open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
۲۸ نوْوامبر

**۲۸ نوْوامبر**: 
* ۱۵۲۰ - سیّاح فردیناند ماژلان آمریکانین ان جنوب نؤقطه‌سی اوْلان ماژلان بوْغازینی کئچه‌رک ساکیت اوْقیانوسا گیرمیشدیر.
* ۱۷۸۹ - فرانسه‌لی حکیم ژوزف گیوتین اؤلوم آلتینی (گیوتینی) فرانسه مجلیسینه تقدیم ائتمیشدیر.
* ۱۸۹۳ - قادینلار ایلک دفعه اوْلاراق یئنی زلانددا سئچکی‌ده ایشتیراک ائتمیشلر.
* ۱۹۰۹ - فرانسه حؤکومتی دوْغوش کئچیرن قادینلارا ۸ هفته اؤدنیشسیز مزونیّت حۆقۇقو وئرمیشدیر.
* ۱۹۱۲ - آلبانیا عثمانلی ایمپیراتورلوغوندان باغیمسیزلیق اعلان ائتمیشدیر.
* ۱۹۱۲ - روسیهده دؤردونجو دؤولت دۇماسی ایشه باشلامیشدیر.
* ۱۹۱۸ - شوروی قوْشونلاری استونیایا هۆجۇم ائتمیشدیر.
* ۱۹۲۴ - ایلک فنرباخچا-بئشیکتاش مۆسابیقه‌سی کئچیریلمیش٬ اوْیون ۰-۲ حسابی ایله فنرباخچانین خئیرینه باشا چاتمیشدیر.
* ۱۹۳۸ - آتاتۆرکون تاریخی وصیتنامه‌سی آچیقلانمیشدیر.
* ۱۹۳۸ - ایران فرانسه ایله ایلگی‌لری کسمیشدیر.
* ۱۹۴۳ - شوروی٬ آمریکا بیرلشمیش ایالتلری و بؤیوک بریتانیا دؤولت باشچیلاری‌نین تهران کوْنفرانسی باشلامیشدیر.
* ۱۹۴۵ - ائرمنیستانین رهبری ه.آرتیونوف ایستالینه مۆراجیعت ائده‌رک داغلیق قاراباغین ائرمنیستانا بیرلشدیریلمه‌سینی ریجا ائدیر.
* ۱۹۵۸ - چاد٬ کونگو٬ گابون٬ مالی٬ موریتانی و سنگال باغیمسیزلیق‌لارینی اعلان ائتمیشلر.
* ۱۹۶۹ - ایتالیا بوْشانما قانونی‌لشدیریلمیش‌دیر.
* ۱۹۷۷ - آرکادی ووْلسکی‌نین رهبرلیک ائتدیگی قوْندارما «داغلیق قاراباغ اۆزره خۆصۇصی ایداره کوْمیته‌سی» لغو ائدیلمیشدیر.
* ۱۹۹۴ - نوْروژلیلر رفراندومدا اوروپا بیرلیگینه قاتیلماغین لاییحه‌سینه سس وئرمیشلر.
* ۲۰۰۲ - عبدالله گۆل تۆرکیه‌نین ۵۸-جی حؤکومتینی قۇرموشدور.
* ۲۰۰۶ - روم پاپی بندیکت مسئحیّته عایید مۆقدّس یئرلری گؤرمک اۆچون تۆرکیه‌یه گلمیش‌دیر.
* ۲۰۰۷ - رجب طیب اردوغان تۆرک سیلاحلی گۆجلرینه عیراقدا عملیّات آپارماغا ایجازه وئرمیشدیر.

بؤلمه:۲۸ نوْوامبر
بؤلمه:ایلین گونلری
بؤلمه:نوْوامبر آیی‌نین گونلری
ایقتیصاد

بندانگشتی|ایقتیصادی اندیکاتور نومادی
**ایقتصاد** (اینگیلیسجه: Economy) آلیش، ساتیش، تولید یوخسا اورتیم، یایما، محصوللار و خیدمتلره مربوط اولان بیر علم یوخسا بیلیم بو بیلیم ۳ بولوم ده دیر ۱-میکروایکونومی یوخسا میکرو ایقتیصاد ۲-ماکروایکونومی یوخسا ماکرو ایقیصاد ۳- اولوسلار آراسی ایقتیصادی یوخسا بین الخالق ایقتیصاد. 

ایقتیصاد بیلیمین ان چوخ قبول اولونان تانیمی بو دور((بیر توپلومسالین یوخسا جامیعه نین آز یوخسا اوستی باغلی اولان قایناقلارنان نجور او توپلومسالین چوخلی ایستدیخلرین یتیشدیرمک ایچون اوخویوپ آراشدیرما)).۲

## قایناقلار

۲-اقتصاد کلان جوزوسیندن

بؤلمه:Economy
بؤلمه:Main topic articles
قالیوم آرسنید

**قالیوم آرسنید** (، ، ) بیر شیمیایی ماده.  قیٛرمیزی، کریستال حالتینده تاپیلار.
## بیرده باخ

*شیمی
*ترموشیمی
*شیمی فیزیک
*آنالیتیک شیمی
*اورقانیک شیمی
*بیوشیمی
*الکتروشیمی
*فارماکولوژی
*پولیمر
*بیولوژی
*ژئوشیمی
*فوتوشیمی

## قایناق‌لار

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Gallium arsenide»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۲۹ نوْوامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر). 

بؤلمه:شیمی
باراک اوباما

**باراک اوباما** یادا **ایکینجی باراک حسین اوباما** ()، (دوغوم:   ())، آمریکا بیرلشمیش ایالتلرینین دموکرات حزبینین عضوو ، ایلینوی ایالتینین سناتورو،۲۰۰۹اونجو ایلین  ژانویهٔ سینین۲۰سیندن آمریکا بیرلشمیش ایالتلرین جومهور رییسی و  قیرخ دؤردونجو آمریکا جومهور رییسی و نوبلین باریش جایزه سین قازانان.

اوباما روسیه ایران و کوبانان ایلیشکیلری یاخجیلاشدیرماغا چالیشدی و عراق دان آمریکا اردوسون چیخارتدی آما داعیش ایچون بیر بولومون گری قیتردی .

اورنک اوباما ایرانا قارشی ایران نوکلییر آنلاشماسین یاپدی.

## قایناقلار

* 
* 
* 
* 
* 
* 

## آرتیق اوخو

* 
* 
* 
* 
* 
* 

## ائشیک باغلانتیلار

### رسمی

*  of The Obama Foundation
*  of the Barack Obama Presidential Library
*  of Organizing for Action
* White House biography

### آیری

* Column archive at *[[HuffPost|The Huffington Post]]*
* 
* 
* Teague Beckwith, Ryan (March 23, 2017). "Read Barack Obama's Statement on the Anniversary of Obamacare". *Time* magazine. Archived from the original on March 31, 2017. Retrieved March 31, 2017. See also: Taylor, Jessica (March 23, 2017). "Obama: 'America Is Stronger Because Of The Affordable Care Act'". National Public Radio. Archived from the original on March 31, 2017. Retrieved March 31, 2017.
* Obama B. "The President's Role in Advancing Criminal Justice Reform". *[[Harvard Law Review]]*. Published January 5, 2017.
* 
* 
* 
* 
* Collected news and commentary at the *Tampa Bay Times*s PolitiFact.com
* Collected news and commentary  at *The Washington Post*s Fact Checker blog
* "Barack Obama is officially one of the most consequential presidents in American history" by Vox author Dylan Matthews on March 24, 2017. Archived from the original on March 24, 2017. Retrieved April 2, 2017. The article describes the successes and failures of Barack Obama's domestic and foreign policy as well as provides articles for further reading in this context.
*  "Former President Barack Obama—along with key advisers, mentors, and rivals—tells the story of his climb from Chicago to the national stage."
* 
* 
* 
* 
* 
*Stuart A. Rose Manuscript, Archives, and Rare Book Library, Emory University: Barack Obama letters to Alexandra McNear, 1982-1984

بؤلمه:باراک اوباما
بؤلمه:۱۹۶۱-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:یاشایان اینسانلار
بؤلمه:۲۱. یوز ایلده آمریکالی سیاستچیلر
بؤلمه:ایلینوی دوغوملو فعاللار
بؤلمه:آمریکالی سیاسی یازیچیلار
بؤلمه:ویدئو کلیپلری اولان مقاله‌لر
بؤلمه:ایلینوی دموکراتلاری
بؤلمه:شیکاقو سیاستچیلری
بؤلمه:هونولولو سیاستچیلری
بؤلمه:ایلینوی سناتورلار
بؤلمه:شیکاقو دوغولان یازیچیلار
بؤلمه:آمریکالی سیاستچیلر
آغ‌دنیز بؤلگه‌سی

**آغ‌دنیز بؤلگه‌سی**، تۆرکیه‌نین یئددى جوغرافى بولگه‌سیندن بیریدیر.آنادولونون جنوبوندا آغ‌دنیز صاحلى بويو اوزانير. أنى ۱۲۰-۱۸۰ كم اراسيندا دئيشير. غارب و ﺵﻤﺎل غاربنده اژه بؤلگه‌سی، ﺵﻤﺎلنده مرکزی آنادولو بؤلگه‌سی، شارقينده جنوب شرق آنادولو بؤلگه‌سی، جنوبوندا اسه آغ‌دنیز يرلشير. جنوب-شارقدان سوریه اله قونشودور.

## جوغرافىا
صاحل اوزونلوغو شارقده سوریه سرحديندن غاربده مارماریسه قادر ۱۵۴۲ كيلومتردير. آغ دنيز بؤلگه‌سینين ارازى قورولوشو اولدوقجا داغليق و كله-كوتورلوكدور. بؤلگه‌نين اوز شكيللرينين أساس جيزگيلرينى توروس داغلارى معین أدير. تورکيەنين، بی‌شهر و اغیردیر کيمى بویوک شيرين سو گوللەرى بورادادير. غارب توروس داغلارى، ديک ﻡﺎﺋﻞى یاماجلاريندان إنەن بول سولو چایلار تارافيندان پارچالانميش و ادەتەن بویلا اوزانان دەرين دەرەلەر اورتایا چيخميشدير. اورتا توروس داغلارى، جەنوب غاربدەكى طاشۀلى یایلاسى ايله شمال شارقداكى اوزون يایلا اراسيندا اوزانير. لوبنان تورپاقلاريندان چيخاراق شيمالا دوغرو اخان و آنتاكیا یاخينليغيندا ديک بير نقطئ-نظرلا غاربه قایتان آ عاصی چایى، آميک دوزونون جەنوب-غارب تارافيندا، كەنيش أساسلى بير دەرەدەن كەچير و سمعان‌داغ یاخينليغيندا دەنيزه توكولور. چوکوروا، شارقده نور داغلارى، غاربده اسه اورتا توروسلار اله ماهدودلاشير. بۇ كنيش دوزنليک غاربده سيهان چايى شارقده جيهان چايلارينين داشيديغى اللويلرله يارانميش بويوک دلتا دوزنليغيدير. چوکوروا نين شيمال حصهلرى بۇ ایکی چاين قوللارى اله ئر ئر پارچالانميش بير يايلا شكلينددير . بؤلگه‌دكى أن أهمیتلى اخار سولار شارقدن غاربه دوغرو سيرا اله عاصی، جيهان و سیحان چايلارى اله گوكسو، كورپو سويو، آغسو، أشن و دالامان چايىدر.

## ايل|اوستانلر

آغ‌دنیز بؤلگه‌سی سرحادلرى اچريسيندكى ايللر اشاغداكيلاردير:
* آدانا
* آنتالیا
* بوردور 
* ختای
* اسپارتا 
* مرسین
* عثمانیه
* قهرمان مرعش (بعضی ايلچهلرى خارج)
* قرامان (بعضی ايلچهلرى خارج)
* افیون قره‌حصار (بعضی ايلچهلرى) 
* دنیزلی (بعضی ايلچهلرى) 
* غازی عینتاب (بعضی ايلچهلرى)

## اهالی

## بیرده باخ
*تورکیه جومهوریتی‌نين جوغرافی بؤلگه‌لری
*تورکیه شهرلرینین سییاهه‌سی
*تورکیه

## قایناقلار
نسکار

بندانگشتی|سول|نسکارین لوقوسو**نسکار** (انگلیزجه. NASCAR: National Association for Stock Car Auto Racing ) آمریکا دا **استوک ماشینلار یاریشماسی میلّی دَرنَگی**، شومالی آمریکادا بیر استوک ماشین موسابقه‌سی یولا سالان دونیا دا تانینمیش بیر تشکیلاتدیر. آمریکادا **استوک ماشین**(Stock Car)، موتورو گوجلندیریلمیش، و ایمنی سی تقویت اولونموش معمولی ماشینلارا دئییلیر. نسکاری 1948جی ایلده **سئر بیل فرانس** آدلی بیر تانینمیش موسابقه سوروجوسو و تاجیر قوردو، و 2003 ایلینده ده اونون نوه سی **برایان فرانس** نسکار باشچی سی اولدو.    
بندانگشتی|سول|نسکارین اسپرینت موسابقه‌سیندن بیر عکسنسکارین ان بؤیوک یاریشلاری **یوخاری سورعت کاپ سریسی** (Sprint Cup Series) ، **زفینیتی سریسی** (Xfinity Series) ، **دونیالیق کامیونلار کمپی سریسی** (Camping World Truck Series) دیرلار. 
نسکار موسابقه‌لری، آمریکا فوتبال لیگیندن سونرا، آمریکا تیلویزیونلاریندا ایکینجی ان چوخ باخیلان ایدمان موسابقه‌سیدیر. بو موسابقه دونیانین 150 اؤلکه سینده ده یاییلیر.

## قایناقلار
مهران مدیری

**مهران مدیری**, (دوغوم ۱۸ فروردین ۱۳۴۶ تهران) ایرانلی آکتور، دایرکتور,سینماچی، سینما پالتارچی سی و سس آکتوری. اونون فارسجا اولان یاراتدیقلاری ایران تلویزیون و سینماسیندا چوْخ مشهوردور ، یاراتدیقلاری چوْخلو طنز و ایجتماعی ساحه‌لرده‌دیر .اوْ گۆن موضوعلارینی فوکاهی سینمادا یارادیر. دۆزلتدیگی سریاللارین فارسجا آدلاری: ساعت خوش(خوش چاغ)، پاورچین(دینگه دینگه)، نقطه‌چین(نقطه نقطه)، شب‌های برره(برره گئجه لری)، باغ مظفر(مظفر باغی)، مرد هزارچهره(مین اوزلی کیشی)، مرد دوهزارچهره(ایکی مین اوزلی کیشی)، قهوه تلخ(آجی قهوه)، ویلای من(منیم ویلام)، شوخی کردم(شوخلوق ائتدیم) و در حاشیه(قیراقدا)

نیوزویک قزئتی مهران مدیرینی ایرانین ۲۰.جی گۆجلو کیشی‌سی تانیتدیریب.

## یاشامی

عائیه‌نین آخیر اوشاقی‌دیر و اوچ بؤیوک قارداشی وار. ۱۶ یاشدا تئاتر ایشلری گوردی و ۱۳۶۸ اینجی ایلده رادیودا گئجه ناغیلی رادیو سسینده ۶ ایل دانیشان اولدو. ۱۳۷۲اینجی ایلده داریوش کاردان فیلمینده اوینادی و بیرینجی تلویزیونی ایشلرین یاراتدی. سون ایللرده چوْخلو تلویزیونی ایشلرده اوینادی و۱۳۷۲اینجی ایلده آدلیملاشدی و تلویزیون ایشلرینده آکتور و دایرکتور اولدو.

## اوْینادیغی فیلم‌لر

## قایناقلار

بؤلمه:سینما
بؤلمه:ایرانلی کیشی سینماچیلار
بؤلمه:ایرانلی سینماچیلار
بؤلمه:تهرانلی موسیقیچیلر
بؤلمه:Iranian stand-up comedians
بؤلمه:Iranian male television actors
بؤلمه:Iranian television directors
بؤلمه:۱۹۶۷-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:یاشایان اینسانلار
بؤلمه:Iranian comedians
بؤلمه:Iranian television talk show hosts
بؤلمه:Islamic Republic of Iran Army soldiers of the Iran–Iraq War
قیز

**قیز** اینسانین دیشی اوشاغی. قیزین نه زامان بیر خانیم اولماسی موختلیف اؤلکه‌لر و جامعه‌لرده فرقلیدیر.
## گؤرونتولر

Image:Young Girl with Umbrella Kathmandu Nepal Luca Galuzzi 2006.jpg|نپال‌لی بیر قیز
Image:Alida Buckle.jpg|جنوبی آفریقادا قزئته‌چی بیر قیز
Image:Girl of wagifa.jpg|ایتی قوجاقلایان پاپوایئنی گینه‌‌لی بیر قیز
Image:Girl in india.jpg|هیندوستان‌لی قیز
Image:Two girls in slum - Kenya.jpg| کنیالی ایکی قیز
Image:Sheila Balbacal.jpg|فیلیپینلی بیر قیز
Image:Children of Sir Dawda Elementary School.jpg|گامبیا‌دا بیرنئچه قیز
Image:Cutest girl ever.jpg|سیرالئون‌دا بیر قیز
بندانگشتی|قیزلا اوغلانین گۆلشمه‌سی|آلمان‌دا بیر قیز

## قایناقلار

بؤلمه:اینسان
اکولوژی

**اکولوژی** (یا دوغا بیلیمی یا دا دوغابیلیم) — جانلیلارین بیربیرلری و چئوره‌لری ایله ایلیشکی‌لرینی اینجه‌له‌ین بیلیم‌دیر. ائکوسیستئم‌سه جانلی و جانسیز چئوره‌نین تامامی‌دیر. 
 
 

## بیرده باخ

## قایناقلار
 

بؤلمه:اکولوژی 
بؤلمه:طبیعت 
بؤلمه:دوغال چئوره 
بؤلمه:۲۱. یوز ایلده دوغال چئوره
سلیم مؤذن‌زاده اردبیلی

**سلیم مؤذن‌زادهٔ اردبیلی** (دوغوم: ۱۳۱۵، اؤلوم گونو: ۲ آذر ۱۳۹۵)ـ **سلطان الذاکرین** لقبی ایله مشهور اوْلان، آدلی سانلی مدّاح، اردبیل شهرینده دونیایا گلیبدیر. چوخلو تورکجه نوحه‌لر و مرثیه‌لر اوخویوب.

## حیاتی
اردبیلده ۱۳۱۵ ـ نجی ایلده دونیایا گؤز آچدی. تورکجه‌یه علاوه عربجه و فارسجا دیللرینی ده بیلیرمیش. اونون آتاسی شیخ عبدالکریم موذن‌زاده اردبیل رادیوسوندا بیرینجی اذانچی ساییلیر. قارداشی رحیم موذن‌زاده ان باش اذانچی‌لاردان ایسلام دونیاسیندا ایدی. آذربایجان جمهوریتی باشباخانی حیدر علی‌اف دونیادان گئدنده اونون ختمی اۆچون باکو شهرینه چاغیریلدی.

## شیخ فرج اوغلانلاری
بوتون شیخ فرج اوغلانلاری اردبیل شهرینده اذانچی و نوحه اوخویان اولوبدور کی بۇ شیخ فرج اوغلانلاریندا ارثی بیر سسدیر کی اونلارین بوغازلاری و خوش سسلری ارثی دیر. شیخ فرج سلیمین بؤیوک آتاسی ایدی کی اوندان چوخ آز بیلگی وار و اسکی چاغدا اردبیل شهرینده اذانچی ایمیش. بئله دئییلیردی کی اوچ آغاجدان اونون سسی دؤوره کندلرده ائشیدیلردی کی او زینال مچیدینده اذان وئرردی و سحر چاغی اونون سسی اردبیل و اوچ آغاجلیقدا اوْلان کندلرده ائشیدیلردی. شیخ عبدالکریم ایراندا و ایسلام دونیاسیندا بیرینجی اذانچی ایدی کی اونون سسی چوخ آدلیم و اوره‌یه یاتیم ایدی. شیخ عبدالکریم ۱۲۷۳-نجو ایلده دونیایا گلمیشدی و ۱۳۲۱-نجی ایله‌دک میرزا علی اکبر مچیدینده آذان وئریریدی. اونون بئش اوغلو نعیم، سلیم، رحیم، محمود و داود ایدیلار. رحیم‌ین اذان سسی ایران تلویزیون و رادیوسوندان یاییلیر.

شیخ عبدالکریم ۱۳۲۱ -نجی ایلده مشهد یولوندا تهراندا عین الدوله خیاوانیندا اذان وئردی. اونون سسین تهراندا سولطان مچیدینین پئشنامازی ائشیتدی و اونو سولطان مچیدینده اذانچی ائتدی. شیخ عبدالکریمین سسی گونده اوچ دفعه رادیودان یاییلاردی. شیخ عبدالکریم ۱۳۲۹-نجو ایلده تهراندا دونیادان گؤزون یومدو.

## قایناقلار

بؤلمه:تورک دیلینده نوحه اوخویانلار
بؤلمه:مرثیه ادبیاتی
بؤلمه:نوحه اوخویانلار
۲۹ نوْوامبر

۲۹ نوْوامبر: 
* ۱۵۸۰ - اینگیلیسلی سیّاح فرانسیس دریک دۆنیا سیاحتینی باشا باشا وۇراراق یۇردونا دؤنموشدور.
* ۱۷۸۳ - روس الیفباسینا یئنی حرف — «Ё» آرتیریلمیشدیر.
* ۱۸۹۹ - بارسلونا فوتبال کلوبو یارادیلمیشدیر.
* ۱۹۲۰ - اوْنونجو قیزیل اوْردو ایروانا گیرمیش٬ ائرمنیستاندا شوروی حاکیمیّتی قۇرولموشدور.
* ۱۹۲۲ - توتانخامونون مومیایی‌سی‌نین آردیندان اوْنون واریداتی دا آشکار ائدیلمیشدیر.
* ۱۹۲۹ - آمریکالی طیّاره‌چی ریچارد بیرد ایلک دفعه جنوب قۆطبو اۆزرینده اۇچموشدور.
* ۱۹۳۲ - فرانسه و شوروی هۆجۇم ائتمه‌مک باره‌ده آنلاشما ایمضالامیشدیر.
* ۱۹۶۲ - فرانسه و بؤیوک بریتانیا سسدن‌سۆرعتلی مۆلکی طیّاره (کونکورد) ایستحصال ائتمک باره‌ده مۆقاویله ایمضالامیشلار.
* ۱۹۷۹ - آمریکا حؤکومتی سفیرلیک امکداشلاری‌نین گیروْو گؤتورولمه‌سینه گؤره ایراندان لاهه محکمه‌سینه شیکایت ائتمیشدیر.
* ۱۹۸۴ - بیرلشمیش میلّتلر تشکیلاتی بیر ایلده ۳۰۰٫۰۰۰ اتیوپی‌لی‌نین آجلیقدان اؤلدوگونو رسماً آچیقلامیشدیر.
* ۱۹۹۶ - هاله محکمه‌سی ۱۲۰۰ بوسنی‌لی‌نین اؤلومونده ایشتیراک ائتمیش عسگره ۱۰ ایل حبس کسمیشدیر.

بؤلمه:۲۹ نوْوامبر
بؤلمه:ایلین گونلری
بؤلمه:نوْوامبر آیی‌نین گونلری
۳۰ نوْوامبر

۳۰ نوْوامبر: 
* ۱۵۱۷ - مارتین لۆتر اؤز تزلرینی اعلان ائتمیشدیر. 
* ۱۶۰۹ - قالیلوْ قالیلي ایلک دفعه آي سطحینین نقشه‌سینی ترتیب ائتمیشدیر. 
* ۱۷۸۶ - توْسکانا ویلايتی (ایتاليا) تاریخده ایلک دفعه اؤلوم حؤکمونو لغو ائتمیشدیر. 
* ۱۸۴۰ - ناپوْلئوْن بوْناپارتین جسدی‌نین قالیقلاری مۆقدس يلِنا آداسیندان پاریسه گتیریلمیشدیر. 
* ۱۸۷۲ - تاریخده ایلک دفعه قلازقوْ شهرینده اینگیلیس و ایسکاتلند میلی يێغما کوْماندالاری آراسیندا بئين الخالق فۇتبوْل اوْيونو کئچیریلمیشدیر. 
* ۱۹۱۹ - فرانسه‌ده قادینلار سس وئرمه حۆقوقو الده ائتمیشلر. 
* ۱۹۲۰ - آذربایجاندا قادین کوْمیته‌لری‌نین يارادیلماسینا باشلانیلمیشدیر. 
* ۱۹۲۵ - آذربایجان کوْمونیست حیزبی‌نین يئددینجی قۇرولتايی ایشه باشلامیشدیر. 
* ۱۹۳۹ - شوروی ایتفاقی فنلاندا هۆجوم ائتمیشدیر. 
* ۱۹۵۰ - موْسکودا آذربایجان ادبیاتی و اینجه‌صنتی گۆنلری کئچیریلمیشدیر. 
* ۱۹۹۹ - اوروپا اینسان حاقلاری محکمه‌سی ترروْرچو عبدالله اؤجالان باره‌سینده چێخاریلمیش اؤلوم حؤکمونون ایجراسینی داياندیرماغی طلب ائتمیشدیر. 
* ۱۹۹۹ - کويت مجلیسی قادینلارین سس وئرمه حۆقوقونون تانینماسینا دایر قانون لايیحه‌سینی رد ائتمیشدیر. 
* ۲۰۰۷ - تاجیکیستان مجلیسی آذربایجان وطنداشلاری اۆچون ویزا رژیمینی بیردفه‌لیک لغو ائتمیشدیر. 

بؤلمه:۳۰ نوْوامبر
بؤلمه:ایلین گونلری
بؤلمه:نوْوامبر آیی‌نین گونلری
۱ دسامبر

**۱ دسامبر**: 
* ۱۷۷۴ - بؤيوک بریتانيا ایله اوْنون قوزئی آمریکا مۆستملکلری آراسیندا تیجارت بايکوْتو قۆووه‌يه میندی. 
* ۱۸۸۷ - شرلوْک هوْلمس حاقیندا بحث ائدن "نارینجی رنگلی اِتيود" روْمانی چاپدان چێخیر. 
* ۱۹۲۰ - آذربایجانین زنگزور ماحالی‌نین بؤيوک حیصه‌سی موْسکو رهبرلیگی‌نین قراری ایله ائرمنیستانا وئریلمیشدیر. 
* ۱۹۴۳ - اۆچ مۆتفیق دؤولت باشچیلاری‌نین - شوری (یوسیف استالین)، آمریکا بیرلشمیش ایالتلری (فرانکلین رۇزولت) و بؤيوک بریتانيا (وینستون چرچیل)، تهران کوْنفرانسی باشلايیر. 
* ۱۹۶۳ - اۇرتا -بۇلاک ياتاغیندا طبیعی قاز پارتلايیچی باش وئریر. آلوْو اۆچ ایل يانیر (1064 گۆن). 
* ۱۹۹۰ - لا- مانش بوْغازی آلتیندا تۇنل قازان فرانسه و بؤيوک بریتانيا قازماچیلاری بیر-بیری ایله گؤروشورلر. 
* ۱۹۹۴ - آذربایجان جومهوریتی آنقوْلا ایله دیپلوْماتیک علاقه‌لر قۇرموشدور. 
* ۲۰۰۹ - اوروپا بیرلیگینده لیسبوْن مۆقاویله‌سی قۆووه‌يه مینیر.

بؤلمه:۱ دسامبر
بؤلمه:ایلین گونلری
بؤلمه:دسامبر آیی‌نین گونلری
ائیرباس

**ائیرباس** ، اوروپادا اوچاق قوران فابریکا.دۆنیادا ان بؤیوک اوچاقی قوشوب.مرکزی دفتری فرانسه ده تولوز شهرینده اولور و اونون قوللاری بوتون اوروپاده اولور.ائیرباس قوروسونا بیر قول ائیرباس فابریکاسی اولور.

بؤئینگ فابریکاسیندان سورا ایکینجی بؤیوک اوچاق قوران فابریکا آدلانیر. دونیادا یاری مسافر و یوک داشیان اوچاقلاری قوروب.

۱۲۹٬۴۴۲ نفر ایش گورنی وار و ۱۶ دفتری. آلمان، فرانسه، ایسپانیا، بریتانیا اؤلکه لرینده قوللاری اولور. اونون سون مونتاژ ایشلری تولوز هامبورگ سویل و چینده تیانجین شهرینده اولور. بو کمپانی آمریکا بیرلشمیش ایالتلرینده و ژاپون و چین اؤلکه لرینده دفتری و قولو اولور.

## قایناقلار

بؤلمه:اوچاقلار
تورک هاوا یوللاری

thumb|تورک هاوا یوللاری مرکزی تیکینتی سی
**تورک هاوا یوللاری** (آنادولو تورکجه سی بوتون آدی. Türk Hava Yolları Anonim Ortaklığı، قیساجا THY) تورکیه نین میلّی هاوایولو شیرکتی، یانی بایراق داشیجی سی دیر. تورک هاوا یوللاری نین باش‌مرکزی ایستانبولدادیر. تورک هاوا یوللاری نین اوچوش خطی اوروپا، اورتا شرق، اوزاق شرق، شومالی آفریقا، شومالی و جنوبی آمریکا یا قدر اوزانماقدادیر.  2014 ایلینده جمعی 54.7 میلیون موسافیری واردیر. 

اسکای تراکس 2015 جایزه‌لرینه گؤره، 5جی دفعه اوروپانین ان یاخشی هاوا یولو سئچیلیب و حال حاضیردا دونیانین ان یاخشی 4 هاوا یوللاری آراسیندا دیر. آیریجا بونون ائشیگینده بیر چوخ عرصه‌ده یوخاری درجه لر الده ائتمیشدیر. استار آلایانس عضوو اولان تورک هاوا یوللاری، یاخیندا باشلاناجاق نوقطه لر ایله بیرلیکده، 110 اؤلکه ده 230 ائشیک خط (سون اعلان ائدیلنلره گؤره هونگ کونگ، کوزوو، قوزئی قیبریس، و تایوان آیری اؤلکه لولاراق قبول ائدیلمکده دیر) و 50 ایچ خط (آنادولوجت اوچدوغو نوقطه لردن ائشیک) ، جمعی 280 نوقطه یه سفر دوزنلمکده دیر. بو اوچوش خطی ایله ان چوخ اوچوش خطی اولان هاوا یوللاری لیستینده، دونیادا 4جو سیرادا یئر آلماقدادیر. تورکیه هاوایوللاری ایستانبولدان تبریز و تهران هاوا آلانلارینا دا خطی واردیر، و خبرلره گؤره قرار دیر اردبیل و اورمیه یه ده ایستانبولدان اوچوش خطی آچیلسین.

## تاریخچه
1933جی ایل مئی آیی نین 20جی گونونده، 2186 ساییلی قانونلا قورولان، و بیرنجی آدی هاوایوللاری دؤولت ایشلتمه اداره سی اولان تورک هاوا یوللاری، 1935 ایلینه دک میلّی دیفاع ویزارتینا  باغلی قالدیقدان سونرا، 2744 ساییلی قانونلا، عمومی ویزارتینا  باغلانمیشدیر.

اسکی آدی ایله **دؤولت هاوا یوللاری**، ایندیکی **تورک هاوا یوللاری**، بئش طیاره و 23 صندلی (قولتوق) توتومو ایله 1933 آوقوست تاریخینده اوچوشلارا باشلامیشدیر. 

## تورک هاوا یوللاری نین طیاره‌لری
2015 اوکتوبر آیینداکی ایطلاعاتا گؤره، تورک هاوا یوللاری فیلوسو 288 یولجو طیاره‌سی و 10 کارقو (یوک داشیما) طیاره‌سی، جمعی 296 طیاره‌یه یئیه دیر. طیاره‌لرین اورتالاما یاشی 6.6 ایلدیر.

## قالری

Turkish.a321-200.tc-jre.arp.jpg|ایرباس آ321-200
Turkish.a330-200.tc-jnd.arp.jpg|ایرباس آ330-200
Turkish_a340-300_tc-jih_arp.jpg|ایرباس آ340-300
Boeing_737-800_Turkish_Airlines.jpg|بویینگ 737-800
Turkish_Airlines_B777-300ER_TC-JJB_at_LHR.jpg|بویینگ 777-300 ای آر


## قایناقلار
* تورکجه ویکی پدیا
پترا

left|398x398px
**پترا ** یا پالمیرا .(عربجه. البتراء) ایندیکی اوردون جنوبوندا یئرلشمیش تاریخی بیر یئر دیر. پترا نبطی لرین باشکندیمیش و بو شهرین آلیش وریش یوللاریندا میش و بو یوزدن بو شهرین آلئش وریش دن چوخ یاخجی قازاناجاخی وارمیش.

## تاریخی
نبطی لر حکومتی مرکزی اولموشدور. یونان کؤکنلی اولان **پترا (**Πέτρα**) **سؤزونون معناسی داش دئمکدیر. نبطی لر اؤز ائولرینی داغین قوینونو اویاراق دوزلتدیکلرینه گؤره اورانی بئله آدلاندیرمیشدیلار. دئییلنه گؤره عربجه او محله نین آدی **حیصنی سل**، **قایا دووار** اولموشدور. اونلاریت ائولرینین قالیقلاری هله ده موسا وادیسینده هارون داغی نین اوجاالیقلاریندا (اوردون اؤلکه سینده) قالماقدادیر.

نباتلیلار حاکمیتی میلادی تاریخی نین ایکینجی یوز ایللیگینه دک دوام ائتمیشدیر. 106جی ایلده روم ایمپراتورلوغو بو اراضی نی ایشغال ائدرک اؤز تورپاقلارینا قاتمیشدیر.

پترا نباتلیلار حاکمیتی نین گوجلو چاغیندا اهمیتلی تیجارت وضعیتینه یییه ایدی. او کؤرفز ایله آرالیق دنیزی نی آلیش وئریش باخیمیندان بیر بیرینه بیرلشدیرن بیر نوقطه ایدی. 

## پترا مدنیتی
thumb|آکوئدوک
اوردون دا لوت گؤلو ایله عقبه کؤرفزی آراسیندا کی شهر آرامیزین میلاددان قاباق 400 - 106-جی ایللری آراسیندا بیتکیسلرین مرکزی اولوب.

روم امپراتورلوغونون ایشغالیندان سونرا آرامیزین 400جو ایللرینده ایتَن شهر، یوزایللر سونراسیندا 1812جی ایلده یوهان بورخارت آدلی بیر سوئدلی توریست طرفیندن تاپیلدی. پترا یونسکو طرفیندن دونیا مدنیت میراثلاری لیستی آراسینا دا گیرمیشدیر.

## قایناقلار
* لاتین الیفباسیندا آذربایجان تورکجه‌سی ویکی پدیاسی

## گؤرونتولر

File:Petra-7.JPG
File:Al_khazneh.jpg
ماراغا صابونو

**ماراغا صابونو** آذربایجانین ماراغا شهرینده دوزلن سونتی بیر صابون آدی دیر. بو صابون چوخ واخت ساری رنگینده اولار و درینین طراوتلی و ساغلاملیغی اۆچون چوخ فایدالی دیر. دئیینلره گؤره 150 ایلدن چوخ دور بو صابون دوزلینیر و آذربایجانین ائشیگینده ده آدلیم دیر و ساتیلیر.

## ماراغا سابونو نئجه دوزلینیر؟
ماراغا سابونو قویون قویروغو و سودیوم هیدروکسید (آجیشدیران سودا)دن دوزلینیر. و یئنی شیمیایی موادین قاتیلماماغینا گؤره دری یه ضررلی دئییل. ماراغا ساری بویاسیندان علاوه، آغ و قارا بویاسیندا دا دوزَلینیر. ساری و آغ صابون تکجه بویالاریندا فرقلری وار ، آنجاق قارا ماراغا صابونو  ، ماتریالین آرتیقلاریندان دوزلینیر و تمیزلندیرمک گوجو آز اولور. بو صابونا سیدر و خینادا قاتیلاندا، دئییلیر کی باشین قوواغی، ساچ تؤکولمک قارشی سی نین آلماغینا فایدالیدیر و ساچین کؤکونو گوجلندیریر. ماراغا صابونونو دوزلتمک اۆچون  ماتریالی نین قایتیشدیریب حاضیرلاماق اۆچون 6 ساعات زامان لاریم دیر. 3 ساعات دا چکیر بو قاتیشمیش مواد صابونا چئویریلسین.
وئریلیمش ساییلارا گؤره، ماراغا بؤلگه سینده آیدا 200 تون ماراغا صابونو دوزَلیر.

## قوندارما ماراغا سابونو
دوزگون استانداردلارین اولمادیغیما گؤره، بیر سایی فیریلداقچی تقلبی و قوندارما صابونلاری دوزلدیب ساتیرلار و بو ایش ماراغا صابونونون محبوبیتینه ضربه ووروب.

## قایناقلار

*  ماراغانین سونتی صابونو
بوریس یئلتسین

**بوریس نیکولایویچ یلتسین** (Борис Николаевич Ельцин) (دوغوم: ۱ فوریه ۱۹۳۱ - اؤلوم: ۲۳ آوریل ۲۰۰۷)،روسیه نین بیرینجی جومهور رئیسی شوروی دن سونرا ایدی.

## قایناقلار

بی بی سی

بؤلمه:سیاست
بؤلمه:روسیه رئیس‌جومهورلاری
بؤلمه:روسیه
ابرو گوندش

**ابرو گوندش** (آنادولو تورکجه‌سی: **Ebru Gündeş**) دوغوم تاريخى:اکتبر آینین ۱۲سی ۱۹۷۴ ایستانبول، تورکیه‌لی اوخویان و موسیقی بیلن.

## یاشامی
آنکارادا اوخولا گئتدی آمّا کاسیب اولماقا گوره اوخولو ترک ائتدی و ایستانبول شهرینه کوچماقا مجبور اولدو. اونون سئسی یاخشی اولماسی اوشاقلیقدان بیلیندی و Raks Neşe Müzik استودیوسوندا Neşe Demirkat اونون سسین چوخ یاخشی بیلدی و ایسته دی ابرو نون سسین دۆنیادا بیلیندیرسین. ایکی سرمایاچی Selçuk Tekay و Koral Sarıtaş اونون سسینه گوره سرمایا وئردیلر. باشدا Koral Sarıtaş ابرونی امل سایینا تانیدیردی کی اونون کناریندا موسیقی بیلسین و ایشلرین اوخوسون. چوخ تئز زاماندا ابرو اوز آلبومون و سسین دونیایه بیلیندیردی.

1993 ده بیرینجی آلبومی *تانری مسافری* آدیلا اوخوندو. بو آلبوم 1,250,000 لئره ساتیمی اولدو. بو آلبوما گوره 1994ده کرال اؤدولون آلدی. ایکینجی آلبومی *تاتلی بلا* آدیلا اوخوندو کی اونی بیر رمانتیک اوخویان بیلیندیردی. 1995ده *من داها بویومه دیم* اۆچونجو آلبومی اولدو. بو البومدا "فیرتانالار" و "چوخ مونو گوردونوز" ایشلرین اوخودو. بو آلبومدا سردار اورتاج و ابرو تانیش اولدولار.

دوردونجو آلبومی *قوردلار سوفره سی* آدیلا اوخوندو کی بو آددا بیر سریال تلویزیون اۆچون قورولدو و ابرو بو سریالدا بیرینجی آکتور اولدی.

1998ده اونون ان آدلی ایشلریندن بیری یاراندی "سن الله ین بیر لوطفوسون" کی دئیرلی بیر ایش اولور. 2000-اینجی ایلده دؤن نه اولور اونون آلبومو یاراندی.بو ایلده استودیو ایچره بئینیه قان دولور و استودیودا یخیلیر.و ابرو اوزون زمان مریضخانادا یاتیر بو ایلده اونون آلبومو دؤن نه اولور چوخلو ساتیلیر و ابرو ایستینلری اونا چوخلو اورک یاندیریر.بو آلبوم رکوردی سیندیرر و بو آلبومدا  Sezen Aksu ایشی خطا آدیندا گوروشوردی.

چوخ اوزون نوخوشلوقدان سورا مارس 2000 اینجی ایلده ابرو قایدیب  یئنی بیر کونسرت اوخوندی کی  Bostancı سالونوندا چوخلو ایستینلری گلدیلر و بو کونسرتین پولون بیر مریضخانایا وئردی.

2001 اینجی ایلده عهدیم اولوسم آلبومو اوخوندی کی موزیکلری چوخ گوزل اولدو.و 2003 اونجو ایلده شاهانه آلبومون اوخودو.2004 اونجو ایلده 13 موسیقی بیر آلبومدا بیزده بو یاخیشیر آدیندا اوخوندو کی چوخ گوزل موسیقیلری واردی.2004 اونجو ایلجاق 114 اوخوماسی اولدو.

## رضا ضراب
۲۰۱۰ اینجی ایلده فوریه ایندا رضا ضرابه بیر تبریزلی تاجیر اونو عقد ائله دی. ابرو ایکی دفع اولنمیشدی و رضا ضراب اونون اۆچونجو اری اولدو اولارین بیر قیزلاری واردی.

۲۰۱۳ اونجو ایلده دسامبر آینین ۱۷ سی توریکه پولیسی رضا ضراب و اونون ۵۰ نفر ایشچیسین قاچاق ائتماقا گوناهلی بیلدی و توتدی.رضا ضراب ایران اۆچون قیزیل قاچاق ائتماقا و بانک ایشچیلرینه ریشوه وئرماقا گوناهلی تانینیردی.

## قایناقلار

بؤلمه:اوخوجولار
اف ۱۶

**جنرال دایمنیکس اف ۱۶ فایتینگ فالکون**  آمریکا طرفیندن بیر دۆزلدیلن ساواش طیاره‌سیدیر.

## قایناقلار

بؤلمه: توپ توفنگ
الله

thumb|الله آدی	

**الله** (Allah، , ) ابراهیمی دینلرده تک تانرینی ایفاده ائدن عربجه بیر سؤزجوکدور. الله آدینی باشلیجا موسلمانلار ایشلدیرلر. موسلمانلاردان باشقا، پورتو دیللری عربجه اولان یمن یهودیلری و بعضی مزراحی یهودیلری ایجتیماعلاری ایله مالتدا یاشایان روم کاتولیکلری، اورتاشرقلی سامی مسیحی اولان آرامیلر، مارونیلر، آشور‌لار و کلدانیلر ده قوللانیر.

## قایناقلار

بؤلمه:ایسلام
بؤلمه:Allah
بؤلمه:Conceptions of God
بؤلمه:تانری
بؤلمه:Islamic terminology
کعبه

[بندانگشتی|کعبه بناسی [مکه شهرینده]]

**کعبه** (عربجه:*الكعبة*) یا **الله ائوی** یا دا **تانری ائوی** (*عربجه: بيت الله*) ،بیر بنا مسجدالحرام آراسیندا و عربیستان اؤلکه سینین مکه شهرینده یئرلشیب.ایسلام دینینده کعبه لاپ مقدس یئردی.کعبه آدی بنانین مکعب یا دؤردقولاقلی ظاهیرینه ایشاره ائدیر.قرآن دا گلیب کی کعبه الله نبیسی اوْلان ابراهیم و اوْغلو اسماعیل توسوطویلا بنا اوْلوب.

## قایناقلار

بؤلمه:ایسلام
بؤلمه:Kaaba
بؤلمه:Hajj
بؤلمه:Religious buildings and structures converted into mosques
بؤلمه:ویدئو کلیپلری اولان مقاله‌لر
بؤلمه:Great Mosque of Mecca
قورآن

**قۇرآن** (عربجه: *القرآن*) ایسلامین موقدس کیتابی و موسلمانلارین اینانؽشلارینا گؤره الله‌ین بۇیوردوغو سؤزلر دیر کی جبرئیل واسیطه‌سی ایله ایسلام نبی‌سی محمد بن عبدالله حضرتلرینه نازیل اوْلوب دور. موسلمانلار قورآنی حضرت محمدین ان بؤیوک مؤعجوزه‌سی و ان آیدین دلیل الله‌ین نبی‌سی اوْلماغینا بیلیرلر. قورآن عرب دیلینده نازیل اوْلوب دور و آدینین معناسی «قرائت ائتمک» و «اوْخوماق» دیر. قورآنین ۳۰ جزء و ۱۱۴ سوره‌سی واردیر.

## گؤرونتولر
thumb|قۇرآن کیتابؽ
[thumb|قۇرآن کیتابؽ [ایمام ریضا یازیسی‌ ایله]]

## قایناقلار

## خاریجی لینکلر

**قۇرآنؽن چئوریلمه‌سی:**
*Quran translation 
* Holy Quran in Easy English, Urdu, Arabic and 70 other languages
* Tanzil&nbsp;– Online Quran Navigator
* Quran.com
* Al-Quran.info 
* Multilingual Quran (Arabic, English, French, German, Dutch, Spanish, Italian)
* Koran Translations in many languages
* Read and Compare Koran Translations 

**کلمه به کلمه آنالیزلر:**
* Quranic Arabic Corpus, shows syntax and morphology for each word.
* Word for Word English Translation&nbsp;– emuslim.com 

**ال یازمالار:**
* Several digitised Qurans in the Cambridge University Digital Library
* Corpus Coranicum research project at Berlin-Brandenburg Academy

**باشقا منبع‌لر:**
* 


بؤلمه:7th-century books
بؤلمه:Islamic theology
بؤلمه:ایسلام
بؤلمه:ایسلامی متن‌لر
بؤلمه:Medieval literature
بؤلمه:دینی متن‌لر
بؤلمه:Islamic terminology
۴ دسامبر

۴ دسامبر: 
* ۱۸۷۷ - توْماس ادیسوْن فوْنوْقراف جیهازی‌نین تقدیماتینی کئچیرمیشدیر. 
* ۱۹۲۲ - هوْوارد کارتِر فیرعوْن تۇتانخاموْناۇن مزارینی زیارت ائتمک اۆچون خالقا ایجازه وئرمیشدیر. 
* ۱۹۲۹ - آمریکالی آدمیرال ریچارد بؤرد تاریخده ایلک دفعه جنوب قۆطبو اۆزریندن اۇچموشدور. 
* ۱۹۳۸ - دوْکتوْر لۆطفو کێردار ایستانبول بلدیه باشچیسی تعیین ائدیلمیشدیر. 
* ۱۹۴۴ - آلبانی خالق جومهوریسی يارادیلمیشدیر. 
* ۱۹۴۵ - يۇقوْسلاوی فِدِرال جومهوریسی يارادیلمیشدیر. 
* ۱۹۴۷ - عربلرین کسکین اعتراضینا باخماياراق بیرلشمیش میلتلر تشکیلاتی فیلسطین اراضیسی‌نین بؤلونمه‌سی و مۆستقیل ایسرایل و فیلسطین دؤولتلری‌نین يارادیلماسی قراری وئرمیشدیر. 
* ۱۹۶۷ – يۇنان کیپر موشکولونه دایر تۆرکیه‌نین ایره‌لی سۆردويو شرطلری قبول ائتمیش و بۇنونلا دا بؤحران آرادان قالدیریلمیشدیر. 
* ۱۹۷۴ – پاکیستاندا باش وئرن زلزله نتیجه‌سینده ۴۷۰۰ آدام وفات ائتمیشدیر. 
* ۱۹۷۸ – "خالق معبدی" طریقتینه منسوب ۹۱۳ نفر قايانا مئشه‌لرینده‌کی بازالاریندا زهر ایچه‌رک کۆتلوی شکیلده اینتیهار ائتمیشلر. 
* ۱۹۸۸ – آزادلیق مئيدانینداکی تظاهوراتین داغیدیلماسیندان سوْنرا آذربایجاندا عومومی تعطیللر باشلامیشدیر. 
* ۱۹۸۸ – آزادلیق درگیسی نشره باشلامیشدیر. 

بؤلمه:۴ دسامبر
بؤلمه:ایلین گونلری
بؤلمه:دسامبر آیی‌نین گونلری
ویلیام فرانکنا

## ویلیام فرانکِنا

**ویلیام فرانکِنا** (اینگلیسجه: William Frankena) (دوغوم ۱۹۰۸-اؤلوم ۱۹۹۴) اخلاق فیلسوفو و میشیگان بیلیم‌یوردونون اخلاق اوستادی.
فلسفه گونو

## دونیا فلسفه گونو

**دونيا فلسفه گونو** هر ايل نويابر آيينين اۆچونجو جوما آخشامي یونئسکو وریندن بايرام ائتمک، هر بيرئی (فرد) اۆچون اينسان دوشونجه‌سينين گلیشیمی (اينکيشافی) اۆچون، هر بير مدنيت و فلسفه ساغلام اؤنمینی وورغولايير.

"بوگونکو دونيانين قارماشیق‌لیقلا اوزلشن، فلسفي دوشونجه‌لر سسینه چاغيريشدير، ايلک نؤوبه‌ده، گئرييه آدديم آتماق و اساسلانديريلميش ديالوقدا ايشتيراک ائتمک، بيزدن قایناقلانان سورونلارین چؤزوم (حل) يوللارينی بيرليکده قوروماق. بو دوناتیلمیش آخماقليغی و غرضليليگين موباريزه‌ده،  آیدین‌لانمیش وطنداشلار آیدینلاتیلما‌سي اَن ياخشي يولدور. بؤيوک چتينليکلرله داها چوخ صولح مسله‌لری آيدينلاشديرماغا فلسفه‌یه احتیاج و داواملی اينکيشافی اوزلشيب".
سوره

**سوره** کسیلمیش معناسیندادیر و «بسم الله الرحمن الرحیم» ایله باشلایان بیر دسته باغیمسیز قورآن آیه لرینه دئییلیر. بوردا تکجه بیر ایستیثنا واردیر و اوْ دا توبه سوره‌سیدیر کی باشلانغیجیندا «بسم الله الرحمن الرحیم» یوخدور.

## بیر ده باخ

قورآن سوره‌لری

## قایناقلار

بؤلمه:ایسلام
بؤلمه:سوره‌لر
یونسکو

**یونسکو**  بیر عومومی تشکیلاتین آدی دیر.

## یونسکو

**'یونسکو**' (UNESCO — United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization) – علم، تحصیل و مدنیت اوزره بیرلشمیش میلتلر تشکیلاتی.

تشکیلات 16 نویابر 1945-جی ایلده یارادیلمیشدیر، مرکزی قرارگاهی فرانسه نین باشکندی پاریسده یئرلشمیشدیر. تشکیلاتین ترکیبینه دونیانین موختلیف حیصه لرینده یئرلشمیش 67 بورو و آلت بؤلمه‌لر داخیلدیر.

یونئسکو-نون نیظامنامه‌سی 1945-جی ایلده لندن کونفرانسیندا قبول ائدیلمیش، 4 نویابر 1946-جی ایلده قوووه‌یه مینمیشدیر. حال-حاضیردا تشکیلاتین 191 اؤلکه عوضوودور.

یونئسکو-نون اساس مقصدی – عیرقیندن، جینسیندن، دیلیندن و دینیندن آسیلی اولمایاراق تحصیل، علم و مدنیت ساحه‌لری اوزره خالقلارین امکداشلیغینی گئنیشلندیرمک یولو ایله صولحون و تهلوکه‌سیزلیگین مؤحکملنمه‌سینه کؤمک ائتمکدیر.

1972-جی ایلده یونئسکو طرفیندن "عوموم دونیا مدنی و طبیعی ایرثین قورونماسی حاقیندا کونوئنسییا" قبول ائدیلمیشدیر.

بو تشکیلاتین نیظامنامه‌سی 1945-جی ایلین نویابر آییندا لندن‌ده 44 اؤلکه‌نین نوماینده‌لرینین قاتیلدیقلاری ییغینجاقدا قبول ائدیلمیشدیر. تورکیه، بو سنه‌دی ایمضالایان ایلک ایییرمی دؤولت آراسیندادیر (یونئسکو نیظامنامه‌سی، تورکیه‌ده 20 مای 1946 تاریخلی و 4895 سایلی قانونلا تصدیق ائدیلمیشدیر).

مرکزی پاریسده اولان و عومومی کونفرانس، ایجرا شوراسی،کاتیبلیک اولماقلا اوچ عالی اورقانی اولان یونئسکو تحصیل، علم و مدنیت ساحه لرینده‌کی مقصدلرینی، اؤزونه عوضو اولان هر دؤولتده قورولان میللی کومیسیالار واسیطه‌سیله رئاللاشدیرماغا چالیشیر.

### عومومی کونفرانس
عوضو دؤولتلرین نوماینده‌لریندن عیبارت اولان عومومی کونفرانس 1946-1953-جی ایللر آراسیندا حالیندا هر ایل، 1954-جی ایلدن بری ایکی ایلده بیر توپلاشیر. بو واختا قدر 26 عومومی کونفرانس کئچیریلمیشدیر.

عومومی کونفرانس، تشکیلاتین ان صلاحیتلی اورقانی اولاراق ایجرا شوراسی عوضولرینی و باش دیرئکتورو سئچیر، یونئسکو-نون ایش پروقراملارینی قبول ائدیر و بودجه‌نی تصدیق ائدیر.

### ایجرا شوراسی
یونئسکو ایجرا شوراسی عومومی کونفرانسا قاتیلان و حؤکومت‌لرین طرفیندن آدای گؤستریلن نوماینده‌لر آراسیندان دؤرد ایل اۆچون 58 عوضودن عیبارت سئچیلیر.

### کاتیبلیک
عومومی کونفرانس طرفیندن آلتی ایل اۆچون سئچیلن باش دیرئکتورون رهبرلیگی آلتیندا یونئسکو کاتیبلیگی تحصیل، علم، مدنیت و اونسیت ساحه لرینه سوروملودور.

کاتیبلیگین باشلیجا وضیفه‌سی، ایکی ایللیک یونئسکو پروقراملارینین تطبیق اولونماسی اۆچون بوتون لازیمی تئکنیکی ایشلری گؤرمک و تدبیرلری تشکیل ائتمکدیر.

## قایناقلار


بؤلمه:بیرلشمیش میلتلر قورومو
بؤلمه:یونسکو
بؤلمه:Organizations established in 1945
بؤلمه:Conservation and restoration organizations
بؤلمه:Heritage organizations
بؤلمه:International cultural organizations
بؤلمه:International educational organizations
بؤلمه:International scientific organizations
بؤلمه:Lists of organizations based in France
بؤلمه:Organizations based in Paris
بؤلمه:United Nations Development Group
بؤلمه:United Nations specialized agencies
بؤلمه:France and the United Nations
بؤلمه:۱۹۴۵ - جی ایلینده فرانسه اؤلکه‌سینده یارانانلار
یئل

**یئل** هاوانین حرکتینه، لاپ دوزو قازین اتموسفئرده یئر اوزونده یاتای و افقی گئدیشینه دئییلر. ایکی یئرین فرقلی دمادا هاواسینین یئرلرین دَییشمه‌سینه گؤره یئل اسر. یئللرین ایکی اؤنملی اؤزللیکلری سورعت و جهتلری‌دیر. سورعت و جهت گؤز ایله یوخسا اؤزل تجهیزات ایله اؤلچولر. یئللر سورعت، باسینج و فشار، گوج، یارادیلدیغی یئر و یارادیجی گوجلره گؤره بؤلونرلر.

## قایناقلار
ائدیگئی

**ائدیگئی** (قیریم تاتارجاسی: Edige Mırza، تاتار تورکجه‌سی: İdegäy) آق اوردونون ۱۳۵۲-جی ایله ۱۴۱۹-جو میلادی ایللر آراسیندا یاشایان امیری و ۱۴۰۰-جو ایله ۱۴۱۹-جو ایللر آراسیندا آلتین اوردونون به‌یلربه‌یی ایدی.

## یاشاییش
ائدیگئی قیریمده یئرلشن  مانغوت اوروغوندان و توختامیشلا ۱۳۷۸-جی میلادی ایلده ساواشیب اؤلدورولن *بالتیجاق* آدلی ساواشچینین اوغلودور. توختامیشدان اۆز چئویرممیشدن اونون ساواشچی‌لارینین بیری اولان ائدیگئی ۱۳۹۶-جی میلادی ایلده، اورال داغلاری و ایتیل چایی منطقه‌سینده، سونرالار نوغای اوردوسو تشکیل تاپان توپراقلاردا، امیرلیک ائتمیشدی.

## امیرلیک چاغینین اولایلاری
۱۳۹۷-جی میلادی ایلده ائدیگئی، تیمور قوتلوق ایله بیرلشیب ۱۳۹۹-جو ایلده، وورسکلا چاییندا، توختامیشلا اولان ساواشی قازانیب و سون دفعه اولاراق جوچی توپراقلارینی بۆتونلوکجه بیرلشدیردی. ۱۴۰۸-جی میلادی ایلده ائدیگئی اوردوسونا خراج وئرمه‌ین روسلارلا ساواشیب نیژنی‌نووگورود، گورودتس، روستوو و نئچه باشقا شهری یاندیریب یاخدی. ائدیگئی روسلارلا ائتدیگی ساواشلاردا موسکو شهرین اوتلاییب یاخمیشدی اما اله گئچیرده‌نمه‌میشدی.

## قایناقلار
*

## گؤرونتولر


File:Golden Horde 1389.svg



ایسلام تاریخی
تورک تاریخی
۵ دسامبر

**۵ دسامبر**: 
* ۱۴۹۲ - کریستوْفر کوْلومب هایتینی کشف ائتمیشدیر. 
* ۱۹۰۴ - ژاپون پوْرت-آرتوردا رۇس دوْنانماسینی مغلوب ائتمیشلر. 
* ۱۹۱۴ - ایتالیادا "طرفسیزلیک بَياننامه‌سی" مجلیسده تصدیق ائدیلمیشدیر. 
* ۱۹۳۴ - ایستالینه قارشی سۇی-قصدده گۆناهلاندیریلان ۷۰ نفر گۆلله‌لنمیشدیر. 
* ۱۹۳۴ - تۆرکیهده قادینلارا سئچکی حۆقوقو وئریلمیشدیر. 
* ۱۹۴۶ - نيويوْرک شهری بیرلشمیش میلتلر تشکیلاتینین دایمی قرارگاهی سئچیلمیشدیر. 
* ۱۹۶۲ - آمریکا بیرلشمیش ایالتلری و شوروی ایتیفاقی آرام اوقیانوس حؤوزه‌سی‌نین بیرگه ایستیفاده‌سینه قرار وئرمیشلر. 
* ۱۹۷۷ - جومهور باشقانی انور ساداتین ایسرایلین مۆستقیللیگینه طرفدار چێخماسیندان سوْنرا ۵ عرب اؤلکه‌سی مصرله دیپلوْماتیک علاقه‌لری کسمیشدیر. 
* ۱۹۷۸ - شوروی و افغانیستان آراسیندا ۲۰ ایللیک دوْستلوق مۆقاویله‌سی ایمضالانمیشدیر. 
* ۱۹۸۴ - بیرلشمیش میلتلر تشکیلاتینین عوضولری قانون پوْزولماسینا گؤره جزا نظرده تۇتان بئين الخالق مۆقاویله لايیحه‌سینی يئکدیللیکله قبول ائتمیشلر. 
* ۱۹۸۵ - بؤيوک بریتانیا يۇنسکو–دان چێخمیشدیر. 
* ۱۹۸۹ - مارقارت تاچر يئنیدن مۆحافیظه‌کار حیزبینین لیدئری سئچیلمیشدیر. 
* ۱۹۹۱ - آذربایجان جومهوریسی جومهور باشقانی‌نین فرمانی ایله داخیلی ایشلر ناظرلیگی يانیندا عالی دؤولت ایداره ائتمه اوْرقانلارینی مۆحافیظه شؤعبه‌سی يارادیلمیشدیر. 
* ۱۹۹۵ - خاوير سوْلانا ناتوْ-نون باش کاتیبی سئچیلمیشدیر. 
* ۱۹۹۵ - فرانسه يئنیدن ناتوْنون ترکیبینه قايیتدیغینی اعلان ائتمیشدیر. 
* ۱۹۹۶ - مادلین آلبرايت آمریکا بیرلشمیش ایالتلری دؤولت کاتیبی وظیفه‌سینه تعیین ائدیلن ایلک قادین اوْلموشدور.

بؤلمه:۵ دسامبر
بؤلمه:ایلین گونلری
بؤلمه:دسامبر آیی‌نین گونلری
کلسیوم

**کلسیوم** ، کیمیاسال المنتلر تابلوسو نون بیر عونصوردور. قیسا علامتی Ca و آتوم سایی‌سی ۲۰ ده.
## قایناق‌لار

## گؤرونتولر

Image:FlammenfärbungCa.png
Image:Calcium unter Argon Schutzgasatmosphäre.jpg
Image:Calcium 1.jpg
Image:Vápenec.PNG
Image:Calcium.jpg



بؤلمه:شیمی
آزال (هاوا یوللاری)

بندانگشتی|سول|آزالین ایرباس A۳۴۰ اوچاغی نیویورک جان اف کندی هاوا آلانیندا
**آذربایجان هاوا یوللاری**، قیساجا (**آزال**)، آذربایجان جومهوریتی نین ان بؤیوک هاوایولو شیرکتی، و آذربایجان جومهوریتی نین میلّی هاوا داشیجی سی دیر. آزالین باش دولاندیران یئری باکی شهرینده، میلتلر آراسی استانداردلارا و میلتلر آراسی مولکی هاوایولچولوق (ایکائو) CAT۳ F۴ بولمه‌لرینه اویغون، حیدر علیئو اولوسلارآراسی هاوا آلانیندا یئرلشیر.

آزال ۲۵ هاواگمی سیندن عیبارت اولان اورتا یاشی ۷ ایل اولان ان یئنی اوچاق پارکینا صاحیبدیر.
آزال ۱۹۹۲جی ایلدن، میلتلر آراسی هاوا داشیجیلیق تشکیلاتی (IATA) نین عوضوودور.

## آذربایجان هاوایولچولوق تاریخی
۱۹۱۰جو ایل ۲۰ اوکتوبر تاریخینده باکی شهرینده بیرینجی طیاره اوچموشدور. آذربایجانین هاوایولچولوق ایله بیرینجی تانیشلیغیندان سونرا هاوا نقلیاتی نین یئنی نؤوعونون بؤلگه ده رسمیت تاپماسی اۆچون ۱۳ ایل ایسته نیلیردی. ۱۹۲۳جو ایلده **زاکاویا **زاقافقازیا مولکی هاوا یولچولوق سهاملی توپلومو یارادیلمیشدیر. اونون قوروجولاری موغان ملیوراسیا و تیکینتی تشکیلاتلاری، خزر دنیز گمیچیلیگی و آزنفت اولموشدور. "زاکاویا"نین طیاره‌لریندن گؤیدن عکسو چکیلیشلری نین آپاریلماسیندا، تعجیلی یوکلرین چاتدیریلملسیندا و پوست داشیماسیندا ایشه آپاریلماسیندا نظرده توتولوردو.

## آزالین طیاره‌لری
* ایرباس A۳۱۹-۱۰۰
* ایرباس A۳۲۰-۲۱۴
* ایرباس A۳۴۰-۵۴۲
* بویینگ ۷۵۷-۲۰۰
* بویینگ ۷۶۷-۳۰۰ER
* بویینگ ۷۸۷-۸
* ایمبرایر ۱۷۰-۱۰۰LR
* ایمبرایر ۱۹۰-۱۰۰

## آزال اوچوش یئرلری
بندانگشتی|سول|آزال اوچاقلاری نین مقصد اؤلکه لریآزال هاوایولو شیرکتی نین، اوچوش یوللاری ۱۵ اؤلکه ده ۲۸ بؤلگه دن عبارتدیر. ۲۰۱۴جو ایلده آذربایجان هاوا یوللاری ۱.۸ میلیوندان چوخ موسافیر داشیمیشدیر.

## باش وئرن ایتفاقلار
* ۵ دسامبر ۱۹۹۵. آزالا مخصوص ناخچیوان-باکی خطی ایله یول دوشموش توپئلوف ۱۳۴ طیاره قالخدیقدان بیر نئچه دقیقه سونرا سول موتورو ایشدن دوشوب، بورت موهندسی ایسه سهواً ساغ موتورو سؤندوروب. پیلوت (اوچاق سورَن، خلبان) اوچاغی شوملانمیش ساحه یه ائندیرمگه قرار وئریب. یوخاری گرگینلیکلی الکتریک دکل تئللرینه توخونان اوچاق آلیشیب، ۸۲ نفردن ۵۲ سی جانلارینی الدن وئریب.
* ۱۵ مئی ۱۹۹۷. آزالین یاک ۴۰ طیاره‌سینده گنجه یاخینلیغیندا اؤیرنجی جاوان خلبانلار ۴جو دایره نی قورتاراندا ، طیاره بؤیوک بوجاق آلتیندا شیغاراق یئره چیرپیلیب  و ۶ نفرین هامیسی جانلارینی الدن وئریب. سونرادان آراشدیرما زامانی طیاره‌نین اوکسیژن بالونوندا گولـلَه ایزی گؤرونوب. معلوم اولوب کی، کیمسه آلچاقدان اوچان طیاره‌یه آتش آچیب. همن گون هاواآلانی یاخینلیغیندا، آذربایجان اوردوسو تعلیم ده ایمیش.
* ۲۳ دسامبر ۲۰۰۵. باکی دان آکتائو شهرینه اوچان آنتونوو An-۱۴۰ طیاره تکنیک عیبه گؤره باکی نین ۳۰ کیلومتر شومالیندا خزر دنیزینه دوشوب ۱۸ موسافیر و ۵ اوچوش کادری جانلارین الدن وئریرلر.
* ۱۲ آوقوست ۲۰۱۰. ایستانبول آتاتورک هاوا آلانیندا آزالین A۳۱۹ طیاره‌سی ائنمه زامانی، اوچوش-ائنمک باندیندان قیراغا چیخیب. اوچاق یئره اوتوراندان سونرا بانددان قیراق تورپاق بؤلومه گیریب. سونوندا طیاره‌نین بورنو ساغ طرفدن قیریلیب. یولچولارا بیر شئی اولماییب ساغلام قالیبلار. 

## قایناقلار

بؤلمه:هاوا یوللاری
۶ دسامبر

**۶ دسامبر**: 
* ۱۲۴۰ - باتی خانین رهبرلیک ائتدیگی قیزیل اوْردا اوْردوسو کیئف شهرینی فتح ائتمیشدیر.
* ۱۴۹۲ - کریستوف کولومب قیزیل آختارماق اۆچون سانتا دوْمینقو آداسینا گئتمیشدیر.
* ۱۷۹۰ - آمریکا بیرلشمیش ایالتلری کونقره‌سی نیویورک شهریندن فیلادلفیا شهرینه کؤچموشدور
* ۱۸۶۲ - آمریکا جۆمهور باشقانی آبراهام لینکلون مینِسوداداکی سیوکس عۆصیانیندا ایشتیراک ائدن ۳۰۳ یئرلی آبوریگِندن ۳۹-ون آسیلماسینا قرار وئرمیش٬ قرار دسامبرین ۲۶-دا ایجرا اوْلونموشدور.
* ۱۸۷۷ - توماس ادیسون ایلک دفعه سسی لِنته یازمیشدیر.
* ۱۹۱۷ - فنلاند روسیه ایمپیراتورلوغوندان آسیلی‌لیغیندان قۇرتولوب اؤز دؤولت باغیمسیزلیغینی اعلان ائتمیشدیر.
* ۱۹۲۲ - کانادادا ایلک دفعه خسته‌لرین مۆعالیجه‌سینه انسولین ایشلنمیشدیر.
* ۱۹۲۲ - آتاتۆرک٬ آنکارادا گؤروشدوگو حاکیمیّتی-میلّیه و یئنی‌گۆن قزئتلری‌نین مۆخابیره‌لرینه٬ خلق فیرقه‌سینی قۇراجاغینی آچیقلادی.
* ۱۹۳۷ - تۆرکیه٬ ۱۹۲۷-ده ایمضالانان تۆرکیه-سوریه یاخشی قوْنشولوق سؤزلشمه‌سینی فسخ ائتدی.
* ۱۹۳۸ - فرانسه و آلمان دوْستلوق مۆقاویله‌سی ایمضالامیشدیر.
* ۱۹۴۰ - یونان آلبانیانین پرمته کندینی ایشغال ائتمیشدیر.
* ۱۹۴۱ - بؤیوک بریتانیا رومانی٬ ماجاریستان و فنلاندا ساواش اعلان ائتمیشدیر.
* ۱۹۷۱ - هیندوستان پاکیستانین ترکیبیندن چیخان شرقی پاکیستان اوستانی اساسیندا بیرطرفلی قایدادا دؤولت باغیمسیزلیغینی اعلان ائدن بنگلادش خلق جۆمهوریتی تانیمیشدیر. بو سببدن پاکیستان هیندوستان‌لا بۆتون دیپلوماتیک علاقه‌لرینی کسمیشدیر.

بؤلمه:۶ دسامبر
بؤلمه:ایلین گونلری
بؤلمه:دسامبر آیی‌نین گونلری
گونشلی نفت یاتاغی

بندانگشتی|سول|آزری-چیراق-گونشلی نفت و قاز یاتاقلاری خزر دنیزینده**گونَشلی **(لاتین الیفبا. Günəşli) خزر دنیزینده ساحیلدن اوزاق ، باکی نین 120 کیلومتر (75 مایل) شرقینده، نفت قایالارین 12 کیلومتر جنوب شرقینده، آزری-چیراق-گونشلی (AÇG) بؤیوک بیر نفت پروژه سی بؤلگه سینده یئرلشیبدیر.  بو یاتاق 1958 - 1963 ایللری آراسیندا تاپیلیب. بیرینجی ساحیلدن اوزاق پلاتفورم 1976جی ایلده قورولدو. 4 فولاد جاکتلری یئره گیریب اونو 10 قویو اوستونده ساخلاماقدادیر. 1980جی ایل ایطلاعاتلارینا گؤره، پلاتفورم، گونده 320 تون نفت چیخاردیر. دئییلیر گونشلی یاتاغیندا 100 میلیون تون نفت ذخیره سی واردیر.

## 2015 یانغین حادیثه‌سی
بندانگشتی|سول|گونشلی یاتاغیندا یانقین2015 جی ایل دسامبر آیی نین 4جو گونونده، نفت یاتاغی پلاتفورمونون غرب بؤلمه سینده بیر اؤلدوروجو یانغین باش وئردی. سوکار نفت شیرکیتی نین وئردیگی ایطلاعاتا گؤره، یانغین سو آلتینداکی 10 سایی پلاتفورم قاز لوله سی نین طوفاندان آلدیغی خسارته گؤره باشلامیشدیر. یانغین سونوندا، پلاتفورمون بیر بؤلومو چؤکموشدور. پلاتفورما باغلانتیلی 28 قویونون نفت استخراجی دایاندیرلمیش، و پلاتفورما موتصیل اولان قاز کمرلری ده کسیلمیشدیر. ایتفاقدان قاباق، سوکارین تولید ائتدیگی پترولون یوزده 60ی بو پلاتفورمدان قایناقلانیرمیش.

یانغین سونوندا دئییلیر 32 ایشچی جانلارین الدن وئریبلر. و 42 آیری ایشچی ده یانغین ایچیندن قورتاریلمیش، 9 ایشچی یارالی اولاراق مریضخانا دا یاتیردیلمیشلار، و قالانی دا ساغلام قالیبلار. 

## قایناقلار
نظیروند مسجیدی

**نظیر وند مچیدی** تبریزده یئرلشن بیر مسجیددیر. اونو حاج علی اصغر نظیروندی(اؤلوم:1392) ده فاطمی خیاوانیندا قوردو.

## احمدی نژاد آناسی تعزیه سی
1393 ده اسفند آینین بیری جمعه گونو محمود احمدی نژاد ایرانین قاباقکی جومهور رئیسی آناسی اۆچون بو مچیدده تعزیه و ختم مراسیمی قورولدو و احمدی نزاد بو مراسیمده دانیشدی.

## قایناقلار
اهراب نیوز 

بؤلمه:تبریز محله‎لری
قورآن سوره‌لری

**قورآن [[سوره]]‌لری نین سایی:**

* قورآن سوره لرینین نزول ترتیبی *ابن عباس* روایتینه گؤره.





## قایناقلار

* 

*لیست
Suras
یوروفایتر تایفون

**یوروفایتر تایفون** (Eurofighter Typhoon)، اوروپادا قورولموش بیر ساواش طیاره‌سی‌دیر.
## قایناق

بؤلمه:اوچاقلار
میسیسیپی چایی

بندانگشتی|میسیسیپی چایی
**میسیسیپی چایی** (اینگیلیسجه:Mississippi River) شومالی آمریکا سو حوضه سینده ان بؤیوک و دونیادا دؤردونجو بؤیوک چای دیر. بۇ چای آمریکا اؤلکه سینده یئر آلیر، میسیسیپی چایی مکزیک خلیجینه تؤکولور.

## قایناقلار

## منابع

## گؤرونتولر

Image:Mississippi-map.gif
Image:Lake Itasca Mississippi Source.jpg
Image:Mutandbarge.jpg
Image:Miss R dam 27.jpg
Image:LockNDamatDubuque092003.jpg
Image:Mississippi delta from space.jpg
Image:LockAndDamNo2 HastingsMN.JPG
Image:MississippiRiver HastingsMN.JPG
Image:ChainOfRocksBridge StLouisMO.jpg
Image:CairoIL from space annotated.jpg
Image:Poplar_Street_Bridge_KM.jpg
Image:Mississippi tugboat.jpg
Image:Cargill grain elevator and terminal.jpg
Image:Memphis_Bridge.jpg



بؤلمه:چایلار
بؤلمه:جوغرافیا
اغلبی‌لر

**اغلبی‌لر دؤولتی** (عربجه: الأغالبة یا بنو الأغلب) ۸۰۰ ایله ۹۰۹-جو میلادی ایللر آراسیندا افریقانین قۇزئیینده، عباسی خلافتینین گۆجونه دایانیب حؤکم سۆرن دؤولت‌دیر. بو دؤولتین ایلک امیری، بنی تمیم دن اولان خوراسانلی عرب ساواشچینین اوغلو ابراهیم بن الأغلب، ۸۰۰-جو میلادی ایلده هارون الرشید ساغیندان افریقیه‌نین یاریم باغیمسیز امیری اعلان ائدیل‌دی. اغلبی‌لر دؤولتینین توپراقلاری بو گونکی الجزایر، تونس، لیبی و ایتالیا اؤلکه‌لرینین هامیسین یا بؤیوک قیسمین اؤز ایچینه آلمیشدی.

## اغلبی‌لر چاغیندان قالان یاپی‌لار
اغلبی‌لر جهاددان اله گتیریلن نسنه‌لرله افریقانین قوزئیینده چوخلو بینالار یاپیبلار:
:*ابراهیم بن الأغلب چاغینین اسکی سارایی
:*قیروانین بؤیوک مسجیدی
:*سوسه شهرینین مسجیدی و کروانساراسی
:*صفاقس سارایی و مسجیدی
:*رقاده شهری و فتح سارایی

## اغلبی امیرلر
اغلبی‌لرین قۇرولوشوندان سون چاغیناجا امیرلیک ائدنلرین آدلاری:
:# إبراهيم بن الأغلب ۱۸۴-۱۹۶ ه.ق
:# عبد الله بن إبراهيم ۱۹۶ -۲۰۱ ه.ق
:# زيادة الله بن إبراهيم ۲۰۱- ۲۲۳ ه.ق
:# أبو عقال الأغلب بن إبراهيم ۲۲۳ -۲۲۶ ه.ق
:# محمد بن أبی عقال الأغلب أبو العباس ۲۲۶ - ۲۴۲ ه.ق
:# أحمد بن محمد ۲۴۲ - ۲۴۹ ه.ق
:# زيادة الله الثانی بن محمد ۲۴۹ - ۲۵۰ ه.ق
:# محمد بن أحمد ۲۵۰ - ۲۶۱ ه.ق
:# إبراهيم بن أحمد ۲۶۱ - ۲۸۹ ه.ق
:# عبد الله بن إبراهيم ۲۸۹ - ۲۹۰ ه.ق
:# زيادة الله الثالث بن عبد الله ۲۹۰ ـ ۲۹۶ ه.ق

## قایناقلار

## گؤرونتولر


Image:Akcistern.jpg
File:Dinar Aghlabide - 192 AH (obverse-reverse).jpg


بؤلمه:ایسلام تاریخی
جبرئیل

**جبرئیل** و یا **جبرائیل** (عبرانیجه: גַּבְרִיאֵל، لاتینجا: Gabrielus ، عربجه: جبريل، یا جبرائيل). ابراهیمی دینلرده تانریدان نبیلره وحی گتیرن ملک‌دیر. ایسلاما گؤره نبیلره وحی گتیرمک، اللهین امر و منع‌لرینی بیلدیرمک وظیفه‌سینی داشی‌یان ملک‌دیر.

## قایناقلار

بؤلمه: ایسلام
بؤلمه:دین
۷ دسامبر

۷ دسامبر: 
* ۱۶۷۸ - لویی هنپین نیاگارا شلاله‌سینی کشف ائدن ایلک اوروپالی اوْلوب.
* ۱۸۷۷ - توماس ادیسونون فونوگرافی ایلک دفعه گؤستریلیب.
* ۱۹۱۷ - آمریکا بیرلشمیش ایالتلری اوتریش-ماجاریستانا ساواش اعلان ائدیب.
* ۱۹۱۸ - آذربایجان خالق جۆمهۇریتینین پارلمانی ایشه باشلامیشدیر.
* ۱۹۲۲ - آذربایجان شوروی داغلیق قاراباغ موختار ولایتی مرکزی ایجراییّه کومیته‌سی سئچیلیب.
* ۱۹۳۴ - تۆرک قادینلار بیرلیگی٬ ایستانبولدا بیر میتینگ‌له قادینلارین میلّت‌وکیلی سئچیب-سئچیلمه حاقّینی قۇتلادی.
* ۱۹۴۱ - ژاپون آمریکانین هاوایی آدالارینداکی «پرل هاربور» بازاسینی٬ فیلیپین آدالارینی و بریتانیا مالزی‌سینی بومبالاییب.
* ۱۹۷۲ - آیا اۇچان سوْنونجو آمریکا فضایی گمیسی «آپولون ۱۷» فضایا بۇراخیلیب.
* ۱۹۸۴ - بیرلشمیش میلّتلر تشکیلاتینین عۆضوو اوْلان اؤلکه‌لر شوری‌نین دؤولت تروریزمینی پیسله‌ین قطعنامه قبول ائدیب.
* ۱۹۸۵ - ترورچولار پاریسده دۆکانلار شبکه‌سینده ۴۱ نفرین اؤلومونه سبب اوْلان پارتلاییش‌لار تؤره‌دیبلر.
* ۱۹۸۸ - ائرمنیستان قۇزئیینده باش وئرن گۆجلو زلزله نتیجه‌سینده لنیناکان٬ کیروواکان و ایسپیتاک شهرلری باتمیشدیر. رسمی قایناقلارا گؤره اؤلنلرین سایی ۲۵٫۰۰۰ نفری کئچیب. طبیعی فلاکت زوناسینا ایلک کؤمک آذربایجاندان گلیب.
* ۱۹۹۳ - پنتاگون نوادادا خبردارلیقسیز ۲۰۴ اتوم سیناغی کئچیریلدیگینی بلیرتیب.
* ۲۰۰۲ - تۆرکیه گؤزلی عذرا آکین لندنده دۆنیا گؤزلی سئچیلیب.

بؤلمه:۷ دسامبر
بؤلمه:ایلین گونلری
بؤلمه:دسامبر آیی‌نین گونلری
بؤیوک آیی (صورت فلکی)

**بؤیوک آیی** یوْخسا **دب اکبر** گؤیده بیر صورت فلکیدیر. 

## قایناقلار

بؤلمه:نوجوم
پالتاریوماق ائوی (زنجان)

**پالتار یوماق تیکینتی‌سی** یوخسا **پالتار یوماق تاریخی مجموعه‌سی** ()، آذربایجانین ان تانیمیش، گؤرمه‌لی و توریستی مکانلاریندان، زنجان شهری نین اسکی بؤلومونون اورتاسیندا، و چوخلو یاشاییش ائولرین قونشولوغوندا یئرلشمیشدیر. زنجانلیلار کئچمیشده پالتارلار و کؤینکلرینی اوردا یووارمیشلار. بئله بیر مخصوص ایش اۆچون، دونیا دا تایسیز دیر ، و یا اوخشاری آز واردیر. بو تیکینتی نئچه دفعه تعمیر اولونوب و فولکولور موزه سی اولاراق ایشه آپاریلیر، و بوتون توریستلر اورادان گؤروش ائده بیلرلر.

## کئچمیشی
عَلَکبَرخان توفیقی، زنجان بلدیه باشقانی، و پالتاریوما بناسینین قوروجوسو|بندانگشتی|سولزنجان پالتاریوما ائوینی قاجارلار چاغیندا، **اکبر معمار** و **اسماعیل بَنّا** آدلاریندا ایکی معمار قارداش دوزَلدیبلر. بو تیکینتی نین یئرینی زنجان بلدیه‌سی، **علی اکبرخان توفیقی**، 1345 ه.ق ایلینده آلیب و دوزلیش امری نی وئردی. بو تیکینتی نین دوزلیش طرزی قاجار زامانی نین معمارلیغی اوسلوبوندا دیر. بو تیکینتی باره سینده بیر فیلم 1389 ایلینده دا جورلنیب ایکی قیسمت ده اونون کئچمیشینی گوز آلتا آپاریب .

## یئری
بو تیکینتی زنجانین اسکی بؤلومو **بابا جامال چوققورو** محله سینده یئرلَشیبدیر. تئزلیکله اورا چاتماق اۆچون سعدی (خیاوانی) ، سونرا فرهنگ کوچه سیندن گئتمک اولار.

## ایشلَتمه‌سی
بو بینا کئچمیشده، زنجانین قیشدا شاختالی و سویوق هاواسینا گؤره زنجانلی خانیملار اۆچون دوزلمیشدیر. بو تیکینتی نین ایچینده خانیملار بیر اوستو اؤرتولو دینج بیر یئرده، امنیت ایله پالتارلاری یووابیلیرمیشلر. بو تیکینتی گئجه گوندوز قاپیسی آچیق ایمیش و بیریسیندن اوردا پالتار یوماغا گؤره پول آلینمیرمیش. 
پالتاریوما تیکینتی‌سی ایندی زنجان اوستانی‌نین ان اهمیتلی موزه‌سی دیر، و اورادا یئرلی پالتارلار ، و خانیم بَزَک تاخمالاری  سرگی‌سی  دا واردیر.

## تیکینتی‌نین خوصوصیتلری
موختلیف بؤلوملری اولان بو تیکینتی نین سویو، حاجی میربهاالدین قالاسی نین قاناتیندان قایناقلانیرمیش. 
تیکینتی مجموعه سی نی ایکی یئره بؤلمک اولار: تیکینتی نین مودیریتی (حَیَط و تیکینتی نی ساخلایانلارین یاشاماق ائوی)، و پالتار یوماغین اصلی موحوطه‌سی. پالتار یوماق یئری اؤزو 4 یئره بؤلونور. 
حَیَت 400 متر موربع شکلینده اَنی 12 متر ، اوزونو دا 32 متر اولار، ایچینده آغاج و یاشیللیق وار، اعیانی دا قوزئیینده 60 متر موربع اولاراق، ایکی اوتاق و بیر دالان دیر، تیکینتی نین حَیَتین ، اوتاقلارین و پالتاریوما بؤلوملرین بیربیرینه باغلاییر.  زنجانین تانینمیش سونتی طرحلرینین نیمادی اولابیلر.
پالتاریوماق تیکینتی سی نین خزینه سی 17 متر اوزونو و 11.55 اَنی و 8 متر اوجالیغی وار. پالتار یوماق یؽرینه باخان بیر تراس واردیر، دئمک اولار اوردان پالتاریووانلار گؤزآلتیندایمیشلار؛ دئییلیر بو کونترول ائدن آدام تیکینتی نین مودرونون یا معماری نین آروادی ایمیش و بو ایش اۆچون ده آیلیق آلیرمیش.
آلانین معمارلیغیندان بئله گلیر کی ، معمار سونتی طرز ایله، یوخاری درجه ده تانیشلیغی واریمیش، و قوسلار و کؤلگه سالانلار کومکی ایله، سالونون یوخاری باشیندا چوخ گؤزل و اورگه یاتان بیر فضا یارادیب. 
پالتاریوما بناسی نین ایچ و ائشیک طراحلیغی چوخ گؤزل گؤرونتولری واردیر، و سالونو 11 سوتون ایله قرینه اولاراق ایکی یئره بؤلونموشلر. بو یئرین اَنی 13.7 متر و 62 متر اوزونلوغو دور، مساحتی ده جمعی 850 مترموربع دیر. سالونو 11 قرینه یئره بؤلن سوتونلار آراسیندا، 4 حؤضچه واردیر و بونلاری دا تراورتَن یؤنولموش داشلار بیربیریندن آییریب، و قیراقلاریندا دا سو آرخلاری دوزَلمیشدیر.

## قایناقلار

* Negahmedia سایتی (باغلانتی )
آیاز آتا

**آیاز آتا** (اؤزبک تۆرکجه‌سیجه: Ayoz Bobo یا دا Ayaz Ota, قیرغیز تۆرکجه‌سیجه: Аяз Ата, قازاخ تۆرکجه‌سیجه: Аяз Ата) — تۆرک٬ آلتای و اوْرتا آسیا میتولوژی‌لرینده٬ اؤزللیکله قازاخلاردا و قیرغیزلاردا سوْیوق تانریسی. آیاز خان اوْلاراق دا بیلینیر. آی ایشیغیندان یارادیلمیشدیر. سوْیوق هاوایا سبب اوْلور. «آغ آیاز» اوْلاراق آدی گئچر. هۆلکر بورجونون آلتی اۇلدوزو گؤیون آلتی دلیگی‌دیر و اوْرادان سوْیوق هاوا اۆفلر. بئله‌جه قیش گلیر. آیاز٬ تۆم تۆرک جوْغرافیاسیندا یاخیجی سوْیوق آنلامینا گلیر کی٬ آیین گؤی‌ده راحاتلیقلا گؤرولدوگو آچیق هاوالاردا اوْرتایا چیخدیغی اۆچون آی تانریسی‌نین (یا دا اوْنا باغلی آیاز خانین) گؤندردیگی دۆشونولموشدور.

## باشقا کولتورلرده
### [[آذربایجان]]
شاختا بابا اوْلاراق بیلینیر. نوه‌سی‌نین آدی ایسه قار قیزی‌دیر. یئنی ایلده اۇشاقلارا پای داغیدیر.

### باشقوردیستان
باشقورد تۆرکجه‌سینده٬ آیاز آتا (Ҡыш бабай (Qïš babay (قیش باباسی) اوْلاراق یئر آلیر. نوه‌سی ایسه (Ҡарһылыу (Qarhïlïw (قار گؤزلی) آدیلا بیلینیر.

### تاتاریستان
تاتار کولتورونده (Qış Babay (Кыш Бабай (قیش باباسی) اوْلاراق بیلینیر. نوه‌سی ایسه (Qar Qızı (Кар Кызы (قار قیزی) آدیلا یئر آلیر.

## قایناقلار

بؤلمه:تورک میفولوژیسی