قاراقویونلولار

**قاراقوْیونلو دؤولتی** - شیروان ایستیثنا اوْلماقلا بۆتون آذربایجان٬ ایندیکی ائرمنیستان٬ گۆرجوستانین بیر بؤلومو٬ غرب ایران و عیراقی تۇتان دؤولت. قاراقوْیونلولار اوْغوز تۆرکمان سوْیلو طایفا ایتّیفاقی‌دیر. بایراقلاریندا چکیلمیش اوْلان دامغا قدیم ساخالاردان بۇ یانا هۇنلارین٬ مملۆک‌لرین٬ سلجوقلولارین٬ موْغول-تاتارلارین٬ ایشلتدیگی «اژداها اۆرَگی» و یا «حیات چیچگی» دامغاسی ایدی. قاراقوْیونلولارین باهارلی (بارانلی) خاندانی ۲۴ اوْغوزلارین «ییوا» بوْیونداندیر.

## سولالنین کؤکی
قاراقوْیونلولار اوغوز تۇرکمان کؤکلی طایفا ایتیفاقؽدیر. قاراقوْیونلولارین تاریخین‌دن بحث ائدن تاریخی-تۇرکمانیه و تاریخی سولطانقولو قوطبشاه اثرلرینده ۱۲۰۲-۱۲۰۳-جۆ ایللرده قارایوسفین ۷-جی اۇلو باباسی اوْغوز نئسلیندئن اوْلان تؤره بیین قاراقوْیونلولارین رهبرلیگی آلتؽندا ۳۰ مین چادؽر دان تشکیل ائدیلیب و تورکوستاندان ، ایرانا و آذربایجان و باتی آنادولویا کؤچدیلر.
سدلی، باهارلی دۇهارلی، قارامانلؽ، آلپاوۇت، چکیرلی، آیؽنلی، حاجؽلی، آغاجری دؤگر، بایراملؽ طایفالارؽ قاراقوْیونلو طایفا ایتیفاقؽنا داخیل اوْلان طایفالار ایدیؽل. قاراقویونلولارین بارانلؽ و اؽشیت باهارلؽ سۆلاله سینین منشایی اوْغوزلارین یؽوا بوْیونداندیر. بارانلی، سؤزو بارانقار اؽزینیندین یارانمؽش، بۇ سؤزونده قدیم تۆرک دیلینده  بارانقار معناسؽنی وئرن ساغ قوْل کی، بۇ دا اوْغوز طایفالارؽندان اۆچ اوْخلارین ساغ قوْلون تشکیل اتمک دمکدیر. 

## گئچمیشلری
### یارانما و گنیشلنمه سی

قاراقویونلو تورکمانلاری اولجه تخمینا ۱۳۷۵-جی ایلدن بغداد و تبریز ده‌کی جلایر سولطانلیغی  واسال ایدیلر و اوْنلارین آپارؽجی قبیله‌سینین باشچؽسی موصولدان اداره ائدیردی. قارا قویونلو حؤکم‌داری قارا محمد ۱۳۸۴-جۆ ایلده ماردینی ایشغال ائتدی و اوْنون آرتوقلو حؤکم‌داری مجدالدین عیسی ال-ظاهیرین (۱۳۷۶-۱۴۰۷) تابعلی‌یینی قبۇل ائتدی و اوْ، واسالا چئوریلدی. قاراقویونلولار نهایت جلایریلره قارشؽ عۆصیان قالدؽردیلار و قارا یۇسیفین تبریزی فتح ائتمه‌سی ایله جلایریلر سۆلاله‌سیندن مۆستقیللیکلرینی تامین ائتدیلر.
۱۴۰۰-جۆ ایلده تئیمور رهبرلی‌یینده‌کی تیمورلو ایمپیراتورلوغو  قاراقویونلولاری مغلۇب ائتدی و قارا یوسف مملوک سولطانلیغی سؽغینماق اۆچون میصیره قاچدؽ. قارا یوسیفی دمشق نایبی شیخ مححمود قارشؽلادی. چوْخ کئچمه‌دن جلایری سولطانی احمد جلایری‌ده دمشقه گلدی. تئیمورلا مۆناسیبتلرینی پیسلشدیرمک ایسته‌مه‌ین الناصیر فرج قارا یوسیفی و احمد جلایری تۇتوب اوْنا تحویل وئرمه‌یه راضؽ اوْلدو. حبس‌خانادا بیرلیکده ایکی باشچی دوْستلوقلارینی یئنیله دیب احمد جلایرین بغدادی ساخلاماسؽ، قارا یوسفین ایسه آذربایجانؽ اداره ائتمه‌سی باره‌ده راضؽلیغا گلدیلر. احمد همچینین قارا یۇسفین اوغلو پیربوداغ اؤلادلیغا گؤتوردو.

تئیمور ۱۴۰۵-جی ایلده وفات ائتدیکدن سونرا، الناصیر فرج هر ایکیسینی آزاد ائتدی. لاکین فاروق سومئرین سؤزلرینه گؤره، اوْنلار دمشقین عۆصیان‌کار والیسی شیخ محمودون امری ایله آزاد ائدیلدیلر.
قارا یوسف سۆرگوندن قایؽداراق تئیمورون وان والیسی ایززددین شیرینی تسلیم اوْلماغا مجبۇر ائتدی، تئیمورون تعیین ائتدییی باشقا بیر جانیشین آلتامؽشی اله کئچیره‌رک برقوقا گؤندردی. داها سوْنرا اوْ، آذربایجان اراضیلرینه کئچدی. ۱۴ اوکتوبر ۱۴۰۶-جؽ ایلده ناخجیوان دؤیوشونده تئیمۇری ابوبکری مغلۇب ائتدی و تبریزی یئنیدن ایشغال ائتدی. ابوبکر و آتاسؽ میران شاه آذربایجانؽ گئری آلماغا چالؽشدیلار، لاکین ۲۰ آوریل ۱۴۰۸-جی ایلده قارا یوسیف میران شاهؽن اؤلدورولدویو سردرود دؤیوشونده اوْنلارا قطعی مغلۇبیت وئردی. ۱۴۰۹-جۇ ایلین پایؽزیندا قارا یوسیف تبریزه داخیل اوْلدو و شیروانا، خۆصوصا‌ده شکییه باسقؽن دسته‌سی گؤندردی، لاکین بۇ، نتیجه‌سیز قالدؽ. باتؽدا آرتوقلو لارین سوْن قالاسؽ اوْلان ماردین ۱۴۰۹-جۇ ایلده قاراقوْیونلولار طرفیندن اله کئچیریلدی.

### ارمینستان هۇجومی

۱۴۱۰-جۇ ایلده ارمنیستان قاراقوْیونلولارین نظارتی آلتؽنا کئچدی. بۇ دؤورده مؤوجود اوْلان اساس ارمنی منبعلری تاریخچی توما مئتسوْپئتسی و مۆعاصیر الیازمالارا عائید بیر نئچه کوْلوفوندان عیبارتدیر. تومانین سؤزلرینه گؤره، قاراقویونلولار ارمنیلره قارشؽ آغؽر وئرگیلر تطبیق ائتسه‌لر ده، اوْنلارین حاکیمییتینین ایلک ایللری نیسبتا دینج کئچدی و شهرلرین یئنیدن قۇرولماسی ایشلری آپارؽلدی. اما بۇ دینج دؤور ارمنیستانؽ صحرایا چئویرن و ویرانه‌لییه‌، تالانا، قؽرغینا و اسیرلیغه‌ معرۇض قالان قارا اسکندر  حاکیمییتی ایله پوْزولدو. ایسکندرین تئیموریلر طرفیندن مۆحاریبه‌لری و سوْندا مغلۇبیتی ارمنیستاندا داها دا داغؽنتیلارا سبب اوْلدو، چۆنکی بیر چوْخ ارمنی اسیر گؤتورولدو و کؤله‌لییه ساتؽلدی، توْرپاقلار ایسه آچؽق شکیلده تالان ائدیلدی و بیر چوخو بؤلگه‌نی ترک ائتمه‌یه مجبۇر اولدو. ایسکندر چالئشدی اشرافی عائله‌سیندن اوْلان بیر ارمنینی رۆستم آدؽندا ،اؤز مصلحتچیلریندن بیری تعیین ائتمکله ارمنیلرله بارؽشماغا چالؽشدی.تئیموریلر بؤلگه‌یه سوْن هۆجوملارینی باشلاتدؽقدا، ایسکندرین قارداشؽ جهان شاه قارداشؽنا قارشؽ چؽخماغا ایناندؽردیلار. جهان شاه سۆنیکده ارمنیلره قارشؽ تعقیب سیاستی یۆروتموش و ارمنی الیازمالارؽنا کوْلوفونلاردا اوْنون قۆوه‌لری طرفیندن تاتئو صۇمئعه سینی تالان ائدیلمه‌سی قید اوْلونموشدور. لاکین اوْ دا ارمنیلرله یاخؽنلاشماغا چالؽشمیش، فئوْداللارا توْرپاق آیؽرمیش، کیلیسا یئنیدن قۇرموش و ۱۴۴۱-جی ایلده ارمنی آپوْستول کیلیساسؽنی کاتولیکوسونون یئرلشدییی یئرین ائچمیادزین کاتئدرالؽنا کؤچورولمه‌سینی تصدیقلمیشدیر. بۆتون بۇنلارا باخمایاراق،  جهان شاهؽن آغ قویونلاردا اۇغورسوز مۆباریزسینین سوْن ایللرینده اؤلکه داها دا ویران قالدؽغی اۆچون ارمنی شهرلرینه هۆجوم ائتمه‌یه و ارمنی اسیرلرینی گؤتورمه‌یه داوام ائتمیشدیر.

### بغداد هوجومی

۱۴۱۰-جۇ ایلده قاراقویونلولار بغدادؽ اله کئچیردیلر. اوْرادا تؤرمه قاراقوْیونلو خطینین قۇرولماسی بیر واختلار خیدمت ائتدیکلری جلایریلرین سۆقوطونو سۆرعتلندیردی. ۱۴۲۰-جی ایلده قارا یوسفین اؤلوموندن سوْنرا اوْنون نسیللری آراسؽندا داخیلی چکیشمه‌لره باخمایاراق، قارا یوسفدن سوْنرا قارا قویونلو دؤلتی سۆقوط ائتدی. ۱۴۲۰-جی ایلین دسامبیرینده قارا یۇسیفین اؤلوموندن سوْنرا شاهرۇخ، اوْغوللارین‌دان هئچ بیرینین آتاسؽ ایله بیرلیکده اوْلماماسیندان ایستیفاده ائتدی، قارا یۇسیفین اوْغلو ایسکندردن آذربایجانؽ آلماغا چالؽشدی. ۱۴۲۰-۲۱ و ۱۴۲۹-جۇ ایللرده ایکی دفعه قارا ایسکندری مغلۇب ائتسه‌لر ده، یالنؽز شاهرۇخ میرزه‌نین ۱۴۳۴-۳۵-جی ایللرده‌کی اۆچونجو صفرینده تئیمۇریلر هؤکومتی ایسکندرین اؤز قارداشؽ جاهان شاها (۱۴۳۶-۱۴۶۷) واسسالؽ کیمی اعتیبار ائتدیکده اۇغور قازاندؽلار.

۱۴۳۶-جؽ ایلده جهان شاه تئیموری شاهرۇخ میرزه ایله صۆلح باغلادؽ و ایسکندری مغلۇب ائتمک و تاخت-تاجؽ اله کئچیرمک اۆچون شاهرۇخدان کؤمک آلدؽ. اوْ، هابله گؤهر شاد طرفیندن اؤلادلیغا گؤتورولدو و ۱۹ آوریل ۱۴۳۸-جی ایلده مۆظفرالدین لقبینی گؤتوره‌رک تاجقوْیولدو. ۱۴۴۷-جی ایلده تئیموری حؤکم‌داری شاهرۇخون اؤلوموندن سوْنرا جهان شاه قاراقوْیونلولارین مۆستقیل حؤکم‌داری اوْلدو و سۇلطان و خان تیتۇللارین‌دان ایستیفاده ائتمه‌یه باشلادؽ. عینی زاماندا، تئیموری ایمپئریاسؽ تۇرکمان شاهزاده‌لری آراسؽنداکی مۆباریزدن ایستیفاده ائتدی سولطانیه و قزوین شهرلرینی اله کئچیردی. سولطان محمد بین بایسۇنقور جهان شاهؽن قؽزی ایله ائولندیکده صۆلح باغلاندؽ. اما اوْ، ایتیردییی توْرپاقلاری میرزه بابۇردان گئری آلدؽ۱۴۴۷
جی ایلده شاهرۇخون اؤلوموندن سوْنرا قاراقویونلو تۇرکمانلاری عراقؽن بیر حیصّه‌سینی و عربیستان یارؽماداسینین شرق ساحیلینی، ائله‌جه‌ده تئیمۇریلرین نظارتی آلتؽندا اوْلان غربی ایرانؽ ایلحاق ائتدیلر. تئیمۇریلر ایمپیراتورلوغو غیر-مۆعیینلیک و واریثلیک مۆباریزلرینه غرق اوْلدوغو اۆچون جهان شاه سولطانییه، همدان و قزوین شهرلرینی اله کئچیرمه‌یی باجاردؽ.

### گۆنی و دوْغوداکی یۆروشلری

۱۴۵۲-۱۴۵۳-جۆ ایللرده جهان شاه‌، فارس والیسی سولطان محمد بین بایسونقورون اؤلوموندن ایستیفاده ائده‌رک، شرق و جنۇبو داها دا گئنیشلندیرمک اۆچون ساوه، قوم، ایصفهان، شیراز و یزدی اله کئچیردی. اوْغلو پیر بوداق اونا دستک اوْلدو و اوْ، شیراز بؤلگه‌سینین والیسی اوْلدو.۱۴۵۸جی ایلین یایؽندا جهان شاه هراتا قدر ایره‌لیله‌دی و بیر نئچه آی شهری ایشغال ائتدی، اما سوْندا اوْغلو حسن علینین عۆصیانی و ابۇ سعیدین تبریزه یۆروشو سببین‌دن گئری قایؽتمالی اوْلدو.حسن علی عۆصیان‌کار طبیعتینه گؤره بیر مۆدت ماکۇ حبس‌خاناسؽندا ساخلانؽلدی. ۱۴۵۸-جی ایلین قؽشیندا مغلۇب اوْلدو. اما بۇ دفعه اوْغلو پیربوداق عۆصیان ائتدی و تئزلیکله فارسدا حسن علی اوْنا قوْشولدو. لاکین آناسؽنین خواهیشی ایله اوْ، آماندا قالدؽ و یئرینه جهان شاهؽن آیری اوْغلو میرزا یوسف تعیین ائدیلدی. پیربوداق باغدادؽ اداره ائتمک اۆچون گؤندریلدی، دیگر اوْغوللاری قاسؽم بَی کیرمانا تعیین ائدیلدی و حسن علی یئنیدن حبس ائدیلدی. لاکین پیربۇداق یئنیدن عۆصیان قالدؽردی و ایندی بغدادی نظارت آلتؽنا آلدؽ. اوْ، ۱۴۶۴-جۆ ایلده مغلۇب اوْلدو و میرزه محمد طرفیندن اعدام ائدیلدی.

### یؽخیلمالاری

جهان شاه‌ؽن حاکیمییتی دؤورونده چوخلو اراضی قازانؽلسا دا، اوْنون حاکیمییتی عۆصیان‌کار اوْغوللاری و ۱۴۶۴-جۆ ایلده قوْودوغو بغدادین دئمک اوْلار کی، مۇختار حؤکم‌دارلاری طرفیندن ناراحات ایدی. ۱۴۶۶-جؽ ایلده جهان شاه دیاربکیری آغ قویونلولاردان آلماغا چالؽشدی، اما بۇ، جهان شاه‌ؽن اؤلومو و قاراقویونلو تورکمانلارینین اورتا شرق دکی نظارتینین سۆقوطو ایله نتیجه‌لنن فلاکتلی بیر اۇغورسوزلوق اوْلدو. جهان شاه ۱۴۶۷-جی ایلده سنجق دؤیوشونده اؤلدو. قاراقویونلولار دئمک اوْلار کی، محو ائدیلدی. بۇ دفعه حسنلی میرزا حاکیمییته گلدی، لاکین اۇزون حسن طرفیندن اؤلدورولدو.۱۴۶۸-جی ایلده اۇزون حسنین (۱۴۵۲-۱۴۷۸) حاکیمییتینین ان یۆکسک حده چاتدؽغی دؤورده آغ‌قویونلولار قاراقویونلولاری مغلۇب ائتدی و عراق، آذربایجان و غربی ایرانؽ فتح ائتدی.

## بیلری
### بیلیک دورو
### بایرام خوجا (۱۳۸۰-۱۳۵۱)
ائلخانی ابوسید باهادورخانؽن ۱۳۳۵-جی ایلده اؤلوموندن سوْنرا ائلخانی خاندانلؽغینی آرا مۆحاریبه‌لری بۆرودو. وضعیت‌ده‌ن ایستیفاده ائدن سۇتایوغوللاری بارؽمبای و حاجؽ توْقای، جلایری بؤیوک شیخ حسنله بیرلشه‌رک حاکیمییتی اله کئچیردیلر. بئله‌لیکله سۇتایوغوللاری واندان ارضروم و موصله قدر اراضیلری اله کئچیردیلر.
چوْخ کئچمه‌دن سۇتایوغوللاری آراسؽندا دا آرا مۆحاریبه‌لری باشلادؽ. بئله کی، بارؽمبایین اوْغلو ایبراهیم شاه اتاسؽنین اؤلوموندن سوْنرا قیام قالدؽراراق دیاربکر و اطرافؽنی اله کئچیردی. ۱۳۴۳-جۆ ایلده عمیسی حاجؽ توْقایی دا اؤلدوردوکدن سوْنرا ایبراهیم شاه حاکیمییتی تامامیله اله کئچیردی. بۇ مۆباریزلرده قاراقوْیونلولار حاجؽ توْقایین، آغ‌قویونلولار ایسه ایبراهیم شاهؽن طرفینده ایدیلر.
سۇتای اوغللو ایبراهیمشاهؽن ۱۳۵۰-جی ایلده اؤلوموندن سوْنرا سۇتایلی حاکیمییتی ضعیفلدی. ۱۳۵۱-جی ایلده حاکیمییتده اوْنون خلفی حۆسین بَی گلدی.حسین بَی ایسه موصول جیوارؽندا-ایمادییه‌ آدلؽ یئرده بایرام خوْجا طرفیندن اؤلدورولدو. حاکیمییت بوْشلوغوندان ایستیفاده ائدن بایرام خوْجا وانؽ و موْصولو اله کئچیریر.
بایرام خوْجا ائلخانیلرین تامامیله ضعیفلمسیندن ایستیفاده ائتدی آذربایجان و دوغو آنادولودا قاراقوْیونلو حاکیمییتینی گئنیشلندیرمه‌یه باشلادؽ. خؽو عصرین ۷۰-جی ایللرینین سوْنوندا قاراقوْیونلولار بایرام خوْجانین رهبرلیگی آلتؽندا آذربایجانؽن جنۇب-غرب توْرپاقلارینی — خوْیو، ناخچؽوانی، آغکیلسنی و سۆرمه‌لی بؤلگه‌سینی اله کئچیرمیش و جلایری حؤکم‌دارینا وئرگی اؤده‌مکدن ایمتینا ائتمیشدیلر. ارتنالؽلارین دا مغلۇب ائدیلمسییله عرضۇروما قدر بؤیوک اراضیلر قاراقوْیونلولارین علینه کئچیر.
۱۴جی عصرین ۷۰-جی ایللرینین سوْنوندا قاراقوْیونلولارین قۆوتلنمسی اوْنلارلا سرحدده یئرلشن جلایریلری ناراحات ائتمه‌یه باشلامؽشدی. بۇ سببدن سۇلطان حسین جلایری بؤیوک اوْردویلا قاراقوْیونلولارین اۆزرینه هۆجوما کئچدی. جلایری اوْردوسو قارا محمدین حاکیملیک ائتدیی ارجیشی مۆحاصیره‌یه آلدؽ و بایرام خوْجا طرفیندن گؤندریلمیش اوْردونو مغلۇب ائتدیلر. قارا محمد تابعلیلیک گؤسترمه‌یه و آسؽلیلیغی قبۇل ائتدی، باج وئرمه‌یه مجبۇر اوْلدو. بئله‌لیکله جلایری اوْردوسو گئری چکیلدی و باغدادا قایؽتدی.
۱۳۸۰-جی ایلده بایرام خوْجانین اؤلوموندن سوْنرا قارا محمد قاراقوْیونلو حؤکم‌داری اوْلدو.

### قارا محمد(۱۳۸۹-۱۳۸۰)
قارا محمدین حاکیمییتینین ایلک ایللرینده جلایریلر سۆلاله‌سی ایچریسینده آرا مۆحاریبه‌لری باشلادؽ. ۱۳۸۲-جی ایلده شیخ علی قارداشؽ سۇلطان احمد جلایره قارشؽ عۆصیان ائتدی. شیخ علی ایله مۆباریزده ضعیف اوْلدوغونو گؤرن سۇلطان احمد قارا محمددن کؤمک ایسته‌دی. اوْنون بۇ ایسته‌یینی قبۇل ائدن محمد بَی، اوْردوسونون سایجا آزلؽغینا باخمایاراق شیخ علینین اوْردوسونو داغؽتدی. سۇلطان احمد کؤمک عوضینده قارا محمدین حاکیمییتینی تانؽدی و صۆلح باغلاندؽ. قارا محمد سۇلطان احمدین قؽزیلا ائولنه‌رک جلایریلره قوْهوم اوْلدو و اؤز مؤقعیینی داها دا گۆجلندیردی.
قارا محمد ۱۳۸۳-جۆ ایلده سوریه یۆروش ائتمک مجبۇرییتینده قالدؽ. بئله کی، جابه حاکیمی سالیم بَی موصول حاجؽلارینین یوْللارینی که‌سه‌رک اوْنلاری غارت ائتمیشدی. ۱۲ مینلیک اوْردویلا سالیم به‌یین اۆزرینه هۆجوما کئچه‌ن قارا محمد اوْنو مۆنهدیم ائتدی. سالیم بَی دؤیوشدن قاچدؽ و مملۆکلره سؽغیندی. قارا محمد بۇ دؤیوشدن بؤیوک غنیمت الده ائتدی.
داخیلده‌کی چکیشمه‌لری تامامیله آرادان قالدؽرماق اۆچون قارا محمد ایلک نؤبه‌ده قوْنشولاری ایله مۆناسیبتلری یاخشؽلاشدیرماغا باشلامؽشدی. اوْ، ۱۳۸۴-جۆ ایلده ماردین حؤکم‌داری ملیک عیسایا ائلچیلر گؤندره‌رک قؽزینی اؤزونه ایسته‌دی. آنجاق مه‌لیک عیسی بۇ تکلیفی قبۇل ائتمه‌دی. بۇ سببدن قارا محمد مه‌لیک عیسانؽن اۆزرینه هۆجوما کئچه‌رک اوْنو مغلۇبیته اۇغراتدی. مۆقاویمت گؤستره بیلمه‌یجَیینی آنلایان مه‌لیک عیسی باجؽسینی قارا محمدله ائولندیردی. بئله‌لیکله صۆلح سازیشی باغلاندؽ و قارا محمد ارجیشه گئری دؤندو.
۱۳۸۷-جی ایلده آغ قویونلولارین قارشؽسیندا داوام گتیره بیلمه‌ین ارزینجان امیری قارا محمددن کؤمک ایسته‌دی. بۇ تکلیفی قبۇل ائدن قارا محمد آغ قویونلو احمد بیی آغؽر مغلۇبیته اۇغراتدی. آغ قویونلولار قاضی بۆرهانددینین حمایه‌سینه گیرمه‌یه مجبۇر اوْلدولار.
۱۳۸۷-جی ایلده ناخجیوان یوْلو ایله آنادولویا داخیل اوْلان امیر تیمور، قارا محمدین اوْغوللارین‌دان میصیر خوْجانین علینده اوْلان آونیک قالاسؽنی مۆحاصیره‌یه آلدؽ، اما قالانؽن مؤحکم قوْروندوغونو گؤره‌رک اوْرادا چوْخ قالمادؽ و ایره‌لیلرک ارضروم دوْغرو یوْلا دۆشدو. ارضروم یاخؽنلیغیندا چاپاقچۇر دؤیوشونده قارا محمد امیر تیمورون قۆوه‌لرینی سؽخیشدیراراق گئری چکیلمه‌یه مجبۇر ائتدی. امیر تیمور داغلارا چکیلمیش قارا محمدی اله کئچیره بیلمه‌یجَیینی باشا دۆشه‌رک وان یوْلونان ایرانا دوْغرو گئتدی.
۱۳۸۸-جی ایلده تیمورون ایرانا دوْغرو گئتمه‌سین‌دن و جلایری امیرلری آراسؽنداکی قارؽشیقلیقدان ایستیفاده ائدن قارا محمد تبریزه یۆروشه باشلادؽ. شهردکی جلایری قارنیزوْنونو مغلۇب ائدن قارا محمد تبریزی اله کئچیردی و اؤز آدؽنا پۇل ضرب ائتدیرمه‌یه باشلادؽ.
قارا محمد ۱۳۸۹-جۇ ایلده پیر حسن بَی طرفیندن اؤلدورولدو

### شاهلؽق دؤورو
### قرایوسوف(۱۴۲۰-۱۳۹۰)
قارا محمدین اؤلوموندن سوْنرا قارا یوسوف ۱۳۹۰-جؽ ایلده قارا پیر حسن به‌یی اؤلدوره‌رک حاکیمییته گلدی. قارا یوسوف ۲۰ ایل قاراقویونلو خاندانلؽغینا حؤکم‌دارلیق ائتدی. حسن بَی رۇملو اوْنون حاقؽندا یازؽردی:"قارا یوسوف ایبن قارا محمد سوْن درجه جسۇر، کیشی و گۆجلو اوْلموشدور. بئله کی، امیر تیمورلا دفعه‌لرله وۇروشموشدو و سۇلطان احمد جلایرله بیرگه رۇما، اوْرادان ایسه شاما گئتدی قارا محمد تبریزی اله کئچیردیکدن سوْنرا چالؽق بیی شهره حاکیم تعیین ائتدی گئری دؤنموشدو، اما قاراقویونلولارین داخیلینده باشلایان آرا مۆحاریبه‌لری شهرین یئنیدن جلاریلرین علینه کئچمه‌سینه سبب اوْلموشدو. قارا یوسوف ضیدیتلری آرادان قالدؽردیقدان سوْنرا ۱۳۹۱-جی ایلده تبریزه یۆروشه باشلادؽ و شهر یئنیدن قاراقویونلو حاکیمییتی آلتؽنا دۆشدو. قارا یوسوف گئری قایؽتدیقدان سوْنرا جلایری امیرلریندن محمد شهری مۆحاصیره‌یه آلسا دا مۆوفقیتسیزلیکله اۆزلشه‌رک گئری چکیلدی.
۱۳۹۲-جی ایلده قارا پیر حسن بیین اوغلو حسین بَی قارا یوسوفه قارشؽ قیام قالدؽردی. قارا یوسوف اوْنو مغلۇب ائتدیکدن سوْنرا تبریزه گئری قایؽتماغا مجبۇر اوْلدو. بئله کی، قارا یوسوفون باشؽنین حسین به‌یه قارؽشماسیندان ایستیفاده ائدن محمود خالخالی آدلؽ بیر امیر تبریزی اله کئچیرمیشدی. ایکینجی دفعه تبریزه یۆروش ائدن قارا یوسوف شهری آسانلؽقلا اله کئچیردی بۇ ایلده آذربایجانا ۲-جی یۆروشونه باشلایان امیر تیمور ۱۳۹۳-جی ایلده قوزی عراقؽ و بغدادی تۇتدو. قارا یوسوف و سۇلطان احمد امیر تیمورا قارشؽ صۆلح مۆقاویله‌سی ایمضالادؽلار و بیرلشه‌رک ۱۳۹۴-جۆ ایلده بغداد تیمورون اۆزرینه هۆجوما کئچدیلر. بغداد یاخؽنلیغیندا باش وئرمیش دؤیوشده امیر تیمور غالیب گلدی. قارا یوسوفله سۇلطان احمد گئری چکیلدیلر. آونیک قالاسؽنا اۆز تۇتان امیر تیمور قارا یوسوفون قارداشؽ میصیر خوْجانی دا مغلۇب ائده‌رک اسیر گؤتوردو. آونیکی سرکرده‌لریندن آتلامؽش به‌یه وئره‌رک توْختامیشین اۆزرینه یوْللاندی، اما قارا یوسوفی اله کئچیره بیلمه‌دی.
امیر تیمورون گئری دؤنمه‌سین‌دن ایستیفاده ائدن قارا یوسوف ۱۳۹۵-جی ایلده ارجیشی گئری آلدؽ. آونیکه هۆجوما کئچه‌رک آتلامؽشی اسیر گؤتوردو. ۱۳۹۹-جی امیر تیمورون یۆروشو قارا یوسوفی یئنیدن گئری چکیلمه‌یه مجبۇر ائتدی. سۇلطان احمد جلایرده اله اوْ ایلده قارا یوسوفین یانؽنا ،موصولا چکیلدی. ۱۴۰۰-جی ایلده مۆتفیقلر عراقدان، مملۆکلره سؽغینماق اۆچون سوریه یا یوْلا دۆشدولر، اما سوریه حاکیمی دمیرتاش اوْنلارین یوْللارینی کسیب مملۆک توْرپاقلارینا داخیل اوْلماغا ایجازه وئرمه‌دی. بۇ ایسه طرفلر آراسؽندا دؤیوشه گتیریب چؽخاردی. باش وئرمیش دؤیوشده دمیرتاش داغؽلاندی و بؤیوک مملۆک سرکرده‌لری مۆتفیقلر طرفیندن مغلۇب ائدیلدیلر بۇ حادیثه‌دن سوْنرا قارا یوسوف و سۇلطان احمد میصیره گئتمه‌یین فایداسؽز اوْلدوغونو باشا دۆشه‌رک عثمانلی سۇلطانینا سؽغینماغا قرار وئردیلر. ایلدؽریم بایزید اوْنلاری قبۇل ائتدی سؽغیناجاق وئردی.سولطان بایزیدین قارا یوسوفا سۇلطان احمده سؽغیناجاق وئرمه‌سی اوْنزودا یاخشؽ وضعیت‌ده اوْلمایان تیموری-عثمانلی مۆناسیبتلرینی یۇخاری حدینه چاتدؽرمیشدی. امیر تیمور مکتۇبلاریندا مۆتفیقلرین یا عثمانلی خاندانلؽغیندان کنارلاشدؽریلماسینی یا دا اؤزونه تحویل وئریلمه‌سینی طلب ائدیردی، اما ایلدؽریم بایزید بۇنو قبۇل ائتمه‌دی قارا یوسوف آنکارا دؤیوشوندن اول عثمانلی توْرپاقلارینی ترک ائتدی سوریه یا گئتدی. اوْرادا مملۆک سولطانی فرج قارا یوسوفی حبس ائتدیردی. امیر تیمورون اؤلوموندن سوْنرا مملۆکلرین سوریه والیسی شیخ المحمۇدی قارا یوسوفی آزاد ائتدی. حتی طرفلر آراسؽندا مملۆک سۇلطانینی دئویرمک حقؽندا مۆتفیقلیک مۆقاویله‌سی‌ده باغلاندؽ. ۱۴۰۵-جی ایلده بیرلشمیش قۆوه‌لر میصیر یۆروشونه باشلادؽلار، اما مغلۇبیته اۇغرایاراق گئری چکیلدیلر. بئله اوْلدوقدا قارا یوسوف سوریه نی ترک ائتدی و ماردینه اوْرادان دا موْصولا گئتدی. آردؽنجا بیتلیسه یوْلان دۆشن قارا یوسوف شهر حاکیمی شرف اوغلو شمس الدین طرفیندن یاخشؽ قارشؽلاندی.
امیر تیمورون اؤلوموندن (۱۴۰۵) سوْنرا ابوبکر میرزا قارا یۇسوفا وۇروشماق اۆچون ناخچؽوانا گلدی. ۱۴۰۶-جؽ ایلده باش وئرمیش شنبی-قازان دؤیوشو قارا یوسوفون اۆستونلویو ایله سوْنا چاتدؽ و ابوبکر سۇلطانییه قاچدؽ. قارا یوسوف ایره‌لیرک تبریزه داخیل اوْلدو. ۱۴۰۸-جی ایلین ۲۱ آوریلینده تبریز یاخؽنلیغینداکی سردرۇد دۆزونده تیمۇری میرانشاه اۆزرینده ۲-جی غلبه قازانؽلدی و بۇنونلا دا تیموریلرین آذربایجانداکؽ حاکیمییتلرینه سوْن قوْیولدو.
۱۴۰۹-جو ایلده ماردین آرتوقلو حؤکم‌داری ملیک صالح قارا یۇلوق عثمان بیه قارشؽ قارا یۇسوفدان کؤمک ایسته‌دی. قارا یوسوف عثمان به‌یی مغلۇب ائتدی ماردینی تۇتدو. شهره اؤز سرکرده‌لریندن بیرینی حاکیم تعیین ائتدیلر، ۱۴۰۹-جۇ ایلده آرتۇقلو حاکیمییتینه تامامیله سوْن قوْیدو. بۇندان سوْنرا یایلاغا — آلاداغا گئتدی. قارا یوسوفین آذربایجانؽن گونی توْرپاقلاریندا گئتدیکجه مؤحکملنمسی بغداد حؤکم‌داری سولطان احمد جلارینی ناراحات ائدیردی. ۱۴۰۹-جی ایلین ۱۸ دسامبرؽندا سۇلطان احمدین ائلچیسی تبریزه گلمیش و همدان یایلاغؽنین اوْنا وئریلمه‌سینی قارا یۇسوفدان طلب ائتمیشدی. قارا یوسوف بۇ طلبی رد ائتدی ائلچینی گئری قایتارمؽشدی. بۇنو بهانه ائدن سۇلطان احمد بغدادا قارا یۇسوفین اۆزرینه هۆجوم ائتمک اۆچون حاضؽرلیق گؤردو. ۱۴۱۰-جی ایلین ۳۰ آقوستوندا تبریز یاخؽنلیغینداکی اسد کندی ده باش وئرمیش دؤیوشده قارا یوسوف کئچمیش مۆتفیقلری اۆزرینده غلبه چالاراق عراقؽ دا قاراقویونلو دؤلتینه بیرلشدیردی. بۇ دؤیوشده شیروانشاه ایبراهیمین اوْغلو کیومرثین باشچؽلیغی ایله مۆعین قدر شیروان قوْشونو دا سۇلطان احمده دسته‌ک وئرمیشدی.
قارا یوسوف شاه نسلین‌دن گلمه‌دییی اۆچون عادتلره گؤره تاختا چؽخا بیلمه‌زدی. آنجاق قارا یوسوف اولجدن پیربۇداغی سۇلطان احمده اوْغوللوغا وئردییی اۆچون پیربۇداق اۇشاق یاشؽندا حاکیمییته گلیر، عالی حاکیمییت ایسه آتاسؽندا قالؽر. اما پیربۇداق چوْخ یاشامادؽ، ۱۴۱۳-جی ایلین نوامبر آیؽندا وفات ائتدی. بۇ حادیثه‌دن بیر آی سوْنرا قارا یوسوف خۆطبه‌نی اؤز آدؽنا اوْخوتدوروب، قاراقوْیونلو سلطنت تاختؽنااَیلشمیشدی قارا یوسوفون سۇلطان احمدی آغؽر مغلۇبیته اۇغراداراق اؤز مؤقعیینی داها دا مؤحکملندیرمسی شیروانشاه ایبراهیمی چوخ ناراحات ائتدی. بۇنا گؤره ده، اوْ، شکی حاکیمی سیدی احمد و گۆرجو چارؽ کوْنستانتین ایله ایتیفاق یاراداراق قارا یۇسوفه قارشؽ دؤیوشه حاضؽرلاشمیشدی. قارا یوسوف بۇ حادیثه‌دن خبر تۇتدو و ۱۴۱۲-جی ایلین ۱۷ نوامبرؽندا قاراباغا گلدی. اوْ، بۇرادان ایبراهیمه ائلچی گوْندریب، اوْنا بارؽشیق تکلیف ائتدی. قارا یۇسوفین بۇ تکلیفی شیخ ایبراهیم و مۆتفیقلری طرفیندن قبۇل اوْلونمادی. قارا یۇوسوف ۱۴۱۲-جی ایلین ۱۹ دسامبئریندا کۆر چایؽنی کئچیب شیخ ایبراهیمی و مۆتفیقلرینی داغؽدیب. شیروانشاه ایبراهیم، اوْنون یئددی اوْغلو، قارداشؽ، مصلحتچیلری و کاخئتییا چارؽ کوْنستانتین اسیر آلؽندی. قارا یوسوف ایبراهیمدن ۱۲۰۰ عراق تۆمنی باج طلب ائتدی. شیروانشاهؽن تبریزده‌کی طرفدارلارؽ بۇ مبلغده مال توْپلاییب وئردیلر. قارا یۇسیف اؽ ایبراهیمی آزاد ائتدیکدن سوْنرا، اوْ، ۱۴۱۳-جۆ ایلین آپرئلینده شیروانا قایؽتدی. قارا یۇسوفین قوْشونو شیروانؽ ترک ائتدی.ایبراهیم شیراوانؽ قارا یۇسوفدان آسؽلی وضعیت‌ده اداره ائتمه‌یه باشلادؽ ۱۴۱۷-جی ایلده شیرواندا ایبراهیمین اؤلوموندن سوْنرا اوْنون یئرینه حاکیمییته اوْغلو ، بیرینجی خلیل الله کئچدی. خلیل الله قاراقوْیونلو حاکیمییتینی تانؽمادی و تیموری سۇلطان شاهروخان ایتیفاقا گیردی.۱۴۲۰-جی ایلده یاخؽن آداملارؽن‌دان صادؽق بَی آدلؽ بیر نفری مکتۇبلا آذربایجانا گؤندریب قاراقوْیونلو حؤکم‌دارینی ایطاعته چاغؽردی. شاهرۇخون ائلچیسی رد جوابؽ آلدی گئری قایتارؽلدی بۇ جوابؽ بهانه ائدن سۇلطان شاهرۇخ قوْشون یؽغاراق آذربایجانا هۆجوما باشلادؽ. سۇلطان شاهرۇخو قارشؽلاماق اۆچون یوْلا چؽخان قارا یۇسیف یوْلدا — اۇجان شهرینده ۱۳ نوامبر ۱۴۲۰-جی ایلده وفات ائتدی. قارا یوسوف ارجیشده آتاسؽنین و باباسؽنین یانؽندا دفن ائدیلدی. آنجاق بۇ گۆن تۆربه‌سینین یئری بللی دئییل.

### قارا ایسکندر (۱۴۳۶-۱۴۲۱)

قارا یوسوفدان سوْنرا حاکیمییته گلن قارا ایسکندر بَی، قارا یوسوفون اؤلوموندن ایستیفاده ائتدی فعاللاشان قارا قارا یولوق عوثمان بی سوریه نین قوزیینده ۱۴۲۱-جی ایلین مارس آیؽندا سینجار دؤیوشونده مغلۇبیته اۇغراتدی. بۇ سببدن عوثمان بَی امیر شمس الدین آدلؽ ائلچیسینی قاراباغدا قؽشلایان سۇلطان شاه‌رۇخون حۆضورونا گؤندردی قاراقوْیونلولارین گۆجلنمه‌سین‌دن شیکایت ائتدی. بۇ خبردن ناراحاتلؽق کئچیرن شاهرۇخ غربه دوْغرو حرکته باشلادؽ. یوْلونون اۆستونده‌کی بایزید قالاسؽنی تۇتدوقدان سوْنرا آلاداغا گئتدی. اوْرادان دا وانا ایسفندیارؽن اۆزرینه هۆجوما کئچدی. اسفندیار ایسه گئری چکیله‌رک جیزره ده اوْلان قارداشؽ ایسکندرین یانؽنا گئتدی.شاهرۇخ وان گؤلو اطرافؽنداکی اخلاط، عادیلجواز، ارجیش و وانؽ تۇتدو. قارا یۇلوق عوثمان به‌یین اوْغوللاری علی و بایزید گینه ده آغ قویونلولارین تابع اوْلدوغونو بیلدیردیلر.
شرقی آنادولونو تابع ائتدیکدن سوْنرا شاهرۇخ بۇرادان تبریزه گئتمک نییتینده ایدی، اما بۇ اسنادا قارا ایسکندر و ایسفندیارؽن اخلاط و عادیلجواز اطرافؽنا گلدیکلری خبری چاتدؽ. سۇلطان شاهرۇخون یانؽندا اوْلان قارا یۇلوق عوثمان بَی: "قارا یۇسوفون اوْغوللاری تامامیله یوْخ ائدیلمه‌سه‌، بۇ مملکتلرده قایدا-قانۇن قۇرولمایاجاق و بؤلگه‌دکی خالق صۆلحه قوْووشمایاجاغینی" دئیه‌رک شاهرۇخو قاراقوْیونلولارا تحریک ائتدی. شاهرۇخ قاراقوْیونلولارین اۆزرینه ایلیاس خوْجانین باشچؽلیغ ایله قۆوه گؤندردی.۱۴۲۱-جی ایلین آوقوستوندا باش وئرمیش آلاشکئرد دؤیوشونده قاراقویونلولار مغلۇب اوْلدولار. دؤیوشدن سوْنرا قۇزی عراقا چکیلن قارا ایسکندر، شاهرۇخون خوْراسانا دؤنمه‌سین‌دن ایستیفاده ائتدی آذربایجانؽ یئنیدن اله کئچیردی قارا ایسکندر اوْنا تابعسیزلیک گؤستردی شاهرۇخا تابع اوْلان امیرلری جزالاندؽرماق اۆچون ۱۴۲۲-جی ایلده وان گؤلو طرفه حرکته باشلادؽ. بیتلیسی مۆحاصیره‌یه آلاراق شهرین حاکیمی شمس الدینین بیر نئچه یاخؽن آدامؽنی قتله یئتیردی. ۱۴۲۳-جی ایلده ایسه یئنیدن هۆجوم ائتدی اخلاطا چکیلن شمس الدینین اؤزونو اؤلدوردو و بیتلیسی مۆحاصیره‌یه آلدؽ. وان حاکیمی ملیک احمدی‌ده خیانتینه گؤره اسیر آلدؽ و حبس ائتدیردی. وان گؤلونون اراضیسی یئنیدن قاراقویونلو حاکیمییتینه تابع ائدیلدی. وان گؤلو و اطرافؽن اراضیلری یئنیدن تابع ائتدیکدن سوْنرا قارا ایسکندر قیصاص آلماق اۆچون شیروانا یۆروش ائتدی. ۱۴۲۷-۱۴۲۸-جی ایللرده شیروانا داخیل اوْلان ایسکندر شاماخؽنی چاپؽب-تالادی تبریزه قایؽتدی. ۱۴۲۹-جی ایلده ابهر ، قزوین و زنجانا یۆروشلر ائتدی.
بۇ سۇلطان شاه‌رۇخون آذربایجانا ۲-جی یۆروشونه سبب اوْلدو. ۱۴۲۹-جۇ تبریز و اورمیه یاخؽنلیغیندا سلماس دؤیوشونده قاراقوْیونلولار مغلۇب ائدیلدیلر و ایسکندر عرضروما چکیلدی. شاهرۇخ قایؽتدیقدان سوْنرا ایسکندر گئنه بۆتون توْرپاقلاری اؤزونه تابع ائتدی. وان گؤلو و اطرافؽنین اداره‌سینی قارداشؽ جهان شاها تاپشؽردی. شاهرۇخ گئری قایؽدارکن ابۇ سعیدی اؤزوندن آسؽلی شکیلده قاراقوْیونلو حؤکمداری اعلان ائتدی تاختا اوْتوردو. ۱۴۳۱-جی ایلده قارا ایسکندر گئری دؤندو، ابۇ سعیدی مغلۇب ائتدی و تبریزی یئنیدن اله کئچیردی.
۱۴۳۵-جی ایلده شاهرۇخ آذربایجانا ۳-جۆ یۆروشه باشلادؽ. رئیده دۆشرگه سالدؽغی وخت وانداکؽ جهان شاه‌ؽ حۆضورونا دعوت ائتدی. جهان شاه بۇ دعوتی قبۇل ائتدی و رئیده شاهرۇخلا گؤروشدو. ۱۴۳۶-جؽ ایلده جهان شاه‌ؽ آذربایجان تاختؽنا اوْتوزدوران سۇلطان شاهرۇخ گئرییه‌،هئراتا دؤندو.گئری قایؽدان ایسکندر تبریزه هۆجوما کئچدی، حاکیمییتی یئنیدن اؤز علینه آلماغا چالؽشسا دا بۇنا مۆوفق اوْلمادی. موغان والیسی و شیروان امیرلری ایله ایتیفاقا گیرن جهان شاه‌ؽن هۆجومو نتیجه‌سینده علینجه قالاسؽنا چکیلن ایسکندر ائله اوْرادا دا اوْغلو شاه‌قۇبادین خیانتی نتیجه‌سینده اؤلدورولدو. بئله‌لیکله جهان شاه‌ؽن حاکیمییتی اۆچون بۆتون تهدیدلر آرادان قالخدؽ.

### جهان شاه (۱۴۶۷-۱۴۳۶)
حاکیمییتینی مؤحکملندیردیکدن سوْنرا جهان شاه دؤلتین اراضیسینی گئنیشلندیرمه‌یه باشلادؽ. اوْ، ۱۴۴۰-۱۴۴۴-جی ایلده گورجوستانا یۆروش آپارؽب تیفلیسی تۇتدو. جهان شاه آذربایجاندا بۆتون توْرپاقلاری اؤزونه تابع ائتسه ده، قارداشؽ امیر اصفهان بغداددا اؤزو مۆستقیل حاکیملیک ائتمه‌یه باشلامؽش و اؤز آدؽنا سیکه‌لر وۇردوروراراق مرکزی حاکیمییتله حئسابلاشمؽردی. جهان شاه‌ؽن تیفلیسه هۆجومو ارفه‌سینده امیر اصفهانؽن اؤلوم خبری اوْنا چاتدؽریلدی. گورجوستاندان قایؽتدیقدان سوْنرا بغدادا یۆروشه باشلایان جهان شاه ۱۴۴۶-جؽ ایلین ژۇئنینده بغدادؽ تۇتدو. شهرین اداره‌سینی محمد میرزایا تاپشؽردی تبریزه قایؽتدی ۱۴۴۷-جی ایلده صفوی طریقتی باشؽنا شیخ جۆنئید کئچدی. جهان شاه طریقت عۆضولرینین چوْخالماسیندان چکینهرک شیخ جۆنئیدین عمیسی شیخ جعفره مۆراجیعت ائتدی جۆنئیدین ۱۴۴۹-جی ایلده آذربایجاندان چؽخماسینی تامین ائتدی. آذربایجاندان چؽخان جۆنئید اۇزون حسنه سؽغیندی. ۱۴۶۰-جؽ ایلده شیخ جۆنئید ۱۰۰۰۰ طرفدارؽ ایله داغؽستانا یۆروش ائتدی. بۇراداکی چرکس‌لر برینجی خلیل اللاهی شیخ جۆنئیدله دؤیوشه تحریک ائتدیلر. شیخ جۆنئیدله تک مۆباریزه آپارماقدان چکینن  خلیل الله قاراقویونلو جهان شاه‌دان کؤمک ایسته‌دی. ۱۴۶۰-جؽ ایلده سامۇرچایین سوْل ساحیلیندکی قؽپچاق کندینین یاخؽنلیغیندا شیخ جۆنئیدله بیرلشمیش قوْشونلار آراسؽندا دؤیوش اوْلدو. باش وئرن وۇروشمادا شیخ جۆنئید اؤلدورولدو، اوْنون مۆریدلری ایسه مغلۇب ائدیلدی ۱۴۴۷-جی ایلده سۇلطان شاهرۇخون اؤلوموندن سوْنرا جهان شاه تیموریلرین حاکیمییتینی قبۇل ائتمه‌دی و مۆستقیل حاکیمییته باشلادؽ. ۱۴۴۷-جی ایلده هۆجوما کئچه‌رک سۇلطانیینی، قزوینی و اصفهانؽ اله کئچیردی. ۱۴۵۲-جی ایلده تیموریلرین مۆتفیقی آغ قویونلولارین اۆزرینه یۆروش ائتدی. جهانگیر میرزا قاراقویونلو حاکیمییتینی تانؽدی و صۆلح مۆقاویله‌سی ایمضالاندؽ غرب سرحدلرینین تحلۆکه‌سیزلی‌یینی تامین ائتدیکدن سوْنرا ۱۴۵۳-جۆ ایلده شرقی ایرانا یۆروشلر ائلییب فارس و کیرمان ویلایتلرینی تۇتدو. اما قاراقویونلولارین غرب سرحدلرینده یئنی بیر تحلۆکه یاراندؽ. بئله کی،اوزون‌حسن قارداشؽ جهانگیر میرزانی دئویره‌رک ۱۴۵۲-جی ایلده‌کی صۆلح مۆقاویله‌سینی تانؽمادی. ۱۴۵۷-جی ایلده جهان شاه اوزون حسنین اۆزرینه رستم بین باشچؽلیغی ایله قوْشون گؤندردی. ماردین یاخؽنلیغیندا دؤیوشده رستم بَی مغلۇب ائدیلدی و اؤلدورولدو.
بو مغلۇبیته چوْخ دا اؤنم وئر‌مه‌ین جهان شاه اساس رقیبلری تیموریلر آراسؽنداکی قارؽشیقلیقدان ایستیفاده ائتمه‌یه چالؽشیردی. رئی ده حاضؽرلیقلاری باشا چاتدؽران جهان شاه ۱۴۵۸-جی ایلده گورگان، خارزم، مانقؽشلاق، مشهد ، نیشاپور و غربی خوراسانی تامامیله تۇتدو. بۇ ایلده چوْخ آسانلؽقنان تیموریلرین پایتختؽ هئراتا داخیل اوْلدو. قارشؽسیندا ساده‌جه ماوراءالنهر حاکیمی تیموری ابوسعید قالمؽشدی. آنجاق بۇ وخت اوغلو حسنلینین عۆصیان قالدؽراراق تبریزی تۇتماسی و پیربۇداغین بغداددا عۆصیان خبری اوْنا چاتاندا، ابوسعیدله صۆلح مۆقاویله‌سی باغلادؽ و خوْراسانی تیموریلره سازیشلنیب تبریزه قایؽتماغا مجبۇر اوْلدو. جهان شاه حسنلینین و پیربۇداغین عۆصیانلارینی یاتؽردی. حسنلی ماکو قالاسؽنسا حبس اوْلوندو، پیربۇداق ایسه اعدام ائدیلدی جهان شاه ۱۴۶۶-جؽ ایلده آغ قویونلولاری تابع ائتمئک اۆچون بؤیوک اوْردو ایله تبریزدن حرکت وردی واندا دۆشرگه قۇردو. اۇزون حسن جهان شاه‌ؽ ۱۲ مین سۆواری ایله قارشؽلاییردی. اوْردوسونون آز اوْلماسینا باخمایاراق اوزون حسن ایستراتئژی اهمییتلی قایالؽق و کئچیدلری تۇتموشدو. جهان شاه دؤیوشون چتین و بؤیوک ایتکیلر حئسابؽنا باشا گله‌جه‌یینی بیلیردی. هم‌ده قؽش اوْلدوغو اۆچون اوْردونو یایلاغا گؤندردی، اؤزو ایسه مۇشدا — سنجق آدلؽ یئرده قالدؽ. بۇندان ایستیفاده ائدن اۇزون حسن ۱۴۶۷-جی ایلین نوامبر آیؽندا جهان شاه‌ؽن دۆشرگه‌سینه هۆجوما کئچدی و اوْنو اؤلدوردو.

## اوردو نیظاملاری

قاراقویونلولاردا اوْردو سارایؽن ایختیارؽنداکی قوْشوندان و آیرؽ-آیری ویلایتلرده یاشایؽب، یالنؽز مۆحاریبه واختؽ یؽغیلیب اؤز باشچؽلاری ایله بیرلیکده حؤکم‌دارین کؤمه‌یینه یوْللانان دؤیوشچو دسته‌لریندن ، "چریکلردن" عیبارت اوْلموشدور. قوْشونلاردا هم سوواری ، هم‌ده پیادا حیصّه‌لر واردؽ. حؤکم‌دارین آسؽلیلیغیندا اوْلان امیرلرین هامؽسی امر آلان کیمی اطراف یئرلردن قوْشون توْپلاماغا باشلایؽردیلار کی، بۇ، یاساق آدلاناردؽ. یاساقدان اؤترو ایالتلره امیر و یۆزلرله مۆلازیم گؤندریلیردی.
منقلای قوْشونون اؤن حیصّه‌سینه دئییلیردی. منقلایؽن دا "برنغار" و "جوانغار"اؽ اوْلوردو. منقلایدا مینلرله دؤیوشچو وۇروشوردو، چۆنکی منقلایؽن هۆجومونون و دؤیوشون سوْنراکی گئدیشی اۆچون بؤیوک اهمییتی واردؽ. دؤیوش باشلانمازدان اول اوْردونون مۆعیین بیر دسته‌سی کشفییاتا گؤندریلیر و همین دسته "قاراوول" آدلانؽردی. قاروولا مشهۇر امیرلر رهبرلیک ائدیردی. قاروولون وظیفه‌سی دۆشمنین وضعیتینی اؤیرنمک و مۆمکون اوْلدوقدا اسیر اله کئچیریب گینه قایؽتماق ایدی
**اوْردو** سؤزو **لشکر**، **قوْشون**، اوْردونو تشکیل ائدن عسگرلر ایسه **مۆلازیم**، **عسگر**، **قۇللوقچو**، **نؤکر**، دیلاور** آدلاندؽریلدیلار. دؤیوشچولره ایللیک مواجیب وئریلیردی کی، بۇ دا اوْردو دیوانؽ — دیوان-ای لشکر طرفیندن ایجرا ائدیلیردی
سیلاحلار آراسؽندا قؽلینج، خنجر، اوْخ ، کامان ، تۆفنگ ، بالتا، گۆرز و قالاداغؽدان سیلاحلار — **ره‌اده‌**، **مانجاناق** دا واردؽ. سیلاحلار سیلاح آنبارؽندا ، قۇرخانا ده ساخلانؽلیر و قۇرخانه‌یه خۆصوصی باشچؽلار، یعنی "جببدارلار" رهبرلیک ائدیردیلر. دؤیوشچولرین اکثریتی زیرئهلی ایدیلر. "کجیم" آدلؽ اؤرتوک‌ده دؤیوش لیباسلارؽ سؽراسینا داخیل ایدی.
دؤیوشه شئیپۇر ، ناغارا ، گبرگه ، تبیل و بایراقلا یوْللانیردیلار. هوجوم واختؽ کرنای ، غلبه چالؽناندا ایسه ناغارا سسلندیریلردی. دؤیوش زامانؽ ساواش قۆوه‌لرین بیر حیصّه‌سی ائحتیاطدا دۇرور، دؤیوشو مۆشاهیده ائدیر و لازؽم اوْلدوقدا دؤیوش میدانؽنا چؽخیردیلار
ساواش گؤزلنیلن واخت اراضیلره **ایستیمالتنامه''' گؤندریلیب، مۆکافات ود ائدیلیردی کی، قوْشون توْپلانیشی سۆرعتلندیریلسین. ویلایتلرده یاشایان امیر و فئوداللار فرمان آلان کیمی اؤز دسته‌لری ایله کؤمه‌یه گلیر، یالنؽز ساواش قۇرتاراندان سوْنرا گئری قایؽدیردیلار.

## مدنیت

قاراقوْیونلو حؤکم‌دارلاری حیاتلارؽنین چوْخ حیصّه‌سینی ساواشلاردا کئچیرسه‌لر‌ده علمه و صنعته اؤنم وئرمیشلر. قاراقویونلولاردان اول بیر مۆدت جلایر و تئیموری جانیشینلرین مرکزی اوْلان تبریزده چوْخلو صنعت‌کارلار، شاعرلر و عالیملر فعالیت گؤستریردی.
۱۴۶۰-۱۴۸۰ ایللری آراسؽ چکیلمیش قاراقویونلو مینیاتۇرو.
قارا یۇسیف بۆتون دۆشمنلرینه غالیب گلدیکدن سوْنرا صنعت‌کارلارؽن، شاعر و عالیملرین تبریزدن آیرؽلماماسی اۆچون اوْنلارا شرایط یاراتدؽ و اوْنلار فعالیتلرینی یئنیدن داوام ائتدیردیلر.
قاراقوْیونلو حؤکم‌دارلاری معمارلؽق ساحه‌سینه دقت یئتیریدیلر، اوْنلارین واندا، تبریزده و باشقا اراضیلرده تیکدیردیکلری معمارلؽق اوْبیئکتلری ایندی‌ده قالماقدادؽر. بۇنلاردان جهان شاه‌ؽن تبریزده اینشا ائتدیردییی گؤی مسجید ، جهان شاهؽن حیات یوْلداشی بَییم خاتۇنون مدرسه و عیمارتی، وانداکؽ اۇلو مسجید، اصفهانداکؽ جۆمعه مسجیدی قاراقوْیونلولارین دینی معمارلؽغینین ان گؤزل اؤرنکلریدیر.

### معمارلؽقلاری

جهان شاه باتؽ ایراندا بیر سؽرا معمارلؽق تؤهفه‌لری ایله تانؽنیر. اصفهانداکؽ دربی ایمامؽن شیمالی ایوانؽ اوْنا عائید ائدیلیر. اوْ، بینانؽ شهری فتح ائتدیکدن ایکی ایل سوْنرا، ۱۴۵۳-جۆ ایلده سیفاریش ائتمیش و تقدیس ائتمیشدیر. دروازا کافئل بزکلرینین شاه اثری و  بۇ جۆر ایشلرین ان یاخشؽ نۆمونه‌لریندن بیری حئساب اوْلونور. دروازادا جهانشاهؽن حاکیمییتینی و اوغلو محمدین یئرلی والیلیینی قید ائدن فارسجا یادؽقار بیر یازؽ وار: "ان بؤیوک اراضینین حؤکم‌داری، ان قۆدرتلی اراضینین آغاسؽ و دۆنیانین سۇوئرئن قوْرویوجوسو ابوالمظفر میرزا جهانشاه، الله اوْنون اداره‌چیلی‌یینی ابدیلشدیرسین، بۇ ایالتین هؤکومتینی شاهزاده‌نین قایغؽسینا و رهبرلییینه، محمد ابوالفتح محمدین دینینین سۆتونلارینین دایاغؽنا حواله ائتدیکده‌".جهانشاه هابله ۱۴۵۷-جی ایلده یزد جامع مسجیدینین دوْغو گیریش ایوانؽندا آپارؽلان مریمت ایشلری ایله تانؽنیر. گیریش قاپؽنؽن مرکزینده جهانشاهؽن آدؽنا حصر اوْلونموش بیر یادیقار وار: "بۇ اۇجا تقین قۇرولوشو ۸۶۱-جی ایلین زیلحجه آیؽندا ابوالمظفر سۇلطان جهان شاه، نیظام الدوله ولدین الحج قنبرین حاکیمییتی دؤورونده برپا ائدیلمیشدیر." بۇ تؤهفه‌نین خۆصوصیله گیریش مۆقرنه‌لری ایله علاقه‌لی اوْلدوغو دۆشونولور. تبریزده‌کی گؤی مسجید جهانشاهؽن حیات یوْلداشی طرفیندن قوْیولموش تملله اینشاسؽنا باشلانؽلمیش و ۱۴۶۵-جی ایلده باشا چاتدؽریلمیشدیر.مسجیدین جنۇبوندا بیر چؽخینتی عمله گتیرن مقبره‌نین اؤزونون تیکینتیسی آغ قوْیونلولارین حاکیمییتی دؤورونده ۱۴۸۰-جی ایللره قدر داوام ائتمیشدیر. گیریش قاپؽسیندا جهانشاهؽن آدؽنا یادیقار بیر کیتابه‌ده وار.

## ایندیکی قاراقویونلولار
قاشقائیلردن بیر ائل قالیر و شاهسونلردن بیرائل باغدادین شاهسون ائلیندن بیرائلی قاراقوینلولارداندی قاراقوینلولار صفویه زامانیندا شاهسون ائلی اولدولار و صفویه لَره کمک ائتدیلر. ایندی اربیلده و کرکودا و نچه یرلرده قاراقوینلولار واردیلار.

## بیرده باخ
*پیر بوداق (والی)
*آرتوقلو بی‌لیگی

## گؤرونتولر


File:Tour d'Erivan.jpg

File:Argavand Funerary Tower3.JPG

File:Argavand Funerary Tower4.JPG



## قایناقلار

بؤلمه:آذربایجان تاریخی
بؤلمه:تاریخی دؤولتلر
بؤلمه:تورک تاریخی
بؤلمه:اوغوزلار