open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
۱۹. یوز ایل

**۱۹. یوز ایل **، میلادی تقویمینه گؤره ۱ ژانویه ۱۸۰۱ ایله ۳۱ دسامبر ۱۹۰۰ گۆنلری آراسینداکی زامان حیصّه‌سی اوْلاراق قبول ائدیلیر.

پورتوقال شاهلیغی، عثمانلی ایمپیراتورلوغو و چینق سولاله‌سی چؤکمه‌یه باشلامیش، بابورلولر ایمپیراتورلوغو و موقدس روم ژرمن ایمپراتورلوغو ایسه سوْن تاپمیشلار دیر.

ناپلئون ساواشلاری‌ندان سوْنرا، بریتانیا ایمپیراتورلوغو، دۆنیا اهالی‌سی‌نین **دؤردده بیری**، یۆز اؤلچومونون ایسه **اۆچده بیرینه** حاکیم اوْلاراق دۆنیانین اؤندر گۆجو حالینا گلمیشدیر.

## گؤرونتولر


File:GrosCaptureOfMadrid.jpg

File:Slaves ruvuma.jpg

File:British Empire 1897.jpg

File:Napoleons retreat from Moscow by Adolph Northen.jpg

File:Stephenson's Rocket.jpg

File:Wilberforce john rising.jpg

File:M Faraday Th Phillips oil 1842.jpg

File:StamfordRaffles.jpeg

File:Europe 1815 map en.png

File:KingShaka.jpg

File:Kolman decembrists.jpg

File:Crystal Palace - interior.jpg

File:Relief of the Light Brigade.png

File:SuezCanalKantara.jpg

File:RobertKoch cropped.jpg

File:David Livingstone -1.jpg

File:Americo-avaí.jpg

File:Schwarzer Freitag Wien 1873.jpg

File:zzz-1stBus.jpg

File:Miners climb Chilkoot.jpg

File:Filipino Ilustrados Jose Rizal Marcelo del Pilar Mariano Ponce.jpg

File:Abraham Lincoln head on shoulders photo portrait.jpg

File:Alexander II 1870 by Sergei Lvovich Levitsky.jpg

File:Bismarck1894.jpg

File:Sarah Bernhardt - Project Gutenberg eText 19955.jpg

File:Bundesarchiv Bild 183-18073-0003, Konstantin Sergejewitsch Stanislawski.jpg

File:Phineas Taylor Barnum portrait.jpg

File:John L Sullivan.jpg

File:Andrew Carnegie, three-quarter length portrait, seated, facing slightly left, 1913.jpg

File:John D Rockefeller by Oscar White c1900.jpg

File:Jesse and Frank James.gif

File:William Notman studios - Sitting Bull and Buffalo Bill (1895) edit.jpg

File:Goyaale.jpg

File:Шлиман в 38 лет.jpg

File:FranzBoas.jpg

File:Nlc amundsen.jpg

File:View from the Window at Le Gras, Joseph Nicéphore Niépce.jpg

File:Self-portrait of Nadar.jpg

File:El Tres de Mayo, by Francisco de Goya, from Prado thin black margin.jpg

File:La Liberté guidant le peuple - Eugène Delacroix - Musée du Louvre Peintures RF 129 - après restauration 2024.jpg

File:Claude Monet, Impression, soleil levant.jpg

File:Autoportrait avec un papier peint vert-olive, par Paul Cézanne.jpg

File:Vincent van Gogh - National Gallery of Art.JPG


بؤلمه:یوزایللر
بؤلمه:2nd millennium
بؤلمه:۱۹. یوز ایل
بؤلمه:Centuries
بؤلمه:Modern history
۲۰. یوز ایل

**۲۰. یوز ایل **، میلادی تقویمینه گؤره ۱ ژانویه ۱۹۰۱ده باشلاییب ۳۱ دسامبر ۲۰۰۰ده سوْنا چاتان عصردیر. ایکینجی مین ایلین اوْنونجو و سوْن یوز ایلیدیر.

## گؤرونتولر


File:The Earth seen from Apollo 17.jpg

File:Arthur Mees Flags of A Free Empire 1910 Cornell CUL PJM 1167 01 (Reddit source).jpg

File:World_1914_empires_colonies_territory.PNG

File:Bundesarchiv Bild 101I-020-1268-36, Russland, russischer Gefallener, Panzer BT 7,.jpg

File:Albert Einstein Head.jpg

File:Martin_Luther_King_-_March_on_Washington.jpg

File:Map Europe 1923-en.svg

File:Richard_M._Nixon_and_Leonid_Brezhnev_aboard_the_Sequoia_-_NARA_-_194518.tif

File:20091002 Hong Kong 6269.jpg

File:Jimmy_Page_with_Robert_Plant_2_-_Led_Zeppelin_-_1977.jpg

File:Alan Turing portré.jpg

File:First flight2.jpg

File:Buzz salutes the U.S. Flag.jpg

File:Faroe stamp 079 europe (fleming).jpg

File:Oilfields California.jpg

File:Norman Borlaug.jpg

File:Global Warming Predictions Map.jpg



بؤلمه:یوزایللر
بؤلمه:۲۰. یوز ایل
بؤلمه:2nd millennium
بؤلمه:Centuries
بؤلمه:Modern history
۱۲. یوز ایل

---Sidenote START---

## اوْلایلار

### [[۱۱۵۰]]
* ۱۱۵۶ - خوجا احمد یسوی اؤلدو.
* ۱۱۵۷ - بؤیوک سلجوق دؤولتی ییخیل‌دی.

### [[۱۱۶۰]]
* ۱۱۶۷ - چنگیزخان دوغول‌دو.
### [[۱۱۷۰]]

* ۱۱۷۱ - صلاح الدین ایوبی، فاطمی خلیفلیینه و فاطمی خلافتی 'نه سوْن وئردی.

### [[۱۱۸۰]]

* ۱۱۸۷ - حطین دؤیوشو صلاح الدین ایوبی، خاچ‌لیلار ı و قودس کرال‌لیغی 'نی دارماداغین ائتدی.
* ۱۱۸۷ - بیت المقدس 'اۆن صلاح الدین ایوبی طرفیندن فتحی.

### [[۱۱۹۰]]

## گؤرونتولر


Image:East-Hem 1100ad.jpg

File:A Black and White Photo of the Cuenca Cathedral in Spain.jpeg

Image:Angkor wat temple.jpg

Image:Liuhe Pagoda.jpg

Image:Richard I of England in the Brief Abridgement of the Chronicles of England.jpg

Image:East-Hem 1200ad.jpg

Image:SaladinRexAegypti.jpg

Image:Hildegard von Bingen.jpg



بؤلمه:۱۲. یوز ایل
بؤلمه:یوزایللر
بؤلمه:2nd millennium
بؤلمه:Centuries
۱۱. یوز ایل

---Sidenote START---

## اوْلایلار
### [[۱۰۰۰]]

### [[۱۰۱۰]]
### [[۱۰۲۰]]
* آلپ ارسلان دۆنیایا گلدی.

### [[۱۰۳۰]]

* سولطان محمود غزنوی وفات ائتدی.

### [[۱۰۴۰]]
* دانداناکان ساواشی

### [[۱۰۵۰]]
### [[۱۰۶۰]]
### [[۱۰۷۰]]
* مالازگیرت میدان ساواشی

### [[۱۰۸۰]]

* احمد سنجر دۆنیایا گلدی.

### [[۱۰۹۰]]

## گؤرونتولر


Image:East-Hem 1025ad.jpg

Image:East-Hem 1100ad.jpg

Image:Brihadeshwara front right.jpg

Image:Bayeux Tapestry WillelmDux.jpg

Image:Ewer birds Louvre MR333.jpg

Image:The Chronicle of Ioannis Skylitzis Bulagar Defeat.jpg

Image:Porcelaine chinoise Guimet 231104.jpg

Image:Ardhanari.png

Image:Flat casket Cuenca Louvre OA2775.jpg

Image:Domesday Book - Warwickshire.png

Image:1099jerusalem.jpg

Image:Reliquary-box crucifixion Louvre MR349.jpg

Image:AlfonsoVI of Castile.jpg

Image:Heinrich III und Agnes Speyer.jpg

Image:Basilios II.jpg

File:Canute and Ælfgifu.jpg

Image:Telamones Tula.jpg

Image:Li Qingzhao.jpg

Image:Hugo-v-cluny heinrich-iv mathilde-v-tuszien cod-vat-lat-4922 1115ad.jpg

Image:B Song Dynasty Cao Empress Sitting with Maids.JPG

Image:Hyakuninisshu 062.jpg

File:Shenzong of Song.jpg

File:Seated drinker, Fatimid art.jpg

Image:StatueUrbanII.jpg

Image:William I, Lichfield Cathedral.jpg

Image:Empress Zoe mosaic Hagia Sophia.jpg

Image:St-albans-cath.jpg

Image:Tour mausolee Gonbad-e Qabus.jpg

Image:The Fugong Temple Wooden Pagoda.jpg

Image:Latin Ibn Haithem's book.jpg

Image:Konstantinderafrikaner.jpg

Image:Clock Tower from Su Song's Book desmear.JPG

Image:Lunar phases al-Biruni.jpg

File:Spherical astrolabe 2.jpg

Image:Ostromirovo.jpg

Image:Chinesischer Maler des 11. Jahrhunderts (III) 001.jpg



بؤلمه:یوزایللر
بؤلمه:2nd millennium
بؤلمه:۱۱. یوز ایل
بؤلمه:Centuries
بؤیوک بؤحران

**بؤیوک بؤحران** () — ۱۹۲۹-جو ایلده باشلانمیش و ۱۹۳۹-جو ایله قدر داوام ائتمیش دۆنیا ایقتیصادی بؤحرانی. اما دۆنیا ۱۹۴۵-جی ایله قدر بؤحران‌دان چیخیردی. بۇنا گؤره ۱۹۳۰-جو ایللر بوتوولوک‌ده بؤیوک بؤحران دؤورو حساب ائدیلیر.

بؤیوک بؤحران آمریکا بیرلشمیش ایالتلری-آ، کانادایا، بؤیوک بریتانیایا، آلمانیا و فرانسهیا ان گۆج‌لو توخون‌دو، اما باشقا دؤولتلرده ده حیس اوْلونوردو. ان یۆکسک درجه صنایع شهرلری ضرر چکدی، اؤلکه‌لر بیر سیرا تیکینتینی پراکتیک اوْلاراق قورتاردی. اؤدمه قابیلیتی اوْلان نیازین ایختیصارینا گؤره، کند چیفتلیک (مزرعه) محصولونا قیمتلر ۴۰ — ۶۰% دۆشدو.

## سببلر

ایقتیصادچیلار بؤیوک بؤحرانین سببلری حاقیندا عۆمومی فیکیره گلمیییبلر.

بیر سیرا نظریه‌لر بۇ مسئله‌ده مؤوجوددور:

# **کینسیان ایزاهاتی** — پول کۆتله‌سینین چاتیشمازلیغی. اوْ زامان پول قیزیل احتیاطا باغلانمیش‌دی، بۇ پول کۆتله‌سینی محدودلاش‌دیریردی. عئینی زاماندا اۆرتیم (تولید) آرتیردی، عصرلرین سرحدینده ماللارین بئله یئنی گؤرونوشلری چیخدی، اوتوموبیللر کیمی، طیّارهلر، رادیو. ماللارین میقداری، عۆمومی کیمی، هم ده چئشید اۆزره، دفعه‌لرله آرت‌دی. پول کۆتله‌سینین محدودلوغو و مال کۆتله‌سینین آرتماسی نتیجه‌سینده گۆج‌لو تورّم یاراندی — قیمتلرین دوشمه‌سی، هانسی کی، مالییه غئیری-ثابتینی چاغیردی، چوْخ موسّسه‌لرین ورشکستین، اعتیبارلرین قاییتماماسی. گۆج‌لو مولتیپلیکاتیو اثری حتی آرتان ساحه‌لره وۇردو.
# **مونتاریزم** — بؤحران فدرال احتیاط سیستمینین پول سیاستی چاغیردی.
# **[[مارکسیزم]]** — تکرار اۆرتیم (تولید)ین نؤوبتی بؤحران، کاپیتالیزمه مخصوص.
# چوْخ هیز‌لی اهالی آرتیمی؛ 
# بؤیوک بؤحرانین گلمه‌سینی تلسدیرمیش عامیللردن بیرینه ایدخال ماللارینا یۆکسک گؤمروک روسوملارینی داخیل ائتمیش

## شکیللر


File:Lange-MigrantMother02.jpg|بؤحران دؤورونده نوخود ییغیجیلارینین عائله‌سی.
File:Crowd outside nyse.jpg|Wall ایسترئئت'ده بیرژا بیناسینین قاباغیندا جاماات
File:UnemployedMarch.jpg|ایشسیزلرین مارشی (تورونتو، کانادا)
File:OklahomaChildrenCrutches1935Lange.jpg|اوکلاهما ایالتیدا قوراق‌لیق‌دان قاچقینلارین اۇشاقلاری. آلتی اینسان‌دان عائله؛ سیغیناجاق یوْخدور، یئمک یوْخدور، پول یوْخدور و دئمک اوْلار کی یوْخدور بنزین. اۇشاق‌دا سۆموک ورمی. ۱۹۳۵-جی ایل.
File:Bonnie Parker and Clyde Barrow.jpg|بؤیوک بؤحران دؤورونده بانکیرلر اوْ قدر غئیری-پوپولیار اوْلدولار کی، بانک سویغون‌چولاری میلّی قهرمان اوْلوردولار (بوْنی و کلاید کیمی)



## قایناقلار

بؤلمه:ایقتیصاد
اوزای آراشدیرمالاری

**اۇزای آراشدیرمالاری**، اۇزای تکنوژیسی ایستیفاده اوزایین کشفی و آراشدیریلماسی‌دیر. اۇزای فیزیکی کشفی هم اینسان‌لی اۇزای واسطه‌لری ایله هم ده اۇزاق‌دان ایداره اوْلونان روبوت اۇزای گمیلری‌له ائدیلمک‌ده‌دیر.

۲۰. عصرده اینکیشاف ائتدیریلن راکت و فضا شاتلی سایه‌سینده اۇزای فیزیکی اوْلاراق آراشدیریلماسی مۆمکون حالا گلمیشدیر. اؤلکه‌لرین اۇزای آراشدیرمالاری یاپمالارینداکی اوْرتاق سببلری: علمی آراشدیرمالاردا ایرلیلییش ساخلاماق، فرقلی خالقلاری بیرلش‌دیرمک، اینسانلیغین گله‌جک‌ده حیات‌دا قالما موباریزه‌سینی زمانته آلماق و دیگر اؤلکه‌لره قارشی ساواش و ایستراتژی اۆستونلوک تامین ائتمک‌دیر. اۇزای آراشدیرمالارییلا علاقه دار زامانلا مۆختلیف تنقیدلر ده ائدیله گلمیشدیر.

بؤلمه:فضا
ات

**ات** — جانلیلاردا سۆموک‌له دری آراسیندا ماده. ات دئدیک‌ده هر شئی‌دن اوّل ایسکلت عضله‌لری و اوْنلارا بیرلشمیش یاغ و توْخومالار باشا دوشولور. بعضاً دیل، قاراجییر، بؤیرک، بئیین، اۆرک، دیافراقما، باش اتی و یئیجک بوروسو دا ات آدلانیر.

بیر چوْخ حئیوان، قوش و بالیق اتین‌دن یئیجک محصولو کیمی ایستیفاده اوْلونور.

بؤلمه:ات
تورم

**تورُّم**  یا **شیشمک** اؤلکه حیاتینین  بۆتون ساحه‌لری‌له سیخ صورت‌ده باغلیدیر. سیاسی پروسِس لر، ایقتیصادی دییشیک‌لیکلر، اۇلوسلار آراسی موناسیبتلر و. .. تورّم سوییه‌سینه اوْپئراتیو فوْرمادا ائتکی(تاثیر) گؤسترمک قابلیتینه مالیک‌دیر. دئسک کی، تورّم یئنی دؤور تاریخی‌نین محصولودور اوْندا سهو ائدریک. بیر آز آراشدیرساق گؤرریک کی، بۇ تاریخ بوْیو جمعیتین قاباقجیل پروبلمی کیمی مؤوجود اوْلموش‌دور. بۇ پروسس دمیر پولون کاغیذ پوللا عوض اوْلونماسیندان سوْنرا اوْریتایا چیخمیش‌دیر. کاغیذ پوللارین چاپین‌دان سوْنراپول مردم  نظرن دَیَردن دوشمه‌یه باشلاییردی. گله‌جک‌ده تورّم آدلاندیریلان بۇ پروسس-پولون آلیجی‌لیق قابیلیتی‌نین آزالماسی چاغداش دؤورون ان بؤیوک پروبلملریندن بیری کیمی اوْرتایا چیخماغا باشلادی.
قیمتلرین هر جور آرتماسی تورّم دئمک دئییل‌دیر. قیمتلر محصولون کئیفیتی‌نین یاخشیلاشدیریلماسیندان، اۆرتیم (تولید) خرجلری‌نین آرتماسیندان، بایرامقاباغی قیمتلرین قالخیمین‌دان اوْلا بیلر. تورّم مجمو طلب‌له مجمو تکلیف آراسیندا  بالان‌سین پوزولماسی نتیجه‌سینده اؤلکه‌نین  بۆتون بازارلاریندا قیمتلرین عۆمومی آرتیمینا سبب اوْلور.
تورّم آنلاییشینا، تورّم پروسسینه مۆختلیف  ایستیقامتلرده یاناشماق اوْلار

## قایناقلار

بؤلمه:ایقتیصاد
مال

**مال**  یا کالا— ایقتیصادی نظریهده اینسانلارین ایستکلرینی قارشیلایان و فایدالی‌لیق تامین ائدن ماده‌دیر. اساساً مال‌لر و خیدمتلر فرقلندیریلیر.

ایقتیصادی نظریه‌ده  بۆتون مال‌لر مادی حساب ائدیل‌سه ده، حقیقت‌ده بیلیشیم (و یا معلومات) کیمی مال غیری-مادی مال دیر. مثال اۆچون، دیگر مال‌لر آراسیندا  آلما مادی شئی اوْلسا دا، خبر غیری-مادی صینیف امال‌لره عاییددیر و یالنیز بیلگی‌سایار، متبهه کیمی آلتلر واسطه‌سی‌له قاورانیلا بیلیر.

## مال‌لرین فایدالی‌لیق خصوصیّتی
مال لر اؤز فایدالی‌لیغینی آرتیرا و آزال‌دا بیلر و یا مارژینال فایدالی مال کیمی تصویر ائدیله بیلر. آتموسفر کیمی بعضی شئیلر فایدالی‌دیر اما ایقتیصادی دَیَری یوْخدور. بۇنلار "پول‌سوز مال‌لر"ا داخیلدیرلر.

ایقتیصادی نظریه‌ده پیس یاخشینین عکسی‌دیر. بئله کی، هر هانسی بیر شئیین یاخشی و یا پیس اوْلماسی اوْنون فردی ایستهلاک‌چی‌سیندان وابسته‌دیر و بۇنا گؤره ده،  بۆتون مال‌لرین هر زامان یاخشی اوْلمادیغینی آنلاماق اؤ‌نم‌لیدیر.

## مال‌لرین تۆره لری
مال‌لر فرقلی خصوصیّتلارینا گؤره مادی‌لیک و یا نیسبی الاستیک‌لیک کیمی مۆختلیف  بؤلمه‌لارا بؤلونورلر. آلما کیمی مادی مال بیلیشیم کیمی غئیر-مادی مال‌دن اینسانین ایکینجینی فیزیکی توتا بیلمه‌سینین غیری-مومکونلویو باخیمیندان فرق‌لنیر، هالبوکی، بیرینجی بللی فیزیکی ساحه‌نی تۇتور. غیری-مادی مال‌لر خیدمتلردن اوْ باخیم‌دان فرق‌لنیر کی، غیری-مادی مال‌لر اؤتوروله و ساتیلیب-آلینا بیلینیر.

بؤلمه:ایقتیصاد
شیرکت

**شیرکت** و یا **فیرما** یا دا **کوْمپانی** — ایکی و داها چوْخ فیزیکی شخص یاخود حۆقوقی شخصین مولکیّت‌دن ایستیفاده ائتمک‌له، محصول تولیدی و ساتیشین‌دان و یا خیدمت گؤستریلمه‌سینده سیستماتیک اوْلاراق گلیر الده ائدن حۆقوقی شخص.

## قایناقلار

بؤلمه:ایقتیصاد
روپیه

**روپیه**  (روپیاه، روپایا ، روپا  یا دا روفیا اوْلاراق دا بیلینر) بعضی آسیا اؤلکه‌لرینده ایستیفاده پوللارا وئریلن عۆمومی آددیر. روپیه ایستیفاده ائدن اؤلکه‌لر؛

* هیندوستان 
* پاکیستان 
* سری لانکا 
* نپال 
* اندونزی 
* مالدیو

هر اؤلکه‌ده ایستیفاده ائدیلن روپیه بیر-بیرین‌دن فرق‌لنیر. بیر-بیرلرینه بنزمزلر. بۇنون یانیندا اندونزینین پول واحیدی روپیاه و مالدیو نین پول واحیدی  روفیاه  دا آدینی  روپیهدئن آلیر. روپیه آدینین منشیی‌نین، سانسکریت ده گوموش معناسینا گلن روپ یا دا روپا سؤزودور.

روپی، ۱، ۲، ۵، ۱۰، ۲۰، ۵۰، ۱۰۰، ۵۰۰ و ۱۰۰۰لیک اوْلماق اۆزره دوققوز آلت واحیده آیریلمیش‌دیر.

بؤلمه:سرمایه
بؤلمه:ایقتیصاد
بؤلمه:کاپیتالیسم
بؤلمه:پول بیریملری
فیلم یاپیمجی‌سی

**فیلم یاپیمجی‌سی**  ( ، ) ، بیر فیلمین اۆرتیم (تولید)ینی بوْینونا گؤتورن کیم‌سه‌دیر. بیر فیلم یاپیمجی‌سی ، فیلمی باشلادار، علاقلندیریر، فیلمین گئدیشاتینی ایزلر، بودجه‌سینه گؤره پرسونال بؤلگوسو و بنزری ایشلری آیارلار. آیریجا، باشلانغیجین‌دان تاماملانانا قدر اوْلان فیلم اۆرتیم (تولید) پروسِسینین  بۆتون صفحه لارییلا ماراقلانار.

## قایناق‌لار

بؤلمه:سینما
فیلم یؤنتمنی

**فیلم یؤنتمنی**  یا رژیسور (، فارسجا:کارگردان ، ایداره‌ائتمک دئمک‌دیر) — تاماشا، فیلم، کونسرت برنامه لرینی، سیرک صحنه‌لری‌نین قورولماسینا اداره ائدن شخص‌دیر. بو شخص فیلنامه یازیلارینی صحنه اوستونده ایجرائه چیخاردیب و بو ایشی قاباقا آپارماقدا آیری عوامیلی کنترل اِدیر کی آخیرده بیر تلویزیون فیلمی ، سینمائی فیلم یا بیر مٶستند فیلم اُله گلیر. هر فیلم یا بؤجؤر اثرلر معمول اؤلان ریوالیندا اؤز یؤنتمنی له تانیلار.

## گؤرونتولر

File:Jury_Cannes_2014_2.jpg



## قایناقلار

بؤلمه:سینما
وئرگی

**وئرگی** یا دا **مالیات** — دؤولتین و بلدییه‌لرین فعالیّتی‌نین مالییه تأمیناتی  آماچ ایله وئرگی اؤدیی‌چیلری‌نین مولکیتینده اوْلان پول یاردیملری‌نین اؤزگنینکیلشدیرمه‌سی شکلینده دؤولت بودجه‌سینه و یئرلی بودجه‌لره کؤچورولن مجبوری، فردی، عوضسیز اؤدنیش‌دیر.

## قایناقلار

بؤلمه:سرمایه
بؤلمه:ایقتیصاد
بؤلمه:کاپیتالیسم
مالییه

**مالییه** — ایقتیصاد علمی‌نین بیر قوْلو ساییلیر و علمی فوندلارین ایداره ائدیلمه‌سی ایله مشغول‌دور. مالییه بیزنس مالییه‌سی، فردی مالییه و اجتماعی مالییه‌نی ایحاطه ائدیر. مالییه‌یه پول ییغیمینی و عادتاً، پولون بورج وئریلمه‌سی ده داخیلدیر. اساساً، زامان، پول و ریسک آنلاییشلاری و اوْنلارین بیر-بیری ایله علاقه‌سی ایله مشغول‌دور. عئینی زاماندا، پولون خرجلنمه‌سی و بودجه‌نین حاضیرلانماسی ایله ده مشغول‌دور. مالییه پروسسی، اساساً، فیزیکی و حۆقوقی شخصلرین بانکا امانت یئرلشدیرمه‌سی واسطه‌سی‌له ایشلییر. بانک پولو دیگر فیزیکی و حۆقوقی شخصلره ایستهلاک و یا اینوئستی‌سییا آماچ‌له اعتیبار اوْلاراق وئریر و اوْنلاردان فایز طلب ائدیر.
اعتیبارلر، سوْن واختلاردا آرتان هیز‌له، یئنی‌دن ساتیش اۆچون پاکئت‌لنیر، یعنی اینوئستور اعتیباری (بورجو) یا بانک‌دان، یا دا بیرباشا شیرکت‌دن آلیر. ایستیقراز ورقلری شیرکتلر طرفیندن اینوئستورلارا بیرباشا ساتیلان بورج‌دور، بۇ زامان اینوئستور فایز الده ائدیر و یا ایستیقراز ورقینی تکرار بازاردا ساتیر.
بانک قیسمتو اعتیبار تامین ائتمک‌له فوندلاشمانین اساس واسطه‌چی‌سی روْلون‌دا چیخیش ائدیر. آنجاق، شخصی سرمایه، بیرگه فوند، (موتوال فوند)، قورونما فوندلاری (هئدگئ فوند) و دیگر قۇروملار مۆختلیف ایستیقراز ورقلرینه اینوئستی‌سییا ائتمک‌له اهمیت قازانمیشلار. اینوستی‌سیا کیمی قئید اوْلونان مالییه فعّاللری مالییه ریسکینه نظارت ائتمک آماچ‌له مالییه ریسکی‌نین مئنئجمئنتینه اؤزل دیقّت یئتیری‌له‌رک ایداره ائدیلیر. مالییه آلتلری مۆختلیف نؤع قیمت‌لی کاغیذلارین بیرژالاردا آلینیب ساتیلماسینا ایمکان یارادیر. بۇ قیمت‌لی کاغیذلارا ایستیقراز ورقلری و سهملر ده داخیلدیر. مرکزی بانکلار ایسه سوْن چاره کرئدیتورو روْلونو اوْیناییر و پول کۆتله‌سینه نظارت ائدیر. پول کۆتله‌سی آرتدیقجا فایزلر آزالیر.

## قایناقلار

بؤلمه:سرمایه
بؤلمه:ایقتیصاد
بؤلمه:کاپیتالیسم
بؤلمه:مالییه
قربانعلی رجبلو

** رجبلو** تخلصلو **قربانعلی ائیوازاوغلو** ۱۳۳۵-نجی گونش ایلینده حسنلی تپه‌سینین اته‌یینده یئرلشه‌شن ائمینلی کندینده دونیایا گؤز آچدی. اورتا مکتبینی بیتیریب، ادبیات اوزره لیسانسینی آلیر. نقده و سولدوزون کندلرینده اؤیرتمن وظیفه‌سینده چالیشیر. قربانعلی، رحمتلیک شاعیر **علی ایسکندری**، داییسیندان، تاثیرله‌نیب شعیر دونیاسینا قدم قویور.

تقاعوده(بازنشستگی) چیخدیقدان سونرا نئچه ایل اورمو شهرینه کؤچور. آمّا دوغما یوردونا اولان سئوگیسی اوزوندن یئنه سولدوز یادینا دوشوب، اونون قوینونا قاییدیر. بو قاییدیشی آشاغیداکی شعیرده گؤرمک اولار:


## شعیری‌نین خصوصیتلری
اینجه خیاللی شاعیرین وطنینه، ائلینه، هابئله مدنیتینه درین باغلیلیغینی اوره‌ییندن سوزوب گلن بو شعیرینده دویماق اولار:


   
شاعیر هئچ زامان بویا-باشا چاتدیغی یوردونو اونودابیلم‌هدی. داییم عزیز اؤلکه‌سینین طبیعتی، تاریخی و شان-شؤهرتینی دوشونه‌رک شعیرینده بئله ترنم ائتمیشدیر:

## اؤلومو

بیزه اوچ اوغول یادیگار قویموش شاعیر ۱۳۹۴-نجو ایل آذرین ۲۹-دا آلتمیش ایل حسرتله دولو بیر یاشامدان سونرا ائلیندن آیریلیب، ابدیته قووشدو. روحو شاد، مزاری نورلا دولسون.  

## شعرلریندن نومونه‌لر
رجبلو یاشادیغی دؤورانین بوتون آجیلارینی دویوب شعرینده بئله تصویر ائدیر:










## قایناقلار

بؤلمه:سولدوزلو شاعیرلربؤلمه:سولدوزلولاربؤلمه:آذربایجانلی شاعیرلر
جعفر طالبی

** طالیب** تخلصلو تورک شاعیری **جعفر طالبی**، درویش‌مسلک، "بیغلی محمد"ین اوغلو، ۱۳۴۳ -نجو گونش ایلینده سولدوزون کئچمیشده سئل‌باتیران ایسماعیل‌آباد کندینده آنادان اولموشدور. ۱۳۴۸-نجی گونش ایلینده آتا-آناسی ایله بیرلیکده اورادان کؤچوب، عجم کهریزه‌سینده یئرلشمیشلر. *سئسی* آدلی بیر روحانینین مکتبینده قورآن اوخوماغی اؤیره‌نیر، هابئله نهج‌البلاغه ایله تانیش اولور. بئله‌لیکله، یازیب اوخوماغا باشلاییر. سونرالار "کؤهول" کندینه کؤچور و اورادا ائوله‌نیر.  

او، اؤز امه‌یی ایله بئش باش عاییله‌نی هر چتینلییه قاتلاناراق دولاندیریر. تاسوفلر اولسون کی، "جعفر"ین ایکی اوشاغی‌نین خسته‌لیی اونون یاشام یوکونو داها دا آغیرلاشدیریر. او چوخ چالیشیب آز تاپسا دا، دایما گولر اوز و مردلیکله کاسیب کوماسینی دولاندیریر.

## شعیرلرینین خصوصیتلری و اثرلری
"جعفر"ین شعیرلرینده قورآن، نهج‌البلاغه، عیرفان، فولکلور، حسرت و آغیر یاشام ایزلرینی گؤرمک اولار. ایگید، گؤزوتوخ و الی آچیق، هابئله دوستلوغوندا تمیز، امانتدار اولان شاعیر سولدوزون بیر چوخ گنج و یاشلی‌نسیل شاعیرلری ایله یاخیندان اونسیتده اولموشدور.   

شاعیردن 4- کامیل شعیر دفتری و ایکی یاریمچیق قوشما قالمیشدیر. گون او گون اولسون کی، اونون بو ادبی ایرثی نشر اولوناراق سولدوزون ادبی خزینه‌سینه آرتیریلسین.
## اؤلومو
شاعیر جعفر طالبی ۱۳۹۴-نجو ایل، جوماآخشامی بهمن آیی‌نین ۸- نده صوبح نامازینی قیلدیقدان سونرا حاققا قووشور. روحو شاد، مزاری نورلا دولسون.  

## شعرلریندن نومونه‌لر
طالیب، **بو دونیا** ردیفلی شعرینده بئله دئییر:









## قایناقلار

بؤلمه:سولدوزلو شاعیرلربؤلمه:سولدوزلولاربؤلمه:آذربایجانلی شاعیرلر
ایستر (کیمسه)

**ایستر** ابیهیل قیزی  و بیر یهودی‌لر شخص ایدی.

## قایناق

## گؤرونتولر


File:The Feast of Esther by Johannes Spilberg the Younger.jpg

File:Ester y Mardoqueo escribiendo la primera carta del Purim (Ester, 9-20-21) - Aert de GELDER - Google Cultural Institute.jpg

File:Rembrandt Harmensz van Rijn - Ahasuerus, Haman and Esther - Google Art Project.jpg

File:Esther denouncing Haman by Ernest Normand.png

File:Tomb of Esther and Mordechai exterior.jpg

File:Tomb of Esther and Mordechai interior.jpg



بؤلمه:یهودیلر
بؤلمه:هخامنشلر
بؤلمه:تورات
باهر سیلاح

**باهر سیلاح**ایراندا قوشولان کالیبر 23*152 میلی متیرده بیر قنناسه  سیلاح دیر. اوزاق هدفلری توتماق اۆچون و 62 کیلوگیرم آغیرلیقدا 185 سانتی متیر اوزونلوقدادیر.3 کیلومتیر دئیری وار و سون توتاشی 4 کیلومتیر دیر. ایران عسکرلری نین یئر اوردوسو بو سیلاحی ایشله‌دیر

## قایناق

بؤلمه:اوردو
بیمه

**سیغورتا** () – شخصلرین املاکی، حیاتی، ساغلام‌لیغی، مولکی مسئولیّتی، بیرده قانونوئریجی‌لیک‌له قاداغان اوْلونمایان فعالیّتی، اوْ جمله‌دن تیجارت فعالیّتی ایله علاقه دار اوْلان املاک منافعلری‌نین مۆدافیه‌سی ساحه‌سینده ریسکین اؤتورولمه‌سینه و یا بؤلوشدورولمه‌سینه اساسلانان موناسیبتلر سیستمی‌دیر.

ایختیصاصلاشدیریلمیش تشکیلاتلار – سیغورتا شیرکتلری – طرفیندن سیغورتا ائتدیرنلرین سیغورتا حاقلاریندان (اؤدوللاریندان) فورمالاشان، سیغورتا حادیثه‌سی نتیجه‌سینده سیغورتا ائتدیرنه دین ضررین اؤدنیلدیی سیغورتا فوندونون حسابینا فیزیکی و حۆقوقی شخصلرین املاک ماراقلارینین قورونماسی ایله باغلی اوْلان موناسیبتلر سیستمی‌دیر.

عۆمومی‌لیکده سیغورتا اۆرتیم (تولید) موناسیبتلری‌نین مؤهوم المنتلریندن  بیریدیر. بۇ، اۆرتیم (تولید) پروسئسینده مادی ایتکیلرین اؤدنیلمه‌سی ایله علاقه دار و نورمال، فاصیله‌سیز و مۆنتظم تکرار اۆرتیم (تولید)ین اساس شرطلریندن حساب ائدیلیر. سیغورتا خیدمتلری سیغورتا بازارلاریندا یاییلیر. سیغورتا بازاری – پول موناسیبتلری‌نین اؤزل سفراسی‌دیر و  بۇرادا آلقی-ساتقی شئیی کیمی خاص خیدمت – سیغورتا مۆدافیه‌سی، تکلیف و اوْنا اوْلان نیازی فورمالاشدیران پول موناسیبتلری کیمی چیخیش ائدیر.

سیغورتا کؤنول‌لو و ایجباری فوْرمالاردا حیاتا کئچیری‌له بیلر. کؤنول‌لو سیغورتا سیغورتاچی ایله سیغورتالی آراسیندا  مۆقاویله اساسیندا حیاتا کئچیریلیر. سیغورتانین آپاریلماسینین عۆمومی شرطلرینی و قایدالارینی بللی ائدن کؤنول‌لو سیغورتا قایداسی سیغورتاچی طرفیندن موستقیل بللی اوْلونور. سیغورتانین بتون شرطلری سیغورتا مۆقاویله‌سینین باغلانماسی زامانی بللی اوْلونور. ایجباری سیغورتا قانونون قوه‌سی ایله حیاتا کئچیریلن سیغورتادیر.

قانونوئریجی‌لییه ضد اوْلمایان آشاغی‌داکی املاک منافعلری سیغورتا شئیلری اوْلا بیلر: سیغورتالینین و یا سیغورتا اوْلونان شخ‌سین حیاتی، ساغلام‌لیغی، ایش قابیلیتی و پئن‌سییا تأمیناتی ایله علاقه دار (شخصی سیغورتا)؛ املاکین صاحیب‌لییی، ایستیفاده‌سی و سرنجام‌لیغی ایله علاقه دار (املاک سیغورتاسی)؛ سیغورتالی طرفیندن اوْنا و یا فیزیکی شخ‌سین املاکینا وورولموش زیانین، اله جه ده حۆقوقی شخصه دیمیش زیانین اؤدنیلمه‌سی ایله علاقه دار (مسئولیّت سیغورتاسی).

اؤلکه اراضیسینده یئرلشن حۆقوقی شخصلرین املاک منافعلری‌نین (تکرار سیغورتا و قارشی‌لیق‌لی سیغورتا استثنا اوْلماقلا) و اؤلکه‌نین رزیدنتلری کیمی فیزیکی شخصلرین املاک منافعلری‌نین سیغورتاسی یالنیز سیغورتا فعالیّتی‌نین حیاتا کئچیریلمه‌سینه لیسنزیاسی اوْلان حۆقوقی شخصلر طرفیندن حیاتا کئچیری‌له بیلر.

## گؤرونتولر

File:Accidents_will_happen_William-H.-Watson-Universal-Star-Featurette-1922.webm



بؤلمه:سرمایه
بؤلمه:ایقتیصاد
بؤلمه:کاپیتالیسم
تشکیلات

**تشکیلات** یا **هؤرگوت**  بوتون شخصین رهبرلیگی آلتیندا بوتون وظیفه‌نی حیاتا کئچیرن و بیرگه فعالیّت گؤسترن اینسانلار قروپو.

بۇ قایناقلارین مقصدلی بیرلیی‌دیر. تشکیلات داخیلینده اینسان اؤزو فعّال قایناق روْلونو اوْیناییر.

تشکیلات داها بؤیوک تشکیلاتین داخیلینده فعالیّت گؤستررسه تشکیلاتین اؤزو قایناق روْلونو اوْیناییر.
 
تشکیلاتین موطلق  آماچ و فعالیّت پلانی اوْلمالی‌دیر.

## قایناق‌لار

بؤلمه:سرمایه
بؤلمه:ایقتیصاد
بؤلمه:کاپیتالیسم
داشلار قادینی

بندانگشتی|داشلار قادینی

*داشلار قادینی*' یا **داش مادوننا** Madonna of the Rocks . لئوناردو داوینچی چکن تابلو. تابلودان ایکی ورژن معلومدور: بیری لوور موزه سینده ساخلانیر و ایکینجیسی لندن میلّی قالری‌سینده ساخلانیر.

بو تابلو عیسی و یحیی‌نین گؤروشونو تصویر ائدیر. بو زامان عیسی میصر اؤلکه‌سینه کؤچوردو. بو تابلودا عیسی یئرده اوتوروب و بارماقلا یحیانی ایشاره ائدیر و اونا برکت وئریر. روح القدوس یا جبرائیل بو تابلودا بیر قیز شکلینده چکیلیب.

بو تابلو یاغلی بوْیاقلا چکیلیب و ایکی ورژن اوندان واردیر. بللی دئیل هانسی اصالتلی‌دیر.

## قایناق
اینگیلیسجه ویکی پدیا، یوخلانما ۲۸ اسفند ۱۳۹۵

بؤلمه:هونر
بؤلمه:کولتور
بؤلمه:نقاشلیق
دویغو

**دۇیغو** یا **احساس** – اِلِمِنتار ذهنی درک ائتمه پروسسی اوْلوب حادیثه‌لرین آیریجا کئیفیّتلرینی، هابئله اینسانین اؤز اوْرقانیزمینین وضعیتی‌نین بئیینده عکس اولونماسی و یا اینعیکاسی‌دیر. دویغو ذهنده عکس اولونمانین اَن ساده فورمودور.

دویغودا ذهنین درک ائتمه، عاطیفی و تنظیمله‌ییجی وظیفه‌لری اؤزونو بۇروزه وئریر. دویغو بیزی یالنیز اطراف عالمله علاقه‌لندیرمیر، درک ائتمه‌نین اساس منبعی ساییلیر، عئین-زاماندا ذهنی اینکیشافین اساس شرطی حساب ائدیلیر.

## بیر ده باخ
هیجان

سایکولوژی

## قایناقلار

*

بؤلمه:سایکولوژی
یوهان فردریک قاوس

ً

**یوهان کارل فردریک قاوس** — گؤرکم‌لی آلمان ریاضیات‌چی‌سی، آسترونوم و فیزیکی،
کارل فردریک قاوس گؤرکم‌لی آلمان ریاضیات‌چی‌سی‌دیر. اوْ، قوتتین‌ژن بیلیم یوردوینده اوْخودوغو مدت‌ده ریاضیاتا عایید جدی آراشدیرما ایشلری آپارمیش و بیلیم یوردو قورتارارکن «عددی آراشدیرمالار» آدلی اثرینی یازمیش‌دیر. بۇ اثرده کوادراتیک چیخیق نظریه‌سی، کوادراتیک فوْرمالارین قیسا ایفاده‌سی، ن-درجه‌لی تن‌لیکلر نظریه‌سی اؤز عکسینی تاپمیش‌دیر. قاوس دا باشقا عالیملر کیمی پارالئل خطلرله ماراقلانمیش‌دی. اوْ، ۱۸. یوز ایلین سوْنون‌دا اقلیدس هندسه‌سیندن فرقلی باشقا هندسه‌لرین اوْلماسینین مومکونلویو ادّعاسینا گلمیردی. قاوس بۇ ساحه‌ده چوْخ آراشدیرما ایشلری آپاراراق وارلیغی مۆمکون اوْلان هندسه‌نی آنتی-اقلیدس هندسه‌سی آدلاندیرمیش‌دی.

عددلر نظریه‌سی، ریاضی آنالیز، دیفرنسیال هندسه و اوْپتیکا علملرینه مثل‌سیز تؤهوه‌لر وئرمیش‌دیر.

## قایناق
## ایستینادلار

بؤلمه:آلمانلی عالیملر
بؤلمه:یوهان فردریک قاوس
بؤلمه:۱۷۷۷-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:۱۸۵۵-جی میلادی ایلده اؤلن‌لر
بؤلمه:۱۸.یوز ایل آلمانلی ریاضیاتچیلار
بؤلمه:۱۹.یوز ایل آلمانلی ریاضیاتچیلار
بؤلمه:Braunschweig University of Technology alumni
بؤلمه:Corresponding Members of the St Petersburg Academy of Sciences
بؤلمه:German deists
بؤلمه:Differential geometers
بؤلمه:Fellows of the American Academy of Arts and Sciences
بؤلمه:Fellows of the Royal Society
بؤلمه:آلمانلی گؤی‌بیلیمچیلر
بؤلمه:German Lutherans
بؤلمه:آلمانلی فیزیکچیلر
بؤلمه:Honorary Members of the St Petersburg Academy of Sciences
بؤلمه:Members of the Bavarian Maximilian Order for Science and Art
بؤلمه:Members of the Royal Netherlands Academy of Arts and Sciences
بؤلمه:Members of the Royal Swedish Academy of Sciences
بؤلمه:Mental
کورت قودل

ًًًًًًًًًًًًً** کورت قودل** () — اوتریش اصیل‌لی بیر آمریکان منطیق‌چی‌سی و ریاضیات‌چی‌سی. 
 
کورت قودل اوتریش اصیل‌لی بیر آمریکان منطیق‌چی‌سی و و ریاضیات‌چی‌سی‌دیر. بۇ غون برنو دئییلن شهرده ۱۹۰۶-جی ایلده آنادان اوْلموش‌دور.۱۹۳۸-جی ایلده آمریکایا گلمیشدیر.۱۹۴۸-جی ایلدن آمریکان وطنداشی اوْلموش‌دور.۱۹۵۳-جو ایلده پرینستون بیلیم یوردوینده پروْفسور اوْلموش‌دور." Principia Mathematica"-نین "بنزری سیستملرین فورمال حؤکمه باغ‌لانا بیلمه یَن مۆلاحیضه‌لری باره‌ده" مقاله‌لر یازمیش‌دیر. بۇرادا،اوْ،ایکی تئورمین مؤلفی‌دیر. بۇ مۆلاحیضه‌لره گؤره،آریفمئتیکا خطاسیز اوْلا بیلمز.چونکی،خطاسیزلیق بۇ سیستم‌ده قرارسیزلیغا یوْل آچان بیر مۆلاحیضه‌دیر.چاغداش منطیق نظریه‌سینین قوروجوسودور. 
 
## قایناق
  
## ایستینادلار
  
* قودل 
 
## بیرده باخ
 بؤلمه‌:ریاضیات‌چیلار

بؤلمه:اوتریشلی فیلسوفلار
قوتفرید لایبنیتس

**قوتفرید ویلهلم فون لایبنیتس** — آلمان فیلوسوف، ریاضیات‌چی‌سی و هوقوقسوناس، ایکی‌لی سایی سیستمی لاییحه‌سینین مؤلفی. 
## حیاتی
  
من‌ده اوْ قدر یاخشی فیکیر وار کی،اگر من‌دن داها یاخشی گؤرمه‌سینی بیلنلر بیر گۆن اوْنلاری درینلش‌دیره‌جک و منیم ذهن امییمه اؤز بئیینلری‌نین گؤزللیینی علاوه ائده‌جکلرسه سوْنرالار بلکه نیه‌سه لازیم اوْلار" دئین قوتفرید ویلهلم لایبنیتس ۱ جۇلای ۱۶۴۶-جی ایلده لایپزیقده آنادان اوْلموش‌دور  
 .
 
## فعالیّتی
  
حۆقوق و فلسفه تحصیلی آلان لایبنیتس ۱۷-جی یوز ایل اوروپا سیاستی و دیپلوماتیاسیندا اؤ‌نملی روْل اوْینامیش‌دیر. عئینی درجه‌ده فلسفه و ریاضیات علملرینه ده مثل‌سیز تؤهفه‌لر وئرمیش لایبنیتس اینگیلیس عالیمی نیوتون‌دان تام موستقیل اوْلاراق *حساب* (و یا ریاضی آنالیز) (*جالجولوس*) بیلیمینی ایختیراع ائتمیش ، فاکتیکی اوْلاراق چاغداش کومپوترلرینن اساسینی تشکیل ائدن ایکیرقم‌لی حسابلاما سیستمینی یاراتمیش‌دیر. فلسفه‌ده ایسه ان چوْخ *اوْپتیمیزم* نظرییه‌سینه گؤره خاطیرلانیر. اوْپتیمیستیک نؤقطه یی-نظردن چیخیش ائدن لایبنیتس اثرلرینده یاشادیغیمیز کایناتین محدود معنادا، اللهین یارادا بیلجیی ان مۆکمّل مکان کیمی قبول ائدیردی. 
 
رنه دکارت و *باروش ایسپینوزا* کیمی فیلوسوفلارلا بیرگه لبنیتس ۱۷-جی یوز ایل آوروپا فلسفه‌سینده راسیونالیستیک فلسفی جریانین ان قاباقجیل نماینده‌سی ساییلیر. لاکین لایبنیتس فلسفه‌سینده *سکولاستیک* فلسفی المنتلر ده آیدین سئزیلمک‌له منطیق و آنالیزین چاغداش آنلامینی اۆچ یوز ایل قاباقلاییر. 
 
بۇندان علاوه لایبنیتس فیزیک و تکنولوژیه بؤیوک تؤهفه‌لر وئرمک‌له چاغداش بیولوژی، طیب، ژئولوژی، احتیمال نظریه‌سی، سایکولوژی علملرینده ایستیفاده اوْلونان تعریف و ایصطلاحینلری بللی ائتمیشدیر. اوْ بیرده سیاست، حۆقوق، اخلاق، دینشوناس‌لیق، تاریخ و فیلولوژی علملرینه ده بؤیوک خیدمتلر ائتمیش ، آرابیر ایسه شعرلر ده یازمیش‌دیر. اوْنون بۇ بؤیوک علمی فعالیّتی آیری-آیری ژورناللاردا، اوْن مینلرله مکتوبلاردا و نشر اوْلونمامیش الیازمالاریندا قالماق‌دادیر. گۆنوموزه قدر لایبنیتس ین یازیلاری بوتؤو بیر شکیل‌ده نشر اوْلونمامیش و اوْنون علمه ائتدیی عوضسیز خیدمتلرین تام میقیاسی هله کی بللی اوْلونماییب. 
 
۱۶۷۹-جو ایلده قوتفرید لایبنیتس « Explication de l’Arithmétique Binaire » آدلی مقاله‌سینده چاغداش ایکی‌لی سایی سیستمینین تام و گئنیش تصویرینی وئرمیش‌دیر. 
 
## ایستینادلار
  
 
 
## بیرده باخ
 بؤلمه‌:ریاضیات‌چیلار
بؤلمه‌:آلمان فیلوسوفلار 
بؤلمه‌:آلمان فیلوسوفلاری 
بؤلمه‌:آلمان ریاضیات‌چیلاری

بؤلمه:آلمانلی کیتابخاناچیلار
بؤلمه:آلمانلی عالیملر
بؤلمه:Gottfried Leibniz
بؤلمه:۱۶۴۶-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:۱۷۱۶-جی میلادی ایلده اؤلن‌لر
بؤلمه:۱۷.یوز ایل آلمانلی ریاضیاتچیلار
بؤلمه:17th-century German philosophers
بؤلمه:۱۷.یوز ایل آلمانلی عالیملر
بؤلمه:17th-century German writers
بؤلمه:17th-century Latin-language writers
بؤلمه:۱۸.یوز ایل آلمانلی ریاضیاتچیلار
بؤلمه:18th-century German philosophers
بؤلمه:۱۸.یوز ایل آلمانلی عالیملر
بؤلمه:18th-century German writers
بؤلمه:18th-century Latin-language writers
بؤلمه:آیدینلانما چاغی
بؤلمه:Analytic philosophy
بؤلمه:Constructed language creators
بؤلمه:Determinists
بؤلمه:Early Modern philosophers
بؤلمه:Enlightenment philosophers
بؤلمه:Epistemologists
بؤلمه:Foreign Members of the Royal Society
بؤلمه:German log
داوید هیلبرت

بندانگشتی
** داوید هیلبرت ** — گؤرکم‌لی آلمان ریاضیات‌چیسی، ۲۰-جی یوز ایل ریاضیاتین اینکیشافینا اینا اهمیت‌لی تؤهفه وئرمک‌له یاناشی، ریاضیاتین بیر چوْخ ساحه‌لری‌نین اینکیشاف یوْللارینی گؤسترن مشهور ریاضیات‌چی عالیم. 
  
داوید هیلبرت ۱۸۶۲-جی ایلده کؤنیگسبرق‌ده آنادان اوْلموش‌دور. ۱۸۹۵ و ۱۹۲۹-جو ایللر آراسیندا  قوتین‌ژن بیلیم یوردوینده پروْفسور اوْلموش‌دور. ۲۰. یوز ایلین اوّلینده آلمان ریاضیات مکتبی‌نین  باشچی‌سی حساب ائدیلیر. ۱۸۹۷-جی ایلده جیسیم آنلاییشینی و جبری رقملر قۇرموشدور. ۱۸۹۰-جی ایللرده‌کی ایلک چالیشمالاری سیراسیندا، جبری هندسه و چاغداش جبرده اهمیت‌لی روْل اوْینایان اینواریانتلار نظریه‌سینین اساس قانونلارینی اوْرتایا چیخارماغی باجارمیش‌دیر. 
  
آکسیوماتیک نظریه، اوْپراتورلار نظریه‌سی، فونکسیونال آنالیز، نظری فیزیک و س. ساحه‌لرده درین نتیجه‌لر آلمیشدیر. 
  
## قایناق
  بؤلمه‌:ریاضیات‌چیلار
ارشمیدوس

**ارشمیدوس**— آنتیک دؤورون مشهور یونان عالیمی، ریاضیاتچی‌سی و فیزیکچی‌سی.

## حیاتی
ارشمیدوس ۲۸۷–میلادان اونجه سیسیل آداسیندا یئرلَشن سیراکوز شهرینده ریاضیات‌چی عائله‌سینده آنادان اوْلموش‌دور. اوْنون آتاسی فیدیا شاهین دوْستو ریاضیات‌چی و آسترونوم اوْلوب، اوْغلونا یاخشی تحصیل وئرمیش‌دیر. ارشمیدوس بیر مدت ایسکندریه نین مکتبینده تحصیل آلدیق‌دان سوْنرا سیراکوزایایا قایی‌دیر و عؤمرونون سوْنونا کیمی اوْرادا یاشاییر. ایسکندریهده اوْلدوغو واخت‌دا اوْ ریاضیات‌چی و آسترونوم اراتوسفن‌له گؤروشور و اوْندان درس آلیر. ارشمیدوس گئرییه قاییتدیق‌دان سوْنرا اۇزون مدت اوْنونلا یازیشیر. موزه یین کیتابخاناسیندا مشغول اوْلان ارشمیدوس دموکریتین، اودوکیسین، اقلیدسین و باشقا مشهور عالیملرین ایشلری ایله یاخین‌دان تانیش اوْلور.

ارشمیدوسون آنادان اوْلدوغو ایل، بیزانس ایمپیراتورلوغو تاریخچی ژوهانس تزتزسین الیازمالاریندا ارشمیدوسون ۷۵ ایل یاشاماسینی یازماسی اساسیندا حساب‌لانیر. بیر چوْخ تاریخی قایناقلاردا سیراکوزا شهرینده روملولارین هوجومو زامانی ۲۱۲-میلادان اؤنجه قتله یئتیریلن ارشمیدوسون ۷۵ ایل یاشادیغی گومان ائدیله‌رک ۲۸۷-نجی ایلده آنادان اوْلدوغو دئییلیر. ارشمیدوسون اؤلومونو تصویر ائدن مۆختلیف تاریخی الیازمالار بیزه گلیب چاتمیش‌دیر. بۇ سلنامه‌لر بیر-بیرین‌دن یالنیز خیردا جزئیاتلا فرق‌لنه‌رک اوْنلارین هامیسی ارشمیدوسون اؤز هندسه‌سی مسئله‌سینین حلی اۆزرینده دۆشونن زامان روملو عسگر طرفیندن قتله یئتیریلدیی بیلدیریلیر.

## قایناقلار

بؤلمه:ارشمیدوس
بؤلمه:3rd-century BC Greek people
بؤلمه:3rd-century BC writers
بؤلمه:سیراکوز دوغوملولار
بؤلمه:قدیمی یونانلی موهندیسلر
بؤلمه:Ancient Greek inventors
بؤلمه:قدیمی یونانلی ریاضیاتچیلار
بؤلمه:قدیمی یونانلی فیزیکچیلر
بؤلمه:Hellenistic-era philosophers
بؤلمه:Doric Greek writers
بؤلمه:Sicilian Greeks
بؤلمه:Sicilian mathematicians
بؤلمه:Sicilian scientists
بؤلمه:Murdered scientists
بؤلمه:Geometers
بؤلمه:Ancient Greeks who were murdered
بؤلمه:Ancient Syracusans
بؤلمه:Fluid dynamicists
بؤلمه:باتمازلیک
بؤلمه:280s BC births
بؤلمه:210s BC deaths
ائلخانیلر

**ائلخانیلر دؤولتی** و یا **هولاکولر** **دؤولتی** – ۱۲۵۶-جی ایلده چنگیزخانین نوه‌سی هولاکوخان (۱۲۵۶-۱۲۶۵) طرفیندن یارائدیلمیش دؤولت. 
 
اوْنون حاکملری ائلخان آدلاندیریلدیغینا گؤره بۇ دؤولته، بیرده ائلخانیلر دؤولتی ده دئییلیر. "ائلخان" آدی "*تابع اوْلان خان‌لیق*" معناسینی وئریر.

## تاریخی
  
### جانیشینلر دؤورو
 
۱۲۳۱-جی ایلده موغوللار چورموقون نویون یۆروش تشکیل ائتدیلر. اوْنون اوْردوسو جلال الددین منگبورنینی مغلوب ائده‌رک توْرپاقلارینی اله کئچیردی. آذربایجان و ایران ۱۲۵۶-جی ایلدک موغول ایمپیراتورلوغونون جانیشینی طرفیندن ایداره ائدیل‌دی.
#### جانیشینلر
# چورموقون نویون (۱۲۳۱-۱۲۴۱) 
# بایجو نویون (۱۲۴۱-۱۲۵۵)
۱۲۵۵-جی ایلده مؤنگه خاقان طرفیندن غربه گؤندریلن هولاکوخان بایجونو عوض ائتدی. ۱۲۵۸-جی ایلده بغدادی آلاراق عباسی خلافتینه سوْن قوْیدو. آنادولو سلجوقیلر دؤولتینی اؤزونه تابع ائتدی. موغوللار آنادولونون علم، مدنیت و تیجارت مرکزلری اوْلان شهرلری داغیت‌دیلار و یاغمالادیلار. بۇ دؤورده آنادولودا تیجارت ضعیف‌له‌دی. تورکلر شرقی و مرکزی آنادولودان غرب بؤلگه‌لرینه دۇغرو کؤچمک مجبوریتینده قالدیلار. موغوللار آنادولو سلجوقیلر دؤولتی‌نین ییخیلماسیندا اؤ‌نملی روْل اوْینادیلار. 
ائلخانیلر دؤولتی‌نین اراضیلری فارس خلیجیندن دربنده و آمودریا چایی چایین‌دان میصره قدر اۇزانیردی. اؤلکه‌نین ان باش‌لیجا و مؤهوم مملکتی آذربایجان ایدی. محض بۇرادا دؤولتین باشکندلاری، اوّلجه مراغه، داها سوْنرا ایسه تبریز یئرله‌شیردی. هولاکو خانین وفاتیندان سوْنرا اؤلکه‌ده مرکزی حاکمیّت بیر قدر ضعیف‌له‌دی. شیمال‌دا یئرلَشن آلتین اوردو (۱۲۲۶-۱۵۰۲) حؤکمدارلار ی بۇندان ایستیفاده ائتمه‌یه جهد گؤستردیلر. ۱۲۶۵، ۱۲۸۸، ۱۲۹۰-جی ایللر اوْنلار دؤولتین شیمال ایالتلرینه یوروشلر ائتمیش ‌دیلر. بۇ یوروشلرده ایلک نؤوبه‌ده، آذربایجان اهالی‌سی، شهر و کندلری ضرر چکدی. 
 
ائلخانیلر سوریه و فیلیسطینی ایشغال ائتدیک‌دن سوْنرا میصره دۇغرو ایرلیلمه‌یه باشلادیلار. آنجاق مملوکلر این جلوت دؤیوشون‌ده ائلخانیلری مغلوبیته اۇغراداراق فیلیسطین و سوریه دان چیخاردیلار (۱۲۶۰). مملوک سلطانی بیرینجی بایبارس ائلخانیلری ایکینجی دفعه البیستان‌دا مغلوب ائتدی (۱۲۷۷). مملوکلر طرفیندن معروض قالدیقلاری مغلوبیتلردن باشقا ائلخانیلر هئچ بیر ساواش‌نی اۇدوزماییبلار. 

## گؤرونتولر


File:HulaguAndDokuzKathun.JPG

File:IlkhanidHorseArcher.jpg

File:DiezAlbumsStudyingTheKoran.jpg

File:IranaftertheIlkhanate.png

File:Lampas with phoenix silk and gold Iran or Irak 14th century.jpg

File:Lampas textile silk and gold Italy second half of 14th century.jpg

File:OljeituToPhilippeLeBel1305.jpg

File:GhazanSeal1302LetterToBonifaceVIII.JPG



## قایناقلار

بؤلمه:ایلخانیلر
بؤلمه:تورک تاریخی
بؤلمه:چینگیزلیلر
بؤلمه:هولاکولار
صحرا

**صحرا** — چوْخ قوراق‌لیق، ایستی هاوانین گۆن‌ده‌لیک و ایللیک دما کسکین فرق‌له‌نن، ایللیک یاغینتی‌سی ۲۵۰میلیمتر-دن آشاغی، بوخارلانما یاغینتی‌دان چوْخ چوْخ، گۆج‌لو کولک اَسن، دایمی آخان چایلاری اوْلمایان، چوْخ سئیره ک بیتکی اؤرتویو اوْلان اراضی.

## خۆصیّتلری
صحرانین عمله گلمه‌سینین ان باش‌لیجا سببی یاغینتینین بوخارلانا بیله‌جک سۇدان ۷-۳۰ دفعه آز اوْلماسی‌دیر. صحرانین اؤزون مخصوص ایقلیمی واردیر. گؤی اۆزو آیلارلا بۇلودسوز اوْلور. ماکسیموم دما +۴۹،۵°، +۵۸°-یه چاتیر، گۆن آلتیندا قومون سطحی ۹۰° قیزیر.

شیمالی آفریقا و عربیستان صحرالاریندا بیر نئچه ایل عرضینده یاغیش دوشمیَن یئرلر ده واردیر. صحرالارین ضبط ائتدیی اراضی بۆتون قورونون تقریباً ۳۰%-نی تۇتور. سطح قۇرولوشونا گؤره صحرالار قوم‌لو، داش‌لی، گیل‌لی و شوران‌لی صحرالارا بؤلونور. قارلی صحرالار دا مؤوجوددور (جنوبی قوطب و آرکتیکادا). ان مشهور صحرا آفریکانین دئمک اوْلار کی بۆتون شیمالینی ایحاطه ائدن بؤیوک صحرا صحراسی‌دیر. دۆنیانین ان ایری دۇزلو صحراسی سالار-ده-اۇیونی صحراسیدیر.

ایستی صحرالاردا دما گۆندوز +۵۰ درجه دن یۇخاری، گئجه ایسه ۰ درجه-دن آشاغی اوْلا بیلر.

صحرالاردا ایللیک یاغینتینین میقداری چوْخ آشاغی اوْلور.

آمریکا صحرالاریندا ان چوْخ راست گلی‌نن بیتکی کاکتوس‌دور.

## ایستینادلار

## بیرده باخ

بؤیوک صحرا

چؤل
ایسلام‌تپه(قوشاچای)

**ایسلام‌تپه** میاندوآب بؤلگه‌سینین مرکزی بؤلومو و زرینه قصبه‌سینده یئرلشن کنددیر.
## آنلامی
  
## اهالی
بو کندین ۱۳۸۵ -نجی ایلین نفوس سایینا گؤره ۵۶۶ نفر(۱۵۸ عائیله) اهالیسی واردیر.

## ایقتیصادیات
اهالی‌نین چوخو مالدارلیق و اکینچیلیکله مشغول اولورلار.

## دیل و مذهب
بو کندین بوتون اهالیسی تورکلر و شیعهدیرلر.

## بیرده باخ

## قایناقلار

بؤلمه:میاندوآب بؤلگه‌سی‌نین یاشاییش یئرلری
بیولوژی

**جانلی بیلیم** یا **بیولوژی** (*بیوس* – جانلی، *لوگوس* – علم) (اینگیلیسجه:Biology، فارسجا: زیست شناسی)  جانلی طبیعت حاقیندا کومپلکس علمدیر. حال-حاضیردا یئر اۆزرینده مؤوجود اوْلان و محو اوْلموش کُلّی میقداردا نؤع مۆختلیف ‌لییی، اوْنلارین قۇرولوشو و فونکسیاسی، منشیی، چوْخالماسی و اینکیشافی، جانلی و جان‌سیز طبیعت‌له علاقه‌سینی اؤیرنیر. بیولوژی حیاتا خاص اوْلان عۆمومی و اؤزل قانون اویغونلوقلاری بللی ائدیر. بیولوژینین چوْخلو بؤلمه‌لری‌نین اوْلماسینا باخمایاراق، قانون اویغونلوقلار، اساساً، عۆمومی بیولوژی طرفیندن تدقیق ائدیلیر. عۆمومی بیولوژی اؤزونده، اساساً، یئر اۆزرینده حیاتین عمله گلمه‌سی حاقیندا نظریه‌نی، سلول حاقیندا نظریه‌نی (سیتولوژی)، مولکولی بیولوژی، اینسان حاقیندا نظریه‌نی، اکولوژی، ژنتیک، بیوسفر حاقیندا نظریه‌نی، تکامول نظریه‌سینی (داروینیزمی)، اوْرقانیزمین اینکیشافینی اؤیرنیر.

## قایناقلار

## چوخ اوخو

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## ائشیک باغلانتیلاری

* 
* OSU's Phylocode
* Biology Online – Wiki Dictionary
* MIT video lecture series on biology
* OneZoom Tree of Life

**ژورنال باغلانتیلاری**
* PLOS Biology A peer-reviewed, open-access journal published by the Public Library of Science
* ''Current Biology'': General journal publishing original research from all areas of biology
* *[https://royalsocietypublishing.org/journal/rsbl Biology Letters]*: A high-impact Royal Society journal publishing peer-reviewed biology papers of general interest
* *[https://www.science.org/collections Science]*: Internationally renowned AAAS science journal – see sections of the life sciences
* *[https://www.ijbs.com/ International Journal of Biological Sciences]*: A biological journal publishing significant peer-reviewed scientific papers
* *[https://www.press.jhu.edu/journals/perspectives-biology-and-medicine Perspectives in Biology and Medicine]*: An interdisciplinary scholarly journal publishing اینشاs of broad relevance

بیولوژی
Biology terminology
نوقای اوردا‌سی

**نوقای اوْردا** (نوقایجا:Noğay ordası / Ногай ордасы) — آلتین اوردو ییخیلدیقتان سوْنرا ۱۹-جو یوزیلین سوْنلاریندا قافقاز و دشت قیپچاق بؤلگه‌سینده چنگیزخانین سولا‌له‌سیندن اوْلمایان تورک مانقیت بوْیونون افسانوی رهبری ائدیگئی طرفیندن قۇرولان تورک دؤولتی.

## تاریخی

ادیگی لیدرلیین‌ده‌کی بویلارین کونفدراسیا‌سینا مانقیت خاریجینده کونقیرات باشدا اوْلماقلا مۆختلیف  بویلار قاتیلماقدای‌دی.

ادیگی اؤنجه تیمورون دستیینی آلان جوجی خان اۇلوسونون خانی توختامیش ایله موجا‌دی‌له ائتمیش  آنجاق توختامیشین امیر تیمورا قارشی میدان اوْخوما‌سیندان سوْنرا امیر تیمور ایله اتفاق قوروب توختامیشی  مغلوب ائتمیشدیر.

آنجاق ادیگو، چینگیز خانین سویون‌دان گلمدیی اۆچون دؤنمین عنعنه‌سینه گؤره خان اوْلا بیلممیش‌دیر. ۱۳۹۸-جی ایلده جوجی خان اۇلوسونون توغا تیمور خان سولا‌له‌سیندن تیمور قوتلوقو خان اوْلا‌راق سچمیش و اؤزو طرفیندن امیرلرین باشینا تعیین ائدیلمیشدیر. ادیگیین نوه‌لری ده "بی" (بی) یا دا "امیر" عۆنوان
لارینی ایشلتمیش‌دیلر.

ایدیل و اۇرال چایلاری آراسینداکی بؤلگده هاکیمیتی کوران ادیگه ۱۴۱۹-جو ایلده اؤلدورولموش و کونفدراسیا نورددین لیدرلیینده داوام ائتمیشدیر. نورددین آزوف دنیزیندن آرال گؤلونه قدر توْرپاغینی گنیشلتمیش‌دیر. بۇ کونفدراسیانین دستیی‌له آستاراخان خانلیغی قۇرولموش‌دور.

۱۵-جی یوزیل‌ده بۇ کونفدراسیونا نوقای اوْلا‌راق خیطاب ادیلمیه باشلامیشتیر. نوگای آدینین چنگیزخانین اوْغوللاریندان بوالین اوْغلو نوقای خاندان گلدیی دوشونولیر.

شرقدن گلن اوْیرات و تورقوت بویلارینین (گۆنوموزده‌کی کالمیکلار) نوقای اوْوا‌سینا یرلشمسی‌له اوْردان قووولموش اوْلان نوقایلار، ۱۶۴۲-جی ایلده  اطاعت ائتمیش لر و نوقای اوْردا اوْرتا‌دان قالخمیش‌دیر.

یوسوفون سولال‌سی یوسوپ‌اوف (Юсупов)، اۇروس'اۇن سولال‌سی اۇروس‌اوف (Урусов) آدلی چار روسیاسینین قراف، بارون، دوک عائله‌لری اوْلموش‌دور.

نوگای اوْردا ییکیلدیکتان سوْنرا دا کوبان نوگای، جدیسیکول نوگای، بوجاک نوگای، جانبویلوک نوگای، یدیسان نوگای آدییلا بیلینن نوقایلار وارلیغینی کوروموشتور. بۇنلاردان بیر کیس‌می قیریم خانلیغینین آسکری گۆجو اوْلاراک کوللانیلمیشلاردیر. گئری کالانلار ایسه بیر مۆدت  آشاغی ایدیل بوْیون‌دا یاشامیشلاردیر.

گونوموزده نوگای آدینی کوللانان اتنیک گروپ سادجه داغیستانداکی سولالدن اوْلانلاردیر.

### نوقای اوْردا حؤکمدارلاری

## قایناقلار

بؤلمه:تورک تاریخی
بؤلمه:تورک دؤولتلر
یاغولدای

**یاغولدای** (تاتار تورکجه‌سی *جاغولدای*) — بؤیوک لیتوا دوکلیغینین اراضیسینده تورک دؤولتی.

## تاریخی
۱۴۳۸-جی ایلده یارانیب. آلتین اوردودان چیخان امیرلر تقریباً ایندیکی کورس ویلایتینین اراضیسینده بۇ بی‌لییی قوردولار. ۱۶-جی عصرین اوولریندک مؤوجود ایدی. لیتوا دوکلاریندان وابسته ایدی‌له
بؤلمه:تورک تاریخی
خزر خاقانلیغی

**خزر خاقان‌لیغی** یا دا **خزر ایمپیراتورلوغو** و یا **خزر دؤولتی** (۶۱۸-۱۰۴۸) –  ۶۱۸-اینجی میلادی ایلده غربی گؤی تورک دؤولتی‌ندن آیریلان‌دان سوْنرا خزر تورکلری الی‌ایله یارانمیش بیر دؤولت‌ایدی. بو دؤولت قارا دنیزین قوزئی (شومال) ساحیللری، کیئفه قدرکی بۇ گونکو اوکراین توْپراقلاری دیر، خزر دنیزی‌نین قوزئی (شیمال) و قوزئی-باتی و باتی‌سی (بو گونکو آذربایجان جومهوریّتی) نی اؤرتن  گئنیش توْرپاقلاردا حؤکوم سورموش اوْلان تورک دؤولتی. بعضی قایناق‌لاردا مانقیشلاق‌دان آرال گؤلونه قدر اوْلان توْرپاقلار دا خاقانلیغا داخیل ائدیلیر. ایلک باشکندی بلنجر، سوْنرا سمندر، و سوْنراسی دا ایدیل شهری اوْلموش‌دور. خاقانلیغین اراضیسی بعضی قایناق‌لارا گؤره، بو گونکو ایرانین قوزئیی و بو گونکو  تۆرکیه‌نین دوغو قیسمتلرینه ده گؤستریلیر.

اوروپادا قۇرولان ایلک تورک دؤولتلریندن ان قوت‌لی‌سی و ان اۇزون عؤمورلوسو خزر خاقان‌لیغی‌دیر. قارا دنیزین شیمالینا قدر حاکیمیّتی‌نی گئنیش‌لندیرَن غربی گؤی‌تورک دؤولتی‌نین داوا‌می کیمی میدانا گلمیشدیر. گؤی‌تورک خاقانلیغی VII عصرین باشلانغیجیندا خزر دنیزی و قارا دنیز آراسیندا  داغینیق حال‌دا یاشایان سابار، اوْگور و اوْنوگور کیمی تورک طایفه لری قوت‌لی بیر بیرلیک کیمی تشکیلاتلاندیلار و بۇ بیرلیک "خزرلر" آدی آلتیندا قافقاز تاریخینده  ایز قوْیدو.

خزرلره بیزانس ایمپیراتورلوغو  و چین قایناقلاریندا "تورک " و یا "تورک خزر"، باشقا قایناقلاردا ایسه "کاسپی" آدی ایله راست گلمک اوْلار.

## خزرلرین کؤکنی

## سیاسی تاریخ
### خاقانلیغین یارانماسی
thumb|خزر خاقانلیغی‌نین خریطه‌سی ان گوجلو اولدوغو زامان

گؤی تورک خاقانلیغی دؤورۆنده خزرلر، گؤی‌تۆرک خاقانلیغی‌نین غرب قانادینی تشکیل ائدیردیلر. گؤی‌تۆرکلرین داغیلماسیندان سوْنرا، مۆستقیل اوْلمۇش خزرلر، کوبان چایی و آزوف دنیزی آراسینداکی اراضی‌ده مسکونلاشمیشلار. خزرلر بۇراداکی دیگر تۆرک بوْی‌لارینی دا اؤزلرینه تابع ائتمیش و VII-x عصرلرده خزر دنیزی ایله قارا دنیزین آراسیندا و قوزئینده حاکیمیت قورموشلار. X عصر تاریخجی‌سی مسعودی یازیر کی، فارسلارین **خزر** دئدیکلری قؤمه، تورکلر سابیر دئیردیلر. خزر خاقانلیغی‌نین حاکیمیتی آلتینداکی توپراقلار بیر دؤورلرده تورکلرین غرب‌دن شرقه دوغرو بؤیوک کؤچۆنۆن اۆزه‌رینده یئرلشدیغی اۆچۆن بیر چوخ هون، اوغور، فین-اوغور و آوار‌لار'دان اولان کؤچری‌لر ده بو اراضی‌ده مسکونلاشیردیلار.

## قایناقلار

بؤلمه:تورک تاریخی
ناصر محمد

**ناصر محمد** (بۆتون آد: الملک الناصر ناصرالدین محمد بن قالاوون) مملوک سۇلطانلیغینین دوْققوزونجو سۇلطانی. ناصر محمد اۆچ دؤنمده مملوک دؤولتینین سۇلطانی اوْلدو، بیرینجی دؤنم میلادی ۱۲۹۳-جو ایلدن ۱۲۹۴-جو ایله‌جه، ایکینجی دؤنم میلادی ۱۲۹۹-جو ایلدن ۱۳۰۹-جو ایله‌جه و اۆچونجو دؤنم ۱۳۱۰-جو ایلدن ۱۳۴۱-جی ایله‌جه. ناصر محمد قاهره‌نین قلعةالجبلینده آنادان اوْلموشدور و گئنه قاهره‌ده وفات ائتمیشدیر.

## گؤرونتولر


File:Karak castle in Jordan.JPG
Image:BattleOfHoms1299.JPG
File:GhazanConversionToIslam.JPG
File:Brass tray stand Egypt or Syria in the name of ibn Qalaun 1330 1340.jpg
File:DisasterOfMari1266.JPG
File:QalaunMosque1.jpg


## قایناقلار

بؤلمه:ایسلام تاریخی
بؤلمه:تورک تاریخی
بؤلمه:میصر مملوک سولطانلیغی
دورا‌نیلر ایمپیراتورلوغو

**دورانیلر ایمپیراتورلوغو، دورایلر امیرلیی و یا دورانی (دورانیلر) شاه‌لیغی** — چاغداش افغانیستان، پاکیستان، شیمالی-شرقی ایران و غربی هیندوستانین اراضیلرینده یئرلشن تاریخی دؤولت. ۱۷۴۷-جی ایلده قندهاردا احمد شاه دوررانی طرفیندن اساسی قۇیولموش‌دور. احمد شاه دورانی نادر شاه افشارین سرکرده‌سی اوْلموش‌دور. دورانیلر ایمپیراتورلوغو ۱۷۴۷ - جی ایلده یارانمیش، ۱۸۲۳-جو ایلده سوقوطا اۇغرامیش‌دیر. دؤولت اراضیسینده افغانلار، پاکیستان‌لیلار، فارسلار، گونئی آذربایجان‌لیلار، هیندلیلر و وزیریستان‌لیلار(پشتولار) یاشاییردیلار. دؤولت‌ده ایکی رسمی دیل: **پشتو و فارس** دیللری وار ایدی.

**دؤولتین بایراغیندا**یاشیل - آغ - یاشیل رنگلر وار ایدی. دؤولت دینی ایسلام ایدی.

## گؤرونتولر

File:Afghanistan_unter_Ahmad_Schah_Durrani.PNG
File:Portrait miniature of Ahmad Shah Durrani.jpg
File:Temur-Shah.jpg
File:Shah-Zaman-Khan.jpg
File:Mahmud Shah Durrani.jpg
File:Shah Shujah of Afghanistan.jpg
File:Afghan royal soldiers of the Durrani Empire.jpg



## قایناقلار

بؤلمه:تاریخی دؤولتلر
بؤیوک بولغار خانلیغی

**بؤیوک بولغار خانلیغی** (بولغار دیلی: Стара Велика България) - ۷-جی عصرین ایلک یاریسیندا اوروپادا، ایندیکی بولغاریستان، اوکراین و غربی روسیه دا مؤوجود اوْلموش دؤولت.

## تاریخی
بولغارلار بیر چوْخ تورک سویلارینین بیرلشمسی‌له ۶۳۰-جو ایلده اوْرتایا چیخدیلار. بؤیوک بولغار خانلیغی نی کوبرات خان قوردو. ۷-جی عصرین ایلک یاریسیندا خان کوبرات قارا‌ده‌نیزین شیمالیندا داغینیق یاشایان تورک کوتریگور، اۇتریگور، سابیرلر و اوْنوگورلار کیمی سویلاری و بۇندان باشقا ۷ ایسلاو قومونو، بیزان‌سین راضی‌لیغی ایله قوردوغو ایلک بؤیوک بولغار دؤولتی‌نین ترکیبینده بیرلشدیرمیش‌دیر. بئله‌لیک‌له بولغار آدین‌دا یئنی بیر بوی عمله گلمیش‌دیر. آنجاق قۇرولان دؤولت اۇزون عؤمورلو اوْلما‌دی. ۷-جی عصرین ایکینجی یاریسیندا، کوبرات خانین ۶۶۵-جی ایلده اؤلومون‌دن سوْنرا دیگر بیر تورک خالقی اوْلان (خزرلر) بۇ دؤولتی مغلوب ائتمه یی باجارمیشلار.

کوبراتین بؤیوک اوْغلو باتبایان (بایان) خزرلرین حؤکمدارلیغی آلتیندا یاشاماغا راضی اوْلموش و خزرلره قاتیلمیشلار. خزرلرین حاکمیّتی آلتیندا یاشاماغا راضی قالان بولغارلارا قۇرو بولغارلار دئییلیر. خالقین ان اهمیت‌لی حیصّه ‌لریندن بیر قیسمی شیمالا کؤچ ادیب ایدیل بولغارلاری دؤولتینی قوردولار و و شیمالا کؤچ ائدن ایدیل بولغارلارینا آغ بولغارلار دا دییلر. آغ بولغارلاردان بۇ گونکی چوواشلار خالقی میدانا گلمیش‌دیر. خان آسپاروهون تابع‌چی‌لییی آلتیندا جنوب-غربه کؤچ ائدن حیصّه  ایسه ۶۷۸-جی ایلده تونا بولغار دؤولتینی قۇرموشلار و بۇ گونکی بولقاریستانین تملینی قوْیموش‌دولار. دیگر بیر قروپون ایسه آوارلارا قاتیلا‌راق داها دا غربه، اوْرتا اوروپایا  دۇغرو کؤچ ائتدیی گومان ائدیلیر.

# http://www.protobulgarians.com/
# 
# 

بؤلمه:تاریخی دؤولتلر
موستملکه

**موستملکه** — خاریجی دؤولتلر طرفیندن ایداره اوْلونان وابسته اؤلکه‌لر.
موستملکه‌لری فئلن اۆچ قروپا بؤلمک اوْلار:
* ۱) سیاسی سوورن‌لیی ساخلامیش اؤلکه‌لر. بۇ اؤلکه‌لر غیری-برابر آنلاشمالار، بورج عهده ‌لیکلری و س. ایله دولاشدیریل‌سالار دا  داخیلی سیاستلرینده مؤهوم آزادلیقلارینی الده ساخلایا بیلیبلر، خاریجی سیاست‌ده ایسه موستملکه‌چی اؤلکه‌لرین ضدیتلریندن ایستیفاده ائده‌رک بللی درجه‌ده موستقیل مانور ائتمک ایمکانینا مالیک اوْلان اؤلکه‌لردیر. آفریقا و آسیا بولگه نین‌دا بۇ اؤلکه‌لرین پایینا چوخ اهالی دۆشور.
* ۲) ایکینجی قروپا اوّللر دولایی‌سی ایله ایداره اوْلونان بیر چوْخ اؤلکه‌لر داخیل ایدی - اندونزی، مالایزییا، گونئی یمن، نیقئرییا، هیندوستان، هیند-چین اؤلکه‌لری و سایره. بۇ اؤلکه‌لرده موستملکه‌چی اؤلکه‌لر تماماً خاریجی سیاستی و خاریجی ایقتیصادی علاقه‌لری موین ائدیردیلر،  داخیلی سیاست ایسه قدیمی حاکم طرفیندن بللی اوْلونور. آما بعضی حاللاردا متروپولیا بۇ اؤلکه‌نین  داخیلی ایشلرینه ده موداخی‌له ائدیر. آفریقا و آسیا رئقیونون‌دا بۇ اؤلکه‌لرین پایینا ۱۲-۱۵% اهالی دۆشور.
* ۳)اۆچونجو قروپ اؤلکه‌لرین هم خاریجی هم ده  داخیلی سیاستی تماماً متروپولیا طرفیندن ایداره اوْلونور.

## بیرده باخ
* موستملکه‌چی‌لیک‌دن آزاد اولما

## قایناق

## گؤرونتولر


File:Non-Self-Governing.png

File:STS034-76-88.jpg



بؤلمه:تاریخ
باتی آلمان

**باتی آلمان**  اون بئشینجی یوز ایلدن اعتباراً آلمان اوْلاراق آدلانددیریلان دؤولتین، ایکینجی دۆنیا ساواش‌سیندن سوْنرا سیاسی و چوغرافی اوْلاراق پارچالانماسی نتیجه سینده یارانمیش ایکی دؤولت‌دن بیری. ۱۹۴۹-۱۹۹۰-جی ایللر آرالیغیندا مؤوجود اوْلموش *باتی آلمان* ۱۹۹۰-جی ایلده آلمان دموکراتیک جومهوریتی ایله بیرلشمیش‌دیر. باتی آلمانین باشکندی بون شهری ایدی. ۱۹۸۹-جو ایلده برلین دیوارینین داغیدیلماسینین آردین‌دان باتی آلمان ایله آلمان دموکراتیک جومهوریتی و نتیجه‌ده مؤوجود آلمان یارادیلمیش‌دیر.

## گؤرونتولر


File:Map-Germany-1945.svg

File:Deutschland Bundeslaender 1957.png

File:Bundesarchiv B 145 Bild-F002449-0027, Bonn, Bundestag, Pariser Verträge, Adenauer.jpg

File:Rudi.jpg

File:RAF-Logo.svg

File:Bundesarchiv B 145 Bild-F038788-0006, Wolfsburg, VW Autowerk, Käfer.jpg

File:Bundesarchiv B 145 Bild-F031406-0017, Erfurt, Treffen Willy Brandt mit Willi Stoph.jpg

File:Bundesarchiv B 145 Bild-F038505-0006, Bonn, Amtsantritt Kabinett Brandt bei Heinemann.jpg

File:Bundesarchiv B 145 Bild-F073617-0004, Mainz, CDU-Bundesparteitag, Kohl.jpg

== قایناق‌لار ==

بؤلمه:تاریخی دؤولتلر