open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
۱۶ ژانویه

**۱۶ ژانویه** — قریقوری تقویمینه گؤره ایلین ۱۶-جی گۆنودور. ایل سوْنونا کیمی ۳۴۹ گۆن واردیر (آرتیق ایل‌لرده ۳۵۰ گۆن).

## حادیثه‌لر
* ۱۵۴۷ - روس تزاری قوْرخونج ایوان تاج تاخدی.
* ۱۵۵۶ - ایکینجی فیلیپ٬ ایسپانیا شاهی اوْلدو.
* ۱۹۲۰ - میلّتلر جمعیتی ایلک توْپلانتی‌سینی پاریسده کئچیردی.
* ۱۹۲۹ - ژوزف ایستالین ایله آنلاشمازلیغا دۆشن نیکولای بوخارین٬ کومونیست انترناسیونال‌ین باشقانلیغیندان ایستعفا ائتدی.
* ۱۹۶۱ - آمریکا بیرلشمیش ایالتلری تۆرکیهیه ۴۳ میلیون دوْلار کؤمک ائتدی.
* ۱۹۶۹ - مترولاینیر ترنی خیدمته گیردی.
* ۱۹۷۰ - معمر قذافی لیبی باشقانی اوْلدو.
* ۱۹۷۹ - ایران ایسلام اینقیلابی سیراسیندا٬ محمدرضا پهلوی٬ عاییله‌سی ایله بیرلیکده ایراندان چیخدی.
* ۱۹۹۲ - ال سالوادور حؤکومتی ایله عۆصیانچیلار مکزیکو سیتیده آندلاشما ایمضالایاراق٬ ان آز ۷۵ مین نفرین اؤلومونه سبب اوْلان ۱۲ ایل‌لیک ایچ ساواشا سوْن وئردیلر.
* ۲۰۰۰ - ریچاردو لاقوس شیلینین سالوادور آلنده‌دن بۇ یانا ایلک سوسیالیست باشقانی اوْلدو.

بؤلمه:۱۶ ژانویه
بؤلمه:ایلین گونلری
بؤلمه:ژانویه آیی‌نین گونلری
اوانجلیستا توریچلی

**اوانجلیستا توریچلی** Evangelista Torricelli — ۱۷-جی عصرده یاشامیش ایتالیان فیزیک و ریاضیات‌چی. توریچئل‌لی ۱۶۴۳-جو ایلده هاوا تزیقینین اؤلچمک اۆچون ایندی جیوه‌لی بارومئتر دئییله‌ن جیهازی ایجاد ائتمیش‌دیر.

اوشاق‌لیق واختلارین‌دان دقیق علملره ماراق گؤسترمه‌یه باشلامیش‌دیر. ۱۶۲۷-جی ایلده رم شهرینه گئتمیش و بورادا هیدرولیکا علمینین بانیلرین‌دن اولان بندتی کاستلی ایله بیرلیک‌ده ایشلمیش‌دیر.بندتی کاستلی قالیلئو قالیلیین طلبه‌لرین‌دن بیر ایدی و اوانجلیستا توریچلی‌ده ۱۶۴۱-جی ایلده‌ن اعتباراً قالیلئو قالیلیله مکتوبلاشماغا باشلامیش‌دیر. همین ایلده کاستئللینین مصلحتلرین‌دن سونرا قالیلئو قالیلی اوانجلیستا تورریچللینی توسکانا شهرینه دعوت ائتدی. توریچلی توسکانا شهرینه گلدیک‌دن، بیر نئچه هفته سونرا قالیلئو قالیلی وفات ائتدی. توسکانا کنیازی شهرده علمی ایشلرله مشغول اولماغی قالیلئو قالیلیه تاپشیرمیش‌دی، اونون اؤلومون‌دن سونرا بو وظیفه‌یه اوانجلیستا توریچلی گتیریل‌دی. ۱۶۴۴-جو ایلده توریچلی طرفیندن هندسه و مکانیک بؤلمه‌لرینه عایید اولان بیر کیتاب نشر ائدیل‌دی. 

ریاضیات ساحه‌سین‌ده اولان بؤیوک بیر بوش‌لوغو دول‌دوران بو کیتاب‌دا، عئینی زامان‌دا قالیلئو قالیلیین مکانیک ساحه‌سین‌ده اولان ایکی ایشی‌ده یئر آلمیش‌دیر. تورریچللینین هندسه و مکانیک ساحه‌لرین‌ده اولان فعالیتینه ایلک اؤنجه هئچ کیم اؤنم وئرمیردی. اونون اساس مقصدلرین‌دن بیری‌ده هاوا تزیقینین اؤلجمک اۆچون جیهاز ایختیرا ائتمک ایدی. او، ایلک دفعه اولاراق هاوا تزیقینی شوشه قابلارا دولدورولموش جیوه‌لر واسطه‌سی ایله ائتمک قرارینا گلمیش‌دیر. حیاتینین سونراکی دؤورون‌ده معلمی اولموش قالیلئو قالیلیین تلسکوپونون اوزرین‌ده ایشله‌دی. ۱۶۴۳-جو ایلده اوانجلیستا توریچلی هاوا تزیقینی اؤلچمک اۆچون جیوه لی بارومتری کشف ائتدی.

اوانجلیستا توریچلی ۱۶۴۷-جی ایلین ۵ اوْکتوبر تاریخین‌ده ایتالیانین فلورانس شهرین‌ده ۳۸ یاشین‌دا وفات ائتمیش‌دیر.

## قایناقلار

لاتین آذربایجان ویکی پدیا

بؤلمه:ایتالیا آسترونوملار
بؤلمه:ایتالیا ریاضیات‌چیلار
بؤلمه:ایتالیا عالیملر
بؤلمه:ایتالیا فیزیکلر
بؤلمه:ایتالیادا دوغولانلار
بؤلمه:ایتالیادا وفات ائدنلر
کلاسیک مکانیک

**کلاسیک مکانیک** فیزیکده مکانیکین ایکی اساس بؤلمه‌سیندن بیری اوْلوب، قوه‌لر سیستمینین تأثیری آلتین‌دا جیسیملرین حرکتینی تصویر ائد‌ن فیزیک قانونلارینی ایحاطه ائدیر. جیسیملرین حرکتینین اؤیرنیلمه‌سی چوْخ قدیم تاریخه گئتمکله، علم، تکنیک و تکنولوژی کلاسیک مکانیکنی ان بؤیوک و قدیم فنن ائدیر.

کلاسیک مکانیک ماکروسکوپیک اشیاء نین حرکتینی، روکئتلردن ماشین حیصّه لرینه کیمی، ائل‌جه ده آسترونومیک اشیاء نین، مثلاً، کوسمیک گمیلرین، پلانتلرین، اوْلدوزلارین و قالاکتیکالارین هکتینی خاراکتریزه ائدیر. بونونلا یاناشی،فن داخیلین‌ده بیر چوْخ ایختیصاصلاشمالار قازلاری، مایئلری، برک جیسیملری و باشقا خصوصی مؤوضولاری ایحاطه ائدیر. کلاسیک مکانیکنین ایشیق سۆرعتینه یاخین اولمایان سۆرعتله و بؤیوک اوبیئکتلرله مهدودلاشان موحیطلرده تتیبیقی اوْلدوقجا دقیق نتیجه‌لر وئریر. باخیلان اوبیئکت کیفایت قدر کیچیک اوْلدوق‌دا، مکانیکنین دیگر اساس بؤلمه‌سی اوْلان کوانت مکانیکسینین داخیل ائدیلمه‌سی ضرورتی یارانیر، هان‌سی کی، جیسیملرین آتومیک طبیعتینی ماکروسکوپیک فیزیک قانونلاری ایله اوزلاشدیریر و آتوم و مولئکوللارین دالغا-زررجیک دوالیزمینی (ایکی‌لی خصوصیتینی) اؤیرنیر. اشیاء نین ایشیق سۆرعتینه یاخین یوکسک سۆرتلی حاللارین‌دا، کلاسیک مکانیک خصوصی نیسبی‌لیک نظریه‌سی ایله اوزلنیر. عمومی نیسبی‌لیک نظریه‌سی نیوتونون عموم دونیا جازیبه قانونو ایله خصوصی نیسبی‌لیک نظریه‌سینی اؤزون‌ده بیرلش‌دیرمکله، فیزیکلره درین سوییه‌ده قراویتاسییا ایله ایشله‌مک ایمکانینی وئریر.

## مادی نوقطه

معین مقصدلر اۆچون اؤلچولری نظره آلینمایان جیسمه دئییلیر. مثلاً یئر کوره‌سینین گونش اطرافین‌دا حرکتینی اؤیرنرکه‌ن اونا مادی نقطه کیمی باخماق اولار. چونکی گونشین اؤلچولری یئردن دفعه‌لرله آرتیق‌دیر. 
برک جیسمین ایر‌لیله‌مه حرکتین‌ده اونون بوتون نقطه‌لری ایر‌لیله‌مه حرکتی ائدیر و اونون ایسته‌نیله‌ن بیر نقطه‌سینی مادی نقطه کیمی قبول ائدیب همین مادی نقطه‌نین حرکتینی اؤیره‌نمک اولار.

## آزادلیق درجه‌سی
جیسیمین آزادلیق درجه‌سی اونون نئچه اؤلچولو کوردینات سیستمینده تعیین اوْلونماسین‌دان آسی‌لی‌دیر. مثلاً، ایکی اؤلچولو و اوچ اؤلچولو کوردینات سیستمینده جیسمین آزادلیق درجه‌سی اویغون اولاراق ۲ و ۳ اولور. فضادا ایسه جیسمین ۶ آزادلیق درجه‌سی واردیر. فیرلانما حرکتی اوجون آزادلیق درجه‌سی یازیلمیر.

بؤلمه‌:کلاسیک مکانیک
نظری مکانیک

**نظری مکانیک** - مکانیکی حرکتلر حاقین‌دا عمومی قانونلاری و جیسیملرین قارشی‌لیق‌لی تأثیرینی اؤیره‌نه‌ن علم‌دیر. فیزیکنین بیر بؤلمه‌سی اولموش نظری مکانیک اؤزونه بدیهات شکلین‌ده تمل
اساس یاراداراق آیریجا علم ساحه‌سی کیمی اینکیشاف ائتمیش‌دیر. او تکنیکادا تطبیقی کاراکتر داشیدیغین‌دان 
گئنیش تطبیق اولونور.

نیوتونا گؤره "*نظری مکانیک ایسته‌نیله‌ن قوه ایله یارادیلمیش حرکتلر حاقین‌دا و ایسته‌نیله‌ن حرکتی یاراتماق اۆچون طلب اولونان اثبات اولونموش قوه‌لر حاقین‌دا علم‌دیر".*

نظری مکانیک 
بدیهیات اساس‌لانان بیر قانونلارا اساس‌لانیر. بو بدیهات تطبیقی مکانیکنین حقیقتی حاقین‌دا ایندوکتیو کاراکتر داشیییر. نظری مکانیک قیاسی کاراکتره مالیک‌دیر. تجروبه‌لردن الده ائدیلمیش 
بدیهیات اساس‌لانان نظری مکانیک قانونلاری سرت ریاضی آسی‌لی‌لیقلار اساسین‌دا تصویر اولونورلار.

نظری مکانیک طبیعت علملرینین بیر حیصّه سینه اولوب حیصّه لر یوخ اونلارین مودل لری ایله ایشله‌یه‌ن ریاضی اصوللاردان ایستیفیاده ائدیر. بئله مودل لره آشاغیداکلار آیددیرلر:
**ماترییا نقطه‌سی و ماترییا نقطه‌لر چوخ‌لوغو،*
**موطلق برک جیسم و برک جیسملر سیستمی،*
**بوتؤو موحیطین دفورماسییاسی.*

عادتاً نظری مکانیکدا آشاغی‌داکی بؤلمه‌لری واردیر:
* کینماتیک
* ایستاتیک
* دینامیک

نظری مکانیکدا ایستیفاده اولونان ریاضی اصوللار:
**وکتور حساباتی v. دیفرانسیال هندسه*،
**ریاضی آنالیز،*

#### قایناقلار

بؤلمه:مکانیک
برن (شهر)

**برن** — سوئیس اؤلکه‌سی‌نین پایتختی‌دیر. برن مساحت باخیمیندان سوئیسین  دؤردونجو بؤیوک شهری و جمعیت باخیمیندان سوئیسین بئشینجی شهری ساییلیر.

## جوغرافییاسی و ایقلیمی
سوئیسین مرکزین‌دن ۲۰ ک‌م شیمال‌دا یئرلشیر. برن یای‌دا سرین، قیش‌دا سویوق اولور.

## اهالی‌سی
تخمیناً ۱۴۴٬۰۰۰ نفر اهالی‌سی اولان (۲۰۲۰ میلادی ایلده) برن سوئیسین بئشینجی ان‌چوخ اهالی‌سی اولان شهری‌ایدی. برن ناحیه‌سی، کی ۳۶ بلدیه‌یه شامیل اولور، ۲۰۱۴–جو میلادی ایلده ۴۰۶٬۹۰۰ نفر اهالی‌سی واریمیش. برن کلان‌شهر منطقه‌سی ۲۰۰۰ میلادی ایلینده ۶۶۰٬۰۰۰ نفر اهالی‌سی وار ایدی.

## خاریجی کئچیدلر

## قایناقلار

بؤلمه:سوئیس شهرلری
ساواش

بندانگشتی|ویئتنام ساواشی
**ساواش** و یا **مۆحاریبه** — گئنیش اینسان جمعیتلری آراسیندا باش وئرن٬ عۆمۇمی معناسییلا یۇخاری درجه‌ده شیدّته شامیل اوْلان حادیثه٬ چارپیشما٬ چاتیشمادیر. سوْیوق ساواش کیمی سیاسی اساسلی ساواشلار اوْلسا دا٬ ساواش سؤزجوگو سیلاحلی جمعی چاتیشما اوْلاراق ایشلنیر.

## قایناق‌لار

## گؤرونتولر


File:Stele of Vultures detail 01a.jpg

File:Gari-Melchers-War-Highsmith.jpeg

File:Bundesarchiv Bild 183-H25224, Guernica, Ruinen.jpg

File:War deaths caused by warfare.svg

File:MokoShuraiE-Kotoba IV.jpg

File:Custer Massacre At Big Horn, Montana June 25 1876.jpg

File:Wars-Long-Run-military-civilian-fatalities.png

File:War world map - DALY - WHO2004.svg

File:Apotheosis.jpg

File:DeadCrowIndians1874.jpg

File:The Hanging by Jacques Callot.jpg

File:Cyprian War.jpg

Image:Washington March15 2003-02.jpg

File:Szigetvar 1566.jpg

File:Aftermath Battle of Triboltingen.jpg

File:Reproduction of Bonampak murals (panorama).JPG

File:Disabled Iraqi T-54A, T-55, Type 59 or Type 69 tank and burning Kuwaiti oil field.jpg

File:Aerial view of a US helicopter as it flies over a Mogadishu residential area.JPEG

File:2017 world map, median age by country.svg

File:LRPs directing artillery.jpg

File:U.S. Marines in Operation Allen Brook (Vietnam War) 001.jpg

File:Morgen nach der Schlacht967b.jpg

File:RIAN archive 324 In besieged Leningrad.jpg



بؤلمه:تاریخ قارالامالاری
بؤلمه:ساواشلار
۱۷ ژانویه

**۱۷ ژانویه** — قریقوری تقویمینه گؤره ایلین ۱۷-جی گۆنودور. ایل سوْنونا کیمی ۳۴۸ گۆن واردیر (آرتیق ایل‌لرده ۳۴۹ گۆن).

## حادیثه‌لر
* ۱۲۹۹ - عثمانلی ایمپیراتورلوغونو٬ اوْغوزلارین قایی بوْیونا منسوب عوْثمان غازی٬ آنادوْلو سلجوقلو دؤولتیندن باغیمسیزلیغینی اعلان ائده‌رک قۇردو.
* ۱۶۰۵ - سروانتس‌ین دوْن کیشوت رومانی ایلک دفعه یاییملاندی. رومانین ایکینجی بؤلومو ده ۱۰ ایل سوْنرا چاپ اوْلوندو.
* ۱۶۸۵ - وینده ایلک کافهنی ژوهانس دیوداتو آچدی.
* ۱۸۱۹ - سیمون بولیوار کولومبیا جۆمهۇریتینی اعلان ائتدی.
* ۱۸۵۲ - ساند ریور آندلاشماسی ایله بیرلشمیش شاهلیق٬ ترانسوال دئدیگی (گۆنئی آفریقا) بوئر مۆستعمره‌لری‌نین باغیمسیزلیغینی قبول ائتدی.
* ۱۹۰۹ - فنرباخچا ایله قالاتاسارای ایلک دفعه قارشیلاشدی: ف.ب ۰٬ ق.س ۲.
* ۱۹۱۷ - آمریکا بیرلشمیش ایالتلری ویرجین آدالارینی ۲۵ میلیون دوْلارلا دانمارکدان آلدی.
* ۱۹۲۳ - مصطفی کمال پاشانین ایزمیت‌ده دۆزنله‌دیگی ایلک باسین توْپلانتی‌سی٬ سحره یاخین سوْنا چاتدی.
* ۱۹۴۴ - مونت کازینو دؤیوشو: ایکینجی دۆنیا ساواشینین ان اۇزون و قانلی دؤیوشلریندن بیری باشلاندی.
* ۱۹۴۵ - شوروی قوْشونلاری ورشو شهرینه گیردی.
* ۱۹۶۴ - لندن کونفراسیندا قیبریس تۆرک جمعیتینی تمثیل ائدن رئوف دنکتاش دانیشدی. رئوف دنکتاش٬ فدرال ایداره‌یه گئدیلمزسه٬ آیری بیر حؤکومت قۇراجاقلارینی آچیقلادی.
* ۱۹۹۱ - خلیج ساواشی٬ مۆتّفیق اۇچاقلاری‌نین عیراق و کووئیت‌ده‌کی هدفلری وۇرمالارییلا باشلادی.

بؤلمه:۱۷ ژانویه
بؤلمه:ایلین گونلری
بؤلمه:ژانویه آیی‌نین گونلری
سعدی

**سعدی** ( ) – اوْرتا عصرلر فارس ادبیاتینین، غزل ژانرینین ان گؤرکم‌لی نماینده‌لریندن بیری. سعدی‌نین اثرلری دۆنیا ادبیاتیندا هم کیفیتی، هم ده داشیدیغی درین اجتماعی-سوسیال اهمیتینه گؤره یۆکسک قیمتلندیریلیر.

## حیاتی

شیرازدا دوغولان سعدی گنج یاشلاریندا عرب ادبیاتینی و ایسلام بیلیکلرینی اؤیرنمک اۆچون بغدادا کؤچور. داغیدیجی موغول ایستیلالاریندان سوْنرا، سعدی سفره چیخماق قرارینا گلیر و عؤمرونون بؤیوک قیسمینی عراقی، آنادولونو، سوریه نی، میصری، بیرده اورتا آسیانی و هیندوستانی گزمه‌یه، اوْرادا یاشایان اینسانلارین حیات طرزی ایله تانیش اوْلماغا حصر ائدیر. دوغما شیرازینا آخیر یاشلاریندا قایی‌دیر.

سعدی‌نین ان مشهور اثرلری "بوستان" (۱۲۵۷ (میلادی)) و "گولوستان"دیر (۱۲۵۸ (میلادی)). "بوستان" لیریک ژانردا یازیلمیش ایسلامی نصیحتلردن، دینی باخیم‌دان عدلیه، توزؤکارلیق، برابرلیک کیمی کیفیتلرین تعریفین‌دن عبارت‌دیر. بۇندان ساوایی اثر درویش مدنیتی حاقیندا معلومات وئریر. "گولوستان" اپیک فوْرمادا تقدیم ائدیلمیش احوالاتلاردان، لطیفه‌لردن، حیکمت‌لی سؤزلردن، مصلحتلردن و قیسا شعرلردن عبارت‌دیر. هر ایکی اثر ۱۶۵۴-جو ایلده آلمان دیلینه ترجومه ائدیله‌رک ایلک دفعه آوروپالیلارا تقدیم ائدیلیب.

## قایناقلار

## خاریجی کئچیدلر
* 

بؤلمه:سعدی
بؤلمه:شیراز دوغوملولار

بؤلمه:صوفی شاعیرلر

بؤلمه:۱۲۱۰-جو میلادی ایلده دوغولان‌لار
محمدتقی بهار

**محمّدتقی بهار** (۶ نووامبر، ۱۸۸۶-۲۲ آپریل، ۱۹۵۱) — ایران شاعری، ملک شعرا، مشروطه حرکاتینین عضوو.

## حیاتی

محمّدتقی بهار ۶ نووامبر ۱۸۸۶-جی ایلده خوراساندا، مشهد شهرین‌ده آنادان اولموش‌دو. آناسی ایران گورجولرین‌دن ایدی. موکممل مدره‌سه تحصیلی آلمیش‌دی. آتاسی میرزا کاظیم شاعر ایدی. سبوری تخلّوصو ایله تانینمیش‌دی.

محمّدتقی بهار تخلّوصو ایله شعرلر یازیردی. مظفرالدین شاه قاجار اونا ملک شعرا لقبینی وئردی.

محمّدتقی بهار ۲۲ آوریل ۱۹۵۱-جی ایلده تهراندا وفات ائدیب.

## یارادیجی‌لیغی


هئی ایران‌لیلار، ایران بلا ایچین‌ده‌دیر. 
داریوشون مملکتی نیکولایین علین‌ده‌دیر.
مولکون مرکزی اژدرهانین آغزین‌دادیر. 
ایسلامین غئیرتی هانی میلّی حرکت هاردادیر؟
ائی رشید اینسانلار! بو سوسقونلوق نیه. 
ایران سیزین‌دیر، ایران سیزین.

هئی ایران‌لیلار! دوستاقلیغینیزی گؤرک، 
اینگیلیسلرله روسلارین پنچه‌سین‌ده.
سانکی بو آرادا کابوس گؤرموش کیمیسینیز. 
هر ایکی طرف‌دن گؤتورولور ناموسونوز، ثروتینیز.
ناموس و مال اوغرون‌دا موباریزه روادیر. 
ایران سیزین‌دیر، ایران سیزین.


## ایستینادلار


## همچینین باخ
* ایران ادبیاتی
## قایناقلار

لاتین آذربایجان ویکی پدیا
## خاریجی کئچیدلر

بؤلمه:ایران شاعرلری
بؤلمه:ایران گورجولری
بؤلمه:مشروطه اینقیلابی
بؤلمه:مشهدده دوغولانلار
اوچاق داشی‌یان ساواش گمی‌سی

بندانگشتی|150x150پیکسل|یو.اس.اس.اس ایستنیز و اچ.ام.اس ایلاستریوز اوچاق داشی‌یان گمیلری بیرلیکده گئدرکن
**اوچاق داشی‌یان ساواش گمی‌سی** (اینگیلیسجه: Aircraft carrier) ساواش اوچاقلاری و هلیکوپترلری دنیز یوْلو ایله، ساواشا ان یاخین نؤقطه‌لره آپاریب اۇچورتماق و اوْتورتماق اۆچون مۆتحرّیک هاوا آلانیدیر.

## تاریخی
[بندانگشتی|150x150پیکسل|یو.اس.اس فرانکلین اوچاق داشی‌یان گمی‌سی ۱۹۴۵مارس ۱۹-دا ساعات ۷.۰۸-ده ژاپون [کامیکازهلر طرفیندن سویا باتیریرلیب]]
ایگیرمینجی یۆز ایلین باشلانیشینا رایت قارداشلاری اینسانلی اوچاقلاری یاراداندان قیسا بیر سۆره سوْنرا، اوچاقلار گئتدیکجه اؤنَم قازاندیلار. هر یئنی ساواش آلَتی کیمی باشلانغیجدا قوْرخمالی گؤرولن بو آلتلر، قوللانیشلی‌لیقلاری قانیتلاندیقدان سونرا سۆرَک‌لی داها چوخ اؤنَم قازاندیلار.

آنجاق اوچاقلارین ائنیشی و قالخیشی اۆچون گَرَکَن پیستلَرین تکچه قورو یئر اوزونده اولماسی قوللانیم‌لارینی محدودلاشدیریردی، ساواش باشچیلاری اۆچون سوْرون چیخاردیردی. آیریجا اۇچاقلار، گَمیلَر اۆچون ده بیر سوْرونودو. هم اوچاقلاری داشی‌یابیلمک٬ هم ده دۆشمان گمیلرینه قارشی قوللانابیلمک اۆچون اوچاق گمیلری ایجاد ائدیلدی.

## قایناقلار
* آنادولو تورکجه‌سی ویکی‌پدیا صفحه‌سی
مکانیک

**مکانیک** — فیزیکنین جیسملرین حرکتی و اونلارا تأثیر ائدن قوه‌لری اؤیره‌نه‌ن بؤلمه‌سی.

## کلاسیک و کوانت مکانیکلارینین فرقلری
مکانیک اساس اولاراق کلاسیک و کوانت مکانیکسی اولاراق ۲ بؤلمه‌یه آیریلیر. تاریخی اولاراق باخیلدیغی زامان، کلاسیک مکانیک ایلک ایجاد ائدیلیب (۱۶۸۷)، کوانت مکانیکسی ایسه یئنی ایجادلار آراسین‌دادیر (ییرمینجی عصر).

کلاسیک مکانیکنین اساسینین ایساک نیوتونون ۵ ایول ۱۶۸۷-جی ایلده نشر ائدیلمیش "طبیعت فلسفه‌سینین ریاضی اساسلاری" اثری ایله قویولدوغو قبول ائدیلیر. اساساً، دیگر دقیق علملرین مودئللرینی قورارکه‌ن ایستیفاده ائدیلیر. ماکروسکوپیک پروسئسلره باخیلدیغی زامان، "کوانت مکانیکسی" ایله آپاریلاجاق حسابلامالار حدسیز درجه‌ده قلیزدیر و "کلاسیک مکانیک"نین تطبیقی داها منتیق‌لی‌دیر.

کوانت مکانیکسی، داها گئنیش ایستیفاده‌یه صاحب‌دیر، چونکی کلاسیک مکانیک ساده‌جه "کوانت مکانیکسی"نین معین خصوصی شرطلر آلتین‌داکی وضعیتی‌دیر. "کوانت مکانیکسی" آتومیک و سوب-آتومیک سوییه‌ده‌کی حادثه‌لرین آنلاشیلماسی و تخمینی مؤوضوسون‌دا "کلاسیک مکانیک"دان اوستون‌دور.

## اینشتین و نیوتون مکانیکلارینین فرقلری
مکانیک کلاسیک و کوانت مکانیکسی اولاراق بؤلونبیلجیی کیمی، اینشتین و نیوتون مکانیکسی اولاراق دا ۲ بؤلمه‌یه آیریلا بیلر.

اینشتینین "عمومی و خصوصی نیسبی‌لیک نظریه‌لری"  نیوتون و قالیلئونون اورتایا چیخاردیقلاری "کلاسیک مکانیک"نی اساس‌لی درجه‌ده گئنیشلتمیش و "کلاسیک مکانیک"یا دوزلتمه گتیرمیش‌دیر، هان‌سی کی، اساساً جیسمین سۆرعتینین ایشیق سۆرعتینه (هان‌سینی کی، آشماق مۆمکون دئییل) یاخینلاشدیغی حاللار اۆچون بؤیوک اهمیت کسب ائدیر (الکترونلارین ایشیق سۆرعتی ایله حرکت ائتتیکلری قبول ائدیلدیی اۆچون، الکترونیکادا اساساً "اینشتین مکانیکسی" ایستیفاده ائدیلیر).

## کلاسیک مکانیکنین بؤلمه‌لری
# کینماتیک (حرکتین نؤولرینی اؤیرنیر)
# دینامیک (حرکتی یارادان سببلری اؤیرنیر)
# ایستاتیک (جیسملرین تارازلیق حاللارینی اؤیرنیر)
# دۆزخطلی برابرسورت‌لی حرکت. .   V = \frac{S}{t} 
# دۆزخطلی برابرسورت‌لی اولمایان حرکت..   V_or = \frac{S}{t} 
# اَیری خطی برابر سۆرتلی حرکت.
# اَیری خطی برابر سۆرتلی اولمایان حرکت..
*دۆزخطلی برابرسورت‌لی حرکت   V = \frac{S}{t} 
**دۆزخطلی برابرسورت‌لی اولمایان حرکت  V_or = \frac{S}{t} 
***سۆرعتلرین توپلانماسی قانونو    V=V_1+V_2 
* دۆزخطلی برابرتجیل‌لی حرکت  a = \frac{V - V_0}{t} 
**سون سۆرعت دوستورو   V=V_0+at 
***یول دوستورو    S = V_0 t + \frac{at^2}{2})

## قایناقلار
لاتین آذربایجان ویکی پدیاسی
## همچینین باخ
نظری مکانیک

مکانیک
محمدعلی جمال‌زاده

**سید محمدعلی شئیخ جماالدین اوْغلو جمال زاده** (۱۸۹۲-۱۹۹۷) — ایران یازیچی‌سی و تاریخچی‌سی.

## حیاتی
سید محمدعلی جمال زاده ۱۸۹۲-جی ایلده ایصفهاندا دوغولموش‌دو. آتاسی سید جمالددین واعظ اصفهانی مشروطه حرکاتینین تانینمیش سیمالارین‌دان ایدی. ۱۹۱۰-جو ایلده  پاریسه گئتمیش‌دی.ایران سفیری اونون پاریسه گلمه‌سینی ایسته‌مه‌یه‌رک لوزانیا گئتمه‌سینی خاهیش ائتدی. گنج یازیچی بوردا ژوزفینا ایله تانیش اولموش‌دو.ایران سفیری اونو یئنی‌دن یانینا چاغیریب، محبت ماجراسینا سون قویوب، ایشله مشغول اولماسینی تؤصیه ائتدی. سوْنرا لوزانی ترک ائدیب، لیون، بوردو و دیژون شهرلرینین بیرین‌ده یاشاماغی سئچمه‌سینی طلب ائتدی.محمدعلی جمال زاده ژوزفینانین دیژوندا اولدوغونو بیلیب،

سید محمدعلی جمال زاده ۱۹۱۴-جو ایده دیژون اونیوئرسیتتینین حقوق فاکولته‌سینی بیتیردی. 

## ایستینادلار

## همچینین باخ

* سید جماالدین واعظ اصفهانی

## خاریجی کئچیدلر

:— 
:— 
:— 
:— 

بؤلمه:اصفهان‌دا دوغولانلار
بؤلمه:ایران یازی‌چیلاری
بؤلمه:ایران تاریخ‌چیلری
بؤلمه:صدرلر
بؤلمه:موسویلر
لیون

**لیون** ()، فرانسه‌ده یئر آلان بیر کومون دیر. ۴۷٫۸۷ کیلومتر موربّع ساحه‌سی وار. بۇ شهرین نۆفوسو، ۲۰۱۴-نجی ایلين نۆفوس ساییمی اساسيندا ۵۰۶٬۶۱۵ نفر ایمیش.

## قایناقلار

بؤلمه:فرانسه شهرلری
لوزان

**لوزان** — سوئیسنین جنوب-غربینده شهر، فرانسه دیلی وو کانتونونون باشکندی و لوزان دایره‌سینین اینضیباطی مرکزی.

اهالی‌سی — ۱۳۶،۶ مین نفر (۲۰۱۲-جی ایل)، بؤیوکلویونه گؤره بؤلگه‌نین دؤردونجو شهری. موهاجیرلر شهر اهالی‌سینین ۴۰%-نی تشکیل ائدیر. آقلومئراسییا داخیلین‌ده ۳۳۶،۴ مین نفر یاشاییر (۲۰۱۰-جو ایل)..
## قالری

File:Casino Montbenon.jpg
File:Lausanne-cathe7.JPG
File:CHUV Lausanne Suisse 045.JPG
File:Château St-Maire.jpg
File:Picswiss VD-46-21.jpg
File:St-Laurent Lausanne.jpg
File:Hermitagefoundation.jpg
File:Gare-lausanne-IMG 0002.JPG
File:Beau Rivage Hotel, Lausanne.jpg
File:TschumiMutuelleAssurance03.jpg
File:Musée de l'Elysée 4.jpg
File:Musee olympique.jpg
File:Ouchy waterfront statue.JPG
File:Lausanne synagogue.jpg
File:Tour sauvabelin.JPG
File:Lausanne (ship, 1991) at CGN harbour Lausanne-Ouchy 2007-12-16.jpg

## خاریجی کئچیدلر
* لوزانین رسمی سایتی  
* لوزانین رسمی توریست سایتی  
* لوزان
* لوزان حاقین‌دا ۳ دقیقه‌لیک فیلم 
* لوزانین کؤهنه شکیللری 
* لوزانین خریطه‌سی 

## ایستینادلار


بؤلمه:سوئیس شهرلری
شوجی ناکامورا

**شوجی ناکامورا** 中村修二 — یاری‌ایلتکن ساحه‌سین‌ده ایختیصاصلاشان ژاپون منشألی آمریکالی  الکترونیک موهندی‌سی و ایختیراچی‌سی. سانتا-باربارا کالیفورنیا بیلیم یوردو *موهندیس‌لیک کوللجینین ماده لر فاکولته‌سینین* پروْفسورو اولان شوجی ناکامورا ایشیقلانما  تکنولوژی دا اهمیت‌لی بیر ایرلیلییش اولان گؤی ایشیق دیودونون ایختیراچی‌سی حساب اولونور. ایسیمو آکاساکی و هیروسی آمانو ایله بیرلیک‌ده او، "پارلاق و انرژیه قناعت ائدن آغ ایشیق قایناق‌لرینین میدانا چیخماسینا گؤستریله‌ن سمره‌لی گؤی ایشیق دیودلارینین ایختیراسینا گؤره"  ۲۰۱۴-جو ایلده فیزیک اوزره نوبل اؤدولی ایله تلتیف اولونانلاردان بیری‌دیر.

بؤلمه:علم
بؤلمه:ژاپونلو موهندیسلر
بؤلمه:ژاپونلو موخترعلر
هندریک لورنتز

هندریک آنتون لورنتز 
۱۹۰۲-جی ایلده پیتر زیمانلا بیرگه زیمان اثرینین کشفی و نظری ایضاحینا گؤره فیزیکا اوزره نوبل اؤدولینا لایق گؤرولموش‌دور. لورنتز همچینین اینشتین فیکرینجه مکان و زامانین اصل طبیعتینی تصویر ائدن لورئتز ترانسفورماسییالارینی دا ایشلمیش‌دیر.
لیدن اونیورسیتین‌ده تحصیل آلمیش، ۱۸۷۸-جی ایلده ایسه بو اونیورسیتتین ریازی فیزیکا اوزره پروْفسورو آدینی آلمیش‌دیر. او ایشیغین الکترومغناطیس نظریه‌سی و ماتئرییانین الکترون نظریه‌لرینی اینکیشاف ائتدیرمیش، همچینین بیر-بیرینی تاماملایان الکتریک، ماقنیت و ایشیق حادثه‌لری نظریه‌سینی ایشلمیش‌دیر. اورتا مکتب درس‌لیکلرین‌ده تدریس اولونان لورئنتز قوه‌لری آنلاییشی دا بو عالیمین آدی ایله باغلی‌دیر. لورنتز قوه‌سی ماقنیت ساحه‌سین‌ده حرکت ائدن یوکه تأثیر ائدن قوه‌دیر. ایرلیله‌مه حرکتین‌ده جیسمین اوزونلوغونون آزلاماسینی تصویر ائدن لورئنتز –فیتسژرالد آزالماسی آدلانان حادثه‌نین نتیجه‌لرین‌دن بیری اولان حرکت ائدن جیسیملرین وضعیتینین چئوریلمه‌لری نظریه‌سینی ایشله‌ییب هازیرلامیش‌دیر. بو نظریه چرچیوه‌سین‌ده آلینمیش لورنتس چئوریلمه‌لری نیسبی‌لیک نظریه‌سین وئریلمیش ان بیوک تؤهوه‌لردن بیری ساییلیر.
زیمان اثرینین ایضاحینا گؤره ۱۹۰۲-جی ایلده دیگر نیدرلاند فیزیکی پیتر زیمانلا بیرگه فیزیکا اوزره نوبل اؤدولینا لایق گؤرولموش‌دور.
## ایستینادلار


بؤلمه:علم
قویروقلو اولدوز

*کویروکلو اوْلدوز*' — کوسمیک فضادا تصادف ائدیله‌ن موختلیف اؤلچولو جیسیملر اوْلوب، توز و قازدان عبارت "قویروغا" مالیکدیرلر. چوْخ زامان گونش اطرافین‌دا فیرلانیرلار. 

## قورولوشو و حرکت سیستمی

بوتون کویروکلو اوْلدوزلار عادتاً ایکی حیصّه‌دن عبارت اولور. بۇ چَتین مادده‌لردن عبارت(گونشدن اوزاقلاشارکه‌ن بوزلاشان مادده‌لر) بوتؤو "باش" حیصّه و گونشه یاخینلاشدیقجا آرتان قاز-توز بولودون‌دان عبارت "قویروق" هیسسل‌دیر. گونش کولیی تأثیری آلتین‌دا کویروکلو اوْلدوزلارین "قویروق" حیصّه سی عادتاً گونش‌دن عکس ایستیقامته یؤنلیر. ائلیپتیک اوربیتله حرکت ائدن کویروکلو اوْلدوزلار، کۆتله چکیمی تأثیری آلتین‌دا یوکسک سۆرعتله گونش ایستیقامتینه دوغرو یؤنلیر و "باش" حیصّه‌نین ارییه‌رک "قویروق" بولودونا جئوئریلمه‌سی مۆشاهیده اوْلونور. عکس کۆتله چکیمی و انرسی قووسیله، گونش اطرافین‌دا دئور ائدن کویروکلو اوْلدوز، یئنی‌دن گونش سیستمینین سرحدلرینه دوگرو یونلدیلیر و بۇ زامان "قویروق" بولودونون دونوب کیچیله‌رک "باش" حیسه‌ده کونسنتراسییا اولماسی مۆشاهیده اوْلونور.

## کویروکلو اولدوز خوفو

قدیم زامانلاردان "قویروقلو اولدوزون" قؤی اوزون‌ده گؤرسه‌نمه‌سی اینسانلاردا میفولوژی قورخویا، خوفا سبب اوْلموش‌دور.

## خاریجی کئچیدلر
* کویروکلو اولدوزلار حاقین‌دا صحبت 
* کویروکلو اولدوزلار حاقین‌دا پوپولیار مقاله‌لر (روس دیلین‌ده) 
* کویروکلو اولدوزلار
* کومئتوقرافییا
* Уکویروکلو اولدوز و آستئرویدلرین تهلوکه‌سی

## ایستینادلار


## همچینین باخ
* طبیعت علملری
* گونش
* یئر

بؤلمه:آسترونومی
بؤلمه:کویروکلو اولدوزلار
بؤلمه:گونش سیستمی
بیلیم یوردو

**بیلیم یۇردۇ** — آلی مکتب اوْلوب بتون تمل و تطبیقی ساحه‌لر اوزره متخصصلرین حاضرلانماسی ایله مشغول‌دور. بون‌دان علاوه بیلیم یوردلاردا علمی ایشلر ده آپاریلیر. مۆعاصیر بیلیم یوردولار علمی پئداقوژی وحدت کیمی فعالیت گؤستریرلر، اونلارین نزدین‌ده بیر نئچه ایختیساس اوزره تدریس ایشلرینی حیاتا کئچیره‌ن فاکولته‌لر اولور. بیلیم یوردولار تدریس پلانلارینین حاضرلانماسین‌دا و حیاتا کئچیریلمه‌سین‌ده، علمی ایشلرین آپاریلماسین‌دا آزادلییه و آکادمیک درجه‌لرین (دیپلوم و دوکتور درجه‌لرینین) وئریلمه‌سین‌ده اوستونلوکلره مالیکدیرلر. آذربایجان‌دا بیلیم یوردولارین ایستروکتورو کئچمیش آ.ش.س.ج-ده یارادیلمیش و بۇ گونه کیمی قالماق‌دادیر. بۇ خاریجی اؤلکه‌لرده اولانلاردان نیسبته‌ن فرق‌لی‌دیر.

## قایناقلار

### اتک‌یازی

بؤلمه:بیلیم یوردو
بؤلمه:Educational stages
بؤلمه:Higher education
بؤلمه:Types of university or college
بؤلمه:Universities and colleges
مرمره بیلیم‌یوردو

مرمره بیلیم‌یوردو — تورکییه‌نین ان ایری، کؤک‌لو و قوجامان بیلیم یوردولرین‌دن بیری‌دیر. بیلیم یوردوین یارانما تاریخی ۱۸۸۳-جو ایله تصادف ائدیر. ایستانبول‌دا یئرلشه‌ن بو آلی مکتب‌ده ۲۸۰۰ معلم درس دئییر و ۸۰ مین طلبه تحصیل آلیر. بیلیم یوردو‌ده دؤرد دیل‌ده، تورک، اینگیلیس، آلمان و فران‌سیز دیللرین‌ده تدریس ائدیلیر. مرمره بیلیم یوردوینین ایستانبول‌دا ۱۴ کورپوسو وار؛ ان بؤیوک کورپوسو ایسه باشی بؤیوک کورپوسودور ساحه‌سی - ۱۸۱.۷۵۴ م².
## خاریجی کئچیدلر
* بیلیم یوردوین رسمی سایتی
*  
* بیلیم یوردوین ویرتوال کامپوسو 

بؤلمه‌:بیلیم یوردولار
بؤلمه‌:تورکیه بیلیم یوردولار
گوتینگن بیلیم‌یوردو

**گوتینگن بیلیم‌یوردو** Georg-August-Universität Göttingen — آلمانین گوتینگن شهرین‌ده یئرلشه‌ن آلی تحصیل موسّسه سی. 

## تاریخی
بیلیم یوردوین اساسی ۱۷۳۴-جو ایلده قویولموش‌دور.

## خاریجی علاقه‌لری
کویمبرا قروپونون عضوودور.

## ایستینادلار


## خاریجی کئچیدلر

## ان مشهور پروفسورلاری
* کارل فریدریش گاوس
* برنهارت ریمان
* داوید هیلبرت
* یوهان پتر گوستاف لوژون دیریکله
* ماکس بورن
* روبرت اوپنهایمر

* ماکس پلانک
* والتر نرنست
* فریدریش وهلر
* هاینریش هاینه
* برادران گریم
* آرتور شوپنهاوئر
* اتو فون بیسمارک
* گرهارد شرودر
* ماکس وبر
* یورگن هابرماس
* جان فون نویمان

## قالری

Image:Mathematik Göttingen.jpg|
Image:Goe UniNordbereich Physik.jpg|
Image:Goe_Chemie_2007.jpg|
Image:Goe.Uni.Nordbereich.Geology.Faculty.May.2005.image08.JPG|
Image:Goe.Uni.Nordbereich.Geology.Faculty.May.2005.image08.JPG|
Image:Goe-Uni-Campus-Platz der Gö Sieben.01.JPG|


گوتینگن بیلیم‌یوردو
بؤلمه:۱۷۳۴-جو ایلده یارانانلار
بؤلمه:آلمان بیلیم یوردولار
بؤلمه:بیلیم‌یوردولار
بؤلمه:کویمبرا قروپو
بؤلمه:گوتینگن‌ده تحصیل
شئیخ صدرالدین اردبیلی

**شئیخ صدرالدین اردبیلی** یادا **صدرالدین موسا** (۱۳۳۴-۱۳۹۱) — صفویه طریقتی شئیخی. 

## حیاتی
شئیخ صدرالدین موسا ۱۳۳۴-جو ایلده اردبیل شهری یاخینلیغین‌دا یئرلشه‌ن کلخوران کندین‌ده آنادان اولموش‌دور. ۱۳۳۴-۱۳۹۱-جی ایللرده شئیخ‌لیک ائتمیش‌دیر. بو دؤورده شئیخلیین گلیرلری و موریدلری آرتمیش‌دیر. طلبه‌لرین آراسین‌دا موغوللار دا وار ایدی.

## قایناقلار

بؤلمه:اردبیل‌ده دوغولانلار
بؤلمه:صفوی سیلسله‌سی
بؤلمه:صفوی شئیخلری
کراکوف

0**کراکوف** (لهیستانجا: Kraków County) لهیستان‌دا بیر یاشاییش منطقه‌سی‌دیر 1229.62 کیلومتر موربّع ساحه‌سی وار. و کیچیک لهیستان اوستانیندا یئرلشیر.

## گؤرونتولر

File:Wawel katedra2.jpg
File:Cracovia Metropolis Regni Poloniae. 1618 (middle size) (55759065).jpg
File:The Lady with an Ermine.jpg
File:Stadion przed meczem z APOELEM.jpg
File:Stade Józef Piłsudski.jpg
File:Rząca Tadeusz, Rynek Główny w Krakowie.jpg
File:Rozwój terytorialny Krakowa - EN.svg
File:Pawilon Wyspiański 2000, Kraków.JPG
File:Pałac Wielopolskich w Krakowie, 2011.jpg
File:Nowa Huta jako idealne socjalistyczne miasto.jpg
File:Lufthansa Global Business Services Kraków Bonarka.jpg
File:Krakow-Ghetto-checkpoint.jpg
File:Krakow-Cracovia Business Center.jpg
File:Kraków, Pomnik Grunwaldzki - fotopolska.eu (331528).jpg
File:Kraków, Gmach Główny Muzeum Narodowego - fotopolska.eu (255212).jpg


بؤلمه:لهیستان شهرلری

## بیرده باخ
لهیستان شهرلرین لیستی
## قایناق‌لار

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Kraków»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۱۲ ژوئن ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
کالیاری

**کالیاری** — (ساردینیان: کاستددو) ایتالیایا باغلی اوْلان ساردینییا موختار بؤلگه‌سی باشکندی و عئینی آدلی کالیاری ویلایتینین مرکزی اوْلان بیر لیمان شهری‌دیر.

## خارجی کئچدلر
* رسمی سایت 
* Toscana & Chianti news - the official guide for the best hospitality in Tuscany.

بؤلمه:ایتالیا
قالیلئو قالیلئ

**قالیلئو قالیلئ** (۱۵ فوریه ۱۵۶۴، پیزا – اؤ. ۸ ژانویه ۱۶۴۲، آرچتری) ایتالیالی عالیم، مکانیک، فیزیکچی‌، مۆنجّیم، ریاضیات‌چی‌سی، مۆعاصیر فیزیک و نوجوم علملرینین و علمی دوشونجه‌نین بانیلرین‌دن بیری ایدی.

آدی تاریخ‌ده ۱۰۰ ان چوخ اؤیرنیلمیش شخصیتلر لیستینه داخیل ائدیلیب.

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار
* «گالیلئو گالیلئی» 
* ایستریدئن اوم گالیلئی
* Оригинални документи за процеса срещу Галилей  
* Биография
* Компасът на Галилей (на английски)
* گالیلئو//تهئک@ ، архив с източници за Галилей (на английски)
* Статия в Станфордската философска енциклопедия (на английски)
* Текстове на Галилей  (на италиански)
* Статия
* 
* 

## بیرده باخ

بؤلمه:کیمسه‌لر
بؤلمه:مسیحی مونجملر
بؤلمه:قالیلئو قالیله
بؤلمه:۱۵۶۴-جو میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:۱۶۴۲-جی میلادی ایلده اؤلن‌لر
بؤلمه:۱۶.یوز ایل ایتالیالی ریاضیاتچیلار
بؤلمه:16th-century Italian writers
بؤلمه:16th-century male writers
بؤلمه:17th-century astronomers
بؤلمه:۱۷.یوز ایل ایتالیالی ریاضیاتچیلار
بؤلمه:17th-century Italian writers
بؤلمه:17th-century male writers
بؤلمه:17th-century Latin-language writers
بؤلمه:ویدئو کلیپلری اولان مقاله‌لر
بؤلمه:Ballistics experts
بؤلمه:Blind academics
بؤلمه:Blind people from Italy
بؤلمه:Burials at Basilica of Santa Croce, Florence
بؤلمه:Catholicism-related controversies
بؤلمه:Copernican Revolution
بؤلمه:Discoverers of moons
بؤلمه:Experimental physicists
بؤلمه:Galileo affair
بؤلمه:Italian astrologers
بؤلمه:ایتالیال
لاتزیو

**لاتزیو** ()،  ایتالیادا یئرلشن بیر بؤلگه‌دیر.

## قایناقلار

بؤلمه:ایتالیا
مارکه

**مارکه** - ایتالیانین ۱۹۴۸-نجی ایل آنا یاساسی ایله قیسماً بۇ بؤلگه‌یه موختاریت وئریلمیش. ایتالیانین ۲۰ بؤلگه‌سین‌دن بیری‌دیر. آنکونا شهری بؤلگه مرکزی‌دیر.

## جوغرافی مؤقیعتی
تعطیل دیارلاری و اینجه قوم‌لو چیمرلیکلری ایله دۆنیانین مشهور بؤلگه‌دیر. آپنین داغلاری ایله آدریاتیک دنیزی آراسین‌دا اوزانیر. آدریاتیک دنیزینه باخان قیسی‌می داها چوخ داغ‌لیق و تپه‌لرله احاطه‌لی‌دیر.

## اهالی‌سی
۱٫۵۶۰٫۷۸۵ میلیون نفردیر.

## ساحه‌سی
۹٫۶۹۴ km²-دیر.

### اینجه صنعت
#### ایتالیانین شهرلری

بؤلمه:ایتالیا
طاها آک‌گول

**طاها آک‌گول** (آنادولو تورکجه سی. Taha Akgül، دوغوم گونو. 1990 نووامبر آیی نین 22سی، سیواس) تورکیه لی آزاد (Freestyle) گولش قهرمانی دیر. کارامان اوغلو محمت بئی بیلیم یوردوندا بَدَن اَییتیمی بؤلومو اؤیرَنجی‌سی‌دیر. آنکارا آسکی ایسپور کولوبونون ایدمانچی سی دیر.

2012 الینده 40جی دفعه دوزنلنن میلتلرآراسی یاشار دوغو گولش تورنمنینده آلتین میدال قازاندی. مارس 2012ده سدا دوزنلنن اوروپا گولش شامپیوناسیندا 120 ک.گ. آزاد بؤلومونده قیزیل میدال قازانمیشدیر. آکگول، 2012 اولیمپیات اویونلاریندا تورکیئ آدینا موسابقه وئردی. 

2014 ایلینده اوروپا گولش شامپیوناسیندا 125 ک.گ. آزاد دالیندا قیزیل میدالین صاحیبی اولدو. اؤزبکیستاندا قورولان 2014 دونیا گولش شامپیوناسی 125 کیلو موسابقه‌لرینده  آک‌گول، فینالدا ایران‌لی رقیبینی 4-3 مغلوپ ائدیب دونیا شامپیونو اولاراق آلتین میدالین صاحبی اولدو.

آک‌گول، 2015 اوروپا اویونلاریندا آزاد ایستیل 125 کیلودا قیزیل میدال قازاندی. 

لاس وقاسدا قورولان 2015 دونیا گولش شامپیوناسیندا لاس‌وقاس 125 ک.گ آزاد کاتگوریسینده آذربایجانلی رقیبی جمالددین ماقومئدوو 10-0 یئنَرَک باشاری یولوندا ایکینجی دونیا شامپیون‌لوغونا چاتدی. 2016 یای اولیمپیکینده آزاد 125 کیلودا قیزیل میدال  قازاندی. آک‌گول بئله جه ریو 2016دا قیزیل میدالا چاتان بیرینجی تورکیه لی ایدمانچی اولدو.

## قایناقلار

بؤلمه:یاشایان اینسانلار
مولیز

**مولیز** - ایتالیانین ۱۹۴۸-جی ایل آنا یاساسی ایله قیسمه‌ن بؤلگه موختاریت وئریلمیش ۲۰ بولگه نین‌دان بیری‌دیر. مولیز جنوبی ایتالیادا و ایکینجی کیچیک ایتالیا بؤلگه‌سی‌دیر. مولیزئیین ساحه‌سی ۴٬۴۳۸ km²، اهالی‌سی تخمیناً ۳۲۰٬۰۰۰ مین نفره یاخین‌دیر. بؤلگه مرکزی کامپوباسو شهری‌دیر.

## ایتالیانین شهرلری

بؤلمه:ایتالیا
لومباردیا

**لومباردیا** — ایتالیادا بؤلگه.

لومباردییا ایتالیانین شیمالین‌دا آلپ داغلاری ایله پو چایی آراسین‌دا یئرلشیر. پئمونت، ائمی‌لییا-رومانیا، ونتو، ترنتینو-آلتو-آدیجئ ویلایتلری و سوئیس ایله همسرحددیر.

لومباردییادا ایتالیا اهالی‌سینین آلتی‌دا بیری یاشاییر. باشکندی - میلان شهری‌دیر. اهالی‌سی ۹، ۴ میلیون نفر، اراضی‌سی ۲۳ مین کوادرات کیلومتردیر.

## ایتالیانین شهرلری

## گؤرونتولر



file:Map Region of Lombardia.svg
file:Flag of Lombardy.svg
file:Bergamo città alta.jpg
file:Tramonto_su_Brescia_(Foto_Luca_Giarelli).jpg
file:Comonight.JPG
file:Cremona centro.jpg
file:Lecco e il suo lago2.jpg
file:Piazza duomo lodi.jpg
file:Mantova Skyline.jpg
file:Milano, Duomo with Milan Cathedral and Galleria Vittorio Emanuele II, 2016.jpg
file:Duomo Monza italy.jpg
file:Piazza della Vittoria, Pavia.jpg
file:Panorama sondrio.jpg
file:Varese Palazzo Estense.jpg



بؤلمه:ایتالیا
ونتو

&&&&

## گؤرونتولر



file:Provinces of Veneto map.png
file:Map Region of Veneto.svg
file:Flag of Veneto.svg



بؤلمه:ایتالیا شهرلری
باری (ایتالیا)

**باری** ()،  ایتالیانین جنوب-شرقین‌ده آدریاتیک دنیزی کنارین‌دا بیر بندر شهری‌دیر. پوگلیا بؤلگه‌سینین و عئینی آدلی باری ایلینین مرکزی‌دیر.

## قایناقلار
توسکانی

**توسکانی** — فلوْرانسین مرکزی و اهالی‌سی ۳٫۸ میلیون

## جوغرافییاسی

## مدنیت
توسکانی بولگه سی کلیسالری، سارایلاری، صنعت قالئرئیالاری، موزه لری، کندلری، بؤیوک مدنی و بدیعی ارثی وار. بۇ ائکسپوناتلارین چوخونا فلوْرانسدا و سینا کیمی اساس شهرلرین‌ده، همچینین سان گیمیگنانو کیمی اطرافا سپلنمیش کیچیک کندلرین‌ده راست گلینیر.

### اینجه صنعت
#### ایتالیانین شهرلری

بؤلمه:ایتالیا
بؤلمه:توسکانی
بؤلمه:NUTS 2 statistical regions of the European Union
بؤلمه:Regions of Italy
بؤلمه:Wine regions of Italy
بؤلمه:Villanovan culture
بولونیا

بولونیا () ایتالیانین امیلیا-رومانیا بؤلگه سینده یئر آلان بیر شهردیر. ۲۰۱۶-جی ایلین نۆفوس ساییمی اساسیندا ۳۸۷ ۴۲۳ نفر دیر. بۇ باخیم‌دان اۆلکه‌نین ۷_اینجی شهری سایاگلیر.

**بولونیا** — ایتالیانین قوزئین‌دا یئرلشه‌ن شهه‌دیر، عئینی آدلی ویلایتین و املیا رومانیا بؤلگه‌سینین اینضیباطی مرکزی‌دیر. اهالینین سایی ۳۸۱ مین اینسان‌دیر (۲۰۱۰-جو ایلین گؤستریجیلرینه گؤره). توسعه ائتمیش سانه‌یه‌سینه گؤره و بیر نئچه نقلیات دهلیزینین بۇ شهردن کئچدیینه گؤره، بولونیا اؤلکه‌ده هئیات سئوییه‌سینه گؤره بیرینجیلردن‌دیر. بولونیانی همچینین ایتالیانین آشپازلیق باشکندی‌دا آدلان‌دیریرلار.

## ماراق‌لی فاکت
هله واحید ایتالیانین مؤوجود اولمادیغی دؤورده ۱۳۲۵-جی ایلده ایتالیانین بولونیا و مودئنا شهرلئری آراسین‌دا مۆحاریبه باش وئردی. اونون سببی عادی وئدره اوْلوب. بئله کی، بولونییالی سوواری شهر خزینه‌سینه مخصوص وئدره‌نی اوغورلایاراق مودئنا شهرینه قاچ‌دی. بولونییا شهرینین ائلچیلری فراری‌لیک ائدن سووارینی یوخ، اما اونون اوغورلادیغی وئدره‌نی گئری ایستئییردیلر. چونکی همین وئدره بولونییا شهرینین مولکیتی ایدی. اما مودئنالیلار بۇ تکلیفه رد جاوابی وئردیلر. نتیجدئ ۲۲ ایل داوام ائدن بولونییا-مودئنا ساواشی باش وئردی. مینلرله اینسانین هلاک اوْلدوغو مۆحاریبه‌نین سونون‌دا بولونیا آرزوولونان وئدره‌نی گئری قایتارا بیلمه‌دی. چونکی اونلار مۆحاریبه‌نی اودوزدولار.

#### ایتالیانین شهرلری

## قالری

## بیرده باخ
* ایتالیا
* ایتالیا شهرلرین نۆفوسا گؤره سیرالانماسی

## قایناق‌لار


**<span style="color:white">Bologna</span>**



File:Palazzo Comunale01.jpg|Bologna Belediye sarayı
File:Palazzo del Podesta.01.jpg|Bologna Podesta Sarayı
File:2tours bologne 082005.jpg|Bologna emblemi iki eğri kule
File:Fontneptbologne 082005.jpg|Bologna Neptün Çeşmesi
File:Bologna.jpg|Tipik Bologna Evi
File:Via Indipendenza vista da palazzo d'Accursio.jpg|Bologna merkezinde Via İndipendenza
File:BO-Santostefano.jpg |Bologna Santo Stefano Basılıkası
File:Bologna-Canale a San Vitale-DSCF7127.JPG |Bologna'da San Vitale antik kanalı
File:BO-portico.jpg |Bologna Antik bir bina (13. yy. Casa Seracchioli) sundurması
File:Bologna039.jpg|Bologna San Petorino Kilisesi cephesi
File:Bologna-sala borsa.jpg |Bologna Sala Borsa Kütüphanesi
File:Archiginnasio-teatroanatomico.jpg|Bologna Üniversitesi eski anatomi amfi salonu
File:Conservatorio-Bologna.jpg |Bologna Konservatuvarı
File:Museomusicabosala5fronte.jpg|Bologna Müzik Uluslararası Müzesi ve Kütüphanesi
File:Arena del Sole.jpg|Bologna Arena del Sole tiyatrosu
File:Teatro-testoni.jpg|Bologna Teatro Testoni
File:Ingresso_della_stazione_di_Bologna_(entrance_of_Bologna_Centrale_railway_station)_-_20050212.jpg|Bologna Tren Garı
File:Stadio Dall'Ara 01-02-2020.jpg |Bologna FC Renato-Dall'Ara Stadı



## منابع

بؤلمه:ایتالیا شهرلری
بؤلمه:ایتالیا
سیسیل

**سیسیل**- آرالیق دنیزین‌ده ان بؤیوک آدا. ایتالیا موختار ویلایتلریندن بیری. ساحه‌سی ۲۵٬۴۶۰ km². آپئننین یاریماداسیندان گونئی‌دا یئرلشیر و میسینا بوغازی واسطه‌سی ایله اوندان آیریلیر. ساحللری، اس‌سه‌ن، دیک و آز گیرینتی‌لی چیخینتی‌لی‌دیر. داغ‌لیق و تپه‌لی رلیف اوستون‌دور. قوزئی ساحلی بویو آپننین یاریماداسین‌داکی داغلارین داوامی اوْلان سیل‌سیله‌لر و آیری-آیری ماسسیولر (پلوریتان داغلاری، نبرودی، لئ-مادونیئ) اوزانیر. مرکزی حیصّه‌سینی آلچاق داغ‌لیق ساحه‌لر و تپه‌لیکلر توتور؛ گونئی-شرق‌ده کارست‌لی ایبلئن پلاتوسو یئرلشیر. قوزئی و باتی ساحللرین‌ده آککومولیاتیو دوزه‌ن‌لیکلر وار. آدانین ان یوکسک نقطه‌سی اتنا وولکانی‌دیر (۳۳۴۰ م). تئز-تئز زلزه‌له‌لر اولور. فای‌دالی قازینتیلاری: کوکورد، نفت، طبیعی قاز و س. ایقلی‌می آرالیق دنیزی تیپ‌لی سوبتروپیک‌دیر. اتنانین زیروه‌سی ایلین ۹ آیی قارلا اؤرتولو اولور. ایللیک یاغینتی دوزه‌ن‌لیکلرده ۴۰۰–۶۰۰ مم، داغلاردا ۱۲۰۰–۱۴۰۰ مم. چایلارین چوخو یای‌دا قورویور. تورپاقلاری اساساً، داغ-قهویی و قیرمیزی‌دیر. ماکویس، قاریقا و آرالیق دنیزی تیپ‌لی چؤل بیتکیلری گئنیش یاییلمیش‌دیر. آدانی سیسیل بوغازی بون یاریماداسین‌دان، میسینا بوغازی ایسه آپنین یاریماداسین‌دان آییریر.

## تاریخی
## ایتالیانین شهرلری

## قالری

فایل:Beach in Taormina.JPG|تائورمینا
فایل:Capodorlando.jpg|کاپو د اورلاندو
فایل:Stromboli-view.jpg |استرومبولی
فایل:Baia di Marina di Ragusa-Autore Giorgio Leggio.jpg |Marina di Ragusa
فایل:Turkish Steps in Agrigento.jpg|Scala dei Turchi
فایل:Veduta-Vallone-Caltanissetta.jpg|The hilly countryside around کالتانیستا، in central Sicily
Taormina BW 2012-10-05 16-05-05.jpg
Agrigento-Tempio della Concordia01.JPG
0480 - Palermo - Cattedrale con statua di Santa Rosalia - Foto Giovanni Dall'Orto 28-Sept-2006.jpg|کلیسای جامع پالرمو
MonrealeCathedral-pjt1.jpg|کلیسای جامع مونرئاله


## [[قارداشلیق شهرلر]]
*  کیرمانشاه، ایران (۲۰۱۰)

## منابع

بؤلمه:ایتالیا
بؤلمه:سیسیل
بؤلمه:Former countries in Europe
بؤلمه:Islands of Italy
بؤلمه:Mediterranean
بؤلمه:Mediterranean islands
بؤلمه:NUTS 2 statistical regions of the European Union
بؤلمه:Regions of Italy
بؤلمه:Wine regions of Italy
بؤلمه:Autonomous regions of Italy
آمریکا بیرلشمیش ایالتلرینین شهرلری

## قالری

File:New York City skyline banner.jpg|1 - نیویورک, New York
File:Los Angeles downtown sunset cityscape.jpg|2 – لوس‌آنجلس, California
File:2010-02-19 3000x2000 chicago skyline.jpg|3 – Chicago, Illinois
File:Miami skyline from rusty pelican 1.JPG|4 – میامی، فلوریدا, Florida
File:Philadelphia skyline August 2007.jpg|5 – فیلادلفیا, Pennsylvania
File:Downtown Dallas from Belmont Hotel in Oak Cliff, 2.jpg|6 – دالاس, Texas
File:Panoramic Houston skyline.jpg|7 – هیوستون, Texas
File:US Navy 030926-F-2828D-307 Aerial view of the Washington Monument.jpg|8 – Washington, D.C
File:Midtownatlanta.jpg|9 – آتلانتا, Georgia
File:Boston Financial District skyline.jpg|10 – بوستون, Massachusetts
File:DetroitSkyline.jpg|11 – دیترویت, Michigan
File:Downtown Phoenix Skyline Lights.jpg|12 – فونیکس, Arizona
File:SF From Marin Highlands3.jpg|13 – سان فرانسیسکو, California
File:Seattle 4.jpg|14 – سیاتل, Washington
File:SanDiegoNightSkyline.jpg|15 – San Diego, California
File:I-35W and Minneapolis skyline 5.jpg|16 – مینیاپولیس, Minnesota
File:Downtowntampa08.jpg|17 – تمپا, Florida
File:DenverColoradoSkylineViewFromtheSouth.jpg|18 – دنور, Colorado
File:Baltimore Skyline.jpg|19 – بالتیمور, Maryland
File:St Louis night expblend.jpg|20 – سنت لوئیس, Missouri
File:Descending Mt. Rubidoux.jpg|22 - ریورساید
File:Las Vegas strip.jpg|23 - لاس‌وقاس
File:Portland and Mt Hood.jpg|24 - پورتلند، اورگن
File:Skyline of Cleveland, Ohio.jpg|25 - کلیولند, Ohio
File:Downtown San Antonio View.JPG|26 - سن‌آنتونیو, Texas
File:DowntownPittsburghChristmas.jpg|27 - پیتسبورگ
File:Sacramento Riverfront.jpg|28 - ساکرامنتو
File:San Jose, California, USA.jpg|29 - سن‌خوزه
File:Cincinnati from Lytle Place.JPG|30 - سینسینتی, Ohio
File:Kcskylinebridge.jpg|31 - کانزاس‌سیتی
File:Orlando Skyline.jpg|32 - اورلندو
File:Downtown indy from parking garage zoom.JPG|33 - ایندیاناپولیس, Indiana
File:VA Beach Town Center.jpg|34 - ویرجینیابیچ
File:Milwaukee at night.jpg|35 - میلواکی, Wisconsin
File:View of Columbus OH Skyline.jpg|36 - کولمبوس
File:AustinSkyline.jpeg|37 - آستین، تگزاس
File:Skyline of Charlotte, North Carolina (2005).jpg|38 - شارلوت
File:Providence RI skyline2.jpg|39 - Providence, Rhode Island
File:Jacksonville Skyline Panorama 4.jpg|40 - جکسون‌ویل
File:Memphis Skyline from Poplar Ave.jpg|41 - ممفیس
File:SLC Main Street 19 August 2009.jpg|42 - Salt Lake City, Utah
File:Louisville Skyline.jpg|43 - لوئیزویل، کنتاکی
File:Nashville panorama Kaldari 02.jpg|44 - نشویل
File:Richmond, Virginia skyline.jpg|45 - Richmond, Virginia
File:BuffaloSkyline.jpg|46 - بوفالو، نیویورک
File:Hartford CT.JPG|47 - Hartford, Connecticut

File:New Orleans Skyline from Uptown.jpg|49 - نیو اورلئان, Louisiana
File:Downtown-Raleigh-from-Western-Boulevard-Overpass-20081012.jpeg|50 - رالی، قوزئی کارولینا
File:Oklahomacity downtown skyline.JPG|51 - اوکلاهما سیتی, Oklahoma
File:CatalinasAndTusconAZ.JPG|52 - Tucson, Arizona


بؤلمه:آمریکا بیرلشمیش ایالتلرینین ایداری بؤلونوشو
جمعیتینه گؤره ایران شهرلری‌نین لیستی

## اهالی‌سی میلیون‌دان یوخاری شهرلر
آشاغی‌داکی هر ایکی جدول‌ده‌کی معلوماتلار ۲۰۱۱-جی ایلده اهالینین سیاهییاالینماسینین اساساً ایران ایستاستیکا مرکزی طرفین‌دن آچیقلانمیش‌دیر. 
سیاهی‌دا اهالی‌سی ۱.۰۰۰.۰۰۰ - دان چوخ اولان شهرلر قئید ائدیلمیش‌دیر:

بؤلمه:ایران شهرلری
بؤلمه:Iran geography-related lists
بؤلمه:Iran-related lists
بؤلمه:Lists of cities by population
لائو زی

بندانگشتی|لائو زی
**لائو زی** (چینجه: 老子)٬ لائو تزو٬ لائوتسه٬ یا دا لائوزی — تائوچولوغون قۇروجوسو. «لائو» چینجه «یاشلی»٬ «زی» ایسه «اوستا»٬ «بیلگه» آنلامینا گئچر. دائو دئ چینق کیتابی‌نین یازاری‌دیر.

لائو زی‌نین تانیتدیردیغی تائوئیزم آدلانان معنوی اؤیردیملر هله ده یایغیندیر. اوْنون میلاددان اؤنجه آلتینجی عصرده ژو سولاله‌سی درباریندا بیر یازار اوْلدوغو سؤیلنیر. دئییملره گؤره لائو زی درباردان بئزه‌رک چینین غرب سرحدلرینه گئدیر. سرحددن گئچرکن سرحدچی اوْنو تانی‌ییب اوْندان بیر کیتاب یازماسینی ایسته‌ییر؛ بئله‌جه تائو دئ چینق کیتابی یارانیر. آنجاق تائو دئ چینق کیتابی‌نین بیر چوْخ یازار طرفیندن یازیلمیش اوْلدوغو دا مؤحتملدیر. هرحالدا عصرلر بوْیونجا لائو زی و تائو دئ چینق حاقّینداکی داستانلار چینین مۆختلیف فلسفه مکتبلریندن گئچمیشلر.

## قایناقلار

*آنادوْلو تۆرکجه‌سی ویکی‌پدیاسی٬ Laozi

بؤلمه:عیرفان
بؤلمه:فلسفه
بؤلمه:لائو زی
بؤلمه:6th-century BC deaths
بؤلمه:6th-century BC philosophers
بؤلمه:7th-century BC births
بؤلمه:Cultural critics
بؤلمه:Deified Chinese people
بؤلمه:Founders of philosophical traditions
بؤلمه:Founders of religions
بؤلمه:Investiture of the Gods characters
بؤلمه:Libertarian theory
بؤلمه:Moral philosophers
بؤلمه:People whose existence is disputed
بؤلمه:Philosophers of culture
بؤلمه:Philosophers of ethics and morality
بؤلمه:Philosophers of mind
بؤلمه:Political philosophers
بؤلمه:Social commentators
بؤلمه:Social critics
بؤلمه:Social philosophers
بؤلمه:تائوئیسم
بؤلمه:Zhou dynasty philosophers
بؤلمه:Zhou dynasty Taoists
ان بویوک یازیلیم شیرکتلری

## قایناقلار

 https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=List_of_the_largest_software_companies&oldid=589604132
ایرانین داغلارینین سیاهی‌سی

## الف

## ب

## پ

## ت

## ث
## ج

## چ

## ح

## خ

## د

|کنجخور || ۳۲۰۰ || سیرا داغ کنجخور || ||خراسان شمالی

## ر

## ز

## ژ
## س

## ش

## ص

## ض
## ط
## ظ
## ع

## غ

## ف

## ق

## ک

## گ

## ل

## م

## ن

## و

## ه

## ی
آزاد گولش

**آزاد گولش** — گولش نؤوو.

ایلک باخیش‌دان کلاسیک گولشمه‌یه اوخشاییر. لاکین کلاسیک گولشمه‌دن فرق‌لی اولاراق آزاد گولشمه‌ده چارپاز وورماق، بادالاق گلمک، بئل‌دن آشاغی یاپیشماق اولار. آزاد گولشمه‌ده ده بعضی خالقلارین گولش فندلرین‌دن ایستیفاده ائدیلیر. 

## خاریجی کئچیدلر
## قایناقلار
اینگلیسیجا ویکی پدیا
بؤلمه:ایدمان
اوخ آتما

**اوخ آتما** و یا **اوخچولوق**، قدیم ایدمان نؤعو. منشیی آوچولوق قدر کؤهنه‌دیر. اوخو بیر یای واسطه‌سیله هدفه گؤندرمیی مقصد قویان ایدمان‌دیر. اوخ آتما ایلک دفعه ۱۹۰۴ یای اولیمپییا اویونلاریندا اولیمپییا پروقرامینا سالینیب، ۱۹۷۲-جی ایلده‌ن ایسه هر اولیمپییا اویونلارین‌دا ایدمانین بو نؤوو اوزره یاریش کئچیرلیر. بورادا ۳۰، ۵۰، ۶۰، ۷۰، ۹۰ م مسافه‌لره اوخ آتمادا یاریشیرلار. ایدمان اوخ آتماسی اوزره ۴۵ اؤلکه‌نین ایدمان‌چیلاری بئینلخالق فئدئراسییادا (فیتا) بیرلشیر. بو فئدئراسییا ۱۹۳۱-جی ایلده‌ن دونیا چئمپیوناتلاری کئچیریر. تئرمینلردن آسی‌لی اولاراق اوخاتان هدفه ۳۰-دان ۲۸۸-ا قدر اوخ آتیر. یایلار آغاج‌دان و متال‌دان موختلیف فورمالی و چکی‌لی (۴۰۰-۷۰۰ ق) دوزلدیلیر. اوخون گؤوده‌سی آغاج‌دان، متال‌دان، پلاستماس‌دان، اوجلوغو ایسه متال‌دان حاضرلانیر. متال اوخ ۲۰-۲۵ ق، آغاج اوخ ۳۰ ق اولور.

## خاریجی کئچیدلر

بؤلمه:ایدمان
دالغیج‌لیق

**دالغیج‌لیق** - خصوصی آوادان‌لیقلارلا اوزون مدت سو آلتین‌دا قالما .

## عمومی معلومات
اینسانلار قدیم‌دن سو آلتین‌دا اوزون مدتلر قالماغا چالیشمیشلار. ائ.ا.۵۰۰ ایللرینه عایید شکیللرده حئیوان دریلرین‌دن هازیرلانمیش تولوق‌داکی هاوانی تنففوس ائدرک سو آلتین‌دا اولان قدیم یونان دالغیجلار تصویر ائدیلمیش‌دیر. خصوصیله، باتان گمیلرده‌کی یوکلرین چیخاردیلماسی احتیاجی اینسانلاری داها درینه ائنمک و اورادا داها اوزون مدت قالا بیلمک اۆچون یئنی ایجادلار ائتمه‌یه مجبور ائتمیش‌دیر. بو زامان سو آلتین‌دا قالانلار خصوصی زنگلردن ایستیفاده ائتمه‌یه باشلامیشلار.

ژول ورننین " ۲۰ ۰۰۰ لیئ سو آلتین‌دا " کیتابین‌دا سو آلته آپاراتلاردان بحث ائدیلیر. آنجاق دالغیج‌لیق‌دا ان بؤیوک اینقیلاب ۱۹۴۳-ده فران‌سیز ایختیراچی کاپیتان کوستونون (ژاک- کوستو) اینکیشاف ائتدیردیی رئقولیاتور سایه‌سین‌ده اولموش‌دور. کوستونون "سو جیری" آدینی وئردیی آپارات یوکسک تضییق‌لی بیر بالون و تک پیلله‌لی رئقولیاتوردان عبارت ایدی. او اینسانین سو سطحین‌ده‌کی هاوایا هئچ بیر احتیاجی اولمادان سو درینلیینه ائنیب اوزون مدتلر اورادا قالا بیلمه‌سینه ایمکان وئرمیش‌دیر.

## قایناقلار

اینگلیسیجا ویکی پدیا

دالغیج‌لیق
بؤلمه:ایدمان
هندبول

**هندبول** — بیر کومان‌دانین ۶-سی ساحه، ۱-i قاپی‌دا اوْلان ۷ اویون‌چو ایله ایکی کومان‌دا اوینادیغی بیر ایدمان نؤوودور.

اویون مدتی ۳۰ دقیقه‌لیک ایکی دؤوره‌دن عبارت‌دیر. ایلک ایللرین‌ده بؤیوک ایستادیونلاردا ۱۱ نفر عبارت کومان‌دالار حالین‌دا اوینانان هندبول، ۱۹۵۰-جی ایللردن سوْنرا بیر سالون ایدمانی اوْلموش و آچیق ساحه‌ده هندبول گئده‌رک مشهورلوغونو ایتیره‌رک ایتمیش‌دیر.

ایندیکی واخت‌دا هندبول، خصوصیله آوروپا قیته‌سین‌ده بؤیوک دقتی جلب ائتمک‌ده‌دیر. ایسپانییادا آسوبال لیگا، آلماندا هاندبالل بوندئسلیگا، سوئیسده هاندبول ائلیتسئریئن، دانیمارکدا تدج لیگائن ایدمانین ان یوخاری سوییه‌ده اویناندیغی یئرلی لیقالار اولاراق خاراکتئریزه ائدیلمک‌ده‌دیر.

مۆعاصیر هندبول‌دا دونیا و اولیمپیادا چئمپیون‌لوغونو آوروپا قیته‌سی خاریجینه چیخارا بیله‌ن تک کومان‌دا کورئیا اوْلموش‌دور. هم کیشیلرده، هم ده قادینلاردا آسییا قیته‌سینین ان یاخشی‌سی اوْلان کورئیالیلار، آوروپانین نهنگلری ایسوئچ، آلمان، ایسپانییا، روسیه، دانمارک، نوروئچ و فرانسه یا باش آغری‌سی وئرمیش‌دی.

آفریقادا فوتبول‌دان سوْنرا ان چوخ دقتی جلب ائدن ایکینجی کومان‌دا ایدمانی اوْلان هندبول، سون ایللرده قورو قیته‌ده بؤیوک ایرللییش ائتمیش‌دیر. مصرده ۱۹۹۹-دا تشکیل ائدیله‌ن دونیا کیشیلر هندبول چئمپیوناناتین‌دا ائو صاحبی اؤلکه ۴-جو اولارکه‌ن، ۲۰۰۵-جی ایلده ده تونیس اؤز اؤلکه‌سین‌ده‌کی چئمپیونانات‌دا ایلک دؤرده گیرمه موفقیتی گؤسترمیش‌دیر.

## ساحه ایچی پایلانما (مؤقعلر)
* قاپی‌چی
* ساغ اویون قوروجو
* سول اویون قوروجو
* اوْرتا اویون قوروجو
* ساغ قاناد اویون‌چوسو
* سول قاناد اویون‌چوسو
* پیووت

## ایستینادلار

## قایناقلار
اینگلیسیجا ویکی‌پدیا

هندبول
بؤلمه:ایدمان
بیلیارد

**بیلیارد** بیر ایدمان نؤوودور. سون ایللرده ایدمان بوداقلاری ایچین‌ده اهمیّت‌لی بیر یئر توتماغا باشلامیش‌دیر. بو آندا آوروپانین ان چوخ ماراقلانیلان ۵ ایدمانی آراسین‌دادیر. بیلیارد اویناماق اۆچون لازیم اولان آلتلر؛ بیلیارد ماساسی، کی، بیلیارد توپلاری، تاباشیر (کیین توپا داها اؤلچولو وورماسینی و گرک‌سیز یئره سوروشمه‌مه‌سینی تعمین ائدیر، خصوصیله سهولی ووروشلاردا چوخ ایشه یارایار)، کؤرپو (کیه گؤره) (چتین اوزانیلان توپلارا چاتماغی تعمین ائدیر) لازیم‌دیر.

بیلیارددا بوجاق حسابلاماق و سرعتی نیزاملاماق ایکی تمل قای‌دادیر. بیلیارد باغلی بیر ساحه‌ده اوینانیلیر. بیلیارد ان باش‌دا جیب‌لی (دلیک‌لی) بیلیارد و جیب‌سیز (دلیک‌سیز) بیلیارد اولاراق ایکی تمل قروپا آیریلار. جیب‌لی بیلیاردا نومونه اولاراق بیلینه‌ن ۸-توپ (آمریکان) بیلیاردی و سنووکئر واردیر. جیب‌سیز بیلیارددیرسا ۳-توپ (۳-بانت) بیلیارد اولاراق بیلینر. طبیعی بونلارین بو گونه قدر چاتا بیلمه‌یه‌ن نؤولری ده واردیر.
## قایناقلار

اینگلیسیجا ویکی پدیا

بیلیارد
بؤلمه:ایدمان
سویا توللانما

**سویا توللانما**، معین بیر یوکسک‌لیک‌دن آتلاییب، هاوادا ائستئتیک حرکتلر ائتدیک‌دن سوْنرا سویا دیم-دیک گیرمه‌یه دایانان ایدمان نؤوعودور. عومومیتله بالیقلاما ائدیله‌ن آتلاییش اثناسین‌دا آیریجا موختلیف گیمناستیکا و آکروباتیکا حرکتلری حیاتا کئچیریلیر.
* **ترامپلئن آتلانما**. یاریشمالاردا ترامپلئن آتلانمالاری، سو اوزون‌ده ۵ و ۱۰ متر یوکسک‌لیک‌ده‌کی ثابت بیر پلاتفورملا ۱ یا دا ۳ متر یوکسک‌لیک‌ده‌کی ائلاستیک سیچراییش تاختاسین‌دان  ائدیلیر. اولیمپییا اویونلارین‌دا آنجاق ۱۰ مترلیک یوکسک‌لیکله ۳ مترلیک سیچراییش تاختالاری ایستیفاده اوْلونور. یاریشمالاردا ان آزین‌دان ۳ حاکم سیچراما،بدنین هاواداکی وضعیتی،نظره‌ده توتولان حرکتین ائدیلمه‌سینی،سویا باش وورمانی نظره آلاراق خال وئریرلر.هر آتلانما اۆچون وئریله‌ن خاللار توپ‌لانیر چتین‌لیک سوییه‌سینه وورولور.۱۱ آتلانمادان سوْنرا ان چوخ بال ییغان ایدمان‌چی بیرینجی اولور. کیشیلرده ۵-i واجیب،۶-سی آزاد ۱۱ آتلاییش،قادینلاردا ۵-i آزاد و ۵-i  واجیب اوْلان ۱۰ آتلاییش ائدیلیر.
* **قولله آتلانما.** ترامپلئن‌دن فرق‌لی اولاراق،اوزرین‌دن آتلانان پلاتفورم ترپه‌نه‌ن دئییل و سودان یوکسک‌لیگی ۱۰ متردیر.  
یاریشمالاردا آتلاییشلار ۵ قروپ‌دا حیاتا کئچیریلیر؛آیریجا آنجاق ثابت پلاتفورملاردا الوستو فوروشلا آتلانمالار دا ائدیلیر. بیرینجی قروپ‌دا یئر آلان ایدمان‌چی اوزو سویا تاختانین و یا پلاتفورمانین اوجون‌دان آتلانار. ایکینجی قروپ‌دا کوریی سویا  اوْلان ایدمان‌چی سیچرایاراق هاوادا ترس مایاللاق آشاراق سویا باش وورار. اۆچونجو قروپ‌دا اوزو سویا اوْلان ایدمان‌چی هاوادا دؤنه‌رک اوزو ترامپلئنه دؤنوک وضعیت‌ده سویا داخیل اولار. دؤردونجو قروپ‌دا  پلاتفورمانین اوجون‌دان اوزو سویا دؤنوک اوْلان ایدمان‌چی آتلاندیق‌دان سوْنرا هاوادا دؤنه‌رک یئنه اوزو ترامپلئنه دؤنوک وضعیت‌ده سویا داخیل اولار. بئشینجی قروپتاداکی ایدمان‌چی غئیری-عادی حرکتله،بون‌دان اوولکی  ۴ قروپ‌داکی حرکتلرین برینی ائدرک ، عئینی زامان‌دا ۳ دؤنوشله بیرلیک‌ده اؤنه دوغرو ۱ یاریم مایاللاق آشاراق سویا داخیل اولور.

سیاهی‌دا یئر آلان آتلاییشلارین چوخو ۳ آیری وضعیت‌ده حیاتا کئچیریله بیلر. بونلار دوز،سویا باش ووراراق و چؤمبلمیش وضعیت‌ده ائدیلیر. بیرینجی وضعیت‌ده دیز و اومبالار دوز توتولور. ایکینجی‌سین‌ده دیز دوز توتولور،اما اومبا بدن‌دن اؤنه دوغرو اییلیر. اۆچونجوسون‌ده هم دیزلر،هم ده اومبا اییلیر بدن بیر توپو خاتیرلادیر. ان قاریشیق حرکتلر بۇ وضعیتلرین هر هان‌سینین‌سا بیرلشمه‌سین‌ده یارانان وضعیتلردیر.

## اولیمپییا اویونلارین‌دا
اولیمپیادا کیمی بعضی موسابیقه‌لرده ایدمانچینین سایی چوخ اوْلدوغون‌دان سئچمه مرحله‌سی کئچیریلیر و سئچمه مرحله‌سین‌دن سوْنرا ایلک ۱۲-لیک نؤوبتی مرحله‌یه کئچیر.

## خاریجی کئچیدلر
* http://www.olympic.org/olympic-games
## قایناقلار
اینگیلیسیجه ویکی پدیا

بؤلمه:ایدمان