قوموق دیلی

**قوُموق دیلی**، **قوُموقجا**، و یا **قوُموق توٚرکجه‌سی** (قوموقجا: къумукъ тил، qumuq til، قوموق تیل) ۴۵۰۰۰۰ نفر بۇ دیلده دانیشماغی باشاریر. آلتای دیللرینه باغلی بیر دیل‌دیر. روسیه اؤلکه‌سینده دانیشیلیر.

بو دیل ۱۹۳۰-جو ایللره قدر داغیستاندا موٚختلیف موٚسلمان قومیتلر آراسیندا عوٚمومی ایرتیباط دیلی اولموشدور. بو سببدن دیلین کوٚهنه آدی دا **موٚسلمان دیلی** (قوموقجا: бусурман тил، busurman til، بوسورمان تیل) ایدی.

## قوموق الیفباسی
### موعاصیر قوموق سیریلیک الیفباسی (۱۹۳۸ - )

:نوٚکته‌لر
# بوُمی قوُموق سؤزلرینده، همچنین عرب و فارس سؤزلرینده [e] صائیتی ایله باشلایان سؤزلر اوٚچون **э** حرفی یالنیز سؤزون باشلانجیغ مؤوقعیینده ایستیفاده اوْلونور. سؤزلرین اوْرتاسیندا **е** حرفی ایستیفاده اوْلونور. اگر سؤزون اولینده **е** ایشلندسه،  [je] سسی اوْلاجاق.
# **ё** حرفی باره‌ده:
#* اگر باشقا اینجه صائیتلرین اوْلدوغو سؤزون اولینده و یا **г** (گ) و یا **к** (ك) سسی ایشلدیلسه، [jø] «یؤ» سسی اوْلاجاق. دیگر حاللاردا، اگر سؤزون اوْلینده، اوْنون [jo] «یوْ»  سسی اوْلاجاق.
#* سؤزون اولیندکی [ø] «ؤ» صائیتینی نیشان ائتمک اوٚچون **оь** دیقرافیندان (دونگاره‌ندن) ایستیفاده اوْلونور.
#* اگر سؤزون اوْرتاسیندا و یا سونوندا ایشلدیلیرسه و اینجه صائیتدن سوْنرا دا [jø] «یؤ»، قالین صائیتدن سوْنا ایسه [jo] «یوْ» سسی اوْلاجاق.
#* سؤزون اوْرتاسیندا و صامیتدن سوْنرا ایستیفاده ائدیلرسه، [ø] «ؤ» سسی اوْلاجاق.
# **ю** حرفی باره‌ده:
#* اگر باشقا اینجه صائیتلرین اوْلدوغو سؤزون اولینده و یا **г** (گ) و یا **к** (ك) سسی ایشلدیلسه، [jy] «یوٚ» سسی اوْلاجاق. دیگر حاللاردا، اگر سؤزون اوْلینده، اوْنون [ju] «یوُ» سسی اوْلاجاق.
#* سؤزون اولیندکی [y] «وٚ» صائیتینی نیشان ائتمک اوٚچون **уь** دیقرافیندان (دونگاره‌ندن) ایستیفاده اوْلونور.
#* اگر سؤزون اوْرتاسیندا و یا سونوندا ایشلدیلیرسه و اینجه صائیتدن سوْنرا دا [jy] «یوٚ»، قالین صائیتدن سوْنا ایسه [ju] «یوُ» سسی اوْلاجاق.
#* سؤزون اوْرتاسیندا و صامیتدن سوْنرا ایستیفاده ائدیلرسه، [y] «وٚ» سسی اوْلاجاق.

### موعاصیر قوموق لاتین الیفباسی (۱۹۹۱ - )

### قوموق لاتین الیفباسی (۱۹۲۸ - ۱۹۳۸)

### قوموق عرب الیفباسی (۱۹۲۱ - ۱۹۲۸)

:نوٚکته‌لر:
# **و** حرفی قوُموق دیلینده موٚختلیف صائیت و صامیت سسلری ایفاده ائتمک اوٚچون ایستیفاده ائدیلمیشدیر. قوُموق دیلینده اوْرتوقرافیک ایصلاحاتلارلا ۱۹۲۱-جی ایله قدر نؤقطه‌لر و یا علامت‌لرایستیقاده‌سی ایله هر بیری فرقلی صائیتلره اوُیغون گلن ۳ خاص یئنی خرف یارادیلمیشدیر. نؤقطه‌سیز و علامت‌سیز ساده **و** حرفی ده ایستیفاده اوْلونماغا داوام ائتدی، یا [u] «وُ» صائیتی، یا دا [v]/[w] صامیتلرینی ایفاده ائتدی. دوٚزگون تلفوٚظ شرایطدن تعیین ائدیله بیلر. اگر **و** حرفی صائیت حرفدن قبل و یا بعددیرسا (چوٚنکی بوٚتون صائیتلر ۱۹۲۱-جی ایلده تصویب ائدیلمیش رسم الخطینا اوُیغون اوْلاراق یازیلمالی ایدی)، اوْندا حرف صامیت اوْلاجاق. یوْخسا صائیت اوْلاردی.
# **ی** حرفی قوُموق دیلینده موٚختلیف صائیت و صامیت سسلری ایفاده ائتمک اوٚچون ایستیفاده ائدیلمیشدیر. قوُموق دیلینده ۱۹۲۱-جی ایلده اوْرتوقرافیک ایصلاحاتلار زامانی **ی** حرفی بوٚتون حاللاردا علامت‌سیز قالمیشدیر. بوُنا گؤره ده بوُ تک حرف **ی**  یا صامیتی [j]، یا دا اینجه و یا قالین صائیتلری [i] «ی» و  [ɯ] «یٛ» ایفاده ائده بیلر.
#* اگر **ی** حرفی صائیت حرفدن قبل و یا بعددیرسا (چوٚنکی بوٚتون صائیتلر ۱۹۲۱-جی ایلده تصویب ائدیلمیش رسم الخطینا اوُیغون اوْلاراق یازیلمالی ایدی)، اوْندا حرف صامیت اوْلاجاق.
#* دیگر حاللاردا **ی** حرفینی صائیت تلفوٚظو قوُموق دیلینده ده مؤوجود اوْلان توٚرک آهنگ قانونو دوٚشمکله تعیین ائدیله بیلر. اگر **ی** حرفی  **اە ـە ە** [e] «ئ» و یا **اۏ / ۏ** [y] «وٚ» و یا **اۊ / ۊ** [ø] «ؤ» اینجه صائیتلری اوْلان سؤزده اوْلارسا و یا ایککی صامیتله  **ك** [k] و یا **گ** [g] حرفی، **ی**  اینجه صائیت اوْلاجاق و [i] کیمی اوْخوناجاق.
#* اگر **ی** حرفی **آ / ـا** [a] و یا **او / و** [u] «وُ» و یا **اوٓ / وٓ‎‎** [o] «وْ» قالین صائیتلری اوْلان سؤزده اوْلارسا و یا ایککی صامیتله  **ق** [ɢ~q] و یا **غ** [ʁ~ɣ] حرفی، **ی**  قالین صائیت اوْلاجاق و [ɯ] «یٛ» کیمی اوْخوناجاق.

## متن نومونه‌سی

«آتامیز» مسیحی دوُعاسی:

## قایناق

بؤلمه:دیللر