open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
۳۷ (سایی)

**۳۷** یوْخسا **اوْتوزیئددی**، ۳۶-دان سوْنرا و ۳۸-دن قاباق یئرلشن بیر طبیعی عدددیر.

## اتک یازی‌لار

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتی‌لار

بؤلمه:بۆتؤو ساییلار
کووئیت (شهر)

**کووئیت شهری** (عربجه: *مدينة الكويت*) کووئیت اؤلکه‌سینین باشکندی و ان بؤیوک شهریدیر. بو کلانشهرین ۲٫۱ میلیون نفر جمیعیتی واردیر.

کووئیت شهری، کووئیت اؤلکه‌سینین سیاسی، فرهنگی و ایقتیصادی مرکزیدیر. بو شهرین تیجارتی و ایرتیباطی، «کووئیت بین‌المللی فورودگاهی»، «شویخ بندری» و «الاحمدی بندری» طریق ایله انجام تاپیر.

## قایناقلار

* 

بؤلمه:آسیا باشکندلری
بؤلمه:کووئیت شهرلری
بؤلمه:آسیا
بؤلمه:آسیا پایتختلری
مانیل

**مانیل** فیلیپین اؤلکه‌سینین باشکندی‌دیر کی مانیل خلیجینین شرقی ساحیلینده یئرلشیبدیر. بو شهرین اوجالیغی آزاد سولاردان ۱۶ متردیر.

مانیل ۲۰۱۰-نجی ایلینین آماری اساسدا ۱٬۶۵۲٬۱۷۱ نفر جمعیتله، فیلیپینین ایکینجی بؤیوک شهری ساییلیر. بو شهرین جمعیت سیخلیغی هر کیلومتر موربعده ۴۲٬۸۵۷ نفردیر کی بو باخیمدان دونیانین ان سیخلیغی چوخ اولان شهردیر.

## قایناقلار

* 

بؤلمه:آسیا
بؤلمه:آسیا پایتختلری
بؤلمه:آسیا باشکندلری
بؤلمه:فیلیپین شهرلری
قاضی محمد

**قاضی محمد** (کوردجه:قازی محەممەد) دوغوم گون ۱۲۷۹ جی اردیبهشت آینین ۱۱ ده اولوم ۱۳۲۶ جی شمسی ایل ده. مهاباد جومهوریتینین رئیسی و قورانی  ۱۳۲۴ جی ایلده مهاباد شهرینده ایکینجی دونیا ساواشیندان سونرا کوردوستان دموکرات حیزبین هابئله مهاباد جمهوری سینین رهبرلیگین بویونا چکیب. قاضی محمد پهلوی حکومتی الیله ۱۳۲۶ جی ایلده مهابادین چوارچرا میدانیندا اعدام اولوندو.
## قايناق
*۶۰ جی کوردوستان دئمکرات حئزبین قورولوش ایل دونومو، بی‌بی‌سی فارسی



بؤلمه:کورد سیاستچیلر
آیاز مطلبوو

**ایاز مطلب اف**  آذربایجان جومهوریتی نین بیرینجی جومهور باشقانی.
## قایناق
اورمیه بؤلگه‌سی‌نین مرکزی بؤلومو

**اورمیه بؤلگه‌سی‌نین مرکزی بولومو** اورمیه بؤلگه‌سی‌نین بیر بولوم لریندن اولاراق باتی آذربایجان اوستانیندا ایرانین باتی قوزئینده یئرلشیب.  
## اؤلکه بولوشمه لری
## نفوس
مرکز آمار ایرانین سایی لاری اساسیندا اورمیه نین مرکزی بولومو ۱۳۸۵ جی شمسی ایلده ۷۱۱٫۰۳۷ نفر جمعیتی واریمیش.-.
## اینظیباطی بولمه لر
ایرانین اینظیباطی بولوم لری اساسیندا، بو بولوم ۹ قصبه و ۱ شهردن تشکیل تاپیب دیر. بونلارین آدلاری بئله دیر:

*اورمو شهری 
**باراندوز قصبه‌سی
**گونئی باراندوزچای قصبه‌سی
**قوزئی باراندوزچای قصبه‌سی
**باش قالا قصبه‌سی
**بکشلو چای قصبه‌سی
**تورکمان قصبه‌سی
**دول قصبه‌سی
**روضه چای قصبه‌سی
**گونئی نازلی قصبه‌سی

## ایقتیصادیات
## گوزل و گزملی یئرلر
## آدلیم لار

## قایناقلار
سیلوانا بؤلومو

**سیلوانا بولومو** اورمیه بؤلگه‌سی‌نین بیر بولومو باتی آذربایجان اوستانین دا هابئله ایرانین باتی قوزئینده یئرلشیب بولومون اورتاسی سیلوانا شهری دیر. 
## اؤلکه بولوشمه لری
سیلوانا بولومون قصبه لری
* ترگور قصبه سی
* دشت قصبه سی
* مرگور قصبه سی
سیلوانا شهری

## جمعیت
مرکز آمار ایرانین سایی لاری اساسیندا اورمیه بؤلگه‌سی‌نین سیلوانا بولومو ۱۳۸۵ جی شمسی ایلده ۵۳۴۰۸ نفر جمعیتی واریمیش.  
## قایناقلار
صومای برادوست بؤلومو

**صومای برادوست بولومو**اورمیه بؤلگه‌سی‌نین بیر بولومو اولاراق باتی آذربایجان اوستاندا ایراین باتی قوزئینده یپرلشیب دیر.

## اؤلکه بولوشمه لری
صومای برادوست بولومون قصبه لری
* برادوست قصبه سی
* گونئی صومای قصبه سی
* قوزئی صومای قصبه سی
* شهرلر: سرو
منطقه نین بویوک کندلری عیبارت دیر: گنگچین،ممکان،باوان،سیدان،قونی،کوران
## جمعیت
مرکز آمار ایران سایی لاری اساسیندا صومای برادوست بولومون جمعیتی ۱۳۸۵ جی شمسی ایلده ۴۰۱۸۹ نفریمیش. 
## قایناقلار
نازلو بؤلومو

**نازلیٛ بؤلۆمۆ** اورمیه بؤلگه‌سینین بیر بولوم لریندن باتی آذربایجاندا و ایرانین باتی قوزئینده یئرلشیب.

## اؤلکه بولوشمه‌لری
نازلو بولومون قصبه لری
* طلاتپه قصبه‌سی
* نازلوچای قصبه‌سی
* قوزئی نازلو قصبه‌سی
شهرلر: نوشین شهر

## جمعیت
مرکز آمار ایران سایی لاری اساسیندا نازلو بولومو اورمیه بؤلگه‌سی‌نیندا ۱۳۸۵ جی شمسی ایلده ۳۹۱۷۲ نفر جمعیتی واریمیش.

## قایناقلار
۳۸ (سایی)

**۳۸** یوْخسا **اوْتوزسککیز**، ۳۷-دن سوْنرا و ۳۹-دان قاباق یئرلشن بیر طبیعی عدددیر.

## اتک یازی‌لار

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتی‌لار

بؤلمه:بۆتؤو ساییلار
تایپه

**تایپه** (چینجه: 臺北市  یا 台北市 ) تایوان اؤلکه‌سی‌نین باشکندی‌دیر.
بو شهر ۲۰۱۴ میلادی ایلینده ۲٬۷۰۲٬۳۱۵ نوفوسو واریدی و آسیانین ایقتیصاد مرکزلری‌ندن بیری ساییلیر.
توریزم بۇ شهرین ایقتیصادیندا بۆیوک پایی وار، ۲۰۱۳ ایلینده دونیادان ۶.۳ میلیون توریست بۇ شهره گلمیش اوْلوب.تایپه دونیانین ۱۵.اینجی توریست چکن شهردیر.
## قایناقلار

*

بؤلمه:آسیا
بؤلمه:آسیا پایتختلری
بؤلمه:آسیا باشکندلری
گونئی نازلی قصبه‌سی

**گونئی نازلی** ، ایرانین باتی آذربایجانین اورمیه بؤلگه‌سی‌نین مرکزی بؤلومون قصبه لریندن دیر.
## اهلی
۱۳۸۵ جی ایل آمارلاری اساسیندا قصبه‌نین ۸٬۳۵۰ نفر (۲٬۳۵۷ ائو) جمعیتی واریمیش.
## قایناق‌لار

بؤلمه:غربی آذربایجان اوستانی
بؤلمه:غربی آذربایجان اوستانی‌نین قصبه‌لری
بؤلمه:اورمیه بؤلگه‌سی‌نین قصبه‌لری
بؤلمه:گونئی نازلی قصبه‌سی
روضه چای قصبه‌سی

**روضه چای قصبه‌سی**  ایرانین باتی آذربایجانین اورمیه بؤلگه‌سی‌نین مرکزی بؤلومون قصبه لریندن دیر. 
## جمعیت
۱۳۸۵ جی آمارلار اساسیندا ۳۶٬۵۵۶ نفر (۸٬۱۷۸ ائو) جمعیتی واریمیش.
## قایناقلار

بؤلمه:غربی آذربایجان اوستانی
بؤلمه:غربی آذربایجان اوستانی‌نین قصبه‌لری
بؤلمه:اورمیه بؤلگه‌سی‌نین قصبه‌لری
بؤلمه:روضه چای قصبه‌سی
حبیبی

**حبيبي برگوشادي آذربايجاني**، (قرن 9-10هـ/14-15م) ـ "کرزالدين بيگ" لقبلی و شؤهرتی "ملک الشعراي شاه اسماعيل صفوي" شؤهرتلی آذربایجانلی شاعیر.
## حیاتی
مشهور آذربايجان شاعيري، بؤيوک فوضولينين اوستادلاريندان ساييلان حبيبي تقريبن 1470-1475-جي ايللرد،گؤيچاي قضاسيندا اينديکي اوجار رايونونون برگوشاد کندينده آنادان  اوْلموشدور. اصل آدي منبعلرده چکيلمير. روايته گؤره اوشاقليقدا چوبانليق ائتميش حبيبي تصادوف نتيجه‌سينده گنج ياشلاريندان آغقويونلو حؤکمداري سولطان یعقوب سارايينا گتيريلميشدير. سونرالار شاه ايسماييل ختايینين ساراييندا بؤيوک نوفوذ قازانميش، حتّي ملک الشعرا  اوْلموشدور. 
چالديران ووروشماسيندان (1514) سونرا عؤمرونو تورکييه‌ده کئچيرميشدير. منبعلرده تورکييه‌يه گئتمه‌سينين سببلري باره‌ده دقيق معلومات يوخدور. 
صنعتکارليغي ايله فوضوليني بئله حئيران ائدن شاعيرين ديواني دؤوروموزه‌دهک گليب چاتماميشدير. ادبي ايرسيندن يالنيز 50-يه قدر شعري (قصيده، غزل، مسدس، توحيد، قطعه و ساير) معلومدور. شعرلرينده اينسان لياقتيني، معنوي گؤزلليگي، محبتي ترننوم ائتميشدير. 
حبيبينين ياراديجيليغي آذربايجان شعرينه (شاه اسماعیل خطایی، فضولي و باشقالاري)، عوموميتله، تورک ديللي پوئزييايا گوجلو تاثير گؤسترميشدير. شعرلرينين ديلي اکثر حاللاردا خالق ايفاده طرزينه ياخين و ساده‌دير. چتين آنلاشيلان عرب و فارس ترکيبلري آزدير.
حبیبی نین مزاری، استانبولون سوتلوجه محله سی نین، جعفرآباد تکیه سینده دیر.
## اثرینین یاییملانماسی
حبیبی نین شعرلری ایلک دؤنه، محمدفؤاد کؤپرولو طرفیندن 1932 نی ایلده، استانبول دا، ادبیات فاکولته سی مجموعه سینده یاییملانمیشدیر.
## قایناقلار

* محمدعلی تربیت، دانشمندان آذربايجان: ص112؛ 
* آذربايجان ادبيات تاريخينه بير باخيش: ج1, صص31-32.

بؤلمه:آذربایجانلی شاعیرلر
بؤلمه:آذربایجانلیلار
بؤلمه:ادبیات
تورک شاعیرلر
حقیری تبریزی

**شهاب الدین احمد حقیری تبریزی** (اؤلوم: 994هـجری) ـ آذربایجانلی شاعیر.

## اثرلریندن
* دیوان (شعرلری)
* لیلی و مجنون
## قایناقلار

*

بؤلمه:آذربایجانلی شاعیرلر
بؤلمه:کیمسه‌لر
گونئی انزل قصبه‌سی

**گونئی انزل قصبه‌سی**  قوزئی انزل قصبه سی ایله بیرلیکده باتی آذربایجاندا اولان اورمیه بؤلگه‌سی‌نین انزل بولومون قصبه لریندن دیر.

گونئی انزل قصبه سی ۳۲ کند دن بیرلشیب اونلارین اورتا کندی قولونجو کندی اولاراق ان بویوک و جمعیتلی دیر ائله کی انزل بولومونده ۴۰ پارچا کند دن ۱٫۵ جمعیتی هابئله قصبه دن ۱٫۳ جمعیتی واردیر.
## جمعیت
قصبه نین ۱۳۸۵ جی آمارلار اساسیندا ۱۹٬۴۸۲ نفر ( ۴٬۱۹۷ ائو) جمعیتی واریمیش.

## اراضی
گونئی انزل قصبه نین ۲۶۹٬۴۲۰ کیلومتر مربع اراضی سی واردیر.
## دین و دیل
قصبه نین دینی ایسلام و مذهب لری چوخلوغو سونو دیلرلری آذربایجان تورکجه‌سی دیر ائله کی طایفا باخیمیندان تورک سونولردن سایلیرلار.
قصبه ده ایکی پادگان اولاراق بو آدلارلا تانینیر «پادگان شهید آبشناسان قولنجی» ، «پادگان امام سجاد کهریز»

## قایناق‌لار

بؤلمه:اورمیه بؤلگه‌سی‌نین قصبه‌لری
بؤلمه:غربی آذربایجان اوستانی
بؤلمه:غربی آذربایجان اوستانی‌نین قصبه‌لری
بؤلمه:گونئی انزل قصبه‌سی
قوزئی انزل قصبه‌سی

**قوزئی انزل**  ایرانین باتی آذربایجانین اورمیه بؤلگه‌سینین انزل بؤلومون قصبه لریندن بیری دیر.
## جمعیت
۱۳۸۵ جی ایلین آمارلاری اساسیندا قصبه نین جمعیتی ۲٬۹۳۸ نفر و ۸۹۸ ائویمیش.

## قایناقلار

بؤلمه:غربی آذربایجان اوستانی
بؤلمه:غربی آذربایجان اوستانی‌نین قصبه‌لری
بؤلمه:اورمیه بؤلگه‌سی‌نین قصبه‌لری
بؤلمه:قوزئی انزل قصبه‌سی
طلاتپه قصبه‌سی

**طلاتپه** باتی آذربایجانین اورمیه بؤلگه‌سی‌نین نازلو بؤلومونون قصبه لریندن دیر.
## جمعیت
۱۳۸۵ جی ایلین آمارلاری اساسیندا جمعیتی ۳٬۰۰۴ نفر (۹۲۵) ائویمیش.
## قایناقلار

بؤلمه:غربی آذربایجان اوستانی
بؤلمه:غربی آذربایجان اوستانی‌نین قصبه‌لری
بؤلمه:اورمیه بؤلگه‌سی‌نین قصبه‌لری
بؤلمه:طلاتپه قصبه‌سی
قوزئی نازلو قصبه‌سی

**قوزئی نازلو** باتی آذربایجانین اورمیه بؤلگه‌سی‌نین نازلو بولومونون قصبه لریندن بیری دیر
## جمعیت
۱۳۸۵ جی ایلین آمارلاری اساسیندا قصبه نین ۱۶٬۳۷۳ نفر (۴٬۲۸۸ ائو) جمعیتی واریمیش.
## قایناق‌لار

بؤلمه:غربی آذربایجان اوستانی
بؤلمه:غربی آذربایجان اوستانی‌نین قصبه‌لری
بؤلمه:اورمیه بؤلگه‌سی‌نین قصبه‌لری
بؤلمه:قوزئی نازلو قصبه‌سی
مرگور قصبه‌سی

**مرگور** غربی آذربایجان اوستانی نین اورمیه بؤلگه‌سی‌نین سیلوانا بولومون قصبه لریندن دیر.

## جمعیت
۱۳۸۵ جی ایلده مرگور قصبه سینین ۳۴,۸۶۲ نفر (۶,۰۱۲) ائو جمعیتی واریمیش.
## قایناق‌لار

بؤلمه:غربی آذربایجان اوستانی
بؤلمه:غربی آذربایجان اوستانی‌نین قصبه‌لری
بؤلمه:اورمیه بؤلگه‌سی‌نین قصبه‌لری
بؤلمه:مرگور قصبه‌سی
گونئی صومای قصبه‌سی

**گونئی صومای**غربی آذربایجان اوستانی نین اورمیه بولومون صومای برادوست بولومون قصبه لریندن بیری دیر.
## جمعیت
۱۳۸۵ جی ایلین آمارلاری اساسیندا ۱۳٬۹۱۵ نفر (۲٬۲۵۸ ائو) جمعیتی واریمیش.
## قایناق‌لار

بؤلمه:غربی آذربایجان اوستانی
بؤلمه:غربی آذربایجان اوستانی‌نین قصبه‌لری
بؤلمه:اورمیه بؤلگه‌سی‌نین قصبه‌لری
بؤلمه:گونئی صومای قصبه‌سی
تانری

**تانرؽ** یا الله بۆتۆن دینلرده و اینانجلاردا وارلیغی و دۆنیالاری یاراتمیش و هر بیر شئین مالیکی و یارادانیدیر.

## تانری بوتون تورک لهجه‌لرده و آنلامی
تانری تورکجه نین اسکی آغیزلاریندا بئله ده دئییلرمیش، و ایندی ده بوجور دئیینلر واردیر:
تاری، تئری، تئیری، تَنری، تَنگری، تانقری، تَنگَرئه، تانقارا، تئنئگئرئه، تینگیر
موغول دیلینده تَنگیر یوخسا تئنئگَر دئییلر.
تانری فوق البشر و اینسان‌لار اوزرینده حاکیمیتی اولان وارلیق. یارادیجی، ایلاه (الله).
اولو تئیری، خان تنگری کیمی ایفاده‌لر تئز-تئز گئچر. بعضی تورک قوملاریندا قورویوجو روح‌لار اۆچون ده ایشله نیر؛ سو تئیری‌سی، یئر تئیری‌سی کیمی. اصلینده کایناتین هر یعنین‌داکی بۇ روح‌لار بیر بوتون‌دور و بیر-بیرینه باغلی‌دیر. وئریلن آدلار بیر علامتدن عبارت‌دیر.
ایسلام اولی تانری‌چی‌لیق (تئنگریجی‌لیک) فورموندا سیستملی بیر قورولوشا صاحیب اولاراق بوتون جامیعه نی حیاتا ایشلمیشدیر.
ایسلامیتله بیرلیکده تک و موطلق یارادیجی گوج اولاراق و باشقا هئچ بیر وارلیغا خاس اولمایاجاق بیر آدلا «الله» سؤزو قبول گؤرموش‌دور. تورکلر تانریلارین آدلارینین سونونا **تویون** و یا **باتور** صیفت‌لرینی گتیررکن، موغول‌لار داها چوْخ ساقان (ساقاغان) «آغ»، اولان (اولاغان) «قیرمیزی» صیفتینی ایستیفاده ائدرلر.
ایسلامدا اللاهین ۹۹ آدی واردیر. تورک‌لرین قوتسال سایی سی اولان ۹ ایله ایلگیلی اولدوغو اۆچون رورک‌لرده چوْخ بؤیوک ماراق گؤرموش‌دور. موغول‌لارین «هوهئه مونهئه تئنگئری»(Hühe Münhe Tengeri)، تورکلرین ایسه «کؤکئه مؤنگئه تئنگری» (Köke Mönge Tengri) یعنی «سونسوز گؤی تانری‌سی» شکلینده‌کی تعیین ائتمه‌لری تانری آنلاییشلارینی خولاصه اولاراق اورتایا قویماقدادیر.

## آد و صیفتلر
## اتیمولوژی
(دان/تان) کؤکوندن آلینمیشدیر. شاشیرما، تعجّوب و حئیرت ائتمه آنلاملاری واردیر. دان چاغی صوبح آنلامیندا دا ایشلنیر. سومئر (شومئر) منشألی‌دیر. سومر دیلینده دینگیر و یا تینگیر اولاراق ایشتیراک ائدر. «تانیماق»، «تان» کیمی سؤزلرله علاقه‌لی‌دیر. اسکی تورکجه، موغول و حتی تونقوس-مانچور دیل‌لرینده سایماق، حیسابلاماق، بیلمک، بیلگی یئییه سی اولماق معنالاری احتیوا ائدن بیر کؤکدور. موغول «تئنرئه» فعلی گوجلندیرمک، تنگر ایسه گؤی معناسی داشیییر.

## قایناقلار
* تورک افسانه سؤزلوگو، دنیز قاراقورد ([باغلانتی](http://www.turuz.info/Sozluk/0418-Turk%20Soylence%20Sozluyu-Achiqlamali%20Ansiklopedik%20Mitoloji%20Sozlugu%20(Deniz%20Karakurt)(%20Turkiye-2011).pdf) )

بؤلمه:تانری مفهوم لاری
بؤلمه:دین
بؤلمه:تانری
بؤلمه:Singular God
بؤلمه:Creator gods
بؤلمه:Deities
گونئی باراندوزچای قصبه‌سی

**گونئی باراندوزچای** ایرانین باتی آذربایجانین اورمیه بؤلگه‌سی‌نین مرکزی بولومون قصبه لریندن دیر.
## جمعیت
۱۳۸۵جی ایلین آمارلاری اساسیندا قصبه‌نین  ۱۰٬۰۶۸ نفر (۲٬۳۵۵ ائویمیش).

## قایناق‌لار

بؤلمه:غربی آذربایجان اوستانی
بؤلمه:غربی آذربایجان اوستانی‌نین قصبه‌لری
بؤلمه:اورمیه بؤلگه‌سی‌نین قصبه‌لری
بؤلمه:گونئی باراندوزچای قصبه‌سی
علیمردان بی توپچوباشوو

**علیمردان بی توْپچوباشوْو** (بۆتون آد: علیمردان علی‌اکبر اوغلو توْپچوباشوْو) آذربایجانین آدلیم سیاسی خادیمی، دیپلومات، حقوق بیلیجی سی، تزارلیق روسیه‌نین بیرینجی دۇماسینین عوضوو (۱۹۰۵-جی میلادی ایل)، باکی‌دا موسلمان ملی شوراسینین موقت ایجرایی کمیته‌سینین عوضوو (۱۹۱۷-جی میلادی ایل) و آذربایجان خلق جمهوریتینین شوراسینین صدری (۱۹۱۸–۱۹۲۰ میلادی ایللر آراسیندا) دیر.

## یاشاییشی
علیمردان بی توْپچوباشوْو ۱۸۶۳-جو ایلده تیفلیس شهرینده بیر ایشچی عایله‌ده آنادان اولموشدور. ایلک تحصیلین دوغولدوغو تیفلیس شهرینده سونا یئتیریب، ۱۸۸۴-جو ایلده تحصیلینین دوامی اۆچون سنت پترزبورگ بیلیم یوردوندا تاریخ و فیلولوژی بوتاغینا داخیل اولموشدور. بیرینجی ترم‌دن سوْنرا تحصیلین حقوق‌دا دوام وئریب ۱۸۸۸-جی ایلده درسی قورتاریب، حقوق علملر آداغی آدین آلمیشدیر. سنت پترزبورگ بیلیم یوردو توْپچوباشوْوی اوستادلیق اۆچون چاغیرمیشدیر اما بۇ ایشین شرطین ایسلامدان دؤنوب مسیحی اولماق قویموشدور (تزارلیق روسیه‌نین موسلمانلار اۆچون تبعیض قانونلارینین بیری سؤزو آچیلان قانون ایدی). علیمردان بی‌بو شرطی قبول ائتمه‌مکله سنت پترزبورگ‌دان آیریلیب تیفلیسه قاییتمیشدیر. علیمردان بی، حسن بی زردابی (بۆتون روسیه‌ده ایلک دفعه تۆرک دیلینده یاییلان جریده یعنی اکینچی جریده‌سینین باش مسئولی) نین قیزی، پری ملکوْوا ایله ائوله‌نمیشدیر.

## سیاستچی‌لیگی
علیمریدان بی توْپچوباشوْو روسیه گۆجونون آلتیندا یاشایان موسلمانلارین بیرلشدیرمه‌سی اۆچون ایشه باشلایان اتفاق المسلمین حیزبینین باش قۇروجولاریندان و روسیه‌نین بیرینجی دۇماسیندا بۇ حیزبین وکیلی ایدی. علیمردان، تزار طرفیندن بیرینجی دۇمانین انحلالیندان سوْنرا اۆچ آی تۇتولوب، دۇما عضویت حقّینی الدن وئرمیشدیر.

## قالری

فایل:Alimerdan bey Topchubashov 2.jpg|علیمریدان بی توْپچوباشوْو
فایل:Plaque Alimardan Toptchibachi, 37 rue Decamps, Paris 16.jpg|علیمریدان بی توْپچوباشوْونون فرانسه ده ائوینین قاباغیندا وورولدوغو تابلو
فایل:Azerbaijani delegation in Paris.jpg|علیمریدان بی توْپچوباشوْو پاریس باریش کوْنفرانسیندا ایشتیراک ائدن آذربایجان جومهوریتینین نوْماینده هئیتی‌نین بیرگه‌لشمه‌سینده پاریس۱۹۱۹.
فایل:Ismail Gaspirali, Hasan bey Zardabi and Alimardan bey Topchubashov.jpg|علیمریدان بی توْپچوباشوْو. باکی. ۱٨۹۴


## اتک یازیلار

## قایناقلار

## منابع

بؤلمه:تورک سیاستچیلر
تفتان

بندانگشتی|تفتان یانارداغی (آتشفشان)
**تفتان** ایرانین تک فعال یانارداغی.بو داغ ایرانین جونوب شرقی و سیستان و بلوچیستان اوستانیندا یئرلشیب.بو داغ ۴۰۴۲ متیر دنیز سطیحیندن اۇجالیغی‌یلا بلوچیستانین ان بؤیوک داغی دیر. بو داغ نئچه قله‌یه صاحیب دیر.داغین یانار قله‌سی‌نین آدی *(چهل تن)* دی و  عمان دنیزی‌نین شومالیندان ۳۸۰ کیلومتیر اۇزاقلیغی و زاهیدان شهریندن ده ۱۰۰ کیلومتیر آرالیدیر.بو قله ۴۰۳۶ متیر دنیزدن اۇجا و اۆچ یانار آغزیندان هرزامان گوگورد بۇغلانیر.

## قایناقلار

بؤلمه:داغلار
دماوند

بندانگشتی|دماوند داغی قیش‌دا

**دماوند** ایرانین شومالیندا یئرلشن و ان بؤیوک داغی ،۵۶۱۰ متیر اۇجالیغی‌یلا آسیا قاره‌سی‌نین لاپ اۇجا یانارداغی‌دیر.دماوند ایران فلاتی و اورتاشرقین بیرینجی اۇجا داغی‌دیر.خزر دنیزی‌نین جونوبو و البرز سیراداغلاری‌نین اوْرتاسیندا یئرلشیب.اؤلکه‌نین بؤلونوش باخیشیندان ،مازندرانین اوستانی و آمل شهریستانی‌نین لاریجان بخشینده دیر.هاوا آچیق و گۆنلوک اولاندا ،تهران، ورامین ،قوم شهرلری و هابئله خزر دنیزینین قیراغیندان گؤرونور.دماوند داغی ۱۳۸۷ تیر آینین اوْتوزوندا ایلک طبیعی اثر عونوانیندا ایرانین میلّی اثرلر لیستینده ثبت اولدو.

## قایناقلار

## گؤرونتولر

File:Damavand3.jpg|Foot of Damāvand|
File:summit_crater_damavand.jpg|Summit Crater of Mt. Damāvand from space
File:Damavand from space.jpg|Damāvand from space
File:Damavand Arad.jpg|Damāvand Mountain
File:Damavand in winter.jpg|Damavand in winter
File:Damavand Mountain.jpg|East View of Damāvand in October
File:Mount Damavand and birds.jpg|Damāvand Mountain
File:Damavand-temp.jpg|Damaavand Mountain
File:DamavandMountain2.jpg|Damaavand Mountain
File:Damavand from dizin.jpg|View of Damavand as seen from Dizin
File:Damavand84.jpg
File:Damavand Peak (PoKa5532).JPG|Damavand Peak from inside the car
File:Mount Damavand in sunrise - view from Tochal summit, Iran 2017.jpg|thumb|left|The west face
File:Damavand_from_air.JPG|Damavand from air
File:2008-11-26 Damawand Inflight Panorama.jpg



بؤلمه:داغلار
ذکری اردبیلی

**حسن اوْغلو ابراهیم، ذکری اردبیلی** (دوغوم 1205 هجری / 1790 میلادی ـ اردبیل) ـ آذربایجان شاعرلریندن.

## حیاتی

## قایناقلار

* محمدعلی تربیت، دانشمندان آذربايجان: ص152.پ

بؤلمه:آذربایجانلی شاعیرلر
بؤلمه:آذربایجانلیلار
بؤلمه:اردبیللی شاعیرلر
بؤلمه:اردبیللیلر
بؤلمه:ایرانلی شاعیرلر
نشاطی شیرازی

**نشاطی** تخلص ائدن و **مولانا نشاطی شیرازی** شؤهرتیله تانینان **محمد بن حسین الکاتب شیرازی**، 10هـجری/15میلادی یوز ایل) ـ شیرازلی بؤیوک تورک یازیچی، شاعیر و خطاط.

## حیاتی
اثرلرینده گلن اطلاعاتا اساسا 949هـجری ایلینده شیراز شهرینده یاشادیغینی قئید ائدیب، کی بیرینجی شاه طهماسبین بویوروغو ایله شیخ صفی تذکره سینی تألیف ائدیب.

## یارادیجیلیغی

## اثرلری
* شهداء نامه (تورکجه)
* تذکره شیخ صفی‌الدین اردبیلی (تورکجه)
* دیوان نشاطی شیرازی (تورکجه)

## یاییملانان اثرلری
* **[[تذكره شیخ صفی‌الدین اردبیلی|تذکره شیخ صفی‌الدین اردبیلی]]** (تصحیح داود بهلولی، قم، نشر ادیان، 1389، 786صفحه).

## قایناقلار

* فهرست کتابخانه کاخ گلستان ـ ادبی: ص271-273 و ص703-705.
* درایتی، مصطفی؛ فهرستواره دستنوشت‌های ایران (دنا): تهران: کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی (۱۳۸۸شمسی): ج2، ص1078 و ج8، ص742.

بؤلمه:ادبیات
بؤلمه:تورک ادبیاتی
بؤلمه:تورک شاعیرلر
تورک شاعیرلر
بؤلمه:تورک یازیچیلا‌ر
بؤلمه:خطاط‌لار
بؤلمه:شیرازلی‌لار
بؤلمه:کیمسه‌لر
بؤلمه:ایران تورک شاعیرلری
قیه‌لو

**قیه‌لو**، **قیه‌لی** یا **قایالی** کندی، باش‌قالا قصبه‌سی‌نین اسکی کندلریندن بیری اولاراق ۲۰ کیلومتیر اورمیه‌دن آرالی‌دیر ۱۳۳۱ جی شمسی ایلین آمارلاری اساسیندا قیه‌لی نین ۵۰ نفر جمعیتی اولاراق بوتونلوک‌ده خالقی شیعه و تورکجه دانیشیردیلار. 
## تاریخ
ایندیلیکده تکجه بیر ارباب ائوی و مسجیدی قالیر. اسلامی ایران انقلابیندان سونرا قیه‌لی کندین خالقی کوچوب ائله کی قیه‌لی کندین اراضی‌لری ایندیلیکده سپاه پاسدارانین المهدی آدلانان پادیگانین اراضی‌لرینه قاریشیب‌دیر.
## قایناقلار


بؤلمه:اورمو بؤلگه‌سی‌نین داغیلمیش کندلری
بؤلمه:اورمو بؤلگه‌سی‌نین کندلری
سلطان ولد

**محمد سولطان بهاءالدین ولد** و یا قیساجا **سولطان ولد** (۲۴ آوریل ۱۲۲۶، قارامان -۱۱ اوکتوبر ۱۳۱۲، قونیه)، مولانا جلال‌الدین رومینین اوْغلو، مولوی‌لیگین اصلی قوروجوسو و ایکینجی پیری.

## حیاتی
آناسی سمرقندلی شرف الدین لالا نین قیزی گؤوهر خاتون خوارزم خاندانیندان اوْلدوغونا گؤره، سولطان ولد دئیه آنیلدیغی ریوایت ائدیلمکده‌دیر. سولطان ولد، مولانانین ان چوْخ سئودیغی طلبه‌لریندن صلاح‌الدین زرکوبون قیزی، فاطمه خاتون ایله ائولنمیشدیر. بۇ خانیمیندان اولو عاریف چلبی دونیایا گئلمیشدیر. سولطان ولد، ایلک خانیمینین وفاتیندان سوْنرا ایکی کره داها ائولنمیش اوْلوب، بۇ ائولیلیکلردن ده شمس‌الدین امیر عابد، صلاح‌الدین امیر زاهد و حسام‌الدین امیر واجید دوغولموشدور. اولو عاریف چلبی، عابد چلبی و واجید چلبی شیخ اوْلموشدولار.
سولطان ولد، حسام‌الدین چلبی‌نین ۱۲۸۴ تاریخینده وفاتی اوزره، مولوی شیخی اوْلدو و ۱۳۱۲ده کی وفاتینا قدر بۇ مقامدا قالدی. خلیفه‌لیگی دؤنمینده مولانانین دوشونجه‌لرینی تمل اولاراق مولویلیگی اؤزونه مخصوص قوراللاری، تؤرنلری اوْلان بیر طریقت دورومونا گتیرمیشدیر.

## اثرلری
* دیوان (تۆرکجه ـ فارسجا)
* ابتدانامه
* رباب‌نامه
* انتهانامه
* معارف

## قایناقلار

* تورکچه ویکی‌پدیا.

بؤلمه:تورک ادبیاتی
بؤلمه:تورک شاعیرلر
بؤلمه:تورک عاریفلر
بؤلمه:صوفی شاعیرلر
کؤچ دستانی

**کؤچ داستانی**، بیر اویغور داستانیدیر.
## داستانین مضمونو
اۇیغورلارین یۇردوندا «هۇلقون» آدلی بیر داغ واردی. بۇ داغدان تۇشلا و سلنگه آدلی ایکی چای آخاردی. بیر گئجه اوْراداکی بیر آغاجین اؤزرینه گؤیدن ایلاهی بیر ایشیق دۆشدو. ایکی چای آراسیندا یاشایان خالق بۇنو دیقتله ایزله‌دی. آغاجین گؤوده‌سینده شیشکینلیک عمله گلدی، ایلاهی ایشیق ۹(دوْققوز) آی ۱۰(اوْن) گۆن شیشکینلیک اۆزرینده دۇردو. آغاجین گؤوده‌سی یاریلدی و ایچینده بئش اۇشاق گؤروندو. بۇ اؤلکه‌نین خالقی بۇ اوشاقلاری بؤیوتدو. ان کیچیکلری اوْلان بۇقون خان بؤیویونجه خاقان اولدو. اؤلکه زنگین، خالق ایسه خوشبخت اولدو. چوْخ زامان کئچدی. یولوق تیگین آدلی بیر شاهزاده خاقان اولدو. چینلیلرله چوْخ دؤیوشدی. خاقان، بۇ ساواشلارا سون وئرمک اۆچون اوْغلو قالی تیگینی بیر چین شاهزاده‌سی ایله ائولئندیرمه‌یه قرار وئردی. چینلیلر، شاهزاده‌لری قارشیلیغیندا حؤکومداردان تانری داغینین اتگینده‌کی «قۇتلو داغ» آدینداکی داغی ایسته‌دیلر. قالی تیگین چینلیلره داغی وئردی. چینلیلر داغی آپارماق اۆچون داغین اطرافیندا اوْد قالادیلار، داغ قیزینجا اۆزرینه سرکه تؤکدولر. کیچیک پارچالارا آیریلان داغی آرابالارا قوْیاراق چینه داشیدیلار. مملکتده‌کی بۆتون قۇشلار، حئیوانلار اؤز دیللری‌ایله بۇ داغین گئدیشینه آغلادیلار. بۇندان یئددی گۆن سوْنرا دا قالی تیگین اؤلدو. قیتلیق و قۇراقلیق اوْلدو. یۇردلارینی بۇراخاراق کؤچ ائتمک مجبوریتینده قالدیلار. قۇشلار بئله اۇچارکن «کؤچ-کؤچ» دئیه اؤتوردولر.

## قایناقلار
*

بؤلمه:دستانلار
شو دستانی

**شۇ دستانی**، میلاددان اؤنجه ۳۳۰–۳۲۷ ایللرینده‌کی حادیثه‌لرله علاقه‌لی اوْلان قدیم بیر تۆرک دستانیدیر.
بۇ تاریخلرده مقدونیه‌لی ایسکندر، ایرانی و تۆرکیستانی ایستیلا ائتمیشدی. بۇ دؤوره‌ده ساکا حؤکمداری‌نین آدی **شۇ** ایدی. بۇ داستاندا تورکلرین ایسکندرله موباریزه‌لری و گئری‌یه چکیلمه‌لری تؤضیح وئریلیر. شرقه چکیلمه‌یَن ۲۲ عاییله‌نین تورکمن آدی ایله آنیلمالاری ایله باغلی سبب ایضاح ائدیجی بیر افسانه‌ده بۇ دستان ایچینده یئر آلیر.

## دستان حاقّیندا عمومی معلومات
دستاندا مقدونیه‌لی ایسکندرین، ایران اۆزریندن آسیایا دوْغرو گئدرکن آپاریلان مۇحاریبه‌لری و بۇ مۇحاریبه‌لرین تۆرکلرله باغلی حیصّه‌سی ایضاح ائدیلیر. تۆرک بوْیلاری‌نین فوْرمالاشماسی، تۆرکلرین شهر حیاتی، عئینی زاماندا میلّتینی مۆقّتی بیر ایشغالدان مۆمکون اوْلدوغو قدر جان و مال ایتکی‌سینه معروض قوْیمادان آزاد ائتمک اۆچون دۆشونن بیر خاقانین قایغیلاری دا سؤیله‌نیلن دستانین ان بؤیوک خوصوصیتی، داها سوْنراکی تورک دستانلاریندا اینکیشاف ائده‌جک اولان باش فیزیکی و بزمه‌لری اوّلجه‌دن تؤرتمه‌سیدیر.

## قایناقلار

*

بؤلمه:دستانلار
موغان خاقان

**مۇغان خاقان** — بومین خاقانین ایکینجی اوْغلو٬ گؤی‌تۆرکلرین اۆچونجو خاقانی. مۇغان خاقان دؤنمی گؤی‌تۆرکلرین یۆکسلمه دؤنمی اوْلاراق تانیلیر.

## شرقده اوْلان گئنیشله‌مه‌لر
مۇغان خاقان٬ ایلک اوْلاراق ژوآن-ژوآن قالینتیلارینی مغلوب ائتدی. شرقده کیتانلاری (تونقوز بوْیو)٬ قۇزئیده ایسه قیرغیزلاری تابعیّت آلتینا آلدی. چینده غربی وئی دؤولتی‌نین یئرینه کئچن چوْئۇ سۇلاله‌سی ایله شرقی وئی‌ین یئرینی آلان تسی سۇلاله‌سی اۆزرینه ده نۆفۇذ ائتدی.

## غربده‌کی ساواشلار
ساسانی شاهی انوشیروان٬ ائفتالیتلردن قۇرتورماق اۆچون ایستمی خان‌لا ایتّیفاق قۇراراق اوْنون قیزی ایله ائولندی. گؤی‌تۆرک-ساسانی ایتّیفاقی ائفتالیت دؤولتینی ییخدی. ائفتالیت توْرپاقلاری ایران ایله گؤی‌تۆرکلر آراسیندا بؤلوشه‌رک جئیحون چایی‌نین قۇزئیی گؤی‌تۆرکلره٬ گۆنئیی ساسانیلره کئچمیش٬ دمیرقاپی کئچیدی ایکی دؤولتی آییران سرحد تعیین اوْلونموشدور. بئله‌جه ماوراءالنهر٬ فرغانانین بیر بؤلومو٬ غربی تۆرکیستانین گۆنئیی٬ کاشغر و خوْتن گؤی‌تۆرکلره عایید اوْلدو.

### گؤی‎تۆرک-ساسانی ساواشی
بۇ ظفر ایله٬ ایپک تیجارت یوْلو دا گؤی‌تۆرکلرین حاکیمیّتی آلتینا دۆشدو. ایپک تیجارتی‌نه باخان ماوراءالنّهر خالقی٬ ساسانیلردن ایپک ساتماق ایجازه‌سینی آلماق اۆچون٬ ایستمی خاندان ساسانی شاهینا واسیطه اوْلماقلارینی ایسته‌دیلر؛ ایستمی خانین قبول ائتمه‌سی ایله٬ مانیاخ آدلی بیر سوْغدلونون باشچی‌لیغینداکی بیر ائلچی‌لیک هئیأتی ایرانا گؤندریلدی. آنجاق هیندوستان‌دان دنیز یوْلویلا بیزانسا گئدن ایپک تیجارتی‌نین کوْنترولونو اله گتیرمک ایله٬ ایپک تیجارتی‌نین اینحیصارینی اؤز الینه آلماق ایسته‌یَن ساسانلی دؤولتی٬ بۇ هئیأته مۆساعیده گؤسترمه‌دی. ایستمی خان یئنه بیر هئیأت یوْللادی؛ آنجاق بۇ هئیأتین بیر قیسمی زهیرله‌نه‌رک اؤلدو. بئله‌جه ایستمی‌خان ساسانیلر ایله دوْست یاشاما ایمکانی‌نین اوْلمادیغینی دۆشوندو.

مانیاخ٬ ایران‌دا تاپانمادیغی بازارلامانی بیزانس‌دا آختارماق اۆچون اؤزونون وظیفه‌لندیریلمه‌سینی ایسته‌دی. ۵۶۷-ده بیر ائلچی‌لیک هئیأتی بیزانسا گؤندریلدی. ۵۶۸-ده مانیاخ قاییدارکن٬ بیزانس ائلچی‌سی ده اوْنون یانینا قاتیلدی. بئله‌جه بیزانس ایله گؤی‌تۆرکلر ساسانیلره قارشی ساواشا گیردیلر. ایستمی خان داها بیزانس ساواشا گیرمه‌میشدن قاباق ساسانیلره هۆجوم ائدیب٬ بیر طرفدن جئیحونون باتی‌سیندا حرکته گئچرکن٬ بیر یاندان دا قۇزئی‌دن آذربایجانا یئنمیش ایدی. ۵۷۱ ایلینده ایسه ساسانیلرله بیزانس آراسیندا ساواش باشلاندی. ۲۰ ایل سۆرن ایران-بیزانس ساواشی ساسانیلری بیر گۆج اوْلماقدان چیخماسی ایله نتیجه‌لنه‌جک ایدی.

آنجاق بیزانس‌لیلارین گؤی‎تۆرکلردن ده قوْرخولاری وار ایدی؛ اؤزللیک‌له گؤی‌تۆرکلرین خزر قۇزئیینده‌کی حرکات بیزانسی شۆبهه‌لندیردی٬ بۇ سبب‌له گؤی‌تۆرکلرین دۆشمانی اوْلان آوارلارا کؤمکلیک ائدیردیلر. بیزانسین بۇ ایشی٬ گؤی‌تۆرکلری عصبی‌لشدیردی؛ بئله‌جه ایستمی خان ساسانیلره قارشی اوْلان ساواشی دایاندیردی. بۇ دفعه بیزانس ایستمی خانی ساواشا قاندیرماق اۆچون چالیشماغا باشلامیشدی. آنجاق ۵۷۲ ایلینده مۆکان خاقان٬ ۵۷۶ ایلینده ایسه ایستمی خان اؤلدو.

## مۇغان خاقانین اؤلومو
۵۷۲ ایلینده مۇغان خاقان اؤلدو. خاقانا مؤحتشم بیر مراسیم تۇتولدو. اوْرخون یازیلارینا دایاناراق چین٬ تبّت٬ آوار٬ بیزانس٬ قیرغیز٬ اۆچ قۇریقان٬ اوْتوز تاتار٬ خیتای٬ تاتابی٬ بؤکلی چؤللۆ میلّتلریندن تمثیلچی‌لر گلمیشدیلر. مۇغان خاقاندان سوْنرا کیچیک قارداشی تاپوْ گؤی‌تۆرکلرین خاقانی اوْلدو.

## قایناقلار

## 

## گؤرونتولر


File:Tujue Khanate.png


بؤلمه:آلتینجی عصر
بؤلمه:تورک تاریخی
بؤلمه:گؤی‌تورک خاقانلاری
بؤلمه:گؤی‌تورکلر
یوسف کلانتری

**میرزا یوسف کلانتری** (۱۳۶۸-۱۲۸۳) آستارالی شاعیر و معلم.

## حیاتی
میرزا صالح اوْغلو یوسف کلانتری ۱۲۸۳ گونش ایلینده آستارادا دونیایا گؤز آچدی، تهراندا «انجمن ادبی صابر»ین تانینمیش اویه لریندن ایدی.

## شعرلریندن
شاعیرین یازدیغی **گؤزل آستارامیز** مشهور شعرلریندن دیر.

## قایناقلار

* فارسجا ویکی پدیا.

بؤلمه:آذربایجانلی شاعیرلر
بؤلمه:آستارالی شاعیرلر
بؤلمه:تورک شاعیرلر
بؤلمه:کیمسه‌لر
حمید نطقی

**حمید نطقی** (دوغومو 1920، اؤلومو: 1999) بیلیم آدامی، آیدین، یازیچی و شعرلرینده **آیتان** تخلّوص ائدن شاعیر دیر.

## حیاتی
حمید نطقی 1299 اینجی گونش ایلی تبریز ده دونیایا گؤز آچیب. اؤز تحصیلینی تبریز و ایستانبول شهرلرینده بیتیرمیش. ایراندا ایرتیباطات علمی‌نین آتاسی آدینی آلمیش. دکتر جواد هیئت ایله بیرلیکده وارلیق درگیس‌نین قوروجولاریندان دیر و ایللرجه باش یازاری کیمی چالیشمیشدیر. 
1999 دا حمید نطقی تورکیه ده دونیادان گؤز یومدو.

## فارسجا اثرلری
* یک‌ساعت با قاآنی
* مدیریت و روابط عمومی
* باورها و تبلیغات سیاسی
* تعاملی در زمینه شعر و ادبیات. 
* اشعار فارسی (نوشته‌ای قدیمی)
* جاده شراب 
* گناه‌های جوانی.

## تورکجه اثرلریندن
* هر رنگدن (تورکجه شعرلری)
* دونندن بوگونه (تورکجه شعرلری)
* مین ایلین سونو

## قایناقلار

* فارسجا ویکی پدیا

بؤلمه:آذربایجانلی شاعیرلر
بؤلمه:تبریزلی شاعیرلر
بؤلمه:تورک شاعیرلر
بؤلمه:تورک یازیچیلا‌ر
بؤلمه:کیمسه‌لر
مولانا همتی انگورانی

**مولانا همتی انگورانی** (10-11 عصر) ـ آذربایجانین 15 و 16-جی عصرده یاشایان شاعیر. ماهنیشان شهریستانینین انگوران کندینده دونیایا گلیبدیر. شاه اسماعیل خطایی دؤورونده یاشاییب و نهایتا اؤلدوروله رک دونیایا گؤز یوموبدور.

## حیاتی

## شعرلریندن
گر اوزگه پادشاه‌لر زر باغشلر ٭ منیم شاهم بو یولده سر باغشلر

## قایناقلار

* فهرست کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران: ج13، ص3481؛ 
* مصطفی درایتی، فهرست دستنوشته های ایران (دنا): ج5، ص454.
* دیوان مولانا همتی انگورانی بر اساس نۆسخه خطی کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران، به تصحیح محمدرضا باغبان کریمی، تهران، چاپ دوم، انتشارات تکدرخت، 1390.

## قایناقلار

بؤلمه:آذربایجانلی شاعیرلر
بؤلمه:تورک شاعیرلر
بؤلمه:تورک یازیچیلا‌ر
بؤلمه:زنجانلی شاعیرلر
بؤلمه:کیمسه‌لر
تاسپار خاقان

**تاس‍پار خاقان** — بۇمین خاقانین اوْغلو٬ گؤی‌تۆرکلرین دؤردونجو خاقانی (۵۸۱-۵۷۲ میلادی).

## خاقان اوْلماسی
مۇغان خاقان اؤلدوگونده٬ یئرینه اوْغلو *تالوْپیئن*ین کئچمه‌سی طبیعی گؤرونوردو. آنجاق تالوْپیئنین آناسی اصالتلی اوْلمادیغی اۆچون٬ آتاسی اوْنون خاقان اوْلماسینی ایسته‌مه‌ییب یئرینه اؤز قارداشی تاپوْنون کئچمه‌سینی تاپشیرمیش ایدی. یئنی خاقانا تبریک دئمک اۆچون مۆختلیف ائللر و اؤلکه‌لردن هئیأتلر و هدیه‌لر گؤندریلدی.

## کئرچ قالاسی‌نین آلینماسی
۵۷۶-جی میلادی ایلینده٬ ایستمی خان اؤلدوگو سیرادا٬ اوْنو ساسانی دؤولتینه قارشی ساواشا قاندیرماغا گؤره بیزانسین گؤندردیگی هئیأت داها یوْلدایدی. بۇ ائلچی‌لیک هئیأتی ایستمی خان یئرینه٬ غربی یابغولوغا کئچن اوْغلو تاردۇ طرفیندن قبۇل ائدیلدی. تاردۇ بیزانسین آوارلارا ائتدیگی کؤمگه گؤره شکایت و تهدیدلر ائتدی. بۇ تهدیدلرین بوْش اوْلمادیغینی٬ داها ائلچی‌لیک هئیأتی گؤی‌تۆرک اؤلکه‌سینده ایکن٬ گؤی‌تۆرک قوْشونلاری‌نین بیزانسین قیریمداکی کئرچ آدلی قالاسی‌نین ضبطی گؤستردی. بئله‌جه ایستمی خانین اؤلدوگو ایل٬ گؤی‌تورک ایمپراتورلوغو٬ مانچۇردان قارادنیزه‌چن اۇزاناراق ان گئنیش سرحدلرینه چاتدی.

## قایناقلار

## 

بؤلمه:آلتینجی عصر
بؤلمه:تورک تاریخی
بؤلمه:گؤی‌تورک خاقانلاری
بؤلمه:گؤی‌تورکلر
باشقیردیستان

**باشقیردیستان** یوخسا **باشقوردیستان** (باشقوردجا: Башҡортоста́н Респу́бликаһы، باشقۇرتۇستان یۇمھوریەتىُ؛ ؛ ) یا رسمی آدی اوْلان **باشقیردیستان جومهوریتی** روسیه فدراسیونونون موختار (اؤز‌اَرک) جومهوریلریندن و ۹۲ فدرال‌ بؤلگه‌سیندن بیریدیر.  ۲۰۱۰-جی ایلین نۆفوس ساییمی اساسیندا ۴۰۷۲۲۹۲ نفر جمعیتی وار.

باشقوردلار تۆرک اصیللی خالق‌دیرلار.

## اؤلکه‌نین آدی
باشقورد خالقی‌نین آدی باش و قورد کلمه‌لری ترکیبیندن دوزه‌لیب. باشقوردلار اؤزلرینی باشقوْرت (Башҡорт)، دیل‌لرینی باشقوْرت تیلی (Башҡорт теле) یا باشقوْرتسا (Башҡортса)، اؤلکه‌لرینی ایسه باشقوْرتوْستان (Башҡортоста́н) آدلاندیریرلار. اونلارا باشقیر یا باشقیرد دئمک و اؤلکه‌لرینی ده باشقیریستان آدلاندیرماق، اصل آدلاندیرما کؤکوندن اوزاقلاشمیش و تحریف ائدیلمیش فرم ساییلیر.

## جوغرافی
اؤلکه اراضی‌سی 143.9-مین کیلومتر مۆربع‌دیر.

## جمعیتی
۲۰۰۲-جی ایلده آپاریلمیش رسمی نۆفوس ساییمینا گؤره، اؤلکه اهالی‌سی ۴.۱۰۴.۳۳۶ نفردیر.

## تانینمیش شخصیتلر
* رضاءالدین فخرالدین
* احمد ذکی ولیدی توغان

## گؤرونتولر

File:Соколиная скала.jpg
File:Шихан Торатау и коровы.jpg
File:Atysh waterfall (2008).jpg
File:Лошади на Банном.jpg
File:Iremel Mount.jpg
File:Лес вокруг г.Ямантау.jpg
File:Копии наскальных рисунков, перенесенные из зала второго этажа пещеры.jpg
File:Ф.Рубо.Охота башкир с соколами в присутствии императора Александра II.jpg
File:RR5514-0042R 10 рублей биметалл 2007 Российская Федерация Республика Башкортостан реверс.png
File:BashkirWhiteHouse.jpg
File:Hamitov.jpg
File:Admin-map-Bashkiria-region.
File:ВРП Башкортостана.png
File:Russian Navy Kamov Ka-31.jpg
File:DT-30P1 Vityaz 1.jpg
File:117C for Su-35.jpg
File:Автобус НефАЗ-VDL "Башавтотранс" на улицах г.Уфы..jpg
File:Tyupkildy wind park (Bashkortostan).png
File:ПодсолнухивИшимбайскомрайоне.jpg
File:RUS-02-BK Assy.jpg
File:Источник Красный Ключ Нуримановский район, Башкортостан 1.jpg
File:CTVLUfp1MU8.jpg



## بیرده باخین
* باشقورد
* اورال باتیر
* اوبلاست
* روسیه
* روسیه شهرلرین نۆفوسا گؤره سیرالانماسی
* روسیه‌نین فدرال بؤلگه‌لری
* روسیه‌نین اکونومیک بؤلگه‌لری

## قایناقلار
 

بؤلمه:روسیه شهرلری
سوخو 27

**سوخو سو–۲۷** (روس دیلی&#x3A;  Сухой Су-۲۷) ناتو :فلانکر سی ساواش اوچاقی .سوخو اونو دوزلدیر
left|400x400px
اورال باتیر

**اورال خان** (باشقورد تورکجه‌سی: Урал батыр، تاتار تورکجه‌سی: Урал-батыр، عثمانلیجا: اورال خان) اورال باتور و یا اورال باتیر، تورک، باشقورد و آلتای میتولوژیسینده سؤیلنجه سل خاقان. باشقورت ناغیللاریندا آدی کئچیر. آناسینین آدی یانبیکه (یئنبیکه) و آتاسینین آدی دا یانبیرده (یئنبیرزه) اولاراق کئچر. "یان" کئچمیش باشقورت دیلینده روح معناسی داشیییر. یانبیردئ روح-وئرن دئمکدیر. یانبیکه ایسه روح-قادین معناسینا گلیر. "بیرزئ/بیردئ" (شاه/پرئنس) و "بیکه/بوکه" (بیگم/پرنسئس) سؤزلری ایکینجی حیصه لرینی تشکیل ائدیر. اورال باتیر داستاندا آکبوت (اکبوز) (تاتارجا: آقبوزآت) آدلی اوچان آتا مینر. آروادی هومای خانیم قوش جیلدینه گیره. اجه‌لی ایله قالیب گلیب منگوسویو (آب حیات) تاپماق اۆچون موباریزه ائدیر. بیر معنادا شومئر بری وار اولان گیلگامیش-این اؤلومسوزلوک آختاریشینین بیر داوامیدیر بو یولچولوقلار. اورالین اوغلو ایزیل ایسه بیر داغی ایکییه بؤله‌رک ایچیندن بیر چای چیخاردیر. اوچ حیصه دن عیبارت اولان داستانین ایلک حیصه سینده دونیانین یارادیلیشی بیلدیریلیر. اطرافی سولارلا اؤرتولو بیر آدادا (وه یا قارّه‌ده) ایلک اینسانلار اولان "یانبیرده" و "یانبیکه" اورتایا چیخیرلار. داها سونرا اورالین دوغوموندان بحث ائدیلیر. ایکینجی فصیلده اؤلومسوزلوک آختاریشی و پیس وارلیقلارلا آپاریلان موباریزه‌لر یئر آلیر. مثلا، گیلگامیش داستانیندا تصویر ائدیلنلره بنزر شکیلده بیر بوغا ایله آپاردیغی دؤیوشده (عینیله بوغاج خان حئکایه‌سینده اولدوغو کیمی) حئیوانین، آلنینین اورتاسینا یومروق ووراراق، بوینوزلاریندان توتوب یئره ییخیر. شولگئن سئللر یارادیب هر یانی سولارلا توتاندا ایسه اورال خان خالقینی قاییقلارلا خیلاص ائدر. اۆچونجو حیصه ده ایسه اورالین و شولگئنین اوغوللارینین ماجرالاری بیلدیریلیر. داستان اورالین اؤلومو سونا چاتیر و اونون بدنینین اورال تاو (اورال داغ)ـا چئوریلدیگی سؤیله‌نیلیر. 
حئکایه، بیر چوخ متنله موقاییسه‌ده اولدوقجا کؤهنه گؤرونور. منشایی موقدس کیتابلاردا ایضاح ائدیلن حیکایتلر قدر حتّی بلکه ده داها قدیملره اوزانیر. مثلا، اورال باتیرین قارداشی ایله اولان وئرمه‌سی هابیل ایله قابیل هئکایه‌سینی عاغلا گتیریر.

## ائتیمولوژی
کؤکوندن (ور/وور) تؤره‌میشدیر. ایگیدلیک و جنگاورلیک معنالاری واردیر. بوندان باشقا، اورال داغلاری دا علاقه لی گؤرونور.

## آیریجا باخین
* کوراوغلو دستانی
* شو دستانی
* دده قورقود کیتابی

## قایناقلار

* تورکچه ویکی پدیا.

بؤلمه:باشقورد ادبیاتی
بؤلمه:تورک ادبیاتی
بؤلمه:دستانلار
ماناس دستانی

**ماناس دستانی** ـ قیرقیزلارین میلّی دستانیدیر. مانی دینینی یاشایان قاراخیتایلار ایله موسلمان قاراخانلیلارا آراسینداکی موباریزه‌ده قیرغیزلارین وضعیتینی و ماناس آدلی آدامین باشیندان کئچنلری ایضاح ائدن داستاندیر. 
مشهور تورکولوق ویلهئلم رادلوفف (1837-1918)، ماناس دستانی ایله باغلی ایلک توپلاماغی، قیرغیزیستانین توکموک شهرینین جنوبونداکی ساری باغیش بویونا منسوب بیر ماناسچیدان (داستانی گونوموزه قدر نسیلدن نسله آکتاراگئلئن شیفاهی نقل ائدنلر) 1869دا ائتمیشدیر. خالق آراسیندا بو شیفاهی خالق ادبیاتی نقل ائدنلرینه ایرچی و یا جوموکچو دا دئنمیشتیر. [1] 
ماناس داستانینا هله ده علاوه لر ائدیلیر و داستانین 130دان چوخ موختلیف فورماسی واردیر.

## ماناس حاقیندا آنلاتیلار
ماناس خانین آتاسی یعقوب خاندیر. آناسینین آدی چیغریجی دیر. یاقوب خان ایله چیغریجی خانیم عاییله قوردوقدان اون دؤرد ایل سونرا ماناس آنادان اولموشدور. دوغوشو ایله یاخینلیقدان گلن ائلچیلر، اونون بیر قهرمان اولاجاغینی درحال آنلامیشدیلار. اون یاشینا گلدیکده تام بیر قهرمان اولور. دوشمنلرینین اوزرینه هوجوم ائده‌رک پریشان ائدیر. آتلارینا آت ائریشئمئز، زیرئهینه اوخ ایشله‌مز. یاقوب خان، اوغلونون قوچاقلیقلارینی، قهرمانلیقلارینی گؤرنده، اونو قوروماق، اونونلا یولداشلیق ائتمک اوزر، باکای آدیندا بیر نفری اونون یانینا قویموشدو. ماناس، نوگای بویوندان گلیر. کالمیک باسقینلارینا قارشی قیرغیز خالقینین بیرلیگینی، بوتؤولوگونو قورویور و بیر قهرمانلیق و آزادلیق رمزی حالینا گلیر.

" 
چینگیز خانین اوغوللاری! 
سن داغلارین بورکوت-باتیری، 
سن گؤللرین ار-سازانی، 
گئری سیچرایان قان-گلدیم، 
قارا طالع جان-گلدیم، 
ایرمانین ایرچی-اوول، 
ییرتیقلاری یامایان، 
سینیقلاری ساغالدان
شیرین دیللی آجیبای

## آیریجا باخین
* کوراوغلو دستانی
* ماناسچی
* شو دستانی
* دده قورقود کیتابی
* اورال باتیر

## قایناقلار

* تورکچه ویکی پدیا

بؤلمه:آشیقلار
بؤلمه:تورک ادبیاتی
بؤلمه:دستانلار
بؤلمه:قیرقیز ادبیاتی
جیلوچاپان

"جیلوچاپان" اورمیه شهریستانی‌نین باش‌قالا قصبه‌سی‌نین کندلریندن ایمش؛ ایندی‌لیک‌ده کند داغیلمیش بیر دورومدادیر.
جیلوچاپان کندی 1331 جی ایلین آمار اساسیندا 55 نفر جمعیتی واریمیش.
## قایناقلار


بؤلمه:اورمو بؤلگه‌سی‌نین داغیلمیش کندلری
بؤلمه:اورمو بؤلگه‌سی‌نین کندلری
اتفاق المسلمین

**اتفاق المسلمین** (تۆرکجه: موسلمانلار بیرلیگی) رۇسیه ایمپیراطورلوغوندا ۱۹۰۵-جی میلادی ایلدن شوروی بیرلیگینین گۆجلنمه‌سینه‌جه چالیشان سوسیال-دموکرات بیر حیزب دیر. بو حیزبین قۇرولوشو *ایلک رۇسیه موسلمانلار قورولتایینین* سوْنوندا اعلان اوْلوب‌دور. باشچی‌لارینین چوْخو ایتیل تاتارلاریندان و آزراق آذربایجان تۆرکلری و قیریم تاتارلاریندان ایدی.
[300px|بندانگشتی|ساغدان سولا، [علیمردان بی توپچوباشوو|علیمردان بی توْپچوباشوْو، حسن بی زردابی و اسماعیل بیگ قاسپیرالی]]
## حیزبین قۇرولوشو
۱۹۰۵-جی میلادی ایلده اۆچ آدلیم جدیدچی اتفاق المسلمین حیزبینین اساسین قویوب‌دورلار. بو اۆچ شخص تانینمیش یازیچی‌لار و سیاستچی‌لردن، علیمردان بی توْپچوباشوْو، اسماعیل بیگ قاسپیرالی و یوسف آق‌چوْرا ایدیلر.
## حیزبین سیاستی

## اتک یازیلار

## قایناقلار

بؤلمه:آذربایجان
بؤلمه:حیزب‌لر
بؤلمه:سیاست
ایشبارا خاقان

**ایشبارا** — (اسكى تورکجه:  ) کوْلو خاقانین اوْغلو٬ گؤی‌تۆرکلرین بئشینجی خاقانی (۵۸۷-۵۸۱ میلادی). ایشبارا خاقان دؤنمینده گؤی‌تۆرک خاقانلیغی شرقی گؤی‌تۆرک خاقانلیغی و غربی گؤی‌تۆرک خاقانلیغینا بؤلوندو.

## خاقان اوْلماسی
تاپوْ خاقان اؤلرکن٬ اؤز یئرینه اوْغلونون دئییل٬ تالوپیئن‌ین کئچمه‌سینی تاپشیرمیش ایدی. آنجاق تاپوْ اؤلدوکدن سوْنرا اؤلکه باش‌بیلنلری مۇکان خاقانین ایلری سۆردوگو اۆچون تالوپئین‌ین خاقان اوْلماسینی اۇیغون گؤرمه‌ییب تاپوْنون اوْغلو آنلوْنو سئچمک ایسته‌دیلر. آنجاق آنلوْ دا یئرینی بؤیوک عمی‌سی کوْلوْنون اوْغلو ایشبارایا بۇراخدی. بئله‌جه ایشبارا ۵۸۱-جی میلادی ایلینده خاقان اوْلدو.
## تالوپیئن مسأله‌سی
تالوپیئن اؤز امرینده اوْلانلارلا بیرلیکده٬ یئنی خاقانین بۇیروغو آلتیندا چالیشماغا باشلاییب ۵۸۲-جی ایلینده چینه قارشی آچیلان ساواشا خاقان‌لا بیرلیکده قاتیلدی. آنجاق ایشبارا خاقان٬ جسارت و قاهرامانلیغی ایله آد تاپمیش تالوْپیئن‌دن آجیغی گلیردی؛ چینه قارشی ساواش مغلوبیت ایله نتیجه‌لنینجه٬ آناً قوْشونلاری ایله تالوْپیئن‌ین اۆستونه گئتدی٬ اوْنا باغلی عسگرلری داغیتدی٬ آناسینی یاخالاییب اؤلدوردو. تالوْپیئن جانینی قۇرتارماق اۆچون٬ گؤی‌تۆرکلرین غربی یابغوسو تاردۇنون یانینا قاچدی.

## گؤی‌تۆرکلرین ایکی‌یه بؤلونمه‌سی
اوْ زامانلاردا توْپا دؤولتی‌نین یئرینه کئچه‌رک٬ چین بیرلیگینی یئنیدن قۇران سۇی سۇلاله‌سی٬ چینه ان بؤیوک تهلۆکه‌نی گؤی‌تۆرکلرین بۆتونلوگو گؤروردو. بۇ اۆزدن گؤی‌تورکلری بؤلمک اۆچون یوْل آختاریب بۇ آرادا گؤی‌تۆرکلرین غربی یابغوسو تاردۇنون نیگران اوْلدوغو مسأله‌دن فایدالانماق ایسته‌ییردی. چین ایمپراتورو بۇ آماج‌لا تاردۇیا حؤرمت علامتی اوْلاراق اۆستونده قۇرد باشی اوْلان بیر بایراق یوْللایاراق٬ سارایینا گلن ائلچی‌لیک هئیأتینده تاردونون ائلچیلرینی ایشبارا خاقان ائلچیلریندن اؤنه کئچیردی. بۇ ایشلر تئز نتیجه وئردی؛ ایشبارا خاقان ۵۸۲-ده چینه قارشی ساواش آچارکن تاردونو دا چاغیرسا دا٬ تاردۇ ساواشا قاتیلمادی. ساواشدان سوْنرا تالوْپیئن اوْنا سیغینینجا٬ تاردۇ٬ ایشبارا خاقانین عالی حاکیمیّتی آلتیندان رسمی اوْلاراق چیخیشینی اعلان ائدیب تالوْپیئنه ۱۰۰٫۰۰۰ نفرلیک بیر گۆج وئره‌رک ایشبارا خاقانا قارشی ساواشا گیرذی. بئله‌جه گؤی‌تورک ایمپراتورلوغو ایکی‌یه بؤلوندو.

ایشبارا خاقان٬ غربی گؤی‌تۆرک قوْشونلاری ایله ۵۸۲-دن ۵۸۷-دک سۆرن بیر ساواشا دۆشدو. بۇ ساواش شرقی گؤی‌تورکلری گئتدیکجه گۆجسوزلتدی. ایشبارا خاقان بۇ ساواش سیراسیندا٬ تالوْپیئنه کؤمک ائتدیکلرینه ظن ائتدیگی یۆکسک باشچیلارین عسگرلرینی اللریندن آلیب اوْنلاری عزل ائدیردی. بۇ ساواش ۵۸۷ ایلینده٬ خاقانین قارداشی چۇلوْهۇنون تالوْپیئنی اسیر ائتمه‌سی ایله سوْنا چاتدی. عئینی زاماندا ایشبارا خاقان دا اؤلدو.

## قایناقلار

## 

بؤلمه:آلتینجی عصر
بؤلمه:تورک تاریخی
بؤلمه:شرق گؤی‌تورک خاقانلیغی
بؤلمه:گؤی‌تورک خاقانلاری
بؤلمه:گؤی‌تورکلر
البیان فی تفسیر القرآن

**البیان فی تفسیر القرآن** سید ابوالقاسم خوئی عربجه یازان قرآن تفسیرینده بیر کیتابدیر. بو کیتابدا گیریش بؤلومو و فاتحه سوره‌سینه تفسیر یازیلیب.کیتابین گیریش بؤلومونده یازان اؤز تفسیرینی علامه بلاغی ایشلرینه تای آچیخلاماق بیلیندیریب. خوئی بو کیتابدا قرآن اعجازینی قران عظمتین و قران دئیشیلماقا قارشی اولماسین آچیخلاندیریب. تناقض(چلیشکی) و نسخ (کوپی) ایشلرین قرآن یازیسیندان اوزاق بیلیر.

## قایناقلار

بؤلمه: قورآن تفسیرلری
بؤلمه:عرب دیللی اثرلر
بؤلمه:کیتابلار
شعبان جعفری

**شعبان جعفری** یوخسا **شعبان بی مخ** (بئیین سیز) (دوغوم:۱۳۰۰ تهران، اؤلوم: ۲۸ مرداد ۱۳۸۵ سنتا مونیکا، کالیفرنیا) ۱۳۳۲-جی مردادین ۲۸ی کودتاسینده آدلیم بیر کیمسه. اونون زورخاناسی واریدی و باستانی ایدمان ایشلردی.

## [[محمد مصدق|دوکتور مصدق]] و کودتا

شعبان بی مخ خیاوانلاردا محمدرضا شاه آداملارین غالب ائتدی و دوکتور مصدق طرفلرین مغلوب ائتدی و چوخسایلی لات و قانماز کیمسه لری خیاونلارا چکدی و دوکتور مصدق ضددینه چالیشدی.آمریکا بیرلشمیش ایالتلری بو ایشده چوخلو شعبان بی مخ اۆچون پول و اسلحه وئردی.

## قایناقلار

بؤلمه:تهرانلیلار
بؤلمه:ایرانلی سیاستچیلر
بنیامین نتانیاهو

**بنیامین نتانیاهو** *([[عبرانیجه]]:בִּנְיָמִין "ביבי" נְתַנְיָהוּ* دوْغوم:۲۱ اوْکتوبر ۱۹۴۹)ایسرائیل‌ین ایندیکی باش‌وزیری.اوْ هابئله کنستین اۆیه‌سی اوْلماقلا بیرلیکده لیکۇد حیزبی‌نین رییسی‌دیر.

تل آویو ده و سکولار یهودی آتا آنادان دۇنیایا گلدی. نتانیاهو ایسرائیل دؤولتی قورولاندان بۇیانا ایلک ایسرائیل‌ده دوْغولان باش‌وزیر دیر.۱۹۶۷ده قیسا مۇدت آلتی گۆنلوک ساواشدان سوْنرا ،نتانیاهو ایسرائیل دیفاع گۆجلرینه قوْشولدو و *سایرت متکل* آدلی مخصوص گۆجلر واحیدی‌نین تیم‌باشی‌سی اوْلدو. اوْ چوْخلو ماموریتلرین ایچینده یئر آلدی. (اینفرانو عملیاتی ۱۹۶۸)،(گیفت عملیاتی ۱۹۶۸) و ۱۹۷۲ ایلینده ایزوتوپ آدلی عملیاتدا چیینینه گؤله دییب یارالاندی.۱۹۷۳ده یوم کیپور ساواشیندا قاباق خطده ساواشدی.اوْردودان چیخانا قدر کاپیتالیق درجه‌سی‌نه یئتیشمیشدی.
۱۹۷۸ده *یوناتان نتانیاهو ترور ضیدی تشکیلاتی*ن قۇرماق اۆچون ایسرائیله قایتدی(انتبه عملیاتیندا اؤلن قارداشی آدیندا).
نتانیاهو  ۸۸-۱۹۸۴ ایللری بیرلشمیش میلّتلرده ایسرائیل‌ین سفیری اوْلدو.
## قایناقلار

بؤلمه:سیاستچیلر
بؤلمه:یهودی نیظامیلر
بؤلمه:۱۹۴۹-جو میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:یاشایان اینسانلار
بؤلمه:۲۰. یوز ایلده دیپلوماتلار
بؤلمه:20th-century Israeli writers
بؤلمه:20th-century male writers
بؤلمه:20th-century non-fiction writers
بؤلمه:20th-century Sephardi Jews
بؤلمه:۲۱. یوز ایلده دیپلوماتلار
بؤلمه:21st-century Sephardi Jews
بؤلمه:ویدئو کلیپلری اولان مقاله‌لر
بؤلمه:Boston Consulting Group people
بؤلمه:Chief marketing officers
بؤلمه:Deputy ministers of Israel
بؤلمه:Israeli business executives
بؤلمه:Israeli Jews
بؤلمه:Israeli male writers
بؤلمه:Israeli management consultants
بؤلمه:Israeli people of Belarusian-Jewish descent
بؤلمه:Israeli people of Lithuanian-Jewish descent
بؤلمه:Israeli people of Polish-Jewish descent
بؤلمه:Israeli people of the Yom Kippur War
بؤلمه:Israel
ایسراییل میلی مارشی

**هاتیکوا** (اۇمید، عبرانیجه:הַתִּקְוָה ) ایسراییل‌ین میلی مارشی. سؤزلری نافتالی هرز ایمبر‌ین شعریندن آلینیب. ایمبر شعرین بیرینجی نۇسخه‌سینی رومانی ده یهودی بیر عالیم ائوینده قۇناق اوْلان زامان یازیدی. شعرین روْمانتیک مضمونو یهودی‌لرین ۲۰۰۰ ایللیک ايسراییل توْرپاغینا قایتماق اۇمیدی گؤرسدیر. هاتیکوا ۱۸۹۷ ایلینده بیرینجی یهود کونقره‌سی‌نین رسمی مارشی سئچیلدی.بریتانیا قیومیتینده عربلرین یهودیلره قارشی سیاسی فعالیتلرینه گؤره قیسا مۇدّت نشر و عۇمومی اوْخوماسی ممنوع اوْلدو. 
۱۹۴۸ ایلینده ایسراییل دۇولتی قوْرولاندا هاتیکوا رسمیت‌سیز میلی مارش اعلان اوْلدو و نهایتا ۲۰۰۴ ایلینده قیسالتمیش و دَییشدیریلمیش بیر نۇسخه‌سی کنستده تصویب و رسمی اوْلدو .
* *عبری متنی و لاتین یازیلیشی*:
بندانگشتی|ایسراییل میلی مارشی

*تورکجه‌سی:
اؤرگین درینلیگینده بیر یهودی رۇحو حسرت چکیر و شرق طرفینه،ایره‌لیه  بیر گؤز صهیونا تیکیلیب 

اۇمیدیمیز هله کسیلمییبایکی‌مین ایللیک اۇمیدیمیزتوْرپاغیمیزدا آزاد میلت اوْلماقصهیون و اورشلیم توْرپاغیندا

## قایناقلار

بؤلمه:میلی مارشلار
بؤلمه:ایسراییل
باقیرغان کیتابی

**باقرغان کیتابی** ـ حکیم سلیمان آتا باقیرغانی 6 قمری یوزایلده یازدیغی اثردیر.

## یاییملانمالاریندان
بو اثر ایلک دؤنه قازان شهرینده 1858هجری محسن صالح اوغلي، کوبين طبع‌خانه‌سينده یاییملانمیشدیر.
اوندان سوْنرا قازانین اونيورسيتيت طبعخانه سينده، فتح‌الله حميدالله اوغليننڭ خراجاتي ايلان 1287هـ/1870میلادی چاپ اولوبدور.

## قایناقلار
تل آویو

**تل آویو** (عبرانیجه:תֵּל־אָבִיב-יָפוֹُُُ،عربجه:تل أبيب) ایسراییل‌ده بیر شهر.
اورشلیم دن سونرا ایکینجی چوخ نوفوسلو شهردیر.ایسراییل‌ین اورتا غربی و مدیترانه دنیزینین ساحیلینده یئرلشیب.تل آویو ۴۲۶.۱۳۸ نفر نفوسو وار.بؤیوک تل آویو متروپول منطقه‌سی ،قوش دان آدیلا دا تانینیر،۳۴۶۴۰۰۰نوفوسلا ایسراییل‌ین ان بویؤک شهر ییغیناغینی اوْلوشدورور.و اؤلکه‌ده یاشایان لارین ۴۲%سینی ایچینه آلیر.تل آویو *ران هولدای* رییسی اولان تل آویو-یافو شهردالیغی‌نین نظرینده ایداره اوْلور.چوْخلو اؤلکه‌لرین سفیرلیکلری بو شهرده دیر.
تل آویو ۱۹۰۹ ایلینده قدیمی بیر بندر شهری اوْلان یافو اطرافیندا یهودی موهاجیرلر توسوطویلا تشکیل اوْلدو.۱۹۵۰ده ایکی ایل ایسراییل دؤولتی قۇرولاندان سونرا تل آویو شهری و یافو بیر شهردارلیغدا ایدغام اوْلدولار.تل آویوین (آغ شهر)آدیندا بیر منطقه‌سی ۲۰۰۳ ایلینده دونیالیق میراث لیستینده ثبت اوْلدو.

## قایناقلار

بؤلمه:ایسراییل
تزار

**تِزار** (روس دیلی: царь) اسلاوجا تزار پادشاه اولور.همان سزار(شاه) 

سون تزار ایکیجی نیکولای 1917-جو ایلده روسیه اینقلابندا تختدن دوشدو و توتولدو .بولشوویکلر 1918ده اونو آسدیلار.

## قایناقلار

بؤلمه:روسیه
سميتسونيان اينستيتوتو

**سمیتسونیان اینستیتوتو**  — امریکانین میلّی موزه‌سی، دونیانین ایسه ان بؤیوک موزه‌سی و تدقیقات مرکزلریندن بیری اینستیتوت هر ایل یای آیلاری پایتاخت واشینقتوندا دونیا اؤلکه‌لری‌نین مدنی عنعنه‌لری‌نین تانیدیلماسی مقصدیله سمیتسونیان فولکلور فئستیوالی کئچیریر.
بو انستیتوت ۱۸۴۶ ایلینین ۱۰ آگوست آییندا قورولوب.

## قایناقلار

بؤلمه:امریکا بیرلشیک اوستانلری
ایوان پاسکوویچ

**ایوان فیودورویچ پاسکویچ**(روس دیلی: Иван Фёдорович Паскевич)(د: ۸ مهٔ ۱۷۸۲-اؤ: ۱ فوریهٔ ۱۸۵۶) اصالتا اوکراینلی اولان روس ژنرالی.

1826دا عباس میرزا ایله ساواشدی و گنجه کناریندا آذربایجان قوشونون مغلوب ائتدی.

## یاشام
ایوان پاسکوویچ اوکرایندا پولتاوا شهرینده دونیایه گلدی. 1800-جو ایلده تئزاری روسیه اوردوسونا قوشولدو. 1805ده استرلیتز دؤیوشونده ساواشدی. 1814ده عثمانلی و فرانسه دؤیوشونده ساواشدی. 1825 ده تزار بیریجی نیکولای اونو قوشون باشچیسی  ائتدی و ایکینجی قفقاز دؤیوشونده روس اوردوسونون بیر بؤلومونه باشچی سیئچیلدی. 1826دا گنجه دؤیوشونده ارمنی لر ایران دولتینه خیانت ائددی و عباس میرزا قوشونون مغلوب ائتدی. عباس میرزا چورس یئرینه دالی چکیلدی و پاسکوویچ آراز چایندان آشدی. 1827ده تزار امرینه یرملوف ایشدن سالیندی و پاسکوویچ بوتون قفقازدا روس اوردوسونا باشچی اولدو. 1827ده یئنی دن آذربایجان اوردوسون مغلوب ائتدی و ارمنی لرین یاردیمینا ایروان شهرین توتدو. بو ایشده تزار چوخ سوینجاق پاسکوویچه سن‌گئورگ اؤلدولون وئردی و پاسکوویچی ایروان کونتی سسله دی. پاسکوویچ مرند شهرین توتدو و اوکتوبر آیندا تبریز شهرین اله گئچیرتدی. توفارقان شهرینده عباس میرزا ائیله باریشدی. 1828ده اردبیل شهرین آلدی. بو شهری غارت ائتدی و شیخ صفی الدین اردبیلی مقبره‌سینی غارت ائدیب و کیتابلارین و فرشلرین سنت پترزبورق شهرینه یوللادی. سون ایللر اینگلیس واسطه اولدو و تورکمنچای باریشیقی یازیلدی.

## آیریجا باغلانتیلار

## قایناقلار

بؤلوم:آذربایجان تاریخی
بؤلوم:روسیه
بورچالی

**بورچالی** یوخسا **بورچالو**بورج اوغلو (قوزئی آذربایجان تورکجه‌سی:''Borchalo).اسکی چاغدا آذربایجان یئری اولوردو شوروی آذربایجانی بؤلماقدا بو اؤلکه نی گورجیستان الینه گئچیتدی.ایندی گورجیستاندا کومو کارتلی آدلانیر.

ان اسکی چاغدان قیبچاق تورکلرین یئری و اؤلکه سی اولوردو.

## جوغرافیا

ایندی بورچالی 6 بؤلومده اولور:
* دمانیسی باشکئچید؛ مرکز دمانیسی
* بولنیسی؛ مرکز بولنیسی
*  مارنئولی؛ مرکز مارنئولی
*  قاردابانی قره یازی؛ مرکز قره یازی
*  تسالکا؛ مرکز تسالکا
* آغ بلاغ یوخسا تتری تسقارو؛ مرکز تتری تسقارو

## قایناقلار
فارسی ویکی پدیا«https://fa.wikipedia.org/w/index.php?title=%D8%A8%D9%88%D8%B1%DA%86%D8%A7%D9%84%DB%8C&action=edit» باخیش 2016 فوریه

بؤلمه:گورجوستان سرحدلری
فرمان حضرت علی ترجمه‌سی

**فرمان حضرت علی ترجمه‌سی**  450هـجری/ ۱۰۵۸-۱۰۵۹میلادی تاریخینده ضحاک بن عجلان طرفیندن ترجمه اولونان بو اثرین الیازماسی، ایصفاهان شهری‌نین چهل ستون موزه‌سینده ساخلانیلیر.

## قایناقلار

بؤلمه:تورک ادبیاتی
قصه يوسف

**قصه یوسف** منظومه سی، 630هـجری قمری / 1233میلادی تاریخینده قول علی آدلی بیر شاعیر طرفیندن یازیلمیش اثردیر. بو اثر بئله باشلانیر:

## یازمالاری

## چاپلاری
بو اثر ایلک دؤنه ایستانبولدا *يدي عصرلق ترکجه بر منظومه* عنوانیندا،  1340هـ/م تاریخینده  شیخ محسن فانی اهتمامی ایله کاغذچیليک و مطبعه‌چیليک آنونيم شرکتینده یاییملانمیش دیر. 

ایراندا حسین محمدزاده صدیق طرفیندن یوسف و زلیخای فردوسی ایله بیر مجلدده یاییملانمیشدیر.
* تاتاریستان، قازان: تاتار کیتابی نشریاتی، ۲۰۱۳.

## دیجیتال فورمتی
* تاتار الکترونیک کیتابخاناسیندا  قول علی‌نین قصه یوسف اثری.

## قایناقلار

بؤلمه:تورک ادبیاتی
درعا

**دَرعا**  سوریه ده بیر شهر آدی.  درعا اوستانی باشکندی اولور.گونی باتی سوریه ده اوردون اؤلکه سینه یاخین


Image:Dara P1.JPG|درعا
Image:Dara P1030848 20080424091012.JPG|درعا
Image:Dara P1030827 20080424090051.JPG|درعا
Image:Dara P1030881 20080424094137.JPG|درعا

## قایناقلار

بؤلمه:سوریه
استرلیتز دؤیوشو

**استرلیتز دؤیوشو** یوخسا **اوچ ایمپراطور دؤیوشو** ناپلئون بوناپارتین ان بؤیوک دؤیوشو 1805 -جی دئسامبر آین 2سی ناپلئون اوتریش و روسیه دؤولتلرین مغلوب ائتدی.

## قایناقلار

بؤلمه:ساواشلار
بؤلمه:اون‌دوققوزونجو عصر تاریخی
بؤلمه:استرلیتز دؤیوشو
بؤلمه:۱۸۰۵-جی ایلده فرانسه
بؤلمه:اۆچونجو ائتلاف ساواشی
داریا

**داريا** شهری سوریهده, دمشق شهرینه یاخین بیر شهر.دمشق شهرینده باتی غوطه بؤلومونده ان بؤیوک یئر اولور.

## قایناقلار
عربیجه ویکی پدیاhttps://ar.wikipedia.org/w/index.php?title=%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%A7&action=edit داریا باخیش 2016 فوریه
بؤلمه:سوریه شهرلری
۲۱ فوریه

## مناسبتلر

## رویدادلار

## دؤغوم‌لار

## اؤلوم‌لر

## قایناقلار

بؤلمه:ایلین گونلری
بؤلمه:فوریه
دونیالیق آنا دیلی گونو

دونیادا بوتون دیللری قوروماق اۆچون، ۲۰۰۱ جی ایلدن هر فوریه آیی نین ایرمی ایکینجی گونو یونسکو طرفیندن **دونیالیق آنا دیلی گونو** (اینگیلیسجه: International Mother Language Day ) آدلانیبدیر.

دیل هر بیر میّلتین مادی و معنوی ایرثینی قورویان و گلیشدیرن ان اؤنملی و ان گوج‌لو آراجدیر. هر بیر اینسان اؤز آنا دیلینی یاخشی بیلمه‌لی و اونو قورومالی‌دیر. آنادیلی اینسانین معنوی دونیاسی نین گلیشمه‌سینده، دونیاگؤروشونون گئنیشلنمه‌سینده، موکممل اؤیرتیم آلماسیندا، اؤز سویداش‌لاری ایله یاخشی ایلیشگی قورماسیندا اؤنملی رول اویناییر. آنا دیلی میلّتین اؤزللیگی و وارلیغی نی قوروماقلا یاناشی، چئویرمه (ترجومه) واسیطه‌سیله باشقا خالق‌لارین مدنی ایرثی ایله تانیش اولماغا، اونلارلا یاخشی ایلیشگی قورماغا ایمکان یارادیر.

## قایناق‌لار

بؤلمه:بیرلشمیش میلتلر گونلری
بؤلمه:دیللر
صلوات

**صلوات**، بیر دوعا دیر کی موسلمانلار اسلام پئیغمبری محمد آدی گلنده ذیکر ائدرلر. جومله‌سی «»دن عیبارتدیر.

## ادبیاتدا

## صلواتین موختلیف لفظلری قرآن و حدیثلرده

بؤلمه:ایسلامی ایصطیلاحلار
بؤلمه:حضرت محمد
بؤلمه:دوعایی عیبارتلر
بؤلمه:ذیکر
اوردوباد رایونو

**اوردوباد رایونو** ()، آذربایجانین ناخجیوان موختار جومهوریتی‌نده بیر رایون دور. رایونون مرکزی اوردوباد شهری دیر.

## قایناقلار

بؤلمه:آذربایجان جمهوریتین اؤلکه بولوملری
شاهبوز بؤلگه‌سی

**شاهبوز بؤلگه‌سی** ناخجیوان موختار جومهوریتینین بؤلگه‌لرینن بیری دیر و بو بؤلگه‌نین مرکزی شاهبوز شهری دیر. اراضی‌سی ۹۲۰ کیلومتر مربع و ۲۱٬۵۰۰ نفر جمعیتی واردیر.

## گورمه‌لی یئرلری
شاهبوز بؤلگه‌سینین گورمه‌لی یئرلریندن فرهاد ائوینه ایشاره ائتمک اولار ائله شیرین هابئله فرهاد داستانینا ایشاره ائدیر.

## قایناقلار

بؤلمه:آذربایجان جمهوریتین اؤلکه بولوملری