open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
یوهان قوتنبرق

**یوهان قوتنبرق** (آلمانجا: Johannes Gutenberg) انسانیت تاریخینده ایلک دفعه اولاراق متال لؤحه لرین کؤمکی ایله کیتاب چاپ ائتمه اصولونو ایلین آلمان ایختیراع چی سی اولموشدور.

کیتاب چاپیندا حرکتلی متال لؤحه لرین تطبیقی اینقلاب تؤره دیر. آوروپادا کیتاب ایستحصالی گوجله نیر و بوتون دونیایا گئنیش یاییلماغا باشلاییر. او رنسانس دؤورونون آچاری حساب ائدیلیر. قوتنبرقین ایلک چاپی اولان اینجیل (Bibliya) اؤز یوکسک کیفیتی ایله مشهور دور.

یوهان قوتنبرق تخمینا ۱۳۹۷، ۱۴۰۰ – جی ایللرده ماینس (Mayns) شهرینده آنادان اولموشدور. اونون آتاسی جناب گئنس فلایش (Qensflayş) تیجارت ده چالیشیردی. او دؤورون دبینه گؤره یوهان گئنس فلایش اؤز سوی آدینی دییشه ره ک واختیلکه () یاشادیقلاری یئرین آدینی گؤتورور. ۱۴۱۱ – ۱۴۲۰ – جی ایللرده قوتنبرق عایله سی پاتریشیا و وطن داشلار آراسیندا باش وئرمیش مناقیشه یه گؤره ماینسدان استراسبورگ شهرینه کؤچورلر. بورادا او عمرونون چوْخ حیصّه‌سینی کئچیر ه ره ک داشلارین پارداقلانماسی، و گوزگولرین حاضیرلانماسی ایله مشغول اولور.

۱۳۴۰ – جی ایل کیتاب چاپینین ایختیراع سی ایلی حساب اولونور. قدیم سندلره گؤره، ۱۴۴۴ – ۱۴۴۶ – جی ایللرده پروکوفی والدفوگئل (prokofiy Valdfoqel) گیزلی مکتوبدا باشقالاری ایله القیه علاقه گیره ره ک "سونی مکتوبون " سیرلرینی ساتماغا چالیشیر.

قوتنبرقین گنیال (genial) ایختراع سی اوندان ایعبارت ایدی کی، او متال حرفلری ترسینه اولاراق متالدان قاباریق شیکیلدن حاضیرلاییر. بۇ حرفلردن ییغیلان متن لری او سونرا کاغیذین اوزه رینه چاپ ائدیر ایختراع نی گئنیش تطبیق ائتمک اۆچون اونون وسایتی (vəsaiti) چاتمیر.

۱۴۴۸- جی ایلده ماینسا قاییدان قوتنبرق یوهان فاوست ایله مقاویله باغلاییر و اونا ۶٪ و گونده لیک ۸۰۰ گولدن پول اؤده مک له متبه انینین ؟(mətbəəninin) شریکلی صاحیبی اولورلار. قوتنبرق اساس کاپیتالی حیصّه – جیسسه آلیردی. دؤوریینده () پولو آرتماسی ایله فاوست تدریجاً اوزاق لاشیر و ۱۴۵۲- جی ایلده واختی – واختیندا ۸۰۰ گولدننین اؤده نیلمه سینه گؤره ایللیک حاققدان آزاد اولونور.

کیچیک مالیه وسایتی و هئچ بیر تجروبه یه مالیک ایشچیلرله قوتنبرق بؤیوک نایلییت (nəailiyyət) الده ائدیر. ۱۴۵۶ – جی ایلده او ۵ موختلیف فورمادا حرفلر تؤکور و الیا دوناتین لاتین قرامرینی (qrammatikasını) و ایکی اینجیلی چاپ ائدیر.

قوتنبرق چاپ ایشیندن گلیر گلنه قدر اوزون مدت شریکینه پول وئرمکدن بویون قاچیریر. فاوست اونو محکمه یه وئره ره ک فایزلرین (faizlərin) اؤدنیلمه سینی طلب ائدیر. محکمه ده او اودوزو و مطبع بوتونلوک له فاوستا کئچیر و قوتنبرق هر شیی تزه دن باشلامالی اولور. او سونرا وطنینه قوتنبرقه قاییدیر و اورادا یئنی جاپ مطبع سینین آچیلماسی ایله مشغول اولور.

مایس ده یاشایان حقوق شناسی دکتور. کونراد هومری ایله قوْتنبرق آراسینداکی راضی لاشمایا اساساً ۱۴۶۸ – جی ایلده او چاپ مطبعه سی یارادیر. ۱۴۶۵ – جی ایلده قوتنبرق ناساو زاده گانی طرفیندن سارایا گؤتورولور. اونا ایللیک پالتار، شراب، بوغدا وئریلیر و وئرگیلردن آزاد اولونور.

قوتنبرق عمرونون سونونا کیمی ماینس دا یاشاییر. ۱۴۶۸ – جی ایلده او وفات ائدیر. وفاتیندان سونرا اونون دقیق هارادا دفن اولونماسی معلوم اولمادیغیندان قبری معلوم دئییلدیر.

## ائشیک باغلانتی‌لار
* قوتنبرق اینجیلی ، الکترون شکیلده
* قوتنبرق موزه سی ، ماینس
* قوتنبرق کیتاب چاپی 
* قوتنبرق موزه سی  

بؤلمه:آلمانلی موخترعلر
یوهانس وینکلر

**یوهانس وینکلر** (آلمان دیلینده : Johannes Winkler ) 29 مای 1897 – جی ایلده بادکارلسروهه (Bad Karlsruhedə) ده آنادان اولموش ، کوسموس ساحه سینده پیونر (pioner) ساییلان موهندیس دیر.

طیاره اوزه باشقا آلمان پروفسورو اولان یونکرس (Yunkers) ایله بیرلیکده طیاره لری اۆچون راکتیو مۆحریک لرین لایحه لندیریلمه سی و دوزلدیلمه سی ده ایشتیراک ائدن موهندیس پارالئل اولاراق شاقولی استارت گؤتورن راکت لرین لایحه لندیریلمه سی ایله مشغول اولور. 21 فرورال 1931 – جی ایلده دئساو (Dessau) شهرینده ایلک آوروپا مایع یاناجاقلا ایشلین راکتینی حاضیرلایب سیناقدان کئچیریر. بو راکت جمعی بیر نئچه متر هوندورلویه (بیریجی سیناقدا 3 متر ، ایکی سیناقدا 60 متر ) قالخسا دا مایع یاناجاقلا ایشلین راکتین باشلانغیجی حساب اولونور.

یوهانس وینکلر 27 دکابر 1947- جی ایلده براونشوایگ دا وفات ائتدمیشدیر.
یوکسک اووا

**یۆکسک اوْوا** تورکیه جۆمهوریتی‌نین  بير بؤیوک شهري دير. بو شهرين ۲۰۰۹ اينجي ايلد ۶۱٬۱۸۲نفر اهاليسي وارمیش.

## قاليرييا

File:Yüksekova.JPG|قيشلا ماحاللسي
File:İkiyaka Dagları yüksekova.JPG|کوار اواسينين گورونوشو
File:Yüksekova 01.JPG|یۆکسک اوْوانين قيش گۆروشو


## قايناق
استانبول تۆرکجه‌سی ويكيپديا

## بیرده باخ
تورکیه شهرلرینین سییاهه‌سی

تورکیه

بؤلمه:تورکیه شهرلری
بؤلمه:Hakkari
بؤلمه:Populated places in Hakkâri Province
بؤلمه:Districts of Hakkâri Province
بؤلمه:Assyrian communities in Turkey
یکان‌کهریز

یکان کهریزکندی دوغو آذربایجان اوستانی نین مرند بولگه‌سی  نین یامچی بولوم نده اولان یکانات قصبه‌سی  نده یئرلشیب. ۱۳۸۵-جی ایلین نوفوس ساییسی اساسیندا بو کندین ۲۱۱۸ نفر اهالیسی وارایمیش.
## قایناقلار

بؤلمه:ایران
بؤلمه:مرند بؤلگه‌سی
بؤلمه:مرند بؤلگه‌سی نین کندلری
یگورگ

**یگورگ** کندی دوغو آذربایجان اوستانینین ماراغا بؤلگه‌سینین سراجوبولومو نده اوْلان قوری‌چای قصبه سی نده یئرلشیب. ۱۳۸۵ اینجی ایلیننۆفوس  ساییسی اساسیندا بۇ کندین ۷۲نفر اهالیسی وارایمیش.

## قایناقلار

بؤلمه:قوری‌چای قصبه سی
بؤلمه:ماراغا بؤلگه‌سینین کندلری
ییپسوناس

**ییپسوناس** شهری (یونانجا: *Ύψωνας*)گونئی قیبریس جومهوریتینده يئرلشيب دير. 2005 اينجي ايلده بو شهرين  ۷٫۳۴۸نفر اهالیسی وارميش.

## بیرده باخ
قیبریس شهرلری‌نین فهرستی
بؤلمه:گونئی قیبریس جومهوریتی‌نین شهرلری
۰ (سایی)

**۰** یوخسا **صیٛفیٛر**، **صیفر** یا **بوْش**، ساییلارین بیری‌دیر. بعضاً دوغال سایی ساییلار و اون‌دا دوغال ساییلارین ایلک سایی‌سی اولار؛ بعضاً ده دوغال سایی ساییلماز.

## اؤزل‌لیکلر
* صیفیر بیر سایی‌یا آرتیریلاندا، اونو دَییشمز.
* بیر سایی‌دان صیفیر آزالسا، او دَییشیلمز.
* صیفیر بیر سایی‌یا وورولسا، اونو صیفیر ائدر.
* صیفیر، صیفیردان سوْنرا، هر بیر سایی‌یا بؤلونسه، صیفیر اولار.
* صیفیردان سوْنرا هر بیر سایی صیفیرا بؤلونسه، اونون جاوابی تعریف اولونماییب‌دیر.
* صیفیر، صیفیرا بؤلونسه، جاواب موبهم‌دیر و هرنه سایی اولا بیلر.
* صیفیردان سوْنرا هر سایی صیفیر قوه‌سینه یئتیشسه، جاواب ۱ اولار.
*صیفیر، صیفیردان سوْنرا هر سایی قوه‌سینه یئتیشسه، جاواب صیفیر اولار.
* صیفیر، صیفیر قوه‌سینه یئتیشسه، جاواب موبهم‌دیر و هرنه سایی اولا بیلر.

## اتک یازی‌لار

## قایناقلار

بؤلمه:ریاضیات
بؤلمه:بۆتؤو ساییلار
۱ (سایی)

**۱** یا **بیر**، ۰دن سوْنرا و ۲دن قاباق یئرلشن بیر طبیعی عدددیر.

## خصوصیتلر
* بیر، دوغال ساییلار ایچین‌ده، صیفیر اولمایان ایلک سایی‌دیر، هم‌ده تک (فرد) ساییلارین ایلکی‌دیر.
* هر سایی اونا وورولسا، او سایی‌نین اؤزو اولار.
* حقیقی ساییلار سیستمینده، بۇ سایی‌نی ایکی تکرارلانان جوره یازماق اولار: ۱٫۰۰۰... و ۰٫۹۹۹...
* بیر، نه بیر ساده سایی‌دیر و نه مورکب سایی.
## اتک یازی‌لار

## قایناقلار

بؤلمه:بۆتؤو ساییلار
۲ (سایی)

**۲** یوْخسا **ایکی**، ۱دن سوْنرا و ۳دن قاباق یئرلشن بیر طبیعی عدددیر

## خصوصیتلر
* ایکی، دوغال ساییلار ایچین‌ده، صیفیر اولمایان ایلک جوت ساییدیر.
* هر سایی اونا بؤلونه بیلسه، جوت سایی ساییلار.
* ایکی، ایلک ساده ساییدیر.
* ایکی، تک جوت ساده سایی‌دیر و اوندان باشقا ساده ساییلار هامیسی تک سایی‌دیرلار.
* هر عددین ساده‌جه سون (ساغداکی) رقمی ایکی‌یه بؤلونسه، یعنی ۰، ۲، ۴، ۶ ویا ۸ اولسا، او عدد اؤزو ده ایکی‌یه بؤلونه بیلر.

## اتک یازی‌لار

## قایناقلار

بؤلمه:بۆتؤو ساییلار
۳ (سایی)

**۳** یوْخسا **اۆچ**، ۲دن سوْنرا و ۴دن قاباق یئرلشن بیر طبیعی عدددیر.

## خصوصیتلر
* اوچ، ایلک تک ساده سایی‌دیر.
* بیر دوغال سایی‌نین رقملری‌نین توپلامی اوچه بؤلونه بیلسه، او سایی اؤزو ده اوچه بؤلونه بیلر.

## اتک یازی‌لار

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتی‌لار

بؤلمه:بۆتؤو ساییلار
۴ (سایی)

**۴** یوْخسا **دؤرد**، ۳دن سوْنرا و ۵دن قاباق یئرلشن بیر طبیعی عدددیر.

## اؤزل‌لیکلر
* دؤرد، ایلک مورکب سایی‌دیر.
* بیر سایی‌نین ایکی سون (ساغداکی) رقمی دؤرده بؤلونه بیلسه، او سایی اؤزو ده دؤرده بؤلونه بیلر.

## اتک یازی‌لار

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتی‌لار

بؤلمه:بۆتؤو ساییلار
۶ (سایی)

**۶** یوْخسا **آلتی**، ۵دن سوْنرا و ۷دن قاباق یئرلشن بیر طبیعی عدددیر.

## خصوصیت‌لر
* آلتی، بوتون اؤزوندن کیچیک بؤلونه بیلن ساییلارین (۱، ۲ و ۳) توپلامی ایله عئینی اولدوغونا گؤره، ایلک موکمل سایی‌دیر.
* بیر سایی ایکی و اوچه بؤلونه بیلسه، آلتی‌یا دا بؤلونه بیلر.

## اتک یازی‌لار

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتی‌لار

بؤلمه:بۆتؤو ساییلار
۷ (سایی)

**۷** یوْخسا **یئددی**، ۶دان سوْنرا و ۸دن قاباق یئرلشن بیر طبیعی عدددیر

## اتک یازی‌لار

## قایناقلار

بؤلمه:بۆتؤو ساییلار
۸ (سایی)

**۸** یوْخسا **سککیز**، ۷دن سوْنرا و ۹دان قاباق یئرلشن بیر طبیعی عدددیر.

## خصوصیت
* بیر سایی‌نین سون (ساغداکی) اوچ رقمی سگگیزه بؤلونه بیلسه، او سایی اؤزو ده سگگیزه بؤلونه بیلر.

## اتک یازی‌لار

## قایناقلار

بؤلمه:بۆتؤو ساییلار
۹ (سایی)

**۹** یوْخسا **دوْققوز**، ۸دن سوْنرا و ۱۰دان قاباق یئرلشن بیر طبیعی عدددیر.

## خصوصیت‌لر
* دوققوز، اون‌لو سیستمده، سون سایی‌دیر.
* بیر سایی‌نین رقملری‌نین توپلامی دوققوزا بؤلونه بیلسه، او سایی اؤزو ده دوققوزا بؤلونه بیلر.

## اتک یازی‌لار

## قایناقلار

بؤلمه:بۆتؤو ساییلار
یکان‌علیا

یکان علیا کندی دوغو آذربایجان اوستانی نین مرند بولگه‌سی  نین یامچی بولوم نده اولان پیکانات قصبه سی  نده یئرلشیب. 1385 اینجی ایلین نوفوس ساییسی اساسیندا بو کندین    1156نفر اهالیسی وارایمیش.
## قایناقلار

بؤلمه:ایران
بؤلمه:مرند بؤلگه‌سی
بؤلمه:مرند بؤلگه‌سی نین کندلری
۵ (سایی)

**۵** یوْخسا **بئش**، ۴دن سوْنرا و ۶دان قاباق یئرلشن بیر طبیعی عدددیر.

## خصوصیت‌لر
* هر بیر سایی‌نین سون (ساغداکی) رقمی ۰ یا ۵ اولسا، او سایی بئشه بؤلونه بیلر.
* بئش، یالنیز ساده سایی‌دیر کی سن (ساغ) رقمی بئش‌دیر، چون باشقا بئله ساییلار، بئشه بؤلونه بیلیرلر و اونا گؤره ساده دئییل‌لر.

## اتک یازی‌لار

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتی‌لار

بؤلمه:بۆتؤو ساییلار
بؤلمه:5 (number)
۲۰۰۱ (میلادی)

** میلادی ۲۰۰۱-جۆ ایل**  گریگوری تقویمی اساسیندا ایکی مین بیرینجی ایل.

## اهمیتلی حادیثه‌لر
### ژانویه
### فئوریه
### مارس
### آوریل
### مئی
### ژوئن
### ژولای
### آقوست
### سپتامبر
### اوْکتوبر
### نوْوامبر
### دسامبر

### حادیثه‌لر
*۸ اوْکتوبر - دومان نتیجه‌سینده میلان فورودگاهیندا ۲ طیاره توققوشموش، ۱۱۸ نفر هلاک  اوْلموشدور.
*۷ اوْکتوبر - آمریکا افغانیستاندا حربی عملیاتلارا باشلامیشدیر.
*۶ مئی - سوریهیه گئتدیگی بیر گزی سیراسیندا بیر جامیع مسجیدی زیارت ائدن پاپ ایکینجی ژان پوْل٬ بیر جامیعه گیرن ایلک پاپ اوْلدو.
*۵ مارس - مکّهده حجده چیخان ایزدیحامدا ۳۵ نفر اؤلدو.
*۲۷ نوْوامبر - هابل تلسکوْپو واسطه‌سیله ایلک دفعه گۆنش سیستمیندن کناردا آتموْسفر آشکار ائدیلیب.
*۲۶ فوریه - طالیبان افغانیستانین بامیان ولایتینده‌کی بۇدا هئیکل‌لرینی داغیتدی. بۇ حادیثه بؤیوک دیپلوماتیک بؤحران یاراتدی.
*۲۵ اوْکتوبر - مایکروسافت Windows XP عملیات سیستیمی ساتیشا چیخاریلدی.
*۲۳ مارس - ناتو٬ کوزوْووْ ساواشیندا اورانیوم مرمی‌سی ایشلتدیگینی اعتیراف ائتدی.
*۲۰ ژانویه - جورج دبیلیو بوش٬ آمریکانین ۴۳-جو باشقانی سئچیلدی.
*۱۳ نوْوامبر - قۇزئی ائتیلافی قوْشونلاری کابول و جلال‌آبادی طالیبان قۆووه‌لریندن تمیزله‌میشدیر.
*۱۳ ژانویه - سالوادوْردا زلزله ۸۰۰-دن چوْخ اینسانین حیاتینا سوْن قوْیور.
*۱۲ نوْوامبر - تۆرکیه٬ اؤلوم حؤکمونو قاداغان ائدن آنلاشمانی ایمضالامیشدیر.
*۱۲ سپتامبر - یازی‌چی، ترجومه‌چی ماناف سولیمانوو وفات ائتمیش‌دیر.
*۱۱ سپتامبر - آمریکادا ۱۱ سپتامبر ترور عملی: دونیا تیجارت مرکزی‌نین اکیز قولله‌لری و آمریکا مودافعه ناظیرلییی‌نین بیناسی طیاره حمله‌لرینه معروض قال‌دی، ۲ مترو ایستگاهی یارارسیز حالا دوش‌دو.
*۱۱ دسامبر - چین رسمی اوْلاراق عۆمۇم‌دۆنیا تیجارت تشکیلاتینا قاتیلدی.
*۱۰ نوْوامبر - باکیدا دۆنيا آذربایجانلیلاری‌نین بیر قۇرولتايی باشا چاتمیشدیر.
*۱۰ ژانویه - ویکی‌پدیا٬ نوپدیانین بیر پارچاسی اوْلاراق حیاتا گئچدی. بئش گۆن سوْنرا آیری بیر سایت اوْلدو.

بؤلمه:۲۰۰۱ میلادی
بؤلمه:میلادی ایللر
بؤلمه:۲۰۰۱
۳۰ ژوئیه

### اولایلار
۷۶۲ - خلیفه المنصور طرفیندن بغدادین اساسی قویولموشدو.

۱۶۲۹ - ایتالیانین نئاپول شهرینده باش وئرن دئپرمده تخمیناً ۱۰ مین انسان دونیاسین دَییشدی.

۱۸۲۵ - کورک آنسون طرفیندن مالدئن آدالاری کشف ائدیلمیشدیر.

۱۹۳۰ - اوروگوئه ائوصاحیبی اولاراق، آرژانتین تیمینی ۴-۲ نتیجه سی ایله مغلوب ائدرک، فوتبال اوزره ایلک دونیا چمپیوناتینی قازانمیشدیر.

۱۹۳۲ - لس آنجلسده اونونجو دور یای المپیا اویونلاری باشلانمیشدی.

۱۹۸۰ - وانواتو موستقیللیک الده ائتمیشدیر.

### دوغوملار
۱۸۱۸ - امیلی برونته؛ انگلیسلی یازیچی و شاعیر

۱۸۶۳ - هنری فورد؛ فورد موتور کمپانی سی نین قوروجوسو، صنایع استحصال خطی نین اختراعچیسی

۱۹۴۷ - آرنولد شوارتزنگر؛ اتریشلی-آمریکالی آکتور، سیاستچی، کئچمیشده کالیفرنیا اوستانی نین فرمانداری

۱۹۷۰ - کریستوفر نولان؛  انگلیس-آمریکا فیل یؤنتمنی و یازیچیسی، اسکار اؤدولونو قازانان.

۱۹۷۴ - هیلاری سوانک؛  آمریکالی آکتور، ایکی اسکار اؤدولونو قازانان.

۱۹۹۹ - جوئی کینگ؛ آمریکانین آزیاشلی آکتورو

### اؤلوملر
۱۸۱۱ - میگل ایدالگو ی کوستییا؛ کشیش ، مکزیک-ین استقلال ساواشینین اؤندرلریندن

۱۸۹۸ - اتو فون بیسمارک؛ لاونبورگ دوکو،  آلمان تاریخینین ایلک صدراعظمی

۱۹۱۲ - امپراتور میجی؛ ژاپن-ون ۱۲۲-نجی امپراطورو

۱۹۹۶ - کلودت کولبرت؛ فرانسه نین ایلک قادین آکتورو، اسکار اؤدولونو قازانان

۲۰۰۷ - اینگمار برگمان؛ سوئدلی یؤنتمن و فیلمنامه یازان

۲۰۰۷ - میکل‌آنجلو آنتونیونی؛ ایتالیالی فیلنامه یازان و یؤنتمن

بؤلمه:۳۰ ژوئیه
بؤلمه:ایلین گونلری
ایان رمزی

**ایان رمزی** (اینگیلیسجه: Iain Ramsay) (دوْغوم: پرت) بیر فوتبالیست. فیلیپین میلّی تیمی ترکیبینده چیخیش ائدیب و هافبک موقعیتینده اوْیناییب. آسیا میلتلر کاپی ۲۰۱۹ اوْیونلاریندا مئیدانا گئدیب.
## اوْیونلاری

## قایناقلار

بؤلمه:فوتبال اویونچولاری
بؤلمه:۱۹۸۸-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:یاشایان اینسانلار
بؤلمه:ادلاید یونایتد کولوبونون اویونچولاری
بؤلمه:سیدنی کولوبونون اویونچولاری
بؤلمه:ملبورن سیتی کولوبونون اویونچولاری
بؤلمه:تراکتورسازی کولوبونون اویونچولاری
بؤلمه:آسیا میلتلر کاپی ۲۰۱۹ اویونچولار
قطر

**قطر** یا دا رسمی آدییلا **قطر امیرلیگی** (عربجه: دولة قطر) آسیادا یئرلشمیش بیر عرب دؤولتی‍دیر. عرب یاریم‌آداسی‌نین شرقینده اوْلان فارس خلیجی‏نه اۇزانان اؤلکه. شیمال-غربدن بحرئین، غرب و جنوبدا سعودیه عربیستانی و شرقده بیرلشمیش عرب امیرلیکلری ایله چئوریلیدیر. تک سرحد قوْنشوسو سعودیه عربیستانی اوْلوب دیگر طرفلری فارس کؤرفزی ایله چئوریلیدیر. 1.7 میلیوْن اهالیسی اوْلان قطر، آرتان نفت قیمتلری و صاحب اوْلدوغو طبیعی قاز قایناقلاری سایه‌سینده آدام باشینا دۆشن گلیر نیسبتلرینه گؤره دۆنیانین ان وارلی اؤلکه‌سیدیر.

## قایناقلار

## گؤرونتولر

Image:Flag of Qatar.svg
Image:Emblem of Qatar (1976–2022).svg
Image:Qatar embassy.JPG
Image:Satellite image of Qatar in January 2003.jpg
Image:Modern Doha.jpg
Image:Al Khor Beach.jpg
Image:Doha Shopping Centre.jpg
Image:Doha Skyline.jpg
Image:Doha Palace.jpg



بؤلمه:کنگر کؤرفزی
بؤلمه:آسیا اؤلکه‌لری
بؤلمه:اوْرتاشرق اؤلکه‌لری
بؤلمه:قطر
بؤلمه:عرب دؤولت‌لری
بؤلمه:عرب بیرلیگی اؤلکه‌لری
بؤلمه:ایسلام ایش‌بیرلیگی تشکیلاتی اؤلکه‌لری
۳۱ ژوئیه

## اولایلار
1907 – کوبادا انسانین اؤلومونه سبب اولان دوئللر قاداغان ائدیلدی.

1952 – محمد مصدق، ایرانین او زامانکی نخست وزیری انگلیستانا عاید اولان شاهی بانکی نی تعطیل ائتدی.

1971 – آپولو 15-ین فضانوردلری ایلک دفعه اولاراق آی گزیچی سین آی دا سوردولر.

1987 – 402 نفردن چوخ حاجی، 275-ی ایرانلی اولاراق، مشرکلردن برائت مراسمینده ایشتیراک ائدن زمان 1366-جی ه.ش ایلی سعودی عربستاندا پلیس توسط ایله اؤلدوروردولر.

1992 – گرجستان بیرلشمین میللتلر تشکیلاتینا عضو اولموشدور.

2006 – فیدل کاسترو باغیرساق جراحلیقیندان سونرا کوبانین رئیس جمهورلوقون قارداشی رائول کاسترویا تاپشیردی.

## دوغوملار
	۱۸۰۰ - فریدریش وهلرِ آلمانلی کیمیاچی

	۱۹۱۲ - میلتون فریدمن؛ آمریکالی ایقتیصادچی، ایقتیصاد ساحه سینده نوبل اؤدولونو قازانان

	۱۹۱۴ - لوئی دوفونس؛ اسپانیالی کؤکلو اولاراق فرانسه لی آکتور و کمدین

	۱۹۴۷ - ریچارد گریفیتس؛ بریتانیالی آکتور

	۱۹۶۵ - جی. کی. رولینگ؛ بریتانیالی یازیچی، هری پاتر کیتابینین یازاری

۱۹۸۹ - ویکتوریا آزارنکا، بلاروسلو حرفه ای  تنیسور

## اؤلوملر
۱۷۸۴ - دنی دیدرو، فرانسه‌لی یازیچی و فیلسوف

۱۸۷۵ - اندرو جانسون، آمریکا بیرلشمیش ایالتلری نین اون یئددینجی رئیس جمهورو

۱۸۸۶ - فرانتز لیست، آلمانلی بسته کار

۱۹۴۴ - آنتوان دو سنت‌اگزوپری، فرانسه لی یازار و خلبان، بالاجا شاهزاده نین یازاری

۲۰۱۲ - گور ویدال، آمریکالی رمانچی و نمایشنامه‌چی

بؤلمه:۳۱ ژوئیه
بؤلمه:ایلین گونلری
آستمال

آستمال دوغو آذربایجان اوستانینین ورزیقان بولگه‌سینین خاروانا بولومونده اوْلان جوشین قصبه سینده یئرلشیب. ۱۳۸۵ اینجی ایلین نوفوس ساییسی اساسیندا بۇ كندین ۴۰۰ نفر اهالیسی وارایمیش.

## قایناق‌لار

## خاریجی کئچیدلر
* آستامال دیاری 
* آستامال‌دا میس یاتاق‌لاری
* آستامال کندی زمین شناسی سایتیندا

بؤلمه:جوشین قصبه سی
بؤلمه:ورزیقان بؤلگه‌سی‌نین کندلری
ابن خلدون

ایبنی خَلدون (عربجه بۆتون آدی: أبو زید عبد الرحمن بن محمد بن خلدون الحضرمی؛ د. ۲۷مئی۱۳۳۲، تونیس - اؤ. ۱۹ مارس۱۴۰۶، قاهیره) — چاغداش تاریخین، سوسیولوژینین و ایقتیصادیاتین اؤنجوللریندن بیری اولاراق قبول ائدیلن XIV-نجی عصر فیلوسوفو، دؤولت خادیمی و تاریخچیسی.

نفوذلو بیر آییلَنین اولادی اولدوغو اوچون گوزل تحصیل آلمیش، تونیسده و مئراکئش ده دولت وظیفه‌لرینده خیدمَت ائتدیکدَن سونرا قرانادا و میصیرده چالیشیب.

## حَیاتی
وسط|بندانگشتی|ایبنی خلدونون اولدوغو ائو تونیس ده.
نوفوذلو بیر عاییله نین اؤولادی اولدوغو اۆچون گؤزل تحصیل آلمیش، تونیسده و مراکشده دؤولت وظیفه لرینده خیدمت ائتدیکدن سونرا قرانادا و میصیرده چالیشیب. شومالی آفریقانین او دؤنمکی غئیری-ثابیت و اینتریقالارلا دولو سیاسی قورولوشو اونون ۲ ایل حبسده یاتماسینا سبب اولموشدور. داها سونرا بدوی قبیله‌لرینی چوخ یاخشی تانیماسینا گؤره آختاریلان بیر دؤولت خادیمی و موشاویره چئوریلمیشدیر. دمشقی ایشغال ائدن امیر تئیمورلا اولان گؤروشمه‌سی تاریخه دوشموشدور.

بندانگشتی|ابن خلدون موجسمه‌سی تونس‌ده

سیاسی فعالیتدن چکیلدیکدن سونرا آدینی تاریخه یازان ۷ جیلدلیک دونیا تاریخی، کیتاب اول-ایبئر و اونون گیریش کیتابی اولاراق دوشوندویو مقدمه نی یازیب. اثری عرب دونیاسینا جیدی تأثیر گؤسترمه‌سه ده، عثمانلی تاریخ آنلاییشینا دریندن تأثیر گؤسترمیشدیر. بیر چوخ عثمانلی تاریخچیسی عثمانلی دؤولتینین یوکسه‌لیشینی و تنززولونو اونون نظریییه‌لری ایله اساسلاندیرمیشدیر. XIX-نجو عصرده ایبن خلدون آوروپا تاریخچیلری طرفیندن کشف ائدیلمیش و اونون فعالیتی یوکسک قییمتلندیریلمیشدیر.

## اثرلری
## تاثیرلری موتفکیرلره

## قایناقلار
۲۹ جولای

## اولایلار
۱۸۵۸ - آمریکا و ژاپن آراسیندا معاهده ایمضالانمیشدی.

۱۹۰۱ - آمریکادا سوسیاللارین حزبی یارانمیشدی.

۱۹۲۱ - آدولف هیتلر آلمانین سوسیالیست فهله حزبی نین لیدری اولوبدور.

۱۹۴۸ - لندنده المپیا اویونلاری آچیلیشی الموشدور

۱۹۵۷ - بین‌الخلق اتم انرژی آژانسینین اساسی قویولموشدور

۱۹۶۷ - کاراکاسدا زلزله ۵۰۰ نفرین حیاتینا سون قویدو

## دوغوملار
۱۸۸۳ - بینتو موسولینی؛ ایکینجی دونیا ساواشیندا فاشیست ایتالیانین رهبری

۱۸۹۸ - ایزیدور ایزاک رابی؛ لهستان کؤکلو آمریکالی فیزیک‌چی، ۱۹۴۴-جو ایلده فیزیک ساحه سینده نوبل اؤدولونو قازاند

۱۹۰۰ - ایویند جانسون؛ سوئدلی یازیچی ، ۱۹۷۴-جو ایلده هاری مارتینسون بیرلیکده ادبیات ساحه سینده نوبل اؤدولونو قازاندی
 
۱۹۰۵ - داگ هامرشولد؛ یارادیجی، اقتصادچی، بیرلشمیش میلتلرین تشکیلاتینین باش کاتیبیُ صولح ساحه سینده نبول اٰدولو قازانان شخص

۱۹۲۷ - هری مولیش؛ هلندلی یازیچی

## اؤلوملر

۱۱۰۸ - بیرینجی فیلیپ؛ فرانسه پادشاهی

۱۶۴۴ - سگگیزینجی اوربان؛ رم کاتولیک کیلسه نین پاپلاریندان

۱۸۵۶ - روبوت شومان؛ آلمانلی موسیقیچی - پیانوچو

۱۸۹۰ - ونسان ون گوگ؛ هلندلی رسام

۱۹۷۹ - هربرت مارکوزه؛ آلمانلی فیلسوف و سوسیولوق، فرانکفورت مکتبینین اصلی اؤیه لریندن

۱۹۸۳ - لوئیس بونوئل؛ اسپانیالی فیلم یؤنتیمی

بؤلمه:۲۹ جولای
بؤلمه:ایلین گونلری
زازا دیلی

**زازا دیلی** (زازاجا: Zazaki) تورکیه نین شرقینده دانیشیلان بیر دیلدیر. زازا دیلی هیند-اوروپا دیللرینه باغلیدیر. هیند-اوروپا دیللرینین آسیا قولونون ایران دیللر عائیله‌سی صینیفیندندیر. اساسا ایران دیللرینین شومال-غرب قوروهونا باغلیدیر. بو دیلی دانیشان اینسان ساییسی ۳ میلیون نفر تخمین ائدیلیر.

## قایناقلار
بؤلمه: تورکیه‌‌ دیللری
بؤلمه: هیند-اوروپا دیللری
زنجان اوستانی

** زنجان اوستانی** و یا ** زنگان اوستانی** یوْخسا **قیزیل آذربایجان** ، دولتی آدی؛ استان زنجان، ایرانین قوزئی باتیسیندا یئرلشن بیر اوستان دیر. زنجان اوستانینین مركزی زنجان شهری دیر. بۇ اوستان آذربایجان منطقه‌سینده واقعدیر. زنجان اوستانی اردبیل، شرقی آذربایجان، غربی آذربایجان، کوردیستان، قزوین، گیلان و همدان اوستانلاری ایله قونشودور.

## قایناقلار

بؤلمه:ایران اوستانلاری
ساوالان

بندانگشتی|سول|سولطان ساوالان داغینین گؤرونتوسو شرقدن
**ساوالان داغی** سؤنموش بیر یانارداغ، آذربایجانین ان بؤیوک داغی و ایران اوچونجو ان اوجا داغ دیر. بو داغ اردبیل اوستانیندا و اردبیل و خیاو شهریستانلاری آراسیندا یئرلشیبدیر. بو داغ ۴۸۱۱ متر اوجالیغا مالیکدیر. قوزئی دن خیاوا، دوغودان اردبیله، گونئیدن سرینه (سرعین) و باتیدان دا سارابا باخیر. ساوالان داغی نین اؤزونه **سولطان ساوالان** دئییلیر، و اونون یانیندا **حرم داغی** و **گلین داغی** (کسرا داغی) آدلاریندا ایکی باشقا بؤیوک داغ دا واردیر، آنجاق ساوالان یا سولطان ساوالانین بؤیوکلویونه گؤره داها آدلانیب و بو ایکی داغی کؤلگه یه سالیبدیر.

## ساوالان آدی
بندانگشتی|سول|ساوالان زیروه سینده کی گؤلساوالان آدی **ساو** و **آلان** سؤزجوکلریندن آلینیب ، و اوجالیغینا گؤره بو آد وئریلیب. ساو تورک دیلینده ، گؤیدن گَلَن سؤز، موج، دالغا، وحی و پئیغام آنلامیندادیر. ایسلامدان اؤنجه تانری (آللاه)دان گلن سؤزلری آلان سیمگه سی ایمیش. بو آد 1300 جی ایللردن فارسجا یازیلاریدا **سبلان** تانیتدیریلمیشدیر! قدیم عرب یازیلاریندا دا سبلان و سولان کیمی یازیلمیشدیر.

## ساوالانین گؤرمَلی یئرلری

### ساوالان زیروه سینده کی گؤل
ساوالان داغی نین زیروه سینده بیر گؤل ده واردیر و ایلین ۹ دان ۱۰ آیینا قدر دونموش دورومدادیر. یاخلاشیق ۵۰ متر اوزونلوغو و ۵۰ متر ده ائنی واردیر. دوناندا اوستونده داغچیلار ایسکئیت ده اوینایابیلر. 
### قارتال داشی
قارتال داشی داغین ان گؤزل شئیلریندن دیر و بؤیویک بیر دوغال (طبیعی) موجسسمه دیر و سانکی داغین باشیندان هر یئری و دره لری کونترول ائتمکده دیر.

## ساوالانا چیخماق
ساوالانا چیخماغین یولو تبریزدن و یا اردبیلدن ساوالانین قوزئیینده خیاوا  گئتمکله اولابیلر.اردبیل دن خیاوا گئدنده ، خیاوا یئتیشمه میش لاری (لاهرود) آدلی بیر یئرده سولا دؤنمکله گونئیه ساری گئتمکله ساوالانا چیخماغین ایکی یولون گؤرمک اولارː قوتورسویی و شابیل. شابیل ساوالانا داها یاخین دیر. شابیل دن ساوالان یاتاغیناجان ایکی دیفرانسیللی ماشینلار گئده بیلن بیر یول وار. یاتاقدان گونئیه ساری، داغین سولونداکی بوزلوقدان داغ زیروه سینه چیخماغی باشلاماق اولار.
### کمپلر
### داغا چیخماق زامانی
### ساوالانا چیخاندا یاساق ایشلر
ساوالانا چیخماق اۆچون هئچ کیمسه و هئچ بیر قوروم پول آلابیلمز. داغین اطرافی قورونموشدور، و حیوانلاری اووماق (صید) یاساقدیر.

## ساوالانین یئری آذربایجان کولتورو و تورک دیلی ادبیاتیندا
ساوالان داغی نین اتکلرینده دوغال ایستی و سویوق بولاقلار جوشوب چیخیر و ساوالان اطرافیندا یاشایان آذربایجانلیلارا برکت و عظمت سیمگه سی دیر. یوزلر کیلومتر اوزاقلیقدان گؤرونن داغ آذربایجانین هر بیر بوجاغیندا چوخلو قونولاردا، او جومله دن اینجه صنعت و ادبیات و آذربایجان فولکولورو و دبلرینه ده ائتکی بوراخیب دیر.
### ساوالان شعرلرده
هانسی داغ کی باشی قاردان آغاران دی --- اورا بیل کی **ساوالان** دی **ساوالان** دی (شاعیر؟)
دده قورقوت سسین آلدیم، دئدیم آرخامدی، ایناندیم --- آرخا دوردوقدا سهندیم **ساوالان** تک هاوالاندیم (سهندیه منظومه سی)

### ساوالان آتا سؤزلرینده
* ساوالاندا قار اسگیک اولسا قیامت قوپار

## قایناقلار

بؤلمه:Mountains of Iran
بؤلمه:Mountaineering in Iran
بؤلمه:Alborz (mountain range)
بؤلمه:Landforms of Ardabil Province
بؤلمه:Stratovolcanoes of Iran
بؤلمه:Crater lakes
بؤلمه:Four-thousanders of the Alborz
بؤلمه:اردبیل اوستانی‌نین داغلاری
۲۸ ژوئیه

## اولایلار
۱۷۹۴ - ماکسیمیلیان روبسپیر فرانسه لی انقلابچی گیوتین ایله بوینو وورولدو.

۱۸۶۸ - آمریکا بیرلشمیش اوستانلرین آنایاساسینین ۱۴-جو متمم-ی اساسیندا قارادریلر رسمی صورتده آمریکا تابعیتینه مالیک اولدولار.

۱۹۱۴ - اتریش مجارستان امپراطورلوغونون صربستان جنگ اعلانی ایله بیرینجی دونیاساواشی باشلاندی.

۱۹۸۴-جوی ایلده لس آنجلسده یای المپیا اویونلارینین آچیلیشی

۱۹۷۶ - چینین تانگشان صنعتی شهرینده باش وئرن ایکی شدتلی دئپرم اساسیندان ۲۴۰.۰۰۰ دن چوخ آدام دونیادان گئتدیلر.

## دوغوملار
۱۱۶۵ - ابن عربی؛اندلسلو صوفی

۱۸۰۴ - لودویگ فویرباخ؛ آلمانلی فیلسوف

۱۸۸۷ - مارسل دوشان؛ فرانسه لی رسام و مجسمه‌چی

۱۹۰۲ - کارل پوپر؛ اتریشلی علم فیلسوفو، منطقچی و ریاضیچی

۱۹۵۴ - هوگو چاوز؛ ونزوئلانین ۵۳-جو رئیس جمهورو

## اؤلوملر
۱۰۴۹ - قباد بن یزید

۱۷۴۱ - آنتونیو لوچو ویوالدی؛ ایتالیا بسته کاری - ویولونچیسی.

۱۷۵۰ - یواهان سباستین باخ؛ آلمان موسیقیچیسی

۱۹۳۷ - مسلم ماقامایئو؛ آذربایجان موسیقیچیسی

۲۰۰۴ - فرانسیس کریک؛ دی ان ای ساختارینین کاشفی. فیزیولوژی و طب ساحه سینده نوبل اؤدولونو قازانان شخص.

بؤلمه:۲۸ ژوئیه
بؤلمه:ایلین گونلری
بدوی لر

**بدوي‌لر** — اؤن آسيادا و شيمالی آفريقادا ياشايان کؤچري عربلر.

کؤچري بدويلر چوخلو طايفالارا و نسيللره آيريليرديلار. طايفانين اوتلاق يئري عومومي ايدي. لاکين سورولر آيري-آيري نسيللره مخصوص ايدي. ياخشي اوتلاقلار اوزرينده تئز-تئز طايفا موحاريبه لري – توققوشمالاري اولوردو. قان اينتيقامي عادتي ده شيددتلي ووروشمالارا سبب اولوردو. اؤلدورولموش و يا تحقير اولونموش عربين اينتيقاميني آلماق اۆچون بوتون نسيل آياغا قالخيردي. هر بير طايفا اؤز آللاهينا اينانيردي، سجده ائديردي. بو ايسه عربلر آراسينداکي چکيشمه‌ني داها دا گوجلنديريردي.

هر بير طايفانين باشچيسي واردي، اونلار يوروشلر زاماني دؤيوشچولره باشچيليق ائدير، کؤچ اۆچون يئر سئچير، نسيل عوضولريني موحاکيمه ائديرديلر. بدوي اعيانلارينين بؤيوک مال-قارا سورولري واردي. اونلارين دوه‌لري و جينس آت ايلخيلاري سويا ياخين اولان ان ياخشي اؤروشلرده اوتلاييرديلار. طايفا باشچيلاري و اونلارين ياخين قوهوملاري اسيرلري قول کيمي ايشله‌ديرديلر. اونلار واهه لرده تارلالاري سووارماق اۆچون کهريزلر و کاناللار قازير، چؤللرده سورولري اوتاريرديلار.

يئددي عصرين اولينده عربلرده نسيل قورولوشو داغيلدي.
## قایناقلار ==== گؤرونتولر

File:A Bedouin girl in Nuweiba - Egypt.jpg|
File:Tent making.jpg|
File:Sehname-i Selim Han 68a.jpg|
File:Bedouin woman (1898 - 1914).jpg|
File:Tribes West.jpg|
File:Beduin mothers carrying their children on their shoulders.jpg|
File:Bedouin Riyadh, Saudi Arabia, 1964.jpg|
File:Syrian Bedouin Kahlil Sarkees with family,1893 World's Columbian Exposition.jpg|
File:Bedouin squatter compound.png|
File:Bedouinnasserwadirum.jpg|
File:Bedouin map.jpg|
File:Syrian Bedouin Shepherd.jpg|
مملوک سولطانلیغی (میصر)

**مملوک سولطانلیغی** (عربجه: سلطنة المماليك) ۱۲۵۰-نجی میلادی ایلدن ۱۵۱۷-نجی میلادی ایله‌جه ایّوبی‌لرین توشمه‌سیندن باشلایاراق عثمانلی ایمپیراتورلوغو ساغیندان میصر آچغیسیناجا، میصر، شام و حیجازدا گوجلو بیر سولطانلیق ایدی. مملوک تورکلری بو سولطانلیغین سولطانلاری ایدی‌لر و باشقا تورک ائللری (قیپچاقلار و اوغوزلار) ایله بیرلیکده چرکس‌لار و گورجولر بو سولطانلیغین اوردو یاپی‌سین تشکیل وئرمیشدیلر. قیپچاق کؤکلی میصر مملوک‌لاری ایله چاغداش، اورتا آسیا دا آلتین اوردو خانلیق ائدیردی و بو ایکی دؤولت آراسیندا چوخ یاخین باغلانتی‌لار قورولموشدی.

مملوک سولطانلیغی‌نین تاریخی بحری مملوک‌لار و بورجی مملوک‌لار دؤنملرینه بؤلونور.

## آد
مملوک‌لار ساغیندان سولطانلیغین رسمی آدی اولاراق ایشلنن لفظلرین بیری **دؤولت الاتراک** یا **دؤولت الترک** یا **دؤولت الترکیة** ایدی. عربجه قایناقلاردا بحری مملوک‌لار چاغی اۆچون بو آدلار یایغین دیر.
## ادبیات
مملوک‌لار چاغیندا تورک ادبیاتی میصرده دگرلندی و بو دیلده چوخلو اثرلر یارادیلدی. بو اثرلرین چوخو شعر، تاریخ، دینی یازی و ساواش مهارتلری اوزره ایدی.
## موغول و صلیبی‌لر قارشی‌سیندا ساواش‌لار
میصر مملوک‌لاری اؤز دؤنملرینین ایکی بؤیوک گوجی ایله ساواشمیشدیلار.
:#موغول‌لار
:#صلیبی‌لر
#### موغول‌لار ایله ساواش
مملوک‌لار ایله موغول‌لار آراسیندا ۱۲۶۰-نجی میلادی ایلین سپتامبر آیینین اۆچونده اوز وئرن ساواش، *[[عین جالوت دؤیوشو|عین جالوت ساواشی]]* آدی ایله تانینیر. بو ساواش‌دا موغول‌لار باشچی‌سی کیت بوغا و مملوک‌لار باشچی‌لاری سیف‌الدین قوتاز ایله رکن الدین بای‌بارس ایدیلر. عین جالوت ساواشی مملوک‌لارین قازانماسی ایله سونا چاتیب دیر. بو ساواش موغول‌لار ایله مملوک‌لار آراسیندا اوز وئرن ساواشلارین ایچینده ان آدلینی دیر اما تکجه اوز وئرن ساواش دگیل.

مملوک-موغول ساواشلاری:
:#عین جالوت ساواشی
:#حمص ایلک ساواشی
:#حمص ایکینجی ساواشی
:#ابلستین ساواشی
:#وادی الخزندار ساواشی
:#شقحب ساواشی

عین جالوت ساواشی تاریخین ایلک ال توپی (عربجه:مدفع) ایشلنن ساواشلاریندان دیر. بو ال توپلارینین دوزلتمه‌ک یولی، ۱۴-نجی میلادی یوزلوگون عربجه شیمی و ساواش اوزره اولان ال یازمالاری ایچینده، بوگونه چاتیب دیر.

#### صلیبی‌لر ایله ساواش
میصر مملوک‌لاری چاغیندا ایسلام توپراق‌لارینین چوخی صلیبی‌لر الیندن قورتولدی. صلیبی‌لر ایله ساواشلارین ان بؤیوک باشچی‌سی رکن الدین بای‌بارس ایدی.

## بیرده باخ
مملوک سولطانلیغی (دهلی)
## قایناقلار

## گؤرونتولر


File:A Mamluk from Aleppo.jpg
File:A Mamluk Training with a Lance.jpeg
File:Three Mamelukes with lances on horseback.jpg
File:Baibar the first lion-01.svg
File:BattleOfHoms1299.JPG
File:Mamluk Barquq copper fals Damascus 1382 1389.jpg
File:Mamluk Carpet, Egypt - Google Art Project.jpg


بؤلمه:تورک تاریخی
بؤلمه:ایسلام تاریخی
بؤلمه:میصر مملوک سولطانلیغی
کولورادو

**کولورادو** ()، آمریکا اؤلکه‌سی‌نین ایالتلریندن بیری.
## نوتلار

## قایناقلار

* *Explore Colorado, A Naturalist's Handbook*, The Denver Museum of Natural History and Westcliff Publishers, 1995,  for an excellent guide to the ecological regions of Colorado.
* *The Archeology of Colorado*, Revised Edition, E. Steve Cassells, Johnson Books, Boulder, Colorado, 1997, trade paperback, .
* *Chokecherry Places, Essays from the High Plains*, Merrill Gilfillan, Johnson Press, Boulder, Colorado, trade paperback, .
* 
* *[[The Tie That Binds (novel)|The Tie That Binds]]*, Kent Haruf, 1984, hardcover, , a fictional account of farming in Colorado.
* *Railroads of Colorado: Your Guide to Colorado's Historic Trains and Railway Sites*, Claude Wiatrowski, Voyageur Press, 2002, hardcover, 160 pages, 
* *Study Finds Legal Marijuana Motivates Many Tourists to Visit Colorado*, (n.d.). Retrieved from http://www.denverpost.com/business/ci_29225304/marijuana-has-huge-influence-colorado-tourism-state-survey

* Colorado state government website
* Colorado tourism website
* History Colorado website
* Energy & Environmental Data for Colorado
* USGS Colorado state facts, real-time, geographic, and other scientific resources of Colorado
* United States Census Bureau
** Colorado QuickFacts
** 2000 Census of Population and Housing for Colorado
* USDA ERS Colorado state facts 
* List of searchable databases produced by Colorado state agencies hosted by the American Library Association Government Documents Roundtable
* Colorado County Evolution
* Ask Colorado
* Colorado Historic Newspapers Collection (CHNC)
* Mountain and Desert Plants of Colorado and the Southwest,
* Climate of Colorado 
* 
* 
* Holocene Volcano in Colorado (Smithsonian Institution Global Volcanism Program) 

بؤلمه:کولورادو ایالتی

بؤلمه:۱۸۷۶ میلادی ایلده قورولان بؤلگه‌لر و اؤلکه‌لر
بؤلمه:بیرلشمیش ایالتلرین ایالتلری
بؤلمه:باتی ایالتلری
بؤلمه:۱۸۷۶ - جی ایلینده آمریکا بیرلشمیش ایالتلری اؤلکه‌سینده یارانانلار
دنور

بندانگشتی|دنور
**دنور** (اینگیلیسجه: Denver) آمریکا بیرلشمیش ایالت‌لرینده بیر شهر و کولورادو ایالتی‌نین سیاسی مرکزی. ۱۹۹۷-جی ایل ایولون ۲۰-ده دئنوئر شهرین‌ده روسیه، آمریکا و فرانسه رئیس‌جومهورلاری گؤروشموش و ائرمنیستان-آذربایجان موناقیشه‌سینی صولح یولو ایله حل ائدیلمه‌سینه کؤمک ائتمک باره‌ده بیر پارا بیانات ایمضالامیش‌لار.

## ائشیگه باغلانتی‌لار
* دنور موسلمان‌لاری‌نین سایتی 
* دنورین بازرگانی اتاقی‌نین سایتی
* دنورین توریست سایتی

## منبع‌لر
* اینگیلیسجه ویکی‌پدیا.

## قایناق‌لار

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Denver»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور. (۲۲ آقوست ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
## ائشیک باغلانتی‌لار

 

بؤلمه:آمریکا بیرلشمیش ایالت‌لری‌نین شهرلری
سنندج

**سنندج** یا دا **سینان‌دئژ**، و یا **سینان‌داش** (سوران کوردجه‌سی: سنه، سنه‌دژ، فارسجا: سنندج) — ایران شهرلرین‌دن بیری و کوردوستان اوستانی‌نین مرکزی‌دیر. بو شهرین جمعیتی ۱۳۸۵–جی هیجری شمسی ایلینده ۳۷۳٬۹۸۷ نفر ایمیش کی بو باخیمدان اؤلکه‌نین ۲۲–جی شهری سایاگلیرمیش. سنندج زاگروس داغلیق بؤلگه‌سینده یئرلشیر و ۱۵۰۰ متیر دنیز سطحیندن یوکسکدیر و سویوق و یاری‌قوراق ایقلیمه مالیکدیر. بو شهر غربدن آبیدر داغی، شومالدان شیخ معروف داغی، جنوبدان سراج‌الدین داغی، شرقدن خاتون شیشه‌ری و لیلاخ گئدیگینه محدود اولوبدور و ۷۳٫۶۸۸ هکتار اراضیه یاییلمیشدیر. سینان‌داش ایسلامدان اؤنجه آذربایجان تورپاقلاریندا یئرلشن اَن گونئی شهریمیش. سیناندئژ شهرینی ییرمینجی عصرده پهلویلر آذربایجاندان آییرمیشلار و کوردیستان آدلی بیر اوستان قوراراق، بو شهری اونا مرکز سئچمیشلر. سنندجین جمعیتی ۱۳۹۵–جی ایلده ۴۱۲٬۷۶۷ نفر ایمیش.
سنندج دونیانین دف پایتختی، نوروزون پایتختی، یارادیجی موسیقی شهری، مسجیدلر شهری، مین تپه شهری و ایرانین کیتاب پایتختی کیمی تانینیر. سنندج یونسکو–نون دونیا نوآور شهرلر شبکه‌سی‌نین ۲۴۵ شهری و هابئله دونیانین ۲۸–جی یئنیلیکچی موسیقی شهری‌دیر.

## خالق
بو شهرین جمعیتی ۱۳۸۵–جی هیجری شمسی ایلینده ۳۷۳٬۹۸۷ نفر ایمیش کی بو باخیمدان اؤلکه‌نین ۲۲–جی شهری سایاگلیرمیش. سنندجین جمعیتی ۱۳۹۵–جی ایلده ۴۱۲٬۷۶۷ نفر ایمیش.

### اتنیک و دیل

سنندج اهالیسی اکثراً کوردلر دیر و سورانی کوردجه‌سینه دانیشیرلار. سنندج شهری اردلان، جاف، مردوخی، صادق وزیری، ناهید، کامکارلار، کمانگرلر، نقشبندی، شیخ‌الاسلامی، قطبی، وزیری، تیمون، وکیل، هاشمی، الله خانی، میربابان، بابان، سروش، گله‌داری (گله‌خانی) و طلائی طایفالاری‌نین مسکنی اولموشدور. سنندج ساکینلری عوموماً سورانی کوردجه‌سی‌نین اردلانی لهجه‌سینه دانیشیرلار.

## قایناقلار

* ایرانین آمار مرکزی

### اتک‌یازی

بؤلمه:ایران اوستان‌لاری‌نین مرکزلری
خورم‌آباد

**خورّم‌آباد** (Xürrəmabad، فارسجا: *خرّم‌آباد*) ایران شهرلریندن بیری و لوریستان اوستانی‌نین مرکزی‌دیر. بو شهرین جمعیتی ۳۴۸٬۲۱۶ نفردیر کی بو باخیم‌دان اؤلکه‌نین ۲۳ اونجو شهری سایاگلیر.
بندانگشتی

## منبع‌لر
* ایرانین آمار مرکزی

بؤلمه:ایران اوستان‌لاری‌نین مرکزلری
گورگان

**گۆرگان** () ایران شهرلریندن بیری و گولوستان اوستانینین مرکزیدیر. بو شهرین جمعیتی ۳۲۹٬۵۳۶ نفردیر کی بو باخیمدان اؤلکه‌نین ۲۴ اونجو شهری ساییلیر.
بو شهرین اهالی‌سین فارسلار، مازندرانلیلار، آذربایجان تورکلری و تورکمن تورکلری تشکیل وئریرلر.

## قایناقلار

* ایرانین آمار مرکزی

بؤلمه:ایران اوستان‌لاری‌نین مرکزلری
ساری (شهر)

**ساری** ایران شهرلرین‌دن بیری و مازندران اوستانی‌نین مرکزی‌دیر. بو شهرین جمعیتی ۲۹۶٫۴۱۷ نفردیر. شهرین اهالیسی‌نین اکثریتی مازندران‌لی‌لاردان عیبارتدیر. تورکمنلر و ارمنیلر ده آز سایدا بو شهرده یاشاییرلار.

## قارداش شهرلر
*  گومل، بلاروس: (۲۰۰۹)
*  نجف، عراق: (۲۰۱۲)
*  دارالسلام، تانزانیا: (۲۰۱۴)
*  آستراخان، روسیه: (۲۰۱۴)
*  مارکه، ایتالیا: (۲۰۱۶)
*  سیلوانو دوربا، ایتالیا: (۲۰۱۶)
## قایناقلار

* ایرانین آمار مرکزی

بؤلمه:ایران اوستان‌لاری‌نین مرکزلری
بؤلمه:مازندران اوستانی
قزوین

**قزوین** () — ایرانین اسکی شهرلریندن بیری‌دیر کی قزوین اوستانی‌نین و قزوین بولگه‌سی‌نین مرکزی‌دیر. بو شهرین اهالی‌سی ۱۳۹۰-جی هیجری گۆنشلی ایل‌ده ۳۸۱٬۵۹۸ نفریمیشلار کی بو باخیم‌دان اؤلکه‌نین ۲۱ اینجی شهری سایاگلیر.

## سوی و دیل
قزوین شهری‌نین اهالی‌سی‌نین چوخونلوغو تۆرکلر و فارس دیللی‌لردن عیبارت‌دیر. قزوین تورکلری، تورک دیلی‌نین همدان و زنگان دیلچه‌سینه یاخین اولان، تورکجه‌نین قزوین لهجه‌سینده دانیشیرلار کی تورک دیلی‌نین اؤزل بیر دیلچه‌لریندن بیری‌دیر.
هابئله قزوین شهرینده یاشایان فارسلار دا، فارس دیلی‌نی فارسجانین قزوین لهجه‌سینده دانیشیرلار کی فارس دیلی‌نین دیلچه‌لریندن بیری‌دیر.
تورکلر و فارس دیللی‌لردن سونرا، آز سایی دا تاتلار، لورلار و کوردلر ده قزوین شهرینده یاشاییرلار.
قزوینین تورکلری چوخلو هادی‌آباد، قویون مئیدان، کوشک قاپی‌سی، شیخ‌آباد، دیمج، قوملاق و باشقا اسکی محله‌لرینده یاشاییرلار.
250px|thumb|قزوین اوستانی‌نین ائتنیک خریطه‌سی

## سوقت‌لر
thumb|250px|قزوینین گلنکسل دادلی‌لاری
قزوینین سوقت‌لری نئچه بؤلمه‌یه بؤلونورلر:
* گلنکسل دادلی‌لار اوجومله‌دن پاخلاوا.
* قورو و تزه مئیوه‌لر.
* اَل‌اۆرۆنلری.

### قزوینه اؤزل اولان شیرینیات‌لار
* چای‌چؤرَگی:قزوینین چای چؤرَگی بیر نوع گلنکسل و قورو شیرینی‌دیر کی قزوینلی قادین‌لار اونو نوروز بایرامی و ائله‌َجه‌َدهَ آیری خاص گۆنلَرده بیشیریب، اۆزَرینه ایسه پوسته یوخسادا کۆنجود سَپَرلَر.
* نازیک چؤرَگی:بو دادلی چوخ سینمالی اولاراق باداملی، پۆسته‌لی و قوزلو شکیل‌لرده بیشیریلر.
* پاخلاوا:قزوین‌ده اۆچ شکیل پاخلاوا حاضیرلانیر کی باشقا یئرلرین پاخلاواسی‌ایلا فَرقلی‌دیر.
* آتابَک شیرینی‌سی
* چرخی چؤرَگی
* قندلی چؤرَک
* نخودلو شیرینی
* نان‌برنجی
* قوز چؤرَگی
* بادام چؤرَگی
* قوطاب
* قورابیه
* لب‌پیچ شیرینی‌شی
* بهشتی شیرینی‌سی
* نارگیل (کوکوناد) چؤرَگی

### قزوین بؤلگه‌سی‌نین یئرلی مئیوه‌لری
بو بؤلگه‌ده نار، اوزوم، آلما، ذغال کیمی یاش مئیوه‌لر اۆرَنیلیر. قورو مئیوه‌لردن‌ده فیندیق، قوز، قزوین پۆسته‌سی و یئمیشی‌نین آدینی چکمک اولار.

### اَل اۆرونلَری
قزوین‌ین اَل اۆرونلریندن خالچا، کیلیم، دَیَرلی اَل‌یازمالار، گیوه توخوماق و... اؤرنک گؤسترمک اولار.

## گؤرمه‌لی یئرلر
300px|thumb|قزوینین گئجه گؤرونوشو
* آلا قاپی سارایی
* کوله‌فرنگی تیکینتی‌سی
* میمون قالا
* ایمام زاده حۆسین توربه‌سی
* قزوینین اۆست‌اؤرتۆلۆ (قاپالی) بازاری
* قجر حامامی
* اسکی تهران قاپیسی
* اووچو (درب کوشک) قاپیسی
* گراند هتل تیکیلی‌سی
* باراجین گزینتی زوناسی
* حمدالله مستوفی (اوزون گۆنبز) تۆربه‌سی
* حاج رحیم حامامی
* پیغمبریه تیکیلی‌سی
* عتیق مسجیدی
* مسجدالنبی
* کانتور کیلسه‌سی
* رفیع کیلسه‌سی
* باغ سپهدار سارایی

## بیرده باخ
* قزوین اوستانی
* قزوین بؤلگه‌سی

## قایناقلار

بؤلمه:ایران اوستان‌لاری‌نین مرکزلری
بؤلمه:قزوین بؤلگه‌سی
بؤلمه:قزوین اوستانی‌نین شهرلری
بؤلمه:قزوین اوستانی‌نین یاشاییش یئرلری
سهند

**سهند داغی** یوخسا **سهند سیراداغی** ایرانین شومال-غرب (آذربایجان) منطقه‌سینده یئرلشن بیر سیراداغدیر. بو سیراداغ شرقی آذربایجان اوستانینین اورتاسیندا، تبریز و مراغه شهرلرینین آراسیندا یئرلشیبدیر. سهند سیراداغی ۳ مین متیردن یوخاری ۱۷ زیروه‌سی واردیر. بو زیروه‌لرین ایچینده ان اوجاسی **قوچ‌گؤلو** زیروه‌سیدیر. قوچ‌گؤلو زیروه‌سینین اوجالیغی دنیزلرین سطحیندن ۳۷۰۷ متیردیر.

## قایناقلار

بؤلمه:آذربایجان‌داکی داغلار
بؤلمه:شرقی آذربایجان اوستانی‌نین داغلاری
قیریم خانلیغی

**قیریم خانلیغی** (قیریم تاتارجاسی:قیریم یورتی، Qırım Hanlığı) عثمانلی ایمپیراطورلوغونا تابع اولان بیر تورک خانلیق ایدی. آلتین اوردو خانلیغینین داغیلماسیندان سونرا یارانان خانلیق‌لار ایچینده، هامی‌دان چوخ دوام گتیرن قیریم خانلیغی، ۱۴۴۱-نجی ایله ۱۷۸۳-نجی میلادی ایل‌لر آراسیندا قارا دنیزین قوزایینداکی توپراق‌لارا حؤکم سۆردی.

## ایریجا باخین
* قیریم تورکلری

## قایناقلار

## گؤرونتولر



File:Lucznik tatarski.jpg

File:GierymskiMaksymilian.PotyczkaZTatarami.1867.ws.jpg

File:Szigetvar 1566.jpg

File:Józef Brandt - Potyczka Kozaków z Tatarami.jpg

File:Spotkanie z Tuhaj Bejem 2.jpg

File:Карло Боссоли. Татарская школа для детей.jpg

File:S. V. Ivanov. At the guarding border of the Moscow state. (1907).jpg

File:Карло Боссоли. Ханский дворец.jpg

File:Mengli bayezid.jpg

File:Карло Боссоли. Татары, путешествующие по степи.jpg

File:Daniel Schultz d. J. 002.jpg

File:Fountain of Selim II Giray.jpg

File:Bakhchysarai 04-14 img11 Palace Fountain of Tears.jpg

File:Carlo Bossoli Khanpalast von Bachcisaraj 1857.jpg



بؤلمه:تورک تاریخی
بؤلمه:ایسلام تاریخی
قوم

**قوم** ایران شهرلرین‌دن بیری و قوم اوستانی‌نین مرکزی‌دیر. بو شهرین جمعیتی ۱٬۰۷۴٬۰۳۶	 نفردیر کی بو باخیم‌دان اؤلکه‌نین ۸ اینجی شهری سایاگلیر.
قوم تهرانین گونئیینده یئرلشیبدیر و‌ شیعه‌لرین مذهبی شهریدیر. و ایرانین متروپولیسلریندن حساباگلیر.[1] قومون ساکینلری، فارس، آذربایجان تورکلری، عربلر و خلج تورکلری‌دیر.

### ایرق و ائتینیک
عومومی فرهنگ شوراسی طرفیندن گرچکلشدیریلن پارس آراشدیرماجیلارین 89 اونجو ایلده آراشدیرماسینا گوره، و هابئله بیر آماری آراشدیرمانین سونوجونا گوره قوم شهرینده اولان ائتینیک لر آشاغی داکی کیمی دیر:

### فتحعلی شاه قاجار ین مزاری
فتحعلی شاه قاجار توربه و مزاری  فاطمه معصومه خانیمین توربه سینین قوزئی اینده دیر. بو توربه نی «بیگم صفوی» جورلیید دیر. بو توربه  فتحعلی شاه قاجار ین حیات دا اولدوغو زامان و اوزونون امری ایله دوزلدیلمیشدیر. بو بینانین آینا ایله ایشلنمیش بزک لری ۱۲۸۰ ایلینده،  ناصرالدین شاه قاجار زامانین دا  گچ نن دییشیلیبدیر.

### محمدشاه قاجار ین مزاری
محمدشاه قاجارین مزاری،  فاطمه معصومه خانیمین مزارینین باتی سیندا یئر آلیبدیر. بو مسجیدین بزک لری آینا و گج دن عیبارت دیر.

### شاه عباس صفوی نین مزاری
ایکینجی شاه عباس صفوینین مزاری فاطمه معصومه خانیمین مزارینین گونئی باتی سیندا یئر آلیب دیر. بو بینانین معمارلیق آچی سیندان چوخ زنگین اولدوغو قئید ائدیلیر. بو بینا مرمر داش لار ایله  سوسلنیب و بزنیبدیر.

## گورونتو
[جایگزین=قوم ایران شهرلرین‌دن پانوراما|وسط|بندانگشتی|800x800پیکسل|'''قوم''' [ایران شهرلرین‌دن پانوراما]]

## قایناقلار

## خاریجی لینکلر

*  
* Sādeq Sabā, ''Visiting Iran's ayatollahs at Qom'', Tuesday, 17 June 2008, BBC
* Supreme Leader's Visit to Qom – PressTV video

بؤلمه:قوم بؤلگه‌سی
بؤلمه:قوم اوستانی‌نین شهرلری
بؤلمه:ایران اوستان‌لاری‌نین مرکزلری
زاهیدان

**زاهیدان** سیستان و بلوچیستان اوستانی‌ زاهیدان بؤلگه‌سینده یئرلشن بیر شهردیر. بۇ شهرین ۱۳۹۵-جی ایلین آمارلارینا گوره ۱۳۴٬۹۵۰ نفر جمعیتی واردیر.

## خالق
زاهیدان شهری‌نین چوخلوغو بلوچ اولاراق بلوچ دیلینده دانیشیرلار. بلوچ خالقی‌نین یانیندا سیستانلیلار دا بؤیوک اقلیت اولاراق زاهیدان شهرینده یاشاییرلار و فارسجانین سیستانی دیالکتینه دانیشیرلار.

### مذهب
زاهیدان شهرینده یاشایان بلوچلار چوخلوغو موسلمان اولاراق، سونی حنفی مذهبینه اینانجلاری واردیر، سیستانلیلار ایسه عومومیت‌ده شیعه‌ مذهبینه اینانجلاری واردیر.

## قایناقلار

بؤلمه:سیستان و بلوچیستان اوستانی‌نین شهرلری
بؤلمه:زاهیدان بؤلگه‌سی
کیرمان

**کیرمان** (فارسجا: *کرمان*) ایران شهرلرین‌دن بیری و کیرمان اوستانی‌نین مرکزی‌دیر. بو شهرین جمعیتی ۵۳۴٬۴۴۱ نفردیر کی بو باخیم‌دان اؤلکه‌نین ۱۳ اونجو شهری سایاگلیر.

## کیرمان آدلیم‌لارین شکیل‌لری


File:Zahra Nemati in 43rd N.O.I.C General Assembly.jpg|زهرا نعمتی.
File:Arash Borhani in press conference.jpg|آرش برهانی.
File:Akbar Hashemi Rafsanjani in meeting with former UN General Secretary Kofi Annan 01.jpg|اکبر هاشمی رفسنجانی.
File:Eshagh_Jahangiri_01.jpg|اسحاق جهانگیری.
File:Mohammad Reza Bahonar - Nishapur 2.JPG|محمدرضا باهنر.
File:Adel Ferdousipour.jpg|عادل فردوسی پور.
File:Khaleghi-2.jpg|روح الله خالقی.
File:Sardar Qasem Soleimani-01.jpg|قاسم سلیمانی.
File:Ayatollah Movahhedi Kermani and Ebrahim Raeesi by Tasnimnews (cropped).jpg|محمدعلی موحدی‌کرمانی.
File:Mohammad Hosseini.jpg|سیدمحمد حسینی.
File:Mahnaz Afkhami.jpg|مهناز افخمی.
File:MoBaghai.jpg|مظفر بقائی کرمانی.
File:Mostafa Pourmohammadi portrait (3).jpg|مصطفی پورمحمدی.
File:Bastani Parizi.jpg|محمدابراهیم باستانی پاریزی.



## قایناقلار

* ایرانین آمار مرکزی

بؤلمه:ایران اوستان‌لاری‌نین مرکزلری
بؤلمه:شابلون:کیرمان اوستانی
سیمنان

**سیمنان** (فارسجا: *سِمنان*) ایران شهرلرین‌دن بیری و سیمنان اوستانی‌نین مرکزی‌دیر. بۇ شهرین ۱۳۹۵-جی ایلین آمارلارینا گوره ۱۸۵٬۱۲۹ نفر جمعیتی واردیر.

## قایناقلار

بؤلمه:سیمنان اوستانی‌نین شهرلری
بؤلمه:سیمنان  بؤلگه‌سی
بؤلمه:ایران اوستان‌لاری‌نین مرکزلری
مشهد

**مشهد** ایران شهرلرین‌دن بیری و رضوی خوراسان اوستانی‌نین مرکزی‌دیر. بو شهرین جمعیتی ۲٬۷۴۹٬۳۷۴ نفردیر کی بو باخیم‌دان تهراندان سوْنرا اؤلکه‌نین ایکینجی شهری سایاگلیر.

## مئمارلیغی
مشهد معمارلیق عابده‌لری ایله زنگین بیر یئردیر. بورادا گؤوهرشاد مسجیدی، شاه مسجیدی، نادر شاهین مقبره‌سی و اونون آت عومومدونیا صحیّه تشکیلاتینینون‌ده تونج‌دان هیکلی وار. قدیم توس شهرینین خارابالیغی مشهددن ۲۵ km آرالی‌دیر. ۱۰-جو عصره عایید کؤرپو، فیردوسینین قبری و س. قالمیش‌دیر.

## ایقتصادیاتی
مشهده دمیر اعمالی، توخوجولوق، دری-آیاققابی، یئیینتی صنایع سی ساحه‌لری واردیر. کوستار صنعتکارلیق (زرگرلیک و خالچالیق) اؤز اهمیتینی ساخلاییر. شهرده قدیم تاریخه مالیک کیتابخانا، بیلیم یوردو وار.

مشهد شهرین‌ده مقبره‌سی ایمام رضا مقبره‌سینین اطرافین‌دا یئرلشه‌ن ائرمنی کلیساسی مقدس مسروپ، نادر شاهین توربه‌سی، صفویلر دؤورونون شاه هاماملاری، مسجیدلر: موللا حیدر مسجیدی، ایمام شاگیرد یئرلشیر.

## قارداش شهرلر
* میلان، ایتالیا
* کیرکلارلی، تۆرکیه

## گؤرونتولر

File:RezaShrine.jpg|Imam Reza shrine
File:PromaSC.jpg|Proma Hypermarket
File:SaffMHD.jpg|Mashhad is the major trade center of saffron in Iran.
File:Shandiz.jpg|Many beautiful handicraft products are sold in Shandiz and Torghabeh.
File:IranianHandicrafts.JPG|Some Iranian Handicrafts (metalwork) in Torghabeh
File:Ferdosi.jpg|Front façade of the Ferdowsi's mausoleum in Tous
File:Haruniyeh.JPG|Haruniyeh Dome in Tous
File:Malekshouse.jpg|Malek's House in Mashhad
File:Stmesropchurch.jpg|St. Mesrop Armenian church in Mashhad

File:TousMuseum2.jpg|Tous Museum near Mashhad
File:Shandiz2.jpg|Shandiz a tourist town near Mashhad
File:Homa mashhad 2.jpg|Homa Hotel
File:Mashhadcountryside.jpg|Mashhad's countryside



## بیرده باخ
اهالی‌سینه گؤره ایران شهرلرینین سیاهی‌سی

## قایناقلار

* ایرانین آمار مرکزی

بؤلمه:مشهد بؤلگه‌سی
بؤلمه:رضوی خوراسان اوستانی‌نین شهرلری
بؤلمه:ایران اوستان‌لاری‌نین مرکزلری
بؤلمه:موقدس شهرلر
بؤلمه:مشهد
بؤلمه:ایپک یولو بویوجا یاشاییش یئرلری
بؤلمه:شیعه‌نین موقدس شهرلری
شهرکورد

**شهرکورد** ()، چاهارماحال و بختیاری اوستانی‌ شهرکورد بؤلگه‌سینده یئرلشن بیر شهردیر. بۇ شهرین ۱۳۹۵-جی ایلین آمارلارینا گوره ۱۹۰٬۴۴۱ نفر جمعیتی واردیر.

## قایناقلار

## خاریجی لینکلر

*Official site of the Governorship
*Shahr-e Kord (Zagros) University website 

بؤلمه:شهرکورد بؤلگه‌سی
بؤلمه:چاهارماحال و بختیاری اوستانی‌نین شهرلری
بؤلمه:ایران اوستان‌لاری‌نین مرکزلری
جولفا (دقیقلشدیرمه)

**جولفا (دقیقلشدیرمه):**

جولفا بو موردلره ایشاره ائده بیلر؛

* جلفا : دوغو آذربایجان اوستانی نین شهرلریندن.

* جولفا بؤلگه‌سی : دوغو آذربایجان اوستانی نین بؤلگه‌لریندن کی جلفا شهری بو بؤلگه نین مرکزی دیر.

* جولفا (فیلم) : بیر فیلیمین آدی دیر.

* جلفا (ایصفاهان) : ایصفاهان شهری نین محله لریندن دیر.

* جولفا رایونو : آذربایجان جومهوریّتی نین رایونلاریندان دیر کی نخجیوان قیسمتینده یئرلشیب و آراز چایی نین یانیندا دیر و ایران سینیرلارینا دا چوخ یاخین دیر، بو رایونون مرکزی جولفا (قوزئی جولفا) دیر  و ایرانین جلفا شهرینن قونشودور.
*جولفا : آذربایجان جومهوریتی نین شهرلریندن دیر کی جولفا رایونونون مرکزی دیر و ایرانین جلفا شهرینن قونشودور.

بؤلمه:دوغو آذربایجان اوستانی‌نین شهرلری
بؤلمه:جولفا بولگه‌سی
خومارلو

**خومارلی** و یا **خومارلو**، شرقی آذربایجان اوستانینین شهرلریندن بیری دیر. خومارلو شهری خوداآفرین بؤلگه سینین مرکزی دیر. بو شهرین جمعیتی ۱۳۹۵ایلینده ۱۹۰۲ نفریمیش کیآذربایجان تورکجه سینده دانیشیرلار و مذهبلری ده شیعه مذهبی دیر.

## قایناقلار

بؤلمه:شرقی آذربایجان اوستانی‌نین شهرلری
مملوک سولطانلیغی (دهلی)

**مملوک سولطانلیغی** (هیندجه: ग़ुलाम ख़ानदान) تاریخده ۱۲۰۶-نجی میلادی ایلدن ۱۲۹۰-نجی میلادی ایله‌جه هیندین قوزاییندا حؤکم سورن تورک کؤکلی سولطانلیق ایدی. بو سولطانلیغین قوروچی‌سی آیبک اویماقیندان اولان قطب الدین آیبک دیر.

## مملوک سولطان‌لاری
هیندین مملوک سولطانلیغیندا قورولوشوندان ییخیلیشیناجا اون سولطان حؤکم سوردی کی آدلاری بئله دیر:
:#قطب الدین آیبک
:#آرام شاه
:#شمس‌الدین ائل‌توتموش
:#رکن الدین فیروز
:#جلاله الدین رضیه بیگوم (هیندین ایلک موسلمان قادین حاکیمی)
:#معز الدین بهرام
:#علاء الدین مسعود
:#نصیر الدین محمود
:#غیات الدین بلبن
:#معز الدین کیقباد

## هیند مملوک‌لاری دؤنمینین معمارلیغی
مملوک‌لار دؤنمیندن دهلی و دهلی‌یه یاخین یئرلرده چوخلی یاپی قالیب دیر. قطب الدین آیبک چاغیندان قالان قوة الإسلام مسجیدی، شمس الدین ایل‌توتموش چاغیندان قالان قطب مینار میناره‌سی، نصیر الدین محمود مزارلیغی و غیاث الدین بلبان مزارلیغی سؤز آچدیغیمیز یاپی‌لاردان دیرلار. بو یاپی‌لارین چوخو دهلی شهرینین قطب مینار آدلی مجموعه‌سینده یئرلشیبلر.

Image:Qutbcomplex.svg|قطب مینار مجموعه‌سینین نقشه‌سی
File:Close-up of upper storeys of Qutb Minar.jpg|قطب مینار میناره‌سی
File:Upper design in qutb minar comples.jpg|قطب مینار مجموعه‌سینده بیر طراح‌لیق
File:Qutub minar.JPG|قطب مینار میناره‌سی بیر آیری گؤرونتو
File:The_tomb_of_the_Emperor_Shah_'Alam_at_the_dargah_of_Qutb-Sahib_at_Mahrauli.jpg|قطب مینار مجموعه‌سیندن
File:Qutb Mosque Arch Ruin.jpg|قطب مسجیدی‌نین اگمه‌سی
File:Qutb_Minar_grounds.jpg|قطب مینار مجموعه‌سیندن بیر آیری گؤرونتو
File:Entrance to Tomb of Khan Shahid, Mehrauli.jpg|غیاث الدین بلبن اوغلی خان شهید مزارلیغی
File:Tomb of Khan Shahid, Balban's son, Mehrauli.jpg|خان شهید مزارلیغی بیر آیری گؤرونتو
File:Grave in Balban's tomb enclosure.jpg|غیاث الدین بلبن مزارلیغی‌ندا بیر قبیر


## بیرده باخ
مملوک سولطانلیغی (میصر)
## قایناقلار

## گؤرونتولر


Image:Qutab.jpg



بؤلمه:تورک تاریخی
بؤلمه:ایسلام تاریخی
هوراند

**هوراند** ایران شهرلرین‌دن بیری‌دیر کی شرقی آذربایجان اوستانین‌دا یئرلشیب‌دیر و هوراند شهریستانی‌نین مرکزی‌دیر. بۇ شهرین جمعیتی ۴٬۴۴۵ نفردیر کی بۇ باخیم‌دان اوستانین ۴۲ اینجی شهری سایاگلیر.

## قایناقلار

* ایرانین آمار مرکزی

بؤلمه:دوغو آذربایجان اوستانی‌نین شهرلری
هئریس

**هئریس** ایران شهرلرین‌دن بیری‌دیر کی شرقی آذربایجان اوستانین‌دا یئرلشیب‌دیر و هئریس شهریستانی‌نین مرکزی‌دیر. بو شهرین جمعیتی ۹٬۸۲۳ نفردیر کی بو باخیم‌دان اوستانین ۲۵ اینجی شهری سایاگلیر.

## منبع‌لر
* ایرانین آمار مرکزی

بؤلمه:دوغو آذربایجان اوستانی‌نین شهرلری
ملیکان

**مَلیکان** (رسمی: **ملِکان**) (کئچمیشده: **مَلیک‌کندی**) ایران شهرلرین‌دن بیری‌دیر کی شرقی آذربایجان اوستانین‌دا یئرلشیب‌دیر و ملیکان شهریستانی‌نین مرکزی‌دیر. بۇ شهرین جمعیتی ۱۳۹۵ ایلینده ۲۷٬۴۳۱ نفردیر کی بۇ باخیم‌دان اوستانین ۱۳ اینجی شهری سایاگلیر.بو شهر تبريز _قوشاچای یؤلونون قیراغیندا یئرلشیب دیر.

## ملکانین چایلاری

#### مردق چای
بو چای کی منطقه ده مردی چای آدلانیر ، سهند داغینین گونئی دامنه لریندن باشلانیر و ملکان شهریندن کئچیب و نهایتا اورمو گؤلونه قاریشیر.

#### لیلان چای
بو چای دا سهند داغلاریندان باشلانیب و اؤنون ایکی دانا شاخه سی وار کی بیری بولوک آباد و بیری ده سراجو چای آدلانیر ؛ بۇ شاخه لر کوساصفر کندینده قاریشیرلار و لیلان چایین تشکیل وئریرلر.بو چای گونئی باتی(قوشاچایا ساری)گئدیر و اؤردا جیغاتی چایا قاریشیر.

## محصول لار
ملکان اوزوم باخمیندان ، دوغو آذربایجان دا بیرینجی شهردیر.ملکانین اوزومو کانادا ، عرب اؤلکه لر و اروپایا صادیر اؤلور.خالچا تؤخوماق دا بۇ شهرده رواج واری و بعض عائله لر خالچا تؤخوماقا مشغول دیرلار.یئر آلما و پامادور دا ملکانین آیری محصول لاری دیر.

## گزملی و گؤرمه لی یئرلر
قیزلار کؤرپوسو ، علی بولاغی زیارتگاهی ، لیلانین جومعه مسجیدی ، بختک قالاسی ، لیلان چایی کؤرپوسو ، شیروان شاهلی داغی ، جامبش اؤلن دره سی ، شورسو و آرپادره سی بولاغلاری ملکانین گزملی یئرلری ساییلیر.

## قایناق‌لار

* ایرانین آمار مرکزی
* ایرانین نوفوسو ۹۵ایلینده

بؤلمه:دوغو آذربایجان اوستانی‌نین شهرلری
میانا

**مییانا (Miyana)** و یا رسمی سندلرده یازیلدیغی کیمی **میانه (Miyaneh)** ایران'نین دوغو آذربایجان اوستانیندا و تبریز ایله زنجان بؤلگه‌لری‌نین آراسیندا یئرلشن بیر شهردیر. میانا شهری میانا بؤلگه‌سی'نین مرکزی‌دیر. بو شهر تبریزدن ۱۲۰ کیلومتر آرالی‌دیر. ۱۳۹۵-جی ایلین اهالی سایییمینا گؤره بو شهرین ۹۸٬۹۷۳ نفر جمعیتی واردیر. بو ساییدا جمعیتله، تبریز، ماراغا، مرند و اهر شهرلریندن سونرا، دوغو آذربایجانین دؤردونجو چوخ اهالیسی اولان شهری‌دیر. دنیز سویه‌سیندن ۱۱۰۰ متر یوکسلییی اولان مییانا شهری قیزیل اوزن چایینا آخان بیر باشقا کیچیک چایین کناریندا یئر آلیب‌دیر.

## گؤرمه‌لی یئرلری
بو شهرین تَرک داش مسجیدی، قیز کورپوسو، قیز قالاسی، جامال آباد کاروانساراسی، نجف قولوخان قالاسی، شهرچای کورپوسو، ایمام زاده ایسماعیل توربه‌سی ، تورکمن چای ایمام زاده‌سی آدلیم‌دیر.
بندانگشتی|قیز کؤرپوسو
بندانگشتی

## دیل و دین
بو بؤلگه‌نین بوتون اهالیسی آذربایجان تورکجه‌سینده دانیشیرلار و اکثراً شیعه اینانجلی‌دیرلار. آنجاق بیر نئچه پارچا کندده سوننولر ده یاشاییرلار. هابئله مییانانین بیر سیرا کندلرینده **اهل حق‌**لر ده یاشاماقدادیرلار.

## سوقت‌لر، یئمه‌لی‌لر و ال اورونلری
thumb|ساج بالیغی

* ساج بالیغی
* خیرچا 
* پوفکی دادلیسی
* آلما
* ایشلی فتیر
* سوبورگه
* خالچا
* کیلیم
* ججیم 
* دویو
میانا دوغو آذربایجان اوستانیندا دویو، بوغدا و قیرمیزی ات باخیمیندان بیرینجی شهر ساییلیر.

## مریض خانالار
خاتم الانبیاء مریض خاناسی کی ۹۶ دنه تختی وار.

ایمام خومینی مریض خاناسی کی ۱۵۰ دنه تختی وار.

## آدلیملار
*عین القضات میانجی همدانی
*ابوالحسن علی بن حسن بن علی میانجی
*افضل الدین خونجی
*میرزا مسعود انصاری گرمرودی
*موتمن الملک
*میرزا فتاح خان گرمرودی
*ملا محمد باقر خلخالی میانجی 
*حبیب ساهر
*آیت الله حسینی زنجانی
*آیت الله شبیری زنجانی
*آیت الله محمد باقر ملکی میانجی
*آیت الله احمدی میانجی
*ناصرالدین نیکنامی
*یوسف کرمی
*ازبرعلی خواجوی

## سولماز هوتلی
سولماز هوتلی بیر اۆچ اولدوزلو هوتل دیر کی۲۶ دانا اؤتاقی وار و زینبیه بولواریندا یئرلشیب‌دیر.

## قایناقلار

بؤلمه:میانا بؤلگه‌سی
بؤلمه:میانا بؤلگه‌سی‌نین شهرلری
بؤلمه:شرقی آذربایجان اوستانی‌نین شهرلری

بؤلمه:تورک شهرلری