open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
گیلگه‌میش حماسه‌سی

**بیلگه‌میش** یادا **گیلگمیش** حماسه‌سی (اینگیلیسجه : Epic of Gilgamesh) (سومر دیلینده : 𒀭𒉋𒂵𒈩)

بین‌النهرین هابئله اسکی سومر و اکد و بابل اویقارلیقیندا یازیلان بیر تاغیلدیر.

ایکی مین ایل میلاددان اؤنجه اکد دیلینده یازیلان حماسه شئعرین قهرمانی بیلگه‌میش دیر.بیلگه‌میش یادا گیلگمیش سومرین اوروک شهرینین حاکیمی دیر. حماسه بئش شعریده یازیلیپ بو یازیلارین أن اسکیسی اینکیدؤو و یئر آلتیندا اولان دۆنیا دیر بو داستاندا گیلگمیش اینانا تانریچانین یاردیمینا گئدیر.

## قایناقلار
اینکیدؤو

**این کی دؤو** (سومر دیلی:𒂗𒆠𒄭 EN.KI.DU۱۰) بیلگه‌میش حماسه سینده بیر دؤو کیمی ایگیتدیر. سومر دیلینده یازیلان پالچیق یازیلاریندا اونون آدی گلیب.

آرورو اونو پالچیقدان یاراتدی و یئردن چیخدی و شامهات ایله قونوشوب و آدام شکلینده یاشایشی اؤرگندی. اینکیدؤو بیلگه‌میش ایله باشدا قارشیلیق ائدیب و سونرا اونو بیر بؤیوک قهرمان تانییب و اونا یاردیم اولوب.

## آد
این سومرجا خان معنا اولوب و کی یا کؤر تورپاق اولاراق و دؤو همان دؤو کیمی ایگیتدیر. بو افسانه ده و بابل اویقارلیقیندا اونو بورنوزلو و قولاقلاری اوزون بیر ایگیت کیمی چکیبلر.

## قایناق
https://en.wikipedia.org/wiki/Enkidu اینگیلیس دیلی ویکی پدیا بؤلمه: سومربؤلمه: تورک تاریخیبؤلمه: افسانه‌لر
بود

بندانگشتی|210x210پیکسل|دیزدن یوخاری یؤغؤن قیسمتلر.
**بؤد** آیاقین یؤخاری قیسمتی اومبا و دیزین آراسیندا اؤلان بیر بدنین عؤضودیر.

بؤدون آراسیندا بدنین ان قالین اؤلان سؤمؤکی یئرلشیب و اؤنؤن دؤره‌سین گوجلو قارا ات آلیب بو سببده اینسان اؤنلارلا ائیلیه بیلیر قاچسین ، یئریسین و آتلانسین.

بود آشاقادان دیزین اؤیناقینا (مفصل) و یوخاریدان اؤمبایا یاپیشیب.

## قایناقلار

بؤلمه:آناتومی
اومبا

**اومبا** () بیر نئچه سوموک بدنده قارین و بود آراسیندا اولاراق. اومبا سوموکلری آیاقلاری بدنین اوستونه وصل ائدیر.

## قایناقلار

بؤلمه:آناتومی
بؤلمه: ساغلام
تیراناسور

**تیراناسؤرؤس** (اینگیلیسجه: *Tyrannosaurus*) یا دا تی-رکس بیر جؤره تروپودا یا ایکی آیاقلی اؤلان دایناسور کی تاریخدن قاباق یاشایان حئیوانیمیش کی چوخ قاباق زامانلاردا، نسلی آرادان گدیب.

ایندیکی زاماندا بؤ حئیوانلاردان فقط نئچه نئچه سؤرسؤموگ و فؤسیل قالیب و داها هئچ بیر بیلیگی بونلارا گؤره یوخدور. و آرادا یارانان عکیس لر و فیلیملر هامیسی حدس و گؤمان اؤستونده بنا اؤلوب.

تیراناسوروس-رکس یا خیردالمیشی تی-رکس لاپ تانینمیش و مشهور اؤلان سؤره تیراناسورویدا طایفاسیندان دی کی لاتین دیلینده رکس کلمه سی شاه معناسی وریر. تی-رکس تاریخدن قاباق لارامیدیا قاره-سینده تقریبا ایندیکی غربی آمریکا قارسینده یاشاییش الرمیش. تاپیلان فوسیل-لر کیرتاسه دورانین اواخیرینده یاشیارمیشلار.

## قایناقلار
اینگیلیسجه ویکیپدیا
باباحیدر (شهر)

**باباحیدر** چاهارماحال و بختیاری اوستانی‌ فارسان بؤلگه‌سینده یئرلشن بیر شهردیر. بۇ شهرین ۱۳۹۵-جی ایلین آمارلارینا گوره ۱۱٬۲۰۲ نفر جمعیتی واردیر.

## قایناقلار

بؤلمه:فارسان بؤلگه‌سی
بؤلمه:چاهارماحال و بختیاری اوستانی‌نین شهرلری
لارامیدیا

بندانگشتی| کامپین دؤورونده قوزئی آمریکا کمپانین
**لارامیدیا** (اینگیلیسجه: Laramidia) بیر قاره  ، کرتاسه دؤورونون سونوندا ایدی ،  ۹۹٫۶ میلیون ایل بوندان اؤنجه ده یئرین بیر بؤلوموایدی،  او چاغدا دنیز بؤلگه سی قوزئی آمریکا قارباغيني ایکي بؤلومه بؤلوردو. مزوزوئویک ژئولوژی دؤورونده لارامیدیا، شرقده آپالاچیادان غربده ایچئری  دنیزی آدلانان بیر دهنر ایله آیریلان بیر ساحه ایدی. هابئله دنیزه گئدن يؤلو آزالدي و داکوتا دا آچیقلیق سولاردان آيريلدي و سونرا مکزیک خلیجی و هادسون خلیجی طرفینه چکیلدي. نهایتده داها چوخ تورپاقلار قؤشولوب، و قوزئی آمریکا قارباغيني قوروب.

## جغرافیا
لارامیدیا، آلاسکادان مکزیکه قدر یایینمیشدی. بو بؤلگه ده دایناسور فوسیللری چوخدور. تیراناسور سوروننلر قاچقین سوروننلر، ترودونتیدیسلر، اؤردک دیمدیکلی‌لر ، تیتاناسورلار ، اؤزو بورنوزلولار و بعضی دایناسورلاردا بو یئرده یاشیردی.

کرتاسه دؤورونون سون ۱۵ میلیون ایلینه قدر، قورالی یئرلرده چوخ یئنیلنمیش بیر آب و هوا درجه سی وارایدی و بو یئرلرده دایناسورلارین کیمی حئیوانلار  اوچون اؤنملی یئر یاراتماغا کؤمک ائدیردی.
بندانگشتی|363x363پیکسل| غرب ساحیلینده تاپيلان ديناسورلار

## قایناق
فارسیجا ویکی پدیا

بؤلمه:قدیم قاره لر
بؤلمه:غربی بیرلشمیش ایالتلر
کرتاسه

**کرتاسه** دؤورو ، یادا **آغ گیل** . تریاس و ژوراسیک دؤوروندن سونرا اوچونجو مزوزوئیک دؤورو دیر. 145.5 دان 66 میلیون ایللر آراسیندا هابئله 79 میلیون ایللر ایدی و ان اؤزون ایللر مزوزوئیک دؤورونده ساییلیر. 1822 ینجی میلادی ایلده امالیوس دالوا آغ پالچیقلار جنوبی بریتانیادا تاپدی و اونو آراشدیریب و یئر اؤزونده اولان بیر دؤوری بیلیندیردی. کرتاسه ایکی باش کرتاسه و سون کرتاسه بؤلومونده دیر.
[سول|بندانگشتی|200x200پیکسل|[تیراناسور کرتاسه دؤورونده ياشايان ان بؤیوک اتجیللرین بیریدیر.]]

## قایناقلار
فارسیجا ویکی پدیا 


فایل:Velociraptor_dinoguy2.jpg|پیوند=پرونده:Velociraptor_dinoguy2.jpg
فایل:Triceratops_BW.jpg|پیوند=پرونده:Triceratops_BW.jpg
فایل:Eomaia_NT.jpg|پیوند=پرونده:Eomaia_NT.jpg
فایل:Anhanguera piscator jconway.jpg|پیوند=پرونده:Anhanguera piscator jconway.jpg

بؤلمه:مزوزویک
بؤلمه:ژئولوژی دؤورلر
بؤلمه:ژئولوژی چاغلار
بؤلمه:اؤلو ائشیک باغلانتیلی بوتون مقاله‌لر
بولود مئشه‌سی

بولود مئشه‌سی ایران قوزئی شرقینده یئرلشن بیر جور بیتکی و یاشایش  یوردودیر. بو اورمانین گؤیو چوخلو بولودلار ایله دولار و چم بو مئشه ده یاتار و اونا گؤره بو مئشه بولود مئشه‌سی آدلانیر.
[بندانگشتی|بولود مئشه ، [شاهرود بؤلومو|شاهرورد، ایران]]
بندانگشتی|بولود اورمانی، شاهرورد، ایران
بندانگشتی|بولود اورمانی، شاهرورد، ایران
بندانگشتی|بولود اورمانی ،  شاهرورد، ایران
جایگزین=نمایی از جنگل ابر ۱|بندانگشتی|چم اورماندا ،  گؤزل طبیعت
جایگزین=نمایی از جنگل ابر ۲|بندانگشتی|اورمان طبیعتی
جایگزین=نمایی از جنگل ابر ۳|بندانگشتی|اورمان
جایگزین=نمایی از جنگل ابر ۴|بندانگشتی|گؤرونتو
جایگزین=نمایی از جنگل ابر ۵|بندانگشتی|بولود اورمانین گؤزل طبیعتي
85 جوره بیتکی و آغاجی وار هابئله پالید ، قیزیل آغاج  ، فیستیق ، آکچا آغاچ  ، داغداغان ، یارپیز  ، اۆچ‌قولاق و ...  
بؤلمه:ایران مئشه‌لری
بؤلمه:سیمنان اوستانینن جوغرافیاسی
نقلیه وسیله‌سی

[بندانگشتی|250x250پیکسل|[اوتوبوس|اوتوبوس‌لار عمومیتله اورتاق یولداشی یوللارین بیریدیر.]]
**نقلیه وسیله سی** یوخسا **داشیت** ()، اینسانلار و یا یوکلر اوچون قؤشولولان و ایشلئنن وسیله دیر. داشقا و چرخ هابئله موتورلولار : موتورلی وسیله (موتورسیکلت، ماشین، کامیون اوتوبوس) ، ریل نقلیه‌سی (تراموا و قاطار یا ترن) ، سوْ  نقیلیه وسیله سی (قاييق و گئمی) ، یئر و سوْ موتورو ، اوچان وسیله (اوچاق و  هلیکوپتر) و بالوندیر

## موتورلی نقیله وسیله

* ماشينلار: سواری و وانت
* ۵/۳ توندان آز آغیر اولان ماشينلار و کیچیک اوتوبوسلار
* یوکسک موتورلو وسیله (کامیون)
* ۵/۳ تونوندان چوخ آغیر اۆتوبوسلار
* تراکتورلار: ۲۰ کیلومتر/ساعتدن آز سورعتده یئتیش تراکتورلاری
* شهرلرده 20 کیلومتر/ساعتدن چوخ سورعتلی يوکسله يئرلشير.
* زنجیرلی چرخ لر یدک چکن
* موتورلار: موترلارینا گؤره بؤلونور، هابئله، 50، 100، 125، 250، 750 و 1000 سی سی.
* قاطار
* اکینچیلیق ماشینلاری
* دنیز سئوییه سی، بالیقچیلیق، سو اوستونده سورونوش، مودافیعه و گومروک و سرحد قوروجوسو.
* تفریحی، یوک، موسافیر داشیان، اوردو ، بالیقچی ، گومروک و سرحد گوروجوسو، نجات گورجوسو
* یوک داشیان، موسافیر داشیان ، باليق توتما، دینز دولانماق

## علم و تکنولوژيده گئدن ترقّی ماشینلار
تکنولوژی زماندا نقلیه وسیله سین چوخ اونملی ائدیر و گلئجک ایللرده هرگونه نقلیه وسیله سی یاراناجاق گلئجکده یارانان وسیله لر بعضا :

# اؤزو  آپاران ماشينلار
# اوچاق ماشيني
# موسافیرداشیان اوچوشلاری
# الکتریک ماشين
# الکتریک اوچاق
# مونوریل سیستملری
# اؤزو آپاران شاتللر
# اؤزو آپاران اوتوبوس
# هایپرلوپ سیستمی

## قایناقلار

بؤلمه:نقلیات واسیطه‌لری
آپالاچیا(مزوزوئیک)

**آپالاشیا** یادا**آپالاچیا** (اینگیلیس دیلی:Appalachia) یئر دؤورونون مزوزوئیک چاغیندا(100.5 دن 66 میلیون ایللر آراسیندا) قوزئی آمریکا یئرینده بیر قاره ایدی. بو قاره شومالی آمریکا تشکیل تاپمادان قاباق بو قاره نین بیر بؤلومو ایدی.آپالاچیا آدی قوزئی آمریکادا آپالاچیا داغلاری آدیندان آلینب.
بو چاغدا شومالی آمریکا نئچه آدا اولوردو هابئله آپالاچیا و لارامیدیا ان بؤیوک آدالار ایدی.لارمیدیا و آپالاچیا بیر آرا دنیز ایله آرالی ایدی و سون ایللر بو آدالار بیر بیرینه یاپیشدی.40 میلیون ایل قاباق بو آرا دینز آرادان گئتدیب.بو دنیزین اورتاسیندا هودسون کؤرفزی و مکزیک خلیجی قیراخلاردا قالیر.بو ایکی آدانین یاپیشماقیندان راکی داغلاری غربده اوجالیب.

## قایناق
اینگیلسی ویکی پدیا (https://en.wikipedia.org/wiki/Appalachia_(landmass))

بؤلمه: یئربؤلمه: جوغرافیا
۱۹۹۳ آذربایجان کودیتاسی

**۱۹۹۳ آذربایجان کودیتاسی** () کی **گنجه قیامی** () اوْلاراق دا بیلینیر، ۴ ژوئن ۱۹۹۳ تاریخینده گنجه شهریندن باشلایان و دؤنمین آذربایجان جومهور باشقانی ابوالفضل ائلچی‌بی و حؤکومتینه قارشی صورت حسینوو طرفیندن و حیدر علیئوین سیاسی دستگی ایله یاپیلان عسگری کودیتا دیر. کودیتا نتیجه‌سینده *ائلچی‌بی* وظیفه‌دن آلیندی و یئرینه حیدر علیئو *جومهور باشقانی* اوْلدو، صورت حسینوو ایسه *علیئو* طرفیندن *باش‌باخان* اوْلاراق وظیفه‌لندی. 

بۇ کودیتا روسیه فدراسیونو طرفیندن دستکلندی.

## قایناقلار

## باغلانتیلار
* 1993-CÜ İL – GƏNCƏ HADİSƏLƏRİ

بؤلمه:آذربایجان جومهوریتی قارالامالاری
بؤلمه:آذربایجان جومهوریتینده عسگری کودیتالار
بؤلمه:قاراباغ ساواشی
۱۹۹۵ آذربایجان باشاریسیز کودیتاسی

**۱۹۹۵ آذربایجان باشاریسیز کودیتاسی** ()، ۱۳ مارس ۱۹۹۵ تاریخینده باشلایان و آذربایجان خوصوصی تعییناتلی پولیس دسته‌سی کوماندانی آلبای روشن جوادوو رهبرلیگینده بیر قروپ عسگر طرفیندن یاپیلان باشاریسیز کودیتا دیر. کودیتانین هدفی، مؤوجود جومهور باشقانی حیدر علیئو و حؤکومتی‌نی وظیفه‌دن آلماق و اؤنجه‌کی جومهور باشقانی ابوالفضل ائلچی‌بی‌یی ایقتیدارا گتیرمک ایدی.

بۇ کودیتا تورکیه‌ده میلیتچی و اۆلکوجو شخصلر طرفیندن دستکلندی و حتی اوْنلار طرفیندن پلانلاشدیردیغی ایدیعا ائدیلدی. آنجاق، تورکیه جومهور باشقانی سلیمان دمیرل تلفوْنلا حیدر علیئوه زنگ ائده‌رک اوْنو بیلگیلندیردی. 
۱۷ مارس تاریخینده ایسه آذربایجان سیلاحلی گوجلری کودیتاچیلارین باکی شهرینده‌کی کمپی‌نی موحاصیره ائده‌رک روشن جوادووو اؤلدوردو و بئله‌جه کودیتا باشاریسیزلیق ایله نتیجه‌لندی.

## نوْتلار

## قایناقلار

بؤلمه:آذربایجان جومهوریتی قارالامالاری
بؤلمه:آذربایجان جومهوریتینده عسگری کودیتالار
قاپدی قاچدی (نقلیه وسیله‌سی)

**قاپدی قاچدی** اسکی چاغدا بیر نوع عمومی مینی بوس یا اتوبوس کیمی عمومی نقلیه وسیله ایدی.

بعضا شهر ایچینده بیر خط ده ایشلیردی و بعضا شهرلر آراسیندا قاپدی قاچدی موسافیر داشیردی. تورکیه‌‌ده اولارا دولدورما یا دولما آرابا دیئیلیردی هابئله گونئی آذربایجاندا اولارین آدی قاپدی قاچدی ایدی.
## آد
بو آد اونون تئز گلیب و تئز گئتماغینا گؤره دئییلیب. چون بیر کیچیک چاغدا ساخلاییب و تئز حرکت ائدردی.

اسکی چاغدا تبریزده قونقا و داشقالار موسافیر داشیماق اوچون وارایدی هابئله اولار یاواش گئدیب و بعضا اوزون زماندا مقصده چاتیردی هابئله بو عمومی یوکسکلیک چوخ یئرین گئدیب و مقصده چاتیردی بونا گؤره اونون آدین قاپدی قاچدی سسلیردیلر.

## قایناق

بؤلمه:سفر بؤلمه: ماشین بؤلمه: اوتوموبیل
قونقا (نقلیه وسیله‌سی)

**قونقا** اسکی چاغدا بیر یوکسکلیک ایدی. ریل اوسته حرکت ائدیب و موسافیر داشییاردی.

تبریزین واغزال (دمیر یولو) قؤشولان زاماندا تبریز دمیر یولو دوراغی شهردن آرالی ایدی بونا گؤره اوروس شیرکتی تبریزدن دمیر یولونا قدر بیر تراموا سیستمی قؤشدو و بو سیستم تورکجه‌ده قونقا سسلئندی.

قونقا دمیر یولو(ریل) اوستونده و ایکی آت ایله چکیلیردی و موسافیرلری تبریزین گجیل قبریستانی‎نین آغزیندان ایندیکی دمیر یولونا قدر آپاریردی.

بو قونقا بیر داشقا ریل اوسته ایکی آت ایله اولوردو و باش دورومو قونقا باشی سسلئندی و سون دورومو ایسکالات و کوره باشی و سونو دمیر یولو مئیدانی اولوردو.

## قایناق

## بیرده باخ
قونقا باشی

بؤلمه: تبریز بؤلمه: سفر
فرح پهلوی

**فرح پهلوي** یوخسا **فرح دیبا** (دوغوم تاریخی ۲۲ زمای آیی ۱۳۱۷) ، ۱۳۵۷-جی ایلده انقلابا قدر رسمی اولیاحضرت شهبانو آدلاندیریلمیش، محمدرضا پهلوی‌نین آروادي دیر و ۲۹ اوت ۱۳۳۸-جی ایلدن ۲۲ بمن ۱۳۵۷ ایلینه قدر ایرانین سون شهبانویسی اولموشدور. او، شهابونلوغو دؤورونده ایران اوچون چوخلو اثرلر و امکاناتین مؤسسسی اولموش و اونون حرکاتینا گؤره اؤلکه نین مدنی و اجتماعی بؤیوک حرکاتینا چالیشمیشدی.

فرح دیبا باشدا ايراندا  تحصیل آلدي و معمارليق تحصيليني داوام ائتدئرمک اوچون فرانسه يه گتدي و تحصیلاتلا برابر، انگليسي و فرانسه دیلينده اؤرگندی. بو حالدا محمدرضا پهلوی ایله تحصیلاتین اورتاسیندا تانیش اولدو بو تانیشلیق، 30 اوت 1338-جی ایلده اؤلندیلر، فرح ایرانین نائب سلطان و شهبانویسو اولدو. ایران شاهبانوسی اولاراق اؤز وظیفه سی ایچینده دؤرد بؤلومو تشکیل ائدیب: تحصیل، ساغلاملیق، ایجتیماعی ریفاه و مدنیت و هنر بؤلومو. اونون دفترسی یوخسول و باشقاسیز  اولان اوشاقلارین تحصیل و ساغلاملیغی ساحه سینده فعالیت ائدیردی..

 

فرح دیبا ۲۲ مارس ۱۳۱۷-۱۴ اکتبر ۱۹۳۸ تاریخینده تهراندا آنادان اولموشدور. او، سوهراب دیبا (۱۲۷۸-۱۳۲۶) و فريد قطبی (۱۲۹۶-۱۳۷۹) نین تک قیزی ایدي. فرح خاطیره لرینده آتاسی نین تبریزده و آناسی نین لاهیجاندا عائله سی اولدوغونو یازیر.
بندانگشتی|فرح دیبا، پاریسده پئشواز گروپونون باشچيسي (۵۶-جی ایللر آسيندا)
[بندانگشتی|300x300پیکسل|ساغدا: [اشرف پهلوی|اشرف پهلوي شهناز پهلوی ،تاج الملوک آیرملو ، محمدرضا پهلوي و فرح دیبا.  (محمد رضا  و سعادت ) ]]

## قایناقلار

بؤلمه:محمدرضا پهلوی
بؤلمه:ایرانلی ترجومه‌چیلر
بؤلمه:۲۱. یوز ایلده ایرانلی قادینلار
بؤلمه:۲۰. یوز ایلده ایرانلی قادینلار
بؤلمه:۱۹۳۸-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:فرانسه‌ده‌کی ایرانلی غوربتچیلر
بؤلمه:نیویورک دوغوملولار
بؤلمه:قرینویچ، کنتیکت دوغوملولار
بؤلمه:تهرانلیلار
بؤلمه:پتوومک، مریلند دوغوملولار
بؤلمه:یاشایان اینسانلار
بؤلمه:جنوبی آذربایجانلی‌لار
باشماقچی‌لیق

**باشماقچی‌لیک** (اینگیلیس دیلی:‌Shoemaking یادا اسکافی ) ال ایله باشماق قؤشما کسبی اولاراق.

ال ایله باشماق دوزلینیشی بیر صنعت ساییلیر بو صنعت بو کون ماشین ایله باشماق قوشماق صنعتینه چؤورولوب هابئله اونملی باشماقلار گؤندن تیکیلیر و بعضا طرفداری چوخدور.

گؤن یا دری بو صنعتین کؤکودیر. گؤن باشماق ال ایله اونملی تیکیلماقدا **قوندارا باشماق** آدلانیر.

ایراندا ان اونملی باشماق تبریزده دیر و تبریزین قوندارا باشماقی بیر برند یا مارک ساییلری.
 
## قایناق
https://en.wikipedia.org/wiki/Shoemaking اینگلیسی ویکی پدیا

بؤلمه: صنعت
آجی‌چای کؤرپوسو

**آجی‌چای کؤرپوسو** تبریز شهری‌نین شیمالیندا یئرلشن تاریخی بیر کؤرپو. بو کؤرپونون تیکیلمه‌سی صفوی دؤنمینه قاییدیر، لاکین قاجار دؤنمینده ده اساسی شکیلده مرمت اولوبدور. آجی‌چای کؤرپوسو آجی‌چای اوستونده تیکیلمیشدیر و بونا گؤره بو آدلا تانینیر. تبریزین شیمالیندا یئرلشن شهید مدنی هاوا لیمانی، بو کؤرپونون یاخینلیغیندا یئرلشیبدیر.

## قایناقلار
داشقا

**داشقا** یادا داشکا. یوک یا موسافیر داشیماق اوچون بیر نقلیه وسیله‌سی دیر.داشقا بیر آت یا قاطیر گوجو ایله چکیلیردی و بعضا آیریجا حئیوان مثلا اؤکوزده اونا باغلانیردی. اسکی چاغدا ان اونملی نقلیه وسیله‌سی تانینیردی. داشقا نئچه نوعودا اولا بیلر ایکی تکرلی داشقا و دؤرد تکرلی داشقا یا اوست اورتولو داشقا و ... داشقا چوخلو تخته دن اولار تخته یونگول اولماغینا گؤره داشقادا ایلشئنیر بعضا داشقالار قیزیلدان یا دمیردن اولا بیلر.

## باغلانتی مقاله لر
**[[فایتون]]** 

**[[دلیجان]]**

کولسکا

ساواش آراباسی

آرابا

## قایناق
فارسی ویکی پدیاhttps://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%D8%B1%D8%B4%DA%A9%D9%87 

بؤلمه: نقلیات بؤلمه: سفربؤلمه: تکر
داش کؤرپو مسجیدی

**داش کؤرپو مسجیدی** تبریز شهری‌نین تاریخی مسجیدلریندن دیر. بو مسجید داش کؤرپو محله‌سینده یئرلشیبدیر. بو مسجیدین تیکیلمه تاریخی قاجار دؤنمینه قاییدیر.

## قایناقلار

بؤلمه:تبریز مسجیدلری
ژوئن ۲۰۲۵ ایسرائیلین ایرانا حمله‌لری

**ژوئن ۲۰۲۵ ایسرائیلین ایرانا سالدیرلاری** و یا کود آدیله **یوکسلن آسلان عملیاتی** ایسراییل رژیمی ژوئن ۲۰۲۵ ده ایراندا نئچه منطقه‌نی سالدیردی. بو عملیاتدا ایسرائیل اوردوسو ایرانین نئچه بیر نیظامی و علمی موضعلرین و شخصیتلرین هدف آلیب.

بو سالدیری ایران و آمریکا بیرلشمیش ایالتلری‌نین دانیشیقلارینین اورتاسیندا قانون سوزلوق و قاریشیق سالماق اوچون اؤز وئریب و ایراندا رادار و بیلگی و اوردو مرکزلری ایرانی تسلیم ائدماق اوچون سالدیریلدی.

باشدا ایران غافیلدن سالیندی هابئله ۱۲ ساعات سونرا ال آیاق ائدیب و هاوا مودافیعه‌لیغین گوجلئندیردی و سونرا ۱۰۰ موشک ایله ایسرائیله آغیر جواب سالدیردی. بو موشکلر ایسرائیلده چوخلو خسارت یارادیب و ایسرائیلین مودافیعه مرکزین داغیتدی.

بو سالدیرین نتیجه‌سینده ایرانین چوخلو ایشچیلئری و باشباکانلاری آتوم پاتلامین قوشماغی ایستیریب و اونو ایران اوچون بؤیوک بیر مودافیعه بیلیندیربلر.

## قایناقلار

بؤلمه:۲۰۲۵-جی ایلده هاوا سالدیریلاری
بن (شهرکورد)

**بن** چاهارماحال و بختیاری اوستانی‌ بن بؤلگه‌سینده یئرلشن بیر شهردیر. بۇ شهرین ۱۳۹۵-جی ایلین آمارلارینا گوره ۱۲٬۹۷۱ نفر جمعیتی واردیر.

## قایناقلار

بؤلمه:بن بؤلگه‌سی
بؤلمه:چاهارماحال و بختیاری اوستانی‌نین شهرلری
ژوئن ۲۰۲۵ ایرانین ایسرائیله حمله‌لری

**ژوئن ۲۰۲۵ ایرانین ایسرائیله حمله‌لری** ایران اوردوسونون ژوئن ۲۰۲۵ ده ایسرائیلین ایرانا حمله‌لرینه جاواب وئرمه‌سیدیر. بو حمله‌لرده ایسلامی اینقیلاب گؤزتچیلر اوردوسو ایسراییله جاواب اولاراق چوخ سای‌دا موشکلرله ایسراییله حمله ائتدی. بو حمله‌لرده داها چوخ تل آویو و حیفا شهرلری هدف آلینیب آنجاق ایسراییلین باشقا شهرلرینه ده حمله اولونوب.

## قایناقلار
سیتالچای نیظامی هاوا مئیدانی

**سیتالچای نیظامی هاوا مئیدانی** () آذربایجان جومهوریتی نین نیظامی هاوا مئیدانلاریندان بیری. بو هاوا مئیدانی خزر دنیزی‌نین ان استراتژیک ساحیلینده یئرلشیبدیر.

## قایناقلار

بؤلمه:آذربایجان جومهوریتی هاوا گوجلری‌نین هاوا مئیدانلاری
فایتون

**فایتون** ایکی تکرلی بیر نوع داشقا کیمی نقلیه وسیله‌سی دیر. فایتون معمولدا بیر یا نئچه آت یا قاطیر ایله چکیلیر بعضا آیریجا حئیوان مثلا اؤکوز یا کؤپک کیمی اونا باغلانیر. آرابا یا داشقادان آیری‎‌دیر و ایکی تکری وار ساواش آراباسی بیر نوع فایتوندیر. فایتون یونگول و یئرین آپاران وسیله دیر.

## قایناق
https://en.wikipedia.org/wiki/Cart

بؤلمه: نقلیات بؤلمه: سفر بؤلمه: تکر
کپری سان

**کپری سان** (اینگیلیسجه: Capri Sun) ایراندا **ساندیس** آدی ایله تانینان بیر میوه سویو دور. بو تئرانت و بو تئرنتین آلومینیوم گوموش پوسته سینده چاپ اولونموش گؤرونوشو و ایکی نؤوبه ده وایلد آلمانییا یئرلشن بیر شیرکتینین ثبتینه کئچیریلیب. بو تئرمینتی ۱۹۵۲-جی ایلده ثبت ائدیلدی و ۱۹۶۶-جی ایلدن ده داوام ائدیب.

ایراندا ۱۳۵۷ ایلینده اینانجینانین باشچی لیسانسیندا و "**ساندیس**" آدلی بیر شیرکت اولاراق اینانجینی یوللاندیرماق باشلادی و اینانجدان سونرا دا اینانجینین باشچی لیکانین باغلیغی کسئلسه ده، اینانجینا داوام ائتدی. بو مشروب ۲۰۰ و ۲۸۰ سی سی سی کیمی بسته لرینده یئر آلیر و کنسنترا معین رادیولاردا سویو و قندلا قارشیلاشیر و اصطلاحاً پستوریزه دن سونرا یئنی دن یئرلشدیرئلمیش میوه سویو دیر.

## باغلی مقاله‌لر
* ساندیس ایچن

## قایناقلار

بؤلمه:ایچکی
ساندیس ایچن

بندانگشتی
**ساندیس ایچن** ایران ایسلام جومهوریتی‌نین رژیمی موخالیفلری طرفیندن حوکومت آدیندان و حوکومتین دسته‌یی ایله نوماییش کئچیرن نوماییشچیلره ایستیناد ائتمک اوچون ایستیفاده ائدیلن بیر ایصطیلاح دیر. بو ایصطیلاح ایسلام جومهوریتی مسئوللاری طرفیندن تحقیرآمیز حساب اولونور و حوکومت نوماییشلرینده نوماییشچیلره پایلانان ساندیس، تی‌تاپ، شوکولات و بوجور یئمکلرین پایلاشماسی اوچون بو ایصطیلاح بو نوماییشچیلره ایستیفاده اولونور.

## قایناقلار

بؤلمه:سیاسی ایصطیلاحلار ایراندا
داش کؤرپو (محله)

**داش کؤرپو** تبریز شهری‌نین تاریخی محله‌لریندن دیر. بو محله ششگیلان محدوده‌سینده یئرلشیب. بو محله داش کؤرپوسونون جیواریندا یئرلشیب و محله‌نین آدی دا بو تاریخی کؤرپودن آلینیب.

## قایناقلار

بؤلمه:تبریز محله‌لری
آمریکا بیرلشمیش ایالتلری‌نین ایران اتوم تاسیساتینا حمله‌لری

ژوئن ۲۰۲۵–جی ایلین ۲۲–جی گونونده آمریکا بیرلشمیش ایالتلری دونالد ترامپ فرمانی ایله ایرانین اتومی تاسیساتلارینا حمله ائتدی. بو حمله‌لرده فوردو و نطنز اتومی سایتلاری آمریکانین هاوا گوجلری طرفیندن بومباردمان اولوندو.

## قایناقلار
ایران-ایسراییل ساواشی

**ایران-ایسراییل ساواشی** ۱۳ ژوئن ۲۰۲۵-جی میلادی ایلده ایران و ايسراییل آراسیندا باش وئرن بیر ساواش. بو ساواش ژوئن ۲۰۲۵ ایسرائیلین ایرانا حمله‌لری نتیجه‌سینده باشلاندی و ژوئن ۲۰۲۵ ایرانین ایسرائیله حمله‌لری نتیجه‌سینده گنیشلندی. بو ساواشدا ایسرائیلین چوخلو اوردو یئرلری داغیلدی و بوتون هاوا مئیدانلاری آرادان گئتدی و نهایت آمریکا دیخالت ائدیب و ایسرائیلی ایران الیندن قوتاردی. همین ساواش جریانیندا ژوئنین ۲۲-جی گونونده ایران اتوم تاسیساتی آمریکا بیرلشمیش ایالتلری طرفیندن بومباردیمان ائدیلدی. آمریکانین ایدعاسینا گؤره بو بومباردیمان نتیجه‌سینده نطنز و فوردو اتومی سایتلاری تقریباً کامیل شکیلده محو اولونوبلار.

## قایناقلار

بؤلمه:ایران-ایسراییل ساواشی
ظفر

**ظفر** یوخسا **اوتکو** (، ) هرهانسی بیر رقابتده اۆستۆنلۆک و یا گنل اولاراق عسکری اوپراسیونلاردا یا دا ساواش سونراسیندا و یا بونلارین اکلنتیلرینده الده ائدیلن باشاریا وئریلن ساواش ایصطیلاحی دیر. نیظامی (عسکری) بیر باشاری اولان ظفر، استراتژیک بیر غَلَبه اولاراق قبول ائدیلیر.

## قایناقلار

بؤلمه:ظفر
چؤرکچی

**چؤرکچی**، **نانوا** يا دا **شاطر**، چؤرک پیشیرن و ساتان آدامدير. چؤرکدن علاوه بیسکویت، کیک و... دا پیشیره‌بیلیر.

## قایناقلار

بؤلمه:آشپازلار
روسیه دؤولت باشقانی

**روسیه دؤولت باشقانی** رسمی آدی ایله **روسیه فدراسیونو باشقانی**، روسیه فدراسیونونون دؤولت باشقانی و روسیه سیلاحلی گوجلری‌‌نین عالی باش کوماندانی دیر. ۲۰۱۲-جی ایلدن ولادیمیر پوتین ایکینجی دؤنمینده ۲-جی دؤولت باشقانی اوْلاراق وظیفه‌ده دیر.

## دؤولت باشقانلاری

## نوْتلار

## قایناقلار
تاکسیجی

**تاکسیجی** یا **تاکسی سوروجوسو،** تاکسی‌میتر اولان تیجاری بیر اتوموبیل شهرچی یولچو داشیان‌دیر.
دی‌اف-41

**دانق فانق -41 موشکی** (DF-41- , CSS-X-10)،دی اف 41 چینده قوشولان بالستیک موشک دیر. بو موشک 12.000 کیلومتره یئتیشئر.آتوم سیلاحی آپارابیلیر و یئردن یئره داشینار. بو موشک بوگون چینین ایکینجی توپخانا اوردوسوندا ساخلانیر و JL2 سیستمی ایله بیرلئشیب و 1980 ینجی میلادی ایلده بو دؤیوش راکتین قوشماسی باشلانیب و هر ایل یئنی بیر تکنولوژی اوندا گؤروشور. 

## قایناق
en.wikipedia.
بؤلمه: اوردو بؤلمه: موشک بؤلمه: ساواش
سعید طوسی

**محمد گندم نژاد طوسی** (دوْغوم:۱۳۴۹)، **سعید طوسی** آدی ایله تانینمیش، قورآن قاری‌سی، قرآن عالییه‌سی نین موعللیمی و اوشاخلارین اؤیرنجی‌لیگینده تمرکز ائدن قرآنی کلاسلارینین اوستادیدیر. او، بیت رهبری‌نین یاخینلاریندان بیریدیر و هابئله ایران ایسلامی جمهوریتی‌نین رادیو و تلویزیون تشکیلاتی‌نین مؤذن‌لریندن بیری دیر.

طوسی اوشاخلار و نوجوانلارلا ناسالم ایرتیباطلارینا موتّهم ائدیلمیشدیر. محسنی اژه‌ای نین سؤزونه گؤره اعتیراضلاردان سونرا، عفته قارشی بیر مسئله ایله تعقیب ائدیلمه‌سی لغو ائدیلیب، آنجاق اونون اوچون فساد داوام ائتدیریلدیگی اوچون جزالانما وئریلیب. بو ایتیهامین فایلی ۱۳۹۰-جی ایلدن سونرا، نئچه گنج قاری‌نین شیکایتیندن سونرا آچیلدی.

## یاشاییشی

[سول|بندانگشتی|270x270پیکسل|سعید طوسی، سید علی مقدم و [سید علی خامنه‌ای محفل انسدا قرآنی، ۳۱ تیر ۱۳۹۱ ه‍. ش]]
او، ۵ یاشلیقدان قرآنی هیجایی شکیلده اؤیرنمه‌سینی باشلادی و بیر ایل عرضینده مکتبده قرآنی فعالیتلری باشلادی.

او، ۷۰-جی ایلده عسکری دؤورونو باشا چاتدیراندان سونرا، جیدی شکیلده قرائت و مسابقاتلاردا شیرکت ائتمه‌یی باشلادیب. او، قورآن تلاوتین احمد هروی و میرزا علی رحیمی تکین اوستادلارین نظرلری آلتیندا اؤیرندی.

طوسی اذان دئمکده ده اؤزل مهارتلری وار، ایکی اذان کی اونون توسوط ایله ایجرا اولوب صدا و سیما طرفیندن یایینلاما ائجازه‌سی وئریلیب. او، بو اعلانلارین بئرئنی تجروبهلی بئر شکئلده ائجرا ائتدی. او، مدینه شهرینین آدی نین تقلید ائدیلمه سیندن سونرا، بیرینجی آدیندا یئر آلیب. او، تهران مسجیدلری و بیلیم یوردون کویوندا قورآن اؤیرتمه‌سینه اؤزل جلسه‌لری وارمیش.

## قضایی پرونده‌سی

left|بندانگشتی|طوسی مصاحبه‌سی آمریکا سسی شبکه‌سی توسوط ایله

میلادی ۲۰۱۶-جی ایلین اوکتوبر آییندا آمریکا سسی‌نین فارس بؤلوموندن سون صفحه (صفحه آخر) پروقرامیندا یاییملانان رپورتاژدا اونونلا قیرائت اوخویان ۱۰ الی ۱۹ یئنی‌یئتمه (نوجوان) اوغلانلا جینسی رابیطه‌ده اولماقدا جینسی اذیت ایتیهام ائدیلدی. بو جاوانلار طوسی‌نی جینسی تجاووزا موتّهم ائدیردیلر.

## قایناقلار

بؤلمه:۱۹۷۰-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:تهرانلیلار
بؤلمه:یاشایان اینسانلار
بؤلمه:اؤلو ائشیک باغلانتیلی بوتون مقاله‌لر
آمریکا بیرلشمیش ایالتلری باشقانی

**آمریکا بیرلشمیش ایالتلری باشقانی** رسمی آدی ایله **بیرلشمیش ایالتلر باشقانی**، آمریکا بیرلشمیش ایالتلری‌نین دؤولت باشقانی، حؤکومت باشقانی و آمریکا بیرلشمیش ایالتلری سیلاحلی گوجلری‌نین عالی باش کوماندانی دیر. ۲۰۲۵-جی ایلدن دونالد ترامپ ایکینجی دؤنمینده ۴۷-جی دؤولت باشقانی اوْلاراق وظیفه‌ده دیر.

## دؤولت باشقانلاری

## قایناقلار
دیبیش چایی‌نین مالی فسادی

**دیبیش چایی‌نین مالی فسادی**، بیر فساد پرونده‌سی‌نین آدی‌دیر کی ایران جمهوری اسلامی سیستمینده ابراهیم ریسی دؤولتین ده باش وئرمیشدیر. بو ایختیلاس رقمی ۳.۴ میلیارد دولار (فساد واختيندا ۱۴۰ مین میلیارد تومان) دیر و ایراندا او زامانا کیمی بو بویوکلوخدا ایختیلاسین سابیقه‌سی اولمامیشدیر. ایران اسلامی جمهوریتی نین بوتون تاریخینده بو ان بؤیوک و آغیر مالی فساد تانینیب. بو آغیر مالی مسئله ده ایشتیراک ائدیلنلرین سعید جلیلی ایله باغلی بعضی شخصلر و رییسی دؤولتی‌نین اکینچیلیک وزیرلرینی آد آپارماق اولار.

## قایناقلار
آتش‌کس

**آتش‌کس** () ساواش طرفلری‌نین راضیلیغی ایله حربی عملیاتلارین بۆتۆن جَبهَه بوْیۇ و یا جبهه‌نین موعَیَّن بیر قیسمتینده دایاندیریلماسینا دئیلیر. عومومی آتَشکَسدَن سونرا عادتاً باریش عهدنامه‌سی ایمضالانیر. آتَشکَس موحاریبه شرطلرینده اولان اؤلکه و یا اؤلکه‌لرده صیلاح-سورساتلا و ائله‌جه ده دیگر واسیطه‌لرله وطنداشلارین فردی، کۆتلوی قتل ائدیلمه‌سی ایله موشاهیده ائدیلن داخیلی و خاریجی موناقیشه‌لری مووقتی و یا دائیمی دوردورماق اوچون موناقیشه طرفلری‌نین بیرگه راضیلاشما قرارلارینی ایفاده ائدن رسمی بیاناتدیر. آتش‌کس، ساواشان طرفلر آراسینداکی هرطورلو سالدیری‌نین گئچیجی اولاراق دوردورولماسیدیر. آتش‌کس، تک طرفلی و یا آندلاشما ایله چوخ طرفلی اولاراق اعلان ائدیله‌بیلر.

## قایناقلار

بؤلمه:نیظامی دیپلوماسی
بؤلمه:آتش‌کسلر
ایران-ایسراییل ۲۰۲۵ ساواشی‌نین آتش‌کسی

**ایران-ایسراییل ۲۰۲۵ ساواشی‌نین آتش‌کسی** ۲۰۲۵–جی میلادی ایلین ژوئن آیی‌نین ۲۴–جو گونونده ۱۲ گونلوق ساواشا خاتیمه وئرمک اوچون اعلان ائدیلدی.
ایران ایدعا ائدیب بو آتش کس دئیل و تکجه بیر وقفه دایانماقدیر. دونالد ترامپ ایسرائیلی ایران الدیندن قوتارماغا بو آتش کسی ایستیردی و ایران آتش دایانماغینا بیر نئچه گونلر موافیق اولدو.

ایران آخیر ساعاتدا 30 مین تیکینتی‌نی بئرشبع ، تل آویو و حیفادا داغیتدی و سونرا آتش کسی قبول ائتدی.

## قایناقلار

بؤلمه:ایران-ایسراییل ساواشی
سوژو

**سوژو** (چینجه: 苏州)، چین خالق جومهوریتی‌نین دوْغوسوندا جیانقسو اوستانیندا یئرلشن بیر شهر دیر. شهر، شانقهای شهری‌نین باتی‌سیندا، یانقتسه چایی‌نین گۆنئیینده و تای‌هو گؤلونون دوْغوسوندا یئر آلماقدادیر. *سوژو* بؤیوک بیر ایقتیصادی، تیجاری و ایش مرکزی اوْلوب *جیانقسو اوستانی*‌نین ان بؤیوک ایکینجی شهری دیر. 

*سوژو* شهری عومومیتله *دوْغونون ونیزی* یادا *چین‌ین ونیزی* اوْلاراق آدلاندیریلیر.

## قایناقلار

## باغلانتیلار

بؤلمه:چین شهرلری
گیعز دیلی

بندانگشتی|اِزَنا داشي، گِعِزجه يازيلميش، اونون فتح و اوغورلاريني بيان ائدير
**گیعز دیلی** ( ( یا   Gəʽ (ə) zIPA: [ˈɡɨ ⁇ (ɨ) z] i، بعضی زامانلاری علمی ادبیاتدا کلاسیک ایتئپک آدلانیر) قدیم گونئی سامیت دیلی. گیعز دیلی اتیوپی و اریتره ایله باغلی اولان اؤلکه دن باشلاییب.

بو گون گیعز دیلی، ایتیوپی ارتدوکس تیوهیدو کلیساسینین، اریتره ارتدوکسی تیوهیدون کلیساسی نین، ایتوتوپیا کاتولیک کلیساسینین، اریتره کاتولیک کلیساسینین و بِتا اسراییل یهودی توپلومونون اساسلاری اولاراق ایستیفاده اولونور.

## قایناقلار

بؤلمه:اتیوپی دیللری
بؤلمه:اریتره دیللری
جاقوار (دقیقلشدیرمه)

**جاقوار** بو موردلره ایشاره ائده بیلر؛

*جاقوار: آمریکا قاره‌سینده یاشایان بؤیوک پیشیکلردن بیری

*جاقوار کارز: بیر اوتوموبیل شیرکتی
ایران بارسلانی

**ایران بارسلانی** (علمی آدی: Panthera pardus tulliana) () ایران یایلاسیندا یاشایان بیر بارسلان نؤوعودور.

## موشخصاتی
ایران و قافقازین موختلیف ناحیه‌لرینده موختلیف بؤیدا و بؤیاقدا بارسلانلار یاشییر و بدن اؤزونلوقو ۱۱۰ دان ۱۸۰ سانتی متیرجا اولار و قویروقلاری ۶۰ دان ۱۰۰ سانتی مترجا گؤروشوب. بویلاری ۵۰ دن ۷۰ سانتیمرجا موختلیفدیر. ارککلر آغیرلیغی ۹۰ کیلوگرم اولابیلیر و دیشیلر آغیرلیغی ۴۰ دان ۶۰ کیلوگرمه کیمی تخمین وورولور. بو بارسلان نؤوعونا بعضاً محلی دیللرده *خوراسان بارسلانی*، *مازندران بارسلانی*، *گیلان بارسلانی* و یا *آذربایجان بارسلانی* کیمی آدلار دا ایشلنیلیر.

## باغلی مقاله‌لر
* بارسلان
* آنادولو بارسلانی

## قایناقلار

بؤلمه:پیشیک
خزر قاپلانی

**خزر قاپلانی** گئچمیشده قافقازدان اورتا آسیایا قدر اؤزللیکله خزر دنیزی‌نین اطرافیندا یاشامیش بیر قاپلان نؤوعویموش. تقریباً ۱۹۴۰ میلادی دن ۱۹۷۰ میلادی ایلینه قدر خزر قاپلانی‌نین نسیلی کسیلدی. حاضیردا نسیلی کسیلمیش خزر قاپلانی‌نین یاشاییش یئرلری بیر زامانلار قافقازدان چین تورپاقلارینا قدر اوزانیردی. خزر قاپلانی اورتا عصرلرده بوگونکو روسیه تورپاقلاری‌نین جنوبوندا دا گؤرونموشدی.

## قایناقلار

بؤلمه:پیشیک
نانجینق

**نانجینق** یادا **نانکینق** (چینجه: 南京)، چین خالق جومهوریتی‌نین دوْغوسوندا یئرلشن جیانقسو اوستانی‌نین مرکزی دیر. شهر، *جیانقسو اوستانی*‌نین گۆنئی باتی قیسمتینده یئر آلماقدادیر. یانقتسه دلتاسی‌ندا یئرلشن و طبیعت، مدنیت و تاریخی ایله مشهور اوْلان شهر، موختلیف دؤنم‌لرده بیر چوْخ دفعه باشکند اوْلموش، بۇ سبب‌له چین تاریخینده *دؤرد بؤیوک قدیم باشکند*ین بیری اوْلاراق ساییلیر. *نانجینق*، آلتین چاغینی مین سولاله‌سی‌نین باشکندی اوْلدوغو ۱۴. یوز ایلدن ۱۷. یوز ایله قدر یاشامیشدیر.

ایکینجی دونیا ساواشی‌نین بیر پارچاسی اوْلاراق قبول ائدیلن ایکینجی چین-ژاپون ساواشیندا و نانجینق دؤیوشو سؽراسیندا شهر ان آغیر خسارت‌لره معروض قالمیشدیر و نانجینق قتل‌عامی، کی دۆنیا تاریخی‌نین قارا لکه‌لریندن بیری اوْلاراق ساییلیر بۇ شهرده اۆز وئرمیشدیر.

## قایناقلار

## باغلانتیلار

بؤلمه:چین شهرلری
بؤیوک آدا

**بؤیوک آدا** ()، مرمره دنیزی‌نده یئرلشن ایستانبول یاخینلاریندا بیر آدا دیر. آدا، *ایستانبول*ون آدالار ایلچه‌سی‌نه داخیل اوْلان ان بؤیوک آداسی دیر.

## قایناقلار

## باغلانتیلار

بؤلمه:ایستانبول
ایقتیصادی ایشبیرلیگی تشکیلاتی

**ایقتیصادی ایشبیرلیگی تشکیلاتی** () یا دا موختصر شکیلده **اکو** منطقه‌لی بیر ایقتیصادی تشکیلاتدیر. ایران، پاکیستان و تورکیه اوچ اؤلکه‌سی ۱۳۴۱ (۱۹۶۲) ایلده ایلک دفعه بو قوروغو «آرسی دی» یا «بؤلگه‌سل اینکیشاف ایشبیرلیگی تشکیلاتی» آدلی بیر قوروغو اولاراق قۇرموشلار.

بو تشکیلات اوّلده، آر سی دی (RCD) آدلی بیر تشکیلات اولاراق فعالیت ائتدی. ایرانین ۵۷-جی اینقلابیندان سونرا، تشکیلاتین ایشلری وقفه ایله موواجه اولدو و ۱۳۶۴-جی ایلده «اکو» آدی ایله یئنیدن ایشه باشلادی.

سووئتلرین ییخیلماسیندان سونرا ۱۳۷۲-جی ایلده افغانیستان آذربایجان جومهوریتی قازاخیستان تورکمنیستان قیرغیزیستان اؤزبکیستان و تاجیکیستان دا ایکو تشکیلاتینا قوشولدولار. بو تشکیلات حاضیردا ۱۰ عضوو وارکن، یاخلاشیق ۴۸۰ میلیون نفر جمعیت و ۸٬۶۲۰٬۶۹۷ کیلومتر موربّع ساحه‌سی وار، نفت، گاز و صنعت ساحه‌لرینده ایمکاناتی وار.

تشکیلاتین اساسنامه‌سی اساسیندا، ایکو، تشکیلاتدا عوضو اولان اؤلکه‌لرینین داواملی ایقتیصادی اینکیشاف شرایطینی یوکسکلشدیرمک اوچون چالیشیر و بؤلگه ده تیجارت یولونداکی مانع‌لری تدریجاً آرادان آپارماسینی ایسته‌ییر. اکو تشکیلاتی نین دیگر هدفلری، بو اون اؤلکه ده اینسان منبع لرینین گئنیشلندیریلمه سی اوچون بیر یاییش پلانینین یارادیلماسی دیر. بو سازمان، ترانسپورت و مخابرات پروقرامینین تزلزلندیریلمه سی اوچون ده فعالیت ائدیر. ایکو تشکیلاتی‌نین رسمی دیلی اینگیلیس دیلی دیر و تشکیلاتین اصلی قرارگاهی ایرانین تهران شهرینده یئرلشیبدیر.

## هدفلر
## عضویت شرایطی
اکو-دا عضویت شرایطی بؤلگه‌ایله قونشولوقدور.

## قایناقلار

بؤلمه:آسیا میلت‌لرآراسی تشکیلات‌لاری
بؤلمه:تیجارت بلوک‌لاری
بؤلمه:قازاخیستان ایقتیصادی
بؤلمه:قیرغیزیستان ایقتیصادی
بؤلمه:آذربایجان ایقتیصادی
بؤلمه:تۆرکیه ایقتصادیاتی
بؤلمه:تورکمنیستان ایقتصادیاتی
بؤلمه:تاجیکیستان ایقتیصادی
بؤلمه:پاکیستان ایقتیصادی
بؤلمه:ایران ایقتیصادی
بؤلمه:افغانیستان ایقتیصادی
بؤلمه:اؤزبکیستان ایقتیصادی
بؤلمه:تورکیه تورکجه‌سی دیلی سؤزجوک‌لو مقاله‌لر
بؤلمه:لاتین تورک دیلی سؤزجوک‌لو مقاله‌لر
داش کؤرپو (دقیقلشدیرمه)

**داش کؤرپو** بو موردلره ایشاره ائده بیلر؛

*داش کؤرپوسو (تبریز): تبریز شهرینده تاریخی بیر کؤرپو
*داش کؤرپو مسجیدی: تبریز شهرینده تاریخی بیر مسجید
*داش کؤرپو (محله): تبریز شهرینده تاریخی بیر محله
*تاش کورپو (تورکیه): تورکیه شهرلریندن بیری
گؤت

**گؤت** یوخسا **ساغری** اومبانین آرخا و یان قیسمتلرینی احاطه ائدن بیر جوت یاریم‌کوره شکیللی یوموشاق توخوما، دری‌آلتی پیی قاتی و ساغری عضوله‌لریندن (بؤیوک ساغری عضوله‌سی، اورتا ساغری عضوله‌سی، کیچیک ساغری عضوله‌سی) فورمالاشان اینسان بدنی‌نین بیر قیسمتی. هر بیر ساغری یاریم‌کوره‌سی یوخاری ناحیه‌دن بئل-اوما رومبو و قالچا سومویو قانادلاری ایله، آشاغیدان ایسه ساغری بوکوشو و آرالیقلا، ایچ طرفدن ساغری یاریغی ایله نهایتلنیر.

## قایناقلار
سیک

**سیک** عامیانه دیلده پنیس یا اینسان پنیسینه ایشاره ائتمک اوچون ایشلنیلن بیر کلمه‌دیر. بو کلمه عامیانه دیلده بعضاً آشاغیلاما اوچون دا ایشلنیلیر.

## قایناقلار

بؤلمه:پنیس
آم

**آم** عامیانه بیر کلمه واژن یوخسا آمجیقه ایشاره ائتمک اوچوندور. آم کلمه‌سی بعضاً آشاغیلاما اوچون دا ایشلنیر. بو کلمه موختلیف اؤلکه‌لرده آشاغیلاندیرما اوچون ایشلنیر، او جومله‌دن آمریکا بیرلشمیش ایالتلری و اینگیلیس اؤلکه‌لرینده عامیانه دیلده بعضاً قادینلارا قانماز و احمق دئمک اوچون ایشلنیلیر. هابئله اوسترالیا و نیوزیلند کیمی اؤلکه‌لرده بعضاً بو کلمه بالاجا و کوچوک کیشی دئمک اوچون ایشلنیلیر.

## قایناقلار
سیک (دقیقلشدیرمه)

**سیک** کلمه‌سی بو موردلره ایشاره ائده بیلر؛

*سیک: پنیس یا اینسان پنیسی معناسیندا
*سیکیشمه: سکس معناسیندا
*سیک ایمپراتورلوغو: هیندوستان دا تاریخی بیر حؤکومت
*سیکیم: هیندیستان اؤلکه‌سینین ایالتلریندن
*سیخیسم: هیندیستاندا بیر مذهب
*سیخلر: هیندیستاندا یاشایان بیر قومی-مذهبی قوروپ
آنادولو بارسلانی

**آنادولو بارسلانی** (علمی آدی:Panthera pardus tulliana)(اینگیلیس دیلی: Anatolian leopard) هئیکلدن ان بؤیوک بارسلان نؤوعلارینداندیر. ییرتیجیلار عائیله‌سیندن حئیوان نؤوعودور.

## بؤی و بؤیاق
آنادولو و قافقازین موختلیف ناحیه‌لرینده موختلیف بؤیدا و بؤیاقدا بارسلانلار یاشییر و بدن اؤزونلوقو ۱۱۰ دان ۱۸۰ سانتی متیرجا اولار و قویروقلاری ۶۰ دان ۱۰۰ سانتی مترجا گؤروشوب. بویلاری ۵۰ دن ۷۰ سانتیمرجا موختلیفدیر. ارککلر آغیرلیغی ۹۰ کیلوگرم اولابیلیر و دیشیلر آغیرلیغی ۴۰ دان ۶۰ کیلوگرمه کیمی تخمین وورولور.

## باغلی مقاله‌لر
* بارسلان
* ایران بارسلانی

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار
* Last Anatolian Panther 
* Haber7 5 دسامبر 2013 

بؤلمه:پیشیک
سیخلر

**سیخلر** ()، (singular **Sikh**:   or  ; , ) هیندیستاندا یاشایان بیر قومی-مذهبی قوروپ. سیخلر هیند آریا خالقلارینا باغلی دیرلر. سیخلر سیخیسم مذهب-مکتبینه اینانجلاری واردیر.

## قایناقلار
پنیس

**پنیس** یا عامیانه دیلده **سیک** یوخسا **ائرکک آلتی**، اوْنورغالی و اونورغاسیز حئيوانلاردا، ائرکک جینسده، گؤرونورلو بؤلومده اولان ایشه‌ماق و تؤره‌مه اورقانی یاپیسیدیر. پنیس کلمه‌سی لاتینجه‌ده "قویروق" معناسینی وئریر.

## قایناقلار

بؤلمه:اورولوژی
بؤلمه:پنیس
آنوس

بندانگشتی|394x394پیکسل|هضم سیستمی و اینسانين مقعدی
**آنوس** یا **گؤت دَلیگی** یوخسا **مقعد** () اینسان و حئیوانلارین هضم سیستملری نین سون بؤلومودور. آنوس، بیر بدن دلیگی دیر کی یئمکلرین زائد ماده‌لرینی و هابئله بدن ایچینده‌کی زائد ماده‌لری دفع ائدیر. آنوسدان کئچن باغیرساق موحتویاتی کی قارین یئلی و یاری‌جامید مدفوعه شامیل اولور و حئیوان نؤوعونه باغلی اولاراق بو موردلره شامیل اولور: سوموکلر، توکلر، اندوزوکوروس توخوملاری و قاسترولیتلر.

## قایناقلار

بؤلمه:هضم سیستمی
بؤلمه:جینسی سیستملر
دلیک

سول|بندانگشتی|قوروموش بیر آغاجین ایچینده بیر دلیک
**دلیک** و یا **باجا** یوخسا **چالا** () بیر قاپالاق (دریچه) کیمی بیر شئی دیر کی، بیر خاص موحیطده یا معمولاً جامید بیر جیسیمده تاپیلا بیلر. دلیک، اؤزل بیر موحیطده، عادتاً بَرک گؤوده‌ده و یا اونون ایچیندن آچیلان آچیلیشدیر. دلیکلر طبیعی و مصنوعی پروسه‌لر نتیجه‌سینده یارانیر و موختلیف مقصدلر اوچون فایدالی اولا بیلر و یا موهندیسلیگین بیر چوخ ساحه‌لرینده حلّ ائدیلمه‌لی اولان مسئله‌نی تمثیل ائده بیلر.

## قایناقلار

بؤلمه:دلیکلر
بدن دلیگی

اینسان و حئیوان بدنلرینده اولان هر قاپالاغا (دریچه‌یه) **بدن دلیگی** () دئیرلر.

## ائشیک دلیکلری
ممه‌لیلرین بدنلرینده (مثال اولاراق، اینسان بدنینده) دلیکلر بونلاردان عیبارتدير:

* نفس و بوخماق اوچون بورون دلیگی
* قولاقلار دلیگی سسلری ائشیتمک اوچون
* آغيز يِئمَک، نفس چکمک و دانيشماق اوچون.
* گؤز ياشی مجراسی گؤز ياشی غودّه‌لریندن بورون مجراسینا آخار.
* آنوس یوخسا مقعد مدفوعو دفع ائتمک اوچون
* پیشابراه (ایدرار کانالی ائرککلر و قادینلار تؤره‌مه اورقانلاریندا)
* واژن یا آمجیق قادینلارین بدنینده اولان بیر دلیک پریود، جینسی فعالیتلر و دوغوم اوچون.

## قایناقلار

بؤلمه:آناتومی
واژن

**واژن** ()  و یا **مَهبَل** ()، ممه‌لیلرده قادین جینسی‌نین تؤره‌مه اورقانی‌نین ایستیقامتلی و عضوله‌لی حیصه‌سیدیر کی تؤره‌مه اورقانی‌نین ائشیک حیصه‌سینده (آمجیق، فرج یا آم آدیندا) بیر مدخلی واردیر. واژن اینساندا دهلیزدن رحم آغیزینا قدر گئنیشلنیر. واژنین ائشیک آغیزی معمولاً بیر حدده قدر موخاط غیشاسی نین نازیک بیر لایه‌سی توسوط ایله احاطه اولوب کی اونا بکارت پرده‌سی دئیلیر. درین اوجدا، رحم آغیزلاری واژنین ائچینه گتیریلیر. واژن، جینسی فعالیتلری و دوغوم ايشلرینین ایمکانین فراهم ائدیر. واژن هابئله پریود جریانینی هیدایت ائدیر.

## قایناقلار

بؤلمه:آناتومی
تؤره‌مه سیستمی

**تؤره‌مه سیستمی** یوخسا **تؤره‌مه اورقانی**، حیاتین تولیدینده رول اوینایان آناتومیک قورولوشلارین بیر سیرا آددیم دیر. اوْنلار بیر اورقان سیستمی اولان تؤره‌مه سیستمی آدیندا، تؤره‌مه اورقانلارینی قورورلار. اینسانین دوغوم سیستمی ائرکک و دیشی عوضولریندن اولان بیر قورومدور. فرقلی جانلیلار فرقلی شکیللرده دوغورلار و بونا گؤره‌ده دوغوم سیستملری جانلیلار آراسیندا چوخ فرقلی اولور. تولید سیستملری جانلیلارین تولید طرزینده یاراشماق اوچون تشکیللندی. ائرککلرده ایسپرم و دیشیلرده یومورتا حوجره‌لرینین بیرلشمه‌سی نتیجه‌سینده دوغوملار باشلاییر و اوشاقلار یارانیر.

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلاری

بؤلمه:جینسی سیستملر
ایسپرم

left|frameless
**ایسپرم** کیشیلره خاص قامت. خایادا اولان بو حوجره‌لرین یارانماسی یئتکینلیک دؤورونده باشلاییر. اۆست حیصه‌سینده و دؤللنمه اساسیندا یومورتایا ایرثی معلومات (DNT) کؤچورور. قویروقلو و حرکتلیدیر. اینسانلاردا جوتلشمه اساسیندا تخمیناً ۱۵۰–۲۰۰ میلیون ایسپرم آتیلیر. لاکین یومورتانی تکجه بیر ایسپرم حوجره‌سی دؤله‌یه بیلر. بیر ایسپرم بیر یومورتا حوجره‌سینه چاتاندا، یومورتایا گیرمک اوچون قویروغونو چؤلده قویوب، یومورتا زریندن کئچرک ایرثی معلوماتلاری یومورتایا چاتدیرمیش اولور. ایسپرملر سیخ کونسیستنسیادا بیر مایع‌نین ایچینده اولورلار. بو مایع‌نین آدینا منی دئییلیر.

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار

* Human Sperm Under a Microscope

بؤلمه:جینسی سیستملر
بؤلمه:ویدئو کلیپلری اولان مقاله‌لر
بئل

[thumb|200px|left|[ادقار دقا'نین تصویر ائتدیی قادین بئلی]]
thumb|150px|left|بئل
**بئل** یوخسا **لومبار** بدنین آرخا حیصه‌سینده یئرلشن بدنین بیر پارچاسیدیر.

## بدن آغیرلیغی
اونورغا سوتونونون بئل حیصه‌سی ان چوخ بدن آغیرلیغینی داشییر و عئینی زاماندا ان چوخ اینعطافا دا صاحیبدیر، بو ترکیب اونو صدمه و زده‌لنمه‌یه و زامانلا کؤهنه‌لمه‌یه حساس ائدیر. بو سببه گؤره دیر کی بئل آغری‌سی اینسانلار آراسیندا بو قدر گئنیش یاییلمیشدیر.

## قایناقلار

بؤلمه:اینسان آناتومیسی
اینسان آرخاسی

**اینسان آرخاسی** بدنینین بؤیوک بیر بؤلومون تشکیل ائدیر کی، گؤتون اوستوندن باشلاییر و بوغاز و باشین آرخاسینا قدر داوامی واردیر. بو، دؤشلرین موخالیف جهتینده یئرلشن بیر سطح دیر.

## قایناقلار

بؤلمه:اینسان آناتومیسی
بؤلمه:اینسان ووجودو
سلانیک

**سلانیک** () یادا رسمی آدی ایله **تسالونیکی** ()، یونانین ان بؤیوک ایکینجی شهری و مقدونیه جوغرافی بؤلگه‌سی‌نین، مرکزی مقدونیه ایداری بؤلگه‌سی‌نین و مقدونیه و تراکیا مرکزی اولمایان ایداره‌سی‌نین باشکندی دیر. همچینین یونانجادا، *اوْرتاق شهر* آنلامیندا اوْلان *Συμβασιλεύουσα* اوْلاراق بیلینیر. *سلانیک*، تاریخسل اوْلاراق قوسطنطنیه ایله بیرلیکده بیزانس ایمپیراتورلوغونا "*بیرلیکده حؤکم ائدن*" شهر اوْلاراق ساییلیردی.

## قایناقلار

## باغلانتیلار
اینسان پنیسی

**اینسان پنیسی** یا **سیک** یوخسا **اینسان آلتی** (; : **penises** or **penes**; from the لاتین دیلی *pēnis*, initially 'tail') ائرکک اینسانلارین تؤره‌مه اورقانلارینین آلتی دیر. ائرککلرده ایشه‌ماق و سکس اوچون ایشلنیلن بیر آلت دیر. پنیس قاسیق ناحیه‌سینده خایالیغین اؤنونده آسیلاراق اوچ قیسمته بؤلونور: بیرینجی قیسمت، آرخا قیسمتیدیر (پنیس کؤکۆ). رادیکس پنیس قاسیق سوموکلرینه باغلانمیشدیر. ایکینجی قیسمت، اورتا قیسمتدیر، پنیس جیسمی (لاتینجه: corpus penis). اوچونجو قیسمت اؤن قیسمتیدیر، پنیس باشی (لاتینجه: glans penis, یونانجا: balanos)، اۆزرینده شاقولی ایستیقامتده سیدیک (ایدرار) کانالی‌نین خاریجی دلیگی (لاتینجه: ostium urethrae externum) یئرلشمیشدیر. پنیسین ایکی سطحی واردیر: یوخاری و یا اؤن سطحی (پنیس آرخاسی، لاتینجه: dorsum penis) و آشاغی یا دال–سیدیک کانالی سطحی (لاتینجه: facies urethralis). یوخاری سطحی آشاغی سطحیندن ائنلیدیر.

## قایناقلار

بؤلمه:پنیس
بؤلمه:اینسان آناتومیسی
ثابیت‌پنجه‌لیلر

**ثابیت‌پنجه‌لیلر** پیشیکلر عائیله‌سینه داخیل بیر جینس. بو جینس‌دن بوگون تکجه هئپاردلار نؤوعو طبیعتده قالیبلار و اوبیری نؤوعلارین نسیلی کسیلمیش.

## قایناقلار

بؤلمه:ثابیت‌پنجه‌لیلر
پنجاب دیلی

سول|335x335پیکسل
سول|بندانگشتی|300x300پیکسل
سول|بندانگشتی|300x300پیکسل|پنجابی دانیشانلار ایله اؤلکه لرین لیستی
**پنجاب دیلی** (گورمکهی الفباسیندا: ਪੰਜਾਬੀ) هندوآریالی دیل عائیله‌سیندن بیر دیل دیر کی هیندیستان و پاکیستان اؤلکه‌لرینده عومومیتده پنجاب‌لی‌لار (و سیخلر) توسوط ایله دانیشیلیر. البته بو دیل دونیا دا پراکنده سیخلر توسوط ایله ده دانیشیلیر. سیخلارین چوخوندا پنجابی خالقینین دانیشیق اولدوغو دیلدیر. بو دیل هیند-ایران دیللری آلتی بؤلمه‌سینده یئرلشیب و پوتواری دیلی و رومان دیلی کیمی دیللرله یاخین باغلیلیغی واردیر. پنجاب دیلی بیر یازی سیستمه صاحیبدیر و بو هندی-اوروپالی بیر دیل اوچون غیرمعمول بیر خوصوصیتدیر. پنجاب دیلی‌نین سؤزجوکلری ۵۰ فاییزی فارس دیلی ایله موشترکدیر.

## قایناقلار

بؤلمه:دیللر
بؤلمه:هیندوستان دیللری
بؤلمه:هیند-آریا دیللری
بؤلمه:پاکیستان دیللری
آمریکا حیزبی

**آمریکا حیزبی** آمریکا بیرلشمیش ایالتلرینده پیشنهاد اولونان سیاسی بیر حیزب دیر. حیزب ایلک دفعه ۵ ژوئن ۲۰۲۵–جی میلادی ایلده پیشنهاد ائدیلدی و آمریکا بیرلشمیش ایالتلرینین جومهورباشقانی دونالد ترامپلا فیکیر آیریلیغیندان سونرا ایلان ماسک توسوط ایله ۵ جولای ۲۰۲۵ ده رسمی شکیلده اعلان ائدیلدی.

## قایناقلار
شهر اطرافی

**شهر اطرافی** یا دا گئنیش شکیلده **شهر اطرافی آلان**، بیر شهرین، شهر مرکزیندن اۇزاق و بؤلگه سرحدینه یاخین خاریجی بؤلوم‌لرینه وئریلن آد دیر. عومومیتله جمعیت سیخلیغی‌نین داها دۆشوک اوْلدوغو *شهر اطرافی آلان*‌لاردا یاشایان خالق‌ین چوْخو شهرین مرکزی بؤلوم‌لرینه قارشیلیقلی گئت‌گل ائدرلر. *شهر اطرافی آلان*‌لار، عومومیتله آنایوْللار و یا دمیریوْللاری اۆزرینده اینشا ائدیلیر و شهر مرکزینه عومومی داشیماچیلیق ایله ایرتیباط ساخلار.

## قایناقلار

## باغلانتیلار
شهر مرکزی

[thumb|[لوبک شهر مرکزی، آلمان]]
**شهر مرکزی**، بیر شهرین عومومیتله تیجاری، مدنی، تاریخی، سیاسی و جوغرافی قلبی دیر. چوْخ شهرلرده تیجارت منطقه‌سی و مرکزی ایش بؤلگه‌سی *شهر مرکزی*نده دیر. بعضی قدیم شهرلرده ایسه تاریخی مکان‌لارین اوْلدوغو یئر *شهر مرکزی* ساییلیر.

## قایناقلار

بؤلمه:شهر
مرکزی ایش بؤلگه‌سی

[thumb|[میدتوون مانهاتان، نیویورک، دۆنیانین ان بؤیوک *مرکزی ایش بؤلگه‌سی*.]]
**مرکزی ایش بؤلگه‌سی** (؛ قیساجا CBD)، بیر شهرین تیجارت و ایش مرکزی دیر. داها بؤیوک شهرلرده عومومیتله شهرین "*[[مالیه مرکزی]]*" و "* [[تیجارت منطقه‌سی]]*" ایله بیر آنلامدا دیر. *مرکزی ایش بؤلگه‌سی*نده کی تیکینتی سیخلیغی فازلا اوْلوب، شهرده کی ان یۆکسک بینالار عومومیتله بۇ بؤلگه‌ده یئرلشیر. آیریجا بۇ بؤلگه عادتاً شهر مرکزی ایله ده اؤرتوشور.

## قایناقلار

بؤلمه:شهر
بؤلمه:محله‌لر
مالیه مرکزی

**مالیه مرکزی**، تیجارت و بیزینس مؤسیسه‌لری اۆچون فعالیت مرکزی اوْلان قلوبال شهرین بیر حیصه‌سی دیر. آیریجا دۆنیاجا مشهور، بؤیوک و بین‌الخالق بانک‌لار، یاتیریم ایداره‌چی‌لری‌ و بورس‌لار کیمی اؤنملی مالیه خیدمت‌وئریجی‌لری‌نین ده یئرلشدیگی مرکز دیر.

## قایناقلار

## باغلانتیلار
* International Financial Centres  – news articles from *The Banker* magazine.
بورس

[thumb|[نیویورک بورسو، نیویورک شهری‌نین منهتن بؤلگه‌سینده وال ایستریت خیابانیندا یئرلشن دۆنیانین ان مشهور و ان بؤیوک بورسودور.]]
**بورس**، تشکیلاتلانمیش بازارا دئییلیر کی قیمت‌لندیرمه، ماللارین آلیش وئریشی، وعده‌لی ایشلم سؤزلشمه‌سی و قیمتلی کاغید کیمی ایشلر اوْندا گؤرولور‌.

## قایناقلار

## باغلانتیلار
قلوبال شهر

thumb|250px
[thumb|250px|[نیویورک (اۆست) و لندن (آشاغی)، قلوْبال شهرلر آراسیندا آلفا ++ درجه‌لی شهرلر بؤلمه‌سینده یئر آلان یگانه ایکی شهرلر دیر.]]
**قلوبال شهر** یا دا **دۆنیا شهری**، قلوْبال ایقتیصاددا اؤنملی بیر مرکز حالینا گلمیش شهر دیر. *دۆنیا شهر*لری‌نی دیگر بؤیوک شهرلردن آییران ان اؤنملی اؤزللیک، دۆنیا ایقتیصادی‌نین آیریلماز پارچالاریندان بیری اوْلمالاری دیر.

## دۆنیا شهرلری
شهرلر ۲۰۲۴ ایلینین معلوماتلارینا گؤره لیست‌ده یئر آلمیشلار.

#### آلفا ++
*  لندن
*  نیویورک

#### آلفا +
*  پکن
*  دوبی
*  هونق کونق
*  پاریس
*  شانقهای
*  سنقاپور
*  سیدنی
*  توکیو

## قایناقلار

بؤلمه:قلوبال‌لاشما
بؤلمه:مدنی جوغرافی
بوروکرات

**بوروکرات**، بوروکراسی‌نین بیر پارچاسی دیر. ایسته‌نیلن اؤلچوده هر هانسی بیر تشکیلاتین رهبرلیگی‌نی تشکیل ائدن شخص و شخص‌لر دیر، آنجاق عومومیتله بیر حؤکومت و یا شیرکت قۇروموندا بیری‌نی ایفاده ائدر.

## آیریجا باخ
* دیپلومات

## قایناقلار

بؤلمه:سیاست قارالاما‌لاری
شیوانجی جوشی

**شیوانجی جوشی** هندی تلویزیوندا ایشله ن هندی اویونچوسو. او، تلیویژن حرفه سینده پاروارش-کوخ ختی کوچ میتینده کیمیو رولوندا باشلادی و سونرا دا "خلتتی های زندگی آنک میچولی" (Trisha) ایله 2013-جو ایلده تاماملی اوْیناییشینی باشلادی. جوشی نین یِه ریشتا کیا کِه لاتا هائی فیلمین ده نایرا سینگانیا گوئنکا رولونون اؤنملی اولدوغو اوچون تانینیر.  هندوستانین ان چوخ ایشله ین تلویزیون اویونچولاریندان بیری  او، بیر ایتا اؤدوللری و اوچ آلتی اؤدوللرینی آلیب.  جوشی اؤز اویونلارین آراسیندا *پاروارش - کوچ ختی کوچ میتی* کیمیو ایله باشلاییب و "خلتتی های زندگی آنک میچولی"ده تریشا ایله باش وئره رک ۲۰۱۳-جی ایلده اؤز اویونو باشلاییبدیر. سونرا بینتهاها (۲۰۱۳) ، پونم ثاقور (۲۰۱۵-۲۰۱۶) ، *بیگوسرا* (۲۰۱۶-۲۰۱۵) ، بینتهاها (۲۰۱۸) ، آیات حیدر (۲۰۱۹-۲۰۱۳، بیگوسرای) ، بیعته (۲۰۱۲-۲۰۱۸، بیعته) ، بیتیه (۲۰۲۱) ، بیتشه (۲۰۱۴) ، بیگیسرا (۲۰۲۶) ، نایرا سینگانیا گوئنکا (۲۰۱۷-۲۰۲۱، یئری رئشتا (۲۰۱۱۶) دا نایرا سنگانیا گوئنه (۲۰۱۰-۲۰۲۲) رولونون اوچون یئنی دن تانینما قازانمیش دیر. سونرا او، بالیکا وودو 2 (2021-2022) دا آنندی چترویدی (آندری چترویودی) ، بارتین - ماؤسم پیئر کادا (آندري چتروی) (آندریکا) (آندهری چتروودی) (آنداری چتروویدی) (آندروی) (۲۰۰۲-۲۰۰۲) ، آرادانا سهنی (آردویچ) (آردوودی) ، (آندرکا) (بارتساتیین - ماوسام پیئر ک) (۲۰۲-۲۰۲۴) و (آندروید) (بادئ اچی لاکت هین ۴) (۲۲۵) (آذرویچ) دا (بادای چترویش) (باجیاشری) (بجای چترویدی) (بوجین) (باقیاشریچی) (بایچریچ) (باطرا) (باکریچ) دا رول اوْناجاق.

## اوشاقلار و تحصیل
جوشی پونی مهاراشترادا هندو عائله سینده آنادان اولموشدور. او دهرادون دا مکتبده درس اوْخویوب و بیالوروق تحصیلی آلدی.   او، حرفه ای تحصیل آلمیش کاتاک رقصچیسی دیر. 

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار

* 
* 

بؤلمه:۱۹۹۸-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:مهاراشترا دوغوملو قادین اویونچولار
بؤلمه:یاشایان اینسانلار
قاپلان گؤزو

"**قاپلان گؤزو**" () آمریکالی راک قوروپو سروایور'ون شارکیسی. همین آدلا اوچونجو آلبوملریندن بیر سینگل (تک) اولاراق یایینلاندی و عئینی زاماندا سینگلدن بیر گون اؤنجه یایینلانان راکی ۳ فیلمی‌نین تم شارکیسیدی.

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلاری
* 

بؤلمه:۱۹۸۲ میلادی ماهنیلاری
مهش بات

**مهش بات** (اینگیلیسجه: Mahesh Bhatt) هندی سینما سینماسیندا اثرلری اوچون تانینان هندی فیلمین یؤنئتمک و یا یؤنئتماسی ایستیفاده چی و یازیچی - Mahesh Bhett (دوْغوم: ۲۰ سپتامبر ۱۹۴۸ (۲۱ یاش) هندی دیلینده. او، بش میللی فیلم جایزه سی و دؤرد فیلم فئیر جایزه سی سله بیر چوخ تقدیرلر آلمیش دیر. اونون اؤنجهکی دؤوروندن گلن بیر بؤیوک فیلم Saaransh (1984) دیر، ۱۴-جی مسکو بین المللی فیلم فیستیوالوندا نمایش ائدیلمیش دیر. او، هندوستانین اوْلدوغو ائل اوچون اوْیونجو ایلک اؤدولونو اوْینایان آکادمی فیلمین رسمی یئرینه گتیردی.  ۱۹۸۶ ایلینده *نام* فیلمین ایلک کامرس سینما تئاترینی ایشله دی.  ۱۹۸۷-جی ایلده قارداشی موکِش بات ایله "کَبْزَا" فیلمینین پروژکتورو اولدو. ۲۰۱۳-جی ایلده او، بالیود آدلی یولونون آدلی یئره، باندرا باندستاندا، ال چاپی یئرلشدیرلیب.  *بابا* باتی نین اوغلو، او، گلن اون ایلده هندی فیلم صنعتینین ان تانینمیش رئیستلریندن بیری اولدو. او، "دادی" (1989) و "*سوئیام*" (1991) کیمی آرتی-هاوس اثرلری و "*آشیکی*" (1990) و "دئل های کی مانتا ناهین" (1991) سینی ایسه ایشله ییر. او سونرالار "سداک" (1991) فیلمینی یئرلشدیرمیش و او، "شاش فیلملر" طرفیندن یا دا "شاش فلمز" طرفی دن ایشله نمیش و یا "شاش" فیلملری طرفیندن ایشله ین ان ان ان یوکسک فیلملرینی یئرلهشدیرمیش دیر.

## اوشاقلار
بات ۲۰ سپتامبر ۱۹۴۸ میلادی تاریخینده بومبای شهرینده آنادان اوْلوب. بات آتاسی هندو نگر برهمنی و آناسی مسلمان ایدی.

قارداشلاریندان بیری هندی فیلم ساز موکِش بات دیر. بات ماتونگا داکی دون بوسکو لوغو مکتبوندن تحصیل آلدی. مکتبده اولاندا، بات، پول قازانماق اوچون ياي ایشلرینه باشلاییب، محصول اعلانلارینی دا یارادیب. او، تانيشلارينين واسئطه سينده فیلم رئژيسور راج خوسلا ايله تانيشلانميشدي. بخت پس از این کار به عنوان دستیار مدیر خوسلا شروع کرد. 

## آذر ۲۱, ۱۳۹۵

## خاریجی باغلانتیلار

* 

بؤلمه:۱۹۴۸-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:یاشایان اینسانلار
پردنجان

**پردنجان** چاهارماحال و بختیاری اوستانی‌ فارسان بؤلگه‌سینده یئرلشن بیر شهردیر. بۇ شهرین ۱۳۹۵-جی ایلین آمارلارینا گوره ۸٬۶۹۹ نفر جمعیتی واردیر.

## قایناقلار

بؤلمه:فارسان بؤلگه‌سی
بؤلمه:چاهارماحال و بختیاری اوستانی‌نین شهرلری
آلکسئی شوسئو

**آلکسئی ویکتورویچ شوسئو** (؛ د. ۸ اوْکتوبر ۱۸۷۳، کیشیناو، روسیه ایمپیراتورلوغو - اؤ. ۲۴ مئی ۱۹۴۹، موسکو، شوروی)، روس معمار دیر. بیر چوْخ کیلیسا، قاطار دۇراغی و آنیت اینشا ائدن *شوسئو*ین ان اؤنملی اثری لنین موزوله‌سی دیر.

## قایناقلار

## باغلانتیلار
آمازون

**آمازون** بو موردلره ایشاره ائده بیلر:
* آمازونلار
* آمازون چایی
* آمازون یاغیش مئشه‌لری
* آمازون ایالتی
* آمازون (شیرکت)
* آمازونیا، میزوری
بلم (پارا)

**بلم** ()، برزیل‌ین پارا ایالتی‌نین باشکندی و ان بؤیوک شهری دیر. اطلس اوقیانوسو یاخینلیقیندا اوْلان شهر، آمازون چایی‌نا آچیلان قاپی مؤوقعینده اوْلوب، حرکتلی بیر لیمان، هاوا لیمانی و ترمینالا صاحیب دیر. *بلم*، ۱۶۱۶ تاریخینده پورتوقال شاهلیغی طرفیندن قۇرولموش آمازون‌داکی ایلک آوروپا کوْلونی‌سی دیر.

## قایناقلار ‌

## باغلانتیلار
۲۱. یوز ایل

-**۲۱-جی عصر** عصر عصر عصر سیزدن سونراکی عصرین ایلک یئرینده یئر آلیب. او، ۲۰۰۱-جی ایل جنوری آیینین ۱-ده باشلاییب و ۲۱۰۰-جی ایل دسامبر آیینین ۳۱-ده باشا چاتاجاق. یۆز بیجی عصر.
حاجت‌تپه بیلیم‌یوردو

**حاجت‌تپه بیلیم‌یوردو** () قیساجا **HÜ**، تورکیه‌نین باشکندی آنکارا دا یئرلشن بیر دؤولت بیلیم‌یوردو دور. ۸ جولای ۱۹۶۷ تاریخینده احسان دوغراماجی طرفیندن قۇرولان بیلیم‌یوردوندا تورکجه، اینگیلیسجه، آلمانجا و فرانسیزجا اوْلماق اۆزره اؤیرنجی‌لر دؤرد دیلده تحصیل گؤرمکده دیرلر.

## گؤرونتولر

## قایناقلار

بؤلمه:بیلیم‌یوردلار
الف (اورتا دونیا)

[بندانگشتی|380x380پیکسل|بیر نیگاره کی ایلف لری گؤرسدیر [اؤرتا یئر|اؤرتا یئرلرین بؤشلییب و والینورا ساری گئدیرلر.]]
**ایلف‌لر** یادا الفلر، جی.آر.آر.تالکینین یازیلاریندا ایلک نیژاددیلار که اؤرتا دؤنیاسیندا اؤیاندیلار.

بو دؤنیادا ایلفلر هئچ واخت اؤلمزلر یادا قؤجالمازلار.

آنجاق کی ساواشدا اؤله‌لر، یادا چتین حالتینده اؤرک‌لری سینا.

اؤلندن سؤنرا اؤنلارین روحؤ، مندوس تالارلارینا، امان قاره‌سینده گئدیب و اؤردا گؤدؤرلر کی تازه‌دن گینه آیری قالیبده دؤنیایا قاییدالار.

بیر نئچه واخت اؤرتا یئرلر ده یاشاییش الیه‌ندن سؤنرا، ایلفلر والینور یئرلرینه گئتمگ اؤچؤن اؤرکلری سیخیلیر و بؤز بندرلریندن اورایا، گمی‌نن یؤلا دؤشؤرلر.

ایلف‌لر هابیت و اؤزوکلر اربابی فیلملرینده تصویره چکیلیبلر.

تالکین ایلفلرین توصیفین چؤخلی اؤروپانین شومالینده کی افسانه لریندن بیر یره ییغیب خاصا حالتینده قدیم اینگیلیسدن.

بو افسانه لر ده دییلیر که ایلفلر بؤیوک، گؤجلو، باشاریقلی، گؤیچک، وحشی طبیعتده یاشایان و اؤخچیایمیشلار

## قایناقلار.
اینگیلیسجه ویکی پدیا
اوزوک

[بندانگشتی|278x278پیکسل|بیر نیگاره [اوزوکلر اربابی-نین قیزیل اؤزوکون-دن کی سائورون توسؤطیله یارانمیشدی.]]
**اۆزۆک** یادا **اوزوگ**، بیر جؤره بارماقا سالمالی بیر زینت دیر کی چؤخلی فیلیز قیسمتین‌‌دن یارانار.

نئچه جؤره اوزوک آداملار ایشلدل‌لر کی قیچ اؤچون، بؤیون اؤچون و تؤپوق اؤچون اؤلا بیلر.

هرکسه اوزوکون سایزی فرقلی اؤلار و بدنین ایشلنن قیسمتینه یاراشیقلی یارانار.

اوزوک چوخلی باهالی فیلزلر دن مثل اؤچون قیزیل، دمیر، شیشه، گؤموش، سوموک، باهالی داشلار یادا آغاج و پیلاستیک قیسمتین-دن یارانار.

بعضا اوزوک لرین باشینا آیریدان بیر باهالی زینت اوچون داش یا الماس دان دا بیر شی قویولار.

چوخلی زینت‌لری، آداملار ایشلدرلر کی اؤز ثیروتلرین گؤرسدسینلر یادا یاراشیغینا خاطیر ایستیفاده الیه‌لر، آنجاق اوزوک صیرف بیر زینت دییر، بلکی بیر ناماد یادا نیشانه عوضی‌ده ایشلنر.

میثال اؤچون اولنمقده یا بیر گوروهون آدامی اؤلماقدا.

## قایناقلار
اینگیلیسجه ویکی پدیا
چای (ایچگی)

thumb|Fincanda çay
thumb|Çay kolunun budağı

**چای** بیر ایچگی نؤوعودور. چای بیتکیسی‌نین دملنمه‌سی ایله الده اولونان ایستی بیر ایچکی نؤوعودور. چای بیتکیسی، بوگونکو جنوب-غرب چین، تبت، شیمالی میانمار و هیندیستانین شیمال-شرقینی احاطه ائدن بؤلگه‌ده مئیدانا گلدی و بورادا موختلیف اتنیک قوروپلار طرفیندن درمان ایچکیسی اولاراق ایستیفاده ائدیلمه‌یه باشلانیلدی.

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار

بؤلمه:چای (ایچگی)