open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
فیبرومیالژی

فيبروميالژي (**FM**) ، سوزونج و چوخ ياييلميش آغري و فشارا چوخ آغريلي جاوابلارله موختلیف اولان بير طیبي دوروم دير.باشقا علامتلر عیبارت دیر: یورغونلوق، دوغال چالیشمالارین ایشلدیلمه سی، یوخو سورون لاری اوچون ایشلتمک و خاطیرلاماسی ایستیفاده ائدیلمه سی.بعضي آداملار دا راحاتليقسيز آياقلار سندروماسي، معده و يا مثانه سي ايله باغلي اولان موصئبتلر، سئرکليک و قيشقيرماق و سس، ایشيق و يا حرارته حساسيت ائتمه سيني خبر وئريرلر.فيبروميالژي چوخ واخت دئپروسييا، نئگارانليق و پوستراوماتيک استرس ناظيرليگي ايله باغليدير.باشقا سوزون آغریلار دا چوخ واختدا واردیر.

فیبرومیالژی نین ندنی بیلینمیر، آنجاق اونا گؤره کی ژنتیک و محیط فاکتورلارینین بیرلیکده ایشتیراک ائتدیگی دوشونولور.بو حالتی عائله لرده دوام ائدیر و چوخ جینلرین ایشتیراک ائتدیگی دوشونولور. محیط فاکتورلاری سایکولوژیک ایسترس، صدمات و بعضی اینفکاسیونلارا داخیل اولا بیلر.بو آغری مرکزی عصبي سیستئمده اولان پروسئسلردن باش وئریر و بو وضعیت "مرکز حساسیت سندرومی" آدلانیر.فيبروميالژي آمریکانین میللی ساغلیق اينستيتوتلاري و آمریکانين روماتولوژي کولئجيسي طرفیندن بیر اختلال اولاراق تانینیر.معینی دیآگنوستک تست یوخدور.تشخيص، اوّل باشقا احتماللي سببلرين چيخماسيني و علامتلرين ساييينين دولو اولدوغونو يقينيلاشماغي تشکيل ائدير.

فيبروميالژيا نين درماني چتين اولا بیلر.او، "آغزالارین اوزو" و "آغزیلارین اوزو"، "آغزلری" و "قاشقازلار" دئیه دوشونور.شیناختی یوخسا بیلیمسل داورانیش درمانی (CBT) دا یاخشی اولا بیلر.دولوکستین، میلناسیپران و یا پریکابالین دارولار ایستیفاده اولونور.اوپیوئید درد داوا لرینین ایشلدیلمه سی بحثلیدیر، بعضی لر اونلارین فایدالاری نین شواهدیله ضعیف دئییل و اؤزگه لر ده دیگر دوا لارین مؤثری اولمادیغینی دئیه رلر. دیئتییاتیک موکمیل لرین ایستیفاده سینین دئییلدیگی بیلگی لری یوخدور.فیبرومیالژی اوزون مودّت دوام ائدیر، آمّا اؤلوم و یا توخوما ضرری ائله مه یه جک.

فیبرومیالژی جمعیتین 2- 8٪ سینی ایتیریر.قادینلار کئشئلر دن قات قات چوخ بو اثردن دوچار اولورلار.بو شرحلر دونيانين مختلف ساحه لرئنده و فرقلي مدنيتلر آراسيندا فرقلي گؤرونور.فيبروميالجييا 1990- نجو ايلده ايکينجيک اولاراق تعريف اولونوب و 2011- نجو ایلده معاييرلار يئني يوکسله ندي.فيبروميالجييا نين طبقه بندي، تشخيص و درماني حاقّيندا داعوالار وار. بعضي آداملارين دوشونجه سي بودور کي، فئمبرومالجيا دا معاینه اولونسا، شخصي سسينده ايز-باشا تأثیر گؤستره بئلر."*فایبرو*میالژی" اصطلاحی "فایبرو- فایبرو- فیبرو- فایبرو" و "فایبریو- مایو- فایبریو" و یونانی "آلم" و "آلم"- آلگوس- فیبرومیاژومون معناسیندان آلینمیش دیر.

## قایناقلار:
ابراهیم/آسپرگر سندرومی

آسپرگر سندروما (**AS**) ، **آسپرگر سندرومی** اولاراق دا تانینیر، ایجتماعی ایشلاشما و غیر کلاملی ایلیشکی لر بؤیوک چتینلیکلر، محدود و تکرارلی داورانیش و علاقه لر طرزلری ایله بیرلیکده بیلینن بیر اینکیشافی ایختیلال دیر.اویونچولارین آوتیزم اسپکتروم ظابیطه سیز (ASD) اولاراق، نیسبتاً نورمال دیل و ذکیره گؤره باشقا ASD لردن فرقلی دیر. معاینات اوچون لازیم اولماسادا دا، بدنی قیلینج و غیرمعمولی دیل ایستیفاده سی چوخ گلیر. علامتلر معمولاً ایکی یاشینا چاتماميش باشلاییر و عادي اولاراق بۆتون یاشامینا دوام ائدیر.

آسپرگرین دوغرو ندنی معلوم ديئر.چوخ اؤنونده مئراث آلینارکن، اساس ژننتیکلر قایللاشمالی اولاراق بیلدیریلمییپ.خیال اولونور کی، محیط فاکتورلاری دا بیر رول اویناییر.بئیین تصویرلری، بیر عام اساس دورومون آچیقلانماماسیز.۲۰۱۳-جی ایلده آسپرگرین دیآگنوزو دَیَقنیک و ایستاتئستیک اختلاللرین دستاویزی (DSM-5) دن گؤتورولدو و بو علامتلرین ایله اولان آداملار ایندی اوتیزم و باشقا نه دئییلمیش اوتیزم-NOS (آتیزم و یئرینه یئر آلان گئنیشلیک گئنیشلندیریجی ایختلال) ایله بیرلیکده اوتیزم سپکتروم ایختلالینین دن ایشلندیلر.اینسانین آوتیزم اسپکتروم داغیش لاری نین فرعی تایی اولاراق ۲۰۱۹-جی ایلدن باشلانان میلت لر آراسی خسته لیک دسته سینده قالیر.

تک درمان يوخدور و تک تدبیرلرین ائتکیلرینین آنجاق محدود بیلمکنن ده تأکید ائدیر.درمان، اوْخماقلي و یا تکرارلي روتئنیزلرین آزالماسی و ایلیشکی باشاریلارین و بدنی قیسماغی نین آرتماسی اوچون هدفلشدیر.مداخلاتلار توپلومسال باشاریلارین اؤرگنمسین، داورانیش تانیما درمانی، فیزیوتراپی، دیل درمانی، آتا-آنالارین اؤرگتمسی و موواضعی یا ایضطراب کیمی ایله باغلی پروبلئملر اوچون دارالاری داخیل اولا بیلر.اوشاقلارین چوخو بؤیوک اولارکن، توپلومسال و ایلیشکی سورون لاری معمولا دوام ائدیر. اویزیسم اسپکترو داکی بعضی معلّمین و اینسانلار، اویزیزم اسپکترو دیورمانینین داغیلماسی نین درمان و یا درمان اولونماسی لازیم اولان بیر ناخوشلوقدان داها فرقلی بیر گؤرونوشه قارشی پوزولماسی حاققیندا موحیثلرینی اورتایا قویموشلار.

۲۰۱۵-جی ایلده، آسپرجرین ۳۷.۲ میلیون نفرین دونیادا ائتکیسی تخمین ائدیلیب.اوتیزم اسپکتروم ناغیلی، قادینلاردان داها چوخ اَرلرین اوستونه گئری گئریر و قادینلار عایله ده داها کئچمیش یاشدا تشخیص اولونورلار. بو سندرومون آدینا اوتریشلی اوشاق دوکتور هانس آسپرگر دیر. اسپرگر سندرومونون مودرن آنلامی ۱۹۸۱-جی ایلده اورتایا چیخدی و محبوبیت دؤوروندن گئدیب. 1990 لرين باشيندا بو، معياري تشخيص اولموشدور. چوخ سورولار و موباحئثه لر قالميشدير.بو، اوجا چالیشما آوتیزیمیندن (HFA) فرقلی اولدوغو باره ده شوبهه وار. بو ندن نه، بو اثرلره دوشنلرین مئجیدانی مؤحکم معلوم اولماميشدير.

## قایناقلار
برک کیشی سندرومی

سیتین-آسمین سندروما (**SPS**) ، عصب ناغیللارینین سیتین و اسپازملارین کیمی بیر نئچه ایللر سورا یاخینلاشیر.او، اساساً قوجا، قوللار و آیاقلارینی ائتکیلندیرر.اسپامسلار سس، توخونما و یا حسیله باشلاییب.بو خسته لیکلرین دن عیبارت اولان یازیق لیق لار، سوموکلری سینان لار، سوزون آغریلار و چوخ دوشمه لر اولا بیلر.

چوخ واخت ندن بیلینمز، گرچی موټو- immune میکانزمین  پایلاشدیگی دوشونولور.چوخ دا اوتو- ایمونلوق دوروملاری، اؤرنک ۱- نووع دیابتی ایله باغلی دیر.چوخ گئجه پارانوپلاستیک سندروم اولاراق باش وئریر.دیآگنوز، چوخ واخت قاندا یا دا دماغي نین ایشلدن سیریلویوندا گلوتاميك اسید دکاربوکسیلاز (GAD) آنتی بادی نین چوخ اوجا لیک لرینی تاپماقلا یئرلشیر.الکتروميوگرافي دا فايداليدير.

دیازپام، باکلوفن و یا گاباپنتین کیمی بعضی دارالاری ایله علامتلر درمان اولونور.اینتراوین ایسمونگلوبولین یا پلاسمافیرز ده کؤمک ائده بیلر.بو، عادي اولاراق، یاشامینین ضعیف اولان ساييلا بيلر و بو ندن دوشونجه، چوخ واخت دئپئراسیيا و يا نئگارانليق باش وره جک.عؤمور گؤزله ییلمه سی آزالدی.

سِتِف-آفرسن سندروم (Stiff-person syndrome) بیر نئچه دفعه یاردیملی دیر.اوْیونلارین چوخدا ۲۰-۶۰ ایللر آراسین دا باشلاییر، آمّا اوشاقلاردا چوخ دا اؤنملی اولماز.قادینلار کیشیلر دن ایکي قات چوخ بو ائتکی دن دوچار اولورلار.بو حالتین ایلک 1956 ایلینده فریدریک مورش و هنری ولتمن طرفیندن شرح اولونموشدور.

## قایناقلار
مایکی مدیسون

**مایکی مدیسون** (اینگیلیسجه: Mikey Madison) آمریکالی اوْیونچو. او ۲۵ مارس ۱۹۹۹ تاریخینده لوس‌آنجلس، کالیفورنیا شهرینده حیاتا گؤز آچیب.

## قایناق‌لار

بؤلمه:یاشایان اینسانلار
بؤلمه:۱۹۹۹-جو میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:آمریکالی خانیم اویونچولار
دوپامین

**دوپامین،** باشقا لارین آراسیندا **اینتروپین** مارکیتی آدی ایله ساتلانیر، چوخ آشاغی قان نریسی، علامتلر یارادیجی یاییلان یاخین اۆرک چیرپینماسی و ایپینیفرین یوخسا، اۆرک موقعیتی نین درمانيندا ان چوخ ایشلدیلینن بیر داوا دیر.دوغولدوغو کؤرپه لرده چوخ آز قان نثرینه گؤره، او، داها دا سئودل لیک درماندیر. اوشاقلاردا اِپئپئپئنفرین یا نورئپئپنفرین عمومیتله چوخ آشاغی قان نریسی اوچون اؤنملی اولور. اینتراواژ یا اینتراسوساژ اولاراق دوامدار بیر تزریق اولاراق وئریلیر.عادي اولاراق اثرلر بش دقیقه دن سورا باشلاییر.سورا دوزلر آرتیرلار.

چوخ گؤروشموش جانبی ایشلر عیبارت دیر بؤيرک فعالیتینین یاخینلاشماسی، اورک چیرپینماسینین یوخاریلیغیندان، دؤیوشون آغریسی، قوسماق، باش آغریسی و یا نئگارانلیق.اگر  یئرینه گئدن یومشاق توخوملارا گتیریلسین، یئرلی توخوملار اؤله بیلر.بو خطرین آزالماسی اوچون فنتولامین دواسی وئریلیر.دوپامینین بوغدا و یا شیرده ایستیفاده ائدیلمه سی معلوم ديئل.آز دوزده دوپامین اساساً دوپامین رئسپتورلار و β1-درنرژی رئسپوتورلارینی قوزغاتار، آمّا چوخ دوزده α-درنرجی رئسپورتورلار ایله فعالیت ائدیر.

دوپامین 1910-جی ایلده جورج بارجر و جیمز ایونز طرفیندن اینگیلیسده بیر آزمایشگاهدا ایلک دفعه سنتز ائدیلدی. دونیا ساغلیق تشکیلاتینین لازیم دارالاری لیستینده دیر. اینسان فیزیولوژیاسیندا دوپامین نیوروترانسمیتر و هورموندور.

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار
* 
*
ویندوز (دقیقلشدیرمه)

**[[مایکروسافت ویندوز]]** مایکروسافت طرفیندن حاضیرلانمیش بیر عملیّات سیستئمیدیر.

**ویندوز** همچینین ایستیناد ائده بیلر:
*The plural of window, an opening in an opaque surface through which light can pass

## حسابلاما
* ویندو (حسابلاما)، قرافیک ایستیفاده‌چی اینترفیسینده ویژوال اِکران ساحه‌سی (GUI)
* ویندوز کیلیدی، بعضی کامپیوتر کی‌بوردلاریندا بیر دۆیمه 

## اینجه‌صنعت و ايلنجه
### فیلم و تلویزیون
* ''ویندوز'' (فیلم)، ۱۹۸۰-جی ایل اِروتیک تریلر
* ''ویندوز'' (تی‌وی سریالی)، ۱۹۵۵-جی ایل آمریکا آنتولوگیاسی سریالی

### موسیقی
* Windows (country-psych band), a Los Angeles band founded in 2018
* "Windows" (composition), a 1966 jazz standard by Chick Corea
* "Windows", a 1982 song on *[[Vinyl Confessions]]* by Kansas
* ''Windows'' (Jon Lord album), 1974
* ''Windows'' (Lee Konitz and Hal Galper album), 1975
* ''Windows'' (O'Donel Levy album), 1976
* ''Windows'' (Charlie Daniels album), 1982
* ''Windows'' (Amanda Somerville album), 2008

## همچینین باخ
* X Window System (often mis-named "X Windows"), a graphical user interface for many operating systems, especially Unix and Linux variants
** OpenWindows, an implementation used in Solaris from 1989 to 2002
** DECwindows, an implementation for VMS/OpenVMS
* Window (disambiguation)
* Windowing (disambiguation)
* Win-OS/2
مولتیپل میلوما

**مولتیپل مئیلوم** (**MM**) ، **پلاسما سیل مئیلومو** و ساده **مئیلوما** آدلاناراق پلاسما سللرین سرطان لاری دیر، دوغال اولاراق آنتی بادیلر یارادان آغ قان حجری لری نین بیر نؤعتی دیر.چوخ واخت، ایلک علامتلر گؤرونمز.بو حادثه لرین آخماسینا گؤره سوموک آغریسی، قان آخماسی، مکرر عفونت و آنمییا باش وره بیلر.قاتیشیقلیغی لار امیلوئیدوزاخیلابیلر.

چوخلو میلوما نین ندنی بیلینمز.خطر فاکتورلاری بوغرا، رادیاتورلوغو، عائله گئچمیشی و بعضی کیمیال لارین واردیر.چوخلو مئیلوم، بیلینممیش اؤنملی موئنوکلونال گاموپاتئادان و یا توْخما مئیلوما گئتمه دن باشلاییر. پلاسما سیلانلاری نین پلاسماسی نین پلاسمی نین پلاسمال سیلانلاری اینتیبادیلار یاراتیرلار و بونلارین سبب اولدوغو گورونجو و قانین چوخ ضیالی اولماسی دیر.پلازما حجیرلری ده سوموغو آغزیندا و یا یومشاق توخوملاردا بیر توپراق تشکیل ائده بیلر.بیر تومور اولاندا، پلاسماسیتوم آدلانیر؛ بیردن چوخ توموردا دا چوخلو میلوم آدلانار.چوخلو مایلوما قان و یا اورین تستلری اساسن معاینه اولونور و غیر طبیعی آنتی بادیلار، سوموک آغزی بیوپسیسییاسی سرطانلی پلازما خئییرلرینی و طبی تصویرلرین سوموک لازیالری نین آچیقلاماسی ایله تشخیص اولونور.آيري بئر شوعورلو تاپيشلار قاندا كالتسيومون چوخلوغو دير.

مولتیپل مایلوم درمان اولونماز، آمّا عمومیتله درمان اولونماز.سټرایودلار، کیمیا درمانی، هدفلندیریلن درمان و کؤک حجره لرین یئرینه یئرلشیب، رئمیسییا ندن اولا بیلر.بیفوسفوناتلار و رادیوتراپی بعضاً سوموکلری نین یارالیغیندان گلن دردین آزالماسی اوچون ایشله دیلینیر.

دونیا بویو، چوخلو *میلوم* 488 مین نفرین اؤلموشو و ۲۰۱۵-جی ایلده ۱۰۱۱۰۰ نفرین اؤلومونه سبب اولدو.آمریکادا، هر ایل 100.000 نفرین 6.5 نفرینه یئر آلیر و 0.7٪ آدامین بیر واختین حیاتینی بو وضعیتده چالیشیر.معمولاً 60 یاشین دا باش وئریر و کئشئلرده آروادلاردان داها چوخ باش وئریلیر.بو، 40 ياشيناجاق چوخ گئتمز.درمانسيز، عادي نين ياشاماق مودّتي يدّي آي دير.حالداکی درمانلارلا، عادي اولاراق 4-5 ایلده حیات قالماق اولار.بش ایللیک حیات قالما سایی 49%-ه یاخینلاشیر.میلوما سؤزو یونانی myelo-دن "مئرگی" و -oma-دن "تورک" معناسيندان گلدي.

## قایناقلار:
قودوزلوق

قودوزلوق یوخسا هاری، اینسان و باشقا ممه لر لرده آغری نین آلتیماغی ندن اولان بیر ویروس ناخوشلوغو دیر.ایلک علامتلر، بو اثرین گؤستریلیش یئرینه تب و قوخولوشو دن عیبارت اولا بیلر.بو علامتلردن سورا، آشاغیداکی علامتلردن بیرینین یا داها چوخو گؤرولور: زورلو حرکتلر، کنترول اولونماميش هیجان، سو قورخوسو، بدنین بیر بؤلومونو حرکت ائتمه یه قادیرلیغی، گیجلی و هوشدانلیق.علامتلر گؤروندوغو زامان، نتیجه ده چوخ واخت اؤلوم اولور.بو مرضین توتولماسی و علامتلرین باشلانماسی آراسینداکی مودّت عایله ده بیر- اوچ آی دیر، آمّا بیر هفته دن آز و بیر ایلدن چوخ فرق ائدیر.واخت، ویروسون مرکزی عصبي سیستمه چاتماق اوچون اطراف عصبلرین ایچینده یول آچماق لازیم اولان اوزاق لیغا باغلی دیر.

قودوزلوق ليزا ويروسلاري، بشمول غوللوق ويروسو و اوستراليالي یاراسا ليزا ويروسو ندن اولور.اینفیکراسیون دا اینفیکاسیون داخیل اولموشدور.اگر بو سوخما گؤز، آغزی و یا بورنونا توخونسا، اینفیکتیت اولونان حيوانین سئلکاسی دا عصیان لی اولا بیلر.دونیا بو مسئله ده ایسه  ایشله ن ان چوخ گؤروشموش حيوانلار توکلندیر.اینسانلار ایسه اینسانلارین اینسانلار اولدوغو اؤلکه لرده، دوْغومون 99%-دن چوخو ایسه  ایشله دی. آمئریکادا، یاراسانین دَیئشمه سی انسانلاردا قودوزلوق انفیکشنینین ان چوخ گؤستریلن منبع سيدئر و ۵% دن آز دا اولسا، سگلردن گلیر.گوردوردولر چوخ نادیر کی، عصمته آلوده اولورلار.بو مرض علامتلر باشلاناندان سورا آنلاییش اولمالی دیر.

حئيوانلارين قارشيلاشماسي و واکسيناسياسي پروقراملاري دونيانين بير نئچه بؤلگه سينده ائتلر دن عصمتليليک خطريني آزايدي.اوْنون گؤستریلمه سیندن قاباق آداملارا ایمینالماق، چوخ خطرلی اولانلار، بو داخیل اولور کی، خفاشلارلا ائشله نلر و یا دونیا نین دیوانلیغی چوخ اولان ساحه لرئنده اوزون مودّت یاشایانلار.تبریزی گؤسترن شخصلرده تب ریزیین واکسیناسی و بعضاً تب ریزی نین ایمونوگلوبولینی تب ریزیون علامتلرینین باشلاماسيندان قاباق درمان آلماقلا، بو ناخوشلوغو مخنیفده مؤثّر اولور.15 دقیقه ایله صابون و سو، پوویدون- یود و یا دیتیرجنتله دئشلری و چئشیتلری یویونماق، ویروس ذرّه لرینین ساییینی آزالدا بیلر و یولداش لیغین قاباغین آلماسیندا بیر قدر مؤثّر اولا بیلر. فقط ۱۴ نفر علامتلر گؤرستدندن سونرا، غیابیسی نین اینفیکسیاسینین جانینا چاتدی.

2015 ایلینده عصیانین سبب اولدوغو ۱۷۴۰۰ نفرین اؤلومو ساییلیر.عصیانین دن اؤلمکده 95%-دن چوخ آدام آفریقا و آسیا دا اؤلموشدور.اؤلوملرین ۴۰%-ی ۱۵ یاشا یاخین اوشاقلاردا باش وئریر. تب ریزی ۱۵۰-دن چوخ اؤلکه ده و انطارکتیکا دن باشقا بوتون قاره لرده یئرلشیب.دونيانين 3 میلیارددان چوخ آدامي، عصمتي باش وئرن بؤلگه لرده ياشاييرلار.اوسترالیا و ژاپون داخیل اولان بیر سیرا اؤلکه لر و غرب آوروپا اؤلکه لرینین چوخو دا ایتلر آراسیندا غوللوق یوخدور. چوخ پیسفک جزیرلرینده دهیشی یوخدور.بو، بیزده ن ایستیفاده اولونموش تروپئکا بیلیم یوردلارینین بیر نؤعتی دیر.

## قایناقلار:
سارا وایگلاس

**سارا وایگلاس** (اینگیلیسجه: *Sara Waisglass*) کانادالی اوْیونچو. دوغوم ۳ ژوئیه ۱۹۹۸ تورونتو، اونتاریو.

یورک بیلیم‌یوردو دا دؤرد ایل تحصیل ائله ییب، فیلمین سناریو یازماسی ایله تحصیل ائله ییب.

## قایناق‌لار

بؤلمه:یاشایان اینسانلار
بؤلمه:۱۹۹۸-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:تورونتو دوغوملو قادین اویونچولار
کوکو جونز

**کورتنی مایکلا جونز** (اینگیلیسجه: *Courtney Michaela Jones*) آمریکالی اویونچو و اوخوجو. ۴ ژانویه ۱۹۹۸ تاریخینده کلمبیا، جنوبی کارولینا شهرینده حیاتا گؤز آچیب.

## قایناق‌لار

بؤلمه:۱۹۹۸-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:یاشایان اینسانلار
بؤلمه:آمریکالی اویونچولار
یاتاق بیت لریگ

یاتاق بیت لری، اینسان قانینی یئتیردیگی حشراتلرین بیر نؤعیدیر، معمولاً گئجه. اونلارين دئشلری، پوستین آجیسی، روان و آلرژیک علامتلرینی دن عیبارت بیر سیراً ساغلیق ائتکیلرینه ندن اولا بیلر.یاتاق حشراتینین دَیَرلرینه گؤره، دَرئسده گؤرونمهدن، قیزیللیغی اولان کیچیک ساحه لردن باشلایان بؤیوک بولودلارا قدر دَییشیقلار باشلاییر.علامتلرین ظاهیر اولماسی بیر نئچه دقیقه دن بیر نئچه گونا قدر داوام ائدیر و معمولاً خاراباليقلار گؤستریلیر.بعضي آداملار يورغونلوق و يا قيزديرمايا دوچار اولورلار.عادي اولاراق، بدنين اؤرتولمه ميش بؤلگه لري تأثيرينده دير و چوخ واخت اوچ دفعه يوکسه يير.یاتاق بیت لرینین دئییرمکلری هانسی بیر یولداشیب یولداشمالی یارا یئر آلماز.گئجه لرنده اؤلو دَرَک یا Vasculitis ساحه لری ده اولا بیلر.

یاتاق بیت لرینین دئییرلر کیمیاکس نوعونون دو گونه سی: *[[کیمکس لکتولاریوس|Cimex lectularius]]* (یاشاییش کیشی) و *Cimex hemipterus،* اساساً تروپکده یئرلشیب.اونلارين اؤلچوسو 1 - 7 mm دن آرتیق دیر.اونلار یاخین ساحه لرده یاخینلاشماقلا یا دا اؤز اشیا لرینده آپارماقلا یاییلمیشلار.بو حرب چوخ ندیر کی، هئیجیناسی نین یوخلوغوندان اولور، آمّا چوخ کثافتلی ساحه لرده داها چوخ گؤروشیلیر.تشخيص، هم حشراتلرين تاپيلماسيني، هم ده تطابقلي علامتلرين باش ورمهيئني چئوریر.یاتاق بیت لرین واختین چوخونو قارانلیقدا، ماتراس توخوملاری و یا دووارداکی شققلار کیمی گئزلی یئرلرده کچئرتمکلر.

درمان بو علایمی یوخسا بیت لری آرادان آپارماق دیر.یاتاق بیتلرین ائودن آرادان آپارماق اۆچۆن چوخ واخت لار زور بیر ایش دیر.چون یاتاق بیت لری بیر ایله جک یئمیه یئمیه دیری قالابیلیر لر . ائوی تکرار ضید عفونی ائتمک گرکیر. بو درمان یوخسا ضید عفونی ده بیر یولی ائوین دماسین ۹۰ دقیقیه جک ۵۰ درجیه قالخیزماق دیر. تز تز ائوی تمیزلمک و پالتارلاری یوخاری دما دا یوماق دیر.

یاتاق بیت لری دۆنیانین هر یانیندا اولابیلیر. بو بیت لره بولاشماق چوخ اولان بیر شئی دیر. ۱۹۹۰ دان بیت لره بولاشماق ساییسی بیلینمیین ندن لره گؤره چوخالدی.

## قایناقلار:
کو کلاکس کلن

بندانگشتی|یولیسیز سایمن گرانت

**کو کِلاکس کِلن** (اینگیلیس دیلی: Ku Klux Klan، KKK) آمریکا بیرلشمیش ایالتلرینده بیر تشکیلات دیر. بو تشکیلات 1865 نجی میلادی ایلده زنگی لرین برابر حقوق و مدنیت اولماسینا قارشی اولوب و قره دریلی یا زنگی اینسانلاری آغ دریلردن آلچاق بیلیب. 

آمریکا بیرلشمیش ایالتلرینده ایچ ساواشییندا کونفدراسیون مغلوبه اولدو و قولچولوق آمریکادا قدغن اولوب و زنگیلر آزاد اولدولار. سون ایللر کونفدارسیون افسرلری بیر تشکیلات زنگیلرین برابر حقوقونا قارشی کو کلاکس کلن آدی ایله قوردولار. بو تشکیلات زنگیلره چوخ ایشکنجه یئتدی. سون ایللر 1871 ینجی میلادی ایلده یولیسیز سایمن قرانت آمریکانین جومهور باشقانی بیرلیق حقی اعلامیه سین پایلاشدی و اولاری آرادان آپاردی.

## قایناق
 فاریسیجا ویکی پدیا 

بؤلمه: آمریکا بیرلشمیش ایالتلری
گؤزئتیملی (نیظارتلی) اؤیرنمه

بیلگی سایار مهندسلیگینین**، [[ماشین اؤیرنمه‌سی|ماشین اؤیرنمه سی]]**  ساحه سینین بیر قونوسو اولان **گؤزئتیملی** **اؤیرنمک** یا دا **نظارتلی اؤیرنمک**، وئریلن گیریش چوخلوغوندان 𝑋 ایسته‌دیگینیز چؽخیش چوخلوغونو 𝑌 الده ائتمک تابعی اؤیرنمکدیر.

**گؤزئتیملی** **اؤیرنمده****،** اؤیره‌نیلمه‌سی نظرده تۇتولان آنلاییشلا باغلی توْپلانمیش مۆشاهیده‌لری تعلیم توْپلوسو کیمی اؤیرنجیه وئریلیر. ایسته‌نیلن چؽخیش دگرلری تعلیم دستینده‌کی هر بیر نۆمونه اۆچون ده وئریلیر. بو معلوماتدان ایستیفاده ائده‌رک، گیریش و چؽخیش آراسیندا علاقه یارادیلیر. یارادیلمیش علاقه‌دن ایستیفاده ائتمکله، گله‌جکده راست گلینه‌جک 𝑋 ′ مۆشاهیده‌لرینه اۇیغون گلن 𝑌′ چؽخیشلاری تخمین ائدیله بیلر.
بؤلمه:یاپای ذکا
بؤلمه:ماشین اؤیرنمه‌سی
گاباپنتین

**گاباپئنتین،** باشقا لارین آراسیندا **نئورونتین** مارکیتی آدی ایله ساتلانیر، پارسالی توتموشلار، نیوروپاتیک آغری، سوخون قوزلوغو و باغیمسیز پایلار سندروماسی دا درمان اوچون ایشله دیلینن اینتیکانوولسینت دارالیدیر. دیابیت نیوروپاتیسی، پوسترپئتیک نیورالژییا و مرکزی نیوروپاتیک آغریلارین ندن اولدوغو نیوروپاتیا آغریلارینین درمانینا گؤره بیر سیرا بیرینجی خطدهکی دوا لارین بیری اولاراق تاپشیریلیر. دیابتیک نیوروپاتییا یا دا پوسترپئتیک نیورالژییا ایله آلیشمیش شخصلرین ۱۵% -ی قدرینین اندازه لیش لی فایدالی وار. گاباپنتین آغزی ایله یئتیریلیر.

عادي جانبي ائتکی لرین آراسيندا يوخولوق و باش چيرپماسي واردير. بؤیوک جانبی تأثیرلرین آراسین دا اؤز-اؤزونو اؤلدورمک، هوجومچو داورانیش و ایشله دیلینن هاوا-هوالارین آرتماسی واردیر. بو، بو کیمی دوغوم واختيندا یا دا دوغوم واختیندا امین اولدوغونو بیلدیرمز. بو آز بؤيروک فئنكسيياسينده آز دوزلر توصیه اولونور. گاباپنتین گاباپنتینوید دیر. نیوروترانسمیتر γ-امینوبوتریک اسید (GABA) -ه بنزر مولکولیک قورولوشو وار و بعضی کلسیم کاناللارینی مانع ائدیر.

گاباپنتین ایشلتمک اوچون ایلک دفعه 1993- جی ایلده ائولندیریلمیشدی. آمریکادا ۲۰۰۴- جی ایلدن بري عمومی دوروم اولاراق وئریلیر.  گئدیلن اؤلکه لرده عمده قیمت آییندا ۱۰.۸۰ دلاری ایدی؛  ۱۰۰-۲۰۰ دلاری ادیردی. ۲۰۱۷-جی ایلده، 46 میلیوندان چوخ نسخه ایله، آمریکا دا ان چوخ تجویز اولونان اون بیرینجی دوروم اولموشدور. ۱۹۹۰-جی ایللرین ده، پفایزرین شیرکتی اولان پارک-دیویس، آمریکا داکی طبیبلرین گاباپئنتینی موعتبر اولمایان ایستیفاده لر اوچون تشوئق ائدیب، بیر سیرا غیرقانونی تکنیکلر ایستیفاده ائتمه یه باشلادی. اونلار بو فعالیتلر حاقیندا ائتمه لری حل ائتمک اوچون میلیونلار دوللار خرجله ییبلر.

## قایناقلار:
لوپوس

**لوپوس** (Systemic lupus erythematosus - **SLE**) ، بدنین اگۆونلیک سیستمینین بدنین چوخلو بؤلوملرینده ساغلام و ساغلام توخومالارا سهو ووروشماسی ایله آتو-مونلوق خسته لیک دیر. علامتلر هر کسدن فرقلی و یا یاخین یا آغیر اولا بیلر. اوْلدوغو علامتلر: دردلی و سوْخما چوللر، تب، سینین آغریسی، ساچلارین تؤکولمه سی، آغزی نین قوخوشو، لئمف گوزلرینین سوْخملیغی، یورغونلوق و اوزده چوخ گؤروشه ن یئرینه یئرینه دوشن یازیق قیزیل سوْخوم. چوخ واختلار ناخوشلوق دؤورلر وار، و یا فلارک دئییلیر و یا بیر آز علامتلر اولان بیر دؤورلر.

ندنی بیلینمیر. دوشونور کی، ژنتیک و محیط فاکتورلاری ایله بیرلیکده ایشتیراک ائدیب. اِینسانلي  ائیکین آراسيندا، اگر بیرینده تاثیر اولورسا، او بیرینده ده ۲۴%-ده اینسانليق وار. قادینلیق جینسی هورمونو، گونش ائشيغي، تاماکا توتماق، ویتامین D کمیتی و بعضی اینفکراسیونلار دا خطرین آرتیرماسی ایسته ییر. میکانیزم، اؤز آنتئوبئودلار طرفیندن اؤز بافتلرینه قارشی مدافعیات جاوابینی ایشله دیر. بونلار چوخ واخت ناخال قارشی آنتی بادیلار و سوخما سبب اولورلار. تشخيص چتين اولا بئلر و علامتلر و لابراتوار معائناتي نین ترکیبینده قورولوب. دیسکوید لوپوس اریتماتوسوس، نئوتاژ لوپوس و سوپا ائکوت دَرَه لی لوپوس ایریتماتوسس دن عیبارت بیر نئچه نووع لوپوس اریتماتوسوس وار.

درمان يوخدور. درمانلار ان ایس ای ای دی، کورتیکوسteroid، ایمونوسپرپرسنس، هیدروکسیکلروکین و متوتریکسات داخیل اولا بیلر. کورتیکوسteroid لر تز اثرلی اولماسا دا، اوزون مودّتده ایستیفاده لر جانبی ایستیفاده لره ندن اولور. بدیل داوا، بو ناخوشلوغا تأثیر گؤسترمز. SLE- لرینده عؤمور گؤزله ینلرین سایی داها آز دیر. SLE قلبی- واسیقولاری خسته لیک خطرینی بؤیوک آرتیرار و بو اؤلومون ان چوخ گؤروشمئش سببی دیر. معاصر درمانلا، بو مرضین 80%-ی 15 ایلدن چوخ صاغ قالیر. لوپوسلا دوچار اولان قادینلار داها چوخ خطرلی، آمّا چوخ واخت اوغورلو اولان بویناشلارین وار.

SLE- نین سایی اؤلکه لردن اؤلکه لره گؤره ۲۰-دن ۷۰-ه قدر ۱۰۰٬۰۰۰ نفرینه فرقلی دیر. دوغوم یاشيندا اولان قادینلار، کیشیلر دن 9 قات چوخ بو دورومدا اولورلار. چوخ واخت 15-45 ياشلار آراسيندا باشلایارکن، چوخ ياشلار آراسينا دا اثرلر واردیر. افریقا، کارایبین و چین دوغوملولارین اهالیسی آغلارین اهالیسینین ساییندان داها چوخ خطرده دیر. گئنیشلَنَن اؤلکه لرده ناخوشلوقلارين سايي آچيقلير. لوپوس لاتینجه "قورد" دئییر: بو مرض 13 - ci عصرده بئله آدلانمیشدی، چونکي خیال ائدیلمیشدی کی، قورد دیشله مه سینه بنزر.

## قایناقلار:
پورفئرییا

**پورفئرییا،** دری یا عصبي سیستمه پیس ائتکیسی اولان پورفئرین آدلانان موادین قورولماسی اولان بیر دسته خسته لیک دیر.عصبي سيستمي ايضاح ائدن نوعلار دا حاد پورفئرييا آدلانير، چونکي علامتلرين باشلانيشي تز و مودتي آزدير.حمله نین علامتلرینده قارن آغریسی، سینین آغریسی, قوسماق، گیجلیش، یولوخما، یاغیش، قانین چوخلو فیشار و اۆرک ریتمین چوخلوغو واردیر.اعتصابلار عادي اولاراق گونلر و هفته لر دوام ائدیر.بو خسته لیک لره پارالیز، قاندا سوتیومون آزلاشماسی و توتکلار داخیل اولا بیلر.بو حمله لر الکول، تاماکا، هورمون عوضولری، اوروج، ایسترس و یا بعضی دارو لردن باشلاییر.اگر دری یاخشی یاخشی یاخینلاشیرسا، گونش یاخشی یاشاییشینا باشلاییب، قوتورلار یا دا خارابلار یاخینلاییر.

پورفئرییا نین چوخلو تیرابلاری بیر یا هر ایکی آتا-آنادان میراث آلینیر و هئم یارادان جینلردن بیرینین موتاسییاسیندان دیر.اونلار اوتوسومال داور، اوتوسومالی ریسیسیو، و یا X- باغلی داور یولوندا مئراث آلینیرلار.بير نوع، پورفئرييا کوتانيا ديرارا، كبدده دوز آرتيماسي، هئپاتئتي سي، الکول و يا ايچ آي وي/ ايديز ندن اولا بیلر.اساس میکانیزم سونوجوندا تولید اولونان هیم کیمییتی نین آزالماسی و هیم کیملیگی ایله علاقه لندیرن موادین چوخالماسی نتیجه سی دیر.پورفئرا لار دا قارا جئيهر و یا سوموک آغزی نین یاپیلماسی اساسيندا طبقه بندیله نیلیر.موعاینه، معمولاً قان، اورین و کولون معاینه سی ایله ائدیلیر.مخصوص موتاسیونون تعیین ائدیلمه سی اوچون ژنتیک معاینه لر کئچیریلیر.

درمان، پورفئرييا نين نوعونا و او آدامين علامتلرئنه باغليدير.پوست پورفیریاسینین درمانی عمومیتله گونش ائشيغینین دن اوزاقلاشماسی ایله باغلی اولار، حاد پورفیریایا دا اینترانز هیم یا دا گلوکز محلولونو وئریلمه سی ایله باغلانیر.نادراً، جگر پیونداسی یئرینه آلیر.

پورفئرییا نین دوغرو شرايطی معلوم ديئل، آمّا تخمین لرینه گؤره هر ۵۰ مین نفر اوچون ۱- ۱۰۰ نفرین آراسین دا اثرلر واردیر.ساییلار دونیا ایله فرقلی دیر.پورفئریا کوتانئیا درادا ان چوخ گؤروشموش نوع دئییلیر.بو مرضین مسئلّتدن قاباق ۳۷۰ ایلده هیپوکرات طرفیندن شرح اولونموشدو. اساس میکانیزم 1871 ایلینده آلمان فیزیولوژیست و کیمیاس فیلیکس هوپ-سیلر طرفیندن ایلک دفعه شرحلندی.*پورفئرییا* آدینا یونانی πορφύρα, porphyra دئییل، "قیرمیزی" دئییل.

## قایناقلار:
آلسراتیک کولیت

آلسراتیک کولیت (**UC**) اوزون مودّت عرضین ده باش وئرن بیر دوروم دیر کی، کولون و رکتومون آلتیماسی و قرص لری یارادیر. فعال ناخوشلوغو نین اساس علامتلری قارن آغریسی و قانلا قارشیلاشدیریلان ایسهال دیر. بو ایش ده آغیرلیگی ائتمه، تب و آنمییا باش وئرر. چوخ زامان، علامتلر یاواش باشلاییر و یاخین یا آغیر. علامتلر معمولاً آراسی فلارکلار آراسیندا علامتلر اولمایان مودّتلرله آرتیق- آرتیق گؤرونور. گئجه لرینده میگا**کولون**، گؤز، جوغرافی و یا قارا جئيهرین آلتیش و کولون سرطانسی واردیر.

UC نین ندنی بیلینمیر. تئوریلر گۆونلیک سیستئمینین ایشلتمه سینی، ژنتیک، عادی آنتکترا باکتریالارینین دَییشدیرمه سینی و موحیط فاکتورلارینی پایلاشیر. بو شرحلر گئنیشلندیگی اؤلکه لرده داها چوخدور و بعضي لر بونو آنلاشیب کی بو، آنتئرئنال اینفئکسییالارینا یا دا باتئی دیت و یاشاییش طریفی نین آزلاشیندان آلتیندادیر. کئچمیشده ایسپنسیسی گؤتورمک ساخلاماق اولا بیلر. تشخيص، عمومًا، کولونوسکوپئیا و بافت بیوپسیاسی ایله اولور. بو، کروون و میکروسکوپک کولیتله برابر بیر نووع سوْخماسی اولان کولون بیلیم یوردودور.

دئییرلر کی، کیمی  کیملیک لرین چوخو و یا لاکتوزدن آزاد بیر رژیمه دوام ائتدیرمک، علامتلرین یاخشیلاشدیریلماسی ایدی. نئچه دارالاشما علامتلرین درمانینا و رئمیسیونین باشلاماسینا و برقرار اولماسینا گؤره ایشلنیر، بونلارا مِزالازین و سولفاسالازین کیمی آمینوسالسیلیتلری، استروئیدلر، اَزاتیوپرین کیمی ایمونوسپرسنلر و بیولوژیک درمانلارخیلمیش دیر. اگر مرض آغیر اولسا، درمانا جاواب وئرمه یه جکسه، یا دا کولون سرطانی کیمی پیچلتیلر یاراتسا، کولونون جراحیله گؤتورولمه سی لازیم اولا بیلر. کولون و رکتومون گؤتورولمه سی عمومًا بو وضعیتین درمان ائدیله جگی دیر.

کرونین بیلیم یوردو دا یئر آلان بیر شهردیر. هر ائل هر 100000 نفردن 1 - 20 نفرده یئنی دن باش وئریر و 100000 نفر دن 5 - 500 نفرده یئر آلیر. بو مرض قوزئی آمئریکا و اروپا'دا باشقا بؤلگه لره گؤره داها چوخ یاییلیر. چوخ واخت 15-30 ياشيندا و يا 60 ياشيندان آرتيق اولانلاردا باشلايير. اَرلر و قادینلار برابر اؤلچوده ائتکیلنمیش باشلاییرلار. 1950 لردن سورا دا داها دا چوخ یاییلمیش دیر. اوْیونلارین یئرینه یئر آلان بیر بؤلگه ده، ۷۰ میلیون نفر یاشاییش منطقه سینده یئرلشیب. دوزگون درمانلا اؤلوم خطرینی عموم جمعیتله برابر گؤرسهدیر. اولسراس کولیتین اول تاریخین 1850-جی ایللرین ده یاییلمیش دیر.

## قایناقلار:
دیورتیکولیت

دیوورتیکولیت، خاصه کولونک دیوورتکولیت، معده - باغیرساق مریضلیگی دیر(دیوورتکولو) ایلتیهاب ایختیلالی اولونور و بو کولونک **کولونین** دیوورتکوولیتین (دائماج) بؤیوک کولونون دیوارین دا یارادیلیر. علامتلر معمولاً قفلتن باشلانان آشاغیداکی قارین آغریلارینی اؤزلگه ائدیر، آمّا باشلانان دا بیر نئچه گون عرضئنده باش وئرر. بو دا سئومک و سئرگی و یا  قوخولوق اولا بیلر. تب یا پوخ دا قان، پیچلتیک اولدوغونو سؤیله ییب. تکرار حمله لر باش وئریر.

دیورتیکولیتین ندنلری بیلینمز. خطر فاکتورلاری بوغرا، ایدماو ائتمه، توتماق، بو مرضین عائله تاریخینی و سستروئید ضد التهاب التیراکی دوروملارین (این ایس ای ای دی) ایشلتمه سی دیر. آز فایبرلی رژیمین خطر فاکتورو اولاراق رولونو بیلینمز. آغیر آنتادا آلدیریلماسیز بیر کیشی اولماق، دیوئرتیکولوز آدلانیر. آلنما بیر واختدا ۱۰- ۲۵% آراسینجا باش وئریر و باکتریال اینفکاسیونلا باغلی دیر. تشخيص، عادي اولاراق، CT اسکن له ايشله يير، آنجاق قان معائناتي، کولونوسکوپئيه، و يا آشاغيداکي معدې- آنتئرنايالي سيريالار دا کؤمکچي اولا بئلر. فرقلی تشخیصلاردا قوزغونما ایچینده اولان سندروم داخیل دیر.

مخلوطی تدبیرلرین دن علاوه، موثبتلیک، فعالیتسئزلیک و تاماکا توتماق کیمی خطر فاکتورلارینین دَییشیلماسی داخیل دیر. ميزالازين و ريفاكسيمين ديورتيکولوز اولانلاردا حمله لرين اولماسي اوچون فايداسيز گؤرونور. توتون و توخوملاردان مخلوقی تدبیر اولاراق اوزاقلاشماق داها توصیه اولونماز، چونکی diverticula- لرده آلتیریقما باشلاییشینا ندن اولانین رولونو گؤسترمک اوچون هئچ شواهیدی یوخدور. یuwa ایستی دیویرتیکولیت اوچون آغزی ایله آنتی بیوتیکلر و مایع رژیملر توصیه اولونور. آغیر حاللاردا، اینتی بایوتیک لر، خسته خانایا یوللانما و تام آنتومون ایستیفاده سی توصیه اولونور. پروبیوتیکلرین مؤحکمی معلوم اولمامیش. اوْلدوغو اوْلدورولوشلر، فستوللار و کولونونون پرفورراسیونلاری کیمی پیچلئشلر جراحی لازیم اولا بیلر.

بو مرض غرب دونیاسيندا چوخ ياييلير و آفريقا و آسيا دا چوخ ياييلماز. باتئی دونیاسيندا، ۳۵% نفرین دیوئرتیکولوزو وار، آمما بو، کندلی آفریقا دا اولانلارين ۱% دن آزینا دا یاخینلاشیر و ۴-۱۵% اینسانین دیویرتیکولوزی یاراتمالی دیر. قوزئی آمئریکا و اروپا دا قارن آغریسی معمولاً سول آشاغیداکی طرفده (سیگمائید کولون) اولور، آمما آسیا دا دا معمولاً ساغدا (اوخاریش کولون) دیر. بو مرض ياشلار گئچن واخت داها دا چوخ باش وئریر و خصوصاً 50 ياشدان آرتيق اولانلاردا چوخ گؤروشور. بو، دونيانين هر يئرئنده ده چوخ ياييليشيب. ۲۰۰۳-جی ایلده اوروپادا بو حادثه ۱۳۰۰۰ نفرین اؤلومونه سبب اولدو. بو کولونون ان چوخ گؤروشموش آناتومیک ناخوشلوغو دیر. دیورتیکولر خسته لیگی ایله باغلی هزینه لر ۲۰۱۳-جی ایلده آمریکا ایلینده یئرینده ۲.۴ میلیارد دوللار ایدی.

## قایناقلار:
کیان لاولی

**کیان رابرت لولی** () آمریکالی اوْیونچو و یوتیوب چی. دوْغوم: ۲ سپتامبر ۱۹۹۵، سو سیتی، آیووا.

## قایناق‌لار

بؤلمه:۲۱. یوز ایلده آمریکالی کیشی اویونچولار
بؤلمه:آمریکالی کیشی فیلم اویونچولار
بؤلمه:سان کلمنت، کالیفورنیا دوغوملولار
بؤلمه:آیووا کیشی اویونچولاری
بؤلمه:کالیفورنیا دوغوملو کیشی اویونچولار
تیفوس

**تیفوس** (اینگیلیسجه: typhus fever) ، یا تیفوز بیر نووع موسری یوخسا صدور ائدن مریضلیک دیر. چوخ گؤرکملی علامتلر: تب، باش آغریسی و آجی. عادي اولاراق بو، معروض اولاندان بیر-دو هفته سورا باشلاییر.

بو ناخوشلوقلار مخصوص باکتریال اینفئکشن له ندن اولور. اپیدمیک تیفوس *ریککتسیا پرووازکیی* نین بدن قوخو لاری طرفیندن یاییلماسیندان، اسکرب تایفوس *Orientia tsutsugamushi* نین چیگلر طرفیندن و مورین تایفوس نین ریککتسیا تایفی نین بالالار طرفیندن یاییلماسیندان دیر.

ایندی بوحالدا واکسیناسیون ایسه بازاردا ایستیفاده اولمامیش. مخنیف، بو مرضین یاییلماسی اوچون ندن اولان اوْرگانزئملره قارشی لیقینی آزالماقدیر. درمان آنتی بیوتیک دوکسی سئکلین ایله اولور. ایپئدیمیک تایفوس عمومًا، ضعیف سانتیریال شرایط و یئری-یری یئرینده باش وئرن پارتلامالاردا باش وئریر. بیر زامانلار چوخ شائع اولسا دا، ایندی چوخ نادیر. اسکروب تیفوس گۆنئی دوغو آسیا، ژاپون و قوزئی اوسترالیا دا یئرلشیب. مورین تیفوس دونیانین تروپئک و سبتروپئک ساحه لرینده یاییلیر.

تیفوس ۱۵۲۸ میلادی ایلیندن سونرا ایشلنمیش دیر. آد یونانی *تورفوس* (τύφος) دان گلیر و بو، اینفیکتیت اولونانلارين ذهنی حالتینی بیلیر. "تیفوس" "تیفوز کیمی" معناسینی وئریرکن، تیفوس و تیفوس تبری لری فرقلی باکتری لردن باشلانان آیری-آیری خسته لیک دیر.

## قایناقلار:
چوخلو کیملیک بوزوکلوگو

چوخلو کیملیک بوزوکلوگو (DID) ، ایلک **چوخلو شخصیت ناغیلی** اولاراق تانینمیش، حداقل ایکی فرقلی و نیسبتاً دواملی شخصیت وضعیتینین قوروموشو ایله مشخص اولان بیر ذهنی ناغیل دیر. بو ایختلال یوخسا بوزوکلوگ، ياددان چيخارديلماسي اوچون ساده ياددان چيخماسيندان داها چوخ ياددان چيخميشدير. شخصيت حالتلري شخصين رفتاريندا دؤورله دؤورله گؤرسهديلر، آنجاق بو اختلالين گؤستريلمه سي فرقليدير. دی ای دی یولداشلاریندا چوخ باش وئرن باشقا شرایطلر: تراوماتیک استرس ناغیلی، شخصیت ناغیلی (وخوخسا سرحد و اوزاقلاشما) ، افسردگی، مواد ایستیفاده سی ناغیلیسی، تبدیل ناغیلی, سوماتیک علامت ناغیلی ، یئمک ناغیلی و اوکسیو- کومپولسیو ناغیلیلار و یوخو ناغیللاری. اؤز- اؤزونون ضرر چکمک، ایپلیپتیک اولمایان نوباتلار، فلاش بیلن بیرلشمه لر، فلاشبیک لرین موحتواسی، ایضطراب ناغیللاری و انتحاری لیکلر ده چوخ گؤروشمکده دیر.

بعضي متخصیصلر بونا گؤره ده اوشاقليقدا اولان يارالاردان ندن اولورلار. حدود ۹۰% دا اوشاقلیقدا سئلاحلانما تاریخسی وار، باشقا دا موارید اوشاقلیقدا ساواش یا دا ساغلیق سورون لاریندا ایلگیلمیش دیر. ژنتیک فاکتورلار دا بیر رول اویناییرلار. باشقا بیر فرضی ده اوْنون بعضی معالیجلر، خصوصاً هیپنوزیست ایستیفاده ائدنلر طرفیندن ایستیفاده اولونان تکنیکلرین طرفیندن نتیجه سی اولدوغو دیر. بو تشخیصا گؤره، اگر او شخصین وضعیتینین ایستیفاده ائتمه سی، توتک، باشقا ذہنی-سئیدنیک موصئبتلر، اوشاقلارین فکیرله اویناماسی و یا دینی عمل لر ندن اولدوغو داها دا چوخ بیلدیریلیر.

درماندا عمومًا، یاردیم ائدن باخیم و مشورتله مشغول اولور. بو دوروم معمولاً درمان اولمادان دوام ائدیر. بو، عموم جمعیتین ۱.۵%-ی (آمریکا بیرلشمیش ایالتلرینده کئچمیش بیر کمیونیت نمونه سی اساسیندا) و اوروپا و قوزئی آمریکادا دماغی ساغلاملیغی مسئله لری ایله خسته خانایا گئدیلنلرئن ۳%-ینی تأثیر ائتدیگی دوشونولور. دی ای دی دی (DID) ، قادینلاردا ارککلرین دن ۶ برابر چوخ تشخیص اولونور. ثبت اولونموش کیسلری نین سایی ۲۰-جی عصرین سون یاریمیندا بؤیوک آرتدی، و بو اثرلره دوشنلرین بیلگیلرینین سایی دا.

ديد هم سایکیاتری ده، هم ده قانوني نظامدا موباحئثه ليدير. محکمه ایله باغلی داعوالاردا، بو دیوانلیغی مدافعه ائتمک اوچون نادیر بیر شکلی اولاراق ایستیفاده اولونور. واضح دئییل کی بو اختلالین آرتماسی داها یاخشی تانینماسی یا دا میدیادا تصویر اولونان توپلومسال یوخسا ایجتیماعی-کلتورلو فاکتورلارین ندن اولوب. دیآگنوزون چوخو آز بیر ساندا کلینیک لرله باغلی دیر، بو دا اینکیشافا گؤره دیآگنوسون درمانچی دن ایسته دییشی دیر. 

## قایناقلار:
دیسکلیسیا

ديسلکسيا، اوخوموشلوق بوزوکلوگو آنلامي دير، عادي آنلاقليغا باخماياراق **اوخوموشلوغو** چتينله دير. فرقلي آداملار فرقلي درجه ده اثرلر آلتينداديرلار. سؤزلرین یازیلماسی، تز اوخوموش، سؤزلرین یازماسی، باشدا "آغلاماق" سؤزلریني، اوجا سسله اوخویاندا سؤزلرین تلفظ اولونماسی و اوخونانلاردان آنلاماق چتینلیکلری سورون لاری اولا بیلر. چوخ واخت بو چتینلری مکتبده ایلک گؤرولور. ایلک اوخویا بیلمز اولان آدام، بیلمه یه بیلمه یه جک، "الکسیا" آدلاندیریلیر. بو سورون لار اؤز ایستییارتینه گؤره باش وئریر و بو ایختلالدا یوخسا بوزوکلوگو اولانلار اؤیرنمک اوچون طبیعی ایسته ییرلر. **دیسلیکسییا** ایله آلیشمیشلار، دقت کسری هیپئراسیوتی اختلالینین (ADHD) داها چوخ ساییلار، ديلین گئنیشلندیریلمه سی و سانلار ایله باغلی چتینلیکلرین دئییللر.

دیسلیکسییا ژنتیک و موحیط فاکتورلاری نین ایچری طرفدن ندن اولدوغو دوشونولور. بعضي موارد عائله لرله آپاريلير. دیسلیکسییا، traumatic brain injury، stroke، or dementia (دماغین شکیلده یارالانیب و یا دئمنسییا) سونوجوندا باش وئرن "گلیشمیش دیسلیکسییا" آدلاندیر. دیسلکسییا نین اساس میکانیزملری، بئیینین دیل پروسساسیندا اولان مشقلردیر. ديسليکسييا، خاطيره، گؤزو، املاسي و اوخويو مهارتلريني بير سيرا تستله تشخيص ائدير. دئسلکسییا، قولاق و گؤزو ایسه اؤیرنمک اوچون یا دا اؤیرنمک اوچون کیفایت اولمادان باشلانان اوخوماق چتینلییکلریندن آیری دیر.

درماندا اؤيرهندمه ميتودلارينين شخصين احتياجلارينا گؤره دَيئشمه سي لازيمدير. او، اساس مسئله نی درمان ائتمه یه ن حالدا، علامتلرین درجه سینی یا دا ائتکیسینی آزالدا بیلر. گؤزو هدف آلان درمانلار مؤثره لی ديئل. دیسلیکسیا، اؤیرنمه لی ان چوخ گؤروشلو دیسلیکسیدیر و دونیانین بوتون ساحه لرینده یئرلشیر. بو، جمعیتین 3-7%-ه ائتکیلئیر، آمما عام جمعیتین 20%-ه قدر بعضی درجه ده علامتلر اولا بیلر.  دیسلیکسییا داها چوخ اَرلرده تشخیص اولونارکن، بو ایستیفاده اولونور کی بو ایستیثمار هم اَرلره، هم ده آروادلارا برابر تأثیر گؤستریر. بعضي آداملار دوشونورلر کي، ديسليکسييا داها ياخشي اؤيرنمکين آيري بیر طريقي اولاراق، هم فايداسي وار، هم ده سيخينتيلاري وار.

## قایناقلار:
ال اس دی

**لیزریگ اسید دیتیلامید** (**LSD**) [لؤغر آلفا 1] **اسید** آدلی دا تانینیر، هالوسینوژن داوا دیر. ائتکی لری، عادي اولاراق، دوشونجه لر، حیسلر و اطرافيندا اولان شعورون دَيئشيلمه سيني اؤزونده توتور. چوخلو اوسته لری وار اولان شيلري گؤرورلر و یا اشیدیرلر. گئنلمک، قانین فشارینین آرتماسی و بدنین درجه حرارتینین آرتماسي. اثرلر معمولاً یاریم ساعاتدا باشلاییر و 12 ساعات یاخینجا دوام ائدیر. چوخ دا بو ماده تفریحی یا دا معنوی ندن لری اوچون ایستیفاده اولونور.

LSD اعتیادلی گؤرونمه یه جک، آمما دوزلرین آرتماسینا گؤره، تحمّل اولا بیلر. ذیکرون یاخشیلاشماسی ایسه نیگارانلیق، پارانویا و آلینما کیمی جان لی بیر عاریضلار اولا بیلر. داها آرتیق ایستیفاده اولماسا دا، نیگارانلی بیر فلاش-باکلر باش وره بیلر، هالوسینوژن دئییل بیر دوروم. اؤلوم ایل ایس دی نین دۆز سونوجوندا چوخ نادیر، گرچی هردن تصادوفلر یا دا بیخیال داورانیشلار سونوجوندا باش وئریر. LSD اثرلرینین سروتونین سیستمین ده کی ایستیفاده لرین دَییشیلماسی سونوجوندا باش وئرن دوشونورلر. آز 20 میکروگرام دا گؤزه ل اثرلر یاراتیر. خالیص صورتده، ایل ایس دی صاف یا آغ رنگده دیر، بویو یوخدور و کریستال دیر. اولترا وایلیت نورونا توخونماقلا پوزولور.

آمریکادا کیمی ۱۰% آدام، ۲۰۱۷-جی ایلده اؤز حیاتلاریندا بیر واختلاردا ایل ایس دی ایستیفاده ائتمیش، آمما 0.7%-ی اوّلکی ایلده اونو ایستیفاده ائدیب. 1960-1980-جی ایللر آراسیندا چوخ آدلانمیشدیر. آمریکادا ایل ایس دی نین ایستیفاده سی ۵۶%-یله ۲۰۱۵-جی ایلدن ۲۰۱۸-جی ایلده آرتدی. ال اس دی یا دا اوتماسی یا دا دیلین آلتیندا ساخلانماسی ایسته ییر. چوخ واخت  بلاتیک کاغیذ دا ساتیلار و چوخ آز تبلت شکلینده و یا گلاتین شیکلینده  ال سی دی معتادلیغی اوچون معلوم درمانلار یوخدور، گرچی رفتار معتاد لیگی ایله آراشدیرماق ایسته ییلیر.

ال اس دی ایلک دفعه ۱۹۳۸-جی ایلده آلبرت هوفمن طرفیندن لیزرگک اسیددن، بیر نووع گؤبلک لردن گلن کیمیاوی ماده دن یاراتدی. هوفمن اونون هالوسینوژنیک اؤزللیگی  1943-جی ایلده کشف ائدیب. 1950-جی ایللرده مرکزی معلومات آژانسیاسی (CIA) بو داوا نین ذهنین کنترولونا فایدالی اولاجاغینی دوشونوردو، بونا گؤره ده اونو بعضیلرین بیلمه سی ایله MKUltra آدلی بیر برنامه ده اینسانلاردا تست ائتدیلر. ليزيد 1950-جی و 1960-جی ايللرده ديليسيد آدلي تجاري آدلا تدقيق مقصده لر اوچون دارويی اولاراق ساتيلير. ۱۹۷۱-جی ایلده بیرلشمیش میللتلر تشکیلاتی طرفیندن بیر سیرا کونترل اولونموش ماده اولاراق لیستلندی. بو ایسه ده طیبي ایستیفاده اوچون قبول اولونماميشدير. اوروپادا، ۲۰۱۱-جی ایلدن بَری، دوزون تینیجه لری ۴.۵۰- ۲۵ یورو آراسین دا ایدی.

## قایناقلار:
سینستئسیا

سینستئسیا، بیر حیسی  یولون تحریک اولونماسی نین ده باشقا حیسی  یولدا ایستییاهی تجروبیه ندن اولدوغو بیر اولای دیر. ان چوخ گؤستريلن حرکاتلار سؤزجوکلر، سايیلار و يا سؤزلردير؛ و ان چوخ گؤسترولن تجروبه لر رنگلر و یا توخوملاردير. اؤزگه لر گونلر، موزیک، ذوق و یا آداملار حاققیندا داخیل اولا بیلر. اینسانلاردا بیردن چوخ نوع اولا بیلر.

ندنی بیلینمیر. بو ایشلر یاشامین ایلک سینده باشلاییرلار و یا دا ایسه حادثه دن سورا یئنی دن باشلاییر. خطر فاکتورلاری، عائله تاریخسیزلیگی، کورلوق کیمی حیسی ائتمه سی و لیزرگک اسید دیتیلامید (LSD) کیمی موادلارین واردیر. بو حاللارین ۴۰%-ده بیرینجی درجه ده اولان یاخینلار وار. اساس میکانزم نیورونالین آزدیریلماسی یا دا عصب باغلیغی نین آزدیریلماسینی ایشله یه بیلر. بو حالتین نه قدر یاخشی دئییلیش باره ده بحث دوام ائدیر.

۲٪ و ۲۰٪ آراسیندا اینسان لار نئچه درجیه ائتکیلنیر لر.

کیشی لر و قادین لار عینی شکیل ده ائتکیلنیر لر .

ایلک کیمسه لرین بیری 1690-جی ایلده یئر آلیب. آمما بعضي موباحیثه لر، لوکين دئییب اولدوغو حالدا، بو دورومون دوغرو بیر نمونه سی یا دا بیر استعاره سی اولدوغونو دئییر. بیرینجی طیبی بیلگی 1812-جی ایلده آلمانلی بیلیم یورد جرج توبیاس لودویق  دیر. بو سؤزجوک قدیم یونانجا  syn دن، "بیرله ییک" و α ⁇ σθησις aisthēsis دن، "" معناسيندان آلینیر. بئله تجروبه لرین اوزون مودّتلیک تاریخینه مالیک اولانلار سینستیتس آدلاندیرلار.

## قایناقلار:
سرترالین

**سرترالین،** اؤزگه لرین آراسیندا **زولوفت** مارکیتی آدی ایله ساتلانیر و سلیکتیو سروتونین رئیپکت ایشیکلرینین (SSRI) کلاسینین antidepressant دیر. بو، بؤیوک دئپراسیون اختلالینین، اوکسیو-کمپولسیو ایختلالینین، پانیک ایختلالینین، تراوماتیک سوْرت ایختلالینین، حیض-آراسی دیسفوریا ایختلالینین و توپلومسال یوحسا ایجتیماعی ایضطراب ایختلالینین درمانینا ایستیفاده اولونور. سرترالین آغزی ایله یئتیریلیر.

چوخ گؤرکملی جانبی اثرلر، سیرک، جینسی فعالیتین پوزولماسی و یوخو ایله باغلی اولان سورون لار دیر. بؤیوک جانیبی ایستیفاده لرین آراسین دا 25 یاشا چاتانلاردا اؤز- اؤزونه قتلهنمه لی خطرین آرتماسی و سئروتونین سندرومی واردیر. بو، بوغدا و یا اوشاق اَمیزدیرمه ایله یا اؤنجه ایستیفاده اولونماسی نین تامامن اولدوغونو بیلینمز. MAO inhibitor داواسی ایله بیرلیکده ایشلدیلمز. سرترالینین مغزده سئروتونین اثرلرینی آرتیرماقلا اثر گؤستریر.

سرترالین 1991-جی ایلده آمریکا دا طیبی ایشلتمک اوچون ایجازه ائدیلمیش و ایلک فایزر طرفیندن ساتلمیشدیر. بو، عمومی دوروم اولاراق وئریلیر. دونیا ساغلیق تشکیلاتینین لازیم دارالاری لیستینده دیر. آمریکادا، توپلاما خاریجی لری 2018 ایلینده آییندا ۱٫۵۰ دلار دیر. ۲۰۱۶-جی ایلده، آمریکا دا ۳۷ میلیوندان چوخ نسخه ایله، اینسانلار یئتیشدیریلن ان چوخ دَییشدیرن سایکیاتریک داوا ائدي. 2017 ایلینده، آمریکا دا 38 میلیوندان چوخ نسخه ایله 14 مینجی ان چوخ تجویز اولونان دوا اولموشدور.

## قایناقلار:
لیمفوم

**لیمفوم** قان سرطانلارینین بیر قروپودور کی لیمفوسیتلردن (آغ قیرغیز حجره لردن) یارانیر. آد چوخ واخت بوتون بو تومورلارا يوخ، آنجاق سرطان نوعلارينا دئییر. علامتلر و علامتلر: لیمفک گوزلرین بؤیوکلندیریلمه سی، تب، سوقماق، قصدسئز وزن ائتمه سی، خارابالاری و دائیم یورغونلوق. لیمف گوزلرین بؤیوکلندیریلمه سی معمولاً آغریسیز دیر. تئزلئشمه گئجه واختلار داها چوخ باش وئریر.

لیمفوم چوخ فرقي وار. لیمفوملارين اصلي ایکیسي هودقین لیمفوماسی (NHL) (90٪) و هودقين لیمفاماسی (HL) (۱۰٪) دیر. دونیا ساغلیق تشکیلاتی (دوبله) لیمفوم کیمی باشقا ایکی دسته نی داخیل ائدیر: چوخلو میلوما و ایمونوپرولیفراتوری خسته لیکلر. لیمفومالارین 90%-ی هودقکین لیمفوماسی دیر. لیمفوملار و لیکمیا، هئماتوپئتیک و لیمفئید توخوملارین داها گئنیش تومورلار دسته سی نین بیرینجی سی دیر.

هودقکین لیمفومونون خطر فاکتورلارینده ایپشتین- بار ویروسلا اینفئکشن و عائله ده بو ناخوشلوغو اولان تاریخ ده وار. هودقکین لیمفوملارین اورتاق نوعلاری اوچون خطر فاکتورلاری آتو- ایمون خسته لیکلر، HIV/ AIDS، اینسان T- لیمفوتروپیک ویروسلا اینفئکشن، ایمونوسپرسنت دارالاری و بعضی کیشی- حشراتچی لری دیر. چوخلو قیرمیزی اَت و تاماکا توتماق خطرینی ده آرتیرماق اولار. اگر لیمف گوزلرین بؤیوکلندیریلمه سی اولسا، آنلاشی لئمف غوزونون بیوپسیسییاسی ایله ائدیلیر. قان، اورین و سوموکو مغزینین معاینه سی ده تشخيص اوچون فایدالی اولا بیلر. سورا، سرطانین یاییلماسینی و هارادا یاییلديغيني بیلیندیرمک اوچون طیبی تصویرلر آلماق لازیمدیر. لئمفوم چوخ واخت بالین، جییر و آغینا یاییلیر.

درماندا آشاغیداکیلاردان بیری و یا داها چوخو ایله باغلی اولا بیلر: کیمیا درمانی، رادیوتراپی، هدفلندیریلیش درمانی و جراحی. بعضی هاجکین لیمفوملاریندا لیمفوما خئییرلری طرفیندن تولید اولونان پروتئئنین چوخالماسی قانین او قدر قیسما اولماسینا ندن اولور کی، پروتئینین گؤتورولمه سی اوچون پلاسمافیرز آپاریر. اویاق گؤزله مک بعضی نوعلارا یاخشی اولار. سونوج آلتی تیلیپدن ایشلدیر و بعضی لر شیفا یئتیشلی و درمانین چوخلو آداملارا یاشامین دوام ائتدیریر. هودقکین لئمفوماسینین بوتون آلتی تیلیپ لرینده ۵ ایللیک یاشام قالماسی ۸۵٪، هودقین لیمفوم لرینده ۶۹٪ دیر. دونیا بو ایلین ۵۶۶۰۰۰ نفرینه لیمفوملار یئر آلیب و ۳۰۵۰۰۰ نفرین اؤلومونه ندن اولدو. اونلار بوتون سرطانلارين 3-4%-ی تشکیل ائدیرلر و بو، اونلاري گروه اولاراق یئدینجی ان چوخ گؤروشلن فورمایا چئوریب. اوشاقلاردا، اونلار اوچونجو چوخ گؤروشلن سرطان دیر. بونلار گئنیشلشدیریلن اؤلکه لرده گئنیشلیش اؤلکه لرده داها چوخ باش وئریر.

## قایناقلار:
ال،آیاق و آغیز مریضلیگی

**ال، آیاق و آغیز مرضی** (**HFMD**) بیر دسته ویروسلارین ندن اولدوغو یئرینه یئر آلان یئرلی بیر یوللوق عاریضاسیدیر. عادي اولاراق قيزديرما و عمومیتله ناخوشلوق حیس ائدن واخت باشلاییر. بو، بیر یا ایکي گون سورا اللر، آیاقلار و آغیزندا، هردن ایقتیدارلار، بیچیلر و بوغازلاردا چئوریلیش یا دا بیرلیکده یاشیل بیر رنگلی لکه لر یا دا بیرلشمه لرین یئرینه گلیر. علامتلر معمولاً ویروسلا قارشیلاشداندان سورا 2-6 گون سورا گؤرونور. آرکا عامله بیر هفتیه اؤزللیکله یئرلشیر. بارماق و آياق ناخشي سي بير نئچه هفته سورا ايچينده گتيريلير، آمّا واختلا-آيان تزه دن بؤيويورلر.

ویروسلار ياخين شخص تماسلاری ایله، سسلنمه و اینفیکتیت اولونان شخصین فاکالاری ایله هوا ایله یاییلیر. آلچالمیش اشیا لری ده بو مرضین یاییلماسی ایدی. کوکسک ویروسی A16 ان چوخ گؤروشموش ندنی دیر و اینترویروسی 71 ان چوخ گؤروشوموش ندنی ده دیر. کوکسساک ویروسی و اینتروویروسی نین باشقا سویه لری ده بونا ندن اولا بیلر. بعضي آداملار، ناخوشلوق علامتلري اولماسا دا، فيروسو آپاريب آپارارلار. باشقا حيوانلار داخیل دئیللر. معاینه چوخ واخت علامتلر اساسيندا ائدیلیر. هردن بوئرس اوچون بوغدا و یا کولون نمونه سی کیشی لرین کیمی موعاینه اولونمالی دیر.

اللرین یویولماسی یاییلانماسی ایسه مانع اولا بیلر و اینفیکتیت اولونانلار ایش، گئجه لر اویونماسی و یا مکتبده اولمامالیدیرلار. آنتی ویروسییا داروی یا واکسیناسی نین ایلک یئرینه آلیب، آمما ایشلر دوام ائدیر. چوخلو کیسه لرده مخصوص درمان لازیم دئییل. ساده درد دوا لارینی ایفاده ائدیرلر کیمی ایبوپروفین و یا آغزی نین بیزلیجی جلی. هردن، آز آز ایشله نن اوشاقلارا اینترئنال سو وئریلیر. چوخ ندیر، ویروس مینهینجیتی یا آنسئفالیتی اینسانین اینسانین دردینی داها دا چوخ یاخینلاشدیریر.

HFMD دونيانين بوتون ساحه لرینده باش وئرير. چوخ واخت اوشاق اوشاقلار اوستانلارین و یا باغچالارین دا کیمی کیچیک یارا باش وئریر. 1997-جی ایلدن بري آسیا'دا بؤیوک وبادان باش وئریر. عادي اولاراق باهار، ياي و دوش آيلاري ايله باش وئرير. عادي اولاراق، بش ياشين آشاغي اولان اوشاقلاردا باش وئرير، آمّا هردن بؤيوموشلرده باش وئرير. HFMD، بالاجی جانلیلارین چوخو ایتیریلن آغزی و آغزی و آغیزی مرضی (او دا آغزی و آلتی ایتیریلیشی) ایله قارشیلاشمالی دئییل.

## قایناقلار:
بوبونیک طاعونو

**بوبونیک** طاعونی، *یرسینیا پستیس* باکتریاسی نین ندنی اولدوغو اوچ طاعون نوعوندان بیریدیر. بیر- يدّي گون سورا باکتیرالارا توخونوب، آنفلانزا کیمی علامتلر یارانیر. بو علامتلر: قيزديرما، باش آغريسي و قوسماق. بيكتيريا دَرينه گئدن يردن ياخين اولان يئرده يئنيلن و آغريلي لنف گوزلري ياييليب. هردن، پوخولان لنف گوزلرینی آچیب گتیریر.

اوچ نووع طاعون، اینفئکشن یولونون سونوجو دور: بوبونیک طاعونو, سیپتیکمیک طاعونو و پمونیک طاعوون. بوبونیک وبا اساساً کئچئک حيوانلاردان آلوده بولاقلار طرفیندن یاییلیر. بو، اؤلن وبا خسته اولان حيوانين بدن سئللري ائله قاريشماسيندان دا باش آلماق اولار. بو باکتئرالار بوفونک طاعون شکلینده بالاجا کسمه له درییه گیرمکده و لیمفاسازا و لیمفا گئجه لر له گئجه ییب، اونون بویونا ندن اولورلار. آراشماق، لئمف گوزلریندن اولان قاندا، سپوتومدا و یا مایعدا اولان باکتریلرین تاپماقلا باشلاییب.

قارشی لاشماق، پوبیک یئرلرینده اؤلو حيوانلارلا دستک اولماسي کیمی توپلوم ساغلیق تدبیرلری ایله اولور. واکسینلار طاعونلارین قاباغیندا چوخ یاخشی اولمایان بیلینیپ. درماندا بیر نئچه آنتی بیوتیک یاخشی یئرلشیر، بو درایپتورومیسین، جنتامیسین و دوکسیسیکلین دن عیبارت دیر. درمان اولماسا، طاعون بو خسته لرین ۳۰-۹۰%-ینین اؤلومونه سبب اولور. اؤلوم، اگر باش وئریرسه، عادي اولاراق اون گون عرضینده اولور. درماندا اؤلوم خطرینین ۱۰% یاخینلاشدیریلیر. ۲۰۱۰-۱۵ ایللر آراسیندا دونیا بو ایشلرین ۳۲۴۸-ی ثبت ائدیلدی و 584-ی اؤلومه ندن اولدو. چوخ داجی اولان اؤلکه لر کونگو دموکراتیک جمهوریتی، مدغقاسقر و پرو دیر.

بو وبادان قاران اؤلومون ندن اولدوغو بیلینیر کی، ۱۴-جی عصرده آسیا، اوروپا و آفریقا اؤلکه لرینه یئر آلیب و ۵۰ میلیون نفرین اؤلومونه ندن اولدو. بو، اوروپا دان یاشایانلارین ۲۵-۶۰% نچی ساییسیندا ایدی. وبادان سورا ایشچی لرین چوخو هلاک اولدو و ایشچی لیک طلبی ندنینه ایشچیلرین حقوقلاری آرتدی. بعضي تاريخچيلر بونو اوروپا ایقتصادياتينين گئدن دؤورونو گؤرورلر. بو مرض هم ده ۶-جی عصر عصرده شرق روم ایمپیراتورلوغو ایله باغلی یوسطینیانین طاعونونا و هم ده ۱۸۵۵-جی ایلده یوننان ولایتینه باش وئرن چین، مونقولویا و هیندوستانا تأثیر وئرن اوچونجو وبادان دا ندن اولموشدور. *بوبونک* (اینگیلیسجه: bubonic) سؤزجوگو یونانیجا "گروون" دئییلیر. "بوبوس" سؤزونه ده اینگیلیسجه: "Bubus" سؤزونه دا "Bubes" سؤزونه گؤره دئییلیر.

## قایناقلار:
گلیوبلاستوم

**گلیوبلاستوم،** گلیوبلاستام مولتیفورم (**GBM**) آدلاناراق، آنماسیندا باشلانان سرطانین ان آگرئسیو تیپی دیر. گلیوبلاستومون ایلک سینده علامتلر و علامتلر معین اولمامیش. اونلاردا باش آغریسی، شخصیتده کی دَییشدیرمه لر، سئمی و سکته دن سوراکی کیمی علامتلر واردیر. علامتلر چوخ واخت چوخ یاخینلاشیر و بیلیندن چیخیر.

گلیوبلاستومون چوخلو حاللارینین ندنی بیلینمیر. چوخ دَیییشمه ن خطر فاکتورلاری نیورو فبریوماتوز و لی فراومنی سندروما و قاباقکی رادیو درمانی کیمی ژنیتیک اختلاللار دیر. گلیوبلاستوملار بوتون بئیین تومورونون ۱۵% - نین تشکیلاتینا چئوریلیر. اونلار یا طبیعی بئیین حجره لریندن باشلاییرلار یا دا کئچمیش درجه ده اولان ایستروکیتومدان یارانیرلار. تشخيص، عادي اولاراق، سي تي اسکن، ایرمني اسکن و بافت بیوپسي سي نین ترکیبینده اولونور.

سرطانین قاباغین آلماسی اوچون بیلینن بیر میتود یوخدور. درمان معمولاً جراحی و سورا کیمیا و رادیو درمانی ایستیفاده اولونور. تموزولومید داروی کیمیا درمانی نین بیر بؤلومو اولاراق چوخ واخت ایستیفاده اولونور. اوجا دوزلو استروئید لر سوکولمه نی و علامتلرینی آزالماق اوچون ایستیفاده اولونور. تومورون داها چوخ جراحي شکيلله گؤتورولمه سي اوزون عؤمور سورمه يه ندن اولور.

چوخ دا موعالجه اولونسا دا، سرطان عادي اولاراق تکرار اولور. دئییشینه گؤره، عادي یاشامین دوام ائتمک مدتسی 12-15 آی دیر و 3-7% دن آز آدام بش ایلدن چوخ حیاتین دوام ائتدیر. درمانسيز، عادي اولاراق اوچ آيليق ياشاماق اولار. بو، آنادیومدان سورا، آنادیومو دا باشلانان و آنادیومدن سورا باشلانان ان چوخ گؤروشلن سرطان دیر. هر ۱۰۰ مین نفردن ۳ نفرین هر ایل بو مرضه دوچار اولماسی. چوخ واخت 64 ياشيندا باشلاییر و داها چوخ اَرلرده قادینلاردان باشلاییر. مدافعتی درمانین سرطان اوچون درمان اولاراق ایشله نیلمیش دیر.

## قایناقلار:
پلانتار فاسیت

**پلانتار فاسیت،** آیاقین آرقونو قورویان باغلاماق توخومانون بیر ایختلالیدیر. بو، آیاقین آشاغاسین اولان دردینه ندن اولور و معمولا گونون اوّلکی گامالارینا یا بیر واخت دینجلدیکجه داها دا آغیرلاشیر. درد ده چوخ واخت آیاق و بارماقلارین شین طرفیندن اوزه للیکله یوللانیر. آغري، چوخ واخت تدريجي اولاراق باش وئرير و هر اوچده هر ایکي آياغيني دا چؤریر.

پلانتار فاسیتین ندنسیزلیگی کولیت ده بیلینممیش. خطر فاکتورلاری، چوخ دورما، چوخ ایدمان و کؤکلۆک ساییلار. بو، آیاقین ایچینه دؤنمه سی، آشیل توپوغو نین چکمک و اوتورموش بیر یاشاییش یولو ایله ده باغلی دیر. بو دورومدا اولان آداملاردا چوخ دا اولسا، پانتار فاسیتین ندن اولدوغو بیلینمیر. پلانتار فاسیت، سوموکده باغلاما نین یئرلشدیریلیشی نین یئرینه یئرلشمه یینی یئرلهشدیرمک اوچون میکرو یاشلار، کولاجینین شیکلی و داغلاشما ایله موصاحیب اولان بیر ایختلال یوخسا بوزوکلوگ دیر. بو سوْخما یا آز یا دا اصلاً رول اویناییر، بونا گؤره ده بیر مقاله اونو *پلانتئر فاسیوس* آدینا دَییشدیرمک توصیه ائدیب. علامتلرین گؤستریلمه سی عمومًا تشخيص اوچون اساس دیر؛ هردن اولتراسونون بیضابطه لر اولسا دا فایدالی دیر. اوْنلار دا اوْنلارا اوْنلاری اوْخویوب.

پلانتار فاسیتین چوخلو ایشلری زامانلا و موحافیظه کار موعالیجه لری ایله باشا چاتیر. ایلک هفته لرده، ناخوشلارا عادي اولاراق راحاتلاشماق، چاليشمالاريني دَيئشدئرمک، درد دوالاريني آلماق و اوزاتماق نصیحت اولونور. اگر بو، کیفایت ائتمه سه، فیزیوتراپی، اورتوتیک، سپینتینگ، یا استروئید تزریقلری ایسه ایستیفاده اولماز. اگر بو تدبیرلر مؤثّر اولمسا، علاوه تدبیرلر، بدن دن اوزاخی شاک دولومونو درمان و یا جراحی دن عیبارت اولا بیلر.

عموم جمعیتین ۴- ۷% - سی هر واخت آشاغی آغریلارینی چکیر: بونلاردان ۸۰% - سی پلانتار فاسیتدن دیر. آداملارين حدود 10٪-ده، حياتلاريندا بير واخت بو بوزوکلوگ وار. بو ياشلار گئچن واخت داها دا چوخ ياييليرير. بیلنیر کی، بیر ژئنسین باشقا ژئنسدن داها چوخ ائتکیلندیریر.

## قایناقلار:
تریپو فوبیا

**تریپو فوبیا،** توپراقلار یا دا کیچیک چاله لر یا چپه لرین مۆدلی لرینه قارشی بیر قارشیلیقدیر. علامتلر، نیگارانلیق، قورخو و یا نیگارانلیغی داخیل اولا بیلر. بو ایشله ده سئمیشیک و یا خارقاری دا باغلی اولا بیلر.

آلداتان عامللرین نمونه لرینده بال بالی، لوطوس توخوملاری و قاوه کیشی نین اوستوندهکی بیر فولکلر واردیر. رسمی اولاراق آیری بیر ذیغیتی ایختلال یوخسا بوزوکلوگ اولاراق تانینمیارکن، اگر حددن آرتيق قورخو و اینجیمک باش وئریرسه، ۲۰۱۸-جی ایلده اولدوغو کیمی، آنلاشیلیر. فرض اولونور کی، او، خارجی پاراسیتلر و یا زهیرلی حئيوانلارا قارشی ایستیقامتین ایستیقامی دیر کی، حددن آرتيق اولوب. موعالجه یه چالیشماق ایسته دی.

لوطوس توخومونون پوپوسونا بنزر بیر شئی باخدیقدا بعضی علامتلر، تقریباً ۱۶%-ده اولور و بو شئی اِولرینده قادینلار کیشیلره داها چوخ ائتکیلنیر. *تریپو فوبیا* ایصطلاحی ۲۰۰۵-جی ایلده بیر تور فوروموندا شیرکت ائدن شخص طرفیندن "تریپو" (اینگیلیسجه: Trypo) سؤزوندن "دره لر قازماق" و "phobos" (فوبوس) سؤزوندن گلن سؤزدن "قورق" (ترق) دئییلیر. 2000 لرینده توپلومسال میدیادا اینسانلارین چوخ تانینان موضوعونا چئوریلیب. رسمی ایشلر 2010 ایللرین ده سایکولوژیست جیف کول و آرنولد ویلکینز طرفیندن باشلاییب.

## آدرس: