open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
اوشو

بندانگشتی|اوْشو اۇلوسلارآراسی مِدیتئیشِن مرکزینه ایلده ۲۰۰٫۰۰۰ نفردن آرتیق زیارتچی گلیر
**چاندرا موْهان راجنیش** اوْشو - ۱۱ دسامبر ۱۹۳۱ - ۱۹ ژانویه ۱۹۹۰.

## حیاتی
اوْشو ۱۹۳۱-جی ایلین ۱۱ دسامبریندا هیندوستانین مادهیا پرادِش اوستانینده‌کی کۇچوادا کندینده آنادان اوْلموش‌دور. اۇشاقلیق ایللریندن عیبارتاً٬ باشقالاری طرفیندن وئریلن معلوماتلار و اینانجی‌لاری الده ائتمکدن‌سه٬ حقیقتی اؤزو آختارماق قرارینا گلمیش‌دیر. ۲۱ یاشیندا بیلیم یۇرد تحصیلی‌نی تاماملاییب جلال‌پور بیلیم یۇردوندا اۇزون ایللر فلسفه درسی دئدی.

عئینی زاماندا دا بۆتون هیندوستانی گزیب دانیشمالار ائتدی٬ ایجتیماعی بحثلرده مۆحافیظه‌کار دینی لیبِرلره مئیدان اوْخودو٬ سۆنّتی اینانجی‌لاری سوْرغولادی و حیاتین بۆتون صحنه‌لرینده اینسانلارلا بیر آرایا گلدی. اوْ٬ اؤزونو گرچک بیر واراوْلوشچو اوْلاراق آدلاندیرمیش‌دیر. اینانج سیستِملرینی و مۆعاصیر اینسان پسیکولوژیاسینی آنلاماق اۆچون اۆفۆقونو گئنیشلندیره بیله‌جک تاپا بیلدیگی هر شئیی اوْخودو.

۱۹۶۰-جی ایللرین سوْنو اوْشو آرتیق اؤز دینامیک مِدیتئیشِنی‌نی تکمیللشدیرمگه باشلامیشدی. مِدیتئیشنین اوْ راحات دۆشونجه‌لرسیز کشف ائده بیلمگی اۇمود ائده بیلمه‌سی اۆچون اوّلجه کئچمیشین موْداسی کئچمیش اۆصۇللارین و گۆنوموزون مۆعاصیر حیاتین گتیردیگی سیخینتی‌لارین آغیرلیغی آلتیندا ازیلن اینسانین چوْخ درین بیر روحی تمیزلنمه دؤوره‌سیندن کئچمه‌سی‌نین شرط اوْلدوغو دئمیشدیر.

۱۹۷۰-جی ایللرین اوّللرینده ایلک اوْلاراق غربلی گنجلر اوْشودان خبردار اوْلماغا باشلادیلار. ۱۹۷۴-جۆ ایلده هیندوستانین پۇنه شهری‌نین اطرافیندا بیر «توْپلوم» قۇرولدو. باشلانغیج‌دا غربدن گلن تک-تۆک گنجلر گئتدیکجه چوْخالدی. اوْشو اینسان شۆعورونون قاباقلاماسی‌نین بۆتون ایستیقامتلری حاقّیندا مۆحاضیره‌لر دئدی. مۆعاصیر اینسانین روحی آختاریشلاری اۆچون واجیب اوْلان شئیلرین اساسینی فیکری آنلاییش ایچینده دئییل٬ شخصی واراوْلوش تجرۆبه‌سی ایله سۆزدو.

«من تمامی ایله یئپ-یئنی مذهبی شۆعورونون باشلانغیجی‌یام»٬ «منی کئچمیش‌له ایلگی‎لندیرمه‌یین اوْنو خاطیرلاماغا حتّی دَیمز» دئمیش. یاخین اؤیرنجی‌لرینه و دۆنیانین هر یئرینده‌کی ایزله‌یَنلرینه ائدیگی مۆحاضیره‌لر ۳۰-دان چۆخ دیله ترجۆمه اوْلونوب٬ ۶۰۰-دن چوْخ کیتاب شکلینده یاییملانیب‌دیر.

## خاریجی باغلانتی‌لار
*اوْشو
*اوْشو دۆنیاسی
## قایناقلار

بؤلمه:هیندوستانلی دینی لیدرلر
بؤلمه:هیندوستانلی معنوی اوستادلار
مقدونیه

* مقدونیه جومهوریتی: بیر اؤلکه اۇروپادا
* اورتا مقدونیه: بیر اۇستان یونان‌دا
* اسکی مقدونیه: بیر قدیمی دولت یونانین شمال‌شرقیسینده
* مقدونیه: روم ایمپیراتورلوغوندا بیر اۇستان
* مقدونیه (یونان): بیر بؤلگه یۇنان‌دا
یاریم‌کئچیریجیلر

**یاریم‌کئچیریجیلر** () کئچیریجی ایله یالیتقان آراسینداکی ماده‌لره دیر. بۇ مادّه‌لرین چوْخو سیلیکون ایله ژرمانیوم ترکیبلریندن دۆزلینیبلر. یاریم‌کئچیریجیلرین ایلتکن‌لیگی، فیلیزلر عکسی، قیزیشماقلا چوْخالار.
بو ماده‌لر ایله دیود و ترانزیستور کیمی چوْخلو الکترونیک المنت‌لری اۆرتیلیر.

## قایناقلار

بؤلمه:فیزیک
بؤلمه:الکترونیک
توفان میننوللین

ḃ
**توفان میننوللین** تام آدیلا **توفان عبدالله اوغلی میننوللین** (دوغوم: ۱۹۳۵-جی ایلین ۲۵ آقوستو، اؤلوم : ۲۰۱۲-جی ایلین 2 مایی، قازان) — تانینمیش تاتار دراماتورقی، یازیچی، یاییمجی‌سی، جماعت ایشلیکلی‌سی، سیاستچی. تاتاریستان جومهوریتی‌نین دولت شوراسی نوماینده‌سی، دمیر سیراجیئو اؤدولو، موسی جلیل اؤدولو، عبدالله توقای ایسمینده‌کی دولت اؤدوللرینی قازانان، قازانین شرفلی شهروندی. تاتار دراماتورقیاسین، تاتار تئاترین س.س.ر.ب خالقلاری درجه‌سینه گؤتورن کلاسیک دراماتورق. 
توفان میننوللین — ۱۹۹۵ ایدلن باشلاییب تاتارستان دولت شوراسی دئپوتاتی. اول دولت درجه‌سینده تاتار دیلی، مدنیتی پروبلم‌لرین گؤتوروب، دولت شوراسیندا هردایم تاتار دیلینده چیخیش ائدن آزسانلی نماینده‌لردن ایدی.

توفان عبدالله اوغلی میننوللین ۱۹۳۵ ایلینین ۲۵ آقوستیندا تاتارستانین کاما تاماقی رایونو اولی مرتخوجا کندینده اکینچی عایله‌سینده دونیایا گلدی. توفان میننوللیندا ادبی ذوق تربیه‌سی آتاسی‌نین تأثیری چوخ ایدی. چیقیشی ایله اول — قازان کیشی‌سی، زامانیندا غفور کولخمتوودان بیلیم آلمیش. اونلار اوخویان مکتبه توقای گلیشی، یاخشی اوخوجولارا کیتابلار آلیرمیش.

## قایناقلار

تاتارجا ویکی‌پدیا

بؤلمه:تاتار سیاستچی‌سی
بؤلمه:تاتار میلّی حرکتی فعالی
بؤلمه:تاتار یازیچی‌سی
بؤلمه:تاتارلار
بؤلمه:شاعیرلر
بؤلمه:کیمسه‌لر
تورک یازیچی‌لار
روسیه مسلمانلاری
بؤلمه:تورک شاعیرلر
هخامنشیلر

**هخامنشیلر** — اسکی بیر خاندان. هخامنشیلر دؤولتی'نی ایداره ائتمیش خاندان.

## قایناقلار
الکتریک یوکو

**اِلِکتریک یۆکو** ویا **الکتریکسل یۆک** (اینگیلیسجه: Electric charge) مادّه‌یه الکتریک مئیدانیندا گۆج دۇیدوران، مادّه‌نین فیزیکی اؤزللیکلریندندیر. الکتریک یوکو مۆثبت (پوْزیتیو) ایله منفی (نقاتیو) اولابیلر.
الکتریک یۆکۆنو اوْلوشتوران الکترونلار و پروتونلاردیر. الکترونون یوکو منفی دیر؛ بئله‌لیکله سایی‌سی آتومون سیغیمیندان چوخ اولورسا آتومون یوکو منفی و سیغیمیندان آز اولورسا آتومون یوکو مۆثبت اولور. مۆثبت یۆکلو مادّه منفی یۆکلو مادّه‌نی و منفی یۆکلو مادّه ایسه مۆثبت یۆکلو مادّه‌نی اؤزونه چکر (جذب ائدر). مۆثبت یۆکلو مادّه مۆثبت یۆکلو مادّه‌نی و منفی یۆکلو مادّه ایسه منفی یۆکلو مادّه‌نی اؤزوندن قوْوار (دفع ائدر). میلّتلرآراسی بیریملر سیستمینده الکتریک یوکونون بیریمی یا واحیدی کۇلوْن (C) دیر (کۇلوْمب دا دئییلیر). بیر کولون بیر آمپر-ثانیه (A.s) دیر. برق مۆهندیسلیگینده داها آمپر-ساعات (A.h) ایشلنه‌ بیلر.

الکتریک یوکو کؤک مادّه ایچینده قالارقی بیر خاصیت دیر و آزالیب یا چوخالماز. الکتریک یوکو آتوم ایچینده اولان کؤک مادّه‌لردن اله گلیر. بیر آتوم ایچینده الکترون ایله پروتون ساییسینین تعادولو دَییشیرسه آتومون الکتریک یوکو آزالیب یا چوخالار. الکترومغناطیس مئیدانی الکتریک مئیدانی و مغناطیس مئیدانیندان اله گلیر و الکتریک یوکو الکترو مغناطیس مئیدانیندان تاثیر آلا بیلر و اونا تاثیر ائده بیلر.
250px|بندانگشتی|مۆثبت ایله منفی یۆکلو نوقطه‌لرین آراسیندا اولان الکتریک آلان

## قایناق‌لار

بؤلمه:فیزیک
بؤلمه:الکترو استاتیک
بؤلمه:الکترودینامیک
شمس تبریزی مقبره‌سی

thumb|300px|مقبره‌نین اوزاق‌دان گؤرونوشو
بؤیوک عارف شمس الدین تبریزی بوردا قویلانمیشدیر. شاه اسماعیل صفوی‌نین تیکدیردیگی اوچ میناره دن گونوموزده بیر میناره قالیبدیر.

اصلینده بورانین دوغرو و اورجینال آدی ( تبریزلی شمس مزاری ) دی آما استعمار و تورک دیل و تورک کولتورون داغیدیب و آرادان آپارماق اوچون فارسلار بورانین آدین تورکجه گرامر دَن ، فارسجا گرامرینه چوندریبلر. 

تورک کولتورون و تورک تاریخین داغیدیب و آرادان آپارماق اوچون 1397 - مینجی ایل ده ، بیر ایرانشهری دولتین سیاستی نن یالان نان دِدیلر تبریزلی شمس مزارینا بیر کولتور و توریستی مرکز جورلویَجَییخ ، و بو سوزو نن تبریزلی شمس مزارینی سوکوب و داغیددیلار و ایندی ده بیر خارابایا چوندَریبلر ، ( آما فردوسی، سعدی، حافظ و فارس مشاهیر لرین مزارلارینا هر ایل میلیاردیلار تومن پول خَشلنیر. ) 

موختلیف تاریخی قایناقلاردا شمس تبریزی نین بورادا دفن ائدیلدیگینه ایشارت اولموشدور. او جومله دن خوافی نین مجمل فصیحی کیتابی، اولیا چلبی نین سیاحت نامه سی، فریدون بیگ ین منشاتی و صاری عبدالله افندی نین ثمرات الفؤاد کیتابیندا شمس تبریزی نین خویدا اولان مقام و مزارینا آچیق ایشاره لر واردیر.
مازندران دیلی

**مازندرانی دیلی** (قیساجا: مازنی دیلی)، **تبری دیلی** (یوخسا **طبری دیلی**)، **تپوری دیلی**، (به ) _ هیند-اوروپا دیل عائیله‌سینه عاید منسوب بیر دیل‌دیر. ایرانین شمالین‌دا، خزر دنیزینین جنوب ساحیلین‌دا یئرلَشن مازندران اوستانی‌دا یاییلمیش دیلدیر. مازندران دیلی گیلک دیلینه یاخین دیلدیر.

## مازندران دیلی و باشقا دیللر
مازندرانی دیلی باشقا ایرانی دیللرله دوغال اولاراق بنزرلیک گؤستریر. آشاغیداکی جدول‌ده، نئچه کلمه مازندرانی‌دا و دیگر ایرانی دیل‌لرده قارشیلاشدیریلیبدیر. کلمه‌لرین تورکجه آنلامی سون سوتون‌دادیر.

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار
* امیر پازئواری

بؤلمه:ایران دیللری
بؤلمه:مازندران اوستانی
سید محمدتقی مدرسی

**سیّد محمدتقی مدرسی** شیعه تقلید مرجعیدیر . اوْ کربلادا یاشاییر.

## یاشاییش
1324 ایلینده کربلا شهرینده روحانی بیر عایله ده دنیایا گلدی. اتاسی سید محمدکاظم مدرسی کربلانین علمیه حوزه سینده آدلیم اوستادلاردان ساییلیردی جدی ایسه سیدمحمدباقر مدرسی اؤز چاغی نین مرجع لریندن ایدی. آناسی طرفیندن شیرازی خاندانینا چاتیر. آناسی میرزا مهدی شیرازی نین قیزی و مرجع سیدمحمد شیرازی باجی سی ایدی. مجدد یا یئنیلییجی مرجع میرزه شیرازی اینگیلیستان استعماری قارشی سیندا تانباکی فتواسی نین صاحبی و میزره محمدتقی شیرازی اینگیلیستان استعماری قارشی سیندا عیراقین 1920 انقلابی نین رهبری بو خاندان دان دیر.
مدرسی نین، صالح، محمدرضا، مرتضی، محسن، سجاد، صادق آدلاریندا اوغلو واردیر. 400دن آرتیق کتاب، موختلیف موضوع لاردا یازمیشدیر.

## کؤچوم لر
مدرسی عیراقدا بعث حکومتی قارشی سیندا چالشماغی اۆچون و حکومت، قارشی سیندا چالشان اوستاد لاری سیخنتییا قویماق اۆچون عیراق دان چیخیب و کووئیته کؤچدو. بیرمدتدن سونرا ایرانین 1357ده اسلام انقلابی ایله ایرانا کؤچدو و چالیشمالارینی ایراندا دوام وئردی. بعث حکومتی ییخیلاندان سونرا کربلایا قاییتدی.

## کتاب لاریندان
فلسفه موضوع لاریندا و اسکی یونان و غربین بوگونکو و اسلامی فلسفه لرینی توتوشدورماق قونوسوندا کتاب لار یازمیش:

الفکر الاسلامی مواجهة حضاریة،
المنطق الاسلامی اصوله و مناهجه
العرفان الاسلامی
مبادئ الحکمة..
تقریبا 426 کتاب اسلامی تاریخ اۆچون یازمیش و اسلام نبی سی و شیعه امام لاری ایله ایلگیلی کتاب لاری بو مجموعه دن سایماق اولار و هابئله اسلامی موضوع لاردا باشقا کتاب لاری دا واردیر:
التشریع الاسلامی (۷ جلدی ایندی یه دک باسیلمیش)
الوعی الاسلامی
الفقه الاسلامی
التمدن الاسلامی
العمل الاسلامی
المنهج الاسلامی
مدرسی نین ان اؤنملی یازدیق لاریندان قرآنین بوتون تفسیری، «تفسیر من هدی القرآن» (یؤنلتمه تفسیری)-نی سایماق اولار.

## قایناقلار
علیخان تؤره ساغونی

**علیخان تؤره ساغونی** (بۆتون آد: علیخان تؤره ساغونی شاکیرجان خوجا اوغلو) شرقی تورکوستان ایکینجی ایسلام جمهوریّتینین باشچی‌سی و آدلیم یازیچی، شاعیر و تاریخچی دیر. 

## حیاتی
علیخان تؤره ۱۹۴۴-جی میلادی ایلین نووامبریندان ۱۹۴۶-جی میلادین ایلین جۇن آییناجان شرقی تورکوستان جمهوریّتینین باشچی‌سی ایدی. شرقی تورکوستان باشچی‌لاری ایچینده یالنیز علیخان ایستالینین، ایلی میلّی اوردوسون اۇرومچودان گئری قایتارماق، بویوروغی ایله موخالیفت ائتدی.

## اثرلر
علیخان سوْوئت بیرلیگی ساغیندان تاشکندده گؤز آلتینا آلینان چاغدا اۆچ کیتاب یازیب‌دیر:
:#تورکوستان قایغوسو
:#تاریخ محمّدی
:#شفاء العلل
:#ساغونی دیوانی
بۇنلاردان علاوه نئچه کیتابی دا ترجۆمه ائتمیشدیر:
:#نوادر الوقایع (یازیچی: احمد دانش)
:#موسیقی رساله‌سی (یازیچی: درویش علی چنگی)
:#تیمور توزوکلری

## ادبی یارادیچیلیغی
علیخان تؤره ساغونی تورک ادبیاتی ساحه‌سینده چالیشانلاردانیدی. بیر شعر دیوانی و نئچه اثر اوندان گۆنوموزه قالیبدیر. شعرلریندن نئچه میثال آشاغیدا یئرلشیبدیر.

آذربایجان تۆرکجه‌سی:

داها

آذربایجان تۆرکجه‌سی:

## قایناقلار
*تۈرکیستان قایغۇسی، نەشرگە تەییارلیغۇچی ھاجی ئابدۇررەشید کېریمی، دۇنیا ئۇیغۇر قۇرۇلتییی

بؤلمه:تورک تاریخی
بؤلمه:تورک یازیچیلا‌ر
بؤلمه:تورک شاعیرلر
بؤلمه:اویغورلار
خوراسان تورکلری

thumb|300px|left|خوراسان تورک‌لری

**خوراسان تورکلری** یوخسا **خوراسانلیلار** بیر خالق تورک خالقلارییندان دیلار کی ایرانین خوراسانیندا یاشاییرلار، خوراسان تورکلرینین سایی لاری ۲،۰۰۰،۰۰۰ تا ۴،۰۰۰،۰۰۰ نفره یئتیشیر. خوراسان تورکلری خوراسان تورک دیلینده دانیشیرلر کی بو دیل نئچه لهجه یه پایلاشیر:
کلاتلی، بوجنوردلو یوخسا بیجن‌یوردلو، شیروانلی یوخسا شؤقانلی، بغایرلی، قؤچانلی،فارووچلو، نئیشابورلو، سبزیوارلی و بایات.

## تاریخ
خوراسان تورکلری تاریخلری چؤخ اسکی دیر. خوراسان تورکلری تاریخلری اشکانیلر و اسکیتلر زاماندان باشلانیر و افشارلار ایمپیراتورلوغونا یئتیشیر.

## خوراسان تۆرک ائل‌لری
* درگز:
** درگز شهیری: استاجلولار، قرقلولار، قرخلولار، اوزدمیرلولار، ایل اوغلی‌لر، چوله‌لر، زنگانلولار، ساروانلولار، قاراگوزلولار، کهرلولار، گرایلی‌لار.
** قالالار: ابیوردلولار، اجرلولار، ارشلولار، اوتانلولار، ایمانلولار، بابا خانلولار، پاپالولار، چاپشلولار یوخسا چاووشلولار، گوندوزلولار.
* کلات:
** کلات شهیری: احمدلولار، تاتارلار، جغتائی‌لار، جلایری‌لر، زنگانلولار.
** قالالار: ایده لولار، بوباشیلار، چولائی‌لر.
* بوجنورد:
** بوجنورد شهیری: گرایلی‌لار، آوشارلار (افشارلار)
** قالالار: تاتارلار، تیمورتاش‌لار.
* جوین و جغتای:
** جغتای و نقاب شهیرلری: جغتائی‌لار، قلیچ‌چی‌لر، گرایلی‌لار، آوشارلار (افشارلار).
* چکنه و نئیشابور :
** چکنه و نئیشابور شهیرلری: بیات‌لار یوخسا بای‌آت‌لار، گرایلی‌لار، آوشارلار (افشارلار).
*بام و صفی‌آباد یوخسا ارغیان:
** صفی‌آباد: بغایری‌لر، قلیچ‌چی‌لر، گرایلی‌لار، آوشارلار (افشارلار).
** قالالار: قاراخانلولار (قره‌خانلولار).
* قوچان و شیروان : گرایلی‌لار، آوشارلار (افشارلار) .
* خاف : خلج‌لر، شرقلولار.
* سرخس : جوانشیرلر، قورغلولار.
* جاجرم و سملقان: گرایلی‌لار، آوشارلار(افشارلار).
* چیناران : بقمنجی‌لر.
* بیرجند و طبس : کنگرلولار، بَلوی‌لر.
* توربت جام :
** توربت جام شهیری: روتی‌لر.
** قالالار:تکه‌لولار.

## گؤرونتولر

File:Nader Shah Afshar.jpg|


## قایناقلار

بؤلمه:تورک خالقلاری
بؤلمه:اوغوز تورکلری
بؤلمه:تورکلر
قاجار ائلی

**قاجار ائلی** و یا **قاجار خالقی** ایراندا یاشاماقدا اولان بیر آذربایجانلی تورک قبیله‌سی.
۱۹۷۰-اینجی میلادی ایلین نوفوس ساییلاری اساسیندا، ساییلاری ۲۵ مین نفر جیواریندایمیش. اما ایندی ایسه اونلارین دقیق جمعیت‌لریندن بیر آمار یوخدی.

## بیرده باخ
*قیزیل باش
## قایناقلار

بؤلمه:قیزیلباش اوردوسونو تشکیل وئرن ائل‌لر
بؤلمه:تورک ائللری
بؤلمه:قاجارلار
بؤلمه:تورکلر
ایمام باقر

thumb|left|بقیع قبرستانی.
thumb|left|ایمام باقر و اونون اؤیرنجیلری.
**محمد بن علی (ایمام باقر، محمدباقر، باقرالعلوم و ابوجعفر)** شیعهلرین بئشینجی ایمامیدیر کی ۵۷ اینجی هیجری ایلینین رجب آیینین اولینده آنادان اولوبدور. اونون آتاسی ایمام سجاد -شیعه‌لرین دؤردونجو امامی- و آناسیدا فاطمه -ایمام حسن(ع)ین قیزی-دیر.

سونوندا ایمام باقر ۱۱۴ اینجی ایلینین ذی‌الحجه آیینین یئددینجی گونونده -بیر حالداکی ۵۷ یاشی واریدی- هشام بن عبدالمکین دستوریله مدینه شهرینده مسموم اولونوب و شهادته چاتدی. اونون مقبره‌سی بۇ شهرین بقیع قبریستانیندا و ایمام حسن -شیعه‌لرین ایکینجی امامی- ایمام سجاد(ع) -اونون آتاسی- و ایمام صادق(ع) -اونون اوْغلونون- قبرلرینین کناریندادیر.

## اؤیرنجی‌لر
ایمام باقر و اونون اوْغلو -ایمام صادقین- دؤره‌سین‌ده، اموی حوکومتینین سوستالماسینا گؤره، اونلار ائلییه‌بیلدیلر بؤیوک علمی حوزه‌لر تأسیس ائدیب و چوخلو اؤیرنجیلری تربیت ائدسینلر. ایندیلیغدا شیعه‌نین حدیثلرینین چوخو ایماملار باقر و صادقدندیر.

جابر بن حیان، محمد بن مسلم، عبدالمک بن خالد، برید بن معاویه، ابوخالد کابلی، فضیل بن یسار، ابوالصباح کینانی، حماد بن ابی‌سلیمان، داوود بن ابی‌هند، محمد بن اسحاق، میمون قداح، معروف بن خرربوذ و عبدالله بن عطا، ایمام باقرین ان اؤنملی و بؤیوک اؤیرنجیلریندندیرلر.

## ائولادلار
ایمام باقرین یئددی ائولادی واریمیش کی اونلارین بئشی اوغلان و ایکیسیده قیزیمیشلر. ایمام صادق (شیعه‌لرین آلتینجی ایمامی)، عبدالله، ابراهیم، عبیدالله و علی اونون اوغلانلاری و زینبیله ام‌سلمه‌ده اونون قیزلاریدیرلار. البته بعضیلرین عقیده‌لری اساسدا، ایمام باقرین تکجه آلتی ائولادی واریمیش و اونون عبیدالله آدیندا اوْغلو یوخوموش. بیر سیرانیندا نظرینه، اونون تکجه بیر قیزی واریمیش کی ایکی آدی (زینب و ام‌سلمه) واریمیش.

## قایناقلار

* بیلیکلیکی
* اینگلیسجه ویکی‌پدیا

بؤلمه:ایماملار
بؤلمه:شیعه ایماملاری
ایمام هادی

[thumb|left|ایمام هادی و [ایمام عسکرینین حرملری.]]
thumb|left|۱۹۱۶ اینجی ایلده سالینمیش عکس.
thumb|left|حرمین تخریبی.
**علی بن محمد (ایمام هادی، ابوالحسن ثالث، نقی، امین، ناصح، مرتضی و طیب)** شیعه‌لرین اونونجو ایمامیدیر کی ۲۱۲ اینجی هیجری ایلینین ذی‌الحجه آیینین ایکینجی گونونده صریا کندینده -مدینه شهرینین یاخینلیغیندا- آنادان اوْلوبدور. اونون آتاسی ایمام جواد -شیعه‌لرین دوققوزونجو ایمامی- و آناسیدا سمانه‌یمیش.

## ایمامت
ایمام جوادین بغداددا معتصمین دستوریله شهادتیندن سوْنرا، ایمام هادی کی مدینه‌ده‌یدی و تکجه سککیز یاشی واریدی، ایمامته چاتدی. او بۇ زاماندا آلتی عباسی خلیفه‌سیله هم‌دوره اوْلدو؛ معتصم، واثق، متوکل، منتصر، ابوالعباس و المعتز، بۇ خلیفه‌لریدریلر.

## تبعید
ایمام هادی مدینه‌ده شیعه‌لرین رهبرلیغینی اله آلدی و اؤز وظیفه‌سینی چوخ گؤزل شکیلده یئرینه گتیردی. متوکل بۇ موضوعدان خبردار اولاندان سوْنرا، اونو ۲۳۳ اونجو هیجری ایلینده یحیی بن هرثمه‌نین توسسوطیله سامیرایا گتیردی. مدینه‌نین جماعتی هرثمه‌نین قاباغینی آلدیلار؛ آما او موختلیف حیله‌لریله ائلیه‌بیلدی ایمام هادینی مدینه‌دن چیخاردیب، سامیرایه آپارسین. متوکل اونو خان‌الصعالیک محله‌سینده -کی شهرین کاسیبلارینین مرکزیدیدیر- ساکین ائدیب و نئچه‌لر دفعه اونون ائوینه حمله ائتدی.

## عاییله
ایمام هادینین آرواتینین آدی حدیثیدیر کی اونون باره‌سینده بئله دئییر: «حدیث هر کثافت و نجاستدن اوزاخ گزیلدیریبدیر». اونون بئش ائولادی واریمیش کی اونلاری دوردو اوغلان و بیریده قیزیمیشلار. ایمام عسکری، جعفر، حسین و محمد اونون اوغلانلاری و علیه‌ده اونون قیزیدی.

## مقبره
ایمام هادی سونوندا ۲۵۴ اینجی هیجری ایلینین رجب آیینین اوچونجو گونونده -۴۱ یاشیندا- معتزین دستوریله حبسده مسموم اوْلوب و شهادته چاتدی. اونون مقبره‌سی عراقین سامیرا شهرینده اؤز اوغلو -ایمام عسکری-نین قبرینین یانیندا یئرلشیبدیر. ۲۰۰۶ اینجی ایلینده وهابیلر بۇ مسجیده حمله ائدیب و اونون گونبذلرینی داغیتدیلار.

## قایناق‌لار

* اینگلیسجه ویکی‌پدیا
* ایرانیکا بیلیکلیکی 

بؤلمه:ایماملار
بؤلمه:شیعه ایماملاری
میناره

[left|thumb|300 px|[ایمام علی (ع) نین قیزی حضرت زینب (س) حرمینین میناره سیندن دمیشقده بیر گورونتو]]

**میناره** (عربجه: مناره) آذان وئرمک اۆچون مسجیدلرین یانیندا یوخسا اوستونده دوزلن بورجدور.

## میناره لوغتی

## میناره آذربایجان معمارلیغندا

## بیرده باخ

## قایناقلار
آستاراخان ویلایتی

**آستاراخان** و یا **آستراخان ویلایتی** روسیه نین ویلایتلریندن بیریدیر.

بو ویلایتین ۱۰۱۰۰۷۳ نفر اهالیسی وار بوندان ۳۰۴ مین نفری تورک اصیلی دیر کی ۱۰مین نفری آذربایجان تورکی دور.

بؤلمه:روسیه
جومهوریت

**جومهوریت** (عرب دیلینده :**الجمهوریة**) بیر حوکومت نیظامی و سیستمیدیر. بۇ حوکومئت سیستمینده حوکومئت رئیسی خالق یانی میللئت تئرئفیندان سئچیلیر. جومهوریت کئلیمئسی عئرب دیلیندئن یارادیلمیشدیر. کلمه‌نین معناسی دا بیرلشمک، جم اولماق، جمعت اولوشدورماق دیر. جومهوریت کلیمه‌سی، عشمانلی تورکجه سینه آرتیریلمیشدیر. اورادان دا آیری دیللره کئچمیشدیر. اینگیلیز و باشقا اوروپا و غرب دیللرینده لاتین دیلیندئن یارادیلان *رئ پوبلیکا* سؤزجؤغؤ دئییلیر. آذربایجان جومهوریتی نین رسمی آدی دا آذربایجان رِسپوبلیکاسی دیر. یانی شمالی آذربایجان دا جومهورییت سؤزجؤغؤ یئرینه جومهوریت سؤزجؤغؤ دانیشیلماقدادیر.

## قایناقلار

بؤلمه:جومهوریتلر
بؤلمه:Republicanism
بؤلمه:حوکومت بیچیم‌لری
الکساندر گئلیویچ دوگین

الکساندر گئلیویچ دوگین (روسجا: Алекса́ндр Ге́льевич Ду́гин -دوغوم ۷ ژانویهٔ ۱۹۶۲) ایجتیماعی فعال، سیاستچی فیلوسوف و یئنی‌آوراسیا تئوریسین و لیدئری.

## قایناقلار

بؤلمه:روسیه‌لی سیاست بیلیمی عالیملری
قینان

قینان یا عبریجه کنعان  انوش اوغلی وشیث نوه سی و آدام و حووا نتیجه سی ایدی.

## قایناقلار

بؤلمه:پئیغمبرلر
فاضل مقداد

**ابوعبدالله مقداد بن عبدالله**، فاضل مقداد یا فاضل سُیوری لقب لری ایله آدلیم، قمری دوققوزونجو یوزایلین فقیه لریندن دیر.
فاضل مقداد، کلام، فقه، اصول، معانی و بیان، قرآن، حدیث و منطق علم لرینده باجاریقلی ایدی و شیعه و سنّی بیلگین لری یانیندا آدلیم اوْلان اثرلری واردیر. سیوری، اسدی، غروی و شهید اول-ین شاگیردی دا آدلاندیریلمیش دیر.
دوغوم یئرینه اعتباراً سُیُوری-یه شهرتلی دیر. سُیور عیراغین حلّه شهَرینه یاخین بیر کنددیر. سیور حله نین تابع لریندن اولماق اۆچون حلّی لقبینه ده شهرتلنمیش دیر و خاندانی اشرف نجف عرب لری نین بیلگین لریندن اوْلوب و نسبی بنی اسد قبیله سینه چاتیر. بنی اسد اهالی سی شیعه ایدی لر و عیراغین فرات چایی نین یاخینلیغیندا یاشایاردی لار.
فاضل مقداد، اسلامی علم لری نین مقدماتی اؤگرنیمی نی حله و بغداد شهرلرینده قورتاردی و اؤگرنیم آردی اۆچون مقدس اشرف نجفه گئتدی و فقه و اصول و کلام بیلیم لرینده عالی اؤگرنیمی ده ائله او حوزه ده دوام وئردی. او مقدس شهرین بؤیوک بیلگین لر و فقیه لری نین علمیندن فایدالاندی. قاضل مقداد تحقیق و آراشدیریم یولوندا چوخ تلاش لار ائدیب و علم و فضلین اوجا مرحله لرینی کئچیرتمکله عقلی و نقلی علم لرین ییغیجی سی اوْلوب و اجتهاد مرتبه سینه چاتدی و مرجع لیک مقامینی عهده سینه آلدی.
## اوستادلاری
ایلک شهید (محمّد بن جمال الدین مکی)، فخر المۆحقیقین (محمّد بن حسن بن یوسف بن علی بن مطهر حلّی)، سید ضیاء الدین عبدالله الاعرجی و سید عمیدالدین
## اثر لری
النافغ یوم الحشر: علّامه حلّی نین(متوفا: ۷۲۶ ق.)«باب حادی عشر» کتابی نین شرحی دیر. بۇ کتابا چوخ شرح لر یازیلمیش دیر آنجاق اونلارین آراسیندا فاضل مقدادین شرحی اوبیری لردن داها چوخ علمیه حوزه لرینده بیلیم و اؤگرتیم اهلی نین نظری نی جلب ائتدیب و دفعه لرجه باسیلمیش دیر

اونون باشقا اثرلری «اللوامع الالهیه» و «نضد القواعد«قواعد الفقهیه»، «نضد القواعد»، «المسائل المقدادیه» و «ارشاد الطالبین» کی علامه حلی نین کلام بیلیمینده یازمیش «نهج المسترشدین» آدیندا کتابی نین شرحی دیر. «کنز العرفان فی فقه القرآن» دا فقه بیلیمینده دیر.

## شاگیردلری
۱. جمال الدین احمد بن محمّد بن فهد حلّی

۲. حسن بن راشد حلّی

۳. حسن بن محمّد بن حسن نجفی،

۴. حسین بن فخر الدین بن سفر الله، علاء الدین مظفر-ه شهرتلی

۵. سیف الدین شغرابی.

۶. شرف الدین مکی.

۷. ظهیر الدین بن الحسام

۸. عبدالله بن مقداد: فاضل مقدادین اوغلودور است. آتاسی ۷۹۴ ق. ایلینده «الاربعون حدیثاً» کتابینی اونا یازمیش دیر.

۹. علی بن الحسن بن علاله یا «علا» یا «علالا»؛

۱۰. علی تولینی نحاریری عاملی

۱۱. علی بن عبدالعالی المیسی العاملی

۱۲. سید رضی الدین بن عبدالملک، الواعظ القمی

۱۳. شیخ قاسم الدین

۱۴. محمّد بن شجاع القطان الانصاری الحلی 15

## اؤلوم
فاضل مقداد قمری ۸۲۶ ایلینده ۸۰ یاشیندا دنیایا گؤز یومدو.
صنم عبدالعظیم‌زاده

**صنم عبدالعظیم‌زاده** چاغداش آذربایجانلی موسیقی‌چی.
## حیاتی
صنم عبدالعظیم زاده ۱۳۶۲ -نجی ایلده تبریز شهرینده دونیایا گؤز آچدی. آتاسی، یوسف عبدالعظیم‌زاده، بسته کار و آکاردئون سازینین اوستادی، صنمین ایلک موسیقی و پیانو معلیمی ساییلیر.

۱۳۷۸دن، صنم پیانو و موسیقی تئوری‌لرینی اوستاد فریدون پورناصح جنابلاری ایله اؤیرنمه‌یه باشلادی.

۱۳۸۲ -نجی ایلده، "تبریزین سمفونی کروسونا" قاتیلاراق سولفژ درسلری آلماغا باشلادی.

عئینی زاماندا، اوشاقلار و یئنی یئتمه‌لرین فیکری تربیه‌سی اوجاغی(فارسجا: "کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان") طرفیندن حاضیرلانان سی‌دی‌ده بیر نئچه آذربایجان فولکلور ماهنی‌سینی "سولو" اولاراق اوخویوب، ضبط ائله‌ییب، یایینلاندی.

۱۳۸۴ -نجی ایلده، "تهران کنسئرواتوآریندا" اؤیرنجی اولماغی قازاناراق، تبریزین ارکستر سمفونیکینده اولان چالیشمالارینا سون وئردی.

صنمین چالیشدیغی موسیقی سبکی، " جـــــاز و بــــلوز" دور. یئنی سبک یانی: " Fusion یا تلفیقی موسیقی " سبکینده - موختلیف موسیقی طرزلری بیر آرایا گتیرمک - قونوسوندا دا، یئنی آددیملاری آتاراق اوغورلو چالیشمالاری اولوبدور ( اؤزللیکله جاز – موغام و راک – موغام).

صنم گوجلو سسی ایله تورک، فارس و انگیلیس دیللرین‌ده ماهنیلاری سسلندیریر.

ایراندا محدودیت و سینیرلامالار اوزریندن، بیر قادین "سولو خواننده سی"اولاراق صحنه‌یه چیخابیلمه‎مه‎سی اۆچون، بو صنعتکار اؤزل اولاراق موسیقی درسلری وئریب و اؤیرنمه‌یه مشغول اولدو.

بو صنعتکار ۱۳۹۱ -نجی ایلین ایسفند آییندا ایلک کنسرتین ایستانبول شهرینده صحنه‌یه چیخارتدی.

حال حاضیرده، صنم تورکیه‌یه داشینیب و اورادا یئنی سبکلرده چالیشان موسیقی‌چیلرله امکداشلیق ائدیب، یئنی سی‌دی و کنسرتلره حاضیرلانیر.

## قایناقلار
* صنم عبدالعظیم‌زاده‌نین فیسبوک صفحه‌سی

بؤلمه:کیمسه‌لر
بؤلمه:تبریزلیلر
بؤلمه:آذربایجان موسیقی‌سی
شیرکو بیکس

**شیرکو بیکس** ـ مۆعاصیر کورد موْدرن شعر یارادیجیلاری‌نین تانینمیش سیمالاریندان.

## حیاتی
شیرکو بیکس ۱۹۴۰دا سولئیمانیه شهرینده مدنی بیر عائله ده دونیایا گؤز آچدی. آتاسی تانینمیش شاعیر فائق بیکس و آناسی ایسه آیدین و مدنی بیر قادین ایدی. شیرکو ۸ یاشیندا آتاسینی ایتیردی و ۱۳ یاشلاریندان عائله‌سینی ترک ائتدی و ادبی فعالیتلرله برابر ایجتیماعی و سیاسی چالیشمالارا قوشولدو. ۴۷ یاشیندا سورگون اولاراق، سوئدده یاشاماغا مجبور اوْلدو.

۱۷ یاشینا ایکن ایلک شعر کیتابینی نشر ائتدی. شیرکو بیرچوخ حئکایه، رومان، درام اثرلری و شعر کیتابلاری نشر اولونموشدور. او عئینی حالدا گؤزه‌ل ترجومه‌چی‌ایدی. دونیانین بیر چوخ شاعیر و یازیچیسیندان او جومله‌دن: لورکا و هیمینگوی‌دن ترجومه‌لر یایمیشدیر.

شیرکو بیکس ادبی –ایجتیماعی فعالیتلرینه گؤره سوئد یازیچیلارینین «توخولوسکی» آدینا دونیا مقیاسلی جایزه‌سینی قازانمیشدیر. قئید ائتمه‌لی‌ییک کی بۇ جایزه هر ایل سورگونده یاشایان شاعیر، یازیچی و عالیم انسانلارا وئریلیر. شیرکو عئینی حالدا ایتالیانین انسان حقوقلارینی قورویان کومیته طرفیندن فلورانس شهری‌نین فخری وطنداشی آدینا لاییق گؤرونموشدور.

بیکس ۱۹۹۱ ده اؤلکه‌سینه قاییتدی و مدنی – سیاسی ساحه‌لرده فعالجاسینا اشتراک ائتدی و سونرالار «سه ردم» آدلی بیر یایین ائوی آچدی؛ اوردا بیر چوخ کیتابلار یایدی.

شیرکو بیکس ۷۳ یاشیندا خرچنگ خسته‌لییدن استکهلم خسته‌خاناسیندا مرداد آیی‌نین ۱۳ده دونیامیزدان کؤچدو.

## بیکس‌ین وصیت‌نامه‌سی
“دوغروسون ایسته‌سه‌نیز؛ من بۇ شهرین، تپه‌لری یاخود مشهور مزارلیق‌لاری‌نین هئچ بیرینده تورپاغا تاپشیریلماق ایسته‌میرم. بیرینجی اونا گؤره کی بوردا بوش یئر قالمامیشدیر؛ ایکینجیسی ایسه من هئچ واخت شولوق یئرلری سئومه‌میشم. شهریمیزین شهرداری اجازه وئرسه اگر، منی سلیمانیه‌نین ۱۹۶۳ – نجی ایلینین شهیدلری‌نین هئیکل‌لری یانیندا باسدیرین (اورانین فضاسی منیم اۆچون لذت وئریجی‌دیر؛ من اورادا داریخمارام!)

من سئویرم اؤلندن سوْنرا، شهریمین انسانلاری‌نین موسیقی صدالاری، رقص‌لری و بۇ پارکین گؤزه‌للیک‌لری ایله باش – باشا قالام، قوشالاشام.

ایسته‌ایرم کیتابخانامی، شعیر کیتابلاریمی، شکیل‌لریمی بیر کافه تریادا، بالاجا بیر باغچادا، مزاریمین یانینداجا تشکیل ائتسینلر. شاعیرلره، یازیچی‌لارا، سئویب، سئویلن اوغلان- قیزلارا پاتوق اولسون. اونلار منیم قوناقلاریم اولسونلار! من ایندیدن، بۇ صحنه‌لری بیر رؤیا اولاراق گؤرمه‌ای سئویرم.

ایسته‌ایرم سازین اوره‌ک اوخشایان صدالاری آلتیندا، علیمردانین ماهنی‌لاری و موغام‌لاری «الهی وطنیمی آباد ائله» هیمنی ایله کوردوستانین بایراغینا بوکولو تورپاغا تاپشیریلام.

ایسته‌ایرم منیم تورپاغا تاپیشریلما مراسیمیم ده، یاسیمدا موسیقی چالینسین. شهریمین صنعتکارلاری‌نین تابلولاری تورپاغیم اوزه‌رینده قویولسون.

من ایسته‌ایرم من اؤلندن سوْنرا «بیکس» آدینا ایللیک بیر ادبی جایزه یارادیلسین و اونو ان گؤزه‌ل شعر کیتاب‌لارینا وئرسینلر. آدی چکیلن جایزه نین بوتون خرجی منیم ارثیمدن اؤده‌نیلسین“!

## شعرلریندن اؤرنک
اؤیود

چوخ شئیلر وار کی:

پاسلانار، چورویر

اؤلر

اونودولار

تاجلار

داش‌قاشلی عصالار

شاهلارین تاختلاری کیمی!

چوخ شئیلرده وار کی:

پاسلانماز،

چورومز

اؤلمز

اونودولماز

چارلی چاپلی‌نین

بؤرکو

عصاصی و

باشماقلاری کیمی!

## قایناقلار

* شیرکو بیکس:کؤنولداشلیق انسانلارین ایشیدیر/حسن ایلدیریم

بؤلمه:کورد شاعیرلر

بؤلمه:کوردلر
بؤلمه:۱۹۴۰-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:۲۰۱۳-جو میلادی ایلده اؤلن‌لر
بؤلمه:۲۰. یوز ایلده عراقلی شاعیرلر
میر سعید سولطان قالی‌یئو

**میر سعید حیدرعلی اوغلو سولطان قالی‌یئو** (یا علی‌یئو) (تاتار تۆرکجه‌سی: Мирсәет Хәйдәргали улы Солтангалиев, Mirsäyet Xäydärğäli ulı Soltanğäliev) تاتار جدیدچی، بولشئویک و ۱۹۲۰-جی ایلدن روسیه‌نین کومونیست حیزبینین آدلین اۆیه‌لریندن ایدی. **میر سعید** روسیه موسلمانلار بیرلیگی‌نین چالیشانلاریندان ایدی. ۱۹۲۳-جی ایلده ایسلامچی‌لیق و تۆرکچولوک آدینا کوْمونیست حیزبیندن قیراغا قوْیۇلوب، ۱۹۴۰-جی ایلده آنتی‌شوروی دۆشونجه‌لری اۆچون اعدام اوْلدی.

## قایناقلار

بؤلمه:تاتار سیاستچی‌سی
بؤلمه:تاتار یازیچی‌سی
بؤلمه:تاتارلار
بؤلمه:تاتاریستان
بؤلمه:کیمسه‌لر
روسیه مسلمانلاری
بؤلمه:تورک یازیچیلا‌ر
آیت علی‌محمدی

**آیت علی‌محمدی** (۱۳۳۳ ـ ساراب ـ اردلان کندی /  17 مرداد 1392 ـ تبریز) ـ آذربایجانلی اؤیرتمن.

## یاشامی
آیت علی‌محمدی 1333ینجی ایل ساراب ماحالی‌نین اردلان کندینده دونیایا گؤز آچدی، اوْرتا مکتبی قورتاردیقدا تبریز دانشسراسینا داخل اوْلوب, بیر چوخ آذربایجان گنجلری کیمی معلم‌لیگی اؤزونه پئشه سئچدی. اردلاندا, زرنهده, مهرباندا, همدانین هریان کندینده, موغانین پارس‌آبادیندا و نهایت تبریز شهرینده یوزلرله شاگردی اوْلدو؛ معلم‌لیکله برابر تبریز دانشگاهی‌نین ادبیات رشته‌سینی‌ده باشا ووردو.

آیت علی‌محمدی، سرطان خسته‌لیگی نتیجه‌سینده حیاتا گؤز یومدو و مرداد آیی‌نین 18ینده بیر چوخ دوست, تانیش و شاگردلرینین اشتراکی‌لا تبریز شهرینده تورپاغا تاپشیریلدی.

آیت علی‌محمدی، ۱۳۹۲نجی ایلین مرداد آیی‌نین 17سینده تبریز شهرینده دونیایا گؤز یومدو.

## قایناقلار

* ایشیق سایتی

بؤلمه:معلم‌لر
بؤلمه:آذربایجان شخصیت‌لری
بؤلمه:کیمسه‌لر
بؤلمه:آذربایجانلیلار
قاضی محمد افشار قولونجو

موللا بوزقورت آدیلا تانینان **قاضی محمد افشار قولونجو** ـ آذربایجلی سیاست‌آدامی شاعیر.
## یاشامی
قاضی محمد افشار قولونجو (موللا بوزقورت) 1886 نجی ایلینده اورمونون قولونجو کندینده دونیایا گؤز آچدی. بیر ینجی دونیا ساواشیندا غربی آذربایجان هر طرفدن یاغیلر؛ جرده‌لر، چئته‌لرین هجومونا معروض قالدیغی زامان قاضی محمد او بؤلگه‌نین گنجلرینی و ساواشچی‌لارینی توپلاییب و یئر-یوردلارینی مودافعه ائتمه‌یه قالخیر. بیر چوخ موحاریبه دن سونرا یاغی گوجلره (سیمیتقو و جیلولارا) غلبه چالیر . غربی آذربایجان بۇ چئته‌لردن تمیزلندیریر.

زامان قاضی محمد تورکیه یه کؤچور و وان شهرینده ساکین اولور .اوآجیلی – شیرینلی بیر یاشام سوردوکده ،نهایت 1948 ایلده حکاری شهرینده حیاتا گؤز یومور. قاضی محمدین بیر چوخ تورکجه شعری واردیر.

## شعرلریندن اؤرنک
فلک

فلک سنه نئیله میشدیم

باغریم باشین قان ائیله دین

بیر یاندان ائویم داغیتدین

بیر یاندان یاردان ائیله دین

سینه مه چکمیشسین داغی

بولبولسوز نئینیره م باغی

عؤمروموزون بۇ سون چاغی

گؤز یاشیم عوممان ائله دین

داغیتدین مولکو مالیمی

غربته سالدین یولومو

قوجاتدین بوکدون بئلیمی

حقسیز بیر دیوان ائیله دین

داغیتدین مالی دؤولتی

ایسکانیم قیلدین غربتی

چکمه دیم سندن میننتی

قتلیمه فرمان ائیله دین

گاه قاندیریب ایناندیریسین

دوست دوشمانا گولدوروسون

زیندانلارا سالدیریسین

یوسوفو کنعان ائیله دین

شوکور اولسون سنه تانریم

آتدیم کیریغ گلدی زاریم

قاپیمداکی خیدمتکاریم

باشیمدا سولطان ائیله دین

قاضی ده آغلاییر قان

فلک یئنه اولدو دوشمان

کئشکه دؤنسه یدیم بۇ زامان

مؤحتاجی بیر نان ائله دین

## قایناقلار

* قولونجولو قاضی محمد افشارین اوتری حیاتی ایله بیر شعری/سیامک افشار
## قایناقلار

بؤلمه:آذربایجانلی شاعیرلر
بؤلمه:اورمیه‌لی سیاستچیلر
بؤلمه:تورک شاعیرلر
بؤلمه:کیمسه‌لر
لودويک بتهوون

لوودویک وان بئتهووئن ـ آلمانلی آدلیم و داهی آهنگساز.

## یاشامی
بئتهوون ۱۷۷۰-جی میلادی ایلده "بون(Bon)" دا دونیایا گؤز آچدی. "کوریج" آناسیدیر و آتاسی "یوهان"، دربار موسیقی‌چی‌لریندن ایدیر. بئتهوون دؤرد یاشلی اولاراق موسیقی‌نی آتاسیندان اؤیرنمه‌یه باشلادی و دوققوز یاشیندا موسیقی‌نین بوتون یول-یولاغاسین اؤیرنمیشدی. گنج چاغیندا موتسارتین یانیندا موسیقی‌نی داوام ائتدیرمه‌یه باشلادی، آناسی‌نین اؤلومو بۇ ایشی باشا چاتدیرماغا ایمکان وئرمه‌دی و نئچه باش عاییله‌نین یوکون داشیدی. سونرالار ایشین داوام وئرمک اۆچون "ویین"ـه گئتدی و اوردا پارا قازانماق اۆچون آزاد ایشلره قول قویدو و کاسئت‌لرین ساتماقلا بیر آز پارا قازاندی. بئتهوون بیر چوخ اشرافی ییغینجاقلارا گئتسه ده آما یاشاییشی چوخ بزکسیز ایدیر و عؤمور بویو بیر ساده ائوده مالی چتین‌لیکلرله ال‌به‌یاخا یاشادی. او هئچ واخت کیمسه‌یه باش اَیمه‌دی و دئدی؛ صنعتکارلار اشراف‌لاردان دَیرلی دیرلر. بونا باخمایاراق هامی اونا سایغی گؤسترردی. بئتهووئن ویینی ترک ائدنده اوچ ویین شاهزاده‌سی اوندان بیر چوخ آیلیق آلماقلا ویینده قالماسینی ایسته‌دیلر.

او عؤمرونده یالنیز ۹ سمفونی دونیایا هئدیه وئردی آما اونون ایشلری او قدر بؤیوکدور کی اونو «سمفونی کرالی» آدلاندیردیلار. عاییله چتین‌لیکلری و مورال (ذهنی) قاریشیقلیقلار قویموردو چوْخ موسیقی ساحه‌سینده چالیشسین و همه‌شه بئله بیر سؤزلر اورتادا واریدی کی اونون ایشی بیتدی و او هر دؤنه اونلارین جاوابیندا دئییردی؛ «بو سئری باشقا و موختلیف بیر زاد گؤره جک سیز» و ائله ده اولوردو. چوْخلاری بئله اینانیر کی اونون موسیقی‌سی اونون یاشاییشی‌نی و دوشونجه‌سینی گؤسته‌ریر. سونونجو یادیگاری اونون شاه اثری ساییلیر و هامی موسیقی‌چی‌لر اونو دونیانین ان آدلیم موسیقی‌چی‌سی آدلاندیریرلار. بئتهووئنه گؤره بیر اینگئلتیره‌لی یازار و موسیقی‌چی دئییر؛ «او ایکتیشافلاری‌نین درینلیینه و باشاریلارینا گؤره بوتون اینسانلیق بئیین‌لری‌نین بئینی دیر». اونون کار اولماغی‌نین ندنی‌نین بیریده پیانو ایله باس وورماغی ایدیر. کار اولماغین دوشونن زاماندا ایشیندن سویومادی، عؤمرونون سونوندا داها دانیشا بیلمیردیده و جراحی ایشلرده اونو ساغالتمادی. سون گونلرینده ساغلامسیزلیقدان، بئیین قاتیشیقلیغیندان و سئوگی یئترسیزلیگی اوزوندن چوْخ پیس دورومدایدیر. بوندان باشقا دانوب چایی‌نین سمی بالیغی و قور-قوشوملو سویو ایچمک دن ۱۸۲۷ – جی میلادی ایلده دونیادان گؤز یومدو.

دونیادان گؤز یومارکن قارداشینا دئمیشدی؛ «من بوتون گوجومله و اؤز ایسته‌ایمله اؤلومو قارشیلاییرام آما اؤلوم منیم صنعته اولان سئوگی اودومو سؤندورمه‌یه گلسه، چوخ تئز گلیب دیر». اؤلوسو اؤز دوغما یوردونا قاییتدی.

## قایناقلار
* بیرلیک/ف. حسن‌زاده «بولود»

بؤلمه:لودويک بتهوون
بؤلمه:۱۷۷۰-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:۱۸۲۷-جی میلادی ایلده اؤلن‌لر
بؤلمه:18th-century classical composers
بؤلمه:18th-century classical pianists
بؤلمه:18th-century German composers
بؤلمه:18th-century keyboardists
بؤلمه:18th-century male musicians
بؤلمه:19th-century classical composers
بؤلمه:19th-century classical pianists
بؤلمه:19th-century German composers
بؤلمه:19th-century keyboardists
بؤلمه:19th-century male musicians
بؤلمه:آیدینلانما چاغی
بؤلمه:Beethoven family
بؤلمه:Burials at the Vienna Central Cemetery
بؤلمه:Child classical musicians
بؤلمه:Composers for piano
بؤلمه:Deaf classical musicians
بؤلمه:Deaf people from Germany
بؤلمه:German classical composers
بؤلمه:German classical pianists
بؤلمه:German C
حمید باکری

حميد باكری ـ (تلفظ: Həmid Bakeri دوغوم: 1334 نجو ایل، اورمو) ایران عراق ساواشی شهیدلریندن، علی باکری و مهدی باکرینین قارداشی.

## یاشاییشی
شهيد حميد باكری، 1333- نجو گونش ايلينده، اورميه شهرينده دونيايا گؤز آچدی. حميدين ياشاييشی نيسگيل‌له باشلانير، چون 2 ياشی اولار ـ اولماز آناسينی بير تصادف حادثه‌سينده الدن وئرير و عاييله‌سی ايله بيرليكده عمه‌سی ايله ياشاماغا گئدیر و دئمك اولار عمه‌سی اونا آنالیق ائدیر.

مدرسه ده اولدوغو زامان بؤيوك قارداشينی ساواك شهيد ائتدیر و بو اوزدن آتاسی اونون سياسی چاليشمالارينی آزالدیر. اورتا تحصيلاتينی بيتيرندن سونرا سرباز گئدیر و سربازليغی قورتاراندان سونرا، قارداشی مهدی و بير آيری دوستونون يارديمی ايله بيليم يوردونا (دانشگاها) يول تاپیر. بيليم يوردوندا اينقلابی و مذهبی چاليشمالارينی آرتيریر و سونرالار اينانج‌لارينی گوجلنديرمك اۆچون و ايراندا اولان سيخينتي‌لارا گؤره اؤلكه‌دن چيخماق قرارينا گلیر، اؤنجه توركيه‌يه گئدیر و اورانين دورمونو گؤردويونده، آلمان دا اولان دايی‌اوغلوسويلا يازيشمايا (مكاتبه‌يه) باشلاییر و سونوندا آخئن شهرينده يئرلشیر، نئچه واختدان سونرا روح‌الله خمينی‌نين (ره) پاريس شهرينه سورگون (تبعيد) اولدوغونو بيلدييينده، خمینی‌نین سؤزلرينی واسيطه‌سيز ائشيتمهك ایسته‌ییر. او آزجادان سونرا اسلحه داشيماغی باشلاییر و اسلحه‌لری ايران و توركيه سينيرينا كيمی گتيريب اوردان اوتايانيدا مهدی قارداشينا تاپشيرير.

حميد، ايسلام انقلابي‌نين گئرچکلشدیرمه‌سی اۆچون ايرانا گلیر و خالقين تظاهراتلارينا قاتيشیر و سونوندا انقلاب اولور، انقلابدان سونرا حميد اورميه‌نين سپاه پاسدارانينا عضو اولور. نئچه واختدان سونرا ايمامين بويوردوغويلا بسيج تشكيل تاپیر و حميد اوستان بسيجي‌نين مسئولو اولور و خانيمي دا خانيملار بسيجي‌نين مسئولو سئچيلیر.

اورميه ياواش - ياواش اينقلابدان قاباق دورومونو اونودوب انقلاب رنگينه قاتيشیر... جمعه نامازلاري‌نين بيرينده آيت الله خامنه‌ای سنندجی ضد انقلاب و دئموكراتلارين اليندن آلينماسينا امر ائدیر و حميد بونا گؤره اؤزو ايله 150 نفر سپاه عضولریندن سنندجه آپاریر و سونوندا سنندج و حتتا سویوق بولاق دوشمن اليندن آزاد اولور. اوندان سونرا حميد جهاد كميته‌سي‌نين مسئولو سئچیلیر و حميد جبهه داليندا و جبهه ده فعاليت ائدير.
1360 - نجی ايلينده حميد آتا اولور و اوغلونون آدين‌ی «احسان» قويور و سونرا عاييله‌سينی‌ده اؤزويله بيرليكده اهوازا آپاریر. اورادا عمليات‌لار باشلانير و حميد چوخوندا حاضیر اولور: فتح‌المبين، بيت‌المقدس، رمضان، مقدماتی والفجر، دؤردونجو والفجر و ...آما حميدين سون عملياتی خئیبر ايدی. قارداشی مهدی، اونا تئلفون ائديب و جبهه‌يه گلمه‌سينه امر ائدر، اودا عاييله‌سيله ساغوللاشيب اورا گئدر، مهدی اؤز معاون‌لرين تانيتديرار، بيرينجی‌سی حميد باكری و ايكينجی‌سی مرتضی ياغچيان و بو عملياتدا حميد مجنون آداسينين كؤرپوسونو قورويان زامان عراقلي‌لارين الي‌ایله شهيد اولار و ياغچيان اونون يئرينه كئچر، آما نئچه واختدان سونرا ياغچيان دا شهيد اولار، اما مجنون آداسی ساخلانيلار.

## قایناقلار

* شهید سردار حمید باکری 

بؤلمه:ایران ـ عراق ساواشیندا شهید اولانلار
بؤلمه:آذربایجان شخصیت‌لری
بؤلمه:آذربایجانلی شهیدلر
قاتیل ناققا

**قاتیل ناققا**  یوْخسا **قاتیل نهنگ**   یوْخسا اورکا بیر نوع حئیواندیر.

## گؤرونتولر

File:091201 south georgia orca 4748 (4173387604).jpg
File:091201 south georgia orca 5018 (4172632051).jpg
File:Orca (8389180508).jpg
File:091201 south georgia orca 5176 (4173390510).jpg
File:091201 south georgia orca 5227 (4173390858).jpg
File:091201 south georgia orca 5293 (4172634657).jpg
File:091201 south georgia orca 5294 (4173391544).jpg
File:091201 south georgia orca 5320 (4172635611).jpg
File:091201 south georgia orca 5346 (4173392434).jpg
File:091201 south georgia orca 5352 (4172636263).jpg
File:Granny Orca.jpg
File:J2Granny.jpg
File:Orcinus orca NOAA Photo Library.jpg
Image:Orcas off Santa Rosa island.jpg
Image:Tysfjord orca 1.jpg
Image:Type C Orcas.jpg
Image:Orca wal 2.jpg
Image:Orca pod southern residents.jpg
Image:Orca in Prince William Sound.jpg
Image:Killerwhales jumping.jpg
Image:Orca 2.jpg
Image:Orca mother calf.JPG
Image:Transient Orcas (3727711709).jpg
Image:Tysfjord orca 2.jpg
Image:Orca.png
Image:Orca 1.jpg
Image:N2 Orca 2.jpg
Image:Orcinus orca-Zeichnung.jpg
Image:Faroe stamp 327 killer whale (Orcinus orca).jpg
Image:World Magazine - undersea.jpg
File:NOAA ecologist Lisa Ballance with killer whale.jpg
File:Woman_swims_with_killer_whales_in_the_wild.webm


## قایناقلار

بؤلمه:حئیوانلار
رحیم شهریاری

**رحیم شهریاری** — ایران آذربایجانی‌ندان اوْلان مشهور موغنّی و آراز موسیقی قوروپونون قوروجوسودور. موختلیف موسیقی اوسلوبلارینی تقلید ائدیب اوخویان رحیم شهریاری پوپ و موغام ریتملرينی بير یئرده ده ايفا ائدیر.

## یاشامی
رحیم شهریاری ۱۳۴۹-جی هیجری گۆنشلی ايلده تبریزین شام‌غازان محله‌سینده آنادان اوْلمۇشدۇر. اوشاقلیق چاغلاریندان آذربایجانجا ماهنی‌لاری و تیرینگه‌لری اوخوماقلا اؤز ماراغینی موسیقی‌یه گؤرستدی. او یوسف عظیم‌زاده یانیندا قارمان سازینی اؤیرندی و آذربایجان جمهوریتی اوستادلاریندان دا چوخ فایدالاندی. او ۱۳۶۸–جی ایلدن اعتباراً، سهند (رشید وطن‌دوست رهبرلیگی‌ایله) و هلال احمر تبریز، دانشگاه آزاد کیمی موختلیف ارکستر گروپلاریلا امکداشلیق ائتمیش دیر.
او ۱۳۷۵–جی ایلده آراز قوروپونو قورماقلا، اؤلکه ایچینده و خاریجینده بیر چوخ کنسرتلر وئریب‌دیر. اونون چالیشمالاریندان گلمه‌دین، یالان دونیا، هایدی سؤیله، ریحان، آرزو قیزیم، بیاض گئجه‌لر، ایپک، سن‌سیز، وفاسیز، آغلاما، عصرین گؤزه‌لی۸۲، خبرین یوخدور، گئتمه قال۸۴، گؤزل‌لرین گؤزه‌لی۸۶، کیم بیلیر۸۸، یاواش یئری۹۰ و سنه گؤره۹۲ آلبوملارینی سایماق اوْلار.

## ماهنی‌لاری
* بياض گئجه‌لر 
* کوچه‌لره سو سپميشم 
* آنا 
* آختارما منی 
* باهار ندير 
* نار گولی 
* اسن يئللر 
* گله‌جگم 
* تک قالديم
*بیر عالم وار
*بو گئجه
*دردیم اولماز
*گل آی پاراسی
*گوزللرین گوزلی
*شَکر
*یانیندا اولوم گرک
*و...

## رحیم شهریاری‌نین خالق قارشیسیندا دورماغی
رحیم شهریاری نئچه ایل اولار داورانیشلارینی دئیییشیب، و کونسئرتلرینده خوشا گلمز و خالق سئومه یه ن ایشلر گؤرور و محبوبیتی گئت گئده آزالیب. اؤزللیکله ۱۳۹۵–جی ایلین یازیندا خیاو شهرینده بیر کونسئرتده بارماقلارینی بوزقورد سیمگه‌سی توتان بیر جاوان اوغلانا، "بیخود ائلیسن"، "وئررم قولاغیوی بورارلار"، و "اونو چیخاردین ائشیگه" کیمی پیس ایفاده‌لر ایشلدیب. بۇ حرکتین ویدئوسو توْپلۇمسال اینترنت شبکه‌لرده یاییلماقلا، میلّت شهریاری‌نین داورانیشینا آغیر تپگی (اعتراض) گؤستریب. شهریاری دا بونا گؤره دئییب کونسئرتلریمه "جواز" آلماق چتینلیگه گؤره بو ایشلری گؤرورم.

## قایناقلار
* آذربایجانجا و فارسجا ویکی‌پئدیا.
* تۆرکچه ویکی‌پدیا

بؤلمه:کیمسه‌لر قارالامالاری
بؤلمه:اوخوجولار
سارای (حیکایه)

**سارای** (Saray) ویا **سارا** (Sara) - آذربایجانین تراژیک خالْق دستانلاریندان.

## سارای حیکایه‌سی
آذربایجاندا موغان چؤلونده، آرپاچایی­نین یانیندا اولان بیر کندده بیر ساری تئللی و آلا گؤز قیز دونیایا گؤز آچدی. آتا، آناسی بو قیزین آدینی سارای قویدولار. سارای، ساری آی!

سارای آذربایجاندا و اؤز ائلینین ایچینده بؤیودو و ارلیک چاغینا چاتان زامان گؤزللیگی بوتون ائلده دئییلیردی. سارانین آیدین آدلی بیر عمی اوغلوسو واریدی. آیدین سونرالار ایشینین دوزلوگو و اعتبارینا گؤره ائلین بؤیوکلرینین و آغ ساققاللارینین الی ایله چوبانلارین خانی، یانی خان چوبانلیغا سئچیلدی. آیدین اوشاقلیقدان سارانی سئویردی؛ بو اوزدن ائلین بؤیوکلری سارای ایله خان چوبانی آداخلی ائتدیلر.

آمّا بیر گون او ائل اوبالارین خانینین گؤزو سارایا ساتاشیر و گؤزللیگی بونون گؤزونو توتور. خان سارانین آتاسینی چاغیریر و اوندان سونرا سارایا ائلچی گؤندریر. آمّا سارانین آتاسی خان چوبانا سؤز وئردیگی اوچون و اونلاری بیر بیرینه آداخلی ائتدیگی اوچون، کیشی توپوردوگونو یالاماز دئیه، خانا یوخ جاوابی وئریر.

خان بو ایشی اولماز گؤررکن آداملارینی سارانین ائلینه آپاریر و سارانی آتاسینی اؤلدورمکله تهدید ائدیر و مجبور ائدیر کی سارای خان چوبانا اولان سئوداسیندان ال گؤتورسون و خان ایله گئتسین. سارای ایختیارسیزلیقدان بو ایستگه باش اَییر.

آمّا بو آرادا سارانین نیّتی‌نین نه اولدوغو هئچ کیمه بللی دئییلدی. سارای بو دؤیوش و چکه‌جکلر آراسیندا جانیندان کئچه‌رک اؤزونو آرپاچایینا آتیر آمّا قویماییر آتاسینا و ائلینه و خان چوبانا هئچ بیر ضرر چاتسین.

## سارای دستانی‌نین شعری

**آپاردی [[سئل]]لر سارانی**

گئدین دئیین خان چوبانا

گلمه‌سین بو ایل موغانا

گلسه باتار ناحاق قانا

آپاردی سئللر سارانی

بیر آلا گؤزلو بالانی

آرپا چایی درین اولماز

آخار سولار سرین اولماز

سارا کیمی گلین اولماز

آپاردی سئللر سارانی

بیر آلا گؤزلو بالانی

آرپا چایی آشدی داشدی

سئل سارانی گؤتدو قاچدی

هر گؤره‌نین گؤزو یاشدی

آپاردی سئللر سارانی

بیر آلا گؤزلو بالانی

قالی گتیر اوتاق دوشه

سارا یئری قالدی بوشا

چوبان الین چیخدی بوشا

آپاردی سئللر سارانی

بیر آلا گؤزلو بالانی

## [[سارای (فیلم)|سارای فیلمی]]
بو دستان اساسیندا ۱۳۷۶-نجی گونش ایلینده یدالله صمدی کارگردانلیغی ایله بیر فیلم چکیلمیشدیر.

## قایناقلار
خان چوبانین سارایی / یوزباش کندی وبلاقی/ رضا امینی
حیدر بیات

**حیدر بیات** ـ (دوغوم: 1355 آغ بولاق ـ زنگان) آذربایجانلی یازار، شاعیر و آیدین.
## حیاتی
سید حیدر بیات ۱۳٥٥- جی ایلده زنجانین آغ بولاق کندینده دونیایا گؤز آچدی. ٦ یاشیندایکن ملا یانیندا گله‌نکسل مکتبه گئدیب، قرآن کریم-ی اوخوماغا و اؤیرنمگه باشلادی. ۷ یاشیندا ایلک مکتبله یاناشی گله‌نکسل مکتب‌لرده «تنبیه الغافلین»، "گلستان سعدی"، "کلیله و دمنه" کیمی کیتاب‌لاری دا اوخودو. داها سوْنرا زنجان حوزه علمیهسینده عرب ادبیاتی و منطق اوخوماغا باشلادی. اورادا رسمی تحصیلاتینی دا سیکل‌ه قدر داوام ائتدیردی. ۱۳۷۳-ده قوم حوزه‌سینه گلیب اورادا اصول فقه، فقه، منطق و فلسفه، تفسیر و کلام کیمی علم‌لری اوخوماغا باشلادی. بیات، ۱۳۸۲ایلینده قومدا "تورک ادبیاتی اوتاغی" (اتاق ادبیات ترک) آدلی مدنی بیر اوجاق قوردو و تورک دیلی و ادبیاتی اوزرینده چالیشمالارینی سوردوردو. آیریجا، مجمع الشعرای آل یاسین، انجمن ادبی حوزه، انجمن شعر و قصه حکیم هیدجی، پینار درنگی، مقدس اردبیلی هیئتی کیمی درنک و اوجاقلارین اویه‌سی، اوستادی و یا قورجوسو اولاراق فعالیت ائتدی.

حاضیردا تورک ادبیاتی ساحه‌سینده چالیشان بیات، عئینی زاماندا قوم حوزه‌سینده فقه، اصول فقه و فلسفه کیمی درسلری داوام ائتدیریر. او، ۱۳۷۹-دان اعتباراً پروفسیونل اولاراق تورک ادبیاتی ساحه‌سینده چالیشیر.

سید حیدر بیات بیر ایلدن آرتیق بیر سوره "پیام قم" آدلی هفته‌لیگین تورکجه صحیفه‌سینی یولا سالاراق باش یازاری اولموشدور. اونون بیر چوْخ شعری و مقاله‌سی مۆختلیف قزئته، درگی و آنتولوژیلرده یایینلانمیش و اینترنت صحیفه‌لرینده گئنیش شکیلده یئر آلمیشدیر.

"آلما یولو شعر توپلوسو"، قوم، نوید اسلان یایینلاری و "سیبی میان دو آینه" (ایکی آینا آراسینداکی آلما: عراق بؤلگه‌سی کلاسیک تورک یازار و شاعیرلرین تذکره‌سی) اونون یایینلانمیش اثرلریندندیر.

سید حیدر بیات ائولی ایکی اوشاق آتاسی‌دیر.
## قایناقلار

* بایرام درگیسی
* دگرلی شاعیر و آرشدیرماجی سید حیدر بیات ایله سؤیلشی 

بؤلمه:آذربایجانلی شاعیرلر
بؤلمه:تورک شاعیرلر
بؤلمه:تورک یازیچیلا‌ر
بؤلمه:زنجانلی شاعیرلر
بؤلمه:کیمسه‌لر
آشیق چنگیز مهدی‌پور

چنگیز مهدی‌پور (دوغوم: ۱۳۴۰ ـ کلیبرین شیخ‌حسنلی کندی) ـ تانینمیش آذربایجانلی آشیق.

## یاشامی
اوستاد چنگیز مهدی پور ۱۳۴۰-جی ایلده، کلیبرین شیخ حسنلی کندینده دونیایا گؤز آچدی. او اوشاقلیق ایللرینده، عمیسی آشیق عین الله ین ساز-سؤز بولاغیندان فایدالانیر و آشیق صنعتینه اولان سئوگینین ایلک نشانه لری ائله او چاغلاردان باشلاییر. چنگیز مهدی پور ۱۳۵۶-جی ایلده تهرانا کؤچرکن، اوستاد حسین اسدی نین حضورونا گئدیب، اوستاد حسین اسدی نین سئحیرلی و اعجازلی بارماقلاریندان سوزولن هاوالاردان بهره‌لنیر. او سونرالار، موسیقی‌نی علمی صورتده اؤیرنمک ایسته ییر و ائله بونا گؤره ده ۱۳۶۸-جی ایلده تبریزده اوستاد یحیی اسماعیل‌زادهنین موسیقی اوزره تئوری کلاسلارینا گئدیب، موسیقی علمینی اؤیرنمگه باشلاییر و اؤز بیلگی لرینی داها دا تکمیل لشدیریر. علمی و کلاسیک ساوادینی آتا-بابالاردان قالمیش آشیق موسیقی‌سی ایله بیرلشدیریب، بو موسیقی‌یه یئنی جان وئریر. ائله بو سببدن‌دیر، اوستاد چنگیز مهدی پورون ایفالارینا قولاق آسارکن، طبیعتی و اونون گؤزللیکلرینی دوشونمه مک امکانسیزدیر. او کوراوغلویا عاید اولان هاوالاری چالاندا، سانکی کوراوغلو معرکه قوروب و دوشمنی مبارزه یه دعوت ائدیر و یا اووشاری هاواسینی ایفا ائدنده بیر طرفدن شاد و بیر طرفدن حماسی اولان بو هاوادا بیر آغیر ائلین ظفر گونونو خاطرلادیر و ذهنلرده جانلاندیریر.

سولو و تک ساز ایفاچلیغیمیزین ان گوجلو نماینده سی اولان اوستاد چنگیز مهدی پور، هم ده بیر یارادیجی آشیق اولوب. او گؤزل ساز ایفاچیلیغیندان علاوه، هم ده بیر نئچه هاوا بسته‌له‌ییب و موسیقی خزینه‌میزه آرتیریبدیر.

آشیق چنگیز، چوخلو ایران و ایراندان ائشیکده اولان فئستیواللارا قاتیلیب و چوخلو مقاملار الده ائدیبدیر. آشیق چنگیز مهدی پور، سون واختلار بیر دگرلی عنوان قازاناراق، توتدوغو یولدا بیر اؤنملی اوغور الده ائدیب و اؤز جدیتینین و بو صنعتده الده ائتدیگی باشاریلاری داها دا تکمیل لشدیردی. آشیق چنگیز، ایران صنعتکارلارینین دگرلندیرمه شوراسیندا( شورای ارزشیابی هنرمندان)، بیرینجی هنری درجه سینی قازانماغا لاییق گؤروندو. بو شورا ایرانین کولتور باخانلیغینا(وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی) باغلی بیر قورومدور و اورانین وئردیگی بو درجه موسیقی اوزره دوکتورا مدرکی ایله برابر و معادلدیر. آشیق چنگیزین بؤیوک و دده آشیقلاریمیز اولان علعسگر، خسته قاسم، توفارقانلی عباس کیمی آدی تاریخلرده قالماغینا دا اینانیریق و اینامیمیز وار. 

## یازدیغی اثرلر
* آشیق هاوالاری
* مکتب قوپوز
## قایناقلار

* یوردوم/آشیق چنگیز مهدی‌پور/علی واحدی

بؤلمه:آذربایجانلی آشیقلار
بؤلمه:آذربایجانلیلار
بؤلمه:تورک اوزانلار
بؤلمه:قاراداغ اهالی‌سی
بختیار علی‌مرادی

بختیار علی مرادی (تلفظ: Bəxtiyar Əlimuradi دوغوم: 1340، فیروزآباد ـ موغان) موغان‌اوغلو تخلوصو ایله تانینان شاعیر.

## یاشاییشی و یارادیجیلیغی
1340جی ایلده موغان بؤلگه‌سی‌نین پارساآباد شهری‌نین فیروزآباد کندینده دونیایا گؤز آچدی. اوتوز ایلدن آرتیق یارادیجیلیغیندا 1361_1362_1381 جی ایللرده آی ساوالان عنوانلی اوچ اثری ایشیق اوزو گؤروب. 
ایکی اثریده (شاعیر اؤرییم) و (عؤمرومون آغاجیندان بیر یارپاق) چاپ اولماقدادیر. بیر نئچه اثریده چاپ اولماغا حاضیرلانیر.

1395/9/24 دنباسین دیشدی.

## اثرلری
* آی ساوالان (1)
* آی ساوالان (2)
* آی ساوالان (3)
* شاعیر اؤرییم
* عؤمرومون آغاجیندان بیر یارپاق

## شعرلریندن اؤرنک
باخيشيم يولونا، دويونله‌نيب‌دير.

اليندن توكولدو، دني، عومرومون.

چكيلمير يولونون دولايلاريندان

دوماني عمرومون، چني، عومرومون.

ده‌لي‌ليك سئوگيمين باشيندا قالدي.

آرزومون ال‌لري قاشيندا قالدي.

آيريليق گؤزومون ياشيندا قالدي.

آلدي اللريندن سني، عؤمرومون.

يانديم بۇ داغلاردا، گؤزو نم اولدوم.

عشقين بازاريندا باختي، كم اولدوم.

گاه ، له‌له‌يه دؤندوم، گاه، کرم اولدوم. 

موغان اوْغلو ياندي، ديني عومرومون.

## قایناقلار
* آی ساوالان وئبلاقی

بؤلمه:آذربایجانلی شاعیرلر
شارل بودلر

شارل پیر بودلر (فرانسه‌جه: Charles Pierre Baudelaire)، (دوغوم: 9 آوریل 1821 پاریس) ـ فرانسهلی یازار و شاعیر.

## یاشاییشی
شارل پیر بودلر (Charles Pierre Baudelaire ) ، 1821 ـ ینجی ایلده پاریس ده دونیایا گؤز آچدی. آتاسی ژوزف فرانسوا بودلر، آیدین بیر انسان کیمی یازیچی لار، شاعیرلر و فیلسوف لار لا اوتوروب دوراردی. او گاهدان تابلولاردا چکردی.
شارل 1828 ده آتاسینی الدن وئردی. آناسی ایسه بو فاجعه یه دؤزه بیلمه دی و نئچه مدت ده لی خانادا یاتیریلدی. سونرالار آناسی «اوپیک» آدلی بیر قاماندئرله ائولندی.
...

## قایناقلار
آیدین یارین

بؤلمه:پاریسلی یازیچیلار
عیسی کریمی

عيسي كريمي (اوخونوش:İsa Kərimi) (دوغوم: 23 آبان 1368) ساوالی چاغداش تورک شاعیر.

## یاشامی
علي اوْغلو عیسی کریمی، 23/8/1368 تاريخينده ساوانين مرغئي كندينده دونيايا گؤز آچدي.

## شعرلریندن اؤرنک

1

گونلريم اوخشايير شاما

من آغلارام سن اوخشاما

گله­جگيني اونوتما

گون يئتر مي او آخشاما....؟

 

2

نئجه غم يوكله­نيبدير فلكه

هر ياشا چاتاندا

يوكونو

يونگوللشديرير....

 

3

صاباحدان بير خبر چاتدي

خبر چاتديقجا دوغراتدي

وفا سايه­سي آليشدي

ايبليس هاميني اويناتدي

 

4

اؤلكه­‌ميزين داغلاري

خزان گؤرمه­‌سين باغلاري

كشگم سارالماسين يارپاقلاري

هر گون و شام بايراملاري

ديللنسين آشيقلارين سازلاري:

هوي ناري[1]

هوي ناري

[1] - ناري –ناري: قوم ساوا-همدان محيطلرينده مشهور بير هاوادير.

## قایناق‌لار

* ساوالی حکیم تیلیم خان وئبلاگی

تورک شاعیرلر
پتک

**پتک**، آریلار یارادیب، اوندا شیفره، بال و گول توزو ساخلایان آلتی بوجاقلی بیر یئره دئییلیر.

## قایناقلار
فاطمه کمینه

فاطیما خانیم کمینه (Fatıma Xanım Kəminə) ـ آذربایجانلی شاعیر.

## یاشامی
تورک عالمینده تانینمیش آدلیم شاعیر "کمینه خانیم"، "فاطیما خانیم" یا "فاطیما کمینه خانیم" ، 175 ایل اؤنجه آذربایجانین شوشا شهرینده آنادان دونیایا گؤز آچدی.

کمینه خانیم ، میانالی آدلیم شاعیر "قاراباغلی فنا"نین قیزی ایمیش. اؤنجه دئمه لییم کی "آقا میرزه بیگ بابا" یاخود "قاراباغلی فنا" 20 یاشیندا آتاسی میرزا بابا طاهرزاده ایله میانانین گرمه چای ماحاللاریندان شوشایا کؤچوب محمدحسن خان جوانشیرین قوللوغوندا اوْلموشدولار. میرزه بی بابا بؤیوک شاعیر ایمیش و گؤزل خطی وار ایمیش.

"کمینه خانیم" او قده ر آتاسی تک یوکسک بیلیجی و یازیچی ایمیش کی اونا قادین اولاراق "میرزه" دئیرمیشلر و اونو "میرزه فاطیما" یادا "میرزه کمینه" سسلرمیشلر.

روسلارین و تورکلرین تذکره لرینده، کمینه خانیمی قفقازین 19 ـ اونجو عصیرینین ان اؤنملی و بؤیوک 5 قادین شاعیرلریندن سایمیشلار.

"تذکره نواب" کیتابیندا کمینه خانیمی "دئوران نادیره سی" یا "نادره دوران" آد وئریب اونون اؤزل و گؤزل شعرلرین تایسیز سانمیشلار.

فاطیما خانیم دان 400 دن آرتیق شعر بیزه قالمیش که اونلارین خئیلی سی آشیق لارین شعرلرینه نظیره دیرلر.

کمینه خانیم دان موختلیف قالیبلرده شعرلر بیزه قالارغی قالمیش آمّا اونون گوجو ، آشیق شعرلرینده دانیلماز دی و دئمک اولار بوتون زمانلاردا چوْخ آزاراق قادین شاعیرلردن دی کی آشیق شعرلرین بۇ  قده ر اییجه و یاخشیراق دئمیش.

## شعرلریندن اؤرنک
فاطیما کمینه خانیم دئییر:

شیکار اوْلوب الدن اله دوشمه سین

قورولموش تورلارا ـ فعله دوشمه سین

یامان گؤزه ـ یامان دیله دوشمه سین

قان آغلارام غربت الده قالینجا

"کمینه" تا الدن گئتدی گؤرمزسن

لذت ایله بیرده دوران سورمزسن

اهل نعشه زمره سینه گیرمزسن

کاش اؤلیدیم بۇ  گونلری گؤرونجه

## قایناق‌لار

* فاطیما کمینه خانیم میانانین آدلیم قادینی 

بؤلمه:آذربایجانلی شاعیرلر
بؤلمه:تورک شاعیرلر
تورک شاعیرلر
محمد بخاری

امام محمد البخاری (İmam Muhəmməd əl-Buxari) (دوغوم: 194 هجری ایلی ـ بخارا ـ وفات: 256) ـ "امام المحدثین" لقبی ایله ایسلام عالمینده تانینمیش ان بؤیوک محدث‌لردن.

## یاشامی
	ابو عبدالله محمد بن اسماعیل بخاری 194 ایلینده بوخارا شهرینده (اورتا آسیادا) دونیایا گؤز آچدی، اوشاقلیقدا آتاسینی الدن وئره‌رک آناسی کؤمگی ایله بؤیودو. 10 یاشیندا حدیث ازبرلمگه باشلایاراق 16 یاشیندا آناسی و قارداشی ایله مکه یه مهاجرت ائتدی. 6 ایل مکه و مدینه ده یاشادی. بو ایللرده دینی زمینه ده علم اؤیرنمگه چالیشدی. او حدیث توپلاماق و علم اؤیرنمک اۆچون شام، میصیر، الجزاییر، بغداد، بصره یه و خوراسانا گزیلر (سفرلر) دوزنله دی. نیشاپوردا اولارکن محمد بن یحیی دهلی ایله آرالاریندا فیکیر آیریلیغی اورتایا چیخدی. بخاری چوخلو علمی چالیشمالاردان و گزی (سفر) لردن سونرا دوغما شهری بخارایا گئری دؤندو. بخارانین والیسی خالد بن احمد  زمینو ایله البخاری آرالاریندا اولان اختلافلاردان یانا او سمرقند شهرینه سورگون ائدیله رک 62 یاشیندا 256 ه. ق. تاریخینده دونیاسینی دگیشدی.

## اثرلری
البخاری 18 کتابین یازاری ایدی. اونلارین داها اؤنملیسی ""صحیح بخاری" آدیلا مشهور اولان، "الجامع الصحیح" آدلی کیتابدیر. باشقا کیتابلار بونلاردیر: التاریخ الكبیر، التاریخ الأوسط، التاریخ الصغیر، خلق أفعال العباد، الضعفاء الكبیر، أسامی الصحابة، المبسوط، المسند الكبیر، الضعفاء الصغیر، و مختصر من تاریخ النبی(ص) و ساییره.

## قایناق‌لار

اسلام عالیم‌لری
بؤلمه:محدث‌لر