چای (جوغرافیا)

**چای** ـ قورودا اؤزونون عمله گتیردیگی یاتاق اوزره حرکت ائدن سو آخینی. هر بیر چایین اوزونلوغو، دره‌سی‌نین ائنی، دوشمه‌سی، مئییللیگی، آخین سورعتی، سو صرفی، آسیلی مادده‌لرین میقداری، سویون شیمیایی ترکیبی، حوزه‌سی‌نین ساحه‌سی ایله سجیییله‌نیر.

## چایین منبعیی
چایین باشلادیغی یئره چایین منبعیی دئییلیر. چایین منبعیی داغ بوزلاغی، گؤل، باتاقلیق، بولاق اولا بیلر. مثلاً آنقارا چایی بایکالدان، آمودریا بوزلاقلاردان، دنئپرین ساغ قولو اوْلان پرئپیت چایی پریپئت باتاقلیغیندان، آذربایجان چایلارینین بعضیلری ایسه بولاقلاردان باشلاییر.

## چایین مصبّی
چایین تؤکولدویو یئره ایسه چایین مصبی دئییلیر. چایین مصبی گؤل، باتاقلیق، اوکئان، دنیز، کؤرفز، بوغاز (چای)، دیگر چای اولا بیلر. چایین عمله گتیردیگی و اونون آخیما اویغون منبعییندم منصبینه دوغرو مئییللی اوْلان نیسبتن ائنسیز، اوزونسوو چؤککلییه چایین دره‌سی دئییلیر.

چای مصبده گئنیشلنه‌رک تؤکولدویو حوزه‌یه دوغرو «کؤرفز» یارادارسا، بئله مصب ائستواری آدلانیر. منصبی ائستواری اوْلان چایلارین بعضیلری: اوب، یئنیسئی، پارانا، آمازون، کولوریدو، کولومبییا، موررئی، موقدس لاورئنتی و س. ائستواری دونیا اوکئانینا تؤکولن، یوکسک آخین سورعتینه مالیک اوْلان داغ چایلاریندا یارانیر. بئله کی، چایین گتیردیگی برک مادده‌لر یوکسک سورعت حسابینا آشاغی آخاردا توپلانمیر، بیرباشا تؤکولدویو هؤوزه‌نین ایچریلرینه دوغرو آپاریلیر (کونقو، یئنیسئی، تاخو، کولورادو و س. داغ چایلاری). بیر چوْخ دوزنلیک چایلاریندادا ائستواری یارانیر (آمازون، موقدس لاورئنتی، اوب و س) بونون سببلریندن بیریمنسبده باش وئرن یوکسک اوکئان قابارما و چکیلمه‌لریدیر. قابارما زامانی چایدا سو منصبدن گئرییه دوغرو آخیر کی، بونا قابارما بورو دئییلیر. ائستوارینین یارانماسینین دیگر سببی منصبدن کئچن اوکئان جریانلاریدیر. جریانلار منصبده توپلانان چؤکونتولری اوکئانین درینلیکلرینه آپاریر.

## چای دره‌لری
منشایینه گؤره چای دره‌لری اساساً ائروزییا منشالی اولور. لاکین بعضی چایلارین دره‌لری تئکتونیک چؤککلیکده یئرلشیر. اورتا و آشاغی آخارلاردا چایین دره‌سی خئیلی گئنیش اولارسا، ونا چای وادیسی دئییلیر. مثلاً؛ نیلین، کورون، قانقین وادیلری کیمی. چای دره‌سینین سو ایله اؤرتولو حیصه سینه یاتاق دئییلیر. چای منصبده چوْخلو قوللارا آیریلاراق دئلتا عمله گتیریر.

## چایین دئلتاسی
دئلتا چایین آشاغی آخاریندا سورعتینین آزالماسی حسابینا توپلانان چؤکونتولر نتیجه‌سینده آللوویال دوزنلیکلره چئوریلیر و تدریجاً بؤیویور. منصبینده دئلتا اوْلان چایلارین بعضیلری: لئنا، نیل، میسسیسیپی، اورینوکو، وولقا، کور، نیگئر، دونای، قیزیلیرماق، هیند، قانق-براهماپوترا، ایراوادی، خوانخئ و س.

## مشهور چایلار
* آمازون ـ برزیل
* آمودریا ـ اورتا آسیا
* آمور ـ اوزاق دوغو
* آرکانزاس چای
* ویسلا ـ هولند
* وولگا ـ روسیه
* گنگ ـ هیندوستان
* دنئپر ـ دوغو اوروپا
* دون ـ روسیه
* دونای ـ اوروپا
* نیل ـ آفریقا
* کورا ـ گونئی قافقاز
* آراز ـ گونئی قافقاز

## قایناقلار
## همچینین باخ
قیزیل اؤزه‌ن
کور چایی
آراز
نیل

## گؤرونتولر

File:Along the River 7-119-3.jpg
File:Rafting on the Belá river.JPG
File:Nigerdelta NASA.jpg
File:Mali boat.jpg
File:Limpopo.jpg
File:OrangeRiverUpington.jpg
File:Sunrise on the Congo River - 2.JPG
File:Victoria falls, zambia.jpg
Image:Betsiboka 2.jpg
Image:Betsiboka.jpg
File:Lena River Delta - Landsat 2000.jpg
File:Alluvial fan, Taklimakan Desert, XinJiang Province, China, NASA, ASTER.jpg
File:Yarlung Tsangpo river tibet.jpg
File:Kazakhstan Altay 3.jpg
Image:Hasankeyf (cuadrado).JPG
Image:Taybi Ovasi Kızılırmak.jpg
File:Scindia Ghat in morning, Varanasi, Uttar Pradesh, India (2012).jpg
Image:River2.jpg
File:Indus River Delta.jpg
File:Two Coracles and Tungabhadra River.jpg
Image:Mossman River and Gorge.JPG
File:Yarra Night Panorama, Melbourne - Feb 2005.jpg
File:Danube in Ritopek, Serbia.jpg
File:2006maj09 dalalven sedd fran riksvag 70 mellan avesta och hedemora.jpg
File:Belarus-Dzvina River-4.jpg
File:2006-07-17 moselschleife bremm hochkessel.jpg
File:La Jonction Geneve.jpg
File:Le pont d'Avignon depuis l'île de la Barthelasse.jpg
File:Samara 0730a (4136099149).jpg
File:Panoramic views of Prague 2000 by RaBoe.jpg
File:View to Moscow river from Bolshoy Moskvoretsky Bridge.jpg
File:Tagus River Panorama - Toledo, Spain - Dec 2006.jpg
File:Trebinje River.jpg
File:Tarvasjõgi.jpg
File:Seine wide.jpg
File:Panorama of Saumur.JPG
File:Pont de Ceps, Roquebrun, Hérault 01.jpg
File:SNCF TGV PSE Viaduc de Cize - Bolozon.jpg
Image:Die romantische Ardeche.JPG
Image:Wildromantische Ardeche.JPG
Image:Ardeche-Bogen.jpg
Image:Rivière (parc national de la Guadeloupe).jpg
Image:Rivière du Parc national Guadeloupe.jpg


بؤلمه:چایلار