open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
کاندوم

کاندوم، جینسي علاقه لرین دوران، بویو یا دا جینسياتلا یولداش لیق (STI) آنلاشماق مومکونلوغونو آزالماق اوچون ایستیفاده اولونان بیر قاشقاز شکللی مانع وسیله دیر. هم اَر و هم ده قادین کاندوملاري وار. دوزگون ایستیفاده ائله- و هر ایلیشکی ایله- آروادلار کی، شریکلری ارکک کاندوملار ایستیفاده ائدیرلر، هر ایل ده ۲%-ده بو ایستیفاده ائتمه یه باشلاییرلار. یئنی دن گئدیش اوچون، بو ایستیفاده لرین یئرینده بو ایستیثمارلارین یئرده 18٪ دیر. بو ماده لردن استفاده ائدرک، گۆنورئیا، کلامئدییا، تریکومونیاز، هئپاتیت بی و ایچ آی وی/ ایدز خطرینی چوخ آزالدیریر. اونلار دا جینتیل هیرپیس، اینسان پاپیلوما وایرس (HPV) و سیفلیسدن آز دا قورويورلار.

ارکک کاندوم، ایلیشکی لر اولماسا دا بیر ارکک سیک یوخسا شومبول اوستونه رولولور و فیزیکی بیر مانیع یاراتاراق، سکندرین سکسی شریکین بدنینه گلمه سینی مانیع اولور. ارکک کاندوملار عمومیتله لاتکسدن و داها آز دا پولیوریتان، پلیزیسپرن و قوزو کولکدن دوزه لیرلر. ارکک کاندوملارین ایستیفاده سی یاخشی، گئریلمه سی یاخشی و آز جانبی ایستیفاده لرینین مزیتلری وار. لاتکس آلرژیی اولانلار اوچون پولیوریتان یا باشقا سینتئتیک نوسخه ایشلندیریلیر. قادین کوندوملاری عمومیتله پولیوریتاندان دوزولور و چوخ دفه ایستیفاده اولونور.

کانډوملار STI- لری نین قاباغین آلماسی نین بیر یولودور و هئچ اولماسا 1564-دن بري ایستیفاده اولونور. گومر کاندوملاری 1855 ایلینده آچیلیب، 1920-جی ایللرده لاتکس کاندوملاری دا آچیلیر. دونیا ساغلیق تشکیلاتینین لازیم دارالاری لیستینده دیر. گئنیشلندیک اؤلکه لرده توپ لاری نین لاری هر بیری 0.03 - 0.08 دوللار دیر. آمریکادا کاندوملار معمولاً ۱ دلار دن آز آلیر. دونیا بوجوقدا دوغوم قارشیلاشماسی ایستیفاده ائدنلردن 10% دن آزینقون کانډوم ایستیفاده ائتیر. موستقیل لرین ایستیفاده سینی گئنیشلندیریلن اؤلکه لرده داها چوخ گؤستریر. بریتانیا ده کاندوم دوغوم قارشیلاشماسی نین ان چوخ گئنیش ایستیفاده سی دیر (22%) آمما آمریکا دا او، ان چوخ گینیش ایستیابی نین اوچونجو یولودور (15%). هر ایل 6-9 میلیارد نفر ساتيلير.

## قایناقلار:
شینگئل

**شینگئل،** زستور یا هیرپیس **زستور** آدلاناراق، آغریلی بیر دَری قاشینماسی ایله بیرلیکده یئرلشن بیر یئر ده بولسترلرله گؤستریلن ویروسلو بیر ناخوشلودور. عادي اولاراق، آردينجا، بدنين و يا اوزونون سول و يا ساغ بدنین طرفینده یوخسا اۆز ده باش وئریر. ایکی - دؤرد گون اؤنجه، قاشینما  باشلاییر بدنده آغری و قاشینما یئری اولا بیلیر . باشقا حالدا، عادي اولاراق نئچه علامت وار، گرچی بعضیلرین تب و یا باش آغریسی یا دا یورغونلوق حیس ائتمه سی مومکوندور. آرکا عامله ایکی- دؤرد هفته ایله یاخشیلاشیر؛ آمما بعضی آداملاردا آیلار یا دا ایللر داوام ائده جک عصب آغری لاری  یارانیر و بو حالت  دری ریپئتیک نیورالژی (PHN) آدلانیر. ضعیف مودافعه سی اولانلاردا، آراسی آراسی آیرق چوخ دا گلیر. اگر **آرکا** گؤزو ایله علاقه لر ائدیرسه، بینا ائتمه سی ممکن دیر.

شینگئل، فردین بدنینه وارئکلا زوستر ویروسونون (VZV) بیر داها فعاللاشماسیندان دیر. بو مرض VZV- نین باشلانماسیندان ندن اولور. بیر دفعه کی، جوجه لرین یاشاماسی باشا چاتدیقدان سورا، ویروس عصب سلوللارین دا فعال قالماز. او، تکرار فعال اولاندا، عصبي بدندن دری دکی پایلارا گتیریر و بولورلار یاراتیر. رئاکتیوتاسیون اوچون خطر فاکتورلار، قوجا یاش، مودافعه سی نین ضعیفلندیریلمه سی و 18 آییندان قاباق کوزه لگی اولماسیندان عبارت دیر. ویروسین بدنده نجه قالماسی و یا سونراجا نجه تکرار فعاللاشماسی یاخشی آنلاییلمیشدیر. بولسترلرده ویروسا توخونماق، اونو توتماميش آدامدا جوجه لرین سبب اولا بیلر، آمما شینگلزین ندن اولماز. تشخيص، عادي اولاراق، شخصين علامتلر و علامتلرينه اساسلانير. وارسیلا زستور ویروسی هیرپکس سمپلکس ویروسی ایله بیرلشمه یه جک؛ آنجاق، اونلار ویروسلارین بیر قوجالاسینا عايید دیرلار.

شینگئل واکسیناسی، استفاده اولونان واکسینا گؤره، شینگل خطرینی ۵۰- ۹۰%-ا آزالدیر. بو، دری رپئتیک نیورالژی نین ساییسی دا آزالیر و اگر شینگلز باش وئریرسه، اونون شئدّتینی دا آزالیدیر. اگر شینگئلز باش وئریرسه، آکسیکلوویر کیمی آنتی ویروسال دوا لار، آکسیکلویرین ظوهوروندان 72 ساعات سورا باشلانسا، ناخوشلوغو یاخینلاشما و دوام ائتمه سینی آزالدا بیلر. شواهیدلر، آنتی ویروال و یا استروئیدلرین پوسترپئتیک نیورالژی نین درجه سینده بؤیوک ائتکیلندیرمه سینی گؤستریر. پاراساتامول، NSAID لر، یا اوپیوئیدلار حاد دردین قاباغیندا ایستیفاده اولونور.

تخمین لرینه گؤره، اینسانلارين اوچده بیرینده بیر واخت شینگئل اولوب. بو مرض بالالاردا چوخ گؤرکملی اولسا دا، اوشاقلار دا اونو آلماق اولار. هر ایلده یئنی کیسلری سولو شخصلر آراسيندا ۱۰۰۰ نفرده ۱.۲-۱.۴-دن ۶۵ یاشدان اوْلایانلار آراسيندا ۱۰۰۰ نفره ۳.۹-۱۱.۸-دن آلتیندا یئرلشیب. 85 ياشينا چاتانلارين ياريسينين ياريسي، بير داها حمله يه دوشه جک و 5 پاييندان آزين دا چوخ حمله يه دوزه جک. بو ناخوشلوق قدیم زامانلاردان بري تانينير.

## قایناقلار:
ایکولیسیز

**اسکولیوزیس،** بیر شخصین مئرزه سی نین بیر طرفه مونحنی اولان بیر طیبی وضعیتدیر. منحنی معمولاً اوچ اؤلچوده "S"- یا "C"- شکلده دیر. بعضی لرده، مونحنی لیک درجه سی دایر قالار، اؤزگه لرده واختلا آرتیر. یاخشی اسکولیوز عادي اولاراق، سورون لاریاراتماز، آمّا آغیر شکیل لر نفس آلماغی دا مانع اولا بیلر. عادي اولاراق، آغري يوخدور.

چوخلو قضیالارین ندنی بیلینممیش، آمما اینانیلیر کی، ژنتیکی و محیط فاکتورلارینین ترکیبی وار. خطر فاکتورلاری دا باشقا خسته خانا اهالئسي واردیر. او، عضله لرین اسپامسی، دماغی پاراسی، مارفان سندروماسی و نیورو فئبروماتوز کیمی تومورلارین دا باشقا بیر دورومونا گؤره باش وئرر. تشخيص رينق اشعه لري ائله تأييد اولونور. اسکولیوز عمومیتله اوْلان بیر قورولوشدور کی، اوْلان کوره ییر، یا دا اساس داخیل اولان بیر عمودون نورمال اولدوغو بیر فعالیتدیر.

درمان، مونحنیلیک درجه سی، یئرلشمه سی و سببینه باغلی دیر. آز مونحنی لری ساده جه دؤورلوکله گؤزله یه بیلرلر. درمانلار، قوروشماق، معین تمرینلر و جراحی دن عبارت اولا بیلر. بو قوللاییق شخصین اوستونه قویولمالی و بؤیوکلیک دايانمایا قدر گونده لیک ایستیفاده اولونمالی دیر. بو حادثه نین داها دا آغیرلاشماسی خطرینی آزالماق اوچون مخصوص تمرینلر ایستیفاده اولونمالیدیر. اونلار تک یا باشقا درمانلار ایله بیرلیکده، اؤرنک قامتلی یولداشیلا دا ایشله نیلیرلر. کیروپراکتیک دستکلر، رژیم قوشوللاری و یا تمرین لرین وضعیتین داها دا یاخینلاشماسینی دئییل. آمما، دیگر ساغلیق فایدالاریندان اؤتري ده ایدمان هله ده توصیه اولونور.

اسکولوز آداملارين حدود ۳%-ده باش وئریر. چوخ واخت 10 و 20 ياشلار آراسيندا باش وئرير. قادینلار عادي اولاراق ارککلرین دن داها آغیر تأثیرلشدیرلر. بو سؤزلوک :   اولونموش: skoliosis دن دیر و "یوکولمه" معناسینی دئییر.

## قایناقلار:
کونژکینتیویت

کونژینتیویت، **گلدیرلی گؤز** آدلاناراق، گؤزون آغ بؤلومونون و گؤزلوپونون ایچکی سیراغینین گؤز یاشی بیر قاتین سوخماسی دیر. گؤزونو گولوش و یا قیزیل رنگلي گؤرسه دیر. آغری، یانق، خارش و یا قاشینمالار باش وره بیلر. بو گؤزون آغلاماسی چوخالمیش یا دا سحر "یولوندا باغلی" اولمالی دیر. گؤزون آغ بؤلومونون ده سوکولمه سی مۆمکین دیر. خارق العاده لیکلر ایله باغلی اولان دا، خارق العاده یاردیملار داها دا چوخ گؤرکملی دیر. کونژنتوئتیس بیر یا هر ایکی گؤزو یا دا هر ایکی گؤزلرینده تاثیر ائتمه یه بیلر.

ان چوخ گؤرکملی اینتیفاس ندنلری ویروس و سورا باکتئریال دیر. ویروسلو اینفیکشن، عمومی سوک و یا باشقا علامتلرله برابر باش وئرر. هم ویروس و هم باکتریا کیمی کیمی کیمسه لر آچیقلا انسانلار آراسین دا یاییلیر. پولن و یا حيوان توکلرینه آلرژی ده چوخ دا چوخ دا چوخدور. تشخيص چوخ واخت علامتلر و علامتلر اوستونده قورولور. هردن، بوشالتما نمونه سی کولتور اوچون گؤندریلیر.

موعتبر اولماق، ایله اللرین یویولماسی ایله اولور. درمان اساس ندندن آسیلی دیر. چوخ ویروسلو کیسلرده، معینی درمان یوخدور. باکتریال اینفئکشن دن گلن چوخلو کیسه لر ده درمان اولمادان قورتارارلار؛ آمما آنتی بیوتیکلر بو ناخوشلوغو یاخینلاشدیرارلار. کانتاک لانسلار گئدن و گۆنورئیا و یا کلامئدیادان آنفئکساسییا دوغولان شخصلر موعالیجه اولونماليدير. آلرژی حاللار antihistamines یا mast cell inhibitor drops ایله درمان اولونور.

هر ایل 3-6 میلیون نفرین آراسیندا کنژونکتویت وار. بؤیوکلرده، ویروس ندنلری داها چوخ اولور، اوشاقلاردا، باکتری سببلری داها دا چوخ اولور. عادي اولاراق، آداملار بیر-ایکي هفته دن سورا یاخشیلاشارلار. اگر گؤزو ائتمه سی، بؤیوک آغری، نورا حساسیت، هیرپئس علامتلری، یا دا علامتلر بیر هفته سورا یاخشیلاشمادیغی اولسا، داها دا دیآگوست و درمان لازیم اولا بیلر. نئوآناتال کنجونکتویتیس آدلانان نوزادانین کونژونکتویتسی ده اؤزل درمانا احتیاجی وار.

## قایناقلار:
گیجلمک

گیجلمک، بیر شخصین حرکت ائتمه سی و یا اطرافداکی اشیا لارین حرکت ائتمیسی ایسه حرکت ائتمه سینی حس ائتمه سی نین علامتی دیر. چوخ واخت، بیر دؤنمک یا دا تئزلشدیرمک حرکتی ساییلار. بو، سئمی، قوسماق، سوئدلَنمه و یا گئتمه ایسه چتینلیگیله باغلی اولا بیلر. باشین حرکت ائتدیگی زامان داها دا یاخین اولور. گیجلمگی، باش چولادیغی نین ان یایین نؤعیدیدیر.

ان چوخ گؤرۆلن باش گیجلمک سونوجوندا اولان بئناین پاروکسیسمال وئرتیقو(BPPV) مئنیرئریز مریضلیگی و لابیرینفیتیس  داها آز گؤرۆلن سکته ،بئیین تومورو ، بئیین یاریلماسی ، مالتیپول ایسکولوروزیس ، میگرئن تروما ، و قولاق لار آراسیندا اولان فیشار لار یوخسا باسا باس گتيريلمه سي نين ايفاده سي ايشيگلي يئرين يئرين باشلانماسي نين ايرينگلي ايشيكى يئرينگ ايشيغي (BPPV) ، مينيئرليگي و لابرينتئتدير. آز دا چوخ گؤرن سببلر: سسکروت، آغری تومورلاری، آغری زایینی، چوخالما اسکلروزو، میگرائن، تراما و اورتادا قولاقلار آراسینداکی ناموزال فشارلار. فیزیولوژیک چنگللیک، گمینده یا ساده جه گؤزلرینی باغلی ایشله مه دن سورا، اوزون مودّت حرکتلره چالیشمالی دیر. باشقا سببلر ده کربون مونوکسید، الکل و یا اسپرین کیمی توکسینلره قارشی لیقلار اولا بیلر. ورتیگو، عادي اولاراق، vestibular سیستئمین بیر بؤلومونده بیر مسئله نی گؤستریر. باش چولوقونون باشقا سببلرینده پریسینکوپ، بیزادلیق و غیر مخصوص باش چولاقلار واردیر.

بئناین پاروکسیسمال پوزیسیونال ایستیقامت، حرکتله تکرار ایستیقاماتلار اولان شخصده داها چوخ گؤرونور و بو ایستیقیملار آراسیندا نورمال دیر. بو حئکایه لر بیر دقیقه دن آز دوام ائدیر. دکس هولپئک تستی، بو حالتده نیستاگمس آدلانان چئوریلیش حرکاتینین بیر دؤورونو یاراتیر. مینیئرین ناخوشلوغو ایسه چوخ واخت قولاقلاردا زنگلر، قولاقلارین سسیسی یوخ اولور و ایستیقامتین حمله لری ایسه ایندی ۲۰ دقیقه دن چوخ داوام ائدیر. لابرینتئتده چولاقین باشلاماسی بیر آندا و نیستاگموس حرکتسیز اولور. بو حالتده ایستیقامت گونلر دوام ائده بیلر. داها آغیر سببلر ده دوشونولمه لی دیر؛ بویوک اگر ضعیفلیک، باش آغریسی، قوش گؤزو، یا دا بیزلیکله باغلی اولسا.

چولاق، بیر واختلاردا 20-40% اینسانلارا تأثیر ائدیر، 7.5-10% اینسانلار دا چولاقلار وار. بير ايلده تقريباً 5٪ اينجي ايشله يير. بو، ياشلار گئچن واخت چوخ ياييليشير و قادينلارا کیشیلرله برابر ایکي-اوچ قات چوخ ياييليب. ورتیگو گئنیشلنمیش تاپمیش اؤلکه لرده اورژانسی بؤلوملرینه گئچنلرین حدود ۲-۳%-ی تشکیل ائدیر.

## آدرس:
دؤولتی اؤرنک اوْرتا اوْخولو

**دؤولتی اؤرنک اوْرتا اوْخولو** (فارسجا:مدرسه نمونهٔ دولتی) ایران اؤیرتماق و بسله‌مه باخانلیغی طرفیندن اؤرنک (نمونه) تانینان دؤولتی اوخول‌لارا دئییلیر. بو اوخول‌لارا گیریش اوچون گیریش سؽناقی (ورودی امتحان) وئرماق لاریم دیر.
## قایناقلار
پارلاق یئته‌نک‌لرین بسله‌مه‌سی میللی قورومو

**پارلاق یئته‌نک‌لرین بسله‌مه‌سی میللی قورمو** (فارسجا:سازمان ملی پرورش استعداد های درخشان)ایران‌ین پارلاق یئته‌نک‌لر اوْرتا اوخول‌ یا دا**چئویک‌لر مدرسه‌سی** (فارسجا:مدرسه تیزهوشان)لارین ساخلایان قوروما دئییلیر. بو اوخول‌لارا گیریش اوچون گیریش سؽناقی (ورودی ایمتحان) وئرماق لازیم دیر. بو اوخول‌لار علمی لحاظ دان ایران‌ین ان یاخشی اوخول‌لاریدیلار دؤولتی اؤرنک اوخو‌ل‌لاری علمی لحاظ دان بو اوخول‌لار دان سونرا ایکینجی قؤنوم (یئر ، جایگاه) دا دیلار.

## قایناقلار
اوزه ایلتیهابی/تونسیللیتیز

**تونسیللیتیز،** سونسللرین آلتیندان، معمولاً تز باشلاییر. بو بیر جور فارینگیت دیر. علامتلرین دن عیبارت اولا بیلر: بوغدا آغریسی، تب، توزومون بؤیوکلندیریلیشی، آغیرلاشما مشکللاری و بوغدا اطرافدا بؤیوک لئمف گوزللر. پیچیدگی لر پریتونسیلر ابسسیز دن عیبارت دیر.

تونسیللیتیز چوخ واخت وایرالی اینفئکئشن دن باش وئریر و بو ایشلرین ۵- ۴۰%-ی باکتریال اینفئکئرته ندن اولور. A- A باکتیری لری نین استروپوکوکوسونا ندن اولدوقدا، بو آنلاشیق بوغاز سستروپو دئییلیر. نادراً Neisseria gonorrhoeae، Corynebacterium diphtheriae، و یا Haemophilus influenzae کیمی باکتیریلر ندن اولا بیلر. عادي اولاراق، اينفئکسييا اینسانلار آراسيندا هوا ايله ياييلير. سینتور سکه سی کیمی بیر امتیاز سیستمی مومکون ندنی لری آیریلاشماغا یاردیم اده بیلر. بو تصدیق گوزونون سویوبو یا دا استرپ تستو ائله اولا بیلر.

درمان چاليشمالاريندا علامتلرين ياخشىلىنى و komplikاتلارين آزالماسيني گوره بيلر. پاراساتامول (آسیتامینوفن) و ایبوپروفن دردین رفع ائتمک اوچون ایستیفاده اولونور. اگر سستروپی گوزلسه، آغزی ایله آنتی بیوتیک پنیسیلین وئریلمه سی عمومیتله توصیه اولونور. پنیسیلین آلرژیک لیک لرینده، سفالوسپورینلار یا ماکروئیدلر ایستیفاده اولونور. تونزیلیتین چوخ باش وئرن ایپئدیوملاری اولان اوشاقلاردا تونزیلیکتومییا گله جک ایپئديوملارین خطرینی آزالدیریر.

۷٫۵% اینسانین هر اوچ آیلیق دورومدا بوغدا آغریسی وار و ۲% اینسان هر ایل توونزیلیت اوچون دوکتورلا گؤروشور. بو، اوخول یازیچی اوشاقلاردا چوخ گؤروشه جک و عایله ده دئییل کی، دوزلنمه و قیش آیلاریندا باش وئریر. چوخ آدام دارالاشماسی ایله و یا یوخسا درمانلا یاخشیلاشیر. 40٪ آدامدا، سستروپوکوکوسون موجود اولماسی یا اولماسی باخیمدان، علامتلر اوچ گون عرضئنده و 80٪ آدامدا بیر هفته عرضینده یئرلشیر. آنتی بیوتیک لر علامتلرین مدتینی ۱۶ ساعات یاخینلاشدیریر.

## قایناقلار:
کلینفلتر سندرومی

47 (KS) Klinefelter کلینفلتر سندرومی Syndrome (KS) ، XXY آدلی بیر شکیل ده آدلاندیر. اساس خصوصیتلر قارانلیق و آز بیر آز ضعیف عمل ائدن بیزلیک دیر. چوخ واخت علامتلر ظریف اولا بیلر و چوخ آدام اونلارا تاثیر ائتمه یه باشلاییر. بعضاً، علامتلر داها دا گؤرکملی اولور و بو، گوجلو عضلالارین ضعیفلندیریلمه سینی، اوجاغین آرتماسینی، ضعیف ایش بیرلیگی، بدن ساچینین آزالماسینی، دؤشلرین بؤیوکلندیریلماسینی و جنسیتده علاقه نین آزالماسيني داخیل ائدیر. چوخ واخت بو علامتلر آنجاق بلوغتدا گؤرولور. عادي اولاراق، هوشلوق طبیعی دیر، آمما اوخوموشلوق و دانيشماقدا اولان مشقلر داها دا چوخدور. علامتلر معمولاً اگر اوچ یا داها چوخ X کروموزوملار (۴۸، ۲۷۰- یین سندرومو یا ۴۹، ۲۹۰۰- یین سندرومو) واردیرسا داها آغیر اولور.

کلينفلتر سندروم تصادوفي یوخسا یاپدان شیکلده باش وئرير. آرتيقي ايكس کروموزوم آتادان و آنادان بير آز ايشله نير. بؤیوک آنالارین کیس- کیندن دوغان اوشاقلارینین خطرینه کمی چوخالمالی دیر. بو حالت معمولاً آتا-آنادان میراث آلماز. اساس میکانیزملرین ایکی X کروموزومونا علاوه، ایکی X کروموزوم داخیل دیر کی، کل کروموزوما سایی ۴۷ یا داها چوخ اولماسا، عادتی ۴۶-دن چوخدور. کیس یوخسا نمونه، کیریوتیپ آدلانان ژنتیک تستله تشخیص اولونور.

درماني بیلینمه سه ده، بير نئچه درمان ياراديجي دير. فیزیک درمانی، سؤز و دیل درمانی، مشورت و اؤیرنجی یوللارینین دَییشدیرمه سی فایدالی اولا بیلر. تستوسترون عوضولوغو، چوخ آز اولانلارا ایستیفاده اولونور. بؤیوک دؤشلر جراحیله گؤتورولمه یه بیله جک. بو مرضین داخیل اولان آدداجا اَرککلرین ایسه کؤرپه دوغماق اوچون یاراددیغی تکਨਾਲੋਜੀ نین کؤرپه سی ایله اوشاق دوغماق ایسته ییرلر، آمما بو، باهالی و خطردن آزاد دئییل. XXY اَرلرین، معمول دن داها چوخ سادا سرطان خطرینه دوشن گؤرونور، آمّا گئنه ده قادینلاردان داها آز. بو وضعیتده اولان آداملارین عادي عؤمور مۆدّیدی وار.

کلاينفلتر سندروما، چوخ گؤروشومال خراموزوماللارین بیری دیر و 1000 دوغوملو اوغلانین هر بیرینده ایکی دن ایکی نفرده یاییر. اونون آدینا 1940-جی ایللرده بو وضعیتین آچیقلانماسی اوچون آمریکالی ایندوکرینولوژیست هری کلینفلتر آدلانیب. 1956 ایلینده، آرتیرما X کروموزومونون آچیلماسی ایلک دفعه یادا سالدی. موشلاردا XXY سندروما دا وار و بو اونا گؤره ده فایدالی بیر آراشدیرما نومونه دیر.

## قایناقلار:
پری-ایکلامپسیا

پری ایکلامپسیا (**PE**) ، یوخاری قان فیشاری اولان بیر نووع ایختلال یوخسا بوزوکلوگو دور کی، اوْلانماسیندا قانین یوخاری فیشاری و چوخ واخت اورین ده بؤیوک میقداردا پروتئینی دیر. بو حالت دوغولاندا، بو حالت 20 هفته دوغولاندان سورا باشلاییر. آغیر خسته لیکده، قیرمیزی قان تومورونون شکلی، قان تومورلاری نین آزلماسینا، قارا جییرین فعالیتینین ضعیفلشمک، گورونجوغون فعالیتینین پوزولماسینا، تورمک، سیفرده سیغینما ندن اولان تنفس کسمه یه، یا دا گؤزو قارالماسینا سبب اولا بیلر. **پری ایکلامپسیا،** آنا و کؤرپه اوچون دا یاخین نتیجه لرین خطرینی آرتیرار. اگر درمان اولماسا، نوبته ندن اولا بیلر و بو مرحله ده ایکلامپسیا آدلانیر.

پری ایکلامپسیا خطر فاکتورلاری بوغراسیت، اؤنجه ایپارتنسییا، یاشالی لارا و دیابتی میلتس دیر. او، اوّلجی آروادین بوینوشونده و ایکی قوشو دوغدوغوندا دا چوخ گؤستریلیر. اساس میکانزم دیگر فاکتورلار آراسیندا پلاسانتادا قان وادی نین غیر طبیعی تشکیلینی ایسته ییر. چوخلو کیسلری دوغومدان قاباق تشخیص اولونور. چوخ ندیر کی، پری ایکلمپسیا دوغومدان سونرا باشلاییر. تاریخی اولاراق، آراشدیریجی یئرلشمه اوچون هر دو اوجا قان فیشار و اورینده اولان پروتئئن لازیم اولسادا، بعضی تعریفینده ده هیپرتونیا و اونا باغلی هر هانسی عضوی نین ایستیفاده ائتمه سی ایله علاقه لری دهخیل اولور. قان فشارى 140 mmHg سیستولک و 90 mmHg دیاستولک دن چوخ اولاندا، بو حالتده، بو حالت ده، دوقققوز هفته دوغومدان سونرا، بير قاديندا دؤرد ساعاتدان چوخ فرقده اولاندا، اوجا دئمک دئمکدیر. پری ایکلامپسیا دوغومدان قاباق کیمسه لرین قاباغیندا یئرینه یئرینه دوشمه یه رک روتئنیک معاینه اولونور.

مخلوقا اوچون توصیه لر عیبارت دیر: آسپیرین، چوخ خطرلی اولانلاردا، آز مصرف اولان ساحه لرده کلسیم قوشولماسی و قاباقکی هئپرتونسیونون دوالارلا درمانی. پری ایکلامپسیا ایله دوغانلاردا، کؤرپه و پلزنتا دوغولماسی مؤثره لی بیر درمان دیر. دوغوم زاماني، آروادين نئجه آغيرليغيني و نئجه دوغوم زامانيني گؤزله يئر. دوغومدان قاباق آنانين دورومونو داها ياخشيلاشماق اوچون لابیتال و میتئلدوپا کئمي قانين فشار لاري دا استفاده اولونماليدير. مگنیزیم سولفات آغیر ناخوشلوقدان دوچار اولانلاردا اکلامپسیا نین قاباغین آلماسی اوچون ایستیفاده اولونور. بیدرست و دوز دوزونون درمان و یا موخدره اوچون فایدالی اولماسی معلوم اولوب.

پری ایکلامپسیا دونیا بویوکلرین 2- 8%- نین اوستونه تأثیر گؤستریر. هئپرتونسیو خسته لیک لر (که پریکلامپسیا داخیل دیر) ، بو خسته لیکدن سورا اؤلومون ان چوخ گؤروشدیگی سببی دیر. ۲۰۱۵-جی ایلده ۴۶۹۰۰ نفر اؤلومه ندن اولدو. پری ایکلامپسیا معمولاً 32 هفته دن سورا باش وئریر، آمّا اگر اوّل باش وئریرسک، داها دا یاخین سونوج لارله باغلی دیر. پری ایکلامپسیا ایله دوچار اولان قادینلار، سوراکی دؤورده اۆرک و سکته خطرینه چوخ یاخینلاشیرلار. "اکلامپسیا" سؤزو يونانيجه "برق" سؤزوندن آلینمیش دیر. ایلک بو وضعیتین بیلدیریلیشی بی.ز. ۵-جی عصرده هیپوکراتس طرفیندن ائدیلیب.

## قایناقلار:
صوفیان من

صوفیان من خبر سایتی (فارسجا: پایگاه خبری صوفیان من) بیر ایرانلی خبر سایتی دیر. بو سایت 1400 جی گونش ایلی‌نین تیر آییندا، محمد احمدی اکبری الیله آچیلدی.بو سایت 2 دیلده ( فارسجا،تورکجه ) یاییملانیر. 

## قایناقلار

بؤلمه:سایتلار
بؤلمه:ایرانلی سایتلار
بؤلمه:فارسجا خبر سایتلاری
مارکوس روزنر

**مارکوس روزنر** (اینگیلیسجه: *Marcus Rosner*) کانادالی اویونچو. ۱۰ آگوست ۱۹۸۹-جو ایلده بریتیش کولومبیا دا دوغولوب.

## قایناقلار

بؤلمه:کانادالی کیشی اویونچولار
مئنیئرز خسته لیگی

**مئنیئرز خسته لیگی** ( قیساسی: **MD**) ایچکی قولاق داکی بیر ایختلال یوخسا بوزوکلوگو دیر کی، دونیا نین دؤنمک (vertigo) ، قولاقلاردا زنگ چکمک (tinnitus) ، قولاقلارین ائتمه سی و قولاقلارین دولوموشلوغو ایله تانیش دیر. عادي اولاراق، باشلانيشدا فقط بیر قولاق تأثیری وار؛ آنجاق زامان کچنده هر ائکئسي ده بو اثرله علاقه یه دوشه بیلر. ایپیوزولار عمومیتله ۲۰ دقیقه دن بیر نئچه ساعاتا قدر داوام ائدیر. حصرلر آراسيندا واخت فرقليدئر. قولاقلارین سسی و زنگ لری واختلا- واختلا داوام ائتدیرر.

مینیئرز ناخوشلوغونون ندنی بیلینممیش، آمما احتمالاً ژنتیکی و موحیط لی فاکتورلار ایله باغلی دیر. بو حادثه نین نه اوچون باش وئرمه سی باره ده بیر سیرا نظریه وار، بونلارا مربوط اولان قان وادی لری نین قیسماسی، ویروس اینفکاسیونلاری و اؤزون مدافعه سی رئاکسییالارین داخیل دیر. بو حادثه لردن 10%-ی عائله لرده باشلاییب. اینسانلار دوشونورلر کی، علامتلر داخلی قولاق لارین لیبرینتینه یاییلمیش سیخ لیقلارین چوخلماسینین نتیجه سینده باش وئریر. تشخیص علامتلره و چوخ واخت قولاق معاینه سينه اساسلانير. اوْنلار دا  اوْنلاری اوْخویوبلار.

درمان يوخدور. حمله لر، چوخ واخت سئمی و نیگارانلیغا کؤمک اوچون دارالاشمالارلا درمان اولونور. هوجوملارین قاباغی آلما تدبیرلری، عمومیتله شواهدیله آز دا مؤحکمله میش. دوز آز اولان بیر رژیم، ادویه دارلار و کورتیکوسteroidلر ایسته ییرلر. فیزیک درمانی توازن و مشورتین قورومونا کؤمک ائدیر. باشقا تدبیرلر مؤثره لی اولمسا، آمما خطرلرله باغلی اولسا، قولاق یا جراحی یه تزئکیه ده چالیشمالی دیر. تامپانوسومیا لوله لرینین ایستیفاده سی، محبوب اولسا دا، قوللانیلماز.

مینیئرز ناخوشلوغو ایلک دفعه ۱۸۰۰-جی ایللرین باشلاریندا پروسپر مینیئر طرفیندن بیلینمیش دیر. ۱۰۰۰ نفر اوچون ۳٫۳-۱۹٫۹ نفرین آراسین دا اثرلر واردیر. چوخ واخت 40 - 60 ياشيندا اولان آداملاردا باشلاییر. قادینلار اَرلرین دن داها چوخ بو مرضدن دوچار اولورلار. علامتلرین 5 - 15 ایلدن سورا، دونیا دؤندوکونون باشلانماسی عمومیتله باشا دوشور و شخصین توازنین آز آزلاقدان، تاثیرلندیگی قولاقدا اعتداللی بیر سَس ضعیفلَنمه سی و قولاقدا زنگینلَنمیسی قالیر.

## قایناقلار:
تروئیدین آز چالیشماسی

هیپوتایرئیدزمی، یا دا آز چالیشماسی تیروئید یا آز **تیروئئید** آدلانان، اینندوکرین سیستئمین اینگیلیسجه: endocrine system disorder (یاشاییش) دیر. بو، آجیلیق، یورغونلوق، قورغوشلوق، اورقانیک سسلنمه، افسورده لیک و یا وزن آرتماسی ساییلاراق بیر سیرا علامتلر گؤستریر. هردن گئچمه دن بوغدانين قاباقجا بؤلومونون تورموسو اولار. بو، بویوک بویون دوران درمان اولونماماسیندا هیپوتایرئودیزمین بویۆک بویونا یا دا بویونا یود کمیته سی نین ندن اولا بیلر.

دونیالیق بوغازدا چوخ آز یود، هیپو تیروئدیزمین ان چوخ گؤروشینده دیر. هاشیمیتونون تیروئیدتیسی، آرتیرما ایتیریلی یودون دوزلو اؤلکه لرده هیپوتیروئیدیتین ان چوخ گؤستریلن ندنی دیر. آز دا چوخ گؤروشلن سببه لر، رادیو اکتیو ایوودیون ایله کئچمیشده درمان اولونماسی، هیپوتالاموس یا ایلک هیپوتاز غدودونون یارالانیب، بعضی دارو لری، دوغولدوغو زامان تیروئییدین ایشله مه سی نین یوخلوغونو، یا دا کئچمیشده تئرئید جراحیینی اؤزلگه آلماقدیر. هیپوتایرئودیزمین دیگنوستاسی، شوبهه اولدوقدا، تیروئیدین موحریکلشدیرن هورمون (TSH) و تیروکسین لیوالری اؤلچولن قان موعایناتلاری ایله تصدیق اولونور.

دوز یودیزاسیون چوخلو جمعیتلرده هیپوتایرئودیزمین قاباغین آلدی. تیروئیود هرمونونو لیوتیروکسین ایله گئدیش، هیپوتئرئودوزما درمان ائدیر. طیبي متخصصلر دوزونو علامتلر و تئروکسین و TSH نين نرماللاشماسينا گؤره دوزله ییرلر. قوروجو دوران تیروئید داواسی نین وئریلمه سی خطیر. آمما دوزلو یودون چوخلوغو اؤنملی اولسا دا، چوخلو یود هئپوتایرئودیزمین بعضی شکل لرینی داها دا یاخینلاشدیرار.

دونیا دا بیر میلیارد نفرین ایدون آزلیق وار، آمما بو نئچه دفعه هیدروئیدون آلتیندان گئدرک بیلینمیر. آمریکادا هیپوتایرئودیزم 0.3-0.4٪ اینسانلاردا باش وئریر. سوبکلینیک هیپوتایرئودیزم، نورمال تیروکسین لیوالری و TSH لیوالری نین چوخالماسی ایله مشخص اولان بیر یاخشی هیپوتئرئودیزم فورماسی دیر. هیپوتایرئدیزم قادینلاردا اَرلرده داها چوخ گؤروشیلیر. ۶۰- یا چوخ ياشين اوسته اولانلار داها چوخ بو مرضدن دوچار اولورلار. ایتلر ده، بلی و آتلار کیمی، هیپوتایرئودیزمین دا یارادیلماسی بیلینمیر، گرچی داها نادیر. "هیپو *تیرو*ئدیزم" سؤزو یونانیجا "هیپو" دئمکدن آلینمیش، "تیرو" دئمكدن "تیرو"، "*ایدو*" دئممکدن "فورم" دئمیر.

## قایناقلار:
سولی زیگیل

**مولوسکوم کنتاژوسوم** (MC) سولی زیگیل ، هردن سو وارتلار دئییلیر، دئییل، دئییلیشده بیر ویروس infeksiیاسین دیر کی، اورتادا بیر بوشاق اولان کوچولو، گؤزه ل رنگلی یارالارین اورتایا چیخماسی سونوجو دیر. هردن خارقشي و یا دردلي اولارلار و تکجه و يا توپ- توپ اولورلار. دَرئدن هر ساحه یه تأثیر وئرر، بو ساحه ده قارین، آیاق، قول، بوغاز، جینټال بؤلگه و اوز داها دا چوخ یئرلشیر. بو لئژالارین باشلانماسی اینفئکشن دن سونرا ۷ هفته یاخینلاشیر. عادي اولاراق بير ايل عرضئنده ياراميزليقسيز يوخ اولورلار.

اینفکاسیون ندنی  "*مولوسکوم کانتاژوسوم*" (MCV) ویروسو (Molluscum contagiosum virus) آدلانان پوکس ویروسودور. ویروس مستقیم تماس، جینسی چالیشما دان علاوه، یا دا کولش کیمی آلینمیش اشیا لردن یاییلیر. بو دوروم شخصین اؤزونون ده بدنین باشقا بؤلوملرینه یاییلیر. خطر فاکتورلاریندان عبارت دیر: ضعیف مدافعت سیستمی، آتوپک دَرماتئتیس و چوخلوغون سبب اولدوغو یاشاییش شرایطی. بیر انفیکشنین ایچینه، تکرار اینفیکراسیون دا گلیر. تشخيص، عادي اولاراق، دَرَشلرين گؤرونوشونه گؤره وئریلیر.

قاباغین اولماسي اَللريني يويماق و شخصي اشيالري پايلاشمايماغي شاملدئر. درمان لازيم اولماسا دا، بعضي لره جرحلر kosmetik سببلرله گؤتورولمه سي يا دا ياييلماسيني اولماسي اوچون لازيمدير. کوللاشما، لیزر درمانی یا دا یاراسی نین آچماسی و ایچینی سورتمه ایله گؤتورمه یه بیله جک. آمما ياراني قيرخماق، يارالار دوغرماق اولار. دَیَرینه یئرلشن سیمیتیدین، پوډوفیلوتوکسین، کانتاریدین و یا پوتاسیوم هیدروکسید کرئم ده ده ایستیفاده اولونور.

۲۰۱۰-جی ایلده دونیادا حدود ۱۲۲ میلیون نفر مولوسکوم کانتاژوسوم (بئچینین ۱۸% -ی) یارا آلدی. او، بیر-اوین ياشلار آراسین داکی اوشاقلاردا داها چوخ گؤروشیلیر. ۱۹۶۶-جی ایلدن بري، آمریکادا بو دوروم داها دا چوخ یئر آلدی. اینفیکسییا اولماق، بیر بالانی مکتبدن یا اوشاقلار گودوموزو اوزاقلاشدیریب ساخلاماق اوچون ندن اولماز.

## قایناقلار:
قاراسو/گلاوکوما

**گلاوکوما** گؤزونون اینجه لری نین بیر قروپودور کی، گؤز عصبی نین دَییشمه سینه ضرر چکه جک و گؤزو گؤرممک سونوجونا ندن اولار. ان چوخ گؤروشلن نوع، آچيق کونج گلوکومودور، گؤزو دن مایع اوچون آخماق کونجینین آچيق قالماسی، داها آز گؤروشلن نؤوعلر، بو داخیل اولان باغلی کونج گلوکوم و نورمال تنسییالی گلوکوم دیر. **آچيق کونج گلوکوم** اوزون مودّتله آرادان گئدر و آغري يوخدور. پردیزی گؤزو آزالماغا باشلاییر و سورا اورتا گؤزو، درمان اولماسادا کورلوق باشلاییر. **قفل گلوکما** تدریجله یا دا قفلتدن باش وئرر. قفلتن گؤزه درد، گؤزو قارالماسی، اورتادا بؤیوک اولان گؤز آچیقلاماسی، گؤزون قیزیللیغی و سئورلیکلر اولا بیلر. گلوکومدان گلن گؤزو ائتمه، باش وئرن زامان، دایمي دیر.

گلوکوما خطر فاکتورلاریندان عیبارت دیر: گؤزو نین چوخلو فشارلاری، بو وضعیتین عائله تاریخچی سی و قانین اوجا فشارلاری. گؤزون فشارلارین دا چوخ واخت   دا 2.8 kPa دن چوخ بیر قئیدتی ایستیفاده اولونور، داها اوجا فیشارلار دا داها چوخ خطر وئریر. آمّا بعضي لرده اوزون مودّت گؤزلرين چوخ دَيَرلي اولماسي و هچ واخت ضرر چکمه يي اولماسين. عکسینه، نورمال فیشاردا گؤز عصری نین ضررینه، نورمال تنسیق گلوکما سی آدلانان نورمال فیشار دا گلیر. آچیق کونج گلوکومون میکانیزمینین ترابیکولور تورکلوکلرین آچیق سویوق گلوکومونون گلیشمه سی اولدوغو اعتین ائدیلیر، حال بو کی، قفل کونج گلوكوموندا آیریس ترابیکولر تورکلوکونو قامت ائدیر. تشخيص، گؤز معائناتينين گئچمهسي ائله باشلاندير. چوخ واخت گؤز عصبي، دوغال اولمایان بیر مقدارده قاشقاشما گؤرسهدیر.

اگر ایلک درمان اولونسا، داوا، لیزر درماني و یا جراحیله ناخوشلوغو آرتیقلاشماق و یا آنلاملاماق مومکوندور. بو درمانلارين هدفي گؤزون فیشاريني آزالتماقدير. گلوکما دوا لرینین بیر سیراً فرقلی دسته لر وار. لیزر درمانلاری هم آچيق زاویه ده، هم ده باغلی زاویه گلوکوموندا مؤثّر اولا بیلر. باشقا تدبیرلره یاخشی جاواب وئرمه ین شخصلرده گلوکما جراحی لرینین بیر سیرا نؤوعو ایستیفاده اولونور. قفل گلوکما نین درمانی طیبی اورژانسی دیر.

6-67 میلیون نفر گلوکوملا یاشاییش یئرینه گلیر. بو مرض آمریکا دا ۲ میلیون نفرین اوستونده یئرلشیب. بو، داها چوخ یاشلیلار آراسيندا باش وئریر. قفل گلوکما (قفل گلوکوم) آروادلاردا داها چوخ گؤروشه بیلر. گلاوکوما "گؤز اوغرو" آدلانمیش دیر، چونکی گؤزو آزالماسی معمولاً اوزون مودّت عرضینده یاواش باش وئریر. دونیا بوغازینین گلوکومو، کاتارکتدن سورا کورلوقون ایکینجی باشلانماسی دیر. ۲۰۱۰-جی ایلده گؤز یاشاماسینین ۵۱%-ی گؤز یاشاماغا ندن اولدو، درگیل ده ۸%-ه ندن اولدو. "*گلاوکو*ما" سؤزو قدیم یونانجا "گلاوکو" دن آلینمیش دیر و "قورقور" معناسینی آچیقلاماغا چالیشیر. اینگیلیسجه ده بو سؤز 1587 ایلینده ایشلندی و 1850 ایلین سوراسیندا گؤز منظره سی نین یارادیلماسی ایله خالقا گؤز عصری نین دَییشدیریلدیغینی گؤرمک ایسته دی.

## قایناقلار:
آرتوروز/اوستئرورتریتیز

**اوستئوتارتریتیس یوخسا آرتوروز** (OA) بیر جور مفصل خسته لیک دیر کی، مفصل قارغاق و اساس سوموکلرین پوزولماسیندان سونوجو اولور. ان چوخ گؤروشلن علامتلر، مفصل آغری و برکیلمه سی دیر. عادي اولاراق، علامتلر ائللر عرضئنده یاواش گئدرلر. ایلک اونلار تک تمرین دن سورا باش وئررلر، آمّا زامانلا دوام ائتدیررلر. باشقا علامتلر عبارت اولا بیلر: مفصللرین تورموسو، حرکتین آزالماسی و آرخاسی ایسه قوللار و آیاقلارین ضعیفلیگی و یا بیزلیگی. ان چوخ علاقه لی جومله لر بارماقلارين اوج لاريندا اولان جومله لردن و بارماقلارين آلتينداكي جومله دن، دیز و بؤيرک جومله سیندن، و بويون و آرخون آشاغی جومله لريندن عیبارتديرلار. بدنین بیر طرفینده اولان مفصللر، باشقا طرفده اولانلارا گؤره داها چوخ تأثیرلشدیر. علامتلر ایش و گونده لیک فعالیتلرینه مانع اولا بیلر. آرتریتین بعضی باشقا نوع لریندن فرقلی اولاراق، تک مفصللر، ایچکی عضولره تأثیر ائتمه یه جک.

ندنلر، ایلکی جوملا یارادیلیشی، جوملا یا ایغتی نین دوغال اولمایان شکلی و میراث آلدیغی فاکتورلارین داخیل اولماسی دیر. خطر چوخ چوخ اوْلدوغو، آیاقلاری نین اوزونلوغو فرقلی اولان، و یا ایشلرینده باش وئرن جوْخلارین چوخو ایسه چوخدور. اوستئوتارتریتین جوغرافیک و آشاغی درجه ده آلتیشلی پروسئسلرین میکانیک ایستریسینه ندن اولدوغو اعتین ائدیلیر. بو، غضروفون ائتمه سی و اساس سوموغو ایستیفاده ائتمه سی ایله یایینلاییب. آغریلار حرکته چتینلیگی یاراتدیغی اوچون عضله لرین ائتمه سی باش وره بیلر. تشخيص، نورمال اولاراق علامتلر و علامتلر اوستونده قورولوب، طیبی تصویرلر و باشقا تستلر باشقا سورونلاری دایانماسینا و یا ایفاده اولونماسینا ندن اولور. روماتئود آرتروزین قارشیسیندا، اوستئوسدا بوْللار یاخین یا دا قیزیل اولماز.

درماندا کلمه لر، آراملیق یا دا بیر عصا ایستیفاده سی ایله بیرلیکده بیرلشمه سینین دئییل، یاردیم توپلوملاری و درد دواسیندان آزالماسی شامل دیر. اوْلماقدان اوْلماق، اوْلدوغوندان چوخ آغیر اولانلارا کؤمک اده بیلر. آغری داوا لاردا پاراسیتامول (آسیتامینوفن) و این ایس ای ای دی لار کیمی ناپروکسین و ایبوپروفن واردیر. اوپیوئودون اوزون مودّت ایستیفاده سی، فایدا لار و اعتیاد و باشقا جانیبی اثرلر باره ده معلوماتین یوخلوغونا گؤره توصیه اولونماز. باشقا درمانلارا باخمایاراق، دوام ائد ن معلولیت اولسا دا، بیرلشمه عوضوو جراحی بیر آپشن اولا بیلر. قییرمه بیر جوُنوت عادي اولاراق 10 - 15 ایل دوام ائدیر.

اوستئوتارتریتیس یوخسا آرتوروز ان چوخ گؤروشموش بیر شکلیدیر و بو مرض 237 میلیون نفر یا دا دونیا جمعیتینین 3.3 فایسی ایله قارشیلاشیر. آمریکادا ۳۰-۵۳ میلیون نفر و اوسترالیا دا ۱.۹ میلیون نفر بو مرضده یاشاییب. بو، ياشلي اولاندا داها دا چوخ ياييليرير. 60 ياشدان آرتيق اولانلار آراسيندا، اَرلرین 10 و قادينلارين 18%-ه ياخين ساييلار. اوستئوتارتریت، معلول اولان ياشانانميشلارین دا حدود 2% - نين ندنی دیر.

## قایناقلار:
اِرکتیل دیسفئنکشن

اِرکتیل دیسفئنکشن (**ED**) ، ایپوتانس آدلانان، **اِرکتیک** دئسفینکشنین اوْیونلارین بیر نؤوعیدیر کی، پئنیسین قانع ائدیجی سکسی فعالیت اوچون یئتر دئکاییر. بو، قیسام یا اوزون مودّتده اولان مسئله ده اولا بیلر. بو، یاشاییشین مؤهوليتينه و دئمپريسييا، نیگارانليق و يا سونسوزلوغا ندن اولا بیلر.

خطر فاکتورلاریندان عبارت دیر: دیابتی، اۆرک مرض، اوستو وزن، گورونجو سورون لاری، تاماکا، الکول، ایضطراب و بعضی دارالاری. بو دوروملارا قان فیشارینا، آنتی آندروژنلارا، بنزودیازیپئنلره و اینتی دیپراسیونلارا قارشی دوروملار داخیل اولا بیلر. پروستات جراحی سی کیمی بعضی عمللردن سورا دا باش وئرر. تشخيص علامتلر و معائناتين اساسيندا گئدر.

درماندا اساس ندنلرین حل ائدیلمه سی، یاشاییش طرزین دَییشدیرمه سی و مشورتلر ایله باغلی اولا بیلر. سئلدنافيل (PDE5 inhibitor) کیمي داروها ايستيفاده ائتمک اولار. باشقا گزینه لرده آلپروستادیل و یا پئنس پمپسی واردیر. اگر بو تدبیرلر مؤثره لی بیر جراحی اولمسا، پنیس ایمپلنتلری یا ده قان قارالینین ترمیم ائدیلمه سی ایسه بیر آپشن اولا بیلر. سونوج لار ندندن آسیلی دیر.

اِرکتیل موشکوللئيي چوخ گئنیشدیر و آمریکا دا حدود ۳۰ میلیون کیشي بوزوور. بو، ياشلار گئچن واخت چوخ ياييليشير، آمّا ياشليليغين عادتي بیر حئصّه سي ديئل. ۴۰ یاشدان اوستون اولان کیشیلردن یاریمسی دا بو مرضدن دوچار اولا بیلر. دونيانين هر طرفي خالقلاري بو اثردن دوچار اولور.

## قایناقلار:
دیستیمی

**دیستیمیا** و کرونیک بؤیوک افسردگی (PDD) آدلانمیشدا، اوزون مودّت دیستیپتیک روحون دَییشدیرمه سی دیر. باشقا علامتلرده، یئمک و یا یئمک عادتلرینین دَییشیب، انرژی نین آزالماسی، اؤز-اؤزونو بیلیمه سی و تمرکزین دَییشدیرمه سی شامیل اولار. بو علامتلر، بؤیوک اۆزۆلمه و یا بیزده قالما باش وئرن درجه ده دیر. بؤیوک افسورده لی ایختلال یا اؤزکیشی لیک حادثه لری باش وئرر.

خطر فاکتورلاریندا، جاوان بیر یاشدا آتا-آناسی نین اؤلومو و عائله گئچمیشی واردیر. تشخيص علامتلرين اساسيندا باشقا مومکوندور ندنلرین رد اولونماسي ايله باغليدير. بؤیوکلرده علامتلر، یا دا دیآنوست اوچون اوشاقلاردا، حداقل ۲ ایل عرضینده گؤرونمه لی دیر. DSM-5-ده دیستیمیا و کرونیک بؤیوک افسوردگی بیرلیکده دواملی دیپرئسلیگی ایختلالینی یاراتدی.

درمان، مشویرت و ایس ایس آر آی کیمی دوروملار ایستیفاده ائدرک، بؤیوک افسرده لی ایختلاللارا یوخسا بوزوکلوق لارا بنزه ییر. جمعیتین ۱-۶% ناخیلی بیر واختدا بو وضعیتده دیر. ۲۰۱۵-جی ایلده دونیادا ۱۰۴ میلیون نفرین بو وضعیتده اولماسی ایستیفاده ائدیلیب. باشلانما عمومًا اوشاقلیقدا یا دا بؤیوک ایلده باشلاییر. "دستیمیا" اصطلاحی 1844-جی ایلده فلامینگ طرفیندن روان معاینه سینده ایستیفاده ائدیلدی. اوّلجه DSM-II-ده شخصیت ناغیلی اولاراق تانینمیشدی و سونرا DSM-III-ده بیر خسته لیک دؤورو اولاراق تصور اولونموشدو.

## قایناقلار:
آتریال فیبریلاسیون

**آتریال فبریلاسیون** (AF یا A-fib) نورمال اولمایان اۆرک ریتمی اوره یین آتریال کمرلرینین چټک و قاتیشیق دؤیوشو ائله مشخص اولان دوغال اولمایان اوره یی ریتم (آریتمیا) دیر. چوخ واخت، آنورمال دؤيومون قیسمی ایله باشلاییر و بو دؤيوم زامانلا داها یاخین یا دا داواملی اولور. او، اتیریال فلتور کیمی دیگر اریتمییا شکللرینده ده باشلاییر و سونرا AF-ه دؤنه بیلر. چوخ واخت حادثه لر علامتلر اولماز. هردن اۆرک آغريلار، آمانلاشما، باش آغيرلاشما، نفس آزالما و يا سينه آغريلار. بو مرض اۆرک شکيلدن، دئمنسيادان و سئکسدن دوشمک خطرينه چوخا گئچيريله نير. او، سورڤورانتریکولار تاکاکاردیا نین بیر نؤعیدیر.

یوخاری قان فیشار و اۆرگین شیرکتی نین یئرینه آلانلارین آریق فاکتورلاری. اورقانیکلا باغلی دیگر خطر فاکتورلاریندا اورقانیکی ضعیفلشدیرمه، کوروناریا و اورقانیق و آنادان دوغولان اورقانییکی بیماریلر واردیر. گئنیشلَنَن اؤلکه لرده، رئوماتیک تبدن اؤتري چوخ واخت قلبین بالوولاری یاخینلاشیر. کولمو لره باغلی خطر فاکتورلاری COPD، کؤکلو و یوخو ایپنوئاسی دیر. باشقا عامللر ده چوخ الکل، تاماکا توتماق، دیابتی و تئروتوکسیکوز دن عیبارت دیر. آمما، ياريسي دا بو خطرلرله باغلي ديئل. ساغلیق پروفسورلاری پالسین حیس ائتمه سی ائله AF- نی شوبهه ائدیرلر و الکتروکاردیئوگرام (ECG) آنلاشیب دیآگوستین تصدیق ائتمه سینی ائدیر. ايف-ده اولان عادي EKG-ده P دولولار و فاسد کمر ریتو گؤرسه ديلمير.

ساغلام یاشاییش طرزینی دَییشدیرمک، مثلاً چاقلیقلا خسته لرین وزنینی آزالماق، چوخالماق و آز الکول ایچمک، اتیری فبریلاسیون خطرینی آزالدیرا بیلر و اگر اوْلدو، اونون یوکونو آزالدیر. AF چوخ واخت اوره یی نین ریتمینی یاخین دوغال بیر لیکده (ریتم کنترول) یا دا ریتمین نورمال سینوس ریتمینه (ریتمی کنترول (rhythm control) دؤندورمه سی اوچون دارواشی ایله درمان اولونور. الکتریک اۆرک دؤشوشو AF- نی نورمال اۆرک ریتمینه دؤندهررر و شخصین ثباتسیز اولدوغو حالدا، چوخ واخت فورما ایستیفاده اوچون لازیم دیر. بعضي آداملاردا سينديرما تکرار اولماسيني مانع اولا بیلر. آز سئکورلوق خطرینه دوشنلر اوچون، آف بالاجی قانین ائتکیلمه سینی لازیم دئییل، گرچی بعضی طیبی معاینه لری آسپرین یا قارالما ضد داوا تجویز ائدیرلر. آز یا چوخ خطرلی اولانلار اوچون، معلّمینلر عمومًا قارشیلاشما دواسی تجویز ائدیرلر. قرصین ضد قوتدانما ضد دارو لاردا وارفارین و دیرک آغییز دان قوطی ضد داوا لار واردیر. چوخ آداملار سیکیشمه آلماسی خطرینه داها چوخ دوشه بیلرلر. بو دارلار سسکسک خطرینی آزالدیرارکن، بؤیوک قان تؤکولمک درجه سینی آرتیرارلار.

آتریال فبریلاسیون، چوخ گؤروشلن جدی دوغال اولمایان اۆرک ریتم دیر و ۲۰۲۰-جی ایلده دونیا ایله ۳۳ میلیون دان چوخ نفره تأثیر وئریر. ۲۰۱۴-جی ایلده، او، اوروپا و قوزئی آمریکانین ۲-۳% نوفوسونا تأثیر گؤستردی. بو، 2005-جی ایللر اطرافيندا 0.4 دان 1%-ه آرتمیشدی. گئدیجی دونیا دا، بو مرضین 0.6٪ ارکک و 0.4٪ قادینلارین دا واردیر. AF- لری نین مئقدارلاری یاشلا- یاشلا آرتیر: 0. 1٪ 50 یاشا یاخین، 4٪ 60 و 70 یاشلار آراسین دا و 14٪ 80 یاشدان اوستونلر بو مرضده یاشاییبلار. آ-فایب و آتریال فلترت 2015 ده 193300 نفرین اؤلومونه سبب اولدو. 1990 ده 29000 نفردن چوخدور. بیرینجی معلومی اولان نامعلمی نبضین ژان باتیست دی سناک طرفیندن 1749-جو ایلده بیلدیریلدی. توماس لوئیس 1909-جی ایلده ای سی جی-دن بونو یازیلمیش بیرینجی دوکتور ایدی.

## قایناقلار:
یوخو آپنئسی

یوخو آپنئسی، بیر یوخو ایشینی پوزماق ایسته ییر کی، اویاقدا نفس آلماسی یا دا گئجه نفس آلماسي واختلاری نورمالا گؤره داها چوخ باش وئریر. هر موقعیتی نئچه ثانیه دن نئچه دقیقه یه جک دوام ائدیر و اونلار گئجه نئچه دفه باش وئریرلر. ان چوخ گؤرن شکیلده بو، اوجا سسله قارقوشماقدان سورا اولور. نفس آلماق دوام ائدنده، بوغازلار یا دا بوغازلارين سسی آلیشماليدير. بو ایختلال دوغال یوخو پوزدوقجا، خسته لر گونون واختيندا **یوخو** یا دا یورغونلوق ائتمیشدیر. اوشاقلاردا اوْلدورما یا دا اوخول ده سورون لارا ندن اولا بیلر.

یوخو آپنئاسی یا دا اوستروکتیو یوخو آپنوئاسی (OSA) اولا بیلر کی، نفس آلماسی هوا آخینتی نین قامتلی اولماسی ایله کسیر، یا دا بیرینجی سیرا بیر آچیقلیقلا بیر نئچه بیر آچیقلانماسی ایسه دایانیر. اوستروکتیو (OSA) ان چوخ گؤروشموش فورمودور. او ایس ای سی نین خطر فاکتورلارینده، اوستوزو، اینگیلیسده اینگیلیسجه ویکی پدیاسی نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش"OSA"، مقاله سیندن گؤتورولوبدور. (۲۱ دئسامبر ۲۰۱۸ گئچمیشینده یوْخلانیلیبدیر). بعضي يوخو آپنئاسي اولان آداملار، بو وضعئيّته دوچار اولدوقلاريني بیلمیرلر. چوخ واخت، ایلکه بير عايئله عوضووو اونو گؤزه رله يير. یوخو اپنئاسی چوخ واخت بیر گئجه یوخو آراشدیرماسی ایله تشخیص اولونور. یوخو ایپنیاسینین دیگنوسی اوچون، ساعاتدا ۵- دن چوخ ایپئدیو اولمالیدیر.

درماندا یاشام طرزی، آغزی، نفس آلتی و جراحی دن باشقا درمانلار دا اولا بیلر. یاشام یول یولاغیندا ایستیفاده ائدنلر، الکولدن اوزاقلاشماق، وزن ائتمه، تاماکا توتماق و جانینا یاتماق دا اولا بیلر. نفس آلتیلارینا CPAP ماشینینین ایستیفاده سی واردیر. درمان اولماسا، یوخو ایپنوئاسی اۆرک حمله، سکته، دیابتی، اۆرک شکلی، اورک دؤیوشو، کؤکلو و موتر ماشینلارین تصادفی خطرینی آرتیرار.

او ایس ای بالغین %1 تا 6% و اوشاقلارين %2ینه چئوریلیر. او، اَرککلرین ایسه قادینلارین ایکی قات چوخو ایشله دی. هر ياشدا اولان آداملارا بو مرض باش وره بیلر، آمّا چوخ دا 55-60 ياشلار آراسین دا باش وئریر. CSA، اینسانلارين 1% - دن آزینی دا چکه جک. CSA نین بیر نؤعتی آلمانلی افسانه ده Ondine's curse (اوندینینین لعنتی) حاققیندا دئییل.

## قایناقلار:
اۆرک دورماسی

اۆرک دورماسی یوخسا کاردیاک آرئست قان جریانین بیردن دایانماسی بو اولای اۆرگین ائتکیلی شکیلده پامپ ائتمگینین ندنین ده اولور . علامتلر: یوخولو اولماق یوخسا آییق لیگی الدن وئرمک و دوغال اولمایان  نفس آلماسی. بعضي آداملار اۆرگی دايانمادان قاباق سينه آغري، نفس آزالماسي و يا سوسوزلوق باش وره بیلرلر. اگر دقیقه لر آرتیق دا درمان اولماسا، چوخ واخت لار اؤلومه ندن اولور.

اۆرک دورماسی نین  ان چوخ اؤنملی ندن کورونارئتئرا بیماری دیر. آز دا چوخ گؤرن ندنه لر، بؤیوک قان ائتمه سی، اکسیژنین یوخولوق، چوخ آز پوتاسیوم، اۆرگین شیکلی و چوخ فعالیات. چوخلو میراثلي ایختلال لار ینخسا بوزوکلوک لار دا اوزون ق.ت. سندروما دن علاوه خطرین آرتیرمالی دیر. باشلانيش اۆرک ریتميسي چوخ واخت کامپیر فئمبریلاسيودور. دئییل کی، پالس تاپمامیشدان دا، دییاگوناسین تصدیق اولونماسی دیر. اۆرگی اعتکاف اۆرگی اعتصاب و يا اۆرگی شکيلدن باش وئرسه ده، بونلار ايشي همن ديئللر.

مانع اولماق تاماكا توتماق، بدني فعاليت و ساغلام وزن ساخلاماق ايله باغليدير. اورقانیک ایستک اوچون درماندا فوري اورقانیق- کولمو بازیافت (CPR) و شوک لرلی ریتم اولسا، ديفبریلئشن دن عیبارت دیر. صاغ قالانلار آراسيندا، هدفلي درجه حرارتين نیظارتي سونوج لاري داها ياخشيلاشديرار. اۆرک دئییل بیر کی، تکراردن اؤلوم خطرینی آزالماق اوچون یئرلشدیریلیر.

آمریکادا هر ایل ۵۳۵ مین نفرین داخیل اولدوغو بیلدیریلیر. ۱۰٬۰۰۰ نفردن ۱۳ نفر (3۲۶٬۰۰۰ یا ۶۱٪) اۆرگین ایستئراحتینی خسته خانادان چیخاریرلار، ۲۰۹٬۰۰۰ نفر (3۹٪) ده خسته خانادا باش وئریرلر. اۆرگین اعتکاف ياشلارلا داها دا چوخ ياييليب. او، اَرککلرین اَرینه داها چوخ تأثیر گؤستریر. درمانا باخماياراق، خسته خانادان چیخماقدان سونرا صاغ قالانلار سايي، ۸% دير. ساغ قالانلارين چوخو بؤیوک معلوليتلر وار. آمما چوخلو آمریکالی تلویزیونی پروقراملار، 67٪ نین دوغرو اولمایان اوجا ندن قورتولوش مئساژینی گؤرستدیلر.

## قایناقلار
مودافینیل

**مودافینیل بیر نووع داوا،** باشقا لارین آراسیندا **Provigil** مارکیتی آدی ایله ساتلانیب، نارکولپسی، نؤوبه ایشینده یوخو ایستیفاده ائتمه ایشلرینین و یا موشکول یوخو آپنئاسینین ندن اولدوغو یوخو لیغی نین درمانینا وئریلن دوا دیر. بو سوْرا دا، آلینیر و ایستیفاده ائتمه یه چالیشمالارین دا ایستیفاده اولونماسی ایسه قایل اولمامیش. آغزی ایله آلینار.

چوخ واخت باش آغریسی، نیگارانلیق، یوخو ایسته ییرم و قوصورلوق. آغیر جانبی اثرلر، آلاکسییا، استیونز- جانسون سندروما، سوء استفاده و الهلوسیناسییا لار کیمی آلارژی عکس العمللرین دن عبارت اولا بیلر. بو، حامله لیکده ایستیفاده اولونماسی نین گۆونلی اولدوغونو بیلینمز. بؤيرک و یا قارا جییر سورونلاری اولانلار اوچون، ایستیفاده اولونان دوالارين سايي کي، دَيَرلي اولماسي لازيمدير. آرتميا، بؤیوک آرتنسييا و يا سول کامپروکولر هیپتروفييا دا اولانلارا توصیه اولونماز. نجه ایشله یه سی تامامن بیلینمی . بیر احتمال وار کی بو، یوخو دورومونا قاتناشمیش بئیین ساحه لرینه ائتکیلندیرر.

مودافینل 1998- جی ایلده آمریکا ایالتینده طیبی ایستیفاده اوچون قبول ائدیلمیش دیر. آمریکادا، IV جدولین دن کنترول اولونموش ماده سی کیمی طبقه بندی اولونور. بریتانیا دا بو فقط رئسپورت دوْغومودور. بو، عمومی دوروم اولاراق وئریلیر. بریتانیا دا این ایچ ایس-ه ۲۰۱۸-جی ایلین ایلک ایلین ایشلدنلری اساسیندا آییندا ۱۰۵،۲۱ پوند خاریجی ساییلار. آمریکا دا هر آی کیمی عمده خاریجی خاریجی لری ۳۴،۲۰ دلار دیر. ۲۰۱۷-جی ایلده، آمریکا دا ۳۲۸-جی داها چوخ تجویز اولونان داوا ائیدي و ۹۰۰ مین دن چوخ نوسخه یئتیردی.

## قایناقلار:
تورنئر سندرومی

**تورنئر سندروما** (**TS**) ، ۴۵، ایکس یا **۴۵،** X، آدلاندیریلیب، بیر قادینینین X کروموزومونو یئریم یا دا تامامیندا ائتمه سی اولان ژنیتیک بیر وضعیتدیر. علامتلر و علامتلر بو مرضده اولانلار آراسيندا فرقلی اولور. دوغومدا چوخ واخت اوزون و قیرمیزی بوغدا، آلچاق قولاقلار، بوغدا نین آرخاسیندا آز ساچ، گۆده قد و اَل و آياقلارین قوروموشو گؤروله بیلر. عادي اولاراق، اونلار آییلیق دؤورلرینی و دؤشلرینی آنجاق هورمون درمانی ایله یاراتیرلار و دوغوملو تکنولوژیسی اولماسا اوشاق دوغماغا قادیرلار. اورهک نقصلري، ديابتي و تويرون هورمونو نين آزليغي داها چوخ باش وئرر. TS-ه دوچار اولانلارين چوخو عادي ذئکّه لره مالئکديرلار. چوخلاری بیر یئرین گؤرونوشو ایله باغلی چتینلری وار کی سایبیلیمی یوخسا ریاضیات اوچون لازیم اولا بیلر. گؤزو و قولاق آسماسی ایسه چوخ گلیر.

تورنئر سندرومی معمولن ایرثی دئییل بو مریضلیک ژنتیک نقصیندن اولور کی سلول دوغولماسیندا باش وئریر سلول لار دده ننه لرده یوخسا ایلک بؤلۆنمه لرینده کی واخت دا هئچ موحیطی ریسک لر و تانیلمیش و ننه یاشیندا رول اویانمیر تورنئر سندرومی کروموزوم نورمال اولمایان لیق دا کی ایکسین بۆتۆن و بیر تیکه سینده ایتیر یوخسا دئییشمک . اینسان لارین چوخو ۴۶ کروموزوم لاری وار آما تی اسی اولان لار ۴۵ کروموزوم لاری اولور . کی بودا بعضی سلول لاردا اولور .

تورنئر سندرومونا درمان بیلینمی . درمان علامتلرین دئییلدیگی اوچون کؤمک ائدیر. اوشاقلیقدا اینسانین یاشاییش هورمونونون تزریق اولونماسی بؤیوکلرین بوغونلوغونو آرتیرار. اِستروژن عوضولو درمان سينه و بؤيرکلرين بؤيويونه ندن اولور. TS-ه باغلی اولان دیگر ساغلیق پروبلئملرینی اداره ائتمک اوچون چوخ واخت طیبی باخیم لیغا احتیاجی وار.

تورنر سندروم دوغومدا هر 2,000-دن، هر 5,000-دن بیر قادیندا باش وئریر. دونيانين بوتون بؤلگه لری و اویقارلیق لار دا ائشیت تأثیرینده دیر. عمومًا TS-ه دوچار اولانلار، چوخلوً قلب و دیابتی سورونلادا اؤتري، داها یاخین عؤمور گؤزله یه جکلر. هنري ترنر بو حالتی ایلک دفعه ۱۹۳۸-جی ایلده شرحلندی. ۱۹۶۴-جی ایلده کروموزومال بیعتیقلالیقلا باغلی اولدوغو معلوم ائدیلدی.

## قایناقلار:
کرونیک ترومتیک ائنسفالوپاتی

کرونیک **تراوماتیک ائنسفالوپاتی** (**CTE**) بیر نئروودگینراتیو مریضلیک دیر. علامتلر نورمال اولاراق  ايللر سوریا جاک باشلانماز بلکی یارالاردان ائللر سورا باشلاییر داورانیش  ، روحدا و دوشونجه ده موصیبتلر اولا بئلر. چوخ واختدا بو ناخوشلوق داها دا یاخینلاشیر و آخماقلیقلا باشلاییر. اؤزکشیلیک خطرینین دَییشدیرلَنمه سی بیلینمیر.

چوخلو بیلگی لر بوکس، آمریکالی فوتبال، حرفه ای گۆلشمه، بوز هاکییسی، راگبی و فوتبال (فوتبالی) کیمی تماس سپورتلری ایله مشغول اولان ایدمانچی لاردا باش وئرمیش دیر. باشقا خطر فاکتورلاری دا عسکرینده اولماق، قاباقکی ائوینده زور و زور و یا باشین دا بیر-بیرینه وورماق. بو وضعیتین باشلاماسی اوچون لازیم اولان صدماتین دقیق سایی بیلینمیر و کسین یوخسا قطعی تشخیص آنجاق اوپوسیادا باش وره بیلر. بو مرض تاؤوپاتئیا آدلی بیر مرض دیر.

بو مرض اوچون معین درمان يوخدور. CTE-ه گؤره، باشین چوخلو یارالانیشلاری اولانلار آراسيندا %30-ا یاخینلاشیر، آمما جمعیت ساییسی آچیق دئییل. باشین تکرار یارالانیلماسی سونوجوندا دماغی نین یارالانیلیشینی آراشدیرماق 1920-جی ایللرده باشلاییب. بعضي سپورتلارين قواعديني موعيّنليک قورولوغو اولاراق ديئشدیرمک مقصده اولوندو.

## قایناقلار:
یاخین-گؤرمک/مییوپی

یاخین-گؤرمک یوخسا مییوپی ده تانینیر. بو، بیر نووع گؤز ایختیلالی یوخسا بوزوکلوگو دور کی بو بوزوکلوگ دا ایشیق قاباق دا یغیشیر رئتینانین یئرینه بو دوروم یوخون گؤرمگه و اوزاغی ضعیف گؤرمگه ندن اولور. باشقا علامتلرده باش آغریسی و گؤزلرین قوروموشو دا اولا بیلر. آغیر **یاخین گؤرمه** لیک، شبکیه نین آیریلماسی، قیرغین و گلوکما نین آرتماسی ایله باغلی دیر.

اساس ندنین ژنتیکی و موحیط فاکتورلارینین بیرلیکده اولدوغو اعتین ائدیلیر. خطر فاکتورلاری، یاخینکی اشیالارا تمرکز ائتمه یه مجبور اولان ایشلر، ائچهری گیریشلرده داها چوخ واخت کچئرتمک و بو وضعیتین عائله تاریخینی دن عیبارت دیر. او، اوجا بیر توپلومسال-ایقتصادی طبقه سیله ده باغلی دیر. اساس میکانزم گؤز توپونون اوزونلوغو چوخ اوزون یا دا آز دا چوخ گوجلو اولماسی دیر. بو بیر جور شکلی خاتمیدیر. تشخيص گؤز معائناتينين اساسيندادير.

آزدان-آغدان شواهیدلر گؤرسهدیر کی، کیچیک اوشاقلارین داها چوخ واختی اشکیردا صرف ائتمه سی ایله یاخین گؤرمه لی لرین خطرینین آزالدیلیشی مومکون دیر. بو دوغال ایشیغا قارشیلاشما ایله باغلی اولا بیلر. یاخین گؤزو گؤرمک ایستیفاده سی گؤز گؤزلۆک لری، تماس لنز لری و یا جراحی لری ایله درمان اولونور. گؤزلۆکلر، ترمیمین ان ساده و ان ایمن یولودور. تماس لنزلرینین داها گئنیش گؤرونوش ساحه سی یاراتارکن، اینفئکشن خطرینه باغلی دیر. ريفراکتور جراحي قرنيانين شکيليني دايمي اولاراق دَيئشدیره جک.

یاخین گؤرمک گؤزو ایسه گؤزو نین ان چوخ گؤزه ل مسئله سی دیر و تخمین لرینه گؤره 1.5 میلیارد نفر (بئچینین 22%-ی) ایسه بو مسئله یه چالیشیر. بو نرخلر دونيانين دئیشیک بؤلگه لرده بؤیوک فرقلر گؤستریر. بؤیوکلر آراسيندا بو سايي ۱۵- ۴۹% آراسيندادير. نرلر و قادینلار آراسيندا بو شرحلر ايشله یه بيلر. اوشاقلار آراسيندا، بو، کندلی نیپالیلارین 1% - ن، گونئی افریقا لیلارین 4% - ن، آمریکالیلارین 12% - ن و بعضی بؤیوک چین شهرلرینده 37% - نین اوستونه تأثیر گؤستریر. ۱۹۵۰-جی ایلدن بري سعرلر آرتيب. یاشاییش یئرینه یئر آلان یاخین گؤرمه ییرلر، گؤزو نین یاخینلاشماسی نین ایکی چوخ گؤزه ل ندنی دیر ویتامین A دا بو مریضلیگه قارشی یاخجی ائتکیسی وار.

## قایناقلار:
رابدومیولیسیز

**رابدومیولیز،** خراب اولان اسکلت عضله سینین تز شکلینده اولان بیر دورومدور. علامتلرین دن عیبارت اولا بیلر: عضوله لرین آغریسی، ضعیفلیک، قوسماق و گیزلیگی. چای رنگلی سودوک یا اۆرگین بیر شکلینده دؤیوشو اولا بیلر. عضوله لرین شکلینده اولان بعضی محصوللار، اؤرنک مئیوگلوبین پروتئینی گورونکلر اوچون ضررلی دیر و گورونک اوتوزما ندن اولور.

عضوله لرین ضررینه چوخ واخت دَیَرلی بیر وورما، آغیر تمرین، دارالاشما، یا دا ایستیفاده ائدن موادین سونوجو دیر. باشقا ندنه لرده، عفونت، الکتریک ضربه، سوق سوزوم، اوزون مودّت حرکت ائتمه، قان آخماسی نین یوخلوغونا، یا دا ائلانین دئیمه سینه ندن اولور. بعضي آداملار عضله لرين رابدوميوليز خطريني آرتيران مئراثلي حاللار وار. اینسانین دیآنوستاسیو، "قان" اوچون مثبت اولان ایشیق کیمی بیر اورین تست سینی آلماقلا یئرلشیب، آمّا مایکروسکوپلا معاینه ائدنده اورینده قیرمیزی قان خئیری یوخدور. قان معاینه لرینده کراتین کینازین ۱۰۰۰ U/L دن اوستون اولدوغونو، آغیر خسته لیک ۵۰۰۰ U/ L دن اوستون اولدوغو گؤرسهدلیر.

اصلا درمانی بؤیۆک سایی دا ونوسی آخیشقان اینه وورما .باشقا درمان لار کی دیالیز یوخسا هموفیلترئیشین چوخ دئییشیک نومونه برده. بیردن اورین چیخان قورولموش سودیوم بیکربونیت و مانیتول راییج شکیلده ایشلنیر آما اونلار شوایده آز گؤرسنیر لر. سونوجو عمومن یاخجی دیر اگر تز درمان اولونسا. علامتلر الییه بیلر : یوخاری قان پوتاسیومی ، آشاغی قان کلیسیومی ، قان توتولماسینین یاییلماسی و محفظه سندرمی.

رابدومولیس آمریکا دا هر ایل ۲۶۰۰۰ نفرده باش وئریر. تاریخده بو وضعیت حاقیندا نئچه سؤز اولسادا دا، ایلک مدرن شرح 1908 ایلینده زلزله دن سونرا ائدیلیب. اونون میکانیزمینی اؤنملی آچیقلامالار ۱۹۴۱-جی ایلده لندنین بلیتز دؤورونده ائدیلمیشدی. زلزله لرده يارالانانلار اوچون بو بؤیوک مسئله دیر و بو زلزله لر اوچون کؤمک ائتمک اوچون چوخ واخت رابدومولیزله صاغ قالانلاري درمان اتمک اوچون مجهول اولان طبی تیملر ده اولور.

## قایناقلار:
قیزیلجا

قیزیلجا چوخ موسری اولان بیر نووع مریضلیک دیر بو مریضلیک قیزیلجا ویروسوندان دیر علامت لر معمولن ۱۰-۱۲ گۆنده اؤزۆن گؤستریر و 7-10 گون دوام ائدیر. باشلانيش علامتلرينه، چوخ واخت  درجه سانتیگراد ( درجه فارت) دن اوستون اولان تب، اؤسگۆرک، بورون آخماسی و گؤزلرین آلتیندان دوشموش اولدوغو دن عبارتدير. Koplik' d' e لکه لر آدلانان کئچئک آغ لکه لر، علامتلر باشلاناندان سورا ایکی- اوچ گون سورا آغزیندا یارانیر. اوزده باشلانان و سونرا بدنین قالان ساحه سینه یاییلان یاییق، علامتلرین باشلانماسيندان اوچ-بئش گون سونرا باشلاییر. گئنیش خسته لیکلرین آراسیندا سئرکی (۸% یاردیم) ، اورتاق قولاق اینفکاسییاسییاسی (۷%) و پمونییا (۶%) وار. بونلار جزئي اولاراق قوخورما ندن اولان ايمونوسپرئسيون ندن اولور. آز دا کورلوق، کورلوق، و یا مغزین آلتیریقماسی باش وئریر. باشقا آدلار دا موربلی، روبولا، قیزیل سرگی و اینگیلیس سرگیسی دیر. *روسوللا* و روسوللا، *آلمانین* **قوخوزو** آدلانان دا، علاقه سی اولمایان ویروسلارین سبب اولدوغو فرقلی خسته لیک دیر.

قوخوخو هاوا یولوندا یئرله ن بیر ناخوشلوقدور کی، اینفیکتیت اولونان آداملارين سسل و چئچکمه سی ائله بیر شخصدن او بئري آداما یاخشی یاییلیر. بو، آغزی و یا بورون سئرئتیله مستقیم تماسلا دا یاییلیر. بو چوخ ساخلانیب- اون نفردن ناو نفر کی، گۆونلیک اولمایان و یاشاماق یئرینی یئرله شیب، اینفئکت اولونموش شخصله یئرلهشیب. انسانلار، آجیما باشلاییب و سوراکی دؤرد گون دن باشقا آداملارا اینفیکتیوالی دیرلار. چوخ آدامدا بیر دفعه چوخ بو مرض باش وئریر. شوبهه اولونان حاللاردا سارس ویروسونا گؤره تستلر، جامعي صحه جهدلرینه گؤره اهمیتلی دیر.

یاشاماق ایستیفاده سی یاشاماماق ایسته دیگی کیمی، ایستیفاده ائدنی ایسته دی. واکسیناسیون نتیجه سینده ۲۰۰۰- ۲۰۱۷ ایللر آراسیندا سارسادان اؤلوملر ۸۰%-ا آزالدی و ۲۰۱۷-جی ایلدن باشلاناجاقدا دونیا بویوک ۸۵%-ی اوشاقلار ایلک دوزونو آلمیشلار. شخصین اینفیکسییا آلدیغی زامان، معینی درمان یوخدور، گرچی معاونلوق سونوج لارینی یاخشیلاشدیرار. بو باخيملاردا آغيزين ائچئندن گري گري- گري (قيزيق و دوزلو سيرا) ، ساغلام يمکلري و قيزديرماسي ايچره آلماق اوچون داريشمالي دير. اگر قولاق یا پمونییا کیمی ثانویه باکتریال اینفئکسییالار باش وئریرسه، آنتی بیوتیکلر تجویز اولونمالیدیر. اوشاقلار اوچون ده ویتامین A مکمل لری توصیه اولونور.

یاشاییش یئرلرینده یئر آلان ایشیا و آفریقا اؤلکه لرینه قارشی یئرلر ده یئر آلیر. چوخ واخت اوشاقلارین ناخوشلوغو اولاراق تانینارکن، هر یاشدا اولانلارا دا تأثیر گؤستریر. واکسینادان قاباق آلینماقدادیر. ۱۹۸۰-جی ایلده ۲.۶ میلیون نفر بو مرضدن اؤلدو و ۱۹۹۰-جی ایلینده ۵۴۵۰۰۰ نفر اؤلدو. ۲۰۱۴-جی ایل ده دونیا دا واکسیناسیون یئرینه آلانلارین سایی ۷۳۰۰۰ نفرینه یاخینلاشدی. مرض و اؤلوم شرحلری ۲۰۱۹-جی ایلدن ۲۰۷۵۰۰-ا آرتدی. اینفئکتوسلانانلار آراسيندا اؤلوم خطرینین 0.2٪-ه یاخینلاشماسی وار، آمّا سوء تغذیه ایله دوچار اولانلاردا 10٪-ه قدر اولا بیلر. اینفیکشندن اؤلمکده اولانلارين چوخو بش یاشینا چاتمامیشلار. باشقا حيوانلاردا قوخوخون اولماسي بیلینمیر.
thumbtime=1:30|بندانگشتی|ویدئو باشلاماسینین خلاصه سی (اسکرپتی)

## قایناقلار: