open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
تانیقلاریلا تاراما سؤزلوک

**تانیق‌لاری ایله تاراما سؤزلوک** (تورکیه ‌تورکجه‌سی: tanıklarıyla tarama sözlüğü) تورک دیل قورومو طرفیندن یازیلیب یاییملانمیش اون‌ایکی جلیدلیک سؤزلوکدور. بو سؤزلویون یازارلاری ایگیرمی‌دؤرد ایلده، تورکجه‌نین یازیلی قایناقلارینی آراشدیریب بو سؤزلویو توپلاییبلار. اونلار هر لوغتین آچیقلاماسیندا لازیمی تانیقلار و لوغتین هاردا و نئجه ایشلندیگینی ده اؤرنک وئریبلر.

تاراما سؤزلوکده بعضن ائله لوغتلره توش گلیریک کی؛ بوگونکو تورکیه شیوه‌سینده ایشلک دئییل آما آذربایجان شفاهی دیلینده یاشاماقدادیر.=

## ائشیک کئچیدلر

* تاراما سؤزلویونون دیجیتال تابانی، تورک دیلی قورومو. 

## قایناق

بؤلمه:تورکجه اثرلر
بؤلمه:تورکجه سؤزلوکلر
بؤلمه:کیتاب قارالامالاری
باتارا شاه تنقاه

باتارا شاه تنقاه ()، فیلیپینده سولو سولطانلیغی‌نین ۸-جی سولطانی ایدی.

## قایناقلار

بؤلمه:سولو سولطانلاری
یئر گونو

## یئر گونونون سیموولو
بین‌الخلق یئر کوره‌سی گونو و یا "آغاج گونو" — کئچیریلمه تاریخی اون دوققوز عصرین 70-جی ایللرینه تصادوف ائدیر. سئناتور هئیلورد نئلسانین تشببوسو ایله کئچیریلن بو بایرامدا مقصد اینسانلارین دیقتینی اطراف موحیطین چیرکلندیریلمه‌سی و جانلی عالمین قورونوب ساخلانماسی مۆشکیللرینه جلب ائتمک ایدی.

یئر کوره‌سی گونو ایلک دفعه1970-جی ایل آوریلین 22-ده قئید اولوندو. 20 میلیونا یاخین آمئریکالی موختلیف تدبیرلرده ایشتیراک ائده‌رک حؤکومتی ائکولوژی مۆشکیللری هلل ائتمه‌یه چاغیردی. همین واختدان اعتیباراً باشلانان کوتلوی ائکولوژی حرکات طبیعی احتیاطلارین قورونماسینا و صنایع ایستحصالی اوزرینده ائکولوژی نزارته ایستیقامتلندی. محض ییرمی عصرین 70-جی ایللریندن اعتیباراً شیرکتلر اطراف عالمین موحافیظ اسینه نه قدر وسایت آییرمالاری باره‌ده رسمی معلومات وئرمه‌یه باشلادیلار.

## تاریخی
آبش-این نئبراسکا شتاتینین ساکینی جورج ستئرلینق مورتونا شتاتین یاشیللاشدیریلماسینا باشلاماق اۆچون اهالییه موراجیعت ائتمیشدی. اونون اؤزو و عاییلهسی ایلک اولاراق آغاج اکمه‌یه باشلامیشدی. تئزلیکله بو تشببوس گئنیش عکس-سدا دوغورموشدو. ایلک "آغاج گونو"نده شتاتین اهالیسی تقریباً بیر میلیون آغاج اکمیشدی.

1882-جی ایلده نئبراسکا شتاتیندا مورتونانین شرفینه اونون دوغولدوغو 22 آوریل گونو رسمی اولاراق شتاتین بایرامی ائلان اولوندو. 1970-جی ایلده "آغاج گونو"نون آدی دییشدیریله‌رک یئر کوره‌سی گونو آدلاندیریلدی.

1990-جی ایلدن باشلایاراق یئر کوره‌سی گونونده میللی پارکلارین سالینماسی، اطراف موحیطین اولکی وضعیتینه قایتاریلماسی مؤوزوسو گوندمه گتیریلدی. همین واختدان بو بایرام بین‌الخلق میقیاس آلدی. 141 اؤلکه‌نی (و جومله‌دن بیزیم اؤلکه‌نی) تمثیل ائدن 20 میلیوندان چوخ آدام بو گونو بایرام ائدیر. ییرمی بیر عصرین اوللرینده آذربایجاندا دا میللی پارکلارین شبکه‌سی گئنیشلندیریلدی.

## آذربایجاندا عومومدونیا یئر گونو
2003-جو ایلده آذربایجان پرئزیدئنتینین سرنجامی ایله باکی شهرینین قاراداغ رایونو، سالیان و نئفتچالا رایونلارینی ایحاطه ائدن شیروان میللی پارکی، آغجابه‌دی و بئیلقان رایونلارینی ایحاطه ائدن آغ-گؤل میللی پارکی یارادیلمیشدیر.

## قایناق

* آذربایجان تورکجه‌سی لاتین خطلی یئر گونو آدلی مقاله.

بؤلمه:یئر
بؤلمه:بیرلشمیش میلتلر گونلری
ناصرخسرو

**ناصرخسرو** و یا **ابومعین ناصر بن خسرو بن حارث قبادیانی بلخی** (۳۹۴–۴۸۱ ه‍. ق)-— ایرانلی شاعیر ایدی.

## حیاتی

## یارادیجی‌لیغی
شرقین آدلیم شاعیر و موتفکّیری ناصر خسرونون (۱۰۰۴-۱۰۸۸) "سفرنامه" اثری مؤلفین زیارت مقصدیله خوراسان‌دان مکه‌یه قدر اولان یولو پیادا گئدیب-قاییتدیغی یئددی ایللیک موشاهیده‌لرینین محصولودور.

ناصر خسرو دوغرودان دا فیلوسوف آدلاندیریلماغا لاییق شاعیردیر. بو شاعیر بیر طرف‌دن درین و اینجه معنالی سؤز اوستاسی، بیر طرف‌دن  اعتیراضلاردان اوستون فیکیر صاحبی، دیگر طرف‌دن ایسه گوج‌لو دینی عقیدیه مالیک بیر شخصیت اولوب. او، همین دینی اعتیقادلارینا اساساً بو باره‌ده آغیز آچمامالی ایدی. اما بوتون بونلارا باخمایاراق، اونون دیوانیندا دا بو مسئله ایله باغلی شعرلر واردیر کی، اونلاری بیر نؤو ایله‌نجه و زارافات و یا دا «دللال آریف» حساب ائتمک لازیم‌دیر. او، بیر شعرینده بئله دئییر:

## میثاللار

*بار خدایا اگر ز روی خدایی *** طینت انسان همه جمیل سرشتی
چهره رومی و صورت حبشی را *** مایه خوبی چه بود و علت زشتی؟
طلعت هندو و روی ترک چرا شد *** همچو دل دوزخی و روی بهشتی؟
از چه سعید اوفتاد و از چه شقی شد *** زاهد محرابی و کشیش کنشتی؟
چیست خلاف اندر آفرینش عالم *** چون همه را دایه و مشاطه تو گشتی؟
گیرم دنیا، ز بی محلی دنیا *** بر گرهی خربط و خسیس بهشتی
نعمت منعم چراست دریا دریا؟ *** محنت مفلس چراست کشتی کشتی؟*


معناسی: ایلاهی، اگر هامینی گؤزل یاراتسایدین نه اولاردی؟ من باشا دوشه بیلمیرم کی، نه اۆچون روم‌لولار گؤزل، حبشیلر ایسه چیرکیندیرلر؟ نه اۆچون هیندلینی جهنم کیمی قارا، تورکو ایسه بهیشت کیمی آغ یاراتمی‌سان؟ نه اۆچون زاهید خوشبخت، کشیش ایسه بدبخت‌دیر؟ هامینی سن یاراتمی‌سان، بس بو فرقلر نه اۆچون‌دور؟

## قایناقلار

بؤلمه:ایرانلی شاعیرلر
انوری

**انوری** (فارس دیلی: انوری اوحد الدین علی ابن محمد)  — ایران شاعری.

## حیاتی

## حکایه
بیر گون ۱۲-جی عصرین مشهور عالیم و شاعر-فیلوسوفو انوری بلخ ویلایت بازارین‌دان کئچیردی. اورادا بیر حادثه ایله راستلاشیب ایر‌لی آددیملادی و گؤردو کی، بیر کیشی مئیدان‌دا دایانیب اونون شعرلرینی اؤز شعرلری عونوانی آلتیندا اوخویور، جاماعات ایسه اونو آلقیشلاییر. انوری او کیشییه یاخینلاشیب سوروش‌دو:

– سنین اوخودوغون بو شعرلر هانسی شاعرین‌دیر؟

کیشی ایستهزالی تبسومله جاواب وئریر:

– انورینین شعرلری‌دیر.

انوری یئنه او کیشی‌دن سوروشور:

– سن انورینی گؤرموسن؟ اونو تانییرسان؟

کیشی جاواب وئریر:

– سیز نه دانیشیرسینیز؟ من اؤزوم انوریَم.

انورینین بو کیشینین جاوابینا گولمیی توتور و او اوزونو جاماعاتا دوغرو چئویریب دئییر:

– آی جاماعات! من شعر اوغروسو ائشیتمیشدیم، اما شاعیر اوغروسو نه ائشیتمیشدیم، نه ده گؤرموشدوم؟!

بؤلمه:ایرانلی شاعیرلر
علی شاه (ترنقانو)

**سولطان علی شاه**، (اولوم:1996) مالزیده یئرلشن ترنقانو سولطانلیغی‌نین ۱۴-جو سولطانی ایدی.

## قایناقلار

بؤلمه:ترنقانو سولطانلاری
سولطان باب‌الله

**سولطان باب‌الله** یوخسا **سولطان باب**، (دوغوم: ۱۰ فوریه ۱۵۲۸ - اؤلوم: ۱۵۸۳) اندونزیده یئرلشن ترنات سولطانلیغی‌نین ۲۴-جو سولطانی ایدی.

## قایناقلار

بؤلمه:ترنات سولطانلاری
سهراب سپهری

**سهراب سپهری** (۱۵ مهر ۱۳۰۷ کاشان – ۱ اوردیبهشت ۱۳۵۹ تهران)  ایرانلی  آدلیم شاعیر، یازیچی و رسّام ایدی.
ایصفاهان اوستانیندا یئرلشن کاشان شهرینده دوغولدو. ایران شعرینده اؤلچو یا دا ریتمه باغلی اولمایان "یئنی شعر" آخینینین بئش مشهور شاعرلریندن بیری‌دیر. 
اونون شعرلری اینگیلیس دیلی، فرانسه دیلی، ایسپانیا دیلی، آلمان دیلی، ایتالیا دیلی، سوئد دیلی ، عرب دیلی، آنادولو تورکجه‌سی و روس دیلینه ترجومه اولونوب. 

## ائشیک باغلانتی‌لار
* سهراب سپهری  
* سهراب سپهری - شعرلر
* وجد ایله کشف آراسیندا
* "سویون آیاق سسی"

بؤلمه:ایرانلی شاعیرلر
ژان ژاک روسو

**ژان ژاک روسو** (فرانسه دیلی: Jean-Jacques Rousseau) (دوغوم: ۲۸ ژوئن ۱۷۱۲ - اؤلوم: ۲ ژوئیه ۱۷۷۸) رونسانس چاغیندا سوئیسلی یازیچی، بیلیم اینسانی و فلسفه‌چی ایدی. 18-جی یوزایللرده فلسفه، سیاست، ادبیات و تربیت ایشلرینده چالیشدی. اونون چالیشمالاری اساسیندا اوروپادا چوخلو بیلگیلر یاراندی و اینسان حقی و تربیتینه گؤره نظریه‌لر یاراتدی. اونون ایشلری فلسفه و سیاستده اؤنملی تحوّل یارادیب و فرانسه‌نین بؤیوک اینقلابی سون ایللر اؤز وئردی.
روسوئیست فلسفه‌سی طبیعت، سیاست و رادیکال باخیشلاردا اینسان حقینه قدر اونملی بیلینیب.

## قایناق
https://en.wikipedia.org/wiki/Jean-Jacques_Rousseau
بؤلمه:فلسفه
بؤلمه:رونسانس
بؤلمه:بیلیم اینسانی
سایرام

**سایرام** (قازاق تورکجه‌سی:Сайрам فارسی  آ ر ا میجه :اسپیجاب) گونئی قزاقیستاندا بیر شهر و بؤلگه دیر.بو بؤلگه قزاقیستانین گونئی طرفینده چیمکند بؤلگه سینده دیر.

اسکی چاغدا اوغوز تورکلر و قزاق تورکلرین سینیری ایدی.

## قایناق
https://en.wikipedia.org/wiki/Sayram_(city)

بؤلمه:قزاقیستان شهرلری
ابراهیم ادیر

**ابراهیم ادیر** ()، سومالی سولطانی ایدی.

## قایناقلار

بؤلمه:سومالی سولطانلاری
هبل

**هوبل یا هُبل** () ایسلامدان قاباق "جاهلیت" چاغیندا عربیستاندا بیر تانری ایدی. بو تانری مکه ده ان بؤیوک و باش تانری ساییلیردی. بو تانری باشدا نبطیلر ایچره اوخلار و جادوچولار تانریسی بیلیندی(اونون کؤکو یاخشی بللی دئییل).کعبه ده ساخلانیردی و ایسلام پئیغمبری بدر دؤیوشونده اونو سیندیردی. هوبل اینسان شکیلده بیر هئیکل ایدی و بو هئیکلی قیرمیزی عقیق داشیندان دوزلتمیشدیلر. هوبل هئیکلی‌نین ساغ قولو سینمیشدی و سونرا اونا قیزیلدان بیر قوْل دوزلتمیشدیلر.

## قایناق
https://en.wikipedia.org/wiki/Hubal

بؤلمه:عرب تانریچالاری

بؤلمه:عربیستان تاریخی
بؤلمه:ایسلام تاریخی
ماجار‌لار‌

**ماجار‌لار‌** (اینگیلیسی‌جه: Hungarians، عرب‌جه: مجريون، آنادولو تورکجه‌سی: Macarlar، فارسجا: مردم مجار) - بیر قومی گروه چوْخ‌لاری ماجاریستان دا یاشاییرلار. بۇ اتنیک قومی مجار دیلی ایله دانیشیرلار.

## قایناقلار

بؤلمه:خالقلار
ایرانلی کوره‌لیلر

**ایران‌‌لی کوره‌لی‌لر** (اینگیلیسی‌جه: Koreans in Iran، فارسجا: کره‌ای‌های ایران) - بیر قومی گروه چوْخ‌لاری تهران دا یاشاییرلار.
## قایناقلار

## گؤرونتولر

بؤلمه:خالقلار
گولوستان عهدنامه‌سی

**گولوستان آنتالاشماسی** (روس دیلی: Гюлистанский договор) قاجار دؤولتی و تزاری روسیه دؤولتی آراسیندا باغلانان موقاویله و عهدنامه دیر بو باریشیق ۳ آبان ۱۱۹۲ (۲۵ اکتبر ۱۸۱۳) ایران و روسیه ساوشلاری نا نئچه ایللر سون قویدو.

بو باریشیقدا قفقاز و بوتون ارسدن یوخاری ایالتلر روسیه دؤولتینه وئریلدی.ایروان ,باکو, شیروان ,قره باغ ,جورجیستان , شکی و ... چوخلوجا ارس چایندان یوخاری شهرلر ایراندان آیریلیب و روس دؤولتینه وئریلدی.

قفقازدا گولوستان کندینده ایران و روسیه باریشدیلار و اینگلیس سفیری سر قور اوزلی بو عهدنامه نی یازدی و روسیه و ایران ایمضاء ائتدیلر.

بو عهدنامه ایراندا تورکلرین سایین آزاتماق اۆچون و قاجار دؤولتین ضعیف ائدماق اۆچون اینگلیس و روس طرفیندن قورولدو و ایراندا تورکلر آزالدیلار و حاکمیت چوخلوجا آرامی لر الینه دوشدو.

## ساواش
ژنرال قاردان ناپلئون طرفیندن ایران اوردوسون گوجلندیردی و ایران اوردوسو عباس میرزا باشچیلیغی ایله ایرواندا روسیه اوردوسون مغلوب ائتدی و سونرا گوگچه گؤلونده روس اوردوسون سیندیردی.هابئله ناپلئون بوناپارت اوروپادا روسیه قاباغیندا مغلوب اولدو و ژنرال قاردان ایراندان چیخدی.ناپلئون مغلوب اولماقدا روسیه دؤولتی بوتون اوردوسون قفقاز داغلارینا گتیردی.

ناپلئون مغلوب اولماقدا ایران اینگلیس دؤولتیندن یاردیم ایسته دی و اینگلیس ایران دؤولتینه خیانت ائتدی و آرامی (فارس-لور-کورد-لک-تات-مازنی) ائللری تورکلره قارشی ائتدیلر و ایراندا چوخلو قاریشیقلار دوشدو و روسیه ساواشدا گوجلندی و اصلاندوز ساواشیندا عباس میرزا اودوسو مغلوب اولدو.

## قایناق
https://en.wikipedia.org/wiki/Treaty_of_Gulistan

بؤلمه:قاجار
بؤلمه:ایران تاریخی
بؤلمه:روسیه تاریخی
بؤلمه:تورکلره قارشی دؤلتلر
کلود ماتیو قاردان

کلود ماتیو کومته دِ  قاردان Claude-Matthieu, Comte de Gardane (دوغوم: 11 جولای 1766 in مارسی – اؤلوم:30 ژانویه 1818 فرانسه) فرانسه اینقلابی نین ساواشیندا ژنرال و اوردو باشچی سی ایدی.

فتحعلی شاه چاغیندا ناپلئون بوناپارت طرفیندن ایرانا گؤندریلدی و ایران اوردوسون روسیه قاباغیندا گوجلو ائتدی.ایران و روسیه ساواشلاریندا ایران مغلوب اولموشدو.

1807-جی ایلده ایران ناپلئون ایله روسیه قارشیسیندا ال بیر اولماق ایسیردی و ایران سفیرلری فین کنشتاین قصرینده ناپلوئن ایله عهدنامه باغلادیلار بو عهدنامه فین کنشتاین عهدنامه سی آدلاندی.ژنرال قاردان ایران اوردوسون یئنی ائدماغا ایرانا گلدی و ایران اوردوسو روسیه ساواشیندا گوجلندی.روسیه باشدا مغلوب اولدو هابئله سون ایللر ناپلئون روسیه و پروس اردوسونا اودوزدو و ایشدن دوشدو و ژنرال قاردان ایراندان چیخدی و اوردو روسیه قاباغیندا مغلوبه اولدو.روسیه ناپلئونو ایشدن سالماقدا بوتون اوردوسون قفقاز داغلارینا گتیردی و ایران توپراقلارین اله گئچیدی.

## قایناق

بؤلمه:فرانسه‌لی ژنراللار
ایکینجی هامنقکوبووانا

**ایکینجی هامنقکوبووانا** ()، يوجياكرتا سولطانلیغی‌نین ۲-جی سولطانی ایدی.

## قایناقلار

بؤلمه:یوجیاکرتا سولطانلاری
جمشید بن عبدالله

**جمشيد بن عبدالله** ()، (دوغوم: ۱۶ سپتامبر ۱۹۲۹) زنگیبار سولطانلیغی‌نین ۱۱-جی و سونونجو سولطانی ایدی.

## قایناقلار

بؤلمه:یاشایان اینسانلار
بؤلمه:زنگیبار سولطانلاری
فین کنشتاین

**فین کنشتاین قصری (سرایی)** (آلمان دیلی: Schloss Finckenstein) اسکی باتی پروس اؤلکه سینده و ایندیکی لهستانین البلنق شهری نین گونئی طرفینده یئر آلان بیر سرای و قصردیر.بو قصر باتی پروس چاغیندا 1716-1720جی ایللرده باروک معماریسی سبکده قوشولوب.معماری جان وون کولاس ایدی.

**[[فیلد مارشال]] [[مارکی]] [[کنت]] آلبرشت کنارد راینهلد فینک فن فینکنشتاین**پروس باشچیلاریندان بو قصری قوردو.بو قصر 1782جی ایلده ساتیلدی.ایکینجی دونیا ساواشیندا دوغو آلمان اؤلکه سینده شوروی الینه دوشدو.
## آدلیم
1807-جی ایلده ناپلئون بوناپارت بو قصری ییلاق اوتراقی ائتدی و بو قصر آدلیم اولدو.ناپلئون آوریل دن ژوئن آییجا بو قصرده قالیردی و ایران و فرانسه آراسیندا عهدنامه بو قصرده باغلانماغا گؤره فین کنشتاین عهدنامه سی آدلاندی.

## قایناق

## ائشیک باغلانتیلار

*Google Books search
*www.rosenberg-wpr.de
*History of Finckenstein showing contemporary pictures

بؤلمه:قصرلر
بولان (خزر)

**بولان خاقان** ()، خزرلر خاقانی ایدی. اونون دینی یهودی ایدی.

## بیرده باخ
* خزرلر

## قایناقلار

بؤلمه:تورک حاکیملر
بؤلمه:یهودی شاهلار
جاوید کریم

**جاوید کریم**  ، (دوغوم: ۱۹۷۹)  بنقلادش کؤکنلی، آلمان شهرداشی یوتیوب سایتی‌نین قۇروجولاریندان بیریسی‌دیر.

## قایناقلار

بؤلمه:کیمسه‌لر
بؤلمه:یاشایان اینسانلار
رومی اعداد

**روم سای سیستمی** — قدیم روم‌دا ایستیفاده ائدیلن سای سیستمی. سیستم قدیم دؤورلردن ایستیفاده ائدیلمیش، اورتا عصرلرده معین قدر دَییشدیریلمیش و موعاصیر وضعیته دوشموش‌دور.

بۇ سیستم‌ده رقملری مووافیق حرفلرله اوز ائدیرلر. روم رقملری اساساً نؤمررلنمیش سیاهیلاردا، سیفربلاتلاردا، تاریخلرین یازیلماسیندا ایستیفاده  اولونور.

## سمبول‌لاری
روما رقم‌لرینین یازیلیشیندا ۷ سمبول‌دان ایستیفاده اولونور

بۇ سمبول‌لار تکرارالانما اوصولو ایله عرب رقملرینین یازیلماسیندا ایستیفاده اولونور. لاکین بعضی حاللاردا قیسالاش‌دیرماق اۆچون یئردییشمدن ده ایستیفاده ایستیفاده اولونور. مثلاً ۴ رقمی قیسا اولماسی اۆچون اونو IIII  یوخ IV-جو کیمی یازیرلار؛ ۴۰ رقمی ده همچینین XXXX  یوخ، XL کیمی یازیلیر. 
۵ میلیون‌دان یوخاری رقملرین یازیلیشی موختلیف جور اولور.
## روم اعدادی

بؤلمه:ریاضیات
بؤلمه:سایی سیستملری
فین کنشتاین عهدنامه‌سی

**فین کنشتاین عهدنامه‌سی** 27 آوریل 1807 فین کنشتاین قصرینده ناپلئون بوناپارت و قاجاریه دؤلتی روسیه قاباغیندا ال بیر اولدولار.قاجار دؤلتی روس اوردوسو ایله قفقاز و آذربایجاندا ساواشیردی و ناپلئون بناپارت روسیه و پروس اوردوسونا قارشی چیخمیشدی بو اساسدا ایکی دؤلت روسیه قارشیسیندا ال بیر اولدولار و ناپلئون بوناپارتین ییلاق قصری فین کنشتایندا عهدنامه باغلاندی.

ایران سفیری محمدرضا قزوینلی ناپلئون ایله گؤروشدو و ناپلئون ایران اوردوسونا روسیه قارشیسیندا کؤمک چیخدی و ژنرال قاردان ایران اوردوسون یئنی و گوجلو ائتمک اۆچون ایرانا گلدی.

هابئله سون ایللر ناپلئون روسیه قاباغیندا مغلوب اولدو و فرانسه, پروس و روس اوردوسو الینه دوشدو و ژنران قاردان ایراندان چیخدی.روسیه سون ایللر بوتون اوردوسون قفقاز داغلارینا گتیردی و بوتون آذربایجانی اله گئچیتدی و گولوستان عهدنامه سین روس و اینگلیس ایرانا تحمیل ائتدیلر.

## قایناق

بؤلمه:ایران تاریخی
بؤلمه:ناپلئون ساواشلاری
بؤلمه:آذربایجان تاریخی
ایکینجی هاریهارا

**ایکینجی هاریهارا** ()،  هیندده یئرلشن ویجایاناقار ایمپیراتورلوغونون ایمپراتورو ایدی.

## قایناقلار

بؤلمه:هیندو شاهلار
آحاز

**آحاز** (عبریجه: אָחָז)، فیلیسطینده یئرلشن یهودا شاهلیغی‌نین ۱۲-جی شاهی ایدی.

## قایناقلار

بؤلمه:قدیم ایسرائیل شاهلاری
بؤلمه:قدیم یهودا شاهلاری
آسا

**آسا** (عبریجه: אָָסא)، فیلیسطینده یئرلشن یهودا شاهلیغی‌نین ۳-جی شاهی ایدی.

## قایناقلار

## گؤرونتولر


File:Asa destroys the idols.jpg



## قایناق‌لار

بؤلمه:قدیم ایسرائیل شاهلاری
بؤلمه:قدیم یهودا شاهلاری
کوچین شاهلیغی

**کوچین شاهلیغی** ()، هیندوستاندا یئرلشن بیر تاریخی دوولت ایدی.

## قایناقلار

بؤلمه:تاریخی دؤولتلر
محمد صلاح

**محمد صلاح** (اینگیلیسجه: Mohamed Salah) (دوْغوم: میصر) بیر فوتبالیست. لیورپول فوتبال کولوبو و میصر میلّی تیمی ترکیبینده چیخیش ائدیب و هوجومچو موقعیتینده اوْیناییب. فیفا دونیا کاپی ۲۰۱۸ اوْیونلاریندا مئیدانا گئدیب.

## اوْیونلاری

     @@@== قایناقلار ==

بؤلمه:فوتبال اویونچولاری
بؤلمه:۱۹۹۲-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:یاشایان اینسانلار
بؤلمه:بازل کولوبونون اویونچولاری
بؤلمه:چلسی کولوبونون اویونچولاری
بؤلمه:فیورنتینا کولوبونون اویونچولاری
بؤلمه:ا.اس. رم کولوبونون اویونچولاری
بؤلمه:لیورپول کولوبونون اویونچولاری
بؤلمه:۲۰۱۷ آفریقا میلتلر کاپی اویونچولاری
بؤلمه:فیفا دونیا کاپی ۲۰۱۸ اویونچولار
اوچونجو کرالا وارما

**اوچونجو کرالا وارما** () ، (اولوم: ۱۸۲۸) هیندوستاندا یئرلشن کوچین شاهلیغی‌نین شاهی ایدی.

## قایناقلار

بؤلمه:کوچین شاهلاری
بدل آباد

**بدل آباد** یوخسا **بداوار** باتی آذربایجان اوستانینین، خوی بؤلگه سینین ، مرکزی بؤلومونده یئرلشن بیر کند.

## اهالی
بو کندین توپلامی ۱٣٨۵ ایلینده ۶٧٢۵نفر و ۱۵۰٣ ائولی ایمیش. 
## سوی و دیل
بو کندین اهالیسی تورکلر و شیعه دیرلر؛آنجاق بیر نئچه ائولی قاراچی کوردده نئچه ایل بوندان اؤنجه بو کندده مسکونلاشیب لار.

## گؤرمه‌لی یئرلری
*خویون علمدار توربه‌سی

## قایناق لار
بؤلمه:باتی آذربایجان اوستانی‌نین کندلری
یاشایان اؤلولرین گئجه‌سی (فیلم، ۱۹۶۸)

**یاشایان اؤلولرین گئجه‌سی** () — جورج رومرو طرفیندن یارادیلان، ۱۹۶۸-جی ایلده آمریکا بیرلشمیش ایالتلری تولید اولان فیلملریندن بیری‌دیر. فیلم‌ده باش قهرمانلار-بن دوین جونز و باربارا جودیت اودی ایله بیرلیک‌ده یئددی آدامین سیرلی بیر شکیل‌ده حیاتا دؤنَن زومبیلردن خلاص اولماق اۆچون پنسیلوانیا ایالتیین چؤل قیسمتینده‌کی بیر فرما ائوینه سیغینمالاری و بورادا حیات‌دا قالماق اۆچون موباریزه آپارمالاریندان دانیشیلیر

## گؤرونتولر

File:EvansCityCemetery_PA.jpg
بیهاری مال

**بیهاری مال** ()، (دوغوم: ۱۴۹۸ - اولوم: ۱۵۷۴ لاهور) جایپور ماهاراجه‌سی ایدی.

## قایناقلار

بؤلمه:جایپور ماهاراجه‌لری
علی‌شیخ

علیشیخ یوخسا آلیشیق ، باتی آذربایجان اوستانینین ، خوی بؤلگه سینین ، صفائیه بؤلومونون ، سوکمن آوا قصبه سینده یئرلشن بیر کند دیر.

## اهالی
1385ایلینین سایینا گؤره بو کندین توپلامی 210نفر و 49 ائولی ایمیش.

## سوی و دیل
بو کندین بوتون اهالیسی تورکلر و شیعه دیرلر.
## گؤرملی یئرلر
*آلیشیق ماغاراسی
بندانگشتی
بندانگشتی
بندانگشتی
بندانگشتی

## قایناق لار
بؤلمه:باتی آذربایجان اوستانی‌نین کندلری
کامشوارا

**کامشوارا** ()، اندونزیده یئرلشن کدیری شاهلیغی‌نین ۲-جی شاهی ایدی.

## قایناقلار

بؤلمه:اندونزی هیندو شاهلاری
داملا (مۆغنی)

**داملا** (بۆتۆن آدی:**ممدوا معصومه غریب قیزی**) یوخسا (Məmədova məsumə qərib qızı)آذربایجانلی مۆغنی و آکتریس.

## یاشاییشی
اصل آدی معصومه اولان داملا ۱۹۸۸جی ایلده سومقاییت شهرینده آنادان اولموش‌دور.
آتاسی قریب ممدوا باتی آذربایجان (ایندیکی ائرمنیستانین) چمبرک بؤلگه‌سینین ، جیویخلی کندیندن ، آناسی ایسه قوبا بؤلگه‌سینین وئلادیمیرووکا کندین‌دن دیر.
ایندیلیکده بیر اوغلو وار ، ائولی دئیل.

## یارادیجیلیغی
داملا ماهنی‌لاری ایله پرستیش‌کارلارینی اؤزۆنه جلب ائتمه‌یی باجاران پاپ ژانریندا اوخویان ، ماهنی بسته‌له‌ین آذربایجانلی مۆغنی‌دیر.
## کلیپ‌لری
*فیرتینا
*خوشبخت اول
*بو یاخین‌لاردا
*ظالیم‌لار
*سئوگی قاتاری
*داراغیملا
*بیلیرمی‌سن
*دیزلرینده آغلاییم
*ایسینمه‌دی
*چمدان

## اوینادیغی فیلم‌لر
*باجاناقلار
*قیز آتاسی
*قیز قاچیرتما
*[تاکسا آیی (فیلم)]

==قایناق‌لار==
[قوزئی آذربایجان ویکی پدیاسی
بؤلمه:کیمسه‌لر قارالامالاری
بؤلمه:آذربایجان موسیقیچی
آشاغی تاریم بؤلومو

**آشاغی تاریم بؤلومو** (فارسجا:بخش طارم سفلی)  قزوین اوستانینین شومال‌غربینده یئرلشیب‌دیر و مرکزی سیردان شهری‌دیر.
## اهالی
بو بؤلومون اهالی‌سی ۲۰۱۶ ایلینین ساییمینا گؤره ۲۵،۱۶۰ نفریمیش کی  تورکدورلر و آذربایجان تورکجه‌سینده دانیشیرلار.

## اکین اورونلری
بو بؤلوم‌ده سنگان کندینین ناری و زیتونو چوخ آدلیم‌دیر.تاریم آذربایجانین زیتون مئیوه‌سینین مرکزی ساییلیر و اورتادوغودا  دا اونون زیتینی ایستکلی و آدلیم‌دیر.سوغان ، بوغدا ، تاخیل ، گاوالی ، توت ، اریک و... بؤلومون آیری اکین و باغ اورونلری سایا گلیرلر.
## قایناق‌لار

بؤلمه:قزوین اوستانینین بؤلوملری
مالوا شاهلیغی

**مالوا شاهلیغی** ()، هیندوستاندا یئرلشن بیر تاریخی دوولت ایدی.

## قایناقلار

بؤلمه:تاریخی دؤولتلر
کشری سینق

**کشری سینق** ()، (دوغوم: سپتامبر ۱۷۶۶ - اؤلوم: مارس ۱۷۷۸) هیندوستاندا بهاراتپور ایالتی ماهاراجه‌سی ایدی. 

## قایناقلار

بؤلمه:بهاراتپور ماهاراجه‌لری
آلی رآنی

**آلی رآنی** ()، تامیل شاهی ایدی.

## قایناقلار

بؤلمه:تامیل شاهلاری
مولام تیرونال

**مولام تیرونال** ()، هیندوستاندا یئرلشن تراوانکور ایالتی‌نین ماهاراجه‌سی ایدی.

## قایناقلار

## گؤرونتولر


File:Rama Varma Maharaja of Travancore (1857–1924).jpg
File:Raja Ravi Varma, Maharaja Moolam Thirunal Rama Varma.jpg
File:Trava-RamaVarmaVI.jpg
File:Sree wife copy.jpg



## قایناق‌لار

بؤلمه:تراوانکور ماهاراجه‌لری
بسطام (چایپارا)

**باشدام**(فارسجا:بسطام) ، (تۆرکجه:باشدام ، باسطام) ، باتی آذربایجان اوستانینین ، چایپارا بؤلگه‌سینین ، مرکزی بؤلۆمۆنۆن ، بسطام قصبه قصبه‌سینده یئرلشن بیر کند.

## اهالی
بو کندین اهالی‌سی ۱۳۸۵جی ایلینین سایینا گؤره ۶۸۱نفر و ۱۵۵ ائولی‌ایمیش کی ۱۳۹۵ ایلینده ۴۴۷نفر اولونوب‌دور.
## سوی و دیل
بو کندین بۆتۆن اهالی‌سی آذربایجان تۆرکلری و شیعه دیرلر.
## گؤرمه‌لی یئرلر
*باشدام قالاسی کی اورارتولار اونو دۆزلدیب‌لر.
## قایناق‌لار
بؤلمه:باتی آذربایجان اوستانی‌نین کندلری
قدیم کارتاژ

**قدیم کارتاژ** ()، شومالی آفریقادا یئرلشمیش قدیم دؤولتدیر. اساسی فینیقیلرین تیر شهریندن گلمیش کولونیستلر طرفیندن قویولموشدور. 

کارتاژ دولتینین اَن تانینان ژنرال و رهبرلریندن هانیبال دی. بو حاکیم اِلیه بیلدی روم دولتینین چوخلی ساواشلاردا(دوئوش) بِلین یِره ووروب (ظفرلنیب و اونلاری شیکست وریب) و پایتخلرین فتح السین.  

## قایناقلار

بؤلمه:تاریخ قارالامالاری
بؤلمه:تاریخی خالقلار
بؤلمه:تاریخی دؤولتلر
مازیار

**مازیار**، (دوغوم: ۸۰۰ - اؤلوم: ۸۳۹) قارنوندیلر شاهی ایدی.

## قایناقلار

بؤلمه:زرتشتی حاکیملر و سیلسله‌لر
کاغیذ

**کاغیذ** یوخسا **کاغاذ** - مکتوب یازماق، شکیل چکمک و یا نیی ایسه قابلاشدیرماق  اۆچون ایشلَنَن اؤزل ماده.

کاغیذ نازیک یارپاق شکلینده ماده دیر. ازیلیب نارینلاشدیریلمیش و داغینیق حالدا بیر-بیرینه دولاشمیش بیتکی لیفلریندن عبارتدیر.

## تاریخی
کاغیذ چین‌ین دؤرد مؤحتشم (باریت، کومپاس، کاغیذ و کیتاب چاپی) کشفین‌دن بیری ساییلیر. 
ایلک کاغیذ بیزیم میلاد دان اونجه اوّل ۲-جی عصرده چین‌ده، ایپک‌دن حاضیرلانیب. هان سولاله‌سینین سارای ایانی چای لون یازیردی کی، اوْ، میلادی ۱۰۵ - جی ایلده توت آغاجین‌دان کاغیذ کشف/اۆرتیم (تولید) ائتمیشدیر. چین‌ده ایلک اوْلاراق کاغیذدان باغلامالار و یازی یازماق اۆچون ایستیفاده ائدیلیردی.
تان سولا‌له‌سی دؤورونده ایلک توالت کاغیذی و کاغیذ چای توربا  و قوتوجوقلاری مئیدانا چیخیر. سون ایمپیراتورلوغو دؤورونده ایلک کاغیذ پول اسکینازی کسیلمیش‌دیر.

ایلک کاغیذ فابریکی ۷۹۴-جو ایلده بغداددا هارون الرشیدین وزیری‌نین اوْغلو ابن فضل طرفیندن قۇرولموش‌دور. بئله بیر فابریک ۸۰۰-جو ایلده میصرده، ۹۵۰-جی ایلده ایسه اندلوس‌ده (ایسپانیا) اینشا ائدیلمیشدیر. اوروپادا ایلک دفعه ۱۱۰۰-جی ایلده بیزانس ایمپیراتورلوغودا، ۱۱۰۲-جی ایلده سیسیلدا، ۱۲۲۸-جی ایلده آلماندا، ۱۳۰۹-جو ایلده ایسه اینگیلیسده ایلک کاغیذ فابریکلری فعالیّته باشلامیش‌دیر.

Making Paper 1.PNG|خامین ییغیلماسی
Making Paper 2.PNG|لیفلردن بیشیریلمه‌سی
Making Paper 3.PNG|کاغیذ کۆتله‌سینین  الده ائدیلمه‌سی
Making Paper 4.PNG|سۇیونون سیخیلماسی
Making Paper 5.PNG|گۆنش آلتیندا قورودولماسی


## ائشیک باغلانتیلار
* ایلک کاغیذ فابریکی 

## بیرده باخ
جام راوال

**جام راوال** ()، هیندوستاندا یئرلشن کوچ ایالتی‌نین ماهاراجه‌سی ایدی.

## قایناقلار

بؤلمه:کوچ ماهاراجه‌لری
غیاث‌الدین شاه

**غیاث الدین شاه** ()، هیندوستاندا یئرلشن مالوا شاهلیغی‌نین شاهی ایدی.

## قایناقلار

بؤلمه:مالوا شاهلاری
قالاجیق (کند-تیکان‌تپه)

**قالاجیق (Qalacıq)** ، (فارسجا: قلعه جوق) ، باتی آذربایجان اوستانینین ، تیکان تپه بؤلگه‌سینین ، مرکزی بؤلۆمۆنۆن ، آوشار قصبه‌سینده یئرلشن بیر کند.

## جوغرافیایی یئرلشمه‌سی
بو کند تیکان تپه دن اون ایکی کیلومئتر دوغودا و قجور و یولقون آغاج کندلریندن سونرا یئرلشیب‌دیر و هاواسی سویوق و قارلی‌دیر.
## اهالی
۱۳۸۵ایلینین سایینا گؤره بو کندین توپلامی ۲۶۷نفرو ۴۶ ائولی‌ایمیش.

## سوی و دیل
بو کندین بۆتۆن اهالی‌سی تۆرکلر و شیعه دیرلر.
## گؤرمه‌لی یئرلر
*کندین اسکی حامامی
## قایناق‌لار
بؤلمه:باتی آذربایجان اوستانی‌نین کندلری
قارابولاغ (کاغذکونان)

قارابولاغ ، (Qarabulağ) ، (فارسجا: قره بلاغ) ، دوغو آذربایجان اوستانینین ، میانا بؤلگه‌سینین ، کاغذکونان بؤلۆمۆنۆن ، قوزئی کاغذکونان قصبه‌سینده یئرلشن بیر کند.بو کند خالخالی محمد باقیر(آذربایجانین آدلیم قوشارلاریندان بیریسینین) دوغوم یئری و آنایوردو دور.
## جوغرافیایی یئرلشمه‌سی
## اهالی
بو کندین جمعیتی ۱۳۸۵جی ایلینین سایینا گؤره ۴۷۱ نفریمیش.
## سوی و دیل
بو کندین بۆتۆن اهالی‌سی تۆرکلر و شیعه دیرلر.
## گؤرمه‌لی یئرلر
*خالخالی محمدباقیرین تۆربه‌سی
## قایناق‌لار
نامیق قاراچوخورلو

**نامیق قاراچوخورلو(Namiq Qaraçuxurlu)** ، آذربایجانلی مۆغنی و میخاناچی‌دیر کی ۱۹۷۸ایلینین ، نووامبر آیینین ، سکگیزینده ، باکی شهرینده آنادان دوغولوب‌دور.

## یاشاییشی
نامیق قاراچوخورلو ۸نووامبر ۱۹۷۸جی ایلده ، باکی شهرینین ، قاراچوخور قصبه‌سینده آنادان اوْلموش، ائله بو قصبه‌ده ۱۰۴ نؤمره‌لی اورتا مکتبی بیتیرمیش‌دیر.

## شخصی یاشاییشی
مۆغنی ۲۰۱۵ ایلینین ، اوکتایبر آیینین اوْن‌ایکی‌سینده ائولنیب‌دیر و بو ائولنمه‌یدن بیر قیزی واردیر.

## کلیپ‌لر
*روایت
*بابانین گۆل بالاسی
*جاوانلیق سهوی
*گئجه‌لر
*نورا دوْغرو
*بو محبت
*باغلانیرام
*سئویرم
*سوْیوق‌دور

## قایناق

### اتک‌یازی
اگری بوجاق

اگری بوجاق ، باتی آذربایجان اوستانینین ، خوی بؤلگه‌سینین ، مرکزی بؤلۆمۆنۆن ، دیزج قصبه‌سینده یئرلشن بیر کند.

## اهالی
بو کندین اهالی‌سی ۱۳۸۵ایلینین سایینا گؤره ۹۴۵نفر و ۱۹۱ ائولی‌ایمیش کی ۱۳۹۵جی ایلینده ۷۵۸نفر اوْلونوب‌دور.

## سوی و دیل
بو کندین بۆتۆن اهالی‌سی تۆرکلر و شیعه دیرلر.
## گؤرمه‌لی یئرلر
*چیله خانا داغی
## قایناق‌لار
دیوید قانز

**دیوید قانز**، ()، (دوغوم: ۱۵۴۱ - اؤلوم: ۱۶۱۳) یهودی مونجم و تاریخچی ایدی.

## قایناقلار

بؤلمه:یهودی مونجملر
بؤلمه:یهودی تاریخچیلر
بؤلمه:پراقلی یازیچیلار
مصطفی آدامو آنیماشاون

**مصطفی آدامو آنیماشاون** ، () (دوغوم: ۱۸۸۵ - اؤلوم: ۱۹۶۸) نیجریه‌لی موسلمان مونجم ایدی.

## قایناقلار

بؤلمه:موسلمان مونجملر
کریستوفر هیدون

**کریستوفر هیدون** ()، (دوغوم: ۱۴ آقوست ۱۵۶۱ - اؤلوم: ۱ ژانویه ۱۶۲۳) اینگیلیسلی نیظامی، پارلمان عوضوو و مونجم ایدی.

## قایناقلار

بؤلمه:مسیحی مونجملر
بجان داروواللا

**بجان داروواللا** ()، (دوغوم: ۱۱ جولای ۱۹۳۱) هیندوستانلی مونجمدیر.

## قایناقلار

بؤلمه:یاشایان اینسانلار
بؤلمه:زرتشتی مونجملر
بؤلمه:هیندو یازیچیلار
ووْلجان ووْیووْدا

**ووْلجان ووْیووْدا** ـ بوْلغار کؤکنلی اولان عثمانلی دؤنمی‌نین مشهور عصیانگر و چپاوولچو. او عثمانلی ایمپراتورلوغو ایله ساوشاماق اۆچون الده ائتدیگی خزینه‌لرین شؤهرتی وار. ایلک دؤنم استرانجا داغلاریندا فعالیت گؤستردیگی افسانه بیر آدامدیر و  70 نفردن باشلایان بؤیوک بیر دایمی قروپ توپلانماسیندان سونرا بوتون بولقاریستان اراضیسینده تیموکدان تولجایا و ماکئدونییادان ایستانبولا قدر فعالیته باشلادی.

## سیاسی حیاتی

## قایناق

بؤلمه:کیمسه‌لر قارالامالاری
بؤلمه:عثمانلی تاریخی
آرژانتین‌دا یهودی‌لیق

**آرژانتین‌دا یهودی‌لیق** (اینگیلیسی‌جه: History of the Jews in Argentina، آنادولو تورکجه‌سی: Arjantin'deki Yahudilerin tarihi، فارسجا: تاریخ یهودیان در آرژانتین) - آرژانتین‌دا یهودی‌لیق تاریخی‌دیر. یهودی‌لرین چوْخ‌لاری بوئنوس آیرس, بوئنوس آیرس ایالتی کوردوبا ایالتی آرژانتین سانتافه ایالتی انتره ریوز ایالتی, توکومان ایالتی دا یاشاییرلار.
## گؤرونتولر

File:Baron hirsch.jpg|
File:Buenos Aires-Synagogue-1133263056.jpg|
File:Martha Argerich concierto.jpg|
File:Daniel Barenboim.jpg|
File:Buenos Aires - Barracas - Sociedad Unión Israelita Sefaradí Or Torah.jpg|
File:233-_Mosesville-_Ecole_juive.JPG|
File:167- Mosesville- Synagogue Baron Hirsch.JPG|
File:JEWISH COLONIZATION ASSOCIATION, Colonia Avigdor, Entre Ríos.jpg|


## قایناقلار

بؤلمه:خالقلار
شلدون ادلسون

**شلدن قَری ادلسون** (اینگیلیس دیلی: Sheldon Gary Adelson)آمریکالی جو یوت تاجیر و دۆنیادا پوللو کیمسه لردن دیر.چوخلوجا هوتل و شیرکتلری وار.لاس وقاس سندز شیرکتی نین مالیکی دیر و ماکائو سنقاپور چین و آمریکادا کازینو ایشله دیر.

جو یوت مسلکده دیر و ایسرائیل یاناشی آمریکادا ساییلیر.دونالد ترامپ و چوخلو باشچیلار اونون الی ایله ایش اوسته گئچیب. 2016-نجی آمریکانین جومهور باشکانی سئچیملرینده دونالد ترامپ سئچیمینه 20 میلیون دولار یاردیم اولدو.

1991ده مریم اکشورون بیر ایسرائیللی طبیب ایله ائولندی و دورد اوشاغی وار.

ایسرائیلده لیکود حیزبی نین یاناشیدیر.آمریکادا جومهوری حزبینین یاناشیدیر.2012نجی ایلده باراک اوباما قارشیسیندا 60 میلیون دولار جومهوری پارتیلاردا یاردیم گئچدی.باراک اوباما ایران ایله باریشماقدا شلدون ایله آتیشدی.

## قایناق

بؤلمه:جو یوتلر
جان رادولف سوترمیستر

**جان رادولف سوترمیستر** ()، (دوغوم: ۱۸۰۳ - اؤلوم: ۱۸۲۶ نیویورک) آمریکالی شاعیر ایدی.

## قایناقلار

بؤلمه:لوتری شاعیرلر
عارف ساغ

**عارف ساغ** ()، (دوغوم: ۱۹۴۵ ارزروم) تورکیه‌لی شاعیر و اوخوجودور.

## قایناقلار

بؤلمه:یاشایان اینسانلار
بؤلمه:علوی شاعیرلر
سامی‌‌لر

**سامی‌‌لر** (اینگیلیسی‌جه: Sami people، عرب‌جه: قومية سامي، آنادولو تورکجه‌سی: Laponlar، فارسجا: سامی (اسکاندیناوی)) - بیر قومی گروه بۇ اتنیک قومی قوزئی سامی دیلی , روس دیلی, نوروژ دیلی, سوئد دیلی, فنلاند دیلی ایله دانیشیرلار.بۇ خالق‌دا ان گئنیش یاییلمیش دین آتئیزم دیر.
## گؤرونتولر

File:LocationSapmi.png|
File:Saami Family 1900.jpg|
File:Lapper og Reinsdyr.jpg|
File:1928 Lyngen Troms Norway group Mountain Sami people Photo pcard.jpg|
File:Nordic Sami people Lavvu 1900-1920.jpg|
File:Sjøsamisk Mann Finnmark Norge Ivar Samuelsen 1884 av Bonaparte.jpg|
File:Sea sami man.jpg|
File:Sami Storehouse.jpg|
File:Pitesamisk beiarn 2005.jpg|
File:Nordkappsami.jpg|
File:Three Sámi Lapp women, c1890s.jpg|
File:Samediggi03.jpg|
File:View from Bárrás.jpg|
File:Sametinget - Sami Parliament of Sweden.JPG|
File:Yllastunturi Finland.jpg|
File:Map of Lapland, Finland-fi.svg|
File:Kildin Saami map.JPG|
File:Lovozero Center.JPG|
File:Мурманская гавань.jpg|
File:Chibini massif and lake imandra.jpg|
File:Краснощелье.jpg|
File:Sami knives - Arctic Museum.jpg|
File:Sami belt and needle cases.JPG|
File:Sami woman with white reindeer.jpg|

## قایناقلار

بؤلمه:خالقلار
تلسی‌داس

**گوسوامی تلسی‌داس** (، دوغوم: ۱۵۱۱ - اؤلوم: ۱۶۲۳) هیندوستانلی هیندو شاعیر ایدی.

## قایناقلار

بؤلمه:هیندو شاعیرلر
مشهد (آوج)

**مشهد** و یاخود **مَشَد** — () قزوین اوستانینین آوج بؤلگه‌سینین مرکزی بؤلومونون حاصار ولیعصر قصبه‌سینده کند.

## اهالی
۲۰۱۶-جی ایلین معلومات‌لارینا گؤره کندده ۹۷ نفریاشاییر (۳۹ عائیله).

## ایقتیصادیات
اهالی اساسا اکینچیلیک و مالدارلیق ایله مشغول اولورلار.

## اتنیک و دین
بو کندین اهالیسی تورک و شیعه موسلمان‌دیرلار.

## قایناق‌لار

بؤلمه:قزوین اوستانی
سالاوات یولای اوغلو

**سالاوات یولای اوغلو** یا **سالاوات یولایئو** (باشقوردجا: Салаўат Юлай улы؛ 16 ژوئن 1754— 26 سپتامبر 1800) — باشقورد خالق قهرمانی و ائل شاعیری.

## حیاتی
سالاوات یولایئو 16 ژوئن 1754-جو ایلده آنادان اولموشدو. شئیتان-کودای کندینده یاشایان تارخان عاییله‌سیندن ایدی.

چئلیابینسک ویلایتی اهالیسی پوقاچوو عوصیانینا قوشولوردو. عوصیانین نووه‌سینی باشقیردلار و آیری تورک خالقلاری تشکیل ائدیردی. بو عوصیان سالاوات یولایئو کیمی خالق قهرمانلاری یئتیردی. لاکین موستملکه ظولمونه قارشی اویانیب آیاغا قالخان خالقلارین میللی آزادلیق حرکاتینی روس کندلی موحاریبه سی آدلاندیریلدی. عوصیان قانلار ایچینده بوغدورولوب سوسدورولدو.

سالاوات یولایئو 26 سپتامبر 1800-جو ایلده وفات ائدیب.

## قایناق

بؤلمه:کیمسه‌لر قارالامالاری
بؤلمه:باشقورد شخصیت‌لری
بؤلمه:باشقوردلار
بؤلمه:تورک خالق قهرمانلاری
راما تیرسا

**راما تیرسا** ()، (دوغوم: ۱۸۷۳ - اؤلوم: ۱۹۰۳) هیندوستانلی هیندو فیلسوف ایدی.

## قایناقلار

بؤلمه:هیندو فیلسوفلار
آدا (ساتراپ کاریا)

**آدا** (ساتراپ کاریا) (اینگیلیسی‌جه: Ada of Caria) بیر شاهزاده ایدی. ۳۴۴–۳۴۰ میلادان قاباق; ۳۳۴-۳۲۶ میلادان قاباق ایل‌لر آراسیندا حؤکومت ائدیب.

بؤلمه:شاهلار
آریانه پرنسس

**آریانه پرنسس** (اینگیلیسی‌جه: Princess Ariane of the Netherlands) بیر شاهزاده ایدی.  آتاسی ویلم-آلکساندر دیر.

بؤلمه:شاهلار
ادوارد (دوک ادینبرو)

**ادوارد، دوک ادینبرو** (اینگیلیسی‌جه: Prince Edward, Duke of Edinburgh) بیر شاهزاده ایدی. آتاسی فیلیپ (دوک ادینبرو) دیر.

بؤلمه:شاهلار
هیر

**هیر** شهری اردبیل اوستانینین شهرلرینن‌ده کی هیر بؤلومونده یئرلشیب.

## قایناقلار

بؤلمه:اردبیل بؤلگه‌سی‌نین یاشاییش یئرلری

بؤلمه:اردبیل اوستانی‌نین شهرلری
تمر (سالماس)

**تمر** - غربی آذربایجان اوستانی‌‌نین‌سالماس بؤلگه‌سی‌نینمرکزی بؤلومونون کنارپوروژ قصبه‌سینده یئرلشن کند.

## اهالی
بو کندین اهالی‌سی ۱۳۸۵جی ایلی‌نین نوفوس ساییمینا گؤره ۱۰۶۴نفر و ۲۴۳ ائولی‌ایمیش کی ۱۳۹۵ایلینده ۸۶۰ نفره آزالیب‌دیر.

## اتیمولوژی
تمر/تامار/ تامیر - دمیر سؤزونو اسکی فورم‌لاری‌دیر. تانینمیش «زنجیر قالا»  قالاسی بو کندین یاخینلیغیندا یئرلشیر، بلکه‌ ده بو حربی قالانین گوجونه گوره بو کنده تمر/دمیر آدی وئریلیب.

## سوی و دیل
بو کندین بۆتۆن اهالیسی آذربایجان تۆرکلری‌نین قاجار بوْیوندان و شیعه دیرلر.
## کندین گؤرمه‌لی و گزمه‌لی یئرلری
زنجیرقالا آدیندا بیر اسکی قالا کی تمر و شوْرگؤل کندلری‌نین آراسیندا یئرلشیر و  اوْنون اَسکیلیگی اورارتولار چاغینا یئتیشیر.

## قایناق‌لار

* http://hajmardalitamar.tarlog.com

## اتک‌یازی‌لار

بؤلمه:سالماس بؤلگه‌سی
بؤلمه:سالماس بؤلگه‌سی‌نین یاشاییش یئرلری
جاتاسیمها ناندی

**جاتاسیمها ناندی** ()، ایندیکی هیندوستانین کارناتاکا ایالتینده یاشایان جاینیست شاعیر ایدی.

## قایناقلار

بؤلمه:جاینیست شاعیرلر
بؤلمه:جاینیست یازیچیلار
یئدینجی هنری (اینگیلیس)

**یئدینجی هنری** (اینگیلیس) (اینگیلیسی‌جه: Henry VII of England) بیر شاهی ایدی. ۲۲ آقوست ۱۴۸۵ – ۲۱ آپریل ۱۵۰۹ ایل‌لر آراسیندا حؤکومت ائدیب.

بؤلمه:شاهلار
یئدینجی هاکون (نوروژ)

**یئدینجی هاکون** (نوروژ) (اینگیلیسی‌جه: Haakon VII of Norway) بیر شاهی ایدی. ۱۸ نووامبر ۱۹۰۵ − ایل‌لر آراسیندا حؤکومت ائدیب. آتاسی سککیزینجی فردریک (دانمارک) دیر.

## قایناقلار

بؤلمه:شاهلار
بؤلمه:نوروژ پادیشاه‌لاری
یئدینجی میخائیل

**یئدینجی میخائیل** (اینگیلیسی‌جه: Michael VII Doukas) روم ایمپیراتورو. ۲۲ مئی ۱۰۷۱ – ۲۴ مارس ۱۰۷۸ ایل‌لر آراسیندا حؤکومت ائدیب.

## گؤرونتولر


File:MiliaresionMichaelVIIDoukas.jpg
File:Michael VII Doukas on the Holy Crown.jpg



## قایناقلار

بؤلمه:روم ایمپیراتورلاری
بؤلمه:شاهلار
یئدینجی لوئی

**یئدینجی لوئی** (اینگیلیسی‌جه: Louis VII of France) بیر شاهی ایدی. ۲۵ اوکتوبر ۱۱۳۱ – ۱ آقوست ۱۱۳۷ ایل‌لر آراسیندا حؤکومت ائدیب. مسیحیت دینینه اعتیقاد ائتمیشدی. آتاسی سککیزینجی لویی دیر.
## قایناقلار

بؤلمه:شاهلار
یئدینجی کونستانتین

**یئدینجی کونستانتین** (اینگیلیسی‌جه: Constantine VII) روم ایمپیراتورو. و اؤزونون وفاتیندان سوْنرا بیرینجی رومانوس واریث کیمی تخت و تاجه صاحیب چیخیب.

## گؤرونتولر


File:Constantine VII dining with Tsar Symeon of Bulgaria.jpg
File:Constantine VII (Roman emperor), deathbed.jpg
File:GoldSolidusLeoVIAndConstantinVIIPorphyrogenetos908-912.jpg
File:GoldSolidusConstantinVIIPorphyrogenetos913-959.jpg



## قایناقلار

بؤلمه:روم ایمپیراتورلاری
بؤلمه:شاهلار
یئدینجی کریستیان (دانمارک)

**یئدینجی کریستیان** (دانمارک) (اینگیلیسی‌جه: Christian VII of Denmark) بیر شاهی ایدی. ۱۴ ژانویه ۱۷۶۶– ۱۳ مارس ۱۸۰۸ ایل‌لر آراسیندا حؤکومت ائدیب. آتاسی بئشینجی فردریک (دانمارک) دیر.

## قایناقلار

بؤلمه:شاهلار
بؤلمه:نوروژ پادیشاه‌لاری
بؤلمه:دانمارک پادیشاه‌لاری
یئدینجی کارل (ایمپیراتور)

**یئدینجی کارل** (ایمپیراتور) (اینگیلیسی‌جه: Charles VII  Holy Roman Emperor) بیر ایمپیراتور ایدی. ۲۴ ژانویه ۱۷۴۲ – ایل‌لر آراسیندا حؤکومت ائدیب.

## قایناقلار

بؤلمه:شاهلار
یئدینجی فردیناند (ایسپانیا)

**یئدینجی فردیناند** (ایسپانیا) (اینگیلیسی‌جه: Ferdinand VII of Spain) بیر شاهی ایدی. ۱۹ مارس ۱۸۰۸ – ۶ مئی ۱۸۰۸ ایل‌لر آراسیندا حؤکومت ائدیب. مسیحیت دینینه اعتیقاد ائتمیشدی. آتاسی دؤردونجو کارلوس (ایسپانیا) دیر.

## قایناقلار

بؤلمه:شاهلار
یئونقجو چوسان

**یئونقجو چوسان** (اینگیلیسی‌جه: Yeongjo of Joseon) بیر شاهزاده ایدی.۱۶ اوکتوبر ۱۷۲۴ – ۲۲ آپریل ۱۷۷۶ ایل‌لر آراسیندا حؤکومت ائدیب. قیئونقجونق چوسان اؤلوموندن سوْنرا حؤکومتی اله کئچدیب. و اؤزونون وفاتیندان سوْنرا جئونقجو چوسان واریث کیمی تخت و تاجه صاحیب چیخیب.

بؤلمه:شاهلار
یئونسانقون چوسان

**یئونسانقون چوسان** (اینگیلیسی‌جه: Yeonsangun of Joseon) بیر شاهزاده ایدی.۲۰ ژانویه ۱۴۹۴ – ۲ سپتامبر ۱۵۰۶ ایل‌لر آراسیندا حؤکومت ائدیب. آتاسی سئونقجونق چوسان دیر.سئونقجونق چوسان اؤلوموندن سوْنرا حؤکومتی اله کئچدیب. و اؤزونون وفاتیندان سوْنرا چونقجونق چوسان واریث کیمی تخت و تاجه صاحیب چیخیب.

بؤلمه:شاهلار
یئدینجی فردریک (دانمارک)

**یئدینجی فردریک** (دانمارک) (اینگیلیسی‌جه: Frederick VII of Denmark) بیر شاهی ایدی. ۲۰ ژانویه ۱۸۴۸– ۱۵ نووامبر ۱۸۶۳ ایل‌لر آراسیندا حؤکومت ائدیب. آتاسی سککیزینجی کریستیان (دانمارک) دیر.

## قایناقلار

بؤلمه:شاهلار
بؤلمه:دانمارک پادیشاه‌لاری
یئدینجی شارل

**یئدینجی شارل** (اینگیلیسی‌جه: Charles VII of France) بیر شاهی ایدی. ۲۱ اوکتوبر ۱۴۲۲ – ۲۲جولای ۱۴۶۱ ایل‌لر آراسیندا حؤکومت ائدیب. آتاسی سککیزینجی شارل (فرانسه) دیر.

## قایناقلار

بؤلمه:شاهلار
یئدینجی سلوکوس

**یئدینجی سلوکوس** (اینگیلیسی‌جه: Seleucus VII Philometor) بیر شاهی ایدی. ۸۳–۶۹ میلادان قاباق (in opposition to ) ایل‌لر آراسیندا حؤکومت ائدیب. آتاسی اوْنونجو آنتیوخوس دیر.بیرینجی فیلیپ سلوکی اؤلوموندن سوْنرا حؤکومتی اله کئچدیب. و اؤزونون وفاتیندان سوْنرا اوْن‌اۆچونجو آنتیوخوس واریث کیمی تخت و تاجه صاحیب چیخیب.

بؤلمه:شاهلار
یئدینجی ژان (بیزانس)

**یئدینجی ژان** (بیزانس) (اینگیلیسی‌جه: John VII Palaiologos) روم ایمپیراتورو. ۱۴ آپریل – سپتامبر ۱۳۹۰ ایل‌لر آراسیندا حؤکومت ائدیب. آتاسی دؤردونجو آندرونیکوس دیر.

## قایناقلار

بؤلمه:روم ایمپیراتورلاری
بؤلمه:شاهلار
یئدینجی آنتیوخوس

**یئدینجی آنتیوخوس** (اینگیلیسی‌جه: Antiochus VII Sidetes) قدیم ایران شاهی.۱۳۸–۱۲۹ میلادان قاباق ایل‌لر آراسیندا حؤکومت ائدیب. آتاسی بیرینجی دیمتریوس دیر.تروفون اؤلوموندن سوْنرا حؤکومتی اله کئچدیب. و اؤزونون وفاتیندان سوْنرا ایکینجی الکساندر واریث کیمی تخت و تاجه صاحیب چیخیب.

## گؤرونتولر


File:Antiochos VI with Dioscuri.jpg



## قایناق‌لار

بؤلمه:شاهلار
یئدینجی ادوارد

**یئدینجی ادوارد** (اینگیلیسی‌جه: Edward VII) قدیم هیندوستان ایمپیراتورو.

بؤلمه:شاهلار
بؤلمه:یئدینجی ادوارد
بؤلمه:Edwardian era
بؤلمه:۱۸۴۱-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:۱۹۱۰-جو میلادی ایلده اؤلن‌لر
بؤلمه:19th-century British people
بؤلمه:20th-century British monarchs
بؤلمه:Alumni of the University of Edinburgh
بؤلمه:Alumni of Christ Church, Oxford
بؤلمه:Alumni of Trinity College, Cambridge
بؤلمه:British field marshals
بؤلمه:10th Royal Hussars officers
بؤلمه:Deaths from bronchitis
بؤلمه:Dukes of Cornwall
بؤلمه:Dukes of Rothesay
بؤلمه:Earls of Dublin
بؤلمه:Emperors of India
بؤلمه:Fellows of the Royal Society of Edinburgh
بؤلمه:Grand Crosses of the Order of the Star of Ethiopia
بؤلمه:Grand Crosses of the Order of the Tower and Sword
بؤلمه:Grand Officiers of the Légion d'honneur
بؤلمه:Grand Masters of the United Grand Lodge of England
یینق زونق (ایمپیراتور)

**یینق زونق** (ایمپیراتور) (اینگیلیسی‌جه: Emperor Yingzong of Song) بیر ایمپیراتور ایدی. ۱ مئی ۱۰۶۳ - ۲۵ ژانویه ۱۰۶۷ ایل‌لر آراسیندا حؤکومت ائدیب.

بؤلمه:شاهلار
یونقلو

**یونقلو** (اینگیلیسی‌جه: Yongle Emperor) قدیم چین ایمپیراتورو. ۱۷ جولای ۱۴۰۲ – ۱۲ آقوست ۱۴۲۴ ایل‌لر آراسیندا حؤکومت ائدیب. آتاسی هونقوو دیر. و اؤزونون وفاتیندان سوْنرا هونقشی واریث کیمی تخت و تاجه صاحیب چیخیب.

بؤلمه:شاهلار
یونقژنق (ایمپیراتور)

**یونقژنق** (ایمپیراتور) (اینگیلیسی‌جه: Yongzheng Emperor) بیر ایمپیراتور ایدی. ۲۷ دسامبر ۱۷۲۲– ۸ اوکتوبر ۱۷۳۵ ایل‌لر آراسیندا حؤکومت ائدیب. آتاسی کانقشی دیر.کانقشی اؤلوموندن سوْنرا حؤکومتی اله کئچدیب. و اؤزونون وفاتیندان سوْنرا چیان‌لونق (ایمپیراتور) واریث کیمی تخت و تاجه صاحیب چیخیب.

بؤلمه:شاهلار
یونق جی

**یونق جی** (اینگیلیسی‌جه: Yong Ji) قدیم چین ایمپیراتورو.

بؤلمه:شاهلار
یومی (ایمپیراتور)

**یومی** (ایمپیراتور) (اینگیلیسی‌جه: Emperor Yōmei) بیر ایمپیراتور ایدی. ۳ اوکتوبر ۵۸۵ – ۲۱ مئی ۵۸۷ ایل‌لر آراسیندا حؤکومت ائدیب. آتاسی کیم‌می (ایمپیراتور) دیر.

## گؤرونتولر


Image:Yomei tenno-ryo3200.jpg



## قایناق‌لار

بؤلمه:شاهلار
یوقایلا

**یوقایلا** (اینگیلیسی‌جه: Władysław II Jagiełło) بیر شاهزاده ایدی.مئی ۱۳۷۷ – آقوست ۱۳۸۱  ۳/۱۵ آقوست ۱۳۸۲ – ۱ ژوئن ۱۴۳۴ ایل‌لر آراسیندا حؤکومت ائدیب.

بؤلمه:شاهلار
یوسف مستنصر

**یوسف مستنصر** (اینگیلیسی‌جه: Yusuf II  Almohad caliph) بیر شاهزاده ایدی.۱۲۱۳–۱۲۲۴ ایل‌لر آراسیندا حؤکومت ائدیب. آتاسی محمد ناصر دیر. و اؤزونون وفاتیندان سوْنرا عبد واحد مخلوع واریث کیمی تخت و تاجه صاحیب چیخیب.

بؤلمه:شاهلار
یوسف قره مانلی

**یوسف قره مانلی** (اینگیلیسی‌جه: Yusuf Karamanli)۱۱ ژوئن ۱۷۹۵ - ۲۰ آقوست ۱۸۳۲ ایل‌لر آراسیندا حؤکومت ائدیب.

بؤلمه:شاهلار
یویلیانا (هولند)

**یویلیانا** (هولند) (اینگیلیسی‌جه: Juliana of the Netherlands) بیر شاهزاده ایدی.۴ سپتامبر ۱۹۴۸ – ایل‌لر آراسیندا حؤکومت ائدیب.

بؤلمه:شاهلار
یوهان (دانمارک)

**یوهان** (دانمارک) (اینگیلیسی‌جه: John  King of Denmark) بیر شاهزاده ایدی.۲۱ مئی ۱۴۸۱– ۲۰ فوریه ۱۵۱۳ ایل‌لر آراسیندا حؤکومت ائدیب. مسیحیت دینینه اعتیقاد ائتمیشدی. آتاسی بیرینجی کریستیان (دانمارک) دیر.

## قایناقلار

بؤلمه:شاهلار
بؤلمه:نوروژ پادیشاه‌لاری
بؤلمه:دانمارک پادیشاه‌لاری
بؤلمه:سوئد پادیشاه‌لاری
یوسف بن حسن

**یوسف بن حسن** (اینگیلیسی‌جه: Yusef of Morocco) بیر شاهزاده ایدی.۱۹۱۲–۱۹۲۷ ایل‌لر آراسیندا حؤکومت ائدیب. ایسلام دینینه اعتیقاد ائتمیشدی. آتاسی الحسن اول بن محمد دیر.عبد حفیظ بن حسن اؤلوموندن سوْنرا حؤکومتی اله کئچدیب. و اؤزونون وفاتیندان سوْنرا بئشینجی محمد (مراکش) واریث کیمی تخت و تاجه صاحیب چیخیب.

## گؤرونتولر


File:Yusef of Morocco 1920.jpg



## قایناق‌لار

بؤلمه:شاهلار
یوسف بن تاشفین

**یوسف بن تاشفین** (اینگیلیسی‌جه: Yusuf ibn Tashfin) بیر شاهزاده ایدی.۱۰۶۱–۱۱۰۶ ایل‌لر آراسیندا حؤکومت ائدیب. ایسلام دینینه اعتیقاد ائتمیشدی. و اؤزونون وفاتیندان سوْنرا علی بن یوسف واریث کیمی تخت و تاجه صاحیب چیخیب.

بؤلمه:شاهلار
یوزی (ایمپیراتور)

**یوزی** (ایمپیراتور) (اینگیلیسی‌جه: Emperor Yōzei) بیر ایمپیراتور ایدی. ۸۷۶–۸۸۴ ایل‌لر آراسیندا حؤکومت ائدیب.

## گؤرونتولر


Image:Tomb of Emperor Yosei.jpg
File:Imperial Seal of Japan.svg



## قایناق‌لار

بؤلمه:شاهلار
یوریاکو (ایمپیراتور)

**یوریاکو** (ایمپیراتور) (اینگیلیسی‌جه: Emperor Yūryaku) بیر ایمپیراتور ایدی. 456–479 (traditional) ایل‌لر آراسیندا حؤکومت ائدیب. آتاسی اینقیو (ایمپیراتور) دیر.

## گؤرونتولر


File:Inariyama sword.JPG



## قایناق‌لار

بؤلمه:شاهلار
یوری دولقوروکی

**یوری دولقوروکی** (اینگیلیسی‌جه: Yuri Dolgorukiy)۱۱۴۹–۱۱۵۱ ایل‌لر آراسیندا حؤکومت ائدیب.

## گؤرونتولر


File:RR5217-0018R 850-летие основания Москвы.gif



## قایناق‌لار

بؤلمه:شاهلار
یوآنس

**یوآنس** (اینگیلیسی‌جه: Joannes) روم ایمپیراتورو. ۲۰ نووامبر ۴۲۳ – مئی 425  against ایل‌لر آراسیندا حؤکومت ائدیب. و اؤزونون وفاتیندان سوْنرا اۆچونجو والنتینیان واریث کیمی تخت و تاجه صاحیب چیخیب.

## قایناقلار

بؤلمه:روم ایمپیراتورلاری
بؤلمه:شاهلار
یوان (هان)

**یوان** (هان) (اینگیلیسی‌جه: Emperor Yuan of Han) قدیم چین ایمپیراتورو. ۴۸ - ۳۳ میلادان قاباق ایل‌لر آراسیندا حؤکومت ائدیب. آتاسی چوان (ایمپیراتور) دیر.چوان (ایمپیراتور) اؤلوموندن سوْنرا حؤکومتی اله کئچدیب. و اؤزونون وفاتیندان سوْنرا چنق (ایمپیراتور) واریث کیمی تخت و تاجه صاحیب چیخیب.

## قایناقلار

بؤلمه:شاهلار
یو از قوریو

**یو از قوریو** (اینگیلیسی‌جه: U of Goryeo) بیر شاهزاده ایدی.۱۳۷۴ – ۱۳۸۸ ایل‌لر آراسیندا حؤکومت ائدیب. قنقمین قوریو اؤلوموندن سوْنرا حؤکومتی اله کئچدیب. و اؤزونون وفاتیندان سوْنرا چانق از قوریو واریث کیمی تخت و تاجه صاحیب چیخیب.

بؤلمه:شاهلار
یوسف عادل‌شاه

**یوسف عادل‌شاه** (اینگیلیسی‌جه: Yusuf Adil Shah) قدیم هیندوستان ایمپیراتورو. ۱۴۸۹–۱۵۱۱ ایل‌لر آراسیندا حؤکومت ائدیب.

بؤلمه:شاهلار
یوسف بن عبدالمؤمن

**یوسف بن عبدالمؤمن** (اینگیلیسی‌جه: Abu Yaqub Yusuf) بیر شاهزاده ایدی.۱۱۶۳–۱۱۸۴ ایل‌لر آراسیندا حؤکومت ائدیب. ایسلام دینینه اعتیقاد ائتمیشدی.

بؤلمه:شاهلار
یهویاکین

**یهویاکین** (اینگیلیسی‌جه: Jehoiakim) بیر شاهزاده ایدی.۶۰۹–۵۹۸ میلادان قاباق ایل‌لر آراسیندا حؤکومت ائدیب.

## گؤرونتولر


File:Jehoiakim Burns the Word of God (Bible Card).jpg



## قایناق‌لار

بؤلمه:شاهلار
یهوشافاط

**یهوشافاط** (اینگیلیسی‌جه: Jehoshaphat) بیر شاهزاده ایدی. ۸۷۰ - ۸۴۹ میلادان قاباق ایل‌لر آراسیندا حؤکومت ائدیب. آسا اؤلوموندن سوْنرا حؤکومتی اله کئچدیب.

## گؤرونتولر


File:Triomphe de Josaphat.jpg



## قایناق‌لار

بؤلمه:شاهلار
یعقوب لیث

**یعقوب لیث** (اینگیلیسی‌جه: Ya'qub ibn al-Layth al-Saffar) قدیم ایران شاهی.۸۶۱–۸۷۹ ایل‌لر آراسیندا حؤکومت ائدیب. و اؤزونون وفاتیندان سوْنرا عمرو لیث واریث کیمی تخت و تاجه صاحیب چیخیب.

## گؤرونتولر


File:Transoxiana 8th century.svg
Image:Battle of Dayr al-'Aqul.svg



## قایناق‌لار

بؤلمه:شاهلار
یحیی معتلی بالله

**یحیى معتلی بالله** (اینگیلیسی‌جه: Yahya ibn Ali ibn Hammud al-Mu'tali) اوموی خلیفه‌سی. 1021 to 1023 and 1025 to ۱۰۲۶ ایل‌لر آراسیندا حؤکومت ائدیب.

بؤلمه:شاهلار
یحیی معتصم

**یحیى معتصم** (اینگیلیسی‌جه: Yahya al-Mu'tasim) بیر شاهزاده ایدی.۱۲۲۷–۱۲۲۹ ایل‌لر آراسیندا حؤکومت ائدیب. ایسلام دینینه اعتیقاد ائتمیشدی. آتاسی محمد ناصر دیر.عبد له عادل اؤلوموندن سوْنرا حؤکومتی اله کئچدیب.

بؤلمه:شاهلار
یحیى ثانی بن یحیى

**یحیى ثانی بن یحیى** (اینگیلیسی‌جه: Yahya ibn Yahya) بیر شاهزاده ایدی.۸۶۴-۸۷۴ ایل‌لر آراسیندا حؤکومت ائدیب. ایسلامین شیعه مذهبینه اعتیقاد ائتمیشدی.

بؤلمه:شاهلار
یحیى بن محمد

**یحیى بن محمد** (اینگیلیسی‌جه: Yahya ibn Muhammad) بیر شاهزاده ایدی.۸۴۸-۸۶۴ ایل‌لر آراسیندا حؤکومت ائدیب. ایسلامین شیعه مذهبینه اعتیقاد ائتمیشدی. آتاسی محمد بن ادریس ثانی دیر.علی حیدره بن محمد بن ادریس ثانی اؤلوموندن سوْنرا حؤکومتی اله کئچدیب.

بؤلمه:شاهلار
یحیى بن قاسم بن ادریس

**یحیى بن قاسم بن ادریس** (اینگیلیسی‌جه: Yahya ibn al-Qasim) بیر شاهزاده ایدی.۸۸۰-۹۰۴ ایل‌لر آراسیندا حؤکومت ائدیب. ایسلامین شیعه مذهبینه اعتیقاد ائتمیشدی.

بؤلمه:شاهلار
یحیى بن ادریس بن عمر

**یحیى بن ادریس بن عمر** (اینگیلیسی‌جه: Yahya ibn Idris ibn Umar) بیر شاهزاده ایدی.۹۰۴-۹۱۷ ایل‌لر آراسیندا حؤکومت ائدیب. ایسلامین شیعه مذهبینه اعتیقاد ائتمیشدی.

بؤلمه:شاهلار
یحیى بتراء

**یحیى بتراء** (اینگیلیسی‌جه: Yahya Petra of Kelantan) بیر شاهزاده ایدی.۲۱ سپتامبر ۱۹۷۵ – ۲۹ مارس ۱۹۷۹ ایل‌لر آراسیندا حؤکومت ائدیب. عبدالحلیم معظم شاه اؤلوموندن سوْنرا حؤکومتی اله کئچدیب.

بؤلمه:شاهلار
یجونق چوسان

**یجونق چوسان** (اینگیلیسی‌جه: Yejong of Joseon) بیر شاهزاده ایدی.۱۴۶۸–۱۴۶۹ ایل‌لر آراسیندا حؤکومت ائدیب. آتاسی سجو چوسان دیر.سجو چوسان اؤلوموندن سوْنرا حؤکومتی اله کئچدیب. و اؤزونون وفاتیندان سوْنرا سئونقجونق چوسان واریث کیمی تخت و تاجه صاحیب چیخیب.

بؤلمه:شاهلار
یربعام

**یربعام** (اینگیلیسی‌جه: Jeroboam) بیر شاهزاده ایدی. 931 to ۹۱۰ میلادان قاباق ایل‌لر آراسیندا حؤکومت ائدیب. رحبعام اؤلوموندن سوْنرا حؤکومتی اله کئچدیب.

## گؤرونتولر


File:Claes Moeyaert - Sacrifice of Jeroboam - Google Art Project.jpg
File:Ahijahs and Jeroboam.jpg



## قایناق‌لار

بؤلمه:شاهلار
یحیی حمیدالدین

**یحیی حمیدالدین** (اینگیلیسی‌جه: Yahya Muhammad Hamid ed-Din) بیر شاهزاده ایدی.۴ ژوئن ۱۹۰۴ – ۱۷ فوریه ۱۹۴۸ ایل‌لر آراسیندا حؤکومت ائدیب. شیعه مذهبینه اعتیقاد ائتمیشدی. و اؤزونون وفاتیندان سوْنرا احمد بن یحیی واریث کیمی تخت و تاجه صاحیب چیخیب.

بؤلمه:شاهلار
بؤلمه:یمنلی سیاستچیلر
یائو

**یائو** (اینگیلیسی‌جه: Emperor Yao) قدیم چین ایمپیراتورو. ۲۳۳۳ میلادان قاباق–۲۲۳۴ میلادان قاباق (99 yars) ایل‌لر آراسیندا حؤکومت ائدیب.

بؤلمه:شاهلار
یانقسو

**یانقسو** (اینگیلیسی‌جه: Jangsu of Goguryeo)413-491 (78 yars) ایل‌لر آراسیندا حؤکومت ائدیب.

بؤلمه:شاهلار
یانق جیا

**یانق جیا** (اینگیلیسی‌جه: Yang Jia of Shang) قدیم چین ایمپیراتورو.

بؤلمه:شاهلار
یاسمین پهلوی

**یاسمین پهلوی** (اینگیلیسی‌جه: Yasmine Pahlavi) یوخسا **یاسمین اعتماد امینی**، ایرانین گئچمیش ولیعهدی رضا پهلوی نین حیات یولداشی و پهلوی خاندانی نین بیر عوضوو.

## قایناقلار

بؤلمه:۱۹۶۸-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:یاشایان اینسانلار
بؤلمه:محمدرضا پهلوی
یان (بوهم)

**یان** (بوهم) (اینگیلیسی‌جه: John of Bohemia) بیر شاهزاده ایدی.۱۳۱۰–۱۳۴۶ ایل‌لر آراسیندا حؤکومت ائدیب.

بؤلمه:شاهلار
یاروسلاو مودری

**یاروسلاو مودری** (اینگیلیسی‌جه: Yaroslav the Wise) بیر شاهزاده ایدی.۱۰۱۹–۱۰۵۴ ایل‌لر آراسیندا حؤکومت ائدیب. آتاسی ولادیمیر کبیر دیر.

بؤلمه:شاهلار
ویلهلمینای (هولند)

**ویلهلمینای** (هولند) (اینگیلیسی‌جه: Wilhelmina of the Netherlands) بیر شاهزاده ایدی.۲۳ نووامبر ۱۸۹۰ – ایل‌لر آراسیندا حؤکومت ائدیب.

بؤلمه:شاهلار
یادویقا (لهیستان)

**یادویقا** (لهیستان) (اینگیلیسی‌جه: Jadwiga of Poland) بیر شاهزاده ایدی.۱۶ اوکتوبر ۱۳۸۴ – ۱۷ جولای ۱۳۹۹ ایل‌لر آراسیندا حؤکومت ائدیب. آتاسی بیرینجی لایوش دیر. و اؤزونون وفاتیندان سوْنرا یوقایلا واریث کیمی تخت و تاجه صاحیب چیخیب.

بؤلمه:شاهلار
ویلهلمینا (پرو)س)

**ویلهلمینا** (پرو)س) (اینگیلیسی‌جه: Wilhelmina of Prussia  Princess of Orange) بیر شاهزاده ایدی.۴ اوکتوبر ۱۷۶۷ – ۹ آپریل ۱۸۰۶ ایل‌لر آراسیندا حؤکومت ائدیب.

بؤلمه:شاهلار
ویلهلم کارل

**ویلهلم کارل** (اینگیلیسی‌جه: Wilhelm Karl  Duke of Urach) بیر شاهزاده ایدی.۱۷ جولای ۱۸۶۹ – ۲۴ مارس ۱۹۲۸ ایل‌لر آراسیندا حؤکومت ائدیب.

بؤلمه:شاهلار
ویکتوریا (سوئد ولیعهدی)

**ویکتوریا** سوئد ولیعهدی (اینگیلیسی‌جه: Victoria  Crown Princess of Sweden) بیر شاهزاده ایدی. آتاسی اوْن‌دؤردونجو کارل قوستاف (سوئد) دیر.

## قایناقلار

بؤلمه:شاهلار
بؤلمه:سوئدلی ایجتیماعی کیمسه‌لر
ویکتوریا (پرنسس)

**ویکتوریا** (پرنسس) (اینگیلیسی‌جه: Victoria  Princess Royal) بیر شاهزاده ایدی.۹ مارس ۱۸۸۸ – ۱۵ ژوئن ۱۸۸۸ ایل‌لر آراسیندا حؤکومت ائدیب.

بؤلمه:شاهلار
ویستهم

**ویستهم** (اینگیلیسی‌جه: Vistahm) قدیم ایران شاهی.590/1–596 or ۵۹۴/۵–۶۰۰ ایل‌لر آراسیندا حؤکومت ائدیب. مزدیسنا دینینه اعتیقاد ائتمیشدی.خسروپرویز اؤلوموندن سوْنرا حؤکومتی اله کئچدیب. و اؤزونون وفاتیندان سوْنرا خسروپرویز واریث کیمی تخت و تاجه صاحیب چیخیب.

بؤلمه:شاهلار
ویتلیوس

**ویتلیوس** (اینگیلیسی‌جه: Vitellius) روم ایمپیراتورو. ۱۶ آپریل AD 69 – 22 دسامبر AD 69 ایل‌لر آراسیندا حؤکومت ائدیب. اتو (روم) اؤلوموندن سوْنرا حؤکومتی اله کئچدیب. و اؤزونون وفاتیندان سوْنرا وسپاسیان واریث کیمی تخت و تاجه صاحیب چیخیب.
## قایناقلار

بؤلمه:روم ایمپیراتورلاری
بؤلمه:شاهلار
ویتائوتاس

**ویتائوتاس** (اینگیلیسی‌جه: Vytautas) بیر شاهزاده ایدی.آقوست ۴  ۱۳۹۲ – اوکتوبر ۲۷  ۱۴۳۰ ایل‌لر آراسیندا حؤکومت ائدیب.

بؤلمه:شاهلار
وو یی (شانق)

**وو یی** (شانق) (اینگیلیسی‌جه: Wu Yi of Shang) قدیم چین ایمپیراتورو. ۱۱۴۷ - ۱۱۱۲ میلادان قاباق ایل‌لر آراسیندا حؤکومت ائدیب. و اؤزونون وفاتیندان سوْنرا ون دینق واریث کیمی تخت و تاجه صاحیب چیخیب.

بؤلمه:شاهلار
وو سنقویی

**وو سنقویی** (اینگیلیسی‌جه: Wu Sangui) قدیم چین ایمپیراتورو. مارس ۱۶۷۸ – آقوست ۱۶۷۸ ایل‌لر آراسیندا حؤکومت ائدیب.

بؤلمه:شاهلار
ویلهلم (پرو)س

**ویلهلم (پرو)س** (اینگیلیسی‌جه: Wilhelm  German Crown Prince) بیر شاهزاده ایدی.۴ ژوئن ۱۹۴۱–۲۰ جولای ۱۹۵۱ ایل‌لر آراسیندا حؤکومت ائدیب. مسیحیت دینینه اعتیقاد ائتمیشدی.ایکینجی ویلهلم اؤلوموندن سوْنرا حؤکومتی اله کئچدیب.

بؤلمه:شاهلار
ویلم-آلکساندر

**ویلم-آلکساندر** (اینگیلیسی‌جه: Willem-Alexander of the Netherlands) بیر شاهزاده ایدی.۳۰ آپریل ۲۰۱۳ –ایندیکی زامانا کیمی ایل‌لر آراسیندا حؤکومت ائدیب. مسیحیت دینینه اعتیقاد ائتمیشدی.

بؤلمه:شاهلار
وو جیا

**وو جیا** (اینگیلیسی‌جه: Wo Jia) قدیم چین ایمپیراتورو.

بؤلمه:شاهلار
وو (هان)

**وو** (هان) (اینگیلیسی‌جه: Emperor Wu of Han) قدیم چین ایمپیراتورو. ۹ مارس ۱۴۱ میلادان قاباق – ۲۹ مارس ۸۷ میلادان قاباق ایل‌لر آراسیندا حؤکومت ائدیب.

## قایناقلار

بؤلمه:شاهلار
ون دینق

**ون دینق** (اینگیلیسی‌جه: Wen Ding) قدیم چین ایمپیراتورو. ۱۱۱۲ - ۱۱۰۲ میلادان قاباق ایل‌لر آراسیندا حؤکومت ائدیب. و اؤزونون وفاتیندان سوْنرا دی یی واریث کیمی تخت و تاجه صاحیب چیخیب.

بؤلمه:شاهلار
ون (هان)

**ون** (هان) (اینگیلیسی‌جه: Emperor Wen of Han) قدیم چین ایمپیراتورو. ۱۸۰–۱۵۷ میلادان قاباق ایل‌لر آراسیندا حؤکومت ائدیب. آتاسی قائوزو (ایمپیراتور) (4th son of) دیر.هوشائو (هان) اؤلوموندن سوْنرا حؤکومتی اله کئچدیب. و اؤزونون وفاتیندان سوْنرا جینق (هان) واریث کیمی تخت و تاجه صاحیب چیخیب.

## قایناقلار

بؤلمه:شاهلار
ولوسیانوس

**ولوسیانوس** (اینگیلیسی‌جه: Volusianus) روم ایمپیراتورو. 251–253 (with ) ایل‌لر آراسیندا حؤکومت ائدیب. آتاسی تربونیانوس قالوس دیر.دقیانوس و هرنیوس اتروسکوس اؤلوموندن سوْنرا حؤکومتی اله کئچدیب. و اؤزونون وفاتیندان سوْنرا آئمیلیانوس واریث کیمی تخت و تاجه صاحیب چیخیب.

## قایناقلار

بؤلمه:روم ایمپیراتورلاری
بؤلمه:شاهلار
وشتی

**وشتی** (اینگیلیسی‌جه: Vashti) بیر شاهزاده ایدی. ۴۷۹ میلادان قاباق ایل‌لر آراسیندا حؤکومت ائدیب. آتاسی بلشاصر دیر.آمستریس اؤلوموندن سوْنرا حؤکومتی اله کئچدیب.

بؤلمه:شاهلار
وسپاسیان

**وسپاسیان** (اینگیلیسی‌جه: Vespasian) روم ایمپیراتورو. ۱ جولای ۶۹ – ۲۴ ژوئن ۷۹ ایل‌لر آراسیندا حؤکومت ائدیب. ویتلیوس اؤلوموندن سوْنرا حؤکومتی اله کئچدیب. و اؤزونون وفاتیندان سوْنرا تیتوس واریث کیمی تخت و تاجه صاحیب چیخیب.
## قایناقلار

بؤلمه:روم ایمپیراتورلاری
بؤلمه:شاهلار
وترانیو

**وترانیو** (اینگیلیسی‌جه: Vetranio) روم ایمپیراتورو. ۱ مارس – ۲۵ دسامبر ۳۵۰ ایل‌لر آراسیندا حؤکومت ائدیب.

## قایناقلار

بؤلمه:روم ایمپیراتورلاری
بؤلمه:شاهلار
وای رن

**وای رن** (اینگیلیسی‌جه: Wai Ren) قدیم چین ایمپیراتورو.

بؤلمه:شاهلار