open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ایجتیماعی عدالت

[بندانگشتی| ٢٠١١-جی ايلده [میصر|ميصرده ایجتیماعی عدالت طلبی ايله گؤستری‌لر  ]]
**ایجتیماعی عدالت** — ثروت بؤلگوسو، شخصی فعالیت ایمکان‌لاری و ایجتیماعی ایمتیازلارلا اؤلچولن شخص و جمعیت آراسینداکی عدالتلی و عدالتلی موناسیبت‌لر آنلاییشی. غربده اولدوغو کیمی کؤهنه آسیا مدنیت‌لرینده ده ایجتیماعی عدالت آنلاییشی چوخ واخت فردلرین ایجتیماعی روللارینی یئرینه یئتیرمه‌لرینی و جمعیتدن لازیم اولانی آلمالارینی تأمین ائتمک پروسه‌سینه ایستیناد ائتمیشدیر.ایجتیماعی عدالت اوغروندا جاری قلوبال حرکات‌لاردا اساس دیقت ایجتیماعی حرکتلی‌لیک اوچون مانعه‌لرین قیریلماسینا، امنیت شبکه‌لری نین یارادیلماسینا و ایقتیصادی عدالته یؤنلدیلمیشدیر. 

  ایجتیماعی عدالت اینسان‌لارا اساس اوستونلوک‌لری و امکداشلیق یوکلرینی الده ائتمگه ایمکان وئرن جمعیت اینستیتوت‌لاریندا حوقوق و وظیفه‌لری تعیین ائدیر. مووافیق قوروم‌لار ثروت‌لرین عدالتلی بؤلوشدورولمه‌سینه و برابر ایمکان‌لارین تأمین ائدیلمه‌سینه تئز-تئز وئرگی‌توتما، ایجتیماعی سیقورتا، صحیّه، دؤولت مکتبی، ایجتیماعی خیدمت‌لر، امک قانون‌وئریجی‌لیگی و بازارلارین تنظیملنمه‌سی داخیلدیر.  

  عدالتی جمعیته قارشی‌لیقلی موناسیبتله علاقه‌لندیرن شرحلر مدنی عادت-عنعنه‌لرین فرقلی‌لیگی ایله واسیطه اولونور، بعضی‌لری جمعیت قارشیسیندا فردی مسئولیتی، دیگرلری حاکیمیته چاتما و اونون ایستیفاده‌سی آراسینداکی تارازلیغی وورغولاییر.

  ایجتیماعی عدالت آنلاییشینی هیپو آقوستین ایلاهیاتی و توماس پین‌ین فلسفه‌سی ایله ایزله‌مک اولارسا دا،  " ایجتیماعی عدالت "  ترمینی ١٧٨٠-جی ایللرده آچیق شکیلده ایستیفاده ائدیلمیشدیر. لویجی تاپارللی آدلی بیر کاتولیک کشیشی، عادتاً بو ترمینله علاقه‌لندیریلیر و آنتونیو روزمینی-سرباتی اثری‌ ایله ١٨٤٨-جی ایل اینقیلاب‌لاری زامانی یاییلدی. آنجاق سون آراشدیرمالار ثوبوت ائتدی کی،  "ایجتیماعی عدالت "  ایفاده‌سی نین ایستیفاده‌سی داها قدیمدیر( حتّی ١٩جو عصردن اوّل).مثلا، آنقلو-آمریکادا، فدرالیست سندلرده، نؤمره ٧-ده راست گلینیر:  "  کوننکتیکوتدا رهودئ آداسی قانون‌وئریجی‌لیگی طرفیندن ائدیلن بؤیوکلوک‌لر سببییله هیجانلانمیش قیصاص آلما مئیلینی موشاهیده ائتدیک؛ و بونا بنزر حاللاردا، دیگر حاللاردا موحاریبه ، پرقامنت یوخ، قیلینج کیمی اخلاقی عؤهده‌لیک‌لرین و ایجتیماعی عدالتین بو جور وحشیجه‌سینه پوزولمالارینی جزالاندیراجاغینی اساسلاندیریریق."   

  سون صنایع اینقیلابیندا موترقّی آمریکا حوقوق عالیم‌لری، خوصوصیله لویس براندیس و روسکو پوند بو ترمینی داها چوخ ایستیفاده ائتمگه باشلادیلار.٢٠-جی عصرین اول‌لریندن بین‌الخالق حوقوق و تأسیسات‌لارا دا داخیل ائدیلمیشدیر؛ بین‌الخالق امک تشکیلاتی‌نین یارادیلماسی حاقیندا پرئامبولادا خاطیرلادیلمیشدیر کی، " اونیورسال و داواملی صولح یالنیز ایجتیماعی عدالته اساسلاندیغی تقدیرده قورولا بیلر. " سونراکی ٢٠-جی عصرده ایجتیماعی عدالت، ایلک نؤوبه ده جان رالز طرفیندن عدالت نظریه‌سینده (١٩٧١) ایجتیماعی موقاویله فلسفه‌سی‌نین مرکزی اولموشدور.١٩٩٣-جو ایلده وین بیاننامه‌سی و فعالیت پروقرامی ایجتیماعی عدالته اینسان حاقلاری تحصیلی مقصدی کیمی یاناشیر.

## اتک‌ یازی‌لار
 
بؤلمه:سیاسی ترمینلر
چناران‌شهر

**چناران‌شهر** شومالی خوراسان اوستانی‌ بوجنورد بؤلگه‌سینده یئرلشن بیر شهردیر. بۇ شهرین ۱۳۹۵-جی ایلین آمارلارینا گوره ۳٬۳۸۰ نفر جمعیتی واردیر. بو شهرین اهالیسی خوراسان تورکجه‌سی دیلینده دانیشیرلار.

## قایناقلار

بؤلمه:بوجنورد بؤلگه‌سی
بؤلمه:شومالی خوراسان اوستانی‌نین شهرلری
باشقیردیستان دؤولت مارشی

**باشقیردیستان جومهوریتی‌نین دؤولت مارشی** (باشقیردجا:  Башҡортостан Республикаһының Дәүләт гимны;روسجا: Гимн Башкортостана) — باشقیردیستانین دؤولت مارشی‌دیر. 12  اوکتوبر 1993-جو ایلده قبول ائدیلمیش مارش 2008-جی ایل سپتامبرین 12-ده رسمی اولاراق قبول ائدیلمیشدیر.

باشقیردجا سؤزلرینی راویل بیکبایئف یازیب. روس سؤزلرینی فرید ایدریسوف (روسجا. Vladislav Torosov) یازیب.  

## سؤزلری

## اتک یازی‌لار
بؤلمه:میلی مارشلار
راز (راز و جرگلان)

**راز** شومالی خوراسان اوستانی‌ راز و جرگلان بؤلگه‌سینده یئرلشن بیر شهردیر. بۇ شهرین ۱۳۹۵-جی ایلین آمارلارینا گوره ۵۰۲۹ نفر جمعیتی واردیر.

## قایناقلار

بؤلمه:راز و جرگلان بؤلگه‌سی
بؤلمه:شومالی خوراسان اوستانی‌نین شهرلری
لوتوس (بیتکی)

**لوتوس** (، ، ، ، ، ) بیر نؤع بیتکی.
## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار

* ''Lotus'' species names
روملو

**رۇملو** یا **رۇمی** ویا **رۇم** — دوغو روم ایمپیراتورلوغو سینیرلاری ایچینده یاشامیش و روم یوردداشی حاقلارینا صاحیب اولموش خالق و یا شخص‌دیر.

## بیر ده باخ

دوغو روم ایمپیراتورلوغو

روم ایمپیراتورلوغو

## قایناقلار
ساینتولوژی

ساینتولوژی اینگیلیسجه (Scientology)
بندانگشتی|ساینتولوژی کیلیساسی
بیر اینانج حرکتی دیر بو اینانج حرکتی اینانج سیستمین اۆستۆنده دیر . بو اینانج ال رون هوبارتین یازیلارینین اۆزینن دیر. باشقا یازیجی لار دا بو یازی لارا آرتمیش لار آما چوخ هوبارتین یازی لاری دیر . هوبارت ۱۹۵۴ ده باشلادی و اؤلۆمۆنه جک ۱۹۸۶ دا بو یازیلاری و دۆشۆنجه لری یایدی. دئییشیک اینسان لار هوبارتین یازی لاریندان دئییشیک آنلاما یئتیشمیش لر .

ساینتولوژینین بعضی اؤلکه لر ده کیلیسا سی وار .

## ساینتولوژی اینانجی نه دیر؟
۱-ساینتولوژی معنی سی بیلیمسل اینانج یوخسا دین دیر . و بو سؤزۆن اصلی معنی سی بیلیم اوخوماق و آراشدیرماق دیر.

۲-کیشی بدن دن دۆزلمیش ذهن و روح ، روح اینسانین اؤزۆ دور اینسان ذهن و بدنین ایشلدیر.

۳- یاشامین هدفی نیجات تاپماق .

۴- ضررلی مواد ایشلتممه لی دیر.

۵-یاخینلیق ، دوغرولوق و ایلیشکی (ایرتیباط) بیزه باشقا اینسان لارنان یولا گلمک اۆچۆن یاردیم ائدیر.

۶-اؤزۆوه گؤره و یاشامووا گؤره داها یاخچی حیس ائتمک داها اؤزگۆر اولماق دیر.بو نیسبت حیسه تون نیسبتی دئییلیر.

۷-تانیم اینسان لارا دۆشۆنجه لره باخماق و اونلاری داها یاخچی آنلاماغا یاردیم ائدیر. بو دؤوره ده اینسان لارا داها اویقون اولماق حیسین وئریر.

۸-تانیم چوخ آجی دیر.

## اینانان لارین ساییسی
دۆنیا دا ۱۳ _ ۱۵ میلیون کیشی(نفر) بو دینی قبول ائتمیش لر. آما بعضی لر بو اینانجین اینانان لارینین ساییسین ۱۰۰ مین کیشی بیلیر لر و أن چوخ آمریکا بیرلشمیش ایلاتلرینده اولدوغونو دئییرلر.

## قایناقلار
گونئی کوره بايراغی

**گونئی کوره بایراغی** — کوره جومهوریتی‌نین دؤولت بایراغی     

گؤنئی کوره‌نین بایراغینداکی آغ رنگ کوره خالقی‌نین میلی رنگی حساب ائدیلیر. بایراغین مرکزینده یئرلشن نیشان بوتؤو قبول ائدیلن کایناتا اولان باخیش‌لاری عکس ائتدیریر (تائوئیزم). بو نیشاندا 2 عکس انرژی،  "این "  و " یان "  بیر-بیری ایله هم بیرلشیر، هم ده قارشیلیقلی علاقه یارادیر.  " این-یان "  بؤیوک باشلانغیجین سنتزی اولوب، کوره دیلینده  " **تِقیک**/**theqık** "  آدلانیر. بونا گؤره ده کوره بایراغی  "**تقیککی**/**theqıkki** "  آدلاندیریلیر. بایراغین کونجلرینده تریقرام‌لار یئرلشیر. تریقرام‌لار دا، اؤز نؤوبه‌سینده، " این "  (قیریق-قیریق زولاق‌لار) و  " یان " دان (بوتؤو زولاق‌لار) تشکیل اولونوب. تریقرام‌لار یوخاری سول کونجدن ساعات عقربی ایستیقامتینده آشاغیداکی معنالاری داشیییر: سما، جنوب و یای؛ آی، غرب، پاییز و سو؛ تورپاق، شیمال، قیش؛ گونش، شرق، باهار، اود. قارا رنگ ساییقلیغین، مؤحکملیگین، عدالتین و بکارتین رمزی‌دیر. اؤلچوسو 2:3 نیسبتینده دیر.  

## قایناق
بؤلمه:بایراقلار

بؤلمه:اؤلکه‌لر بایراغی
تاکسونومی (بیولوژی)

بیولوژی-ده **تاکسونومی** () اوْرتاق خوصوصیتلره اَساسلاناراق بیولوژی اوْرقانیزملرین قروپلارینی آدلاندیرماق، مۆعین ائتمک (اَطرافیندا قئید ائتمک) و تصنیفاتینین علمی تدقیقیدیر.

## نوتلار

## قایناقلار

## کیتابلار

* 
* 
* 
*
* Wiley, Edward O. and Bruce S. Lieberman. 2011. "Phylogenetics: Theory and Practice of Phylogenetic Systematics", 2nd edn. 

## ائشیک باغلانتیلاری
* تاکسونومی نه‌دیر؟ ''لندن طبیعت تاریخینین موزه‌سی''نده
* تاکسونومی ن‌سی‌بی‌آی *میلّی بیوتکنولوژی معلوماتینین مرکزینده*
* Taxonomy at UniProt the *Universal Protein Resource*
* ITIS the *Integrated Taxonomic Information System*
* CETaF the *Consortium of European Taxonomic Facilities*
* Wikispecies *free species directory*
* Biological classification. 



بؤلمه:بیولوژی سینیفلاندیرما
دسته (بیولوژی)

**دسته** (، ) لینه تاکسونومی‌سینداکی سککیز اَساس تاکسونومی سلسله‌مراتب دره‌جه‌لردن بیریدیر. عائیله و کلاس آراسیندا صینیفلاندیریلیر.

## قایناقلار

*
یاریم‌قانادلیلار

**یاریم‌قانادلیلار** () (؛ ) قروپلار داخیلینده ۸۰٬۰۰۰-دن چوْخ نؤوعدان عیبارت اوْلان، عادتا **حقیقی حشره‌لر** آدلانان حشره‌لر دسته‌سی دیر.

## نوتلار

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار

*Cladogram of Hemiptera at Tree of Life Project
تئومان

سولاله‌سی: هون سولاله‌سی

دوغوم: ....

اؤزوندن اؤنجه: ...

اؤزوندن سونرا: موده خان(مته خان)

اؤلوم: میلاددان اؤنجه 209

حؤکم سورمه‌سی: میلاددان اؤنجه 220- میلاددان اؤنجه 209-نجو ایللر

خانیمی: ...

اوشاقلاری: 1. موده خان، 2. ....

## عمومی معلومات
هون حؤکمدارلارینین ایچینده بیزه معلوم اولان تئومان خان (تومان) اصلی آشینا نسلیندن اولان *[[اوغوز خان|اوغوز]]*ون نسلیندن‌دیر. او شجره تراکمه کیتابینین یازاری ابوالغازی بهادورخانین اوغوزنامه‌سینده قاراخان دئیه قئید ائدیلمیشدیر. او میلاددان اؤنجه اۆچونجو عصرده یاشاییب و ایلک هون حؤکمداری‌دیر. اونون لقبی یابقو اولاراق دئییلمیشدیر. میلاددان اؤنجه 220-221-نجی ایللرده تاختا چیخمیش هون طایفالارینین باشچی‌سی اولموشدور. بو باشچیلارا یابقو دا دئییلیردی، اونا گؤره اونا تومان یابقو(بئیگو) دا دئییردیلر. تومان خانین آتا-بابالاری تورکیستان(توران)تورپاقلاریندان چین-ماچینین دمیرقازیق یوردونا گلیب بیر نئچه عائیله اولاراق اورادا یئرلشمیشدیرلر. تومان خانین ایکی خانیمیندان ایکی اوغلو اولموشدور. ایلک خانیمیندان موده خان(موتون، مته)، ایکینجی خانیمیندان ایسه بیر اوغلو وار ایدی. تومان خان موده خانی تاختا میراثچی ائتمه‌یی روا گؤرمه‌میشدیر. اونون اۆچون او کیچیک اوغلونو تاختا چیخارماق ایسته‌ییردی. آمّا موده خان آتاسی‌نین یانلیش دوشوندویونه اینانیردی. تومان خان، موده‌نی دوه‌چی طایفالارینا(یوئه‌چی طایفاسینا) گیروو اولاراق وئردی. موده خان، آتاسینین کیچیک اوغلونو تاج-تاخت میراثچی‌سی ائتمک ایسته‌دیگینی ائشیدیب دوستاقدان قاچاراق اؤزونه ۱۰٬۰۰۰ نفرلیک قوشون ییغیب آتاسی ایله بؤیوک ساواش باشلادی. نتیجه‌ده آتاسی، کیچیک قارداشی و اؤگئی آناسی بو ساواشدا اؤلدو و موده خان تاختا صاحیب اولدو.   
## قایناقلار
*    تورکمنجه ویکیپدیادان، یوخلاما تاریخی ۱۰ آذر ۱۳۹۵

بؤلمه:تورک تاریخی
قاضی (مانه و سملقان)

**قاضی** شومالی خوراسان اوستانی‌ مانه و سملقان بؤلگه‌سینده یئرلشن بیر شهردیر. بۇ شهرین ۱۳۹۵-جی ایلین آمارلارینا گوره ۲٬۴۲۸ نفر جمعیتی واردیر.

## قایناقلار

بؤلمه:مانه و سملقان بؤلگه‌سی
بؤلمه:شومالی خوراسان اوستانی‌نین شهرلری
منچیلیک

**منچیلیک** ()  یعنی تک اؤزۆنه گؤره دۆشۆنمک باشقا لارینا قولاق آسماماق. بئله کی چوخ اؤزۆن گؤرور و باشقا لارینا دیر ورمز.

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار
* Is Human Nature Fundamentally Selfish or Altruistic?

بؤلمه:حیات فلسفه‌سی
هیجان

**هیجان** — اینسانین عۆضوی (اورقانیک) احتیاجینین تأمین اوْلونوب-اوْلونماماسی ایله علاقه‌دار دیر. هیجان جانلی وارلیغین، اوْرقانیزمین دۇرومونو و خاریجی ائتکیلری‌نین بیولوژی اهمیّتینی مۆعیّنلشدیرمک احتیاجی ایله باغلیدیر.

هیجانلار اینسان تجروبه‌سینین حیسّی حساب اوْلونور. اوْنلار اطراف عالمله، جمعیّتله قارشیلیق‌لی موناسیبتلری زنگینلشدیریر و خاطیره‌لره دینامیکلیک وئریر.

## هیجان آنلاییشی
پسیکولوقلارین فرقلی شرحلرینی عۆمومیلشدیره‌رک بئله بیر نتیجه‌یه گلمک اوْلار کی، چوْخ حاللاردا هیجانلار اینسانین ایندیکی آندا نه‌یه‌سه و یا کیمه‌سه موناسیبتی‌له علاقه دار کئچیردیگی یاشانتیلار کیمی آنلاشیلیر.

## هیجانی ایفاده‌لر

#محبّت، سئوینج، خوشبخت‌لیک
#تعجّوب
#ایضطیراب، قوْرخو
#قطعیّت، غضب
#ایکراه

هیجان داها ساده حیسّ اوْلوب، اساساً اورقانیک احتیاجلارین، مثلاً، یئمه‌یه، تمیز هاوایا، سویا و .. اوْلان احتیاجلارین اؤده‌نیلمه‌سی ایله علاقه‌دار دیر. بۇ جهتدن هیجان حئیوانلاردا دا واردیر.

## بیر ده باخ
دویغو

پسیکولوژی

## خاریجی کئچیدلر
هیجان

## قایناقلار
 

بؤلمه:Emotion
بؤلمه:Limbic system
بؤلمه:Subjective experience
اوبا

[300px|بندانگشتی|[شاهسون اوباسی، ساوالان]]

**اوْبا** هم کؤچری-مالدار ایجماع عوضولرینه مخصوص خوصوصی قوروم (بیرلیک) و هم ده اوْتوراق اهالینین مۆوقّتی یاشاییش مسکنی اوْلموش، تدریجله دائیمی یاشاییش مسکنینه – کنده چئوریلمیشدیر. کئچمیشده آذربایجاندا چوخ گئنیش شکیلده ایستیفاده اولونوردو و ۲۱-جی عصرده ده آذربایجانین کؤچریلری آراسیندا گئنیش شکیلده قوللانیلیر.

## بیر ده باخ
یورد (چادیر)

چادیر

آلاچیق

## قایناقلار

*
چادیر

200px|بندانگشتی|سفر چادیری

**چادیر** بیر دیرَگه چرچیوه علاوه‌سی ایله و اطرافینا پارچا چکیلمه‌سی ایله یارادیلان، ایپلرله دستکلنیلن موختلیف ماتریاللاردان عیبارت اوْلان سیغیناجاق یئر دیر.

## بیر ده باخ
یورد (چادیر)

اوبا

آلاچیق

## قایناقلار

*
چادرا

[200px|بندانگشتی|[آذربایجاندا و ایراندا ایستیفاده اولونان قارا چادرا]]

**چادرا** (çadra) یا **چارشاب** قادینلارین باشدان توپوغا دک بدنلرینی اؤرتمک اۆچون ایشلتدیکلری بۆرونجک. چادرالار چوخونلوقدا قارا و آغ رنگلی اولورلار. موسلمان قادینلاری آراسیندا داها چوخ یایغین ایستیفاده اولونور.

## بیر ده باخ
حیجاب

چادیر

## قایناقلار

*
بؤلمه:پالتار
ارینتی

[200px|بندانگشتی|۱۴-جو عصره عایید بۆرونج ارینتی‌سیندن حاضیرلانمیش سو قابی، [میصر]]
**ارینتی** یا **خلیطه** (**آلیاژ** و **آلاشیم** دا دئییلیر) ایکی و داها آرتیق فیلیزلردن آلینمیش، فیلیز خاصّه‌لی ماکروسکوپیک بیرجینسلی سیستمدیر. ارینتی‌لر اَساس عۆنصورون آدی ایله آدلانیر (مثلاً: دمیر ارینتی‌سی، چوْدن ارینتی‌سی، آلومینیوم ارینتی‌سی).

## بیر ده باخ
فیلیز

پولاد

## قایناقلار

*

بؤلمه:فیلیز
بؤلمه:ارینتی
قلیبله‌مه

[200px|بندانگشتی|[پلاستیک تزریقینده ایستیفاده اوْلونان قلیبلردن بیر اؤرنک]]

**قلیبله‌مه**، **قلیب قاییرما** یا **قالیب قاییرما** (اینگیلیسجه: molding یا moulding) قلیب و یا ماتریس آدلانان جامید و برک چرچیوه‌دن ایستیفاده ائدرک مایع و یا الاستیک خام مادّه‌نین فوْرملاشدیریلماسی یوْلو ایله ایستحصال پروسسیدیر. بۇنون اؤزو سوْن شئیین نۆمونه‌سی و یا مودلیندن ایستیفاده ائتمکله حاضیرلانمیش اوْلا بیلر.

## بیر ده باخ
قلیب

## قایناقلار

*

بؤلمه:صنعت
قلیب

**قلیب** (qəlib) یا **قالیب** (اینگیلیسجه: mold یا mould) دمیر یا باشقا فیلیزلردن یا جامید مادّه‌لردن قاییریلمیش ایچی بوش قابلارا وئریلن آددیر. صنعتده و مطبخده ایشلنیر.

باخ: قلیبله‌مه
شئی

**شئی**، **اوْبیئکت** یا **نسنه** بونلارا ایشاره ائده بیلر:

* اوبیئکت (فلسفه)

* شئی (ریاضیات)

* فیزیکی جیسم
پروسس

**پروْسِس**، **پروْسه** (prosə) یا **سۆرج** (لاتینجه: processus) — شئیین زامان چرچیوه‌سینده وضعیّتی‌نین کمیّت و کئیفیّت باخیمیندان تدریجا دییشمه‌سی؛ بیر بیرینه باغلی اوْلان حرکتلرین جمعی، هانسیسا بیر ایشین گئدیشی.
پولاد

[200px|بندانگشتی|پولاد [کابل]]
**پوْلاد** یا **چلیک** (اینگیلیسجه: steel) آیری دمیر فورملاری ایله مۆقاییسه‌ده تکمیللشدیریلمیش مؤحکملیگه و قیریلما مۆقاویمتینه مالیک اولان دمیر و کربوندان تشکیل اولموش بیر ارینتی دیر. بیر چوْخ باشقا اِلِمِنتلر مؤوجود اولا بیلر و یا علاوه ائدیله بیلر. یئییلمه و اوکسیدلشمه‌یه قارشی موقاویم اولان پاسلانمایان پولادلار عادتا علاوه ۱۱% کروم طلب ائدیر. یۆکسک گرگینلیک گۆجونه و آشاغی قیمته گؤره پولاد بینالاردا، آلت‌یاپیلاردا، آلتلرده، گمیلرده، قاطارلاردا، اوتوموبیللرده، ماشینلاردا، الکتریک جیهازلاریندا و سیلاحلاردا ایستیفاده اوْلونور.

## بیر ده باخ
فیلیز

دمیر

پاسلانماز پولاد

## قایناقلار

*

بؤلمه:فیلیز
بؤلمه:ارینتی
بؤلمه:دمیر
میخ

[200px|بندانگشتی|[پولاد میخلار]]
**میٛخ** یا **میسمار** تکنیکده تطبیق اوْلونان فیلیزدن حاضیرلانمیش، بیر اۇجو ایتی، باشقا اۇجو یاستی شکلینده اوْلان بیرلشدیریجی اِلِمنت دیر. اوْ، چکیجین کؤمگی ایله تاختایا یا دیوارا چالینیر. میخ تاختا لؤوحه‌لری فیکس ائتمک و یا ترپنمز برکیتمک اۆچون تطبیق اوْلونور. ان گئنیش یاییلمیش میخلار پولاددان، میسدن و بۆرونجدن حاضیرلانیر. چکیج عوضینه میخلار خوصوصی سیخیلمیش هاوا ایله ایشله‌ین میخلایان آلتی کؤمگی ایله ده تاختایا وورولا بیلر. میخ ان قدیم بیرلشدیریجی اِلِمنت حساب اوْلونور.

## بیر ده باخ
چکیج

## قایناقلار

*

بؤلمه:ماشین قاییرما
بؤلمه:آلتلر
يانديريلميش تورپاق سیاستی

[بندانگشتی| تورک عسگرلری یونان‌لارین گئری چکیلرکن داغیتدیقلاری [ایزمیر شهرینده، ۱۹۲۲-جی ایل.  ]]
**یاندیریلمیش تورپاق  سیاستی** — گئری چکیلن قوشون‌لارین هوجوم ائدن طرفین ایستیفاده ائده بیلمه‌مه‌سی اوچون دوشمن اوچون بوتون حیاتی اهمیتلی واسیطه‌لرین (ارزاق، یاناجاق و س.) و هر هانسی بیر صنایع، کند تصروفاتی و مولکی اوبیئکت‌لری تام و گئنیش میقیاسلی محو ائدیلمه‌سینی حیاتا کئچیرن دؤیوش اوصولو. 

  " یاندیریلمیش تورپاق "  ترمینی یالنیز گئری چکیلن اوردونون هوجوم ائدن طرف اوچون حیاتی اهمیت کسب ائدن آلت‌یاپی‌لارین داغیدیلماسی دؤیوش عملیات‌لارینا عاییددیر.  

۱۹۷۷-جی ایل  ژنو کونوانسیونونون بیر نؤمره‌لی پروتوکولونون ۵۴-جو مادّه‌سی ایله  "یاندیریلمیش تورپاق"  سیاستی  قاداغان اولونموشدور. 

## اتک‌ یازی‌لار

بؤلمه:ساواش
بؤلمه:ساواش ترمین‌لری
مکانیک موهندیسلیگی

[200px|بندانگشتی|[بوقاتی وئیرون اوتوموبیلی‌نین موتورو]]
**مکانیک مۆهندیسلیگی** یا **ماشین‌قاییرما** (اینگیلیسجه: Mechanical engineering)— آغیر صنایئعین بیر ساحه‌سی اوْلوب مۆختلیف ماشینلار، آوادانلیقلار، جیهازلار، هابئله مۆدافیعه اهمیّتلی محصوللار و ایستهلاک ماللاری ایستحصال ائدن ایقتیصادیّات ساحه‌سی دیر.

## بیر ده باخ
موهندیسلیک

## قایناقلار

*

بؤلمه:موهندیسلیک
بام و صفی‌آباد بؤلگه‌سی

**ٰبام و صفی‌آباد بؤلگه‌سی** ()، ایران شومالی خوراسان اوستانیندا یئرلشن بیر بؤلگه‌دیر. بو بؤلگه‌نین مرکزی صفی‌آباد شهریدیر. بو بؤلگه‌نین 1395-جی ایلین آمارلارینا گوره ۱۶٬۸۸۷ نفر جمعیتی واردیر.

## ایداری بؤلونوش

## قایناقلار

* اطلس گیتاشناسی استان‌های ایران [Atlas Gitashenasi Ostanhaye Iran] (*[https://web.archive.org/web/20070522192425/http://www.gitashenasi.com/En/Product/Index.cfm?I=9 Gitashenasi Province Atlas of Iran]*)

بؤلمه:بام و صفی‌آباد بؤلگه‌سی
بؤلمه:شومالی خوراسان اوستانی‌نین بؤلگه‌لری
چکیج

200px|بندانگشتی|بیر چکیج
**چکیج** یا **توخماق** — میخ وورماق، فیلیز دؤیمک و باشقا بۇ کیمی ایشلرده ایستیفاده اوْلونان تاختا و یا فیلیز دسته‌لی مۆختلیف فوْرملو فیلیز آلت دیر. چکیج اینسان طرفیندن ایستیفاده ائدیلن ان قدیم آلتلردن بیری دیر.

## بیر ده باخ
میخ

## قایناقلار

*

بؤلمه:ماشین قاییرما
بؤلمه:آلتلر
الکترونیک موسیقی

بندانگشتی|الکترونیک موزیکین یاپیملاری
**الکترونیک موسیقی** () بیر نؤوع موزیک دیر. بو موزیک الکترونیک یاپیملارییلا چالینیر. اؤرنک سینفسایزر، کامپیوتر و بعضا تئیپ رکوردر.

## قایناقلار

بؤلمه:الکترونیک موسیقی
بؤلمه:۲۱. یوز ایلده موسیقی
ایکی دوارت

**ایکی دوارت** (اینگیلیسجه: Eike Duarte) بریتانیالی اویونچو. ایکی دوارت ۱۷ فوریه ۱۹۹۷ تاریخینده ریو د ژانیرو شهرینده حیاتا گؤز آچیب. 

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار
*ایکی دوارت – IMDb

بؤلمه:یاشایان اینسانلار
بؤلمه:۱۹۹۷-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:اویونچولار
کؤک سللول

[200px|بندانگشتی|[اینسانین کؤک سللوللاری]]
**کؤک سللول** باشقا جۆر سللول‌لارا چئوریله بیلن سللول‌لارا دئییلیر. اوْنلار هابئله بؤلونه‌رک اؤزلرینه بنزر کؤک سللول‌لار یارادا بیلرلر. بۇ سللول‌لار هابئله سۆتون و یا کؤتوک سللول‌لاری دا آدلانیر. سۆتون سللول‌لارین تکنولوژیسی سللول‌لارین اینکیشافی و  چئوریلمه‌سی پروسسلرینین قبول اوْلونموش عنعنه‌وی فوْرموندان تامامیله فرقلنیر. بۇ سللول‌لار واسیطه‌سیله آیری-آیری سللول‌لارین، توخومالارین و حتّا تام بیر اوْرقانیزمین کلوْنلاشدیریلماسی مۆمکوندور.

## بیر ده باخ
سللول

بیولوژی

## قایناقلار

*

بؤلمه:بیولوژی
حیرفه

thumb|Doktoru, papazı ve avukatına danışan bir çiftçinin 19. yüzyıl gravürü
**حیرفه** یا دا **پئشه** و یا **پیشه** یوخسا **مسلک** اینسانین فیزیکی و معنوی گوجونون تطبیق ساحه‌سی اولوب، خوصوصی حاضیرلیق و ایش تجروبه‌سی نتیجه‌سینده نظری بیلیکلره و تجروبی وردیشلره ییه‌لنمیش اینسانین اَمَک فعالیتی‌دیر.

## قایناقلار

بؤلمه:شوغل‌لار
محمتچيک

بندانگشتی|  سنگرده توفنگ‌لرينه سونگو تاخمیش هوجوم امرينی گؤزله ين گؤزله‌ین محمتچیک‌لر، ۱۹۲۲.
**محمتچیک** (تورکیه تورکجه‌سی. Mehmetçik) — عثمانلی و تورکیه اوردولاریندا خیدمت ائده‌نه وئریلن آددیر. سینونیمی  " عسگر " -دیر.  

## اتیمولوژی
  تورکیه سیلاحلی گوجلری‌نین رسمی درگیسی اولان سیلاحلی گوجلر درگیسینده تورکیه عسگرلری اوچون گئنیش شکیلده ایستیفاده اولونان محمتچیک آدی‌نین منشایی حاقیندا  " ۱۹۱۲-جی ایلین ژانویه‌سینده، تریپولیتانیادا باش وئرن توبروک ساواشیندا محمت آدلی عسگر شهید اولدو. اون‌باشی (اون عسگرین کوماندیری) بو حادیثه‌دن خبر توتاندا ظابیطه دؤنوب:  " کوماندیر محمت شهید اولدو! " -دئیه قیشقیردی. ظابیط ده:  " واه، محمتچیک، واه "  — دئدی. ظابیط ائشیدن عسگرلردن شهید اولان عسگرین آدینی محمتچیک ظن ائدیب، "محمتچیک شهید اولدو "  دئیه قیشقیردیلار. عرب عسگرلرده محمدجیک، محمدجیک شهید اولدو "  دئیه قیشقیردیلار. آلای یازیسی دا دفترده:  " ایلک شهیدیمیز محمت اولدو "  — دئیه یازدی. او گون شهید اولان، غازی اولان آما آدی بیلینمه‌ین‌لرین هامیسینا  "محمتچیک "  دئییلدی "  فورماسیندا ایضاحات وئریلمیشدیر.او حادیثه‌دن سونرا اهالی بوتون عسگرلره  " محمتچیک "  دئمگه باشلادی.  

## اتک‌یازی‌لار
بؤلمه:ساواش ترمین‌لری
مودرن ایستاندارد عرب دیلی

**مودرن عربجه** یوخسا **مودرن ایستاندارد عرب دیلی** عرب متنلری‌نین چوخونون یازیلدیغی دیلدیر کی، خالق آراسیندا عومومی دیل (عومومی عربجه) آدلانیر. قورآن و قورآن ایله باغلی اثرلرده بو دیلین قراماتیک قایدالاریندان ایستیفاده ائدیلیر. بوندان علاوه، بو دیل ایسلام بؤلگه‌لرینده ده یۆرۆلۆکده‌دیر.

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار

* Modern Standard Arabic 
* Online Classical Arabic Reader 
* 
* Yamli Editor - The Smart Arabic Keyboard (with automatic conversions and dictionary for better selections)
* Rule-based analysis and generation of Modern Standard Arabic 
 

بؤلمه:ایستاندارد دیللر
بؤلمه:عرب دیللری
طوغرول‌جرد بؤلومو

**طوغرول‌جِرد بؤلومو** (فارسجا: بخش طغرالجرد یا بخش **طغرل‌جرد**) ایران کیرمان اوستانینین کوهبنان بؤلگه‌سینده یئرلشن بیر بؤلومدور. بو بؤلومون مرکزی کیان‌شهر شهریدیر. بو بؤلومون 1395-جی ایلین آمارلارینا گوره ۵٬۸۹۳ نفر جمعیتی واردیر.

## قایناقلار

* اطلس گیتاشناسی استان‌های ایران [Atlas Gitashenasi Ostanhaye Iran] (*[https://web.archive.org/web/20070522192425/http://www.gitashenasi.com/En/Product/Index.cfm?I=9 Gitashenasi Province Atlas of Iran]*)

بؤلمه:کوهبنان بؤلگه‌سی
طوغرول‌جرد قصبه‌سی

**طوغرول‌جِرد قصبه‌سی** (فارسجا: دهستان طغرالجرد یا دهستان **طغرل‌جرد**) ایران کیرمان اوستانینین کوهبنان بؤلگه‌سینین طوغرول‌جرد بؤلومونده یئرلشن بیر قصبه دیر. بو قصبه‌نین مرکزی کیان‌شهر شهریدیر. بو قصبه‌نین 1395-جی ایلین آمارلارینا گوره ۱٬۳۵۰ نفر جمعیتی واردیر.

## قایناقلار

* اطلس گیتاشناسی استان‌های ایران [Atlas Gitashenasi Ostanhaye Iran] (*[https://web.archive.org/web/20070522192425/http://www.gitashenasi.com/En/Product/Index.cfm?I=9 Gitashenasi Province Atlas of Iran]*)

بؤلمه:کوهبنان بؤلگه‌سی
قاز (دقیقلشدیرمه)

**قاز** بو موریدلره ایشاره ائده بیلر:

* قاز، ماده‌نین دؤرد حالتیندن بیریدیر
* قاز (قوش)، بیر نؤوع حئیوان دیر
سیمنان بؤلگه‌سی

**سیمنان بؤلگه‌سی** ()، ایران سیمنان اوستانیندا یئرلشن بیر بؤلگه‌دیر. بو بؤلگه‌نین مرکزی سیمنان شهریدیر. بو بؤلگه‌نین 1395-جی ایلین آمارلارینا گوره ۱۹۶۵۲۱ نفر جمعیتی واردیر.

## ایداری بؤلونوش
* بخش مرکزی شهرستان سمنان
** دهستان حومه سمنان
شهر: سمنان

## قایناقلار

* اطلس گیتاشناسی استان‌های ایران [Atlas Gitashenasi Ostanhaye Iran] (*[https://web.archive.org/web/20070522192425/http://www.gitashenasi.com/En/Product/Index.cfm?I=9 Gitashenasi Province Atlas of Iran]*)

بؤلمه:سیمنان بؤلگه‌سی
بؤلمه:سیمنان اوستانی‌نین بؤلگه‌لری
تیبت یایلاسی

**تیبت یایلاسی** یا **تبّت یایلاسی** (,  also known as the **Qinghai–Tibet Plateau** or the **Qing–Zang Plateau** () یا دا **هیمالیا یایلاسی** آدی ایله تانینان هیندیستاندا، آسیانین مرکزینده، چین اؤلکه‌سی‌نین غربینده و هیندیستانین شومالیندا یئرلشن بیر یایلا دیر.

## قایناقلار
هیندوکوش داغلاری

**هیندو کوش داغلاری** آسیانین مرکزینده، افغانیستاندا و قیسماً پاکیستانین شومالیندا یئرلشن بیر سیراداغدیر.

## قایناقلار
موکریان

**موکریان** اراضیسی بوگون غربی آذربایجان اوستانینین جنوبوندا یئرلشن سولدوز، اوشنویه، قوشاچای، چهاربورج، باروق، خانا، سویوق‌بولاق، بوکان، سایین‌قالا، تیکان‌تپه و ساری‌داش بؤلگه‌لرینه و هابئله کوردوستان اوستانی‌نین شومالیندا یئرلشن ترجان قصبه‌سینه (باغلوجا کندی‌نین مرکزلیگینه) شامیل اولور. بعضیلری کوردوستان آدینی دا یالنیز موکریانین مرکزی و غربی بؤلگه‌لری اوچون ایشلدیرلر. ۱۳۹۵–جی ایله قدر اولان دؤولتی معلوماتلارا و سیاسی بؤلگه‌لره گؤره، سویوق‌بولاق موکریانین ان بؤیوک شهری و بوکان موکریانین ان چوخ نوفوسلو شهری حساب اولونور. ساققیز بؤلگه‌سی'نین ترجان قصبه‌سی‌نی نظره آلینمادان، موکریان منطقه‌سی‌نین ساحه‌سی ۱۷٬۹۴۶ کیلومتر موربع دیر و اهالی ساییسی دا ۱۳۹۵–جی ایلین نوفوس ساییسی اساسیندا ۱٬۳۶۱٬۸۸۱ نفر ایمیش.

## قایناقلار

بؤلمه:غربی آذربایجان اوستانی‌نین جوغرافیاسی
زیروه

[200px|بندانگشتی|دونیانین اَن یۆکسک نوقته‌سی [اورست]]
**زیروه** یا **قولّه** — داغ، داغ سیلسیله‌سی و یا داغ ییغینی‌نین اَن یۆکسک حیصّه‌سینه دئییلیر. تکتونیک قورولوشوندان، اوْنو تشکیل ائدن قایالارین لیتولوژی ترکیبیندن، دنۇداسیا (لۆتلندیرمه) پروسسلرینین خوصوصیتلریندن آسیلی اوْلاراق زیروه‌لر پیک، فلاتا بنزر فوْرمدا اوْلا بیلر. دۆنیادا ان یۆکسک زیروه هیمالیا داغلاریندا اورست (۸۸۴۸ متر)، آذربایجاندا ایسه ساوالان داغی (۴۸۱۱ متر) دیر .

## بیر ده باخ
داغ

ژئولوژی

## قایناقلار

*
نرد

نرد اینگیلیسجه (Backgammon) 

نرد بیر نووع اویون دور .بو اویون ایکی طرفلی دیر. هر طرف بیر تاسی وار و قطعه لری نرده ده حرکت وئریر لر.

## قایناقلار
عیبادت

**عیبادت**، عومومیتله بیر تانری‌یا یؤنه‌لیک یاپیلان ایشلرین آدی دیر. عیبادت فرقلی دینلرده فرقلی شکیل‌لرده یاپیلا بیلیر. عیبادت عربجه‌ده، "***عبادة***" سؤزلوگوندن آلینمیش دیر کی تۆرکجه‌ده قارشی‌لیغی "*** تاپینما***" دیر.

## دینلرده عیبادت
### ایسلام

ایسلام‌دا عیبادت، *[[الله|آلله]]ا* قارشی گؤستریله بیله‌جک سایقی و حؤرمت دئمک دیر. عیبادت تانری‌نین امرلری‌نی یئرینه گتیرمک و  یاساخلادیغی بۆتۆن حاراملاردان اوزاقلاشماق معناسیندا دیر. صوفی‌لیک‌ده *آلله* اۆچۆن یاپیلان هر شئی عیبادت دیر.
ایسلامدا عیبادت دؤرد شکیلدن عیبارت دیر:

اۆرکدن عیبادت: توحید و آللها باغلیلیق.

فیزیکی عیبادت: ناماز قیلما و اوْروج توتما.

مالی عیبادت: زکات وئرمک و قۇربان کسمک.

ماددی و فیزیکی عیبادت: حج عملی‌نی یئرینه گتیرمک.

### خریستیانلیق

خریستیانلیق‌دا عیبادتین اؤزللیگی، اؤنجه‌لیکله قلبی و ذیهنی اوْلماسی دیر و تانری ایله باغلانتی قلب و ذیهن‌سل اوْلاراق تانری‌یا دیقت ائتمکدیر. ووجودون اؤزللیگینه گلینجه، ایکینجی درجه‌ده دیر و آیاقدا دورماق، اوْتورماق و یا باشقا  شکیلده اوْلماق کیمی موعیین بیر پوْزیسیونو گرکتیرمز. خریستیانلار آراسیندا ان اؤنه چیخان عیبادت شکلی اوْلان خریستیانلیق نامازی فردی دیر. خریستیانلار سۆدگونلری (یکشنبه) کلیسادا عیبادت ائتمک اۆچۆن توْپلانیر، اینجیل‌دن بیر بؤلوم اوْخور، ماهنؽ سؤیلر و آردیندان خوطبه دینلرلر. خریستیانلیقدا اوْروج توتماق و صدقه وئرمک عیبادت فوْرمتلری دیر و ایسته‌گه باغلی دیر. اوْروجا گلینجه، بۇنون اۆچۆن موعیین بیر زامان یوْخدور، آنجاق بعضی خریستیانلار آینی گونلری (جومعه) و پاک بایرامیندان اؤنجه‌کی گونلرده اوْروج توتماغی ترجیح ائدرلر. حججه گلینجه، مسیح هئچ بیر موقدس یئره حج امری وئرمه‌میشدیر، آنجاق خریستیانلار قودسو مسیحین یاشادیغی یئر گؤرمک اۆچۆن، عیبادت نیتی ایله زیارت ائدرلر.

### یهودیلیک

یهودیلیک‌ده عیبادت، موسی کیتابلاری و عهد عتیق‌ده یئر آلان یهودی یاسالارینا و یا تلمودا یازیلان خاخام آچیقلامالاریندا یئر آلان سؤزلو یاسالارا اۇیماقلا عومومیلشدیریلیب. یهودیلرین قودسدا جمعلشدیغی اسکی گۆنلرده، قوربان کسمک یهودیلیغین ان اؤنده گلن عیبادت شکیلی ایدی. آنجاق یهودیلر قودسو ترک ائتدیکدن سوْنرا، تلمودا گؤره ان یاخشی عیبادت نؤوعو اوْلان ناماز، اوْنلارا ترجیح ائدیلدی. یهودیلیکده دوعالار صوبح، ناهار و گۆن باتیمیندان سوْنرا اوْلماق اۆزره گونده اۆچ دفعه اوْخونور. یهودیلر آیریجا شبات گۆنو، هر آیین ایلک گونو و بایراملاردا، کنیسه‌ده دوعا ائتمک اۆچۆن توپلانیرلار. یهودیلر نامازلاری‌نی آیاقدا قیلیرلار و بو نه‌دنله عبری‌ده اوْنا "آیاقدا دۇرما نامازی" دئییلیر. دوعا،  تانریا شوکران، اؤوگو و سیتاییش ایله باشلار و یهودی‌نین اؤزونه موراجیعت‌لری‌نی ائحتیوا ائدن دوعالارلا سوْنا چاتار. یهودی بایراملاری‌نی قوتلاماق و حلال یئمک یئمک یهودیلیک‌ده عیبادت شکیللری دیر. گئییم و عاییله فردلری ایله توْپلوم آراسینداکی ایلیشکی‌لر کیمی فرد، عاییله و توْپلوم یاشامی‌نین دۆزنله‌مه‌سینه مربوط یاسالار دا واردیر.

### بودیزم

بودیزم‌ده عیبادت، بودانین تعلیم‌لری‌نی ایزله‌یه‌رک یاخشی ایشلر گؤرمک، اؤزو اؤزونه مشق ائتمک و آرزولاردان و گوناهلاردان تمیزلنمک کیمی مقصد آنلاییشلاری اطرافیندا فیرلانیر. بیر بودیستین تانری‌نی ​​فخرلندیرمک نیتی ایله تاپینما سیراسیندا گرچکلشدیردیگی موعین بیر ایش یوْخدور. بودیزم، بودانین یاشام فلسفه‌سینه دایانان بیر دین اوْلدوغوندان، بۇ، اینسان آجی‌سی‌نین کوْنتروْل ائتمه‌سی گرکن اینسان آرزولاری‌نین قایناغی اوْلدوغودور. بودیزم‌ده تاپینمانین آنلامی عومومی دیر، آنجاق بیر تانری‌یا بوْیون اگمکله هئچ بیر ایلگی‌سی یوْخدور.

## قایناقلار

بؤلمه:دینی آیین‌لر
موبایل ایشلتیم سیستمی

بندانگشتی|آی او اس نومادی
**موبایل ایشلتیم سیستمی** () یئنی موبایل لار ( ایسمارت فون لار) و تبلت لر و پی دا ای لر ده ایشلتیلن ایشلتیم سیستمی دیر .  بو ایشلتیم سیستمی نئچه جوره دیر : ۱- اندروید ۲- آی او اس ۳- بلکه بری و... .

## قایناقلار
اوچ‌بوجاق بیلیمی

[200px|بندانگشتی|θ بوجاغینین بۆتون اوچ‌بوجاق بیلیمسل [تابعلری اوْنو اَحاطه ائدن، مرکزی O اوْلان چئوره‌ده قورولا بیلر]]
**اۆچ‌بۇجاق بیلیمی** (üçbucaq bilimi)، **تریقوْنومتری** ویا **مۆثلّثات** - هندسه‌نین و بونونلا ریاضیاتین بیر حیصّه‌سی اوْلوب اوچ‌بوجاقلارین طرفلرینین اۇزونلوغو و بوجاقلاری آراسینداکی مۆناسیبتلری اؤیرَدیر. اگر مسئله‌لرین حلّی صفحه‌ده باخیلارسا اوْندا بۇ **صفحه‌ اوچ‌بوجاق بیلیمی** آدلانیر، فضادا باش وئرنلرله **فضایی اوچ‌بوجاق بیلیمی** و **هیبربولیک اوچ‌بوجاق بیلیمی** مشغول اوْلور.

## بیر ده باخ
اوچ‌بوجاق

ریاضیات

هندسه

## قایناقلار

*

بؤلمه:ریاضیات
ایلقاچی

200px|بندانگشتی|ایلقاچی
**ایلقاچی** (ilqaçı)، **ایندۇکتوْر** یا **ایندۇکتیولیک چارخی** - الکترونیک و رادیوتکنیک قورغوسودور. اۇستۇوانه و یا حالقا فوْرموندا اوْلان دی‌الکتریکین اطرافیندا بۇرولموش (دولاما، ایسپیرال و یا دولاما-ایسپیرال)، خوصوصی لاک ایله ایزوله ائدیلمیش الکتریک کئچیریجیلردن عیبارتدیر.

ایلقاچی بؤیوک ایندوکتیولیگه مالیک اوْلاراق نیسبتا کیچیک الکتریک توتومو و کیچیک آکتیو مۆقاویمتی ایله فرقلنیر. نتیجه‌ده، ایلقاچیدان آخان دییشن الکتریک جریاندا لنگیمه مۆشاهیده اوْلونور، الکتریک ایمپۇلسون فوْرموندا مۆعیّن سببلره گؤره یارانمیش انگللر یوخ اوْلور. رادیوتکنیکده، الکترونیک جیهازلاریندا و بیلگی‌سایارلاردا گئنیش ایستیفاده اوْلونور.

## بیر ده باخ
الکترونیک

فیزیک

## قایناقلار

*

بؤلمه:الکترونیک
بؤلمه:فیزیک
شاهرود بؤلگه‌سی

**شاهرود بؤلگه‌سی** ()، ایران سیمنان اوستانیندا یئرلشن بیر بؤلگه‌دیر. بو بؤلگه‌نین مرکزی شاهرود شهریدیر. بو بؤلگه‌نین 1395-جی ایلین آمارلارینا گوره ۱۹۶٬۵۲۱ نفر جمعیتی واردیر.

## ایداری بؤلونوش
* بخش مرکزی شهرستان شاهرود
** دهستان حومه شاهرود
** دهستان دهملا
** دهستان طرود
شهرلر: شاهرود، رویان
* بخش بسطام
** دهستان خرقان
** دهستان کلاته‌های غربی
شهرلر: بسطام، مجن، کلاته خیج
* بخش بیارجمند
** دهستان بیارجمند
** دهستان خوارتوران
شهرلر: بیارجمند

## قایناقلار

* اطلس گیتاشناسی استان‌های ایران [Atlas Gitashenasi Ostanhaye Iran] (*[https://web.archive.org/web/20070522192425/http://www.gitashenasi.com/En/Product/Index.cfm?I=9 Gitashenasi Province Atlas of Iran]*)

بؤلمه:شاهرود بؤلگه‌سی
بؤلمه:سیمنان اوستانی‌نین بؤلگه‌لری
اویونجاق

[200px|بندانگشتی|[آذربایجان جومهوریتی پوستونون تمبری]]
**اوْیۇنجاق** - اوْیناماق اۆچون ایستیفاده اوْلونا بیلن هر بیر اشیایا دئییلیر. عۆمومیّتله اوْیونجاقلار اۇشاقلار و ائو حئیوانلاری ایله باغلیدیر. اوْیونجاقلارلا اوْیناماق چوْخ واخت ان خوشا گلن ایلنجه نؤوعو ساییلیر. هر یاشدا اوْلان اۇشاقلارا گؤره اوْیونجاقلارین داها ایلنجه‌لی اوْلماسی اۆچون مۆختلیف مادّه‌لردن ایستیفاده اوْلونور. اوْیونجاق کیمی دۆزلدیلن اشیالاردان علاوه باشقا مقصدلر اۆچون حاضیرلانمیش وساییللر ده اوْیونجاق کیمی ایشلدیلیر. مثلاً، کؤرپه اۇشاق هر هانسی بیر ائو اشیاسینی گؤتوره‌رک طیّاره سانیب هاوادا اۇچورا بیلر. باشقا بیر یاناشمادا، اینتراکتیو رقمسال ایلنجه ساییلان ویدئو اوْیونلار دا اوْیونجاق نؤوعلرینه عایید ائدیلیر. بعضی اوْیونجاقلار ایسه اساسا اوْیون اۆچون یوخ محض کولکسیوندا نۆماییش اوْلونماق اۆچون ایستحصال اوْلونور.

## بیر ده باخ
ایلنجه

## قایناقلار

*

بؤلمه:ایلنجه
یئیینلیک

200px|بندانگشتی|یئیینلیک
**یئیینلیک** یا **سۆرعت** — گئدیلن یولون زامانا نیسبتینه برابر اوْلان کمیّتدیر. فوْرمول ایله ایفاده‌سی ایسه بئله دیر:

 v=\frac{s}{t}

بورادا s دۆز خطلی برابر یئیینلیکلی حرکتده گئدیلن یول، t همن یولو گئتمک اۆچون صرف اوْلونان زامان، v ایسه یئیینلیک دیر.

یئیینلیگین بیریمی \frac {m}{s} دیر.
جیسمین حرکت حالی تکجه یئیینلیگین قیمتی ایله دئییل، هم ده حرکتین ایستیقامتی یا جهتی ایله بللی اوْلوندوغوندان یئیینلیک یؤنئی اولاراق وکتوریال کمیّتدیر.

## بیر ده باخ
فیزیک

## قایناقلار

*

بؤلمه:فیزیک
سورخه بؤلگه‌سی

**سورخه بؤلگه‌سی** ()، ایران سیمنان اوستانیندا یئرلشن بیر بؤلگه‌دیر. بو بؤلگه‌نین مرکزی سورخه شهریدیر. بو بؤلگه‌نین 1395-جی ایلین آمارلارینا گوره ۱۵،۵۲۳ نفر جمعیتی واردیر.

## ایداری بؤلونوش
* بخش مرکزی شهرستان سرخه
** دهستان لاسگرد به مرکزیت روستای لاسجرد به‌علاوه روستاهای اسدآباد، عبدالله‌آباد بالا و عبدالله‌آباد پایین، امامزاده شاهزاده محمد زید، جوین و برکیان
** دهستان امامزاده عبدالله به مرکزیت روستای امامزاده عبدالله به‌علاوه روستاهای نظامین، جهان‌آباد، دهاقین
شهر: سرخه

* بخش هفدر به مرکزیت مؤمن آباد
** دهستان هفدر به مرکزیت شهرک افتر به‌علاوه افتر، اروانه، امامزاده عبدالله، ایج، خنار، طارم ، گورسفید و…
** دهستان مومن‌آباد به مرکزیت مؤمن آباد به‌علاوه صوفی‌آباد، پایانه، کارخانه‌های گچ و…

## قایناقلار

* اطلس گیتاشناسی استان‌های ایران [Atlas Gitashenasi Ostanhaye Iran] (*[https://web.archive.org/web/20070522192425/http://www.gitashenasi.com/En/Product/Index.cfm?I=9 Gitashenasi Province Atlas of Iran]*)

بؤلمه:سورخه بؤلگه‌سی
بؤلمه:سیمنان اوستانی‌نین بؤلگه‌لری
فولکارت بورجو

بندانگشتی|فولکارت بورجو
**فولکارت بورجو**  () اکیز بورج دور لار. هر بورج ۴۷ قات دیر تورکیه نین ایزمیر شهرینین بایراقلی محله سینده دیر. ۲۰۱۱ تیکیلمه سی باشلانمیش و ۲۰۱۴ تکمیل اولموش و ۲۰۱۴ دن ۲۰۱۷ جک ایزمیرین أن اوجا بورجو ساییلیر دیر.

## قایناقلار
سینان اوغان

**سینان اوغان** (؛ د. ۱۴ مارس ۱۹۶۹، ایغدیر، تورکیه)، آذربایجان تورکو کؤکنلی تورک سیاستچی دیر. ۲۰۱۱ تورکیه مجلیس سئچیملرینده، میلیتچی حرکت حیزبی اۆیه‌سی اوْلاراق ایغدیر میللت وکیلی سئچیله‌رک مجلیسه گیردی. مرمره بیلیم‌یوردو و آذربایجانین دؤولتی ایقتیصاد بیلیم‌یوردوندا اؤیرتیم اوستادی اوْلاراق فعالیت گؤستردی. ۲۰۲۳ تورکیه جومهور باشقانلیغی سئچیمی اۆچون آتا ایتفاقی طرفیندن جومهور باشقانی آدایی اوْلدو.

## قایناقلار

بؤلمه:سیاستچیلر
کئچیریجی ماده‌لر

[200px|بندانگشتی|یئر اۆستو کئچیریجیلر [الکتریک انرژیسینی ایستحصال ایستانسیالاریندان مۆشتریلره اؤتورور]]

**کئچیریجی مادّه‌لر** یا **ناقیللر** فیزیک و الکتریک مۆهندیسلیگینده بیر و یا بیر نئچه جهتده یۆکون (الکتریک جریانی‌نین) آخماسینا ایمکان وئرن مادّه نؤوعودور. فیلیزدن حاضیرلانمیش مادّه‌لر عۆمومی الکتریک کئچیریجیلری دیر. الکتریک جریانی منفی یۆکلو الکترونلارین، مۆثبت یۆکلو دلیکلرین و بعضی حاللاردا مۆثبت و یا منفی یونلارین آخینی ایله یارانیر.

## بیر ده باخ
الکترونیک

فیزیک

یاریم‌کئچیریجیلر

## قایناقلار

*

بؤلمه:الکترونیک
بؤلمه:فیزیک
یون

[200px|بندانگشتی|[لیتیوم و فلور آراسیندا الکترون اؤتورولمه‌سی. لیتیوم و فلور یون باغی عمله گتیررک، +Li و -F یونلارینا چئوریلیر.]]

**یۇن** یا **ایوْن**، خالیص الکتریک یوکو اوْلان بیر آتوم و یا مولکولدور.

بیر الکترونون یۆکو قراردادا گؤره منفی حساب اوْلونور و بۇ یۆک قرارداد ایله مۆثبت حساب ائدیلن پروتونون یۆکو ایله برابر و عکسینه دیر. یونون خالیص یۆکو صیفیر دئییل، چۆنکی اوْنون الکترونلارینین عۆمومی سایی پروتونلارین عۆمومی سایینا برابر دئییل.

## بیر ده باخ
شیمی

فیزیک

## قایناقلار

*

بؤلمه:شیمی
بؤلمه:فیزیک
الکتریک انرژیسی

[200px|بندانگشتی|الکتریک انرژیسی تؤردن بیر [الکتریک مرکزی]]

**الکتریک انرژیسی**، الکتریک یۆکلو حیصّه‌جیکلر (چوخ واخت ناقیل الکترونلار، لاکین همیشه دئییل) اۆزرینده‌کی قۆوّه‌لر و بۇ حیصّه‌جیکلرین حرکتی ایله علاقه‌لی انرژی دیر. بۇ انرژی بیر الکتریک مدارینا اؤتورولن (مثلاً، الکتریک انرژیسی واسیطه‌سی ایله تامین ائدیلن) جریان و الکتریک پوتانسیئلینین (چوخ واخت ووْلتاژ آدلانیر، چۆنکی الکتریک پوتانسیئلی ووْلت ایله اؤلچولور) بیرلشمه‌سی ایله تامین ائدیلیر.

## بیر ده باخ
الکترونیک

فیزیک

الکتریک

## قایناقلار

*

بؤلمه:فیزیک
محرم اينجه

**محرم اینجه** (۴ مئی ۱۹۶۴؛ اِلمالیک، یالووا) فیزیک موعلیمی، سیاستچی ومملکت پارتیاسی‌نین صدری‌دیر. او، ۲۰۱۸-جی ایلده تورکیهده کئچیریلن پرزیدنت سئچکی‌لرینده جومهوریت خالق پارتیاسی طرفیندن پرزیدنت‌لیگه آدای کیمی گؤستریلیب. او، ۲۰۲۳-جو ایل تورکیه پرزیدنت سئچکی‌لرینده مملکت پارتیاسی طرفیندن پرزیدنت‌لیگه آدای اولاراق ایره‌لی سورولوب.  

  ۲۰۰۲-۲۰۱۵-جی ایللر آراسیندا کئچیریلن بوتون عومومی سئچکی‌لرده CHP یالووا میلت وکیلی اولاراق مجلیسه داخیل اولان اینجه ایکی دؤور CHP قروپ صدر موعاوینی وظیفه‌سینی داوام ائتدیریب. ۲۰۱۴-جو ایل تورکیه پرزیدنت سئچکی‌لریندن سونرا او، ۱۸ آقوست ۲۰۱۴-جو ایلده کئچیریلن جومهوریت خالق پارتیاسی نین ۱۸-جی فؤوق‌العاده قورولتاییندا کمال قیلیچداراوغلو ایله رقابت آپارماق اوچون قروپ صدر موعاوینی وظیفه‌سیندن ایستعفا وئریب. ۲۰۱۸-جی ایل تورکیه پرزیدنت سئچکی‌لرینده CHP- نین پرزیدنت‌لیگه آدایی اولموش و سئچکیده ایشتیراک ائدن وطنداشلارین ۳۰،۶۷ فایزی‌نین سسینی توپلایاراق ایکینجی اولموشدور.  

## قایناق
بؤلمه:سیاستچیلر
حرکت

[200px|بندانگشتی|حرکتی تمثیل ائدن تک‌تکرلی مانوْور ائدن [موتورسیکلتچی]]
**حرکت** فیزیک جیسم زامانا گؤره اؤز مؤوقعیّتی‌نی دییشمه‌سی حادیثه‌سیدیر. حرکت ریاضیات باخیمیندان یئردییشمه، مسافت، سۆرعت، یؤنئیلی سۆرعت، سۆرعتلنمه و مۆشاهیده‌چینین ایستیناد چرچیوه‌سی ایله تشریح ائدیلیر و اوْ چرچیوه‌یه نیسبت جیسمین مؤوقعیّتی‌نین دییشمه‌سینی زامان دییشمه‌سی ایله اؤلچور. فیزیکین جیسیملرین حرکتینی سببینه ایستیناد ائتمه‌دن تصویر ائدن بؤلمه‌سی سینماتیک، قۆوّه‌لری و اوْنلارین حرکته تاثیرینی اؤیرنن ساحه‌سی ایسه دینامیک آدلانیر.

## بیر ده باخ
فیزیک

## قایناقلار

*

بؤلمه:فیزیک
یؤنئیلی سورعت

[200px|بندانگشتی|یاریش [اوتوموبیللری اَیری یولدا ثابیت سۆرعتله دؤنرکن جهت دییشیکلیگی باش وئردیگی اۆچون اوْنلارین **یؤنئیلی سۆرعت**ی ثابیت دئییل.]]

**یؤنئیلی سۆرعت**، **وکتوْریال سۆرعت** یا **یؤنئیلی یئیینلیک**، حرکت اولان جیسم جهتلی سۆرعت دیر. یؤنئیلی سۆرعت جیسمین مؤوقعیّتینده مۆعیّن ایستیناد چرچیوه‌سیندن مۆشاهیده ائدیلن دییشمه درجه‌سینین گؤستریجیسی اولاراق مۆعیّن بیر واخت ایستانداردی ایله اؤلچولور (مثلاً، ۶۰ کیلومتر ساعاتدا شومالا طرف). یؤنئیلی سۆرعت جیسملرین حرکتینی تصویر ائدن کلاسیک مکانیکین قوْلو اوْلان سینماتیکده اساس آنلاییشدیر.

## بیر ده باخ
سۆرعت

یؤنئی

فیزیک

کلاسیک مکانیک

## قایناقلار

*

بؤلمه:فیزیک
سینماتیک

[بندانگشتی|حیصّه‌جیگین [مسیر تصویری (یاشیل) و همن مسیر بوْیونجا مۆعیّن بیر زامان نؤقته‌سینده مؤوقعی (گؤی)]]

**سینماتیک** کلاسیک مکانیکده ایشلنن فیزیکین آلت ساحه‌سیدیر و نؤقته‌لرین، جیسملرین و جیسملر سیستملرینین (جیسملر قروپلارینین) حرکتینه سبب اوْلان قۆوّه‌لری نظره آلمادان حرکتینی آراشدیریر. سینماتیک بیر تدقیقات ساحه‌سی کیمی چوخ واخت **حرکت هندسه‌سی** آدلاندیریلیر و بعضا ریاضیاتین بیر قوْلو کیمی گؤرونور.

## بیر ده باخ
فیزیک

کلاسیک مکانیک

## قایناقلار

*

بؤلمه:فیزیک
یؤنئی

**یؤنئی** یا **وِکتوْر** بو موْریدلره ایشاره ائده بیلر:

یؤنئی (هندسه)

یؤنئی (ریاضیات و فیزیک)
یؤنئی (هندسه)

200px|بندانگشتی|A-دان B-یه ایشاره ائدن یؤنئی

**یؤنئی**، **وِکتوْر** یا ریاضیات، فیزیک و مۆهندیسلیکده **اوْقلیدوْس یؤنئیی** (بعضا **هندسی یؤنئی** و یا **مکان یؤنئیی** آدلانیر) بؤیوکلوگو (و یا اۇزونلوغو) و جهتی اوْلان هندسی شئی دیر. یؤنئیلر یؤنئی جبرینه اۇیغون اوْلاراق باشقا یؤنئیلره علاوه ائدیله بیلر. اوْقلیدوْس یؤنئیی چوخ واخت یؤنَلدیلمیش خطّ تیکه‌سی ایله و یا قرافیک اوْلاراق A باشلانغیج نؤقته‌سینی B بیتمه نؤقته‌سی ایله بیرلشدیرن اوْخ کیمی تمثیل اوْلونور و بونونلا \overrightarrow{AB} ایشاره‌لنیر.

## بیر ده باخ
هندسه

## قایناقلار

*

بؤلمه:هندسه
بؤلمه:ریاضیات
یؤنئی (ریاضیات و فیزیک)

200px|بندانگشتی|A-دان B-یه ایشاره ائدن یؤنئی

**یؤنئی** یا **وِکتوْر** ریاضیات و فیزیکده دانیشیق دیلینده تک عدد ایله (ایسکالار ایله) ایفاده ائدیله بیلمه‌ین بعضی کمیّتلره و یا بعضی یؤنئی فضالارینین المنتلرینه (عۆضولرینه) عایید اوْلان ایصطیلاح دیر.

تاریخاً یؤنئیلر هندسه و فیزیکده (عادتاً مکانیکده) یئردییشمه‌لر، قۆوّه‌لر و سۆرعت کیمی هم بؤیوکلوگو، هم ده جهتی اوْلان کمیّتلر اۆچون تقدیم ائدیلمیشدیر. مسافتلر، کۆتله‌لر و زامان حقیقی عددلرله گؤستریلدیگی کیمی بئله کمیّتلر هندسی یؤنئیلرله تمثیل اوْلونور.

## بیر ده باخ
فیزیک

ریاضیات

## قایناقلار

*

بؤلمه:فیزیک
بؤلمه:ریاضیات
کوهن‌آباد

**کوهن‌آباد** () سیمنان اوستانی‌ آرادان بؤلگه‌سینده یئرلشن بیر شهردیر. بۇ شهرین ۱۳۹۵-جی ایلین آمارلارینا گوره ۱٬۱۹۲ نفر جمعیتی واردیر.

## قایناقلار

بؤلمه:آرادان بؤلگه‌سی
بؤلمه:سیمنان اوستانی‌نین شهرلری
باخموت دؤیوشو

**باخموت دؤیۆشۆ** (اینگیلیسجه: Battle of Bakhmut) ۲۰۲۲–جی میلادی ایلدن جریان دا اولان بیر سیرا چاتیشمالار. بو چاتیشمالار روسیه و اوکراین اوردولاری‌نین آراسیندا باخموت شهری‌نین دؤورسینده باشلامیشدیر. بو دؤیۆش بؤیوک دونباس دؤیۆشۆنون ایچینده بیر دؤیۆشدور.

## قایناقلار
خط

**خطّ** بو موْریدلره ایشاره ائده بیلر:

یازی سیستمی یا خط

دوز خط
جیسم

**جیسم** بو موْریدلره ایشاره ائده بیلر:

جیسم (فیزیک)

**بیولوژیک جیسم** یا بدن
جیسم (فیزیک)

[200px|بندانگشتی|[قویروقلو اولدوز نوجوم فیزیکی جیسملرین نۆمونه‌لریدیر. عکسین مرکزینده هیل-باپ قویروقلو اولدوز گؤرونمکده دیر.]]
**جیسم** عۆمومی ایستیفاده‌ده و کلاسیک مکانیک **فیزیکی جیسم** و یا **فیزیکی شئی** اۆچ‌اؤلچولو مکان مۆعیّن بیتیشیک سرحدده اوْلان مادّه توْپلوسودور. سرحد مادّه‌نین خۆصوصیتلری ایله تعریفلنمه‌لی و مۆعیّنشلمه‌لیدیر. سرحد زامان دییشه بیلر. سرحد عادتاً جیسمین گؤرونن و یا حیسّ اوْلونان سطح دیر. جیسمده‌کی مادّه بیر جیسم کیمی حرکت ائتمک اۆچون (داها چوْخ و یا داها آز درجه‌ده) محدودلاشدیریلیر.

## بیر ده باخ
مادّه

شئی

فیزیک

## قایناقلار

*

بؤلمه:فیزیک
اوچ‌اؤلچولو مکان

[200px|بندانگشتی|اۆچ‌اؤلچولو [موختصات سیستمی|مۆختصّات سیستمی]]
**اۆچ‌اؤلچولو فضا** یاشادیغیمیز مادّی دۆنیانین هندسی موْدلی دیر. بۇ فضا اوْنا گؤره اۆچ‌اؤلچولو آدلانیر کی، اۆچ همجینس دَییشندن (اۇجالیق، ائن و اۇزونلوق) عیبارتدیر، یعنی اۆچ‌اؤلچولو فضا اۆچ عمودی یؤنئی ایله (وِکتوْر ایله) تصویر ائدیلیر.

اینسانین اۆچ‌اؤلچولو فضانی تصوّۆر ائتمه‌سی، حله کؤرپه‌لیک دؤوروندن اینکیشاف ائدیر و اینسان حرکت تنظیمی ایله سیخ باغلی دیر.

تحلیلی هندسه‌ده اۆچ‌اؤلچولو فضانین هر نؤقته‌سی اۆچ جهتله مۆختصّاتلارلا تصویر اوْلونور.

مۆختصّات سیستمی مبدأده کسیشن اۆچ قارشیلیقلی عمودی مۆختصّات اوْخو واسیطه‌سیله قۇرولور.

## بیر ده باخ
ریاضیات

هندسه

## قایناقلار

*

بؤلمه:ریاضیات
بؤلمه:هندسه
تحلیلی هندسه

[200px|بندانگشتی|[کارتزیان موختصات سیستمی|کارتزیان مۆختصّات سیستمینین کیچیک بیر حیصّه‌سی، مبدأیی، اوْخلاری، دؤرد رۆبعو، تصویر نؤقته‌لری و شبکه‌نی گؤستریر.]]
**تحلیلی هندسه**  (**مۆختصّات هندسه‌سی** و یا **کارتزیان هندسه** کیمی ده تانینیر) مۆختصّات سیستمیندن ایستیفاده ائده‌رک هندسه اؤیرنیلمه‌سی دئمک دیر. بو، ترکیبی هندسه ایله ضیدّیت تشکیل ائدیر.

تحلیلی هندسه فیزیک و مۆهندیسلیکده، هابئله هاواچیلیق، راکت تکنیکینده، فضایی علملر و فضایی اوچوشلاردا ایستیفاده اوْلونور. بو، جبری، دیفرنسیال، دیسکرت و حسابلاما هندسه‌سی داخیل اوْلماقلا، هندسه‌نین اکثر چاغداش ساحه‌لرینین اساسینی تشکیل ائدیر.

## بیر ده باخ
ریاضیات

هندسه

## قایناقلار

*

بؤلمه:ریاضیات
بؤلمه:هندسه
هاواچیلیق

[200px|بندانگشتی|[حورقوش|حۆرقۇش-ب اۇچاغی ۲۰۱۴ هاوا شوْۇسوندا]]
**هاواچیلیق** مکانیکی اۇچوش و اۇچاق صنایعینی اَحاطه ائدن فعالیّتلری احتیوا ائدیر. اۇچاقلارا ثابیت قانادلی و فیرلانان قانادلی نؤوعلر، دییشکن قانادلار، قانادسیز قالدیریجی گؤوده‌لر، هابئله ایستی هاوا بالونلاری و هاواگمیلری کیمی هاوادان یۆنگول گمیلر داخیلدیر.

هاواچیلیق ۱۸-جی عصرده باتمازلیق قابیلیّتی ایله جوّی یئردییشدیره بیلن بیر آپارات اوْلان ایستی هاوا بالوْنونون اینکیشافی ایله باشلادی.

## بیر ده باخ
اۇچاق

دیک‌اۇچار

## قایناقلار

*

بؤلمه:هاواچیلیق
باتمازلیق

[200px|بندانگشتی|شکیلده‌کی جیسمین آغیرلیغی باتمازلیق قۆوّه‌سینه برابر اوْلدوغو اۆچون [جیسم، سیخلیغی فرقلی ایکی آخیشقان آراسیندا (مثلاً هاوا و سو) آسیلی (اۆزن) وضعیّتده دیر.
]]
**باتمازلیق** هاوا و سو کیمی هر هانسی بیر آخیشقان ایچریسینده‌کی بیر جیسمه آخیشقان طرفیندن آغیرلیغین عکسی جهتینده تأثیر ائدن قۆوّه‌یه دئییلیر. سؤزوگئدن آخان سۇ اوْلورسا، باتمازلیق قۆوّه‌سی عۆمومیّتله سۇیون قالدیرما قۆوّه‌سی کیمی تانینیر. هابئله باتماما قۆوّه‌سی، اۆزمه قۆوّه‌سی و یا اۆزدۆرمه قۆوّه‌سی کیمی آدلارلا دا تانینیر. بونونلا بیرلیکده باتمازلیق تکجه جیسمین آخیشقان سطحینده دئییل، - ایستی هاوا بالونو وضعیّتینده اوْلدوغو کیمی - آخیشقان ایچریسینده معروض قالدیغی قۆوّه‌لره ده عاییددیر.

## بیر ده باخ
فیزیک

## قایناقلار

*

بؤلمه:فیزیک
آخیشقان

200px|بندانگشتی|بیر داملا سویون مایع سطحینه تأثیری
**آخیشقان** یا **سیّال** (اینگیلیسجه: Fluid)، فیزیکده کسمه گرگینلیگی و یا خاریجی قۆوّه آلتیندا داواملی شکیل دییشدیرمه‌یه اۇغرایان (یعنی آخان) مایع، قاز و یا باشقا مادّه‌دیر. اوْنلارین کسمه موْدۇلو صیفردیر و یا داها ساده دیلله دئییلسه، اوْنلارا تطبیق ائدیلن هر هانسی کسمه قۆوّه‌سینه مۆقاویمت گؤستره بیلمه‌ین مادّه‌لردیر.

آخیشقان ایصطیلاحی عۆمومیّتله هم مایع، هم ده قاز فاز اَحاطه ائتسه ده، اوْنون تعریفی علم ساحه‌لری آراسیندا دییشیر. برک جیسم تعریفلری ده دییشیر و ساحه‌دن آسیلی اوْلاراق بعضی مادّه‌لر هم مایع، هم ده برک اوْلا بیلر.

## بیر ده باخ
فیزیک

## قایناقلار

*
بؤلمه:فیزیک
تام کاراباشیان

**آنتونیو کاراباشیان آروجو** (اینگیلیسجه: Antonio Karabachian Araujo) بریتانیالی اویونچو. او، ۱۱ ژانویه ۱۹۹۷ تاریخینده ریو دو ژانیرو شهرینده حیاتا گؤز آچیب.

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار
*تام کاراباشیان – IMDb

بؤلمه:یاشایان اینسانلار
بؤلمه:۱۹۹۷-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:اویونچولار
دیباج

**دیباج** سیمنان اوستانی‌ دامغان بؤلگه‌سینده یئرلشن بیر شهردیر. بۇ شهرین ۱۳۹۵-جی ایلین آمارلارینا گوره ۵٬۶۴۷ نفر جمعیتی واردیر.

## قایناقلار

بؤلمه:دامغان بؤلگه‌سی
بؤلمه:سیمنان اوستانی‌نین شهرلری
تیپاکس

**تیپاکس** ایران دا اولان اؤزل یوخسا خصوصی پست شیرکتی دیر. ۱۳۹۹ دان ایشین باشلادی. کامیل آدی تیپاکس اکسپرس پارس دیر.

## قایناقلار

بؤلمه:شیرکت‌لر
هارمونی او اس

**هارمونی او اس** () موبایل ایشلتیم سیستمی دیر. بو سیستم چینلی شیرکت هواوی طرفیندن دۆزلتیلمیش . هواوی ایلک ایندیه جک اندروید ایشلتیم سیستمینی ایسمارت فون لاریندا ایشلتمیشدیر آما آمریکا دؤولتینین تهدید لرینه گؤره هارمونی ایشلتیم سیستمین دۆزلتدی.

## قایناقلار
جوشوا باسئت

**جوشوا تیلور باسئت** (اینگیلیسجه: Joshua Taylor Bassett) آمریکالی اویونچو. ۲۲ دسامبر ۲۰۰۰ تاریخینده کالیفورنیا ایالتینده حیاتا گؤز آچیب.

## قایناق‌لار

بؤلمه:یاشایان اینسانلار
بؤلمه:۲۰۰۰-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:۲۱. یوز ایلده آمریکالی کیشی اویونچولار
بؤلمه:۲۱. یوز ایلده آمریکالی شارکیچیلار
بؤلمه:اوشن ساید، کالیفورنیا دوغوملولار
ایوانکی

**ایوانکی** سیمنان اوستانی‌ گرمسار بؤلگه‌سینده یئرلشن بیر شهردیر. بۇ شهرین ۱۳۹۵-جی ایلین آمارلارینا گوره ۱۲٬۴۶۲ نفر جمعیتی واردیر.

## قایناقلار

بؤلمه:سیمنان اوستانی‌نین شهرلری
بؤلمه:گرمسار بؤلگه‌سی
ایران سول حیزبی

**ایران سول حیزبی** یوخسا خالق فداییلری بیر سیاسی حزب دیر.  ۲۰۱۸ ده آلمانین کولن شهرینده اوچ جریانین بیرلشمسینن قورولدو فدائیان خلق قورومو ، بیرلشمیش فدائیان خلق و سولچو فعال لار.

## قایناقلار

بؤلمه:حیزبلر
یاهل شرمن

**یاهل شرمن** آلمانجا (Yahel Sherman) ایسرائیللی دا جی و پروجکتور.دوغوم گۆنۆ ۱۲ می ۱۹۷۶ .

## قایناقلار

بؤلمه:یاشایان اینسانلار
امیلی رابینسون

**امیلی رابینسون** () آمریکالی اویونچو. رابینسون ۱۸ اوْکتوبر ۱۹۹۸ تاریخینده نیویورک شهرینده آنادان اوْلوب.

رابینسون ۶ یاشیندا قونشوسوندان سونرا فورد مودئللرینه معرفی ائدیلدی. یئددی یاشیندا روبینسون اوْیونا باشلاماق ایسته ییب و ایلک تلویزیون تبلیغاتی سینی آلدی. 

رابینسون کولمبیا بیلیم‌یوردوندا یارادیجیلیق یازماسی تحصیلینی آلیب و ۲۰۲۰-جی ایلده فارغ التحصیل اولوب. 

## قایناق‌لار

بؤلمه:یاشایان اینسانلار
بؤلمه:۱۹۹۸-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:آمریکالی قادین اویونچولار
کریمینولوژی

**کریمینولوژی** () اصل ده لاتین بیر کلمه دن*crimen دیر یعنی جورم یوخسا تورکجه سی سوچ .*

کریمینولوژی سوچ و پیس دولانماقی آراشدیریر . توپلوم بیلیمی ، فلسفه ،ایقتیصاد ، سیاست بیلیمی و... بیلیم لر اوستونده آراشدیریلیر.

## قایناقلار
آجلیق

** آجلیق **، قاراجییر‌ده کی قلیکوژن میقداری موعین بیر سویه‌نین آلتینا دوشدوگونده حیس ائدیلن و عومومیتله برابرینده یئمک آرزوسونو دا گتیرن حیس و یا دوروما وئریلن آد دیر. بۇ دوروم معده بؤلگه‌سینده خوْشاگلمز حیسلره سبب اولور. عومومیتله آجلیق، هیپوتالاموس‌‌دان قایناقلانیر. 

## آیریجا باخ
* سوسوزلوق
* قیتلیق

## قایناقلار
سوسوزلوق

**سوسوزلوق**، مایع ایچمک ائحتیاجی‌نین حیسی دیر آیریجا جانلیلارین بدنینده مایع بالانسی‌نی ثابیتلشدیرمک اۆچۆن غریزی بیر ایستک دیر. بیر اینسان سو ایچمز ایسه دهیدراتاسیون اوْلور و درمان اوْلمازسا اگر اؤلومه سبب اوْلابیلیر.

## آیریجا باخ
* آجلیق
* قوراقلیق
* دهیدراتاسیون

## قایناقلار
یاشیل

بندانگشتی|یاشیٛل
**یاشیٛل** رنگلردن بیریدیر.

## قایناقلار

بؤلمه:رنگ
بؤلمه:رنگلر
بؤلمه:وب رنگلری
اؤردک باشی (رنگ)

[200px|بندانگشتی|[اؤردکلرین باش قیسمتینده اولان رنگ اؤردک باشی رنگی اوچون بیر اؤرنک دیر]]

**اؤردک باشی** رنگلردن بیریدیر.

## قایناقلار

بؤلمه:رنگ
بؤلمه:رنگلر
بؤلمه:وب رنگلری
بیارجمند

**بیارجمند** سیمنان اوستانی‌ شاهرود  بؤلگه‌سینده یئرلشن بیر شهردیر. بۇ شهرین ۱۳۹۵-جی ایلین آمارلارینا گوره ۲٬۵۲۸ نفر جمعیتی واردیر.

## هاوا وضعیتی

## قایناقلار

بؤلمه:سیمنان اوستانی‌نین شهرلری
بؤلمه:شاهرود  بؤلگه‌سی
هیچکس

**سروش لشکری**  یا دا هونرلی آدی‌ایله **هیچکس** (دوغوم: تهران ۱۹ گولن ۱۳۶۴–جی هیجری گونشلی ایلی)   بیر ایرانلی شارکیچی‌دیر. هیچکسین عائیله‌سی قزوین تورکلریندن‌ایمیشلر کی سونرالار تهرانا کؤچوبلر. هیچکسین اصلی قزوین  تۆرکو اوْلاراق، اما چوْخلۇ شارکی‌لارین فارس دیلینده اوْخۇیۇب. هیچکس چوْخ شارکی‌لارین ریتم اند بلوز، پاپ، رپ و هیپ‌هاپ شیوه‌لرینده اوْخۇیۇب.

## قایناقلار
اؤردک

200px|بندانگشتی|اؤردک
**اؤردک** اؤردک کیمیلر عائیله‌سینه عایید چوْخ‌سایلی سو قوشلارینین عۆمومی آدی دیر. اؤردکلر عۆمومیّتله عئینی عائیله‌نین عۆضولری اوْلان قو و قاز داها کیچیک و قیسا بویونلو اوْلورلار. بیر نئچه آلت-عائیله آراسیندا بؤلونور. اوْنلار بیر بیولوژیک فوْرم طبقه‌سیدیر؛ قۇلار و قازلار اؤردک ساییلمادیغی اۆچون کلاد (بیر عۆمومی اجداد نؤوعونون بۆتون نسیللری قروپو) تمثیل ائتمیرلر. اؤردکلر اساسا سو قوشلاریدیر و هم شیرین سودا، هم ده دنیز سویوندا تاپیلا بیلر.

## بیر ده باخ
قوش

## قایناقلار

*

بؤلمه:الیفبا سیراسینا گؤره حئیوانلار
بؤلمه:قوش
آبری جوزف

**آبری عماری جوزف** (اینگیلیسجه: *Aubrey Omari Joseph*) آمریکالی اویونچو. آبری جوزف ۲۶ نوْوامبر ۱۹۹۷ تاریخینده بروکلین، نیویورک شهرینده آنادان اوْلوب.

## قایناقلار

بؤلمه:یاشایان اینسانلار
بؤلمه:۱۹۹۷-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:آمریکالی اویونچولار
یوخسوللوق

**یوْخسوللوق** و یا **کاسؽبلیق**، گۆنده‌لیک اساس ائحتیاجلارین هامیسی‌نی و یا بیر قیسمتی‌نی قارشیلاماق اۆچۆن کیفایت قدر گلیری اوْلمایان شخصین وضعیتی دیر. خوصوصی ایله، یئمک، ایچکی، سیغیناجاق و گئییم کیمی اساس ائحتیاجلاردا چتین‌لیک چکمک ایمکانی و یا چاتیشمازلیغی، یوْخسوللوق کیمی موعیین ائدیله بیلر.  آنجاق بعضی اینکیشاف ائتمیش اؤلکه‌لرده یوْخسوللوق استانداردلاری دگیشیک دیر.

## آیریجا باخ
* آجلیق
* فساد
* یئمک چاتیشمازلیغی

## قایناقلار
قو

**قۇ** یا **قۇ قۇشو** (، ، ، )  قازکیمی‌لر دسته‌سینه عایید حئیوان نؤعو.

## قایناقلار
http://www.catalogueoflife.org  

بؤلمه:الیفبا سیراسینا گؤره حئیوانلار
بؤلمه:قازکیمی‌لر
بؤلمه:قوش
قاز (قوش)

200px|بندانگشتی|قاز
**قاز** اؤردک کیمیلر عائیله‌سینه عایید بیر نئچه سو قوشونون آدی دیر. بۇ قوروها آنسر (بوْز قاز و آغ قاز) و برانتا (قارا قاز) نسیللری داخیلدیر. بعضی باشقا قوشلار، داها چوْخ آلا اؤردک ایله علاقه‌لی، آدلارینین بیر حیصّه‌سینده "قاز" سؤزجوگو وار. اؤردک کیمیلر عاییله‌سینین داها اۇزاق قوهوملاری، اکثریّتی اصل قازلاردان داها بؤیوک اوْلان قو قوشلاری و داها کیچیک اوْلان اؤردکلر دیرلر.

## بیر ده باخ
قوش

## قایناقلار

*

بؤلمه:الیفبا سیراسینا گؤره حئیوانلار
بؤلمه:قوش
تايلر آلفارز

**تایلر ساج آلفاریز** (اینگیلیسجه: *Tyler Sage Alvarez*) آمریکالی اویونچو. اوْ ۲۵ اوْکتوبر ۱۹۹۷ ایلینده نیویورک آنادان اوْلوب.

## قایناق‌لار

بؤلمه:یاشایان اینسانلار
بؤلمه:۱۹۹۷-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:آمریکالی کیشی اویونچولار
بؤلمه:نیویورک دوغوملولار
نیتینول

[200px|بندانگشتی|نیتینول [مفتول]]
**نیتینوْل** یا **نیکل تیتانیوْم** نیکل و تیتانیوم عیبارت بیر فیلیز ارینتیسیدیر. بو ارینتی آدی چکیلمیش ایکی المنتین تخمینا موساوی آتوم فائیزلریندن تشکیل تاپیر. نیکلین چکی فائیزینه گؤره مۆختلیف ارینتیلر آدلاندیریلیر؛ مثلاً، نیتینول ۵۵ و نیتینول ۶۰.

نیتینول ارینتیلری ایکی یاخیندان علاقه‌لی و اؤزل خوصوصیّت نۆماییش ائتدیریر: شکیل (یا فوْرم) حافیظه‌سی اثری و سوپرالاستیکلیک (پسویدو الاستیکلیک ده دئییلیر).

## بیر ده باخ
ارینتی

## قایناقلار

*

بؤلمه:ارینتی
بؤلمه:فیلیز