتانی و غربی مالی‌ده یئرلشن بیر دوولت ایدی.

## گؤرونتولر


File:Trans-Saharan routes early.svg

File:Senegal River according to al-Bakri.jpg

File:Senegal River according to al-Idrisi.jpg

File:Ghana successor map 1200.png



## قایناقلار

بؤلمه:تاریخی دؤولتلر
بؤلمه:قانا ایمپیراتورلوغو
بؤلمه:سنقالین تاریخی
بؤلمه:ازوادین تاریخی
نوبر

**نوبر**  تبریز شهرینده بیر بؤیوک و اسکی محله دیر. شومال طرفی راستا کوچه و جنوب طرفی یانیق یئرلر و شرق طرفی مارالان و غرب طرفی چرنداب و قونقا باشی یئرلشیر.

## قایناقلار

بؤلمه:تبریز محله‌لری
جان دالتون

** جان دالتون** (، ۶ سپتامبر ۱۷۶۶، ایقلسفیلد، کامبرلند، اینگیلیس — ۲۷ ایول ۱۸۴۴، منچستر، اینگیلیس) — اینگیلیس فیزیکی و کیمیاچی‌سی.

## حیاتی

جان دالتون ۱۸۰۳-جو ایلده بیر سیرا المنتلرین نیسبی آتوم کوتله‌لرینین بیرینجی جدولینی ترتیب ائتمیش، آتوم-موْلکول تعلیمینین اینکیشافین‌دا بؤیوک رول اوینامیش‌دیر. ائل‌جه ده دالتونون آدییلا گؤرمه قابیلیتین‌ده‌کی پروبلم - دالتونیزم آدلاندیریلمیش‌دیر. او اؤزو ده بو خسته‌لیک‌دن اذیّت چکمیش‌دیر و ۱۷۹۴-جو ایلده بو حاق‌دا یازمیش‌دیر.

## دالتونون آتوم نظریه‌سی

دالتونون آتوم نظریه‌سی آتوملار حاقین‌دا علمی نظریه‌دیر. دالتون بو تئوری ایله المنتلرین معین اۆصوللارلا بیرلشمه‌سی سببینی آیدینلاشدیردی. آتوملارین ایده سی همین واخت معلوم ایدی، لاکین گئنیش قبول ائدیلممیش‌دی. دالتونون بو تئوری‌سی حقیقی مۆشاهیده اۆزرینده قورولموش‌دو. بون‌دا قدر آتوملار حاق‌دا ایدئیالار داها چوخ فلسفه اۆزرینده قورولوردو.

اونون تئوری‌سی آشاغی‌داکی کیمی‌دیر:
* بوتون جیسیملر آتوملاردان تشکیل اولونوب.
* آتوم‌دان داها ساده هیسسجیک یوخ‌دور.
* آتوملار یارادیلا و یا داغی‌دیلا بیلمز.
* کیمیوی تئپکیلر آتوملارین حرکتی زامانی باش وئریر.
* عئینی المنتلرین آتوملارینین کوتله‌سی عئینی‌دیر.
* آتوملار آنجاق خصوصی نیسبتلرده بیرلشه بیلیر.

## ایستینادلار


بؤلمه:کیمیا
بؤلمه:فیزیک
مارالان

**مارالان** تبریزین جنوبی طرفینده یئرلشن بیر محله آدیدیر.بو محله شومال طرفدن خیاوان و جنوب طرفدن یانیق داغلار شرق طرفدن ساری زمی و چاچاداغ و غرب طرفدن قازان داغی و چرنداب ونوبر محله سینه محصور اولور.

## قایناقلار

بؤلمه:تبریز
بؤلمه:تبریز محله‌لری
لاهور

**لاهور** (اوردو: لاہور، پنجاب: لہور)، پاکیستانین شیمال-شرقین‌ده پنجاب اوستانینین اداره مرکزی اوْلان شهر. بو شهر پاکیستانین ایکینجی بؤیوک شهری اوْلوب نوفوسو (۲۰۱۱ تخمینی ایله) تخمیناً ۱۱ میلیونا یاخین دیر. قورولدوغو بؤلگه اکین‌چی‌لییه اویغون‌دور، آیریجا اهمیت‌لی بیر توْخوما شهری‌دیر. لاهور، مین ایل بویونجا اوزانان زنگین بیر تاریخه صاحب اولماقلا بیرلیک‌ده پاکیستانین اهمیت‌لی بیر مدنیت مرکزی‌دیر. دۆنیانین ان سیخ اهالی‌سی اوْلان شهرلرین‌دن بیری اوْلان لاهور، ایقتیصادی، سیاسی، نقلیات، ایله‌نجه و تحصیل مرکزی اولماغا داوام ائدیر.

## نوفوس

## رسیم قالری

File:Data Durbar at night.JPG
File:Badshahi Mosque July 1 2005 pic32 by Ali Imran (1).jpg
File:Alamgiri Gate.jpg 
File:Minar e Pakistan.jpg 
File:Siddiq Trade Center Main Bl Gulberg Lahore.jpeg 
File:AllamaIqbalAirport.JPG
File:1893_Map_of_Lahore.jpg


## قایناقلار

بؤلمه:پاکیستان
ایسلام آباد

**ایسلا‌م آباد یا ایسلام آوا** () پاکیستان ایسلام جومهوریتی نین قوزئینده یئر آلان بیر شهر و بو اؤلکه نین باشکندی.

## جوغرافییا

بو شهر ۵۳۰٬۰۰۰ نفر نوفوس ایله «باش کند» بولگه سینده یئر آلدیغینا باخمایاراق قدیم دن پنجاب ایالتیندن ساییلار.

ایسلام‌آباد ۳۳°۴۰' قوزئی  ۷۳°۱۰' دوغو موختصاتین دا یئرله شه رک مارقالا تپه لرینین گونئی یانیندا یئر آلیب دیر.

راول، سیملی و خانپور آدلی اوچ دوزنیلمیش سددلر ایله سوواریلیر. یای لاری ایستی دیر و قوراپیشیرن و زومار آیلاریندا ایستی مئوسیم لی یاغیش لاردان فایدالانیر.

قیش دا ایسه سویوق هاوایا دونور و سوهوا و مارقالا تپه لرینه قار دا یاغیر.

## اهالی

۱۹۹۸ ایلینین آلیندیغی بیلگی لره ایستینادن ایسلام آبادین اهالیسینی ۶۵٪ پنجاب لی لار ۱۰٪ اوردو کوچری لری ۱۰٪ پشتو کوچری لری و اون بئش فاییزینی دا باشقا ائتنیک لر تشکیل ائدیر.

## قارداش شهرلر
اسلام‌آباد گونوموزده یئددی شهر ایله قارداش لیغی واردیر:

پکن، چین

پاریس، فرانسه

فرانکفورت، آلمان

آنکارا، ترکیه

سیدنی، استرالیا

امان، اردن

کلن، آلمان

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار

* 
* 
* Capital Development Authority 
* 
* 

بؤلمه:پاکیستان شهرلری
بؤلمه:گونئی آسیا
بؤلمه:پایتخت
بؤلمه:آسیا باشکندلری
بؤلمه:ایسلام آباد
بؤلمه:Coordinates on Wikidata
ایسترس

**ایسترس** – اورقانیزم‌ده عصب سیستملرینین نورمال وضعیت‌دن کنارا چیخماسی.

گونلریمیزی جوربجور قایغیلارین، چکیشمه‌لرین احاطه‌سین‌ده کئچیره-کئچیره گؤزلمدییمیز نقطه‌لردن موختلیف زده‌لر آلیریق.

گون‌ده‌لیک حیاتیمیزدا ایستر-ایستمز فرق‌لی احوالی-روحیّه‌لر یاشامالی اولوروق. بیلیشیم دؤورو آدلانان گونوموزده زامانلا آیاقلاشا بیلمک اۆچون آییق‌لیق، خصوصی قابیلیت و یوکسک آنالیز قابیلیتی طلب اولونور. بئله‌جه، گونلریمیزی جوربجور قایغیلارین، چکیشمه‌لرین احاطه‌سین‌ده کئچیره-کئچیره گؤزلمدییمیز نقطه‌لردن موختلیف زده‌لر آلیریق. یورغون اولوروق، باشیمیز آغریییر، بعضاً اؤزوموزو او قدر حال‌سیز، تاقت‌سیز حیس ائدیریک کی، ایش یئرین‌دن قالخیب ائوه گئتمه‌یه بئله، اذیّت چکیریک.

بوتون بو پروبلملرین تملین‌ده دهشت‌لی بیر خسته‌لیک دایانیر: ایسترس. طیب لوغتین‌ده ایسترس آدلی بیر خسته‌لییه راست گلینمه‌سه ده، چوخ خسته‌لیکلرین عمله گلمه‌سی محض بو عاملله باغلی‌دیر. اینسان دایم تلسیر، دقیقه‌سینی اؤلچوب-بیچیر، هر ساعتین تمامین‌دا کیمینله‌سه گؤروش پلانلاشدیریر، هان‌سی‌سا یازینی ۳ گون عرضینده بیتیریب، واکنش تحویل وئرمیی بوینونا گؤتورور و بئله‌جه، قایغیلار آخارین‌دا اؤزو ده حیس ائل‌مه‌دن چوخ شئیینی ایتیریر. ایسترس، ساده‌جه، بو گونون میدانا چیخاردیغی بلا دئییل، هر زامان اولوب، اما بوگونکو ایسترس هئچ زامان اولماییب.

## ایسترس موختلیف خسته‌لیکلرین یارانماسینا سبب اولور

پسیخولوقلار (روان شیناس لار)و پسیخیاترلار (روان پزشک لر)اینسانین سوماتیک خسته‌لیکلری ایله شخصی خصوصیتلری آراسین‌دا، همچینین یاشاییش موحیطی آراسین‌دا آسیلیلیغین اولدوغونو معین ائتمیشلر. مثلاً معده خوراسی (زخم) خسته‌لری اۆچون یوکسک بورج حیسی، هیه‌جان، عصبی‌لیک خاص‌دیر. بو اینسانلارا آشاغی اؤزونوقیمتله‌ن‌دیرمه، حددن آرتیق کؤورک‌لیک، تئز اینجیمک، اوتان‌جاق‌لیق، اؤزونه اینام‌سیزلیق، همچینین اؤزونه قارشی یوکسک تلبکارلیق خاص‌دیر. معین ائدیلمیش‌دیر کی، بئله اینسانلار اصلینده باجاردیقلارین‌دان داها چوخ ائتمه‌یه چالیشیرلار. اونلاردا چتین‌لیکلرین آرادان قالدیریلماسی گۆج‌لو هیه‌جانلا مۆشایعت اولونور. بو هیه‌جان گرگین‌لیک وضعیتی یارادیر کی، همین گرگین‌لیک هضم اورقانلارینین و اونلارین دامارلارینین دیوارلارینین عضله‌لرین‌ده ایسپازمایا سبب اولور. بو ایسه اونلارین قانلا تجهیزینی پیسلشدیریر و اونلارین معده شیره‌سی ایله هضمینه مقاومتینی آزال‌دیر. بو دا خورا یارانماسینا سبب اولور.

معین اولونموش‌دور کی، حادثه‌لرین گله‌جک اینکیشافینی گؤرمه‌یه چالیشان، دلیل و ثبوتلارلا ایسترئسسورون نئقاتیو گۆجونو آزال‌دان، سیتواسییایا یومور حیسی ایله یاناشان اینسانلار ایسترئ‌سی داها یونگول کئچیریرلر. سایکولوژی گرگین‌لیک، قورخو، تهلوکه حیسی، اوغورسوزلوق اینسان اۆچون داها داغیدیجی ایسترئسسوردور. مس: تیتانیکین باتماسی زامانی خیلاسئدیجیلر حادثه یئرینه چوخ تئز (۳ ساعت‌دان سونرا) چاتمیش‌دیلار. بونا باخمایاراق سرنیشینلرین اکثریتی قورخودان اؤلموش‌دور. اونا گؤره ده فرانسه حکیمی آ. بومبار اؤز کیتابین‌دا یازیردی: افسانوی گمیلرین واخت‌سیز اؤل‌ن قوربانلاری قورخودان اؤلورلر.

آپاریلان آراشتیرمالار نتیجه‌سین‌ده اینسانلارین داها چوخ یاخین آدامینین ایتیردیک‌ده، نیگاهی پوزدوق‌دا و ایشی ایتیردیک‌ده ایسترئ‌سه معروض قالماسی معلوم اولموش‌دور .

## ایستینادلار


بؤلمه:طیب
پیئر کوری

**پیئر کوری** (۱۵ مئی ۱۸۵۹، پاریس - ۱۹ آپریل ۱۹۰۶، پاریس)، فرانسه‌لی فیزیکچی؛ کریستال بیلیم، مغناطیسم، پیئزوالکتریک و رادیو اکتیویته بیلیم‌لرینین قاباقجیللاریندان. کیمیاگر یولداشی ماریا کوری ایله بیرلیکده ۱۸۹۸-جی ایلده رادیوم المنتینی تاپدی. ۱۹۰۳-جی ایلده هنری بکرل طرفین‌دن تاپیلان رادیاسیون (شۆعالانما) فاکتی اوزرینده اورتاق چالیشمالاردا ائتدیکلری اۆستون خیدمتلری اۆچون حیات یولداشی ماریا کوری ایله بیرلیکده نوبل فیزیک اؤدولو آلدی.

پیئر ۱۴ یاشیندا ایکن، ریاضیات اۆچون هوَس و قابیلیتینی ایثبات ائتمیشدی. ۱۶ یاشیندا بیلیم‌یوردو ایشلرینه باشلادی و ۱۸ یاشیندا اولاندا آمریکالی ماستر درجه‌سینین ائش‌دیری ایله اؤدوللندیریلدی. آنجاق پولسوزلوق اونون دوکتورا اوخوماغینین گئجیکمه‌سینه ندن اولدو. بو اۆزدن بیر لابراتواردا ایشله‌مگه باشلادی.

اونون ایلک اؤنملی علم ایش بیرلیگی، بؤیوک قارداشی ژاک‌وِس ایله ایدی. پیئر ۲۱ و ژاک ۲۴ یاشلاریندا ایکن، قارداشلار پیئزوالکتریک تأثیرینی کشف ائتمیشدیلر. کوری قارداشلاری قاتی کریستاللار باسقی آلتیندا اولدوغو زامان، کریستاللاردان الکتریک انرژی‌سی یاراندیغینی تاپمیشدی. اوخشار کریستاللار سیخیشدیریلمیش اولدوغوندا اورادا بیر الکتریک پوتانسیئلی یارانمیشدیر. ایکی دانا خارق‌العاده حادیثه‌نین آراسینداکی باغلانتی‌نین گئرچگینی آنلاماق، پیئر'ی فیزیکین قانونلاریندان تقارونون اصل روْلو حاقیندا قاباقجیل بیلگی اینکیشاف ائتمک اۆچون کؤمک ائتدی.

۲۹ جولای ۱۸۹۵-جی ایلده ماری کوری ایله ائولنن پیئر، بو ائولیلیکدن ایکی قیز اوشاغینا صاحیب اولدو. پیئر کوری ۱۹ آپریل ۱۹۰۶-جی ایلده تصادوفدا دۆنیادان گئتمیشدیر.

## قایناق

بؤلمه:علم
جومونق

بندانگشتی|جومونقون مزاری قوزئی کوره

**جومونق**  (دوغوم: ۵۸ م.ق. اؤلوم: ۱۹ م.ق. -شاهلیقی ۳۷ دن ۱۹ ایل میلاددان قاباق) بوتون آدی  دانقمیونق سئونق وانق   اسکی کوره تاریخینده بیر شاه آدی.جومونگ کوره دیلینده پاخچی اوخ آتان.قوقوریو ایمپراتورلوغون بنا ائتدی.کوره اؤلکه سینده اوچ ایمپیراتورلوق تاریخده قورولدو ,قوقوریو لاب شمالی سرحد صاحیبی اولوردی.بو ایمپیراتورلوق ایندیکی منچوری و قوزئی کوره (شمالی کوره) اؤلکه لرینده قورولدو.قوانقائتو لوحه سینده اونون آدی چومووانق  (چومو شاهی) یازیلیب.هابئله ایکی تاریخی کیتاب سامقوک ساقی و سامقوک یوسا یازیسیندا اونون آدی جومونق و لقبی "قو" یازیلیب. بیلینیر اونون آدی سامقوک ساقی یازیسیندا چومونق یا سانقائی آد وئریلیب. اونون آدی ومونق، جونقمو یا دومو و مزاری قوزئی کوره ده اولور.

## قایناقلار

بؤلمه:تاریخ
بؤلمه:کوره تاریخی
کراچی

* 'کراچی' * (اوردو: کراچی)، پاکیستان 'دا سیند اوستانی' نین ایداره مرکزی اولان شهر.

۲۰۱۰-جی ایلده ۱۸ میلیونا چاتان اهالیسیله اؤلکه‌نین ان بؤیوک، دۆنیانین ایسه ۱۱. بؤیوک شهری‌دیر. اؤلکه‌نین صنایع و تیجارت مرکزی اولان شهر، اؤلکه‌نین جنوبون‌دا، هیند اوقیانوسو ساحلین‌ده قورولموش‌دور.

## تاریخی
۱۷.یوزییل'این اورتالارین‌دا هیند اوقیانوسی ساحللرین‌ده ایندوس چایی 'نین دنیزه تؤکولدویو یئره چوْخ یاخین بیر نقطه‌ده کیچیک بیر بالیق‌چی کن‌دی قۇرولدو. ایندوس'اون آغزینین غربین‌ده ایکی چای آراسین‌داکی کیچیک بیر یاریمادا عومومدونیا صحیّه تشکیلاتینینون‌ده ایشتیراک ائدن بۇ کند دنیز ائ آچیق ایدی، چوْخ اعتیبارلی بیر بؤلگه‌ده قورولموش‌دو و چؤل اون آرخاسین‌دا قورولموش اولدوغو اۆچون کوروناکلیی‌دی. آیریجا دالغالارین حرکتی چایلارین آللوویال لو ییغینلارینی شرقه دوغرو سوروکلئیئرئک بیر نقطه‌ده ییغیلمالارینی اؤنلویوردو. بوتون بۇ خصوصیتلری گؤره‌ن اینگیلیس لئر ۱۹. عصرین اورتالارین‌دا کن‌ده بیر لیمان ائدیب، اطراف‌داکی برکت‌لی دوزنلیین اکینچی‌لیک محصوللارینی بۇ لیمانا ایستیقامتلندیرمیی دوشون‌دولر. بئله‌جه کراچی قورولموش اولدو. ۱۹۴۷ 'ده پاکیستان موستقیللیینی قازانینجا، شهر باشکند اولدو. هیندوستان 'دان گلن موسلمان ایممیقرانتلار بورا یئرلشدیریل‌دی. بئله‌جه، شهر ایقتیصادی و دئموقرافیک معنادا بؤیوک بیر چئوریلمه یاشادی.

اینگیلیسلر، قوروچونون حربی اهمیتینی و ایندوس حؤوزه سی ندان الده ائدیله‌ن محصوللارین ایخراجین‌دا اهمیت‌لی بیر لیمان اولدوغونو فرق ائتدیلر. آردین‌دان لیمانینی بالیق‌چی‌لیق اۆچون اینکیشاف ائتدیردیلر. بئله‌جه، یئنی ایش یئرلری آچیل‌دی و اهالی سۆرعت‌لی بیر شکیل‌ده آرتماغا باشلادی. کراچی بؤیوک بیر شهر حالینا گل‌دی.

۱۸۶۴ده، کراچی ایله لندن آراسین‌دا ایلک تلقراف پیغامی یوللان‌دی. ۱۸۷۸ 'ده، کراچی دیگر اینگیلیس موستملکه‌سی آلتین‌دا هیند شهرلریله قاتار یولو باغلان‌دی. ۱۹۱۴ ده، کراچی بوتون بریتانیا ایمپیراتورلوغو' نون ان بؤیوک تاخیل اۆرتیم (تولید) ائدن لیمانی حالینا گل‌دی. ۱۹۲۴ 'ده، بیر آرودروم اینشا ائدیل‌دی و بئله‌لیکله هیندوستان تمل گیریش قاپی‌سی اولدو.

کراچی، هله اؤلکه‌نین ان اهمیت‌لی ایقتیصادیات و صنایع مرکزی‌دیر. پاکیستانین خاریجی و اورتا آسیا اؤلکلریله ائتدیی تیجارتی ایداره ائدر. پاکیستانین گسیه 'سینین بؤیوک بیر میقدارینی و اوفیس ایشچی‌سینی الینده ساخلایار. قوروچونون اهالی‌سی بؤیومه‌یه داوام ائدیر. پاکیستان‌دا سون زامانلاردا یاشانان ایقتیصادی بؤیومه، قوروچودا یاشانان ایقتیصادی دیریلمه‌نین نتیجه‌سی‌دیر.

## اهالی
کراچی اؤلکه‌نین اهالی باخیمین‌دان ان بؤیوک شهری‌دیر. قورولدوغو واخت‌دان بری اهالی‌سی داوام‌لی و حدین‌دن آرتیق درجه‌ده آرتمیش‌دیر.

## بویوک شهرلری

## قایناقلار

بؤلمه:پاکیستان
بؤلمه:کراچی
بؤلمه:Capitals of Pakistan
بؤلمه:Cities in Pakistan
بؤلمه:Coastal cities and towns in Pakistan
بؤلمه:Former national capitals
بؤلمه:Metropolitan areas of Pakistan
بؤلمه:Populated places in Sindh
بؤلمه:Port cities and towns in Pakistan
بؤلمه:Ports and harbours of the Indian Ocean
بؤلمه:1729 establishments in Asia
بؤلمه:Populated places established in 1729
اود

**اوْد** یۆکسک ایستیلیک و معمول اولاراق آلوو وئرن سۆرعتلی یانما اولایی‌دیر.

## اولوشومو
اود ایجاد اولماسی اۆچون یانا بیلن بیر ماده‌نین یانما ایستیلیگینده اوکسیژن ایله تماس ائتمه‌سی گرکیر. یانان ماده(یاخیت) و اوکسیژن‌ین سۆرکلی تماسی اودون یانماسینا دوام ائدیر.
اود طبیعتین دورد موقددس ساییلان عونصورلریندن بیری دیر . کی تورک میلّت لرده اوزللیکله آذربایجان اؤلکه سینده اونا باشقا باخیلیب او قدر کی وار اولان حایات لاریندا اودلا ایلگیلی چوْخلو افسانه لر ناغیل‌لار اینانچ‌لار فولکولورلار یارانیب و حایات لاری اودا باغلی اولدوق‌لارینا گؤره موقدس ساییلیب آما اساس اولان اود قوتسال سانیلمؽش‌سادا بۇ اؤلکه ده هئچ بیر زامان اود، تانری سانؽلاراق تاپیلماییب.

## اود(سومرلر تانریچاسی)
سومرلر گونش تانریچاسینی اود چاغیریردیلار. سومر دونوشونده اود گونش, ایشیق, یاشاییش تانریچاسی اولوردو.

بو اینانچ قوتی لر لولوبای و مانا اؤلکه سینده گوروشور.اود یوخسا اوتو گونش تانریسی و آتش ،ایشیق ،گونش، ایستی سمبولو سانؽلؽردی.اوتور بۇ تانریچا آدیندان گلیب اوتور قوتی لر ایچره معبد و آتش خانا اولوردو.

## اود و [[میترا|میترائیسم]]
میترا هیتی لرین گونش تانریچاسی اود یا اوتور تانریچادیر.سومریلر و هیتی لر بیر کؤکده و میترا یا گونش تانریچاسین قوللوق ائدردیلر.میترا یونانیجا همان اوتور(آتشخانا) اولااراق بیلینیب.

## گؤرونتولر

FIRE 01.JPG|  |
Fire02.jpg|  
Image:Combustion methane.png
Image:Verbrennungsdreieck.svg
Image:Fire triangle 2.svg
Image:Triangolo del fuoco.svg
Image:Fire triangle.svg
Image:Fire tetrahedron.svg
Image:fire symbol (alchemical).png
Image:Brandfare.jpg
Image:DIN 4844-2 D-P002.svg
Image:DIN 4844-2 Warnung vor feuergefaehrlichen Stoffen D-W001.svg
Image:FireIcon.svg
File:DTM_Mercedes_W204_Lauda09_amk.jpg|
Image:Fire offshore.jpg
Image:Santiago's cathedral lume GDFL.jpg
Image:Fire 1873.JPG|Glut mit angekohlten Scheitern
Image:FlameV1.png
Image:FireV2.png


## قایناقلار

### اتک‌یازی

بؤلمه:اود
بؤلمه:شیمیایی ریاکسیونلار
جلال آباد

* 'جلال آباد' * (، همچینین اوّللر جلال کوت)، افقانیستانین شرقین‌ده، ننگرهار ویلایتینین مرکزی اولان شهر.

جلال آباد، افقانیستان ایله پاکیستان آراسین‌دا و ایکی اؤلکه‌نی گئرچک معنادا بیر-بیرینه باغلایان کونومویلا بؤلگه‌نین موذاکیره‌سیز ان اهمیت‌لی شهری‌دیر. هسوان-تسانگ طرفیندن کؤهنه آدی آدیناپور اولاراق یازیلان شهر کابول چایی ایله کونار چایی 'نین بیرلشمه نقطه‌سین‌ده، لاگمان وادیسینده ایشتیراک ائتمک‌ده‌دیر. باشکند کابولین ۱۵۳ km. شرقین‌ده‌کی شهر، شرق افقانیستانین ان بؤیوک صنایع و تیجارت مرکزی‌دیر. سیتروس مئیوه‌لری، شئکئرکامیشی و دویو باش‌دا اولماق اوزره، اکینچی‌لیک محصوللاری اۆرتیم (تولید)ی و کاغیذ فابریکلری شهرین ان اهمیت‌لی دولانیشیق قایناقلاری‌دیر.

شهر، افقانیستان ایله پاکیستان'ی بیر-بیرینه باغلایان آنا قورو یولو اۆزرینده یئر آلیر. کابولی پیشاور باغلایان بو یول اوزرین‌ده‌کی ان بؤیوک شهر (پاکیستان دا داخیل اولماقلا) جئلالابادی. ایکی اؤلکه‌نی بیر-بیرینه باغلایان بو شهرین اهمیتی گون کئچدیکجه آرتماق‌دادیر. گون‌دن گونه آرتان تیجارت فعالیّتلری کارشیلییابیلمئک اۆچون ده ایکی اؤلکه آراسینا جلال آباد علاقه‌لی دمیریولو ائدیلمه‌سی دوشونولمک‌ده‌دیر. آیریجا پیشاور ایله جلال آباد آراسین‌داکی قورو یولونو  .تشکیل تیجارتی و توریزمی داها دا آرتیراجاغی دوشونولور.

## ایشغال سونراسی
۳۱ ایول ۲۰۰۶-جی ایلده، ویلایت قوبئرناتورونون ده قاتیلدیغی بیر مؤولید سونراسی مسجید خاریجینه یئرلش‌دیریله‌ن بومبانین پارتلاماسی نتیجه‌سین‌ده ۴ آدام اؤلدو

۳۰ ایون ۲۰۱۰، طالبان خادیملری طرفیندن جلال آباد هاوا لیمانینا هوجوم تشکیل ائدیل‌دی. اؤل‌ن و یارالانان اولمادی.

۱۸ فوریه ۲۰۱۱-جی ایلده، شهرده اولان بانک کابولین بیر شعبه‌سینه طالبان طرفیندن تشکیل ائدیله‌ن هوجوم‌دا ۱۸ آدام اؤلموش‌دور. 
۱۸ مای ۲۰۱۱-جی ایلده جئلالابادین خاریجی سقمنتین‌ده بیر پولیس مینیبوسونئ قارشی تشکیل ائدیله‌ن اینتیهار هوجومون‌دا ۱۳ آدام اؤلدو.

## شکیللر

File:ghousejaa.jpg|Valilik konutu, 2003
File:pchowkjaa.jpg|Pashtunistan Chowk in 2006
File:kabulriverinjaa.jpg|Kabil Nehri üzerindeki Behsud Köprüsü, 2009
File:Jalalabad in Nangarhar Province.jpg|Kentte bir cadde, 2004
File:Street in Jalalabad, Afghanistan.jpg|Kentte bir cadde, 2007
File:Kiowa helicopters at Jalalabad Airfield, Afghanistan.jpg|Havaalanında'nda helikopterler
File:View Of Jalalabad Greenery.jpg|Bir tarla

## قارداش شهرلر
*  سان دیگو، آمریکا بیرلشمیش ایالتلری

## قایناقلار

## خاریجی کئچیدلر

* [Http://www.flickr.com/photos/kimberlytherese/421677505/in/set-72157594578147607/ جلال آباد شکیللری] 

بؤلمه‌: Əfqanıstandakı şəhərlər
بؤلمه‌: Nangarhar elindəki məskunlaşma yerləri
قوقوریو

**قوقوریو** (، ، ، ، ) آسیادا بیر اسکی دؤولت.   قوقوریو 37 میلاددان اؤنجه  قۇرولدو و 668 میلاددان سوْنرا داغیلدی.
## بیرده باخ
* تاریخ
*ایمپیراتورلوق
* ساحه اساسیندا اؤلکه‌لر
* ساحه اساسیندا ایمپیراتورلوقلار
## قایناقلار

*اینگلیسیجه ویکی پدیا
 

بؤلمه:تاریخی دؤولتلر
۲۰ ژانویه

**۲۰ ژانویه** — قریقوری تقویمینه گؤره ایلین ۲۰-جۇ گۆنودور. ایل سوْنونا کیمی قالان ۳۴۵ گۆن واردیر (آرتیق ایل‌لرده ۳۴۶).

## حادیثه‌لر
* ۱۲۶۵ - ایلک اینگیلیس مجلیسی توْپلاندی.
* ۱۸۱۵ - ناپلئون ۱۴۰٫۰۰۰ نفرلیک بیر اوْردو و ۲۰۰٫۰۰۰ نفرلیک کؤنوللو بیرلیگی ایله پاریسه گیردی.
* ۱۸۴۱ - هونق کونق آداسی٬ تیریک ساواشلاری سیراسیندا بیرلشمیش شاهلیغا وئریلدی.
* ۱۹۲۰ - تۆرکیهنین مرعش شهرینده فرانسه ایشغالینا قارشی مرعش دیفاعی باشلادی.
* ۱۹۲۱ - تۆرکیه بؤیوک میلّت مجلیسی‌نین قۇرولماسی‌نین آردیندان٬ ۲۳ مادّه‌لیک ایلک آنایاسا قبول ائدیلدی.
* ۱۹۲۳ - عصمت پاشا لوزان‌دا یۇنانین یاخدیغی ۲۶ شهرین لیستینی وئردی.
* ۱۹۵۳ - جنرال آیزنهاور٬ آمریکا بیرلشمیش ایالتلری باشقانی سئچیلدی.
* ۱۹۶۱ - جان اف کندی٬ آمریکانین ۳۵-جی باشقانی سئچیلدی.
* ۱۹۸۱ - ایران٬ ۴۴۴ گۆن بوْیونجا گیروْو گؤتوردوگو ۵۲ آمریکالینی بۇراخدی.
* ۱۹۸۶ - ژاک شیراک٬ فرانسه باش‌وزیری اوْلدو.
* ۱۹۸۹ - جورج اچ.دبیلیو بوش٬ آمریکا بیرلشمیش ایالتلری‌نین ۴۱-جی باشقانی سئچیلدی.
* ۱۹۹۰ - **[[قارا ژانویه]]** (Qara Yanvar، قارا ژانویه) چؤکمک دوروموندا اولان شوروی‌نین قیزیل اوردوسو میخاییل قورباچوفون امری ایله، آذربایجان جومهوریتینین باشکندی باکیدا خالقا سالدیریب ۱۳۷ نفری اؤلدوردو، و بئله‌لیک‌له **قارا ژانویه فاجیعه‌سی** یاراندی.
* ۱۹۹۲ - فلش تی‌وی یایینا باشلادی.
* ۲۰۰۱ - جورج دبیلیو بوش٬ آمریکانین ۴۳-جو باشقانی سئچیلدی.

بؤلمه:۲۰ ژانویه
بؤلمه:ایلین گونلری
بؤلمه:ژانویه آیی‌نین گونلری
مارسی

**مارسی** ()، فرانسه‌ده یئر آلان بیر کومون دیر. ۲۴۰٫۶۲ کیلومتر موربّع ساحه‌سی وار. بۇ شهرین نۆفوسو، ۲۰۱۴-نجی ایلين نۆفوس ساییمی اساسيندا ۸۵۵۳۹۳ نفر ایمیش.

## قایناقلار

بؤلمه:فرانسه شهرلری
پشتو دیلی

**پشتو دیلی** (اینگیلیسی‌جه: Pashto، عرب‌جه: لغة بشتوية، آنادولو تورکجه‌سی: Peştuca، فارسجا: زبان پشتو) ۴۰–۶۰ میلیون نفر بۇ دیلده دانیشماغی باشاریر. هیند اوروپا دیللرینه باغلی بیر دیل‌دیر. افغانیستان و پاکیستان اؤلکه‌سینده دانیشیلیر.

## قایناقلار

بؤلمه:دیللر
قالوت

**قالوت** یوخسا **گالوت** (عبرانیجه: גָּלוּת) عبرانی دیلده یانی پناه آپاران یئر .امنیتلی یئر. امن بیر پناه یئری. عبرانی لر آواره اولاندا کؤچمه‌یه مجبور اوْلدولار و کوچدوکلری یئرلرین آدی قالوت آدلاندی.

## قایناقلار

## گؤرونتولر


File:Jewishdiaspora.png

File:Arch of Titus Menorah.png

File:Welcome to the land of freedom 51996u.jpg

File:1182 french expulsion of jews.jpg



بؤلمه:تاریخ