open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
اوجو بونوق

**اوجو بونوق** حسابدا و علمده سایسیز و حدسیز بیرزاد. نهایت سیز و ساییلماز.فارسیجا: بی نهایت عربجه: لایتناهی

افسانه ده بیر جور چوخ اوجا و یئکه اینسان نوعودور. بو نوع ایگیت چوخ اوجا و بؤیلو تانینیب هابئله اونون اگنینه پالتار اولمازدیر و بونا گؤره لوت گزیریدی.

زنجان افسانه لرینده اوجو بونوق باشدا اؤغرولوق ائدیردی و کندلری کسیریدی هابئله زنجان کندلری ییغیشیب و هرنه پارچا وار گتیریب و اونون اوچون بیر پالتار تیکدی. بو پالتار اونون اگنینده قیسا گلیب و یاریمچیلیق اولدو. اوجو بونوق بو پالتاری چوخ سئویب و داها اؤغرولوق ائتمه دیر و کند اهالیسی ایله یاناش اولدو.

## بیرده باخ
آذربایجان میفولوژیسی

هابیت

الی بانی

اژدر

دؤو

## قایناق
عوام افسانه لری 
بؤلمه:افسانه‌لر
خانا تورکلری

**خانا تورکلری** یوخسا **پیرانشهر تورکلری** خانا شهرینده یاشایان تورک آذربایجانلیلاریدیرلار. 

## خانا
خانا  _ غربی آذربایجان اوستانی‌نین شهرلریندن بیری‌دیر. بۇ شهر پیرانشهر بؤلگه‌سینین مرکزی‌دیر و ۱۳۹۵-جی هیجری گونشلی ایلین نوفوس سایی‌سی اساسیندا بۇ شهرین ۹۱٬۵۱۵ نفر جمعیتی واردیر. پیرانشهرین قدیم آدی *خانا* دیر.

## اهالی و دیل
۱۳۵۷-جی ایسلام اینقلابی‎نین ایلک آیلارینا کیمی شهرین یوزده یئتمیشی تورک اولسا دا، خانا تورکلرینین اجباری کؤچلرینه  گؤره ایندیکی ساییلاری چوخ آزدیر:

## تاریخ
"خانا" شهری کند اوْلان زامان، پیران دهیستانی (پیران قصبه‌سی) و مهاباد بؤلگه‌سی نه تابع‌ایمیش. بۇ شهر ۱۳۳۸-جی هیجری گونشلی ایلینده سولدوز بؤلگه‌سینه مولحق اولور و ۱۳۴۹-جی هیجری گونشلی ایلینده خانا بخشی شهریستانا (بؤلگه‌یه) چئوریلیر و آدی پیران ائلی‌نین بوردا یاشادیغی بهانه‌ایله "پیرانشهر" آدینا  چئویریلیر.

ایراندا پهلوی دؤوروندن باشلاناراق، پان فارسیسم دوشونجه‌لری اساسیندا یئر آدلاری دَییشمک و تۆرکجه‌ آدلاری آرادان آپارماق سیستماتیک صورتده ایجرا اوْلونوبدور. بۇ ایشلر عوموماً محمود افشار یازیلاری اساسیندا باش وئریر کی دِئمیشدی:
جوغرافیایی آدلار کی اؤزگه دیل‌لرینده‌دیر و چنگیز و تئیمورون تاخت و تازینین یادیگاری‌دیر گرک فارسجایا چئوریلسین.

## قایناقلار

بؤلمه:تورک خالقلاری
بؤلمه:اوغوز تورکلری
بؤلمه:تورکلر
خانا تورکلرینین مجبوری کؤچو

۱۳۵۷-جی ایله قدر خانانین (پیرانشهر) ساکین‌لری‌نین ۷۰٪-دن چوخو تورک ایدی و شهر درنیی‌نین عضو‌لری‌نین چوخو تورک‌لردن سئچیلیردی. هابئله خانا (پیرانشهر) اطرافینداکی کندلرده چوخلو سایدا تورک یاشاییردی.

## باش وئرن حادثه‌لر

۱۳۵۷-جی ایل اینقیلابی‌نین باشلاماسی ایله پیرانشهرده وضعیت سون درجه گرگین و اعتبارسیزلاشدی. بایرام آیی‌نین اوللری ایدی و اینقیلاب تزه‌جه غالیب گلمیشدی. شهرده تۆفنگله سیلاحلانمیش اجنبی کۆردلرین سایؽ هر گۆن آرتیردی و خانا تورکلری‌نین گئت-گئده اوستلرینده اولان سیخینتی آرتیردی.

چییین‌لرینه و بئللرینه گۆلـله قاطارلاری یۆکلمیشدیلر، علاوه اوْلاراق بئللرینده‌ده کندیر واردؽ و اوْنلاردان سوْروشاندا کی، بۇ کندیرلری نه اۆچون گتیرمیسن. تالان ائدیلمیش ماللاری تۆرکلرین ائولرین‌دن باغلاماغا جاواب وئردیلر.

بۇ جۆر بَیاناتلار، نۆماییشلر، اوْنلارین قریبه سیمالارلا اوْلماسی تۆرک شهرلیلرده قوْرخو و دهشته سبب اوْلموش، کئچمیشده باش وئرن قتل و تالانلارین، خۆصوصیله ۱۹۴۱-جی ایلین سپتامبردا باش وئرن آجی حادیثه‌لری خاطؽرلاتمیشدیر.

تالان ائتمک اۆمیدی ایله گلن بۇ سیلاحلی کۆردلرین اکثریتی خانا (پیرانشهر) شهری اطرافینداکی کندلرده‌کی مختلیف کۆرد قبیله‌لریندن ایدی.

و سوْیوق بۇلاق (ماهاباد)؛ بۇ سببدن تۆرکلرین بیر قیسمی اولدن اؤز طالعیینی حئسابلامیش و سۆرگونه گؤندریلمیش، لاکین مینلرله باشقا تۆرک عائله‌سی هله‌ده شهرلرینده قالمؽشدیر. داوام ائدن اعتیبارسؽزلیق سببین‌دن اوْنلار خانا (پیرانشهر) کناریندا یئرلشن اوْردو کازارمالارینا سیغیناراق بیر آی بۇ قازارمانین بئتوْن تالوارلاریندا غیر-مۆعیینلیک ایچینده یاشادیلار. نهایت، اوْردو اوْنلاری هئلیکوْپتئرله اورمویا داشدیی.

بو آرادا تۆرک خانا (پیرانشهر) عائله‌لرینین مۆلکلری کۆردلر طرفیندن تالان ائدیلدی و ائولری کۆردلر طرفیندن ضبط ائدیلدی و سوْنرادان اوجوز قیمته ساتیلدی.

## قایناقلار
آهال فوتبال کولوبو

**آهال** یوخسا **آخال** فوتبال کولوبو، (تورکمن تورکجه‌سی ایله: Ahal Änew Futbol Kluby)، تورکمنیستانین یوکسک لیگینده اوینایان بیر تیمدیر.

## قایناقلار
بیرجند بؤلگه‌سی

**بیرجند بؤلگه‌سی** ()، جنوبی خوراسان اوستانی‌نین بؤلگه‌لریندن بیریدیر. بیرجند بؤلگه‌سی‌نین مرکزی بیرجند شهریدیر. ۱۳۹۵-جی شمسی ایلین آمارلارینا گوره بو بؤلگه‌‌نین ۲۶۱٬۳۲۴ نفر جمعیتی واردیر.

## ایداری بؤلونوشو
* بخش مرکزی
** دهستان القورات
** دهستان باقران
** دهستان فشارود
** دهستان کاهشنگ
** دهستان شاخن
** دهستان شاخنات

## قایناقلار

* اطلس گیتاشناسی استان‌های ایران [Atlas Gitashenasi Ostanhaye Iran] (*[https://web.archive.org/web/20070522192425/http://www.gitashenasi.com/En/Product/Index.cfm?I=9 Gitashenasi Province Atlas of Iran]*)

بؤلمه:بیرجند بؤلگه‌سی
بؤلمه:جنوبی خوراسان اوستانی‌نین بؤلگه‌لری
لغات دخیل ترکی در فارسی کیتابی

**لغات دخیل ترکی در فارسی کیتابی** (۱۴۰۳/۰۹/۱۹)زکیه قاسمپوردباغی طرفیندن توپلانیب و سئور شهابی طرفیندن دوزه‌لیشلری ایشلنمیشدیر.

## قایناق

بؤلمه:کیتاب
رباعی

**رباعی** ایراندا يازیلی ادبیاتین گئنیش يايیلمیش شعر ژانرلاریندان بیری.

بؤلمه:شعر
خوسف بؤلگه‌سی

**خوسف بؤلگه‌سی** ()، جنوبی خوراسان اوستانی‌نین بؤلگه‌لریندن بیریدیر. خوسف بؤلگه‌سی‌نین مرکزی خوسف شهریدیر. ۱۳۹۵-جی شمسی ایلین آمارلارینا گوره بو بؤلگه‌‌نین ۲۷٬۶۰۰ نفر جمعیتی واردیر.

## ایداری بؤلونوشو
بخش مرکزی
* دهستان خوسف
* دهستان خور
بخش جلگه ماژان
* دهستان جلگه ماژان
* دهستان براکوه
* دهستان قلعه‌زری

## قایناقلار

* اطلس گیتاشناسی استان‌های ایران [Atlas Gitashenasi Ostanhaye Iran] (*[https://web.archive.org/web/20070522192425/http://www.gitashenasi.com/En/Product/Index.cfm?I=9 Gitashenasi Province Atlas of Iran]*)

بؤلمه:خوسف بؤلگه‌سی
بؤلمه:جنوبی خوراسان اوستانی‌نین بؤلگه‌لری
باکسکار

**باکسکار**(اینگیلیسجه:Bockscar)،
آمریکا دئولتی‌نین ایشلتدیغی قدیمی بیر بویینگ بی-۲۹ سوپرفورتروس بومباردمانچی(بومب سالان) اوچاق دیر. بو اوچاق ۱۹۴۵ینجی ایل‌ین اوت‌ آی‌نین ۹ونجو گونونده ناقاساکی شهری نین اوستونه چکیردک بومبو (آتوم بومبو) سالمیشدیر. 

## گؤرونتولر

## قایناقلار
کارلو بیوتی

**کارلو بیوتی** (, میلان، 1901 – آلاسّیو، 1977 میلادی) — ایتالیا دا قانونو محافظتی قاضی، میلان شهاری محکمه‌سینین رئیس قاضی‌سی و همچنین ایتالیا کساسیاسی محکمه‌سی قاضی‌سی اولموش‌دور. اونون تصمیم‌لری عدالت‌نین تامین‌اتینی یئرینه یئتیرمک و ایتالیا داکی سیاست و حقوقی موضوع‌لاریندا اهمی یئر آلماقدادیر.

## بیوگرافی
بیوتی 1969-دا پیازا فونتانا حمله‌سی و آنارشیت جوزپه پینلی تحقیق‌لرینه و پولیس کمیشنری لوئیجی کالابریز و *[[لوتا کونتینوا]]* گروهونا ارتباط‌لارا قرشیلار گؤسترمیش‌دیر.

### پینلی تحقیق‌لری
1971-ده بیوتی «کالابریز – لوتا کونتینوا» تحقیق‌لرینده قاتناشدی. اؤزو چنین گؤستردی کی، پینلی تحقیق‌لرینه دیققەت ائدیب و این سوئاللارا جاواب آرتیریب. اونون این حرکتلاری حرفه‌سینده و شؤهلتینده تأثیر گؤسترمیشدیر.

1975-ده پروکورو جراردو د‌آمبروزیو تحقیق‌لرینه بیرلیکده پینلی قانونی جرم اولا‌بیلر دئیه بیر نظریه پیشکش ائتمیش‌دیر. بیوتی بو موضوع‌لارا قانونی سمتده اوچ آنگاه گؤستریب.

### عدالت و بیطرف‌لیک
1977-ده کساسیاسی محکمه‌سی اونون قانونی نظریه‌لری نی تایید ائتمیش و بیوتی عدالت‌لی و بیطرف قاضی اولدوغونو تأیید ائتمیش‌دیر.

## میراث
بیوتی ایتالیا داکی «آهن زمانه‌سی» (Anni di piombo) ده یئر آلان عدالت‌لی قضایا بزرگ تأثیر گؤسترمیش‌دیر. اونون قانونی کارلارینا ایتالیا دا عدالت آراşdırmalarینا و سیاستلارا تأثیر ائتمیش‌دیر.

## فرهنگی
بیوتی و پینلی تحقیق‌لری 2012-ده مارکو تولیو جورداانا طرفیندن «Romanzo di una strage» فیلمینه موضوع اولموشدور.

## منابع


## منابع خارجی
* کارلو بیوتی, *Treccani – Enciclopedia Italiana*  
* ''Romanzo di una strage'', *MyMovies*
صنع الله ابراهیم

**صنع الله ابراهیم** (عربجه: صنع الله إبراهيم) (۱۹۳۷ - ۱۳ آوقوست ۲۰۲۵) مصرلی رومانچی و قیسا حکایه یازیچی‌سی ایدی. سوسیالیست و میللتچی باخیش‌لاری ایله تانینان بو باخیش اونون اثرلرینده اؤز عکسینی تاپمیش‌دیر. ۱۹۶۰-جی ایلده یازدیغی حکایه‌یه گؤره ۷ ایل هبس جزاسینا محکوم ائدیلن ایبراهیم ۱۹۶۴-جو ایلده آزادلیغا چیخانا قدر مصرین باتی چؤلونده‌کی دوستاق‌دا قالدی. 

حبس‌دن سونرا بیر مدت آلمانییا و سووئت اتفاقیندا یاشامیش، ۱۹۷۴-جو ایلده قاهیره‌یه قاییتمیشدیر.

۱۳ آوقوست ۲۰۲۵-جی ایلده وفات ائتدی.

## اثرلری
بو یازیچی عرب ادبیاتیندا «*کمیته*»، «**ماهیت**»، «**شرف**»، «**آوقوستون اولدوزو**»، «**بئیروت بئیروت**»، «**قیزیل گول**»، «**آمئریکا‌لی**» کیمی قالیجی اثرلر قویوب. او، ادبیات و پوبلیسیستیکانی بیرلشدیرن، سیاسی و اجتماعی مؤوضوعلاردان بحث ائدن سندلی فیلمه بنزر اوسلوبو ایله تانینیردی.

## قایناقلار
آذربایجان خوصوصی تعییناتلی پولیس دسته‌سی

**آذربایجان خوصوصی تعییناتلی پولیس دسته‌سی** () و یا قیساجا **XTPD**، یاخود آذربایجان ش‌س‌ج دؤنمینده کی آدی ایله **آذربایجان اوْمونو** () قیساجا **ОMОН**، داخیلی ایشلر باخانلیغی‌نین ترکیبینده اوْلان و ۱۹۹۰–۱۹۹۵ ایللری آراسیندا فعالیت گؤسترن بیر خوصوصی تعییناتلی دسته دیر. بۇ دسته ۱۹۹۵ آذربایجان باشاریسیز کودیتاسی نتیجه‌سینده لغو ائدیلدی.

## قایناقلار

بؤلمه:۱۹۹۰ - جی ایلینده آذربایجان جومهوریتی اؤلکه‌سینده یارانانلار
بؤلمه:ژاندارما
بؤلمه:آذربایجان جومهوریتی قارالامالاری
آتاتورک ایلکه‌لری

[thumb|''[آلتی اوخ*، *مصطفی کمال آتاتورک*ون ایلکه‌لری‌نی سیمگه‌لر.]]
*'آتاتورک ایلکه‌لری*'، [[تورکیه|تورکیه جومهوریتی]]‌نین قۇروجو و [[تورکیه جومهور باشقانلاری‌نین لیستی|ایلک جومهور باشقانی]] [[مصطفی کمال آتاتورک]]ون تطبیق ائتدیگی، دؤنمین [[پراقماتیزم|پراقماتیک]] سیاستلری‌نی موعین ائتمیش آلتی ایلکه دیر. " *آلتی اوخ*" دئییلن آلتی ایلکه‌یه ایلک اوْلاراق ۱۹۳۱ده [[کمالیزم]] آدی وئریلدی و *آتاتورک*ون [[دیل اینقیلابی]] سۆره‌جینده، ۱۹۳۵ده [[عربجه]] کؤکنلی *کمال* آدی‌نی ۱۹۳۷-ه دک ایستیفاده ائده‌جگی [[اسکی تورکجه]] کؤکنلی *کامال* آدی‌ ایله دییشدیرمه‌سی‌نی تعقیباً ۱۳ مئی ۱۹۳۵ تاریخینده *کامالیزم'' آدی ایله اؤلکه‌نین قۇروجو و تک حیزبی اوْلان جومهوریت خالق حیزبی‌نین ایلکه‌لری اوْلاراق منیمسه دی. داها سوْنرا، ۱۹۳۷ده چیخاریلان بیر قانونلا بۇ ایلکه‌لر ۱۹۲۴ آنایاساسی‌نا علاوه ائدیلدی و حوقوقی اوْلاراق تورکیه‌نین میلی ایدئولوژی‌سی حالینا گلدی.

بۇ ایلکه‌لر، جومهوریت‌چیلیک، میلیت‌چیلیک، لائیکلیک، خالق‌چیلیق، اینقیلاب‌چیلیق و دؤولت‌چیلیک دیر کی ایلک اۆچو بؤیوک فرانسه اینقیلابی تأثیری آلتیندا و دیگر اۆچ ایلکه ایسه شوروی اینقیلابی تأثیری آلتیندا اوْلموشدور.

## قایناقلار

بؤلمه:مصطفی کمال آتاتورک
فردوس بؤلگه‌سی

**فردوس بؤلگه‌سی** ()، جنوبی خوراسان اوستانی‌نین بؤلگه‌لریندن بیریدیر. فردوس بؤلگه‌سی‌نین مرکزی فردوس شهریدیر. ۱۳۹۵-جی شمسی ایلین آمارلارینا گوره بو بؤلگه‌‌نین ۴۵٬۵۲۳ نفر جمعیتی واردیر.

## ایداری بؤلونوشو
* بخش مرکزی
** دهستان حومه
شهرلر: فردوس
* بخش اسلامیه
** دهستان باغستان
** دهستان برون
شهرلر: اسلامیه و باغستان

## قایناقلار

* اطلس گیتاشناسی استان‌های ایران [Atlas Gitashenasi Ostanhaye Iran] (*[https://web.archive.org/web/20070522192425/http://www.gitashenasi.com/En/Product/Index.cfm?I=9 Gitashenasi Province Atlas of Iran]*)

بؤلمه:فردوس بؤلگه‌سی
بؤلمه:جنوبی خوراسان اوستانی‌نین بؤلگه‌لری
جوزف (خزر)

**یوسف بن هارون** خزرلرین پادیشاهی 950 ودن 960 ینجی میلادی ایللرده ایدی.ایکینجی هارون اوغلوایدی و بیزانس ایمپیراتورلوغون مغلوب ائتدی.

جوزف پچنقلر و روس کیف دؤولتین مغلوب ائتدی. اونون مقامی بللی دئیل بلکه خاقان یا بک (بیگ) اولموشدور.

یهودیلر ایله موکاتیبه ائتدیب و جویوت دؤنوشون یایماقدا چالیشیب. بو یازیلار خزر موکاتیبه‌لری آدلانیر.

## قایناق
فارسیجا ویکی پدیا 

بؤلمه: یهودیلیک
بؤلمه: تورک دؤولتلر
بؤلمه: اوروپا تاریخی
سرایان بؤلگه‌سی

**سرایان بؤلگه‌سی** ()، جنوبی خوراسان اوستانی‌نین بؤلگه‌لریندن بیریدیر. سرایان بؤلگه‌سی‌نین مرکزی قائن شهریدیر. ۱۳۹۵-جی شمسی ایلین آمارلارینا گوره بو بؤلگه‌‌نین ۳۳٬۳۱۲ نفر جمعیتی واردیر.

## ایداری بؤلونوشو
* بخش آیسک 
** دهستان آیسک
** دهستان مصعبی
شهرلر: سرایان و آیسک
* بخش سه‌قلعه 
** دهستان دوکوهه
** دهستان سه‌قلعه
شهرلر: سه‌قلعه

## قایناقلار

* اطلس گیتاشناسی استان‌های ایران [Atlas Gitashenasi Ostanhaye Iran] (*[https://web.archive.org/web/20070522192425/http://www.gitashenasi.com/En/Product/Index.cfm?I=9 Gitashenasi Province Atlas of Iran]*)

بؤلمه:سرایان بؤلگه‌سی
بؤلمه:جنوبی خوراسان اوستانی‌نین بؤلگه‌لری
اونیتار دؤولت

thumb|
**اونیتار دؤولت**، مرکزی ایداره‌نین اۆستونلوگونه اساسلانان و ایداری واحیدلرین (میلی میقیاسین آلتینداکی واحیدلرین) ساده‌جه مرکزی ایداره‌نین اویغون گؤردوگو شخصه صلاحیتلری ایستیفاده ائده‌بیلمه‌سی اۆچون وئریلن و تک بیر واحید اوْلاراق ایداره ائدیلن دؤولت دیر. آسیا، آوروپا و آفریقا دا دؤولت‌لرین چوْخو *اونیتار دؤولت* دیر.

*اونیتار دؤولت*، مرکزیت‌چی و مرکزی واحیدلر ایله ایداره اوْلونور و ایچینده بؤلونموش ایداری واحیدلره صاحیب اوْلا بیلیر، آنجاق بؤلگه‌لر آیریلما حاقینا صاحیب دئییل‌لر دیر.

## اونیتار دؤولت‌لر
* *بۇ لیست بۆتون موستقیل دؤولت‌لر اوْ جومله‌دن [[بیرلشمیش میلتلر قورومو]]نا اۆیه اوْلان دؤولت‌لر، اوْلمایان دؤولت‌لر و بعضی اۆیه‌لر طرفیندن تانینان دؤولت‌لری ائحتیوا ائدیر.*

### اونیتار جومهوریت‌لر

* **'
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* **'
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* **'
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* **'
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* **'
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* **'
* 
* 
* 
* **'
* 
* 
* 
* **'
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### اونیتار شاهلیق‌لار

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## قایناقلار

بؤلمه:سیاسی جوغرافی
لائیکلیک

thumb|
**لائیکلیک** و یا **لائیسیزم** (فرانسیزجا: *laïcité*)، دؤولت ایداره‌سینده دینین و یا دینسیزلیگین اساس آلینماماسی‌نی و دؤولتین دین و یا دینسیزلیک قارشی‌سیندا طرفسیز و جاوابسیز اوْلماسی‌نی مۆدافیعه ائدن بیر ایلکه دیر.

" *لائیک*" سؤزلوگو، "*دین آدامی اوْلمایان شخص و خالق*" آنلامینا گلن لاتینجه "*laicus*" سؤزلوگوندن گلمکده دیر. روم دؤنمینده دین آداملارینا " *Clerici*"، دین آدامی اوْلمایانلارا دا " *Laici*" آدی وئریلیردی. عئینی سؤزلوگون اینگیلیسجه قارشیلیغی ایسه "*secularity*" اوْلوب، دین و دؤولت ایشلری‌نین آیری توتولماسی آنلامینا گلیر کی لاتینجه بیر کلمه اوْلان و *چاغ* آنلامینا گلن *"saeculum"* کلمه‌سیندن آلینمیشدیر. سکولاریسم تۆرکجه‌یه *لائیک‌لیک، چاغداشلاشما* و یا *دونیوی‌لشمه* اوْلاراق اۆچ  فرقلی سؤزلوگه چئوریله بیلمکده دیر.

## قایناقلار

بؤلمه:سیاسی ایدئولوژیلر
بؤلمه:دین و سیاست
بؤلمه:دینی حوقوق
بؤلمه:دینی ترمینولوژی
بؤلمه:دین‌شوناس‌لیق
بؤلمه:دینی تحصیل
صنایع‌لشدیرمه

**صنایع‌لشدیرمه**، مال ایستحصالیندا ماشینلاشمایی و میلی گلیر ایچینده صنعت‌ین پایی‌نین آرتماسی‌نی ایفاده ائدر. گئنیش آنلامدا، ایستحصال تکنیک‌لرینده یئنی تکنیک‌لرین حیاتا کئچیریلمه‌سی، ایستحصال اوْلان مال‌لارین کیفیتی‌نین یۆکسلتیلمه‌سی، ایستحصال مالیات‌لاری‌نین آزالتیلماسی ایله اؤلکه‌ده ایقتیصادی، سیاسی و سوسیال دییشیکلیکلرین فوْرمالاشماسی دیر. ایکینجی دونیا ساواشیندان سوْنرا اینکیشاف ائدن اینکیشاف ایقتیصادیاتی‌نین اساس هدفی *صنایع‌لشمه* دیر. 
thumb|صنایع‌لشدیرمه
*صنایع‌لشدیرمه*، صنایع اینقیلابی ایله اوْرتایا چیخان آنلاییشلاردان بیری دیر. آیریجا  *صنایع‌لشمه*، انرژی قایناقلاری ایله داواملی اوْلاراق بیلیم‌سل آراشدیرمالارا باغلی تکنولوژی‌نین سبب اوْلدوغو اکونومیک دییشیکلیکلر دیر.

## قایناقلار

بؤلمه:صنعت
آتاتورک ایصلاحاتلاری

[thumb|۱۹۳۰ دا  [کانادا دا یاییملانمیش بیر کاریکاتور: کبک ده بیر قادین، تورک قادینلاری‌نین سس وئرمه حاقینا صاحیب اوْلدوغونو اؤیرنیر. کبک‌لی قادینلار ۲۵ آوریل ۱۹۴۰ دا سس وئرمه حاقی‌نی قازاندی.]]
[thumb|آتاتورک اینقیلابلاری‌نی تصویر ائدن بیر شکیل. ساغدان سوْلا:  [تورک قورتولوش ساواشی باتی جبهه‌سی|یونان ایشغالینا قارشی ظفر؛ فس‌ین ترک ائتمه‌سی؛ خانگاه، زاویه و توربه‌لرین باغلانماسی؛ یئنی تورک الیفباسی‌نین قبولو؛ تورک قانون مدنی‌سی‌نین قبولو.]]
**آتاتورک ایصلاحاتلاری** یا دا **آتاتورک اینقیلابلاری** (*آتاتورک رفورملاری*، *کمالیست اینقیلاب*، *تورک اینقیلابی*، *جومهوریت اینقیلابی* و ساییر کیمی آدلارلا آدلانیر)، بیرینجی دونیا ساواشیندان سوْنرا چوخ میلت‌لی عثمانلی ایمپیراتورلوغونون تورک لائیک میلی دؤولتینه دؤنوشمه‌سی ایله سوْنونجلانان، تورکیه جومهوریتی‌نین قۇروجوسو و ایلک جومهور باشقانی مصطفی کمال آتاتورکون شخصیتی، اؤنری‌لری، تشبوث‌لری ایله حیاتا کئچیریلمیش سوسیال، مدنی، قانونی و ایقتیصادی بیر سئری دۆزنله‌مه‌نین عومومی آدی دیر.

بعضی  قایناقلارا گؤره اینقیلابلار، ۱۹۱۹دا اؤلکه‌نین ائتلاف دؤولتلری‌نه تسلیم  اوْلماسیندان سوْنرا آنادولو داکی موقاویمت حرکتی‌نین *مصطفی کمال* طرفیندن تشکیلات‌لانماسی ایله باشلامیشدیر. بعضی‌لر ایسه میلی بیر مجلیس‌ین توْپلانیب وئرگی و وطنه خیانت‌له علاقه‌دار قانونلار یاییملاماسی، سوْنراسیندا ایسه آنایاسا خوصوصوندا تشکیلات اساسیه قانونونو یاییملاماسی‌نی اینقیلابلارین باشلانقیجی قبول ائدیر.

## اینقیلابلار لیستی
[thumb|آتاتورکون، کند تصروفاتی‌نین موْدرنلشدیریلمه‌سی سۆره‌جینده اؤرنک اوْلماسی اۆچون قۇرولان [آنکارا "*[[آتاتورک مئشه چیفتلیگی|مئشه چیفتلیگی]]*"‌نی زیارتی. (۱۹۲۹)]]
[thumb|۱۶ ژانویه ۱۹۲۹ تاریخلی ''[میلیت (قزئته)|میلیت'' قزئته‌سینده یاییملانان میلت مکتب‌لری گؤرونتولری.]]

## قایناقلار

بؤلمه:مصطفی کمال آتاتورک
بؤلمه:ایجتیماعی حرکت
کلاته چینار

**کلته چینار** یوخسا **کلته چینار**، — ایران‌ین قوزئی خوراسان اوستانی‌نین مانه شهریستانی‌نین مرکزی ناحیه‌سی‌نین عشق آباد بؤلگه‌سینده بیر کند.

## جمعیت
۱۳۹۵-جی باش ساییمینا گؤره، بو کندین جمعیتی **۵۰۹** نفر (**۱۴۳** عاییله) ایدی.

## قایناقلار
العودید هاوا میدانی

**العودید** یادا العُدید هاوا میدانی.(عربجه: العدید)آدلیم ابونخله اوچاق ائوی. قطرده ساواش اوچاقلارینا باغلی بیر هاوا میدانی دیر. دوحه شهرینه یاخین و سنتکام یادا آمریکا بیرلشمیش ایالتلری نین هاوا گوجلرینین ان آدلیم و بؤیوک اوردو یئریدیر.

## قایناق
ویکی پدیا

بؤلمه: اوردو
سجیل (بالستیک موشک)

**سجیل** بیر نوع یاریم اورتا بالستیک موشکدیر. ایراندا قوشولوب و یئردن یئره ایکی مرحله راکت دیر. ایکی مین کیلومتره یئتره بیلر. ژوئن ۲۰۲۵ ایرانین ایسرائیله حمله‌لرینده ایسرائیله سالیندی و چوخلو خسارتلر یاراتدی.

## قایناق

اینگلیسی ویکی‌پدیا
بؤلمه: اوردو
بؤلمه: موشک
قاره‌لر آراسی بالیستیک راکتلر

**قارره‌لر آراسی بالستیک موشک** یئردن یئره اوزاق گئدن بیر نوع بالستیک موشک دیر. بو نوع موشک ۵۵۰۰ کیلومتر یادا ۳۴۰۰ مایلدان اوزاقی سالدیران بالستیک موشک دیر. بو نوع موشکلر اتم بومبو سالدیرماق اوچون دور و اونون ساواش باشلیغیندا بیر یا نئچه اتوم پاتلامی اولا بیلر. هابیئله بعضاً شیمیائی بومب یادا میکروبی اسلحه اونون ساواش باشلیغندا سالینار. قارره آراسی موشکلر دونیادا ان گوجلو اسلحه لردن ساییلیر.

## اؤلکه‌لر ساواشی
روسیه، چین، آمریکا، قوزئی کوره، هیندوستان قطعیتده و بعضاً ایسرائیل، پاکیستان و آیریجا اؤلکه لر بو موشکلره صاحیبدیلر.

## قایناق
بؤلمه: موشک
بؤلمه: اوردو
لمشک (ژن)

**لمشک ژنی** بیر نوع پروتوئین Numb آدیلا ساییلیر.بو پروتوئین سلوللارین بؤی آچماسیندا رول گؤستریر.سلوللارین اوستونه(غشاء) یاپیشیر. بو نوع پروتوئین دورد نوعو تانینیب.

## قایناق
اینگیلیسی ویکی پدیا

بؤلمه: ساغلامبؤلمه: قان
بی‌هوشلوق

**بی هوشلوق** یادا هوشده اولماماق بعضا لمشکلیک (اینگیلیس دیلی:Anesthesia) طبیبچیلیقدا بیر نوع یوخو یا کِهَلماق کیمی بدنده حالتدیر. بو حالتده جیسم بیر قیسم یا بوتون قیسم بدنی بیلمئز و لمشک اولار.

لمشکیلیک جراحلیق و بعضی ساغلامدا بدنی ایصلاح ائتماق اوچون ایلقا اولار.احساس و آغری آرادان گدیب و بدن کِه اولار.
## قایناق
بؤلمه: ساغلامبؤلمه: طب بؤلمه: یوخو
زیرکوه بؤلگه‌سی

**زیرکوه بؤلگه‌سی** ()، جنوبی خوراسان اوستانی‌نین بؤلگه‌لریندن بیریدیر. زیرکوه بؤلگه‌سی‌نین مرکزی حاجی‌آباد شهریدیر. ۱۳۹۵-جی شمسی ایلین آمارلارینا گوره بو بؤلگه‌‌نین ۴۰٬۱۵۵ نفر جمعیتی واردیر.

## ایداری بؤلونوشو

### [[بخش مرکزی شهرستان زیرکوه]]
:* دهستان زیرکوه
:* دهستان پترگان
:*شهر: حاجی‌آباد

### [[بخش زهان]]
:* دهستان زهان
:* دهستان افین
:*شهر: زهان

### [[بخش شاسکوه]]
:* دهستان شاسکوه
:* دهستان بهناباد
:*شهر: آبیز

## قایناقلار

* اطلس گیتاشناسی استان‌های ایران [Atlas Gitashenasi Ostanhaye Iran] (*[https://web.archive.org/web/20070522192425/http://www.gitashenasi.com/En/Product/Index.cfm?I=9 Gitashenasi Province Atlas of Iran]*)

بؤلمه:زیرکوه بؤلگه‌سی
بؤلمه:جنوبی خوراسان اوستانی‌نین بؤلگه‌لری
عبدالله غیبی

**عبدالله غیبی**، شاعر و یازیچی؛ ۱۳۴۴-جی ایلده درگز بؤلگه‌سینده، «کلاته چینار»دا دوست محمد بک کندیینده دونیایا گؤز آچیبدیر. 

## یاشامیٛ
عبدالله غیبی، درگزده دونیایا گلیب اورادا بویا-باشا چاتاندان سونرا، ساری بایلیغیندا ساکن اولور. ۶۰-جی ایللردن درگز بؤلگه‌سی‌نین تورک (تورکمن تورکلری) خالق‌لاری‌نین دیل و مدنیتینی اؤیرنیر و تدقیق ائدیر؛ اونون گئجه-گوندوز چکدیگی زحمتین نتیجه‌لری توپلانیب بیر نئچه کیتاب شکلینده چاپ اولونوب، بیر سیرا کیتاب‌لارین چاپی دا گئدیر.

## اثرلری
* تورکمن اوره‎یی‌نین سسی (نوای دل ترکمنی)، مختومقلی فراغی یایین‌ائوی، بیرینجی چاپ، ۱۳۹۲ گورگان

* میزان شلپی (تورکمن تورکجه‌سیجه شعرلر)، نوروزی یایین‌ائوی، بیرینجی چاپ، ۱۴۰۰ گورگان 

## قایناقلار

بؤلمه:خوراسانلی یازیچیلار
بؤلمه:درگزده دوغولانلار
بؤلمه:تورک یازیچیلا‌ر
بؤلمه: خوراسان
بوشرویه

**بوشرویه** () جنوبی خوراسان اوستانی‌ بوشرویه بؤلگه‌سینده یئرلشن بیر شهردیر. بۇ شهرین ۱۳۹۵-جی ایلین آمارلارینا گوره ۱۶٬۴۲۶ نفر جمعیتی واردیر.

## قایناقلار

بؤلمه:بوشرویه بؤلگه‌سی
بؤلمه:جنوبی خوراسان اوستانی‌نین شهرلری
ایضافه مصرف

**اُوردُز** یادا **آرتیق آشیرماق**(اینگیلیس دیلی Overdose) بیر داوا یا موخدیر ماده‌ یا آیریجا ماده‌نی بدن متابولیکی‌ندن چوخ و آرتیق مصرف ائدماقدیر.بو حالدا بدن مسموم اولوب و بعضا اؤلدورر.

## دُوز و اُوردُز
بدنین متابولیکی بیر میقدار ماده نی تحمول ائدیر و اونو اؤزوندن دفع ائده بیلر هابئله بو میقدار ماده بدنده حل اولوب و اثر سالیر هابئله یوخاری دُوز ماده بدنی حددیندن آرتیق مسموم ائدیر و ایشدن سالیر. بوحالده بدن اؤلومه طرف گئدیر.

بعضی لر اؤزلرین اؤلدورماق اوچون اوردوز ائدیر هابئله بعضا تصادوفی حالتده ایضافه دُوز مصرف اولور و بیر یا نئچه ماده‌نی آشیرماقدا بدن ایشدن دوشور.

ایکی حالتده اوردوز اولار ، بیر حالتده بیر ماده بیرمرحله ایضافه بدنه گئدیر و ایکنجی حالنده نئچه زماندا بیر ماده بدنه گدیب و بدن اونون ایضافه سین ساخلایر و دفع اولمور و بو حالتده او ماده بدنده قالیر و اوردوز اولور.

## قایناق
بؤلمه: ساغلام
بؤلمه: طب
بؤلمه: الکول
هود پئیغمبر

**هود** قورآندا گلن پئیغمبر آدی دیر.عاد ائلینی هدایت ائتدی. اونو قوراندا نوح نوه‌لریندن و آتاسی صالح و آناسی بکیه دئیلیب. 

## [[عاد]] ائلی
اسکی احقاف بوگونکو عومان و یمن آراسیندا بیر چؤل ایدی و عاد ائلی بعضی تدقیقاتلارا گؤره بو چولده یاشیردی.قوراندا بو ائل اوجابؤی و گوجلو و هئیکللی یازیلیب و چوخ برکتده و بؤللوقدا یاشیردیلار.اولار گوجلریندن ظولم تورنماغا فایدالاندیلار و بونا گؤره تاری اولار اوچون بیر نبی گؤندردی. هود اولاری نصیحت ائتدی هابئله چوخ آز اینسان اونو ایناندی و نهایتده تاری بیر طوفان و صرصر یئلی ایله عاد ائلین داغیتدی و عذاب ائتدی.

## صرصر یئلی
شین و قوم ایله بیر طوفان یازیلیب و یئتدی گئجه گوندوز عاد ائلینه اسدی و بوتون وارلیغی آرادان آپاردی.آغاجلار کوتوکدن چیخدی و باغلار و اوبالار پارچالاندی 

## قایناق

بؤلمه:پئیغمبرلر
بؤلمه:مذهبلر
بؤلمه: دین
عماد (موشک)

**عماد موشکی** ایرانین بیرینجی کونترول اولان یاریم اورتا بالستیک موشکی دیر.بیرنجی دفعه 1394 ینجی ایلده اونون قوشولماسین ایران مودافیعه وزیری حسین دهقان عمومی پایلاشدی.بو موشک ایرانین بیرینجی هدایت اولان اوزاق گئدن موشکی دیر.ایرانین مودافیعه قووه‌لری اونو قوشوب و ایشلدیب.بو موشک ژوئن ۲۰۲۵ ایرانین ایسرائیله حمله‌لرینده ، ایسرائیله سالیندی و جوخلو خسارتلر یاراتدی.

بعضی نشریات اونون آدین عماد مغنیه آدیندان بیلیبلر.هابئله عماد عربجه‌ده پایا و دیرک معناسیندا گلیب.بو معناده بو موشک ایرانین موشکلرینه پایا و اصل کؤک بیلینیب.

بعضی تدقیقاتچیلار بو موشکی ایرانین مودافیعه ایشلرینده اونملی بیر تکنولوژی یازیبلار.اونون ساواش باشلیغی هدایت و کونترول اولار و بو ایشده چوخ دیققت ایله هدفی توتار.

## قایناق
فارسیجا ویکی پدیا

بؤلمه: موشک 
بؤلمه: اوردو
بؤلمه : ساواش
فتاح 1 (موشک)

**فتاح 1** ایراندا قوشولان موشکدیر. اونو هایپرسونیک و 1400 کیلومترجا سالیدران موشک یازیبلار.

## هایپرسونیک
1402 ینجی شمسی ایلده اؤزه چیخدی. اونون آدین ایران بؤیوک رهبری فتاح سسلئدی یانی یول آچان 

ایران-ایسراییل ساواشی‌ندا 11 اوکتبر 2024 اونو رادار داغیتماغا سالدیردیلار و ایسرائیلده چوخلو رادار سیستمی ایشدن دوشدو. هابئله بیر فیلمده ایکس رادارین سالینماسی عیان اولوب.

ژوئن ۲۰۲۵ ایسرائیلین ایرانا حمله‌لرینده ایران بو موشک ایله ایسرائلین تکنولوژیک یئرلرین سالدیردی. هابئله بئرالسبع و حیفاده چوخلو یئرلر سالیندی.

بو موشک 13 یا 14 ماخ سورعت ایله گئدیر و بیر دولانان نازل ایله یوللانیر و گؤیده مسیرین دئیشیر و اونو توتماق چتین دیر.

## قایناق
بؤلمه:موشک
بؤلمه: ساواش
بؤلمه: اوردو
موزائیک

[thumb|[پومپئی‌ده تاپیلان و *[[بؤیوک ایسکندر]]*ین یاپدیغی ایسوس دؤیوشونو آنلاتان ایسکندر موزائیکینده، *[[بؤیوک ایسکندر]]* دتایلی.]]
[thumb|[سلیمیه مسجیدی گۆنبزی‌نین ایچ بؤلومو]]
**موزائیک** () بیر سطحین، فرقلی رنگ‌لرده کی کیچیک پارچالاری‌نین یان یانا گتیریله‌رک بزنیلمه‌سی و بۇ شکیلده ایستحصال اوْلونموش اثرین آدی دیر. داش، شوشه، کرپیج، فیلیز و یا بالیق قولاغی کیمی موختلیف متریال‌لاردان *موزائیک* یاپیلا بیلیر. موزائیک صنعتینده پارچالار سطح‌ده کی چوخورلارا یئرلشدیریلمز، سطحه یاپیشدیریجی ایله توتدورولور.

## قایناقلار

## باغلانتیلار

بؤلمه:موزائیک
نقش جهان مئیدانی

**نقش جهان مئیدانی** ()، **شاه مئیدانی** یا دا ایسلام اینقیلابی سوْنراسینداکی آدی ایله **ایمام مئیدانی**  ، ایران ایسلام جومهوریتی‌نین ایصفاهان شهرینده یئر آلان تاریخی بیر مئیدان دیر. بۇ مئیدان صفوی ایمپیراتورلوغو دؤورونده باشکند ایصفاهاندا سیاسی مرکز اوْلاراق اینشا ائدیلمیشدیر و اؤنملی بیر یئره صاحیب ایدی. بۇ مئیدانین دؤرد دؤوره‌سینده آلاقاپی سارایی، شاه مسجیدی، شیخ لطف‌الله مسجیدی و قیصریه قاپی‌سی یئرلشیب دیر. بۇ بینالاردان علاوه مئیدانین دؤوره‌سینده ۲۰۰ ایکی مرتبه‌لی حۆجره وار دیر.

## قایناقلار

## باغلانتیلار

بؤلمه:ایران‌داکی دونیا میراثلاری
بؤلمه:۱۶۲۹ - جو ایلینده ایران اؤلکه‌سینده یارانانلار
قیبطی اورتودوکس کیلیساسی

**قیبطی اورتودوکس کیلیساسی** (قیبطیجه: ϯⲉⲕ̀ⲕⲗⲏⲥⲓⲁ ⲛ̀ⲣⲉⲙⲛ̀ⲭⲏⲙⲓ ⲛ̀ⲟⲣⲑⲟⲇⲟⲝⲟⲥ؛ )، **اسکندریه قیبطی کیلیساسی** و یا **اسکندریه قیبطی اورتودوکس پاتریک‌خانه‌سی**، میصرین ان بؤیوک خریستیان کیلیساسی‌نین رسمی آدی دیر. *اسکندریه قیبطی کیلیساسی*، خریستیانلیغین دیگر مذهب‌لری طرفیندن مونوفیزیت بیر کیلیسا اوْلاراق تانیملانیر. *مونوفیزیت* باخیش، اینسانی و ایلاهی طبیعت‌ین بیر بیرینه قاریشمادان و دییشمه‌دن واحید طبیعت‌ده بیرلشمه‌سینی و اوْنلارین واحید طبیعته چئوریلمه‌سینی مودافیعه ائدیر. ۴۵۱-جی ایلده توْپلانان کالکدون شوراسی، بۇ باخیشی رد ائتدی. *اسکندریه قیبطی کیلیساسی*، شورا قرارلاری‌نی تانیمایاراق شرقی اورتودوکس کیلیسادان آیریلان کیلیسالاردان بیری دیر.

## قایناقلار

## باغلانتیلار

بؤلمه:میصرده مسیحیت
عاد

**عاد** بیر ائل آدی دیر. قورآن یازیسیندا بو ائل اوچون هود آدیندا بیر پئیغمبر گلدی.بو ائل پئیغمبری اینانمادی و اولار اوچون عذاب گؤندریلدی.

بعضی تدقیقاتچیلار عومان اؤلکه‌سینده اوبار آدلی اسکی بیر شهری اولارین تاریخی بیلیبلر.
## عاد قورآندا
قوران آیه‌لرینده عاد چوخ نعمت و برکتده یاشیردی هابئله گوجلرینه قارراخ اولوب و تاری قاباغیندا بؤیون تیرلیق ائتدیلر هود نبی اولاری ظولمدن و تاریدان سونرا آیری تانریچالاری قوللوق ائتماقدان قورخودوب و اولاری نصیحت ائتدی هابئله تکجه دورد مین اینسان اونو ایناندی و شهرین چوخو تاری قاباغیندا بؤیون تیرلیق ائتدی و تاری بو بؤیون تیرلیغا و ظولمه گؤره اولاری عذاب ائدیب و آرادان آپاردی.عذاب اوچون صرصر یئلی و بؤیوک بیر طوفان اولارین شهرلرین ویران ائتدی.

## قایناق
https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D8%A7%D8%AF فارسیجا ویکی پدیا

بؤلمه:پئیغمبرلر
بؤلمه: قورآن
بؤلمه: دینبؤلمه: ایسلام
بؤلمه:مذهب
کفلی‌لیک

**مست اولماق** یا**سرخوشلوق**، **کفلی اولماق** بدنده چوخلو آلکول ایشملی‌لردن اؤز وئرن بیر حالتدیر.بعضی داوالار هابئله اکستازی و زولپیدم کیمی داوا اینسانی مست ائدر و عصب سیستمین مغلوب ائدر.چوخ یوخاری دُوز داوا بنزودیازپین‌ کیمی دوالار کفلی‌لیق یارادار.کفلی آدامین بدنی کِه اولار 

## الکهول یا که لیلیک درجه سی
1- سرخوشلوق - بیر ایچیم الکول (الکهول)

2- یاریم کفلی - ایکی یا اوچ ایچیم الکول

3- قره کفلی  - دورد یا بئش ایچیم الکول

4-جالانماق یا زیر کفلی - بئش ایچیمدن یوخاری 

## قایناق
فاریسجا ویکی پدیا https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%B3%D8%AA%DB%8C

بؤلمه: ساغلام 
بؤلمه: الکول
بؤلمه:شیمی
قیدیس مرقس قیبطی اورتودوکس کاتدرالی (اسکندریه)

**قیدیس مرقس قیبطی اورتودوکس کاتدرالی**، میصرین اسکندریه شهرینده یئرلشن تاریخی بیر کیلیسا دیر. بۇ کاتدرال ۱۹۶۸-دن اؤنجه اسکندیه پاپی‌نین اسکی مقامی دیر. کاتدرال، *ائوانژلیست [[مرقس]]‌*ین بؤلگه‌یه گلیب خالقی خریستیانلیقا دعوت ائتمه‌سی ایله ۴۲-جی ایلده مرقس طرفیندن قۇرولموشدور. ۳۱۱ ایلینده کاتدرالدا *[[مرقس]]* و *خلف‌لری*نه عایید جسدلرین تاپیلماسی ایله بیرلیکده داها اؤنم قازاناراق *خریستیانلیق* دا حؤرمت صاحیبی اوْلان کاتدرال دۇرومونا گلدی.

۸۲۸-جی ایلده اسکندریه‌یه یاپیلان بیر حمله‌ده *قیدیس [[مرقس]]‌*ین جسدی‌نین بؤیوک بیر قیسمتی اوْغورلاناراق ونیزه قاچیریلدی. گۆنوموزده ساده‌جه *مرقس‌*ین باشی *اسکندریه کاتدرالی*ندا قالمیشدیر.

## قایناقلار

## باغلانتیلار
ارسک

**ارسک**  جنوبی خوراسان اوستانی‌ بوشرویه بؤلگه‌سینده یئرلشن بیر شهردیر. بۇ شهرین ۱۳۹۵-جی ایلین آمارلارینا گوره ۲٬۹۵۵ نفر جمعیتی واردیر.

## قایناقلار

بؤلمه:بوشرویه بؤلگه‌سی
بؤلمه:جنوبی خوراسان اوستانی‌نین شهرلری
تورک قهوه‌سی

**تورک قهوه‌سی** بیر قهوه دملمک اوصولودیر کی اوندا قهوه دنه‌لری چوخ دریمان اولونوب و قالیبن جذوه ده دملنیر.
اوخشار ایچکیلر اورتا شرق ده و شرقی آوروپا دا موختلیف آدلارا سسلنیر.

## حاضئرلئقی

تورک قهوه سی چوخ نارئن دارتمئش دنه لردن و قیندمیشه یاخئن دملنیر. هر قهوه دنه سی ایشلنر اما عربیکا قیسملری ان یاخجئسئدئر. لاکین روبوستا و هر ایکیسینین قارئشئقئ دا ایشلنیر قهوه نین توفالسی فینجاندا قالئر. تورک قهوه سینین اوده ال دریمانی یادا صنعتی دستگاهلارینان حاضئرلانئر  ویا ماغازالاردان حاضیر شکیلده آلئنار.
قهوه و سو و چوخلی شکر آیتئرلانئر و تورکیه ده جذوه آدلانان و باشقا یرلرده ایبریق نن ده دملنیر. کوپوک لنمیه باشلامیش آندا قینمیشدن قاباق جذوه دن گؤتورلنیر ایستدیلن کوپوک لر بعضن ایکی دفعه گوتورلنیر و فینجانلارا توکولور و قهوه نی قیندمق دوام تاپئر و سونون دا فینجانلارا پایلاشئر.

 
## داد تستی

خافیف قوورولموش تورک قهوه سی ۵۰ ، اورتا قوورولموش قهوه ده ۵۹ ، و چوخ قوورولموش قهوه ده ۶۵ داد و قوخو وار. یؤنگؤل قوورولموش قهوه ده ترش ، شیرین ، میوه لی خوصوصیات ، اورتا قوورولموش قهوه ده ، ادویاتلئ ، ادونلو ، میوه لی و توتونلو بنزر خوصوصیات ، و آغر قوورولموش قهوه ده ، آجئ ، ادویاتلی ، ادونلو و تورپاق کیمی داد خوصوصیات وار. بونلاردان باشقا نچه قیسمی ده وار اونلاردان بیری هل قهوه سی دیر کی هل دنه لرین دارتمئشئنان دوزلیر.

## خۆصوصیات
دۆنیادا اۇجاق اۆستۆنده دملنن تهجه قهوه دیر. و دملکن زامانئ دا کؤپۆکلنیر.بو قهوه دن بیر نئچه اوْلکه لرده قهوه فالی آلینیر.

## قایناقلار
سومار (موشک)

**سومار موشکی** ایراندا قؤشولان بیر نوع کروز موشکدیر.

1393 ینجی شمسی ایلده اؤزه چیخدی و 1391 ینجی ایلده اونون قؤشولماسی باشلانمیشدیر.

بعضی ژورناللار اونون روسیه‌نین خا - 55 موشکی‌نین اؤزوندن قوشولماغین دئیبلر هابئله نشنال اینترست یازیر بو موشک خا 55 موشکین اؤزوندن مهندیسلیق اولوب. هابئله بعضی لر اونو یئنی بیر تکنولوژی و چوخ اونملی صنعت بلیبلر.

## قایناق

بؤلمه: موشک
بؤلمه: اوردو
3 نانومتر قؤشلماسی

یاریم‌کئچیریجیلر قؤشولماسیندا دای کؤچولتومو (دای شرینگ) ماسفت (یاریم کئچیریجی فلز- اکسید اثری مغناطیس میدانی)دوزلینیشی دیر. 3نانومتر ماسفت ترانزیستورلاری چوخ کیچیک سیخیمدا(نانومترده) یئرلشدیرماقدیر و همان 5 نانومتر قؤشولماسیندان سونرادیر. N3e یا 3 نانومتر آدی ایله قوللانیر و سامسونگ و ام اس ام سی شیرکتی 2022 ینجی ایلده باشلادی و ۳جیی‌ای‌ئی جیهازلارین قؤشدو و سونرا ایکنجی نسل 3 نانومتر جیهازلار (۳جیی‌ای‌پی) 2023 ینجی ایلده قؤشولدو.

## قایناق
فارسیجا ویکی پدیا

بؤلمه: الکترونیک

بؤلمه: تکنولوژی
ماسفت ترانزیستورلار

**ماسفت** یادا اکسید متال یاریم کئچیریجی افکتی ترانزیستورلار (اینگیلیس دیلی :metal–oxide semiconductor field effect transistor)الکترون گوجون دئیشمک و گوجلندیرمک اوچون ایشلنن ترانزیستوردور. MOYSET(ماسفِت) آدی ایله قوللانیر و رقملی و آنلوگ سیخیملارین هر ایکیسینده ایشلنیر.

بؤلمه: الکترونیک

بؤلمه: تکنولوژی
رمضان اوغوللاری بی لیگی

**رمضان اوغوللاری بیلیگی**(عوثمانلی تورکجه سی: Ramazanoğulları Beyliği)
۱۳۵۲ جی ایلده اوغوزلارین اؤچ اوخ قولونون ، یؤرغیر طایفاسیندان منصوب تورکمنلر قورولموشدور . یارئم عصیره یاخن ، مملوک دولتین تابعیدی . ۱۵۱۴جی ایلده تورپاقلاری عوثمانلی حاکیمیتینه کچیردی ؛ بیر عصره یاخئن رمضان اوغلو نسلیندن اولان بیلر طرفیندن یؤردـ اوجاقلئق وضعینده بیر بیلیک اولاراق ایداره اولونماقا دوام اتمیشدیر . ۱۶۰۸جی ایلده رمضان اوغللو بی پیری منصور بیین کؤنؤللؤ اولاراق بیلیکدن چکیلمسی ایله سونا چاتدئ.

## قایناقلار
* http://en.wikipedia.org/wiki/Ramadanid
تکه اوغوللاری بی لیگی

**تکه** یوخسا تکه اوغوللاری بیلیگی (تورکیه تورکجه سی: Tekeoğulları Beyliği, اینگلیسجه:Beylik of Teke) آنادولو بیلیکلرین بیری کی ۱۴جی عصرین اوللرینده ، سلجوقلو روم ایمپراتورلوقونون داغیلماسینان اغوز تورکلرین طرفیندن ایندیکی آنتالیا اراضیسینده قورولموشدور.

## گچمیشلری
 
روم سلجوقلو ایمپراتورلوغونون سون ایلرینده ایلخانیلر آنادولویا دوغرو ایرلیلدیکجه آنادولو بؤلگه لری موختار تورکمن بیلیکلرینه چوریلدی. بو دؤورده ۱۳جی عصرین اوللرینده روم سلجوقلو سولطانلاری طرفیندن آنتالیادامسکونلاشان تکه خالقئنن بیر قولو اولان بیرقروپ تورکمن  تکه بیلیگین تشکیل اتدیلر.موبارزدین محمد بیین حاکئمیتی قیبریس فرانکلارئ ایله دؤیوشه باشا چاتدی. آنتالیا ۱۲۱۶جی ایلده تورکلرین نیظارتینه کچدیکتن سونرا ایلک دفعه ۱۳۶۱جی ایلین ۲۴قوراپیشیرن آیئ قیبریس پادشاهی پیر دولوسیان الینن ایشغال اولدو. و تورکلر حوکومت مرکزینی کورکودالیا کؤچوردولر.محمد بی آنتالیانئ قری آلماق اؤچون اولجه قیبریسه ارزاق ساتئشئنئ قدغن اتدی. بوندان سونرا قارامان اوغللو علاادین علی بیله ایتیفاق قوردو ۴۵مین قوشوننان آنتالیا آلماقا چوخ آغر دویوشلر اتدی لاکین شهری نیظارت آلتئنا آلابیلمدی.محمد بی آنتالیانئ قری آلماق چالئشمالارئ ، اونا بؤلگه ده بیر شؤهرت گتیردی و اونا "تکه بی" ددیلر. او زامانلار جنوبی آنادولودا ، آنتالیا ، فینیکه، قاشق قالقانله ، میلی ، گمبه ، آلمالو ، کورکودالیا و سریک ، آنتالیا و آلانیا آراسئنداکئ بؤلگه ، "تکه" تانئندئ. محمد بی آنتالیانی آلماق اؤچون موختلیف ایتیفاقلار تشکیل اتدی و۱۳۷۳جی ایلده آنتالیانی فتح اتمقه موفق اولدو.محمدبیین یرینه گلن عوثمان چلبی و موصطافا بیین دؤورونده تکه بیی اولکی اهمیتینی ایتیردی. عثمانلیسولطانی یئلدرم بایزید ۱۳۹۱جی ایلده آنتالیانئ فتح اتدی. او ،بورانئن حاکیملیینی اولجه اوغلونا عیسایا ، سونرا دیگر اوغلونا موصطافایا وردی.۱۳۹۷جی ایله قدر عثمانلئنن نظارتی آلتندا ایدی.ایندیکی آنتالیا ویلایتینین و۱۵-۱۶جی عصریلرده عثمانلی ایمپریاسینی بو بؤلگه اوچون حاضرلئقئ اینضیباطی نیظام بیر قدر فرقلیدیر . بو عصریلرده آلانیا و تکه سانجاقلارئ بو بؤلگه ده یرلشیردی.
آنتالیا اساسن تیجارت یوللارئ اوزرینده یرلشیدیی اوچون اهمیتلی دی و سلجوقلار دؤورونده گمیلری و لیمانئ ایله بؤیوک اهمیت کسب ادیردی. سلجوقلار دؤورونده تیجارت فعالیتلری ان اهمیتلری تیجارت مرکزلرینن بیرینه چوریلدی. ۱۳جی عصرین سون و ۱۴جی عصرین اوللرینده آنتالیا حمیداوغلولار و تکه اوغلولار آراسئندا بؤلونده. تکه بیین دؤورونده صولح و اینکیشاف داوام اتمیش ، مدنی چالئشمالار آرتمئشدئر.۱۵۱۱جی ایلده عثمانلی ایمپراتورلوقو دؤورونده باش ورن شاهقولو اوسیانئ ۱۶جی عصرده چلبی اوسیانلارئنان آیرئ ، بو بؤلگه ده هچ بیر موهوم حادیثه باش ورممیشدیر لاکین بو اوسیانلار نتیجه لرینده ، مودون و کرون کیمی آدلارا چوخلو تورکمن طایفالارین ایرانا گنیشمیقیاسلئ کؤچلری باش وردی.

## بیلری

* یونوس بی (۱۳۲۴-۱۳۱۹)
* محمود بی (۱۳۲۸—۱۳۲۴) 
* سینانودین خئضربی (۱۳۵۵-۱۳۲۸) 
* دادلی بی (۱۳۵۵-۱۳۶۰)
* موبارزدین محمد بی (۱۳۸۰—۱۳۶۰)
* تکه اوغلو عوثمان چلبی (۱۳۹۱-۱۳۸۰) 
 **عثمانلی حاکیمیتی**:
* تکه اوغلو عوثمان چلبی (۱۴۲۱-۱۴۰۲)

## قایناقلار

http://en.wikipedia.org/wiki/TekeoğullarıBeyliği
5 نانومتر قؤشولماسی

**[[یاریم‌کئچیریجیلر|یاریم کئچیریجی]]** جیهازلار دوزلینشینده 5 نانو متر سیخیلیقدا ماسفت ترانزیستورلاری یئرلشدیرماقدیر.ماسفت ترانزیستورلار بیلگی سایار القوریتمینده ایشلنیر و بو تکنولوژیده ان کیچیک سیخیلیقدا ترانزیستورلار دوزولور و بیر میلیمتر سیخلیقدا 100 میلیون یادا 250 میلیون ترانزیستور یئرآلیر.

## قایناق

بؤلمه: الکترونیک
بؤلمه: تکنولوژی
اؤزل بیلیم‌یوردو

**اؤزل بیلیم‌یوردو**، عومومیتله دؤولت و یا اوْنا باغلی اوْرقان‌لار طرفیندن ایداری و آلت‌یاپی قوْنولاردا هئچ بیر مالی دستک آلماییب، تماماً اؤزل بؤلوملر طرفیندن مالیه‌لشدیریلیر؛ همچینین *اؤزل بیلیم‌یوردو*، دؤولت بیلیم‌یوردو ایله قارشی‌لاشدیریلیر.‌ اؤزل بیلیم‌یوردولار، اؤزل بؤلوملر طرفیندن مالیه‌لشدیریلمه‌لرینه باخمایاراق حؤکومتین قانون و قایدالارینا طابع اوْلورلار.

## آیریجا باخ
* وقف بیلیم‌یوردو
* دؤولت بیلیم‌یوردو

## قایناقلار

بؤلمه:بیلیم‌یوردلار
جاندار اوغوللاری بی‌لیگی

**جاندار اوغوللاری بیلیگی** یوخسا **اێسفندیار اوغوللاری بیلیی** ، آنادولو سلجوقلو دؤلتینین داغئلماسئنان سۇنرا کاستامونو و اطرافئندا قورولان تۆرکمن بیلییدیر.
اۇنلارئن دنیزچیلیق باجارقلارێ ، عثمانلیایمپراتورلوقو طرفیندن سینوپدا قورولدوقلاری ترساننین آلێنماسێ و اینکیشافی ایله بیرلیکده عثمانلی دؤنانماسێنا گۆج قاتدێ.
کاستامونو کۆره بؤلگه سینده میس معدنلری حله بیلیک عثمانلی ایمپراتورلوقونا بیرلشدیرلمدن قاباق عثمانلی ایمپریاسی اۆچۆن تۇپ ایستحصالی اۆچۆن ایستیفاده ائدیلمیشدیر.

## گچمیشلری
اوْغوز تۆرکلرینین قایؽ شؤعبه‌سیندن ، بو بیلیک، ایله ایلخانلی حؤکم‌داری گئیهاتۇ طرفیندن ۱۲۹۱-جی ایلده قۇرولموشدور تیول (ایکنا)عونوانئنا شمس‌الدین یامان جاندارا وریلمیش. سوْنرا تاختؽ یۆکسلَین سۆلیمان پاشا، کاستاموْنو و سینوْپو ​​فتح ائتمکله کنیازلؽغین سرحدلرینی گئنیشلندیردی.آنادوْلودا بیرلیک الده ائتمک سَیلری اسناسؽندا، یؽلدیریم بایئزید، سینوْپدا جانداروْغوللاری کنیازلؽغینی داوام ائتدیردی.
آنادوْلودا بیرلیک الده ائتمک سَیلری اسناسؽندا، یؽلدیریم بایئزید، سینوْپدا جانداروْغوللاری کنیازلؽغینی داوام ائتدیردی.
ایسفندییار بَی، آنکارا دؤیوشوندن سوْنرا تئیمۇرون سۇلتانلیغینی تانؽدی (۱۴۰۲). بۇنون مۆقابیلینده اوْ، کئچمیش جاندارلیلارئن توْرپاقلاری وئریلدی و بۇنونلا بیرلیکده کاستاموْنو اۆزرینده نظارتی قۇردو.
ایسمایل بَی سئچیلدیکده‌، دیرئکتوْرلار قؽرمیزی احمد به‌یین عۆصیانی ایله سوْنا چاتدؽ. نهایت، مئهمئد اؽینین ۱۴۶۱-جی ایلده ترئبیزوْندا قارشؽ یۆروشوندن اول، جاندارید دؤلت تامامیله عوْثمانلی ایمپئریاسؽنین رهبرلییینه تام داخیل ائدیلدی.
۱۵جی  عصرین اوْرتالاریندا سینوْپ، جانداراوغوللارین و قارادنیز بؤلگه‌سینین ان مؤحکملندیریلمیش ایالتلریندن بیری ایدی. بیر حئسابا گؤره، اوْنون ۴۰۰ توْپو وار ایدی؛ قالادا ۱۰.۰۰۰ مۆحافیظه‌چی و ۲۰۰۰ توپچی وار ایدی. لیماندا جانداروْغوللاری عائله‌سینه عائید ۹۰۰ توْنلوق بیر گه‌می وار ایدی. عوْثمانلیلارین هله‌ده بۇ اؤلچوده گه‌میلری یوْخ ایدی. ایسمایل بَی اۆچون خۆصوصی اوْلان بۇ گه‌می‌ده عوْثمانلی دنیز حیاتؽ دا موْدئل اوْلدو. 
بئیلینین کاستاموْنو-سینوپ شؤعبه‌سینین سوْنوندان باشقا،قاسؽم، ایسفندییار به‌یین اوْغلو، چانکؽری رببی اوْلان، ۱۴۱۷-جی ایلده چانکؽری رببی اوْلان (سۇلتانلیق) و ایمضا (سۇلتان) اوْلاراق قبۇل ائدیلدی. (۱۴۶۴) اؤلنه قدر،ایمضالانان و حۆکۆم وورن بیر بی کیمی وارلؽغینی داوام ائتدیریر.

## قایناقلار
فردوس

**فردوس**  جنوبی خوراسان اوستانی‌ فردوس بؤلگه‌سینده یئرلشن بیر شهردیر. بۇ شهرین ۱۳۹۵-جی ایلین آمارلارینا گوره ۲۸٬۶۹۵ نفر جمعیتی واردیر.

## قایناقلار

بؤلمه:فردوس بؤلگه‌سی
بؤلمه:جنوبی خوراسان اوستانی‌نین شهرلری
چالغی آلتی

**چالغی آلت‌لری** (اینگیلیسجه: Musical Instruments) مُعَیّن تمبرلی چالغی سسلری الده‌ائتمک اۆچون اؤزل قورغودور. چالغی آلت‌لرینین قورولوشونو، تکنیکی اؤزللیکلرينی و ایفاچیلیق ایمکان‌لارینی اؤزللیک‌لرینی و ایفاچیلیق ایمکان‌لارینی اؤگرنن ائلمه چالغی‌بیلیملیک دئیلیر.

## قایناقلار

بؤلمه:موسیقی
ایسلامیه

**ایسلامیه** بونلارا ایشاره اولونا بیلر:

## شهر
* ایسلامیه (فردوس)

## کندلر
* ایسلامیه (اقلید)
* ایسلامیه (تفت)
* ایسلامیه (رفسنجان)
* ایسلامیه (سنقر)
* ایسلامیه (شیروان و چرداول)
* ایسلامیه (مشهد)
* ایسلامیه (نیشابور)
آیدین اوغوللاری بی‌لیگی

**آیدین اوغوللاری بی‌لیی** یوخسا**آیدین اوغلو بیلیی** (، ، ،) ، آنادولو سلجۇقلو دؤلتینین گچئلمسی و داغؽلماسی ایله باشلایان آنادولو بیلیگی دؤورونده‌، ۱۴جی عصرین باشلانتئسئنان  آنادولونون گۆنی باتئسئندا آیدین و اطرافیندا قورولدو.

## قوروجو و داغئلماسئ
آیدین  و اوْنون اطرافئنداکیلار ۱۳۰۸-جی ایلده قۇرولدو. دؤلتین قۇروجوسو آیدین اوغلو، محمدبی، گرمیانوغوللاری یعقوب بیین  اوْردوسوندا سۇباشیدی (اوْردو باشچی سئ)، غربی آنادولودا گرمیانوغوللاری سرحدلرینین گئنیشلندیریلمه‌سی وظیفه نی داشئیردئ. بیرگیی بیزانسدان اله کچیردیقدن سوْنرا مۆستقیللی‌یینی اعلان ائتدی؛ بیرگی، آتاسئ آدئنی داشؽیان بیلیینی باشکندی (۱۳۰۸) ائتدی. شهرده اینشا ائدیلمیش بؤیوک مسجید و اوْنون آدئنا سوْسیال کوْمپلئکسی وار ایدی. بیرگی دن سونرا، سولطانحیصار و ایزمیرین اؤز اراضیسینه ایلحاق اتدی. آیدین اوغوللارینین ایلک دوْنانماسینی آیاسۇلوک دا(بۇگونکو سلجوق) قۇردو. توْرپاغینی بئش اوْغلو آراسئنا آیئردی. ایزمیر والیسی اوْلاراق اوْغوللارین‌دان، اۇمور بَیلرین‌دن بیرینی تعیین ائتدی. آیاسۇلوکداکی دوْنانمادا ائگئی آدالارئنا و رۇمئه بَی کوْماندانلیقی آلتئندا رۇمئلان ساحیلینه باسقؽن ائتدی.

## باشکندلری

بیلیین باشکندی ایلک دفعه بیرگی شهرینده و داها سوْنرا آیاسوْلوک شهرینده مسکۇنلاشدی (ایندی سلجوق) و روْم سۇلتانلیقینین دۆشمه‌سین‌دن سوْنرا ۱۴-جی عصرده اوْغور بولقارلار طرفیندن قۇرولان سرحد اوْلدو. بۇ شاهزاده‌لیقلرین بیری ایدی. اونون بیناچیلاری بوْیاسینی قبیله‌سینه عائید اوْلان اوْنوقور ایدی.

## قایناقلار

http://en.wikipedia.org/wiki/Aydinids
آنونیم شیرکت

**آنونیم شیرکت** () قیساجا (**آ.ش**) یا دا **آنونیم طرفداشلیق** ()، سرمایه‌سی اوْرتاق طرفیندن تعهود ائدیلمیش و سهم‌لره بؤلونموش اوْلان، بوْرجلارینا گؤره اؤز مال وارلیغی ایله سوْروملو اوْلان حوقوقی شخص اوْلان شیرکت دیر. 

هر پای صاحیبی، سهم‌لری ایله تصدیقله‌نیر و موتناسیب اوْلاراق شیرکت حیصه‌سینه صاحیب دیر. پای صاحیب‌لری، شیرکتین وارلیغی‌نین داوامینا هر هانسی بیر تأثیری اوْلمادان پای‌لاری‌نی باشقالارینا وئره‌بیلمکده دیر.

## قایناقلار
دؤولت‌چیلیک

**دؤولت‌چیلیک**، دؤولتین ایقتیصادی و یا سوسیال حیاتی، یاخود هر ایکی‌سینی موعین بیر درجه‌ده ایداره ائتمک ضرورتی اوْلدوغو اینانجی دیر. بۇ آنلاملا *دؤولت‌چیلیک*، آنارشیسم قارشی‌سیندا دیر. آیریجا *دؤولت‌چیلیک*، توتالیتاریزیم، رفاه دؤولتی و مینارشیزم کیمی موختلیف شکیل‌لرده اوْلا بیلیر. 

## قایناقلار

بؤلمه:سیاست قارالاما‌لاری
بؤلمه:سیاسی نظریه‌‌لر
بؤلمه:سوورن‌لیک
ميوه

بوتانیک دا گۆللوبیتکینین ، نهنج و یومورتالئقئنا، **ميوه** دئییلیرلر. ميوه لر اؤزلري ده اؤز نوعونون توْخومون ایچریسینده ساخلئیئر.

یئمک پئشمه سینده میوه و سبزی لری یئمک اولاراق دئییلنده، بو سؤز ،آنجاق شیرین و اتلی اولان بیتکی میوه لری دئییلیر  آلو ،آلما،  و پورتاقال... کیمی لره، آمما چوخلو دسته لرین عادی سبزی لردن، مغز و غلات گؤره، اؤز گیاهئن میوه لری دیر. آمما میوه لر کیمی، یئمک و یئمکده بیر میوه حساب اولونمازلار، کدو(بال قاباق) ، مه که، چییلک و یاشیل بیبر  دیر. بعضاً پئشمه لرینده میوه لر، بۇتانیکادا بیر شکیلده میوه لرین بیر سیزه دئییل، مثلاً ریواس دا کی، آنجاق شیرین  ساپلاق ییئیله بیلر. بعضي باهاراتلار ، مثلن شیرین بیبار و هندو جوزلار دا میوه ساییلیر.

بعضاً "یالان میوه" سؤزو انجیر یا میوه کیمی بیر میوه یه بنزر بیر بئتیک قورولوشونا گؤره ایستیفاده اولونور، آمّا بیر گولدن یا بیر نئچه گولدن یاراتماز. بعضي آچئق اوجلو لار، ميوه لره بنزر ايشلي یو بیتکیسی وار و بعضي لری، گلاس بنزر ائشلي قارتالا لري وار.
جایگزین=میوه درخت کنار، بهبهان|بندانگشتی|کونار میوه سی
چوخ ميوه لرده، تۇزلانماسئ  ميوه  آرتيرماسيندا اهمئيّتلي بير بؤلومدور و توزلانما حاقّيندا کئچن معرئفتين اولماماسي، ضعيف و يا دا نامطلوع محصوللارين دوزلمه سينه سبب اولور. فرطنوکارپی (parthenocarpy) آدلی بیر پروسئسه گؤره بیر نئچه گونه بارماق یئرلشیب و بو گونه لرین دانسیزلیک یئرلشن میوه لرینی گئرینده یئرلشدیرمک مومکون دیر.

چوخ قدئم زامانلاردا ميوه لری اولان بئتکئلر اولماديلار. بیتکین تکاملینین آخيريندا بعضي بیتکینلر اؤز توخوملارینین اطرافيندا خوشبو و جانلي حئصّه لر آلاراق، نسللرینین داوام ائتمه شانسينئ آرتيرماق اوچون، حيوانلارا توخوملارینی یئمک و باشقا يئرلرده اونلاري  آپارماق اوچون تشوئقلر. بو، بئتئنين جغرافیایی یاييلماسینا و اونون داوامينا چوخ کؤمک ادئر. بو گونکی میوه لری نین تشکیلاتینا گؤره، مختلف گیجتی نین توخوملاری نین اطرافینا یاشاییش اوچون یاشاییشان موغنتیلر قایناقلانمیش دیر.
آذربایجان داغلئق سمندر

** آذربایجان داغلیق سمندری ** یۇخسا ارومیه سمندری فوولر و دان سونرا۱۹۱۷-جی ایلده بو نوعین یئرلشن یئرینی "ارومیه" اعلان ائتدیلر.

## یاشایؽش یری

اورمو گؤلونون غربیندکی داغلاردا، ایرانؽن شیمال-غربینده، عراقؽن شیمال-شرقینده و تۆرکیه‌نین جنۇب-شرقینده راست گلینیر.
کوللیه

[thumb|[سلیمانیه مسجیدی‌نین یئرلشدیگی "*سلیمانیه کوللیه‌سی*"]]
**کوللیه**  (؛ )، مسجید ایله بیرلیکده حامام، مدرسه، مکتب، عیمارتخانا، توربه، کیتابخانا، پولسوز یئمکخانا، دارالشفاء، بازار، خانگاه و زاویه کیمی بینالاریندان تشکیل تاپان یاپی‌لار ایجماعی دیر.

*کوللیه* عنعنه‌سی اؤزللیکله *تورک معمارلیغی* اوْلان سلجوقلو معمارلیغی، عثمانلی معمارلیغی و تئیموری معمارلیغی‌نین آیریلماز عنعنه‌لریندن اوْلوب ایسلام معمارلیغی‌نین اؤنملی پارچالاریندان بیری اوْلاراق ساییلیر.

## قایناقلار
جانیک

جانیک ** ** (، ، ، ) ۱۳و ۱۴جی عصرلرده قوزی آنادوْلودا یئرلشن کیچیک تۆرک بَیلیکیدیر.

## قایناقلار
رفاه دؤولتی

[thumb|left|upright=1.36|اؤلکه‌لره گؤره سوسیال خرجلر جدولی ([ایقتیصادی امکداشلیق و اینکیشاف تشکیلاتی|OECD)]]**رفاه دؤولتی** ()، ایجتیماعی رفاهین تأمین ائدیلمه‌سی‌نین و یاخشیلاشدیریلماسی‌نین، حاکیمیت قۇروم‌لاری و تشکیلات‌لاری‌نین قانونی وظیفه‌سی اوْلدوغو بیر دؤولت دیر. بۇ ایقتیصادی سیستم‌ده حؤکومت هر هانسی بیر سبب‌دن اؤزونو تأمین ائده‌بیلمه‌ین هر کسه یاردیم ائدیر. بۇ ایش، امکلی‌لیک اؤده‌مه‌سی (مینیموم گلیر) و یا دیگر نقد یاردیمین اؤده‌نیلمه‌سی یوْلو ایله حیاتا کئچیریلیر.

## قایناقلار

بؤلمه:سیاست قارالاما‌لاری
ایران سوپر لیگی ۰۵-۱۴۰۴

**ایران سوپر لیگی ۰۵-۱۴۰۴** خلیج فارس سوپر لیگی-نین ۴۳-جی مووسومی و ۲۰۰۱-جی ایلده یاراندیغی گۆندن بری ایران سوپر لیگی اوْلاراق ۲۵-جو فصل اوْلاجاق.

## تیملر
### یوخاریه گلن و دوشن تیملر (گئچن مووسوم)
A total of sixteen teams contest the league, including fourteen sides from the ایران سوپر لیگی ۰۴-۱۴۰۳ and two promoted from the 2024–25 Azadegan League. This includes the two top teams from the Azadegan League. فجر شهید سپاسی شیراز فوتبال کولوبو and پئیکان فوتبال کولوبو. They replaced نساجی مازندران فوتبال کولوبو and هوادار فوتبال کولوبو.

### ایستادیوملار و یئرلر

### شخصلر و ایدمان گئییملری
نوت: فیفا-نین اویغونلوق قاعیده‌لری اساسیندا بایراقلار میلی تیمی گوستریر. اویونچولار بیدن‌چوخ غیر-فیفا وطنداشلیقینا صاحیب اولا بیلرلر

:1. On the back of shirt.
:2. On the sleeves.
:3. On the shorts.

### خاریجی اویونچولار

The number of foreign players is increased to eight per خلیج فارس سوپر لیگی team, including a slot for a player from آسیا فوتبال کونفدراسیونو countries.
**In bold**: Players that have been capped for their national team.

## لیگین جدولی

## نتیجه لر

## Pیئرلر جدولده هر هفته
The table lists the positions of teams after each week of matches. In order to preserve chronological evolvements, any postponed matches are not included to the round at which they were originally scheduled, but added to the full round they were played immediately afterwards.

## مووسومون آمارلاری

### اوستون قوْل وورانلار

#### Hat-tricks

### Top assists

### Clean sheets

## References
مئشا سلیموویچ

**مئشا سلیموویچ** و یا **محمد مئشا سلیموویچ**، (سئرب-خوروات تلففوزو: [mɛ̌xmɛd mɛ̌ːʃa sɛlǐːmɔʋitɕ]؛ سئرب کیریل الیفباسی: мехмед селимови "меша"؛ تورکییه تورکجه‌سی: Mehmed Meşa Selimoviç) ۲۶ آوریل ۱۹۱۰ – ۱۱ ژوئیه -۱۹۸۲ - بوسنییا اصیل‌لی یوقوسلاو یازیچی‌سی ایدی. اونون «**درویش و اؤلوم**» رومانی ایکینجی دونیا ساواشیندان سونراکی یوقوسلاوییانین ان اؤنملی ادبی اثرلرین‌دن بیری ساییلیر.

## یاشامیٛ
سلیموویچ ۲۶ آپرئل ۱۹۱۰-جو ایلده بوسنییا و هئرسئقووینانین توزلا بایلیغیندا (شهرینده) گؤرکملی بیر موسلمان عاییله‌سینده آنا‌دان اولوب. او، ایلکین و اورتا تحصیلینی دوغما شهرینده آلیب. سئرب-خوروات دیلی و ادبیاتی اوزره تحصیل آلماق اوچون بئلقراد بیلیم یوردونون فلسفه فاکولته‌سینه داخیل اولوب و ۱۹۳۴-جو ایلده اورانی بیتیریب.

## اثرلری
*اینجیمیش آدام (۱۹۴۷) 
*بیرینجی طرف (۱۹۵۰) 
*غریبه بیر دیار (۱۹۵۷) 
*گئجه‌لر و سحرلر (فیلم سسئناریسی) (۱۹۵۸) 
*سسسیزلیکلر (۱۹۶۱) 
*دومان و آی ایشیغی (۱۹۶۵) 
*ائسسئلر و ویکتورینالار (۱۹۶۶) 
*درویش و اؤلوم ('درویش و اؤلوم') (۱۹۶۶) 
*قورد لئهینه و علیهینه (۱۹۶۷) 
*قالا (۱۹۷۰) 
*آدا (۱۹۷۴) 
*خاطره‌لر (۱۹۷۶) 
*دایره (۱۹۸۳)

## قایناقلار
ارتمیا اورمیانا

** ارتمیا اورمیانا** (، )  آیاغیقلسمه‌لیلر دسته‌سینه عایید حئیوان نؤعو.
آرتمیا اورمیانا ؛ ایراندان گۆنی آذربایجان دا ،اورمو گؤلونده یاشایان جینس سیز بیر آرتمیا نؤودور. آرتمییانئن مؤوجودلوغو حاقئندا ایلک تاریخی معلۇماتلار، ایرانداکی اۇرمو گؤلونون ۱۰-جۇ عصرین ایلک یارؽسیندا، ایران جوْغرافییاسییاسینین سۇیو آدلئ بیر نۆمونه ایله تاپؽلدی. ۱۸۹۹-جی ایلده گۆنتئر آدلی بیر عالیم اۇرمو گؤلونو آراشدؽردی و آرتمیا آدینی چکن آرتمیا اورمیانا قید ائتدی. داها سوْنرا، ۱۹۷۶-جی ایلده کلارک و بوون آدلئ عالیملر اورمو گؤلونون آرتمیاسئن سیستئماتیک اولاراق یئنیدن آراشدؽردیلار و آرتمیا اورمیانا آدؽنی تصدیقلدیلر
.

## داورانئش و اکوولوگییا
اورمو گؤلو دۆنیادا آرتمیانئن اساس یاشایئش یئرلرین‌دن بیریدیر. سۇ دۇزلولوغونا یۆکسک اۇیغونلاشما قابیلییتی اوْلان کیچیک و سرت دریلی بیر نوْو. اۇرمو گؤلو سویه‌سینده آزالمادان اول، بۇ سۇ ساحه‌سینده اهمییتلی بیر آرتمیا وار ایدی، آنجاق حاضئر عصرین اوللریندن و یاغئنتئنین آزالماسؽ و کند تصرۆفاتینین گؤلونه آپاران چایلاردان بؤیوک سۇ ایستئهلاکی، بۇ گؤل دئمک اوْلار کی، مؤوسومی گؤله چئوریلدی. آرتئمیا ۱۵ گۆلن آی و ۱۵ قوراپیشیرن آراسؽنداکی گؤلده‌ده گؤرولور و یئنیدن یوْخ اوْلور. سۇ دۇزلولوقونون آز اوْلدوغو گؤله آپاران چایلارؽن دئلتاسؽندا دا مؤوجوددور. سۇ دۇزلولوقو بیر لیتره ۵۰ قرامدان آشاغئ دۆشنده ​​ارتمیا سیست دن چئخئر. شوْرلئق و سۇیون آزالماسی ایله‌، اورمو گؤلونون آرتؽمی دا شرطلره اۇیغونلاشسا دا، هر لیتره ۳۵۰ قرامدان یۇخاری سالئنما دا حیاتئنا صاحیب اوْلماسی و اوْنون بیوْلوژی فعالیته صاحیب اوْلماسی و چوْخالما قابیلییتینی ایتیریر.

## بیر ده باخ

*ارتمیا
*اورمو گؤلو

## قایناقلار
عادئ بیلدیرچین

*** عادئ بیلدیرچی*** (، ،) یا اروپا عادی بیلدیرچین قیرقاوولار فسیله سینن و بیلدیرچین جینسینن بیر نؤووع قوشدور. اینسانلار اساساً کؤچورلر و غرب پالارکتکده دوغولورلار و افریقا و گونئی هندییه قارشی قیش یاشاییشلار.

بو بیلدیرچین نوعونون اؤزللیکی سی اوچ تکرارلی چیپ (دورت دفعه یئره تکرار) ایله، گؤزه گؤرولنلردن داها چوخ اشئدلیر. او، اوروپا و قوزئی آفریقا دا یاییلمیش دیر و آی یو سی این طرفیندن "یوخونومل لیک" کیمی بؤلونور. بو، آسیا دا دوغوملو اولان ژاپونلو قیرغون (Coturnix japonica) ایله قارشیلاشمالی دئییل. ژاپونلو بیلدیرچین کیمی، عایله بیلدیرچین دا بعضی واختلار قوش کیمی ساخلانیرلار.

## قایناقلار
قویروقلولار

قویروقلولار، بیر گروه سودا-قورودایاشایان صینفی سینه عایید حئیوان نؤووعو
 فۇسیل محدوده سی = Middle Triassic – Present
  

قویروقلولار، مؤوجود سمندرلر (اۇرودئلا دسته‌سی) و قۇرباغالاردان داها چوْخ سمندرلره  یاخؽن اوْلان بۆتون نسلی کسیلمیش آمفیبییا نوْولرینی اؤزونده بیرلشدیرن آمفیبییالار قروپۇدور. اوْنلار عادتا سطحی کرتنکله‌یه بنزر گؤرونوش، اینجه بدنلر، کۆت بۇرونلار، بدنه دۆز بۇجاق آلتؽندا چؽخان قؽسا ازالار و هم سۆرفه‌لرده، هم‌ده یئتکینلرده قۇیروغون اوْلماسی ایله تانؽنؽر.

## آدلانماسؽ

Caudata وUrodela تئرمینلرینین تعریفی ایله باغلؽ مۆختلیف منبعلر آراسؽندا فیکیر آیرؽلیغی مؤوجوددور. بعضیلری اۇرودئلا آدؽنین تاج قروپۇ ایله محدودلاشدؽریلمالی اوْلدوغونو، جاۇداتا آدؽنین ایسه عۆمومی قروپ اۆچون ایستیفاده ائدیلمه‌لی اوْلدوغونو ایدعیا ائدیرلر. دیگرلری ایسه جاۇداتا آدؽنی تاج قروپۇ ایله محدودلاشدؽریر و اۇرودئلا آدؽنی عۆمومی قروپ اۆچون ایستیفاده ائدیرلر. بیرینجی یاناشما ان گئنیش یایؽلمیش گؤرونور و بۇ مقاله‌ده ایستیفاده اوْلونور.

## تکاموللاری

سودا-قورودایاشایانلارین اۆچ اساس قروپۇ (آپوْدانلار، اۇرودئللر و آنۇرانلار) آراسؽنداکی منشأیی و تکامول علاقه‌لری مقاله مؤوضوعسودور. ۲۰۰۵-جی ایلده آپارؽلان ردنت آنالیزینه اساسلانان موْلئکولیار فیلوْگئنییا، بۇ اۆچ قروپ آراسؽنداکی ایلک آیرؽلیغین دووْن دؤورونده‌کی (تخمینا ۳۶۰ میلیوْن ایل اول) لوْب اۆزگجلی بالؽقلاردان بۇداقلاندیقدان قؽسا مۆدت سوْنرا و سۇپئرکونتینئنت پانگئانؽن پارچالانماسؽندان اول باش وئردییینی ایره‌لی سۆردو. بۇ دؤورون قؽسالیغی و رادیاسییانؽن باش وئرمه سۆرتی، زره سیزلردن یاخؽندان علاقه‌لی گؤرونن سودا-قورودایاشایانلار فوْسیللرینین نیسبی قؽتلیغینی ایضاح ائتمه‌یه کؤمک ائده بیلر. بۇنونلا بئله‌، داها یئنی تدقیقاتلار عۆمومیتله زره سیزلر آراسؽندا ان بازال آیرؽلیغین داها یئنی (گئج کاربوْن) - ائرکن پئرم یاشؽنی آشکار ائتمیشدیر.

## قایناقلار

http://en.wikipedia.org/wiki/Cauadata
قورباغا کیمیلر

فۇسیل محدوده سی = Early Triassic – Present

بیر اۆست دسته و آلت صینیف زره سیزلره عایید حئیوان نؤووعو دیر.

## قایناقلار