open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ایستانبول هاوا لیمانی

بندانگشتی|ایستانبول هاوا لیمانی
**ایستانبول هاوا لیمانی** () دۆنیانین ان بؤیوک هاوا لیمانی دیر. ایستانبولون اوروپا طرفینده تیکیلمیش و ایلده ۲۰۰ میلیون کیشی (نفر) داشییر اولوس لار آراسی بیر هاوا لیمانی دیر.

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار

* 
* Project plan
بوشقاب

350px|بندانگشتی|بوشقاب
**بوشقاب** (اینگیلیسجه: Plate) یئمکلرین ایچینده وئریله بیله‌جگی گئنیش و اساسا دۆز بیر قابدیر. بوشقابلار مراسیم و یا بزه‌مه مقصدلری اوچون ده ایستیفاده ائدیله بیلرلر. بوشقابلارین چوخو دایره شکلینده‌دیر، آنجاق اونلار ایسته‌نیلن فورمدا اولا بیلرلر و یا سویا داواملی مادّه‌لردن حاضیرلانا بیلرلر.
## بیر ده باخ
قاب

قازان

قابلاما

## قایناقلار

*

بؤلمه:قاب
بؤلمه:مطبخ
قابلاما

[200px|بندانگشتی|[پاسلانماز پولاددان حاضیرلانمیش بیر قابلاما]]
**قابلاما** (اینگیلیسجه: Plate) اساسا فیلیزدن قاییریلمیش قاپاقلی قاب نؤوعودور و دونیادا پیشیرمک اوچون ایشلدیلن ان چوخ یایغین قابلارداندیر. قابلامانین دیبی یاستی و یانلاری نیسبتا اوجا و دۆز اولور و ایکی ال یاپیشما یئری یا قۇلپو واردیر. دمیر یا شۆشه‌دن حاضیرلانان قاپاغیندا دا بیر قولپو اولار.

## بیر ده باخ
قاب

قازان

بوشقاب

## قایناقلار

*

بؤلمه:قاب
بؤلمه:مطبخ
دییشن

**دییشن** یا **مۆتغیّیر** بو موریدلره ایشاره ائده‌بیلر؛

* دییشن (ریاضیات)
* دییشن (پروقراملاما)
دییشن (ریاضیات)

**دَییشن** یا **مۆتغیّیر** (اینگیلیسجه: Variable) هر ریاضی عیبارت یا کمیّته بیر سیمبول یا یئرساخلایان‌دیر. اؤزللیکله دییشن بیر عدد، وکتور، ماتریس، تابع، تابع آرقومانی (باغیمسیز دییشن)، چوخلوق (مجموعه) یا اِلِمانی (اؤگه‌نی) گؤستره بیلر.

## بیر ده باخ

ریاضیات

جبر

## قایناقلار

بؤلمه:ریاضیات
بؤلمه:جبر
پاسلانماز پولاد

200px|بندانگشتی|قالارغیلیق و تمیزلیک اؤنملی اولان صنعتی تجهیزاتدا پاسلانماز پولاد ایشلَدیلیر
**پاسلانماز پوْلاد** (اینگیلیسجه: Stainless steel) پاسلانما و یئییلمه (کوْروزیون) قارشیسیندا دایانیقلی (موقاویم) اولان دمیر آلیشیمی (آلیاژی) دیر. ان آزی ۱۱٪ کروم احتیوا ائدیر و آیری ایسته‌نیلن اؤزللیکلری الده ائتمک اوچون کربون و باشقا غئیر-فیلیزلر و فیلیزلر کیمی عونصورلری احتیوا ائده بیلر.

## بیر ده باخ
فیلیز

دمیر

پولاد

## قایناقلار

*

بؤلمه:فیلیز
بؤلمه:ارینتی
بؤلمه:دمیر
یئییلمه

200px|بندانگشتی|آچیق فیلیز اوزرینده یئییلمه پروسه‌سی
**یئییلمه** یا **کوْروْزیوْن** (اینگیلیسجه: Corrosion) فیلیزلری دییشدیره بیلن بیر سۆرج یا پروسه‌دیر. یئییلمه پروسه‌سی فیلیزلری شیمیایی جهتدن داها ثابیت اوکسیدلره چئویرن بیر طبیعی سۆرجدیر و ماده‌لرین (معمولا فیلیزلرین) اطراف موحیطله شیمیایی یا الکتروشیمیایی رئاکسیون ایله تدریجا محو ائدیلمه‌سیدیر.

سؤزون ان چوْخ ایستیفاده ائدیلدییی معنادا بۇ، مئتالؽن اوْکسیگئن (O2، قاز حالؽندا و یا حل اوْلموش) و یا سۇلو محلۇلدا مؤوجود اوْلان H3O+ ایوْنلاری (ه+، هیدراتلؽ پروْتونلار) کیمی اوْکسیدلشدیریجی ایله رئاکسییایا گیره‌رک الکتروشیمی اوْکسیدلشمه‌سی دئمکدیر. قؽرمیزی-نارینجی دمیر اوْکسیدلرینین عمله گلمه‌سی اوْلان پاسلانما، بلکه‌ده الکتروشیمی ییلمسی ان تانؽش نۆمونه‌سیدیر. بۇ تیپ ییلمه عادتا اوْریژینال مئتالؽن اوْکسیدلرینی و یا دۇزلارینی عمله گتیریر و فرقلی بیر رنگه سبب اوْلور. ییلمئیه، سرامیک و یا پولیمرلر کیمی مئتاللاردان باشقا ماتئریاللاردا دا باش وئره بیلر، باخمایاراق کی، بۇ کوْنتئکستده پارچالانما تئرمینی داها چوْخ یایؽلمیشدیر. ییلمه له عۇنصورلارؽن و سترۇکتورلارین فایدالؽ خۆصوصیتلرینی، اوْ جۆمله‌دن مکانیکی مؤحکملی‌یی، گؤرونوشونو و مایع و قازلارا کئچیریجیلییینی پیسلشدیریر. ییلمیین کاۇستیکدن فرقلنیر: بیرینجیسی مکانیکی پارچالانمانؽ، ایکینجیسی شیمیایی.

## بیر ده باخ
فیلیز

پاسلانما

## قایناقلار

*

بؤلمه:شیمی
بؤلمه:فیلیز
گؤرمک (سریال)

**گؤرمک** () بیر بیلیمسل_خیالی سریالدیر. اپل تی وی پلاس طرفیندن دۆزلدیلمیش و جیسون موموآ ایلک اویونجوسو دور.

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار
*  – official site
*
ایستاتیک

**ایستاتیک** () کلاسیک مکانیکین بیر بوداغیدیر. گۆج و قووت مومنتی فیزیکی سیستملرینده ایشله‌نیر کی سورعت آلمیر (*a*=0) آما بیراز  ایستاتیک ده تعادول موحیطینده وار نیوتونون ایکینجی قانونون ایشلنمه سینن F=ma 

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار

*Online test of statics conceptual knowledge (meant for teachers)
*Free engineering Statics courseware with about 300 interactive exercises with hints and feedback  : Carnegie Mellon Open Learning Initiative
*Statics for Robotics
*http://www.engin.brown.edu/courses/en3/Notes/Statics/Introduction/Introduction.pdf 
*Engineering statics – A course at the University of Nebraska–Lincoln

بؤلمه:فیزیک
سس

**سس** () موج لارین ندنین دن دیر. سس اورتا یوخسا مدییوم موج دا اولورسا ائشیدیلیر . بۆتۆن سسلر مولکول لارین ویبرسیندن دیرلر.

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار

*
* Sounds Amazing; a KS3/4 learning resource for sound and waves (uses Flash) 
* HyperPhysics: Sound and Hearing
* Introduction to the Physics of Sound
* Hearing curves and on-line hearing test
* Audio for the 21st Century 
* Conversion of sound units and levels
* Sound calculations
* Audio Check: a free collection of audio tests and test tones playable on-line
* More Sounds Amazing; a sixth-form learning resource about sound waves

بؤلمه:فیزیک
راسیونال ساییلار

**راسیونال ساییلار** یوخسا **کسری ساییلار** () ریاضیات بیلیمینده کسری شکیلده یازیلابیلن ساییلارا دئییلیر میثال اوچون: ۱/۲, ۲.۵ و ...

## بیر ده باخ
حقیقی ساییلار

غئیر-راسیونال ساییلار

کومپلکس ساییلار

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار

* 
*"Rational Number" From MathWorld – A Wolfram Web Resource

بؤلمه:ریاضیات
ارزروملو امراه

**ارزروملو امراه** (دوغوم. ۱۷۷۵ تنبورا، ارزروم – اؤلوم. ۱۸۵۴، نیکسار، توقات) — دوغو آنادولو و آذربایجاندا مشهور اولان بیر شاعیر، ائل ادبیاتیمیزین گؤرکملی نوماینده‌لریندن.  

## یاشاییشی
  ارزروملو امراه تنبورا کندینده دونیایا گلمیشدیر. دوغوم ایلی موعین‌لشدیریلمه‌ییب. موختلیف نشرلرده دوغوم ایلی ۱۷۷۷ ،۱۷۸۱ ،۱۸۱۵ و۱۸۲۰-جی ایللر کیمی گؤستریلیر. اؤلوم تاریخی داها دقیقدیر. امراه ۱۸۶۰-جی ایلده نیکساردا وفات ائتمیشدیر.  

## یارادیجی‌لیغی
هیجا وزنینده، خالق شعری بیچیم‌لریمیزده اینجی‌لر یاراتمیش امراهین عروض وزنینده یازدیغی اثرلری — غزل‌لری، موخمس و موربع‌لری ده وار. بعضاً ارزروملو امراه‌لا اون یئددینجی عصرده وان گؤلو اطرافیندا ائرجیزده یاشامیش امراه آدلی ائل شاعیری نین شعرلرینی دَییشیک سالیرلار. 

 اونون  " ال چک طیب سینه‌م اوستوندن" ،  " فلک چاخماغینی اوستومه چاخدی" و  " بو گون من بیر گؤزل گؤردوم "  کیمی بسته‌لنن بیر چوخ شعرلری وار.  

 " گؤنول غوربت ائله وارما "  سؤزلری    دئدیم، ارزروم ندیر، دئدی، ائلیمدیر.  

  دئدیم گئدرمیسن، دئدی یولومدور  

  دئدیم، امراه کیمدیر، دئدی، قولومدور  

  دئدیم ساتارمیسان، دئدی کی یوخ ، یوخ  

  او، عشقه، عاشیقه و معشوغا باخیشینی آشاغیداکی بو گؤزل میصراع‌لارلا دیله گتیرمیشدیر؛  باغچالاردا نار آغاجی  

کیمی دادلی کیمی آجی  

گؤنولده‌‌کی دردین علاجی  

  یا بولونور،‌ یا بولونماز  

امراه دئیر کی، دوشدوم دیله  

  بولبول فغان ائدر گوله  

گؤزل سئومک سارپ بیر قاله

  یا آلینیر، یا  آلینماز

## قایناق
بؤلمه:شاعیرلر
بؤلمه:آشیقلار
نرل شیفاعت کیلیساسی

بندانگشتی|نئرل شیفاعت کیلیساسی
**نرل شیفاعت کیلیساسی** () روس اورتودوکس کیلیساسی اورتا چاغدان قالمیش بیر کیلیسا دیر.روسیه نین ولادیمیر اوبلاستیندادیر.

## قالری

Речная церковь.jpg|The church, in the foreground: a small lake near the Nerl River
Church the Nerl-2005.JPG|View of the church in 2005, during a flood
Bogolyubovo asv2019-01 img04 Intercession Church.jpg|Interior
Bogolyubovo asv2019-01 img03 Intercession Church.jpg|Church vault


## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار
* 
* Views of the church
* Panoramic Views of the Church

بؤلمه:مسیحیت
عکاسلیق

بندانگشتی|فوتوقرافی
**عکّاسلیق** یوخسا **فوتوقرافچیلیق** () کامیرا ایله عکس چکمکدیر . عکس سالانا عکاس یوخسا فوتوقرافچی یوخسا فوتوقرافر دئییلیر و چکدیگی شکیله فوتوقراف یوخسا عکس دئییلیر. بو ایش اینجه صنعت دن ساییلیر.

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار

* World History of Photography  From The History of Art.
* Daguerreotype to Digital: A Brief History of the Photographic Process From the State Library & Archives of Florida.
دوربین

بندانگشتی|دوربین
**دوربین** یوخسا **کامیرا** () عکس گؤتورمک اوچون بیر آلتدیر. ۱۸۲۵ ده ژوزف نیسه فور نیپس ایلک فوتوقرافی چکدی.

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار

* How cameras works at How stuff works.
کوه‌چینار بؤلگه‌سی

**کوه‌چینار بؤلگه‌سی** ()، ایران فارس اوستانیندا یئرلشن بیر بؤلگه‌دیر. بو بؤلگه‌نین مرکزی قائمیه شهریدیر. بو بؤلگه‌نین 1395-جی ایلین آمارلارینا گوره ۵۴٬۸۷۶ نفر جمعیتی واردیر. 

## ایداری بؤلونوش
* بخش مرکزی
** دهستان سمغان
** دهستان چنارشاهیجان
شهر: قائمیه
* بخش کوهمره نودان
** دهستان کوهمره
** دهستان ابوالحیات
شهر: نودان

## قایناقلار

* اطلس گیتاشناسی استان‌های ایران [Atlas Gitashenasi Ostanhaye Iran] (*[https://web.archive.org/web/20070522192425/http://www.gitashenasi.com/En/Product/Index.cfm?I=9 Gitashenasi Province Atlas of Iran]*)

بؤلمه:کوه‌چینار بؤلگه‌سی
بؤلمه:فارس اوستانی‌نین بؤلگه‌لری
ذکا

**ذکاء** یوخسا **هوش** (اینگیلیسجه: Intelligence) بیر ذهنی گۆج دور. ایندیه جک هانسی ذهنی گۆج اولماسیندا اولماغی اوچون دقیق بیر قبول ائدیلمیش تئوری یوخ دور . اینتلیجینس اصل ده بیر لاتین سؤزۆ دور یعنی نئچه سئچیم آراسیندا سئچمک . اینتلیجینسین بیر بؤلۆمۆ سورون لاری چؤزمغه یاردیم ائدیر. اؤرگنمک ده ذکالی اولماق اؤیرنجی لره چوخ یاخچی اولور بئله کی ذکالی اؤیرنجی لر چوخ تز و درین اؤرگنیر لر .

## ذکالی ماشین لار
کامپیوتر یا بیلگی سایار لار ، موبایل لار و ... دۆزلمه ذکاء لاری اولور و بو اوزدن چوخ حساب لاری دقیق شکیلده ائدیر لر. یئنی اوتوموبیل لر ده کامپیوتر ذکاء سیندان ایشلدیر لر.

## ذکاء [[حئیوان]] لاردا
حئیوان لار دا ذکالی اولور لار و بو ذکاء لارین چوخ یئر لرده ایشه توتورلار اؤرنک قورد و تولکی اوو دا ذکالی مئتود لارنان ایستدیک لری حئیوان لاری توتورلار.

دۆنیا دا ان ذکالی اینسان و سورا دولفین دیر.

## بیتکی لرده
بیتکی لرده ده ذکاء وار دیر . بیتکی لرده ده تجروبه وار دیر و بیر بیر لرینن ایلیشکی لری اولور.

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار

* 
* History of Influences in the Development of Intelligence Theory and Testing  – Developed by Jonathan Plucker at Indiana University
* The Limits of Intelligence: The laws of physics may well prevent the human brain from evolving into an ever more powerful thinking machine by Douglas Fox in *[[Scientific American]]*, 14 June 2011.
* A Collection of Definitions of Intelligence
* | Causal Entropic Forces
**Scholarly journals and societies**
* *[[Intelligence (journal)|Intelligence]]* (journal homepage)
* International Society for Intelligence Research (homepage)
یازیقلار

بندانگشتی|کوزت
**یازیقلار** یوخسا **بیناوالار** ()  ویکتور هوقو یازمیشبیر رومان دیر . ۱۸۶۲ ده یاییلمیش بو رومان  ژانوال ژان آدیندا بیر محکوما گؤره میش کی اؤزۆنه یاخچی یاشاییش آختاریرمیش. آما پولیس طرفیندن قووالانمیش. بو رومان دان نئچه سری فیلم دۆزلتیلمیش ژانوال ژان باجی اوشاق لارینا چؤرک اوغورارکن پولیس طرفیندن یاخالانمیش.

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار

* 
* ''Les Misérables'' at CliffsNotes.com
* *[https://www.imdb.com/find?s=all&q=Les+Miserables Les Misérables]* at the Internet Movie Database
* French text of ''Les Misérables'', scroll down to see the links to the five volumes
*  – English translation.
* Review by Edwin Percy Whipple *The Atlantic Monthly*. July 1862.
*  (in French, English, & Spanish)

بؤلمه:فرانسه دیلینده رومان
محکوم

بندانگشتی|محکوم لار
**محکۆم** یوخسا **سوچلو** () هر کیم کی جورم ندنینن سوچلو بولونموش و محکمه طرفیندن محکوم اولونموش دور .

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار

*Convict life - State Library of NSW
*Convict Transportation Registers database

بؤلمه:حوقوق
لندنین بؤیوک یانقینی

بندانگشتی|لندنین بؤیۆک یانقینی
**لندنین بؤیۆک یانقینی** () ۱۶۶۶-جی ایلده  لندن ده اولموش یانقین بئش گۆن سۆردۆ ایکینجی سپتامبر دان آلتینجی سپتامبرا دک یاندی. بو یانقیندا ۷۰ مین ائو یاندی و بیلینمیین ساییدا اینسان اؤلدۆلر.

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار

* 
* Fire of London website produced by the Museum of London, The National Archives, the National Portrait Gallery, London Fire Brigade Museum and London Metropolitan Archives for Key Stage 1 pupils (ages 5–7) and teachers
* Records on the Great Fire of London 1666 from the UK Parliamentary Collections
قارا دامار

بندانگشتی|قارادامار
**قارا دامار** () بیر نووع بدن دامار لارینداندیر. قارا دامارلارین چوخو اوکسیژن آز اولور پولموناری و آمبیلیکال قاراداماریندان سونرا بو ایکی قارا دامارین اوکسیژنی چوخدور.

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار
* Merck Manual article on veins
* A  on the veins' and lymphatic systems of the upper limb
قازان (قاب)

[200px|بندانگشتی|[دمیر قازانلار (بوتسوانا اؤلکه‌سی)]]
**قازان** (اینگیلیسجه: Cauldron) فیلیزدن و یا اوْدا داواملی مادّه‌لردن حاضیرلانان، یئمک بیشیرمک اوچون قوللانیلان اؤزل قابدیر.

آذربایجاندا قازانلار فوْرم، شکیل و حاضیرلاندیقلاری مادّه‌لردن آسیلی اولاراق مۆختلیف یئمکلرین حاضیرلانماسی اوچون ایستیفاده اولونور: آش قازانی، بوخار قازانی، خاش قازانی، دوْلما قازانی و ... . 

## بیر ده باخ
قاب

قابلاما

بوشقاب

## قایناقلار

*

بؤلمه:قاب
بؤلمه:مطبخ
فرانسيسکن‌لر

بندانگشتی|فرانسيسکن‌لرین نیشانی
**فرانسیسکن‌لر([[اینگیلیس دیلی|ا]]**ینگیلیسجه: **<bdi>''Franciscans''</bdi>)،** ایتالیالی‌ کشیش آسیزی فرانچسکو طرفیندن عیسانین ایستگینه اویغون اولاراق یوخسوللوق ایچینده یاشاماغا آند ایچن مورید‌لری ایله بیرلیکده قوردوغو طریقتدیر.

## قایناق
گنجی حیکایه‌سی

بندانگشتی|گِنجی
**گِنجی حیکایه‌سی** () ژاپونجا (源氏物語) ژاپون ادبیاتیندا بیر کلاسیک اثردیر. بئله دئییلیر کی موراساکی شیکیبو ژاپونلو اشراف زاده طرفیندن یازیلمیشدیر ۱۱-جی یوز ایل ده یازیلمیش. بو رومانی بعضی‌لر تاریخین ایلک رومانی اولاراق بیلیرلر .

## حیکایت نیه گؤره دیر؟
بو داستان ژاپون ایمپراتورون اوغلونا گؤره میش و گئنجی بو اوغلانین آدی میش.

## قایناقلار

بؤلمه:رومان کیتابلاری
خیرداچؤرکچی

[200px|بندانگشتی|[نیشابور شهرینده بیر خیرداچؤرکچینین ال اربه‌سی]]
**خیٛرداچؤرکچی** (xırdaçörəkçi) یا **خیرداچؤرک ییغان** (فارسجا: نون خشکی، نمکی) ال اربه‌سی ایله خیاوانلاردا و کوچه‌لرده گزرکن خیردا چؤرک و قورو چؤرک و اونا بنزر شئیلری ائولردن و توکانلاردان ساتین آلان و یا مۆفته ییغان شخص. بو شوغلون آدی **خیرداچؤرکچیلیک** دیر. تهراندا و ایرانین فارس منطقه‌لرینده خیرداچؤرکچیلره **نون خشکی** یا نمکی دئییرلر.

## بیر ده باخ
چؤرک

فقر

اربه

## قایناقلار

بؤلمه:ایجتیماع
بؤلمه:شوغل
بؤلمه:شوغل‌لار
پاسلانما

[200px|بندانگشتی|پاسلانمیش [دمیر]]
**پاسلانما** یا **پاس‌باغلاما**  (اینگیلیسجه: Rusting) - سو و هاوا اولدوغو یئرده ایجاد اولان دمیر و اوکسیژن بیرلشمه‌لرینه (عوموما قیرمیزی اوکسیدلره) وئریلن عومومی آدا **پاس**  دئییلیر. بو سورج و پروسه **پاسلانما** آدی ایله تانینیر. پاس هیدراتلی دمیر (III) اوکسید  (Fe2O3·nH2O) و دمیر (III) اوکسید-هیدروکسید (FeO(OH), Fe(OH)3) احتیوا ائدیر.

## بیر ده باخ
دمیر

یئییلمه

## قایناقلار

*

بؤلمه:شیمی
بؤلمه:دمیر
اوکسید

[200px|بندانگشتی|[تیتانیومون اؤنملی بیر اوکسیدی اولان روتیلین بیر واحید سللولو]]
**اوکسید** (اینگیلیسجه: Oxide) ان آزی بیر اوکسیژن آتومو و ان آزی بیر باشقا عونصور احتیوا ائدن بیرلشمه‌لره وئریلن عومومی آددیر. یئر کوره‌سینین قابیغینین چوخونو اوکسیدلر تشکیل وئریرلر. حتی خالیص و چیلخا حساب ائدیلن مادّه‌لرین اؤرتوکونده اوکسید عمله گلیر. میثال اوچون آلومینیوم فویلونون اوزرینده بیر نازیک Al<sub>2</sub>O<sub>3</sub> قابیغی عمله گلیر؛ بو قابیق آلومینیوم فویلونو داها آرتیق یئییلمه قارشیسیندا موحافیظت ائدیر.

## بیر ده باخ
شیمی

## قایناقلار

*

بؤلمه:شیمی
بؤلمه:اوکسید
دومينيکن‌لر

بندانگشتی|'''دومينيکن‌لرین نیشانی'''
**دومينيکن‌لر** (لاتینجه، **Ordo Praedicatorum**)  ایسپانیالی کشیش موقدس دومينيک طرفیندن قورولموش و ۲۲ دسامبر ۱۲۱۶-جي ايلده ۳. پاپ هونوریوس طرفیندن  تصديقلنميش کاتوليک طریقتی‌دیر.  

## قایناق
قابلاشدیرما

[200px|بندانگشتی|موختلیف [یئمک قابلاشدیرمالاری]]
**قابلاشدیرما** (اینگیلیسجه: Packaging) محصوللارین پایلاشماسی، ساخلانماسی، ساتیشی و ایستیفاده‌سی اوچون قوروما و قاپاما علمی، صنعتی یا تکنولوژیسی دیر. قابلاشدیرما هابئله پاکاتلارین طرّاحلیغی، قیمتلندیریلمه‌سی و ایستحصالی سورجینه (پروسه‌سینه) ده عاییددیر. قابلاشدیرما ماللارین نقلیات، آنبار، لوجیستیک، ساتیش و سون ایستیفاده اوچون حاضیرلانماسینین علاقه‌لندیریلمیش سیستمی کیمی گؤستریله بیلر.

## بیر ده باخ
قاب

## قایناقلار

*

بؤلمه:قاب
قاب

[200px|بندانگشتی|[مطبخده ایشلنن قابلار]]
**قاب** (اینگیلیسجه: Container) محصولون (مثلا یئمگین) ساخلانیلماسی، داشینماسی و قابلاندیریلماسی اوچون ایستیفاده اولونان هرهانسی محفظه یا یئردیر. قابین ایچریسینده ساخلانیلان شئیلر اونون قورولوشونون ایچریسینده اولماقلا نئچه طرفدن قوْرۇنورلار. مطبخده ایشلنن قابلاما و قازان کیمی وسیله‌لر قابلار اوچون ان تانینمیش اؤرنکلردن دیرلر.

## بیر ده باخ
قابلاما

قازان

بوشقاب

## قایناقلار

*

بؤلمه:قاب
بؤلمه:مطبخ
میخائیل قورباچوف

**میخائیل قوورباچوف** () (۲ مارس ۱۹۳۱ _ ۳۰ آقوست ۲۰۲۲) شوروینین سون باشچیسی ۱۹۸۵ دن ۱۹۹۱ جک سویوق ساواشین سونونا جک. آتاسی روس و آناسی اوکراینلی ایدی.
## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار
* The Gorbachev Foundation
* 
* 
*  including the Nobel Lecture on 5 June 1991
* 
* 

بؤلمه:روسیه‌لی سیاستچیلر
Tîma Itska

Itska topary, Forex we pul söwdasy maksady bilen 2018-nji ýylda Tähranda Eýranda döredildi. 2019-njy ýylda ofisini Tährandan Stambula geçirdi.    

## Amal ediň
Itska, Stambulda ýerleşýän eýranlylar üçin maliýe we metbugat web sahypasydyr. 2019-njy ýylda döredilen Itska, maliýe bazaryndaky höwesjeňlere tygşytlylyk hasaby hökmünde maliýe önümleriniň bahalandyrmalaryny we synlaryny hödürleýär..    

## Daşarky baglanyşyklar

* Esasy sahypa

* Islendik wiki

* tarapyndan

## Çeşme

بؤلمه:Kompaniýa
بؤلمه:Eýran kompaniýalary
مدنیت

**مدنیّت**، **کۆلتۆر** یوخسا **اکین** ( فارسجا: فرهنگ) اینسانلارین و توْپلوملارین یاراتدیغی و نسیلدن نسیله گؤتوردوگو مادّی و معنوی دیرلر آنلامیندادیر.

مدنیّت، تاریخ بوْیو یارادیلان بیر آنلام و اؤنم سیستمیدیر. بیر قروپ اینسانین شخصی و ایجتیماعی یاشاملارینی آنلامادا، دۆزنله‌مه‌ده و یاپیلاندیرمادا ایشلتدیکلری اینانجلار و عادتلر سیستمی‌دیر.

## قایناقلار

بؤلمه:فرهنگ
بؤلمه:سوسیال آنلاییشلار
بؤلمه:سوسیال کونستروکسیونیزم
نؤوع (بیولوژی)

[200px|بندانگشتی|[بیولوژی تصنیفاتی‌نین اساس ۸ مقوله‌لری‌ندن بیری نؤوعدور]]
**نؤوع** (اینگیلیسجه: Species) اوخشار جانلیلار و بیولوژی مؤوضوعلارینین آدلاندیریلماسیندا، بونلارین تصنیفاتیندا ایشلدیلن مقوله دیر. بیولوژی نؤوع ۱۷-جی عصرین سونلاریندا اؤیرنیلمگه باشبانیلمیشدیر.

## بیر ده باخ

جانلی بیلیم

جانلیلار

## قایناقلار

## منبعلر

* 
* 
* 

## ائشیک باغلانتیلار

* Wikispecies – The free species directory that anyone can edit from the ویکی‌مدیا وقفی
* Barcoding of species
* Catalogue of Life
* European Species Names in Linnaean, Czech, English, German and French
* "Species" entry at the *[[Stanford Encyclopedia]]* of Philosophy
* VisualTaxa 



بؤلمه:بیولوژی آنلاییشلار
بؤلمه:بیولوژی ایصطلاحلاری
وایکینگ ۲

**وایکینگ ۲** اینگیلیسجه (*Viking 2)* ناسانین مریخ برنامه سیندن دیر. وایکینگ ۱ دن سونرا ۱۳۱۶ گۆنلۆک بیر اوپراسیون یوخسا عملیاتا گؤندریلدی و ۱۹۸۰ آوریل ۱۲ ده ایشی قورتاردی . وایکینگ ۱۶۰۰۰ دنه فوتوقراف مریخدن چکدی.

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار
*The Viking Mars Missions Education & Preservation Project, VMMEPP online exhibit.
*''Viking 2'' Mission Profile by NASA's Solar System Exploration
* 45 years ago: ''Viking'' 1 Touches Down on Mars
وایکینگ برنامه‌سی

بندانگشتی|وایکنگ دن اله گلن عکس لردن
**وایکینگ برنامه سی** اینگیلیسجه (Viking program) ده ایکی اوزای آراجی ناسا طرفیندن مریخه گؤندریلدی و چوخلو عکسلر مریخ اۆزۆندن سالیندی. بو برنامه ده بیلیم اینسانلار مریخدن چوخلو بیلگیلر اله گتیردیلر.

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار

* NASA Mars Viking Mission 
* Viking Mission to Mars (NASA SP-334) 
* Solar Views Project Viking Fact Sheet
* Viking Mission to Mars  Video
* A diagram of the Viking and its flight profile
* Article at Smithsonian Air and Space Website
*The Viking Mars Missions Education & Preservation Project (VMMEPP) 
*VMMEPP Online exhibit
* 45 years ago: ''Viking'' 1 Touches Down on Mars
دمشق بیلیم‌یوردو

**دمشق بیلیم‌یوردو** (؛ ) سوریه‌نین دمشق شهرینده یئرلشن بیر عالی تحصیل مؤسّسه‌سی.

## ائشیگ باغلانتی‌لار
* 

## قایناقلار

بؤلمه:سوریه بیلیم‌یوردلاری
فضایی سفینه

بندانگشتی|اوزای آراجی
**فضایی سفینه** یوخسا **سفینه** () اینسانلاری فضادا داشییان بیر نووع آراجدیر.

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار
*NASA: Space Science Spacecraft Missions 
*NSSDC Master Catalog Spacecraft Query Form 
*Early History of Spacecraft
*Basics of Spaceflight tutorial from JPL/Caltech
*International Spaceflight Museum
بیلگی تکنولوژیسی

[200px|بندانگشتی|ایلک پروقراملانا بیلن بیلگی‌سایار [زد۳ تسوزه]]
**بیلگی تکنولوژیسی** (اینگیلیسجه: Information technology) هرجور وئریلر و بیلگی یاراتماق، اعمال ائتمک، ساخلاماق، الده ائتمک و دییشمک اوچون بیلگی‌سایاردان ایستیفاده ائتمک دیر. شخصی و ایلنجه تکنولوژیلریندن فرقلی اولاراق، بو تکنولوژی تیجاری عملیاتلاری دوروموندا (شراییطینده) ایستیفاده اولونور. بیلگی تکنولوژیسی (ب.ت.) بیلگی و خبرلشمه تکنولوژیسینین بیر بؤلومودور.

## بیر ده باخ
بیلگی‌سایار

بیلگی و خبرلشمه تکنولوژیسی

دئیتا

بیلگی‌سایار

بیلیم

بیلیک

## قایناقلار

*

بؤلمه:بیلگی‌سایار
بؤلمه:تکنولوژی
بیلگی و خبرلشمه تکنولوژیسی

200px|بندانگشتی|بیلگی و خبرلشمه تکنولوژیسینین تحصیل سیستمینده قوللانماسی
**بیلگی و خبرلشمه تکنولوژیسی** (اینگیلیسجه: Information and communications technology) بیرلشدیریلمیش خبرلشمه‌نین روْلونو ائله‌جه‌ده موخابیرات (یعنی تلفون خطلری و سیمسیز سیقناللار) ایله بیلگی‌سایار بیرلشمه‌سینین روْلونو هابئله ضروری تشکیلاتی یازیلیملار، آرالیق یازیلیملار (میدل‌وئیر)، آنبارلاما و گؤرسل-ائشیتسل مدیالارین روْللارینی وۇرغولایان بیلگی تکنولوژیسی اوچون ایشلنن گئنیش بیر ایصطیلاح دیر. بونلار هامیسی ایشلدنلره بیلگی الده ائتمک، ساخلاماق، داشیماق، آنلاماق و ال ایله دییشدیرمک ایمکانی یارادیرلار. 

## بیر ده باخ

بیلگی تکنولوژیسی

بیلگی‌سایار

خبرلشمه

موخابیرات

## قایناقلار

*

بؤلمه:بیلگی‌سایار
بؤلمه:تکنولوژی
بؤلمه:خبرلشمه
خبرلشمه

200px|بندانگشتی|خبرلشمه‌نین کوْدلاشدیرما طرحی
**خبرلشمه** یا **اۆنسیّت** یوخسا **ایلتیشیم** و یا ایرطیباط (اینگیلیسجه: Communication) اؤزو ایله باشقاسی، شخصی ایله ایجتیماعی، ایچ دوشونجه ایله خاریجی دونیا آراسینداکی آغریلی بؤلگولره آیدین جاوابدیر. بو تعریفدن ده گؤروندوگو کیمی، خبرلشمه‌نی آردیجیل شکیلده مۆعیّن ائتمک چتیندیر، چونکی عومومی ایستیفاده‌ده، خبرلشمه بیلگینین یاییلماسیندا ایشتیراک ائدن مۆختلیف داورنیشلارین چوخ گئنیش طئیفینه عاییددیر.

## بیر ده باخ

بیلگی و خبرلشمه تکنولوژیسی

موخابیرات

## قایناقلار

*

بؤلمه:خبرلشمه
آرالیق یازیلیم

[200px|بندانگشتی|[یازیلیم معمارلیغی: آرالیق یازیلیم]]
**آرالیق یازیلیم** یا **اورتا یازیلیم** یوخسا **آرالیق پروقرام تأمیناتی** (اینگیلیسجه: Middleware) ایشلدیم سیستمینده مؤوجود اولان یازیلیملاردان فرقلی اولاراق، تطبیقی یازیلیملارا  خیدمتلر گؤسترن بیلگی‌سایار یازیلیم نؤوعودور. آرالیق یازیلیمی «یازیلیم یاپیشقانی» کیمی تصوّۆر ائتمک اولار. آرالیق یازیلیملار یازیلیم گلیشدیریجیلرینه رابیطه و گیریش-چیخیشی حیاتا کئچیرمگی راحاتلاندیریرلار، بئله‌کی گلیشدیریجیلر اؤز خوصوصی مقصدلرینه دیقّت یئتیره بیلرلر. 

## بیر ده باخ
بیلگی‌سایار

یازیلیم

تطبیقی یازیلیم

دونانیم

## قایناقلار

*

بؤلمه:بیلگی‌سایار
بؤلمه:یازیلیم
گؤرسل-ائشیتسل

[200px|بندانگشتی|گؤرسل-ائشیتسل کیتاب ائوی: سی‌دی، دی‌وی‌دی، کیتاب سی‌دی‌لری [مالتی‌مدیا کیتاب ائوینده.]]
**گؤرسل-ائشیتسل** یا **گؤرسل-ائشیتسل مِدیالار** (اینگیلیسجه: Audiovisual، عربجه: سمعی بصری) فیلملر، تلویزیون وئریلیشلری، تشکیلاتی کونفرانسلار، مسجید و کیلسه خیدمتلری و جانلی تئاتر تاماشالاری کیمی هم سس هم ده تصویر مۆلّیفه‌لرینه مالیک اولان الکترونیک مِدیالارا وئریلن آددیر.
گؤرسل-ائشیتسل خیدمتلرینی ایجاد ائدنلر دائما وب آخینی، ویدئو کونفرانس و جانلی یایین خیدمتلرینی تکلیف ائدیرلر.

## بیر ده باخ

بیلگی تکنولوژیسی

بیلگی‌سایار

خبرلشمه

سس

تصویر

## قایناقلار

*

بؤلمه:بیلگی‌سایار
بؤلمه:تکنولوژی
بؤلمه:خبرلشمه
انطاکیه روم اورتودوکس پاتریک‌خانه‌سی

بندانگشتی
بندانگشتی|دمشق‌ده‌کی مریمیه کیلساسی
**انطاکیه و بوتون شرق اورتودوکس پاتریارخلیغی** (عربجه: بطريركية أنطاكية وسائر المشرق للروم الأرثوذكس؛ فارسجا: پاتریارک‌نشین ارتدکس یونانی انطاکیه و همه شرق) دمشق‌ده یئرلشن شرقی اورتودوکس کیلسالاریندان بیریدیر. پاتریارخ ٢٠١۳-جی ایلدن اوْنونجو یوحنادیر.

## مطرانلیقلار
غربی آسیادا:
*انطاکیه و دمشق مطرانلیغی
*بغداد و کویت مطرانلیغی
*بصری، حوران و جبل‌العرب مطرانلیغی
*بیروت مطرانلیغی
*جبیل و بترون مطرانلیغی
*حلب و اسکندرون مطرانلیغی
*حمات مطرانلیغی
*حمص مطرانلیغی
*زحله و بعلبک مطرانلیغی
*صور و صیدا مطرانلیغی
*طرابلس و کوره مطرانلیغی
*عکار مطرانلیغی
*لاذقیه مطرانلیغی

## ائشیگ باغلانتی‌لار
* 

بؤلمه:مسیحیت
اونونجو یوحنا یازیجی

**اوْنونجو یوحنا** (عربجه: يوحنا العاشر؛ فارسجا: یوحنا دهم؛ دوْغوم ۱ ژانویه ۱۹۵۵) ٢٠١۳-جی ایلدن انطاکیه اورتودوکس پاتریارخیدیر.

## قایناقلار

## ائشیگ باغلانتی‌لار

بؤلمه:سوریه‌لیلر
بؤلمه:پاتریارخلار
اوستونلوکچولوک

**اوستونلوکچولوک** Supremacism) تورکیه تورکجه سینده () بیر دۆشۆنجه دیر کی دئییر بیر ائل باشقا ائللردن داها گۆجلو یوخسا داها قاباق دا حرکت ائدیر. بعضاً جینس ، دیل ، دین ، یاش ، عیرق ، توپلومسال و ایدئولوژی ‌.

## اؤرنک لر
موسلمان لار اؤز دین لرین أن کامیل دین بیلیر لر. نازیسم آلمان لار اؤز عیرق لارین أن گۆجلۆ عیرق بیلیرمیش لر .بعضی ائرکک لر قادین لاری گۆجسوز و باشاریسیز بیلیر لر.

## قایناقلار
کئچیریجی

**کئچیریجی** بو موریدلره ایشاره ائده‌بیلر؛

* الکتریک کئچیریجیسی
* ایستیلیک کئچیرمه
* کئچیریجی ماده‌لر
جبیل

**جبیل** (عربجه: جُبَيْل) آرالیق دنیزی اوزرینده لبنانین بندرلریندن بیریدیر. جبیل اوستانینین مرکزیدیر.

## قایناقلار

بؤلمه:لوبنان
حماس

**حماس** یوخسا **ایسلامی دایانیش حرکتی** فیلیسطین لی سۆنی ایسلامچی تشکیلاتیدیر . ۱۹۸۷ ده احمد یاسین و عبدول عزیز رنتیسی طرفیندن قورولموشدور. بو تشکیلات غزه‌ده دیر.

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار
*  
*Official website 
* Hamas leaders CFR
* Hamas Charter
* The Covenant of the Islamic Resistance Movement (Hamas) (includes interpretation)
* Hamas Shifts From Rockets to Public Relations *The New York Times*, July 23, 2009
* 22 years on the start of Hamas Al-Qassam Brigades' Information Office
* Fatah and Hamas Human Rights Violations in the Palestinian Occupied Territories in 2007 by Elizabeth Freed of Palestinian Human Rights Monitoring Group
* Sadiki, Larbi, Tests and contests: Hamas without Syria
* Sherifa Zuhur, Hamas and Israel: Conflicting Strategies of Group-Based Politics  (PDF file) December 2008
* "Hamas threatens attacks on US: Terrorist warns 'Middle East is full of American targets *Ynet News*. December 24, 2006. Accessed July 20, 2014.

بؤلمه:۱۹۸۷ - جی ایلینده فیلیسطین اؤلکه‌سینده یارانانلار
بؤلمه:فلسطین-اسرائیل منازعه سی
قرمی جایزه‌سی

بندانگشتی|قرمی اؤدۆلۆ
**قرمی  جایزه‌سی** یوخسا **قرمی اؤدۆلۆ** () موسیقی صنعتینده وئریلن بیر جایزه‌نین آدیدیر. قرمی آدی قرامافون دان گلیر یعنی قرامافون جایزه‌لری . بو جایزه آمریکا دا قرمی فستیوالیندا وئریلیر.
## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار
* 
* Grammy Awards winners at Grammy.com (searchable database)
* CBS: Grammys Official broadcast for Grammys

بؤلمه:۱۹۵۸ - جی ایلینده آمریکا بیرلشمیش ایالتلری اؤلکه‌سینده یارانانلار
قرامافون

بندانگشتی|فونوقراف
**قرامافون** یوخسا **فونوقراف** () بیر موسیقی آلتی دیر. توماس ادیسونون ایختیراع لارینداندیر.

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار

* c.1915 Swiss hot-air engined gramophone at Museum of Retro Technology
* Interactive sculpture delivers tactile soundwave experience 
* Very early recordings from around the world
* The Birth of the Recording Industry
* The Cylinder Archive
* The Berliner Sound and Image Archive
* Cylinder Preservation & Digitization Project – Over 6,000 cylinder recordings held by the Department of Special Collections, University of California, Santa Barbara, free for download or streamed online.
* Cylinder players held at the British Library  – information and high-quality images.
* History of Recorded Sound: Phonographs and Records
* EnjoytheMusic.com – Excerpts from the book *Hi-Fi All-New 1958 Edition*
* Listen to early recordings on the Edison Phonograph
* Mario Frazzetto's Phonograph and Gramophone Gallery.
* Say What? – Essay on phonograph technology and intellectual property law
* Vinyl Engine – Information, images, articles and reviews from around the world
* The Analogue Dept  – Information, images and tutorials; strongly focused on Thorens brand
* 45 rpm player and changer at work on YouTube
* Historic video footage of Edison operating his original tinfoil phonograph
* Turntable History on Enjoy the Music.com
* 2-point and Arc Protractor generators on AlignmentProtractor.com

بؤلمه:آمریکا ایختیراعلاری
بؤلمه:توماس ادیسون
امی جایزه‌سی

بندانگشتی|ایمی اؤدۆلۆ
**امی جایزه‌سی** یوخسا **امی اؤدولو** () آمریکا دا تیلویزیونو برنامه لر اوچوندور . بو جایزه هر ایلده وئریلیر.

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار

* 
* 
* 
* 

بؤلمه:۱۹۴۹ - جو ایلینده آمریکا بیرلشمیش ایالتلری اؤلکه‌سینده یارانانلار
تونی جایزه‌سی

بندانگشتی|جف مارکوس تونی اؤدۆلۆن آلاندا
**تونی جایزه‌سی** یوخسا **تونی اؤدۆلۆ** () آنتوانت پری دن دیر و تئاتر و تئاتر موزیکی اوچوندور. نیویورک دا برادوی.

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار
*  *Tony Award ® Productions*
* 
* 
* 
* 
* Tony Awards (CBS official broadcast website)
* American Theatre Wing (official website)
* The Broadway League (official website)
آنتوانت پری

**آنتوانت پری** ()(۱۸۸۸ ژوئن ۲۷-۱۹۴۶ ژوئن ۲۸) آمریکالی اویونجو و تئاتر یؤنتمی ایدی.

## قایناقلار

## آرتیق اوخو
* Fjelde, Rolf. "In Memoriam: Einar Østvedt and Antoinette Perry." *Ibsen News and Comment* (1981): 2–4. online
* Nassour, Ellis. "Perry, Antoinette" *American National Biography* (1999) https://doi.org/10.1093/anb/9780198606697.article.1800930
* * New York Times,* 29 June 1946, obituary
* Robinson, Alice M. , and Vera Mowry Roberts, et al. eds. *Notable Women in the American Theatre: A Biographical Dictionary* (1989)

## ائشیک باغلانتیلار
*
* Perry Biography at Tony Awards 
* 
* Antoinette Perry's biography, American Theatre Wing website; accessed June 9, 2014.
* Antoinette Perry profile, ''Encyclopædia Britannica''
* Colorado Women's Hall of Fame 

بؤلمه:۱۸۸۸-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:۱۹۴۶-جی میلادی ایلده اؤلن‌لر
بؤلمه:دنور دوغوملو قادین اویونچولار
بؤلمه:۲۰. یوز ایلده آمریکالی شارکیچیلار
بؤلمه:۲۰. یوز ایلده آمریکالی قادین شارکیچیلار
قولدن قولوب جایزه‌لری

بندانگشتی|قولدون قولوب نیشانی
**قولدن قولوب جایزه‌لری** () آمریکا دا اولان فیلم و تیلویزیون برنامه لرین فستیوالی دیر. بو فستیوال ۱۹۴۴ ایلیندن باشلانمیشدیر. هالیوود خاریجی باسین طرفیندن یولا دوشموش و هر ایل بو فستیوال اولور و چوخ آدام لار ایشلرینه گؤره بو جایزه‌دن آلیرلار.

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار

* Official Golden Globes website
* Awards listing at Official Golden Globes website
* Awards listing at the اینترنت‌ده فیلملرین بیلگی قایناغی
وویجر ۱

بندانگشتی|ویجیر ۱
**وویجر ۱** ()  آراشدیرماق و بیلگی ییقان اوزای آراجی میش. ناسا بو اوزای آراجین موشتری و زوحلی تانیماق و آراشدیرماق اوچون اوزایا گؤندرمیشدیر.

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار

* NASA Voyager website
* ''Voyager 1'' Mission Profile by NASA's Solar System Exploration
* Position of ''Voyager 1'' (Live-Counter)
* ''Voyager 1'' (NSSDC Master Catalog) 
* Heavens-above.com: Spacecraft Escaping the Solar System – current positions and diagrams
* JPL Voyager Telecom Manual
* ''Voyager 1'' Has Outdistanced the Solar Wind
* 
* WebGL-based 3D artist's view of Voyager @ SPACECRAFTS 3D

بؤلمه:وویاجر پروقرامی
بؤلمه:۱۹۷۷-جی ایلده آمریکا بیرلشمیش ایالتلری
یئمک چاتیشمازلیغی

**یئمک چاتیشمازلیغی** یوخسا **سوءتغذیه** () بیر کیشی نین یئدیگی یئمک لر ده یئترینجه گوجلو و بدن ایستدیگی اؤنملی ماده لر اولماییر.۱- یئدیگی یئمک چوخ آز دیر و بدنی یئتیرمیر .۲- بعضاً ده یئدیگی یئمک آز دییر آما فایدالی دییر یعنی قووتلی یئمک دییر . ۳- بعضاً ده یئتریجه سو ایچیلمیر .

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار

* 
* Action Against Hunger | ACF-USA
* Action Against Hunger | ACF-UK
* Hunger Relief International | HRI
* Hunger Relief research on IssueLab 
* The Global Food Security and Nutrition Forum (FSN Forum)
* Ten Things you can do to Fight World Hunger  *The Nation*, May 13, 2009
* United Nation 2007 report 
* World Food Programme | WFP
* UN
* WFP
فتح (تشکیلات)

**فتح** ()  فیلیسطین لی میلیتچی سیاسی حیزبیدیر . فیلیسطینلی میلیتچی لیبرال حرکتیدیر. بو تشکیلات ۱۹۵۰ ده یاسر عرفات طرفیندن قورولموشدور .

## قایناقلار

## کیتاب تانیتیمی
*
*
*Haghshenas, Seyyed Ali, "Social and political structure of لوبنان and its influence on [the] appearance of [the] Amal Movement", تهران, ایران, 2009.

## ائشیک باغلانتیلار

*
*Former website (archived)
*Fatah's Constitution
* Al-Krama Newspaper (Fatah's PR Office)
*Definition of Fatah 
*Interview on Radio France International with Fatah Central Committee member Abdallah Al Frangi 
*Collection of over 300 Fatah posters
*Attacks attributed to FATAH on the START terrorism database
وویجر برنامه‌سی

بندانگشتی|وویج
**وویجر برنامه‌سی** () ناسانین اوزایی آراشدیرماق و تانیماق اوچون اوزای دا ایکتیشافی برنامه سی دیر. بو برنامه ده ایکی اوزای آراجی ۱۹۷۷ جک اوزایا گؤندریلدی وویجر ۱ ، وویجر ۲.

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار
**NASA sites**
* NASA Voyager website – Main source of information.
* Voyager Mission status (updated in real time)
* Voyager Spacecraft Lifetime
* Space Exploration – Robotic Missions
* NASA Facts – Voyager Mission to the Outer Planets (PDF format) 
* Voyager 1 and 2 atlas of six Saturnian satellites (PDF format) 1984
* JPL Voyager Telecom Manual
**NASA instrument information pages:**
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
**Non-NASA sites**
* Spacecraft Escaping the Solar System – current positions and diagrams
* NPR: Science Friday 8/24/07 Interviews for 30th anniversary of Voyager spacecraft
* Illustrated technical paper by RL Heacock, the project engineer
* 
* PBS featured documentary ''The Farthest-Voyager in Space''
* Voyager image album by Kevin M. Gill

بؤلمه:وویاجر پروقرامی
معزز ارسوی

بندانگشتی|موزز ارسوی
**معزز ارسوی** () یوخسا اصلی آدی خدیجه ییلدیز لونت، تورکیه لی بیر آدلی اوخوجو دور کی کلاسیک تورکیه موزیک فورموندا اوخور.

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار
* 
* Sozmuzik.com - ''Biography of Muazzez Ersoy''  

بؤلمه:۱۹۵۸-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:یاشایان اینسانلار
آرابئسک

**آرابئسک**  () تۆرکیه ده ایلک دۆزلتیلمیش بیر مۆزیک فورمودور. ۱۹۶۰ دان ۲۰۰۰ جکدک بو موزیک فورمو عرب ، گۆنئی دوغو اوروپا (بالکان) ، اورتا دوغو باغلاما و عثمانلی سۆنت موزیکی . بو موزیک فورم لارینین قاریشماسیندان دۆزلمیشدیر.

## بو فورمدا اوخویانلار
بو موزیک فورمو ایلک سووات سایین دۆزلتمیشدیر فردی تایفور ، مۆسلۆم گۆرسس ، ایبراهیم تاتلیسس ، صدا سایان ، موعزز ارسوی ، ابرو گۆندش ، سیبل جان ، احمد کایا و...

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار
*
*"Crossing The Bridge" (documentary film) on IMDb
*"Arabic Music" 
*"The arabesk debate: music and musicians in modern Turkey" by Martin Stokes on Google Books
سیبل جان

**سیبل جان** () تۆرکیه اوخوجوسو دور. پوپ یا پاپ و تورکیه کلاسیک مۆزیک فورموندا و ان چوخ آرابئسک فورموندا اوخوموشدور.

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار
*Official website

بؤلمه:۱۹۷۰-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:یاشایان اینسانلار
بیرلشمیش میلتلرین اینسان حاقلاری بوداغی‌نین سین‌کیانگدا اویغورلارا قارشی اوزوجو داورانیشلارا گؤره

بندانگشتی|راپورت
**بیرلشمیش میلت لرین اینسان حاقلاری بوداغینین سین کیانگ داکی اویغور لارا قارشی اوزوجو داورانیش لارا گؤره** ()
بیر راپورت اولاراق یازی دیر اویغور لارا قارشی چین کومونیست دؤولتین طرفیندن اولان پیس و اینسانی اولمایان داورانیش دیر.

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار
* Full text of the report
* Full text of China's counter report
بیرلشمیش میلتلر اینسان حاقلاری یوخاری کومیسرلیگی

بندانگشتی|ب
**بیرلشمیش میلتلر اینسان حاقلاری یوخاری کومیسرلیگی** () بیرلشمیش میلت لرین بیر بوداغی دیر ۱۹۹۳ ده یولا دوشموشدور.

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار
*
*United Nations Rule of Law: The Office of the High Commissioner for Human Rights, on the rule of law work conducted by the Office of the High Commissioner for Human Rights.
وین اعلامیه‌سی

بندانگشتی|وین اعلامیه‌سی
**وین اعلامیه‌سی** یوخسا **وین اعلامیه‌سی و عمل برنامه‌سی** ()  گۆجلشدیرمک حکومو کی دونیالیق اینسان حاقلاری بیلدیری‌سی و بیرلشمیش میلت لر چارتری بو بیان نامه بیرلشمیش میلت لر اینسان حاقلاری یوخاری کومیسرلیگین ایشین باشلانماسینا ندن اولدو.

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار
* Full text of the Vienna Declaration and Programme of Action

بؤلمه:اوتریشده اینسان حوقوقلاری
ریکاردو سا پینتو

**ریکاردو مانوئل آندره سیلوا سا پینتو** (دوغوم ۱۰ اوکتوبر ۱۹۷۲) پورتوقالین قابقکی فوتبال دا فوروارد اویونچوسودور و ایندی خلیج فارس سوپر لیگینده ایستیقلال تهران فوتبال کولوبونون باش‌ مشقچی‌سی‌دیر.

## قایناقلار

## خاریجی لینکلر

*
*
*National team data 
*
*

بؤلمه:۱۹۷۲-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:یاشایان اینسانلار

بؤلمه:سالقیروش کولوبونون اویونچولاری
بؤلمه:اسپورتینق پرتغال کولوبونون اویونچولاری

بؤلمه:رئال سوسیداد کولوبونون اویونچولاری

بؤلمه:ایستاندارد لیژ کولوبونون اویونچولاری

بؤلمه:یوفا یورو ۱۹۹۶ اویونچولاری
بؤلمه:یوفا یورو ۲۰۰۰ اویونچولاری
سیروس قایقران ایستادیومو

**سیروس قایقران ایستادیومو** ایرانین بندر انزلی شهرینده بیر فوتبال ایستادیومو دی. بو ایستادیوم ملوان فوتبال کولوبونون ائو ایستادیومودی.

## قایناقلار
مازیار زارع

**مازیار زارع عشقدوست** ایرانلی فوتبال اویونچوسو.
## قایناقلار

Iran Premier League Stats

## خاریجی لینکلر
* Maziar Zare  at PersianLeague.com
* Maziar Zare at TeamMelli.com
* Maziar Zare's Profile in 18ghadam.ir 
* 

بؤلمه:۱۹۸۴-جو میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:یاشایان اینسانلار
بؤلمه:ایران فوتبالچیلاری

بؤلمه:فوتبالدا یاریم مودافعچیلر
بؤلمه:خلیج فارس لیگی‌نین فوتبولچولاری

بؤلمه:ملوان کولوبونون اویونچولاری
بؤلمه:پرسپولیس فوتبال کولوبونون فوتبولچولاری

بؤلمه:ایران میلّی فوتبال تیمی فوتبولچولاری
محمد ربیعی

**محمد ربیعی** ایرانلی فوتبال اویونچوسو و  تیراختور آذربایجان فوتبال کولوبونون مشقچی‌سی .

## قایناقلار

بؤلمه:۱۹۸۱-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:یاشایان اینسانلار
بؤلمه:ایرانلی فوتبال مشقچیلری
حمید مطهری

**حمید مطهری** ایرانلی فوتبال اویونچوسو و نساجی مازندران فوتبال کولوبونون باش مشقچی‌سی.

## قایناقلار

## خاریجی لینکلر
*Hamid Motahari on اینستاقرام
*Hamid Motahari at Soccerway
*Hamid Motahari at  PersianLeague.com
*Hamid Motahari at  Sortitoutsi

بؤلمه:۱۹۷۴-جو میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:یاشایان اینسانلار

بؤلمه:ایران فوتبالچیلاری

بؤلمه:پرسپولیس فوتبال کولوبونون فوتبولچولاری
بؤلمه:ایرانلی فوتبال مشقچیلری
بؤلمه:کشاورز کولوبونون اویونچولاری
بؤلمه:سیپاهان کولوبونون اویونچولاری
رضا پرکاس

**رضا پرکاس** ایرانلی-آلمانلی فوتبال مشقجی‌سی.

## قایناقلار

بؤلمه:یاشایان اینسانلار

بؤلمه:ایرانلی فوتبال مشقچیلری
مطران

**مطران** () — مۆعاصیر مسیحی کیلیسالاریندا عالی، ایکینجی درجه روحانی رۆتبه‌سیدیر، پاتریارخ و اسقف آراسیندا. 

## قایناقلار
 
بؤلمه:مسیحیت
نیوتونون حرکت قانونلاری

**نیوتون قانونلاری** یوخسا **نیوتونون حرکت قانونلاری** ()  آیزاک نیوتون دینامیک (مکانیک)بیلیمین آتاسی اولاراق تانیلیر نیوتون یاسالاری اۆچ یاسا دیر کی کلاسیک مکانیک یارانماسینا ندن اولدو. بیلیم آداملاری یؤنتمه و تجروبه اۆزۆندن بو قانونلاری قبول ائدیبلر.

## قایناقلار

## آرتیق اوخو
* 
*

بؤلمه:کلاسیک مکانیک
بؤلمه:آیزاک نیوتون

بؤلمه:فیزیک
لارینکونادا

بندانگشتی|لارینکونادا
**لارینکونادا** () پرو دا اولان بیر شهردیر. بو شهر آند داغلارین دا دیر و ۵۱۰۰ متر اوجالیغی ایله دۆنیانین ان اوجا شهریدیر و ۵۰۰۰۰ یاخین جمعیتی واردیر.

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار
*
* Documentary film shown on www.dev.tv

بؤلمه:پرو شهرلری
دونانیم

**دونانیم** یا آوادانلیق بو موریدلره ایشاره ائده‌بیلر؛

بیلگی‌سایار دونانیمی

شبکه دونانیمی
دینامیک

**دینامیک** یوخسا **دینامیکس** () یونانجا(δυναμικός) بیر ترم یوخسا ایصتیلاح دیر کی چوخ فیزیک بیلیمین ده ایشه گلیر و معنیسی گۆجدور.
دینامیک (مکانیک)

**دینامیک** یوخسا **دینامیکس** () کلاسیک مکانیک بیر بوداغی دیر. جی گۆج یا نیرونون زامان و حرکته ائتکیسین یا تاثیرین آراشدیریر بو بیلیمی آیزاک نیوتون نیوتون یاسالارینان یاراتدی. 

## قایناقلار

## آرتیق اوخو
* 
*
*
لیز تراس

بندانگشتی|لیز تراس
**لیز تراس** اصلی آدی **مری الیزابت تراس** ()  ۱۹۷۵ جولای ۲۶ دوغولموش بریتانیانین باشباخانی یا باش وزیری ۲۰۲۲ سپتامبر دان بو یانا بوریس جانسونون یئرینه موحافظه کار پارتیسینین طرفیندن سئچیلمیشدیر. 

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار
* 
* 
* 

|-

|-

|-

|-

|-

|-

|-

|-

|-

|-

|-

|-

|-

|-

|-

بؤلمه:۱۹۷۵-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:یاشایان اینسانلار
بهمن (آباده)

**بهمن** فارس اوستانی‌ آباده بؤلگه‌سینده یئرلشن بیر شهردیر. بۇ شهرین ۱۳۹۵-جی ایلین آمارلارینا گوره ۷٬۵۶۸ نفر جمعیتی واردیر. 

## قایناقلار

بؤلمه:آباده بؤلگه‌سی
بؤلمه:فارس اوستانی‌نین شهرلری
آنتونی بلینکن

**آنتونی بلینکن** تام آدی **آنتونی جان بلینکن** () (۱۹۶۲ آوریل ۱۶ ده دوغولموش) آمریکالی سیاستچی و جو بایدن دوولتینده آمریکانین ۷۱ -جی خاریجه وزیریدیر.

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار

*Biography at the United States Department of State
*Biography at the United States Department of State (2009–2017, archived)
*Confirmation hearing for U.S. Secretary of State from the Senate Foreign Relations Committee (January 19, 2021)
* from WestExec Advisors
*
*

بؤلمه:۱۹۶۲-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:یاشایان اینسانلار
بؤلمه:نیویورک دموکراتلاری
بؤلمه:۲۰. یوز ایلده آمریکالی دیپلوماتلار
بؤلمه:۲۱. یوز ایلده آمریکالی دیپلوماتلار
بوروم

200px|بندانگشتی|آلتی اۆزلو بوروم ۶-۳۲
**بۇرۇم**  یا **وینت** (اینگیلیسجه: Screw، فارسجا: پیچ) ماشین‌قاییرمادا اَن گئنیش یاییلمیش برکیدیجی اِلمنت ساییلیر. بوروم بیر طرفدن باشلیغا، باشقا طرفدن ییوه مالیک گؤوده‌دن عیبارتدیر. 

باشلیقلار بیرلشدیریلن حیصّه‌لرین بیر-بیرینه سیخیلماسینا و هابئله اوْنلارین آچارلا و یا بوروجو ایله باغلانماسینا ایمکان یارادیرلار. چوْخ ایستیفاده اوْلونان آلتی تیللی، دؤرد‌بوجاق، سفِریک شکیللی و بوروجو اۆچون یاریغا مالیک اوْلان باشلیقلاردیر.  بوروملار اوْنلارین مالیک اوْلدوقلاری ییوین پروفیل‌لرینه گؤره ده تصنیفاتلاشدیریلیرلار. خاریجی ییولره مالیک بوروملارین هندسی پارامترلری ایزو ۴۷۵۳ :۱۹۹۹ ساییلی ایستاندارد ایله وئریلیر.

## بیر ده باخ
بولت بیرلشمه‌سی

بورغاج

بورغو

تکنولوژی

## قایناقلار

*

بؤلمه:تکنولوژی
بورغاج

200px|بندانگشتی|قیسالدیلمیش تییه‌لی بورغاج
200px|بندانگشتی|صلیب شکیل‌لی تیله مالیک بورغاج
**بورغاج** یا **بوروجو** (اینگیلیسجه: Screwdriver، فارسجا: پیچ‌گوشتی) قیفیل‌قاییرما (چیلینگرلیک) صنعتی‌نین آلَتی اوْلوب، ییولی برکیدیجی حیصّه‌لرین (بوروملارین) باغلانماسی و آچیلماسی اۆچون یئرینه یئتیریلن بورما حرکتینی ایجرا ائتمک اۆچون تطبیق ائدیلیر.
ایلک دفعه بورغاجین تطبیقینه ۱۷-جی عصرده راست گلینیر. فیلیز بورغاجلارین ۱۹-جو عصرده فیلیز کسن ماشینلارین ایختیراعسی ایله علاقه‌دار اوْلاراق اهمیّتی آرتماغا باشلامیشدیر. اوْنا گؤره کی، فیلیزلرین اِعمالی اوْنا قدر چتین اوْلدوغوندان بوروملارین ایستحصالی دا محدود ایدی. بوروملار ال ایله بۆلؤولنیردیلر.

## بیر ده باخ
بوروم

تکنولوژی

بورغو

## قایناقلار

*

بؤلمه:تکنولوژی
قیبطی دیلی

**قیبطی دیلی** (ϯⲙⲉⲧⲣⲉⲙⲛ̀ⲭⲏⲙⲓ ~ ⲧⲙⲛ̄ⲧⲣⲙ̄ⲛ̄ⲕⲏⲙⲉ) آفروآسیا دیللرینه باغلی بیر دیل‌دیر.

بؤلمه:دیللر

## قایناقلار
یائیر لاپید

**یائیر لاپید** (  (۱۹۶۳ نوْوامبر ۵ ده دوغولموش) ۲۰۲۲ جولای آییندان ایسرائیلین باش‌وزیریدیر.  

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار
* 
* 
* 

|-

|-

|-

|-

بؤلمه:۱۹۶۳-جو میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:یاشایان اینسانلار
آمریکا بیرلشمیش ایالتلرین دیفاع ویزارتی

**آمریکا بیرلشمیش ایالتلرین دیفاع ویزارتی** () آمریکا بیرلشمیش ایالتلرینده دیفاعی دیپارتمانین یوخسا بؤلۆمۆن باشچیسیدیر.

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار

* 

|-

بؤلمه:۱۹۴۷ - جی ایلینده آمریکا بیرلشمیش ایالتلری اؤلکه‌سینده یارانانلار
تالس تئوریسی

**تالس تئوریسی** یوخسا **تالس قضیه‌سی** () ژئومتری بیلیمینده اؤنملی بیر تئوریدیر . دوغرو پارچالاری دئییشیک تناسوبلرده کی ایکی بیر بیرین کسن خطلرله دوزلیبدیر.

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار

* ''Intercept Theorem'' at PlanetMath
*Alexander Bogomolny: ''Thales' Theorems'' and in particular ''Thales' Theorem'' at Cut-the-Knot
*intercept theorem interactive

بؤلمه:هندسه
فیثاغورس تئوریسی

**فیثاغورس تئوریسی** یوخسا **فیثاغوس قضیه‌سی** () ریاضیات دا بیر تئوریدیر. بو تئوری اۆچگنلرین بؤیورلری اۆچۆندور. فیثاغورس بیر یونانلی بیلیم آدامی ایدی.

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار

* In HTML with Java-based interactive figures.
* 
* History topic: Pythagoras's theorem in Babylonian mathematics 
* Interactive links:
** Interactive proof in جاوا of the Pythagorean theorem
** Another interactive proof in جاوا of the Pythagorean theorem
** Pythagorean theorem with interactive animation
** Animated, non-algebraic, and user-paced Pythagorean theorem
* Pythagorean theorem water demo on YouTube
* Pythagorean theorem (more than 70 proofs from cut-the-knot)
* 

بؤلمه:مساحت
بؤلمه:آچی
بؤلمه:فیثاغورس
دیک اوچگن

بندانگشتی|اۆچگن
**دیک اۆچگن** یوخسا **دۆز بوجاقلی اۆچگن** یا **اۆچ بوجاق**  () 
بوجاقلاردان بیری دۆز بوجاق اولان اۆچگنه دئییلیر (۹۰درجه بوجاق) ۹۰ درجه لی بوجاق قارشیسیندا کی هیپوتنوس دور هیپوتنوس اۆچگنین أن اۆزۆن بؤلۆمۆ دۆر.

a²+b²=c² بو فورمول بو اۆچگن ده حاکیمدیر .

## قایناقلار

## External links

* Calculator for right triangles 
* Advanced right triangle calculator

بؤلمه:ریاضیات
وتر

بندانگشتی|هیپتنوس
**وتر** یوخسا **هیپوتنوس** () دیک اۆچگن ده ۹۰ درجه اولان بوجاغین قارشیسینداکی أن بؤیوک ضیلعی‌ . 

## قایناقلار

بؤلمه:ریاضیات
آچار

200px|بندانگشتی|بیر اۇجو آچیق، باشقا اوجو ایسه قوتو/حلقه اوْلان متریک آچارلار و یا آچارلار دستی. بونلار عۆمومیّتله "ترکیبی" (کومبیناسیون) آچارلاری کیمی تانینیرلار.
**آچار** (açar) (اینگیلیسجه: Wrench) جیسیملری (عادتا بوروملار و گؤوده‌لی بوروملار کیمی فیرلانان برکیدیجی جیسملر کیمی) دؤندرمک اۆچون فیرلانما مومِنتینین تطبیقی زامانی توتما و مکانیکی اۆستونلوک تأمین ائتمک اۆچون ایستیفاده اوْلونان آلتدیر  و یا اوْنلارین دؤنمه‌سینه مانع اولور.

## بیر ده باخ
آلت

بورغاج

تکنولوژی

## قایناقلار

*

بؤلمه:تکنولوژی
سلیمانیه تکیه‌سی

بندانگشتی|سلیمانیه تکیه‌سی
**سلیمانیه تکیه‌سی** () دمشق‌ده یئرلشن تکیه‌دیر.

## قالری

Altakiyyah alsulaymaniyah.JPG|مسجید
Salimiyya Madrasa, Damascus, Syria 01.jpg|مدرسه


## قایناقلار

بؤلمه:عثمانلی تکیه‌لری
بؤلمه:دمشق
ضیلع (هندسه)

بندانگشتی|قیراق
**ضیلع** یوخسا **قیراق** () ژئومتری ده هر شکیلین دۆزلتن بؤیۆرلرینه دئییلیر. ایکی قیراغین بیربیرینه یئتیشمسینن بیر بوجاق یارادیر.

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار
*
*

بؤلمه:هندسه
دوزگون اوچگن

بندانگشتی|دۆزگۆن اۆچگن
دۆزگۆن اۆچگن یوخسا دۆزگۆن اۆچ بوجاق یا ائشکنار اۆچگن اینگیلیسجه (Equilateral triangle) 

ژئوْمتری ده دۆزگۆن اۆچگن او اۆچگن دیر کی بۆتۆن قیراق لاری و بوجاق لارا ائشیت یوخسا برابر دیر.

## قایناقلار
ایکیز قیراق اوچگن

بندانگشتی|ایکیز قیراق اۆچگن
ایکیز قیراق اۆچگن اینگیلیسجه (Isosceles triangle)

ژئومتری ده ایکیز قیراق اۆچگن بو اۆچگن ایکی قیراغی ائشیت دیر و بیری داها کیچیک .

## قایناقلار
کۆب

بندانگشتی|کۆب
کۆب اینگیلیسجه (Cube) 

کۆب یوخسا موکعب بۆتۆن بوجاق لاری (۹۰ درجه) و قیراق لاری ائشیت اولان شکیل دیر.

## قایناقلار
هزارفن احمد چلبی

بندانگشتی
**هزارفن احمد چلبی** (عثمانلی تورکجه‌سی. هزارفنّ أحمد چلبی‎؛ ۱۶۰۹، ایستانبول – ۱۶۴۰، الجزایر) — ۱۷. عصرده عثمانلی ایمپیراتورلوغوندا یاشادیغی گومان ائدیلن موسلمان تورک عالیمی. 

## عومومی بیلگی
  هزارفن احمد چلبی‌نین دوزلتدیگی قانادلارلا عباس ابن فرناس‌دان سونرا اوچماغی باجاران ایلک اینسان اولدوغو دئییلسه ده، اونون حاقیندا بیرجه بیلگی اولیا چلبی‌نین سیاحتنامه‌سینده وار. ۱۶۲۳–۱۶۴۰-جی ایللر آراسیندا ۴. سلطان مرادین حاکیمیتی دؤورونده اینسانین اوچماغی گئرچکلشدیردیگی، ائله‌جه درین علمینه گؤره خالق آراسیندا هزارفن اولاراق آدلاندیریلدیغی دئییلیر. هزار فارس منشالی سؤز اولوب، ۱۰۰۰ دئمکدیر. هزارفن ایسه  " علملی " ، یعنی  " چوخ شئیی بیلن آدام "  معناسینی وئریر. 

  هزارفن احمد چلبی‌نین اوچماقلا باغلی چالیشمالاریندا لئوناردو داوینچی‌دن چوخ اوّل بو مؤوضودا سیناق‌لار آپاران، ۱۰-جو عصرده یاشامیش موسلمان تورک عالیم‌لریندن بیری اولان اسماعیل جوهری‌دن ایلهاملاندیغی دئییلیر. جوهری‌نین الده ائتدیگی نتیجه‌لری آراشدیران و اؤیرنن چلبی قوشلارین اوچوشونو تدقیق ائده رک تاریخی اوچوشوندان اوّل حاضیرلادیغی قانادلارین مؤحکملی‌لیگینی اؤلچمک اوچون اوخ مئیدانیندا سیناق‌لار آپاردیغی گومان اولونور. 
بندانگشتی|چلبی‌نین اوچوش یولو
 ۱۶۳۲-جی ایل کولکلی هاوادا قالاتا قولله‌سیندن قوش قانادلارینا بنزه‌ین بیر واسیطه ایله اؤزونو بوشلوغا بوراخان و اوچاراق بوسفورو کئچیب ۳۳۵۸ متر کناردا اوسکوداردا دوغانجی‌لارا ائنیش ائتدیگی گومان ائدیلن هزارفن احمد چلبی تورک هاواچی‌لیق تاریخی‌نین ان دیقت چکن آدام‌لاریندان بیری‌دیر. بو اوچوش حاقیندا سندلر ایندییه قدر ساده‌جه اولیا چلبی‌نین سیاحتنامه‌سینده یئر آلیر.اولیا چلبی اثرینده بونلاری یازیب:  " ‌اوخ مئیدانی‌نین مینبری اوستوندن قارتال قانادلاری ایله سککیز، دوققوز دفعه  هاوادا پروازلانمیشدی. سلطان مراد خان سارای‌بورنوندا سینان پاشا کؤشکوندن تاماشا ائدرکن قالاتا قولله‌سیندن اوچاراق اوسکوداردا دوغانجی‌لار مئیدانینا ائنمیشدیر. بو حادیثه عثمانلی دؤولتینده عکس-صدا یاراتدی و همین دؤورون پادشاهی ۴. مراد طرفیندن بگنیلدی. سونرا مراد خان هزارفن احمد چلبی‌یه بیر کیسه قیزیل هدیه ائتمیشدیر.  

## اتک‌یازی‌لار

بؤلمه:عالیم
دوز بوجاقلی

بندانگشتی|دۆزبوجاقلی
دۆز بوجاقلی یوخسا دۆزدؤرتگن اینگیلیسجه (Rectangle)

دۆزبوجاقلی یا دۆزدؤرتگن اوقلیدوسی ژئومتری دن دیر . دۆزبوجاقلی دؤرت قیراق دان و دؤرت بوجاق دان دیر کی بوجاق لار بۆتۆنلۆک ده دۆز بوجاقلی دیر لر(۹۰درجه) .

## قایناقلار
عباس ابن فرناس

بندانگشتی| '''عباس ابن فرناس'''
 **عباس ابن فرناس** و یا **عباس ابوالقاسم ابن فرناس** (عربجه. عباس بن فرناس؛ دوغوم.810 – اؤلوم.887) — موسلمان بربر-اندولوس ضیالیسی، ایختیراعچیسی، فیزیک و موهندیسی.. هم ده موسیقیچی و شاعیر اولموشدور.  

## یاشاییشی و چالیشمالاری
  بربر منشالی فرناس اندلوسون ایزن-راند-اوندا منطقه‌سینده (روْندا، ایسپانیا) آنادان اولموش و کوردویا امیرلیگینده یاشامیشدیر.

  ابن فرناس میقاته آدلانان سو ساعاتی و بیر نئچه مترونوم دوزلتمیش، رنگ‌سیز شوشه ایستحصالی تکنولوژی‌سینی حاضیرلامیش، موختلیف شوشه صفحه‌لری ایختیراع ائتمیشدی. او هم ده موختلیف لنزلر ( " اوخوما داشلاری " ) حاضیرلامیش، سیاره‌لرین و اولدوزلارین حرکتینی عیانی شکیلده گؤسترن اوزوک‌لر زنجیری دوزلتمیشدی. ابن فرناس طرفیندن داغ بوللورونون اعمالی پروسه‌سی نین تکمیل‌لشدیریلمه‌سی نتیجه‌سینده، آرتیق بو بولورون اعمال اوچون میصره گؤندریلمه‌سینه احتیاج قالمادی.  

  اؤز ائوینده عالیم خوصوصی اوتاقدا اولدوز، بولود و ایلدیریم مودل‌لرینی قوراشدیرمیشدی و بوتون بو مودل‌لر زیرزمیده اولان خوصوصی مکانیزم‌لرین کؤمگی ایله حرکته گتیریلیردی.  

## هاواچی‌لیق
  مراکش‌لی تاریخچی احمد محمد ال-مقّاری یازیر کی، ابن فرناس حاضیرلادیغی گلایدره‌بنزر آپاراتی اؤزونه برکیتمکله اوچماغا سعی گؤسترمیش، "‌بیر قدر اوچدوقدان سونرا ائنمگه باشلامیش و ائنمه زامانی خسارت آلمیشدی "او سؤیله‌میشدی کی، آپاراتین قویروق حیصه‌سی اولمادیغیندان او اوغورسوز ائنیش ائتمیشدیر. بو حادیثه‌نین 875-جی ایلده باش وئرمه‌سی گومان ائدیلیر. ال-مقّاری بو اپیزودلا باغلی دوققوزنجو عصرده یاشامیش کوردوبالی سارای شاعیری مؤمین ابن سعیده ایستیناد ائدیر. 

  بئله بیر فیکیر مؤوجوددور کی، ابن فرناسین اوچماق جهدی اون بیرینجی عصرین اول‌لرینده اینگیلیس‌ده یاشامیش مالمسبوریلی ائیلمری ده اوچماق اوچون جهد ائتمگه روحلاندیرمیشدیر. لاکین بو علاقه‌نی تصدیق ائده‌جک بیر ثوبوت یوخدور.

## آرمن فیرمان
  بعضی منبع‌لرده خاطیرلانان آرمن فیرمانین ابن فرناس‌ین لاتینلاشدیریلمیش آدی اولدوغو گومان ائدیلیر. لاکین بئله بیر رأی ده واردیر کی، آرمن فیرمان ابن فرناسدان تخمیناً 20 ایل اؤنجه اوچماغا جهد ائده‌رک اونو روحلاندیرمیشدیر. 

  ایدیعا ائدیلیر کی، 852-جی ایلده آرمن فیرمان چتیره اوخشار پاراشوته‌بنزر پردمتی سینایاراق مسجیدین میناره‌سیندن توللانمیشدی و ایبن فرناس دا بونو موشاهیده ائدن‌لردن بیری اولموشدور. باشقا بیر منبع ایسه بو جهدی ده ابن فرناسا عایید ائدیر. 

  ال-مقاری نین کیتابیندا آرمن فیرمان آدلی شخصین آدی چکیلمیر.  

## خاطیره‌سی
  آیداکی کراترلردن بیری ایبن فرناسین شرفینه آدلاندیریلمیشدیر.  

## اتک‌یازی‌لار
بؤلمه:عالیم