بلژیک

**بلژیک** شومال-غربی اوروپادا بیر دؤولت دیر. اوروپا ایتیحادیه‌سی و ناتونون عوضوودور. فدراتیو دؤولت قورولوشونا صاحیبدیر و اوچ حیصّه‌یه بؤلونور: نیدرلاند دیلینین رسمی دیل اوْلدوغو فلاندریا، فرانسه دیلینین رسمی دیل کیمی قبول ائدیلدیگی والونیا و بروکسل.

شیمال‌دا هولند، شرق‌ده آلمان، جنوب-شرق‌ده لوکسمبورق و جنوب-غرب‌ده فرانسه ایله همسرحددیر. شیمال-غرب‌ده شیمال دنیزینه چیخیشی وار. ساحه‌سی ۳۰ ۵۲۸km²، اهالی‌سی ۱۰،۸ میلیون نفردیر. اؤلکه سلت طایفه لاریندان اوْلان بؤلگه‌لرین اتنونیمینه گؤره آدلاندیریلمیش‌دیر.

## تاریخ
بلژیک ایلک یئرلشنلر بلگلر اوْلوب، ۵. عصره قدر روم ایمپیراتورلوغو ایداره‌سی آلتیندا ایدیلر. بشینجی عصرده ایسه فرانکلار این ضبطینه معروض قالدیلار. داها سوْنرا اؤلکه چارلز (شارلکن)ین غرب ایمپراتورلوغونا داخیل اوْلدو. ۱۴۷۷-جی ایلدن سوْنرا، شارلک‌نین قارداش اوْغلو ماخیمیلیانین الینه کئچدی. بۇندان سوْنرا ۳۰۰ ایل قدر بلژیک خاریجیلر طرفیندن ایداره ائدیلدی. ۱۷۱۳-جو ایلده اوتریش ایمپراتورلوغونون الینه کئچدی و "اوتریش هولندی" دیه خاطیرلاندی. فرانسه ۱۸۱۳-جو ایلده بلچیکانی ایشغال ائتدی. ۱۸۱۵ ده ناپولون مغلوب اوْلونجا، بلژیک هولندلیلارین ایداره‌سینه گیردی. ۱۸۳۰-جو ایلده بلژیکلیلار بیرلشه‌رک فرانسه و اینگیلیس‌نین ضمانتی آلتیندا موستقیل بیر دؤولت قوردولار. ۴ ژۇئن ۱۸۳۱ تاریخینده بیر کراللیق حالینا گلن بلژیک، آفریقادا موستملکه‌چی‌لیک آرزولارینی‌دا رئالاش‌دیرا بیلمیشدیر. موستملکه‌لریندن ان سوْن کونقو، ۳ ژۇئن ۱۹۶۰ دا موستقیللیینی قازاندی. بلژیک، بیرینجی و ایکینجی دۆنیا ساواش‌لرینه قاتیلمیش و هر ایکی دؤیوش‌ده ده آلمان طرفیندن ایشغال ائدیلمیش، آلمانین مغلوب اوْلماسی اۆزرینه ایشغال‌دان خلاص اوْلموش‌دور. بیرلشمیش میلتلر تشکیلاتی و ناتو عضوودور.

## جوْغرافیاسی
بلژیک جوْغرافی باخیم‌دان اۆچ بؤلگه‌یه آیریلیر. غرب‌ده "آشاغی بلژیک"، "اوْرتا وادی" و جنوب-شرق‌ده "آردن پلاتوسو"دور. آشاغی بلژیک، دۆز بیر اراضی اوْلوب، هولند و شیمال دنیزی طرفیندن تخمیناً ۶۴km2 ایحاطه لنمیش‌دیر. آشاغی بلژیکداکی غربی فلاندری ایالتی‌نین ۵۰۰km2-لیک ساحل بؤلگه‌سی پولدر آدلی قۇرو اراضیلری ایله ایحاطه لنمیش‌دیرکی، بۇ دا ساحل اراضیلرین اوقیانوس سوییه‌سینین یوکسلمه‌سینه قارشی قورونماسینا یاردیم‌چی اوْلور. شیمال‌داکی کامپنلاند و شرق حیصّه لری قوم‌لو و اکین‌چی‌لییه الوریش‌لی اوْلمایان توْرپاقلارا مالیک‌دیر. آنجاق اهمیت‌لی کؤمور یاتاقلاری بۇرادا یئرلشیر. آنتراسیت کؤمورو بلژیکین باش‌لیجا گلیر قایناغی‌دیر. کاولین، دمیر و اهنگ داشی دا چیخاریلیر.

اهالی‌نین بؤیوک بیر قیسمی اوْرتا بلژیکدا یاشاییر و بورا یۇمشاق دالغالی وادیلرله بؤلونموش‌دور. بۇ بؤلگه سوْن درجه مونبیت بیر اراضی اوْلوب، سوْن زامانلارا قدر بلژیکین باش‌لیجا کؤمور قایناغی ایدی. شل‌دا چایی بلژیکین شیمال-غربینده یئرلشیر. اؤلکه‌نین مرکزی، طبیعی گئنیش کاناللارا صاحیب دییل.

آردن یایلاسی، مرکز وادییه سامبره و مااس چایلاری ایله باغ‌لانیر. ان یۆکسک یئری بوترانژ اوْلوب، هوندورلویو ۶۹۴ متردیر. بلژیکین اوْرتا یۆکسک‌لییی ۱۶۰ متردیر. اؤلکه‌نین ۱۸%-i مشه‌لرله اؤرتولموش‌دور و تاختا-شالبانی چوْخ مشهوردور.

آخار سولاری: بلژیک سرحدینده ایکی آخار سۇ قوْلو واردیر. شل‌دا چایینین ایکی یوز کیلومتر لیک حیصّه سی بلژیک سرحدین‌دن آخیر. چایین آلمان سرحدینه یاخین حیصّه سینده لیمان شهری آنتورپن یئرلشیر. دیگری ایسه مااس چایی‌دیر. ۱۸۳ کیلومتر لیک حیصّه سی بلژیک توْرپاقلاریندان کئچیر.

## اینضیباطی بؤلگو

### بؤلگه‌لر
* بروکسل بؤلگه‌سی (باشکند بروکسل)
* فلاماند بؤلگه‌سی (باشکند بروکسل)
* واللونی بؤلگه‌سی (باشکند نامور)

### بلژیکین ایالتلری
۱۰ ایالت و بۇنلارا باغلی محل وضیّعت بلدییه‌لر واردیر.
* فلاماند بؤلگه‌سیین ایالتلری:
** آنتورپن: ۲.۸۶۷km² (باشکند آنتورپن (شهر))
** لیمبورق: ۲.۴۲۲km² (باشکند هاسلت)
** شرقی فلاندری: ۲.۹۸۲km² (باشکند گنت)
** فلاماند برابانتی: ۲.۱۰۶km² (باشکند لؤون)
** غربی فلاندری: ۳.۱۴۴km² (باشکند بروگه)
* واللون بؤلگه‌سیین ایالتلری:
** واللون برابانتی: ۱.۰۹۱km² (باشکند واور)
** انو: ۳.۷۸۶km² (باشکند مونس)
** لیژ: ۳.۸۶۲km² (باشکند لیژ (شهر))
** لوکسمبورق: ۴.۴۴۰km² (باشکند آرلون)
** نامور: ۳.۶۶۶km² (باشکند نامور (شهر))

### شهرلر

بلژیک اهالیسینین ۹۷،۳%-i شهرلرده یاشاییر، اؤلکه‌ده‌کی ان بؤیوک شهرلر:
* بروکسل (بروکسل بؤلگه‌سی)(۱ ۰۰۶ ۷۴۹) 
* آنتورپن (آنتورپن ایالتی‌نین باشکندی) (۴۵۷ ۷۴۹) 
* گنت (شرقی فلاندری ایالتی‌نین باشکندی) (۲۳۰ ۹۵۱) 
* شارلروا (انو ایالتینده شهر) (۲۰۱ ۳۷۳)
* لیژ (لیژ ایالتی‌نین باشکندی) (۱۸۵ ۵۷۴)
* بروگگه (غربی فلاندری ایالتی‌نین باشکندی) (۱۱۷ ۳۵۱)

## اهالی و سوسیال حیات

بلژیکدا یاشایان اینسانلار اتنیک باخیم‌دان ایکی قروپا آیریلیر. اؤلکه‌نین شیمالیندا یاشایان فلاماندلار، جنوبوندا یاشایان واللونلاردیر. اهالی‌نین بؤیوک بیر اکثریتی بروکسلده یاشیییر. فلاماندلار قرمان، واللونلار ایسه رومان منشلیدیرلر. آوروپادا اهالی‌نین ان آز آرتدیغی اؤلکه‌لردن بیریدیر. اهالی سیخ‌لیغی ان یۆکسک اوْلان آوروپا اؤلکه‌لریندن‌دیر. مربّع کیلومتر ه ۳۲۳،۷ نفر دۆشور. بلژیکلیلار ساده حیاتی سئویرلر. خالق عومومیت‌له فستیوال، ولوسیپد یاریشی، ایدمان و سینما کیمی ایلنجه‌لره دوشکون‌دور. آوروپادا حیات ایستانداری ان یۆکسک اؤلکه‌لردن‌دیر. عائله‌ده دینی باغلار چوْخ قوت‌لیدیر.

## دین
اهالیسینین بؤیوک اکثریتی کاتولیک کلیساسیدیر. بیر قیسمی ایسه پروتستانت کلیساسینه عبادت ائدیر. وطنداشلارینین اکثریتی شهرلرده یاشاییر.
اهالی‌نین ۶۷%-نی کاتولیکلر، ۲۷%-نی دین‌سیز، ۶%-نی موسلمانلار تشکیل ائدیر.

## تحصیل
بلژیکدا تحصیل چوْخ اینکیشاف ائتمیشدیر. گنجلرین تحصیلینده کلیسانین بؤیوک بیر یئری واردیر. ۱۴ یاشینا قدر تحصیل مجبورودور. کلیسانین و یهودیلرین ایداره‌سینده اوْلان مکتبلر مشهوردور. مکتبلرده عومومیت‌له فلاماندجا و فرانسه بیرلیکده اؤیره‌دیلر. مۆختلیف ساحه‌لرده و بیر چوْخ شهرده بیلیم یوردولر قۇرولموش‌دور.
بلژیک کراللیغیندا عالی تحصیل

بلژیکدا عالی تحصیلین بولونی پروسسینین پرینسیپلرینه اۇیغونلاشدیریلماسی آماچ‌له آپاریلان اصلاحاتلار بۇ ساحه‌ده جدی دییشیک‌لیکلره سبب اوْلوب. اؤلکه‌نین ۲۰۰۳-جو ایلده قبول اوْلونموش عالی تحصیل آکتینا اساساً عالی تحصیلین درجه‌لری مویینلشدیریلیب. ۲۰۰۴-۲۰۰۵-جی تدریس ایلین‌دن اعتباراً عالی تحصیل‌ده باکالاوریات، ماگیستراتورا و دوکتورانتورا پیل‌له‌لری اۇیقولاما ائدیلمه‌یه باشلاییب.

باکالاور درجه‌سینه ییلنمک اۆچون ۱۸۰ آوروپا اعتیبار ترانسفر ی (آکت) الده ائتمک طلب اوْلونور. ماگیستر درجه‌سی اۆچون ایسه ان آزین‌دان ۶۰ آکت قازانماق لازیمدیر. بۇ طلبلری اؤدین مزونلارین دیپلوملاری آوروپا عالی تحصیل مکانینین ۴۶ اؤلکه‌سینده تانینیر.

عالی تحصیلین کیفایت قدر اینکیشاف ائتدیی بلژیکین ان بؤیوک عالی مکتبی لورن بیلیم یوردو حساب اوْلونور. بۇ بیلیم یوردو ۱۴ فاکولته‌دن عبارت‌دیر. تحصیل موس‌سی‌سه‌سینده هومانیتار فن لر، طبیعت علملری، تکنولوژی، بیو-علم و طیب ایختیصاصلاری اۆزره متخصصلر حاضیرلانیر. تدریس پروقراملارینین هوللاند و اینگیلیس دیللرینده آپاریلدیغی بیلیم یوردوده ۲۶۰۰۰-دن چوْخ طلبه تحصیل آلیر. اوْنلارین ۲۳۰۰ نفری دۆنیانین ۱۰۰ مۆختلیف اؤلکه‌سیندن اوْلان اجنبی طلبه‌لردیر. زنگین مادی-تکنیکی بازاسی اوْلان عالی مکتبین دۆنیا شؤهرت‌لی کیتابخاناسیندا دؤرد میلیون‌دان چوْخ کیتاب و ۱۵۰۰۰-ا یاخین دؤوری نشر وار.

بلژیکدا بیلیم یوردولرله یاناشی، بیلیم یوردو کالجی ده فعالیّت گؤستریر. بیلیم یوردو و بیلیم یوردو کالجینده عئینی ایختیصاصلار اۆزره تدریس پروقراملاری فرق‌لیدیر. یالنیز بیلیم یوردولرده دوکتورلوق درجه‌سی وئریلیر. بیلیم یوردو کالجینده ایسه بللی پشه ایستیقامتی اۆزره باکالاور پروقرامی تکلیف ائدیلیر.

بیلیم یوردولر و بیلیم یوردو کالجلری بیر-بیری ایله یاخین‌دان ایشداش‌لیق ائدیرلر. بۇ ایشداش‌لیق علمی آراشدیرما ساحه‌سینده داها چوْخ اؤزونو بوروزه وئریر.

اؤلکه‌نین عالی تحصیل موس‌سی‌سه‌لری‌نین فعالیّتی اساساً حؤکومت طرفیندن تنظیم‌لنیر و اوْنلارین اینکیشافی اۆچون لازیم اوْلان تدبیرلر حیاتا کچیریلیر. اوْدور کی، عالی تحصیل موس‌سی‌سه‌لری داها چوْخ تشکیلاتی موستقیل‌لییه مالیکدیرلر. بۇ موستقیل‌لیک مالییه مسئله‌لرینده ده اؤزونو گؤستریر.

## ایدمان
بلژیک ایدمانین مۆختلیف بوداقلاریندا اؤزونو گؤسترن بیر اؤلکه‌دیر. آتلتیزم، فۇتبول، ولوسیپد، بسکتبال ان باشاری‌لی ایدمانلاری‌دیر. بۇ واخت گولش ان چوْخ ماراق گؤرن ایدمانلار آراسیندا دیر.
## اتنیک ترکیبی
آوروپانین گۆج‌لو دؤولتلری طرفیندن، ۱۸۳۰-جو ایلده، "تامپون بؤلگه" اوْلاراق قۇرولان، اینگیلیسده یاشایان بیر آلمان شاه‌زاده‌نین کرال‌لیغینا وئریلن و کونقو موستملکسی‌له زنگینلشه‌رک، احتیاجلارینین بؤیوک قیسیمینی آرادان قالدیران بلژیک، هولند طرفیندن دانیشان فلامانلار و فرانسه دانیشان والونلاردان میدانا گلیر. اهالی‌نین ۵۸%-نی فلامانلار، ۳۱%-نی واللونلار، ۱۱%-نی فرانسهلار و آلمانلار تشکیل ائدیر.

## دیل
اؤلکه‌ده آلمانجا دانیشان کیچیک بیر خالق قروپو دا وار. ۹۰%-i فرانسه دانیشان بروکسلین "جوت دیل‌لی بؤلگه" حساب اوْلونور. فلاماندلار فلاماندجا، واللونلار فرانسه دانیشیر. بعضی بؤلگه‌لرده آلمانجا دا دانیشیلیر.

## بلژیک بۇ گۆن
بلژیکلیلار، ۱۹۸۰-جی ایللرین باشیندا، "موْدل اوْلماق" ایددیاسییلا یؤنلدیکلری فدرال سیستم‌له یئرلی مجلیس و اداره لرین صلاحیتلرینی گئنیشلت‌دیلر. والونیا، فلاندر و بروکسل بؤلگه‌لرینده فرقلی حؤکومتلر قۇرولارکن، "آیری‌لیق‌چی‌لیق" (سپراتیسمه) اؤلکه آنا یاساسینین "تمل قانونلاری" آراسیندا ایشتیراک ائتدی. بۇ دۇروم، والونلار، فلامانلار و بروکسل‌لیلر آراسینداکی قوپوق‌لوغو آرتیرارکن، منفت قارشیدورمالارینی دا سورعت لندیردی.
سیاسی پارتیلاری دا فلامان و والون اوْلاراق بؤلونن اؤلکه‌ده، آیری-آیری قۇرولموش اوْلان لیبرال، موحافیظه کار و یا سوسیالیست فلامان پارتیلار ایله والون پارتیلارین، ایدولوژی مئیللری عئینی گؤروندویو حال‌دا، تماماً فرقلی گؤروشلر ایچینده قارشیدورمالاری دا هیز قازاندی. سیاست‌چیلر، تشکیلاتلار و وطنداشلار آراسیندا دیالوق گده‌رک قوپدو، جمعیتلر آراسی منفت دؤیوشلری آرت‌دی. "بلژیکلی" سؤزو، گده‌رک یئرینی "فلامان"، "والون" و "بروکسل‌لی"یه بوراخدی.
سیاست‌چیلر، بؤلگه پروبلملری آشماق و اؤز سئچیجیلری‌نین طلبلرینی جوابلاماق اۆچون دؤولت بودجه‌سینی کیچیلدیب، بؤلگه بودجه‌لره آغیرلیق وئردیلر. "فدرال تشکیلاتلار" دؤولتین اوْرتاق ماللاری، دَیَرلری، منفتلری اۆچون قرار آلا بیلمز دۇرومه گلدیلر. دمیریوللارینی، وئرگی سیستمینی و سوسیال سیغورتالاری دا "رگیوناللاش‌دیرماق" هدفی اؤن پلانا چیخدی.

## بلژیک بؤلونورمو ؟

بلژیک مطبوعاتی و سیاسی عالیملری، والون و فلاماند سیاست‌چیلرین اۇزلاشمازلیغین‌دان قایناقلانان، ۵ آیدیر داوام ائدن بحرانین "صونعی" اوْلدوغونو، بۇ بحرانین، "ایجتیمایتی، اؤلکه‌نین بؤلونمه‌سی گریینه رازیسالما مقصدیله" یارادیلدیغینی مۆدافیه ائدیر.

حؤکومت قورماقلا وزیفلندیریلن، فلاماند سقمنتی‌نین گۆج‌لو آدلارین‌دان کریستیان دموکرات پارتی (جدو) عضوو یوس لترمه، والون پارتیالارییلا کوالیسی آختاریشلاریندا باشاری‌لی اوْلا بیلمه‌دی. موذاکیره‌لری تئز-تئز تخیره سالان و شخصاً دؤوره‌یه گیرن بلژیک کرالی ایکینجی آلبرتین تماسلاری دا بتون نتیجه لندیرر گتیرمه‌دی.

متخصصلر، "موستقیل‌لیک اعلانینا حاضیر اوْلان فلاماندلارین، بلژیکین سوْنونو گتیرمه‌نین مسئولیّتینی تک باشینا بوْینونا گؤتورمک ایستمدیکلرینی، والونلاری دا بۇ مسئولیّتی پایلاشماغا ایتلدیکلرینی" ایفاده ائدیر. بلژیکین خریطه‌دن سیلینمه‌سی احتیمالینین گده‌رک آرتماسی، گلجیی مجهول بیر حال آلان کرال عائله‌سینی ده ناراحات ائدیر.

سیاسی پارتیلارین، اجتماعی و ایقتیصادی ایشلری ایجرا ائده‌جک "کچیجی بیر کوالیسی حؤکومتی" قورماسی، اؤلکه‌نین بؤلونمه‌سی و پایلاشیلماسی موذاکیره‌لری‌نین آیری بیر پلاتفورمادا داوام اتدیریلمه‌سی تکلیفی اؤن پلانا چیخیر. بلژیکین کؤهنه باش ناظیرلریندن، بۇ گونکی دؤولت ناظیری مارک ایسکنس، سیاسی بحران اۆزون‌دن اؤلکه ایقتصادیاتینین آغیر ضربه یدیینی، ایللیک اینفلیاسیانین یوزده ۱،۵-دن یوزده ۵-ا آتیلا بیلجیینی سؤیله‌دی.

## ایقتصادیات
* صنایع: بلژیک دۆنیانین ان کؤهنه دمیر و پولاد صنایعلریندن بیرینه مالیک‌دیر. پولاد ایللیک اۆرتیم (تولید)ی اوْرتالاما ۱۱.۰۰۰.۰۰۰ تون‌دور و دۆنیانین سای‌لی دمیر و پولاد ایخراج ائدن اؤلکه‌لریندن‌دیر. آغیر صنایع فابریکلری، دمیر تؤکمه‌لر، سینک، شوشه فابریکلری و گاند بؤلگه‌سینده کیمیا صنایع‌سی قۇرولموش‌دور. کیمیا صنایع اۆچ آنا قیسمتدان عبارت‌دیر. تمل کیمیوی محصوللاری، چیخاریلمیش کیمیوی ماده‌لر و حسّاس کیمیوی ماللاردیر. کیمیوی ماللارین چوْخ چوْخو ایخراج ائدیلمک‌ده‌دیر. دؤولت گلیرلری‌نین جمعی ۷% اینی تشکیل ادر. اهالی‌نین ۴۰% ی صنایع‌ده چالیشماق‌دادیر.
* تکستیل اۆرتیم (تولید): کتان بزی، پامبیق‌لی توْخوما و ژوت کیمی توخوجولوق چوْخ ایرلیدیر. تکستیل صنایع محصوللارینین چوْخو ایخراج ادیلر. ایخراجات، ممولات و یاری ممولات شکلینده ادیلر. بروکسل، بروققه اهمیت‌لی تکستیل مرکزلری‌دیر.

## نقلیات
بلژیک شبکه کیمی هؤرولموش بیر قۇرو و دمیریولونا مالیک‌دیر آوروپا قاره‌سینین ایلک دمیریولو بلژیکدا دؤشنیلمیش‌دیر. دمیریوللارینین هامیسی الکتریک‌لیدیر و بۆتون قونشولارییلا علاقه‌لیدیر. بروکسل‌ده توتومو بؤیوک بیر هاوا لیمانی قۇرولموش‌دور. دۆنیا اؤلکلری‌له علاقه بروکسل‌دن تامین ادیلر.
بلژیک، چؤله، کیمیوی ماده‌لر، ماشین تۆره لری، یئیجک ماده‌سی، میوه، چیچک ساتار; چؤل‌دن نفت، خام و کیمیا صنایعسینده ایستیفاده ائدیلن خاملار ساتین آلار. ایخراجاتینین ۴۰% اینی صنایع محصوللاری تشکیل ائدیر.

## بیرده باخ

## قایناقلار

بلژیک
بؤلمه:اوروپا اؤلکه‌لری
بؤلمه:اؤلکه‌لر
بؤلمه:فدراتیو دؤولتلر
بؤلمه:کراللیقلار
بؤلمه:فرانسه‌جه دانیشان اؤلکه‌لر
بؤلمه:آلمانجا دانیشان اؤلکه‌لر
بؤلمه:ناتو اؤلکه‌لری
بؤلمه:۱۸۳۰ - جو ایلینده بلژیک اؤلکه‌سینده یارانانلار
بؤلمه:Benelux
بؤلمه:Dutch-speaking countries and territories
بؤلمه:Federal monarchies
بؤلمه:فرانسه‌جه دانیشان اؤلکه‌لر و اراضی‌لر
بؤلمه:Member states of the Organisation internationale de la Francophonie
بؤلمه:اوروپا شوراسینین عوضو اولان دؤولتلر
بؤلمه:Member states of the Dutch Language Union
بؤلمه:اوروپا بیرلییینین عوضو دؤولتلری
بؤلمه:آرالیق دنیز بیرلییینین عوضو دؤولتلری
بؤلمه:بیرلشمیش میلت‌لر اؤیه‌سی اؤلکه‌لر
بؤلمه:۱۸۳۰ میلادی ایلده قورولان بؤلگه‌لر و اؤلکه‌لر
بؤلمه:غربی اوروپا اؤلکه‌لری
بؤلمه:اوروپادا اؤلکه‌لر