افغانیستان

**افغانیستان** (پشتوجا: افغانستان) یادا رسمی آدی ایله **افغانیستان ایسلام امیرلیگی**، اورتا آسیانین گونئینده دنیزه چیخیشی اولمایان بیر دؤولت دیر. بۇ اؤلکه گونئی و دوْغۇدان پاکیستان، باتی‌دان ایران، قوزئی‌دن تورکمنیستان، اؤزبکیستان و تاجیکیستان، قوزئی-دوْغودان ایسه چین ایله قوْنشۇدۇر. بۇ اؤلکه‌نین باشکند و اَن بؤیوک شهری کابول شهریدیر. ۲۰۲۱ طالیبان هوجومو نتیجه‌سینده طالیبان اؤلکه‌نی ایداره ائتمکده‌دیر.

باتؽ و دوْغو آراسیٛنداکیٛ یول‌لاریٛن کسیشمه نؤقطه‌سینده یئرلَشن افغانیستان، ائتنیک قۇرۇپ و مدنیتلر ایله دوْلودور. تیجارتین مرکز نؤقطه‌لریندن بیری اوْلان افغانیستان، بۇ استراتئژی مؤوقعی سببی ایله تاریخ بویۇنجا فارسلار، یونان‌لار، عربلر، تورکلر، موغول‌لار، اینگیلیس‌لر و روسلار کیمی مۆختلیف خالق‌لاریٛن ایستیلاسیٛنا اۇغرامیٛشدیٛر.

## تاریخی
## اهالی‌سی
باشکند(پایتخت) کابول اؤلکه‌نین ان بؤیۆک شهریدیر، دیگر اهمیت‌لی شهرلر غرب‌ده هئرات، جنۇب‌دا قندهار و شیمال‌دا مزار شریف‌دیر. یئرلی ومیللی سویداینتئقراسیانیٛن زیفا اولدۇغۇ افغانیٛستان‌دا جوْغرافی مانئلردنالا و ایجتیماعی حیات‌دا دا بیر سیٛرا اهمیت‌لی مۆشکۆل‌لر قالماق‌دادیٛر. احالی‌نین ساوادلیٛ‌لیٛق درجه‌سی تخمیناً ۳۶٪ -دؽر، ادام باشیٛنا دۆشناۆمۇمداخیلی گلیر باخیٛمیٛن‌دان دا دۆنیانیٛن ان یوخسۇل اؤلکه‌لری آراسیٛندادیٛر. افغانیٛستان ایسلام جۆمهۆریتی‌نین مرکزی ستاتیستیکا تشکیلاتؽ‌نؽن معلۇمات‌لارؽنا اساساً ۲۰۱۱ – جی ایلین اولین اؤلکه اهالی‌سی‌نین ساییٛنیٛن ۲۴. ۴۸۵. ۶ مین نفراولدۇغۇ احتیمال ائدیلیر. یسلامیج رئپۇبلیجاوف افغانیستان جئنترال ستاتیستیجساورگانیزاتیون - '

## قومیت ترکیبی
افغانیٛستان چوخ قومیتلی اؤلکه‌دیر. بۇنۇن‌لا برابر هئچ بیر قؤومیت قۇرۇپۇ اکثریتی و یا چوخلۇغۇ (یاریٛدان چوخ) تشکیل ائتمیر، اؤلکه‌ده یالنیٛز قارشیٛ‌لیٛق‌لیٛ نیسبت‌ده اۆستۆنلۆیه صاحیب بئش بؤیۆک قؤومیت قۇرۇپ واردیٛر (پوشتونلار، تاجیکلر، اؤزبکلر، هزارلر و تورکمن تورکجه‌سیلر) و اونلاریٛن هربیرینین سایؽ ۱ میلیوندان آرتیٛق‌دیٛر. اساساً افغانیٛستان‌دا تۆرک دیل‌لی و فارس دیل‌لی خالق‌لار یاشایؽر.

## دین
افغانیستان اراضی‌سینده، ایسلام ۸۰۰ میلادی ایل‌لرین سونۇن‌دا باشلامیٛش‌دیٛر. حال-حاضؽردا اؤلکه اهالی‌سی‌نین اکثریتی مۆسلمان‌لاردیٛر. افغانیستان‌دا مۆسلمان اهالی‌نین ۸۰–۹۰٪-نؽ تشکیل ائدن سۆننۆلۆیۆن حنفی مذهبی داها چوخ یایؽل‌میٛش‌دیٛر. سۆننۆلر اساساً افغان‌لاریٛن بؤیۆک بیر حیصّه‌سی‌دیرلر، تاجیک‌لر، اؤزبک‌لر، تۆرکمن‌لر، بلۇچ‌لار

افقانیستان‌دا بیر سیٛرا سۆننۆ جریانلارؽ فعالیت گؤستریر - قدیری، نقشبندی، قلندری. اهالی‌نین چوخ آز حیصّه‌سی (۰٬۵٪) احمدیه طریقتینه منسۇب‌دۇر. اؤلکه‌ده اهمیت‌لی سایدا شیعه‌لر وار. بۇنلار خزر-بربرلر، ائلجه‌ده تئیمۇرلار، قیٛزیٛل‌باش‌لار و افغان-دزادزلار، سیاسته نیسبتناً قارؽش‌مؽش افغان-فارس قۇرۇپۇ و فارس‌لاردیٛر. شیعه‌لره هم ده کابۇل، هرات، غزنه اراضی‌سینده ده راست گلمک اولار. بدخشان خالقیٛ وتاجیک‌لری بیر حیصه‌سی ایسماعیلیه طریقتینه عیبادت ائدیرلر (ایسماعیلی‌لر اؤلکه اهالی‌سی‌نین تقریباً ۳٪-نی تشکیل ائدیرلر). بۇندان باشقا، افغانیٛستان‌دا هیندۇ-ایستلر (۲۰مین نفر)، ائلجه‌ده سیخ‌لر، زرتۆشتۆلر) یاشایؽر.

## ایقتصادی گؤستریجیلر
* ایقتصادیاتا عۆمۇمی باخیٛش: افغانیٛستان دنیزه ساحیلی اومایان اؤلکه‌دیر، ایقتصادیاتیٛ اکینچی‌لیگه وحئیوان‌دارلیٛغا (قویۇن و کئچی یئتیش‌دیرمه‌یه) اساس‌لانیٛر.
* ایش قۆووَسی: ۱۵-میلیون (۲۰۰۴-جی ایل معلۇمات‌لاریٛ)
* سئکتورلارا گؤره ایش قۆووسی:اکینچی‌لیک ۸۰٪، صنایع ۱۰٪، خیدمت ۱۰٪ (۲۰۰۴ ملۇماتلاریٛ)
* صنایع: کیچیک میقیاس‌دا پالتار، صابۇن، موبل، ایاق قابیٛ، گۆبره، سیمان، آلایشی خالچالار، طبیعی گاز، یاغ، کؤمۆر، میس سئخلری.
* ائلئکتریک استهصالیٛ: ۹۰۵ میلیون kWh (۲۰۰۳/تخمینی)
* ائلئکتریک استهصالیٛ: ۱٬۰۴۲ میلیارد kWh (۲۰۰۳/تخمینی)
* ائلئکتریک ایخراجاتیٛ: ۰ kWh (۲۰۰۱/تخمینی)
* ائلئکتریک ایدخالاتیٛ: ۲۰۰ میلیون kWh (۲۰۰۳)
* اکینچیلیک وحئیواندارلیٛق محصوللاریٛ: خاشخاش، بۇغدا، مئیوه لر، فیٛندیٛق، یۇن، دری
* ایخراجات مبلغی: ۴۷۱ میلیون دوللار (۲۰۰۵-جی ایل ملۇماتلاریٛ)
* ایخراجات محصوللاریٛ: خاشخاش، مئیوه و فیٛندیٛق، آلایشی خالچالار، یۇن، پامبیٛق، دری، قیمتلی داش و لعل-جواهیراتلار.
* ایخراجات اورتاقلاریٛ: پاکیستان، ایران، آلمان، هیندوستان، بؤیۆک بریتانیا، بلژیک، لۆکسئمبۇرق، چک رئسپۇبلیکاسیٛ
* ایدخالات مبلغی: $۳٬۸۷ میلیارد (۲۰۰۵-جی ایل ملۇماتلاریٛ)
* ایدخالات محصوللاریٛ: خاریجی اینوئستیسیا، یئینتی و نئفت محصوللاریٛ، ایستئحلاک ماللاریٛ
* ایدخالات اورتاقلاریٛ: پاکیستان، ایران، یاپونیا، سینگاپۇر، هیندوستان، جنۇبی کورئیا، آلمان
* خاریجی بورج مبلغی: ۸ میلیارد دوللار (۲۰۰۴-جۆایل ملۇماتلاریٛ)
* پۇل واحیدی:افغانی (ƏHVƏ)
* پۇل واحیدی کودۇ: ƏHVƏ
* مالی ایلی: ۲۱ مارس – ۲۰ مارس

## نقلیات یوللاریٛ
* دمیر یوللاریٛ: km ۲۴٬۶
* اوتوموبیل یوللاریٛ: ۲۱۰۰۰ km

## گؤرونتولر

Image:Flag of Afghanistan (2013–2021).svg
Image:Afghanistan in its region.svg
File:Afghanistan (orthographic projection).svg
File:Afghan National Army emblem.png
File:Marco polo sheep line drawing.jpg
File:Golden Eagle in flight - 5.jpg
File:Tulipa gesneriana 4.jpg
File:Ulmus wallichiana.JPG
File:Afghanistan the heart of Asia-2011.png
File:CIA_map_of_Afghanistan_in_2007.gif
File:Afghan-big.jpg
File:Ethnolinguistic Groups Afghanistan EN.svg
File:Afghanistan collage.jpg
File:Afghanistan's Grand Canyon.jpg
File:Hillside view in Khawajah Bahawuddin, Takhar Province, Afghanistan.jpg
File:Snow covered mountains outside of Salang tunnel in Afghanistan.jpg
File:Scenic view in western Afghanistan-2011.jpg
File:Black Hawk flying over a valley in Bamyan.jpg
File:Watapur district-2012.jpg
File:Dahla Dam-2012.jpg
File:Korengal Valley-2009.jpg
File:Mountains in Badakhshan Province of Afghanistan.jpg
File:120627-A-LE308-009.jpg
File:Chorah in Urozgan Province of Afghanistan.jpg
File:Valley in Kunar-2012.jpg
File:Samangan Province.jpg
File:Branches of the Kunar River meet in Kunar Province.jpg
File:Arghandab River Valley between Kandahar and Lashkar Gah.jpg
File:Aerial photograph of Kandahar Province in 2011.jpg
File:Tagab Valley in Kapisa Province.jpg
File:Khogyani district.jpg
File:Snow covered mountains in Ghazni.jpg
File:Bushmaster Afghanistan snow Jan 2010.jpg
File:Landscape in Paktia Province.jpg
File:Ghazni PRT delivering medical care.jpg
File:Mountains in Afghanistan.JPG
File:Approaching the Salang tunnel -b.jpg
File:Salang Pass Road.jpg
File:K-G Pass in 2009.jpg
File:Northwestern Afghanistan.jpg
File:ANA in Baghlan-2010.jpg
File:A view of Panjshir.jpg


## قایناقلار

بؤلمه:آسیا اؤلکه‌لری
بؤلمه:اسلامی اؤلکه‌لر
بؤلمه:فارس دیللی اؤلکه‌لر
بؤلمه:اورتا آسیا اؤلکه‌لری
بؤلمه:ایسلام جومهوریت‌لری
بؤلمه:دنیزه چیخیشی اولمایان اؤلکه‌لر
بؤلمه:آز توسعه ائتمیش اؤلکه‌لر
بؤلمه:Afghanistan
بؤلمه:ایران یایلاسی
بؤلمه:Islamic republics
بؤلمه:ایسلام ایش‌بیرلیگی تشکیلاتی اؤلکه‌لری
بؤلمه:Member states of the South Asian Association for Regional Cooperation
بؤلمه:بیرلشمیش میلت‌لر اؤیه‌سی اؤلکه‌لر
بؤلمه:پشتوجا دانیشان اؤلکه‌لر
بؤلمه:فارس‌جا دانیشان بؤلگه‌لر و اؤلکه‌لر
بؤلمه:Iranian countries and territories
بؤلمه:گونئی آسیا اؤلکه‌لری
بؤلمه:۱۷۰۹ میلادی ایلده قورولان بؤلگه‌لر و اؤلکه‌لر
بؤلمه:۱۷۴۷ میلادی ایلده قورولان بؤلگه‌لر و اؤلکه‌لر
بؤلمه:Territories under military occupation
بؤلمه:1709 establishments in Asia