open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
سو

**سۇ** (Su) - یئر اوزونده چوْخ تاپیلان، قوخوسوز، دادسیز شیمیایی بیر ترکیب‌دیر. هر اینسانین یوزده یئتمیش‌بئشی سودان‌دیر. گؤل، چای، دئنیز و اوقیانوسو اولوشتوران آخیجی ماده، سودور.

کیمیاسال فرمولو: (H2O) ایکی هیدروژن و بیر اوکسیژن

دونیادا قوراخلیخ چاغلاردا سو سورونو آز اولماخنان اوزون گوستریر و سو بوللوخ چاغلاردا سو  چوخ اولور و سیل سورونو اولور.

## یئر اؤزؤنده
سؤ یئر اؤزؤنده موداویم حالتده اُلدن گدیر. بؤ صورتده کی یئرین جوّینده H2O مولکوللاری فوتولیزه اؤلاندان سونرا هیدروژنه تبدیل اولوب و جوّ دن خاریج اؤلؤوب و یئرین جاذیبسیندن قاچا بیلیرلر. کئچمیش زمانلاردا او واخت کی یئر چوخلی جوانتر ایدی و وزنی ایندیکینه نیسبت آزیدی سؤ مولکول لاری داها راحت تر جّو دن چیخا بیلیردیلر.

## دینلرده
### ایسلام
قرآن کیتابی‌نین انبیا سوره‌سینین ۳۰-جو آیه‌سینده بئله یازیلیبدیر:

آنلامی: 

موسلمانلار سو ایله دستاماز آلارلار، غسل تؤکرلر و بۇ ایش نامازدان اؤنجه گرکلی و قرآن اوخوماقدان اؤنجه یاخشی‌دیر. مسجیدلرده، اؤزللیکله اسکی مسجیدلرده، بۇ ایشه‌لره گؤره حوض جورلردیلر. ایسلام‌دا سو هر نه‌دن پاک ائدن بیر شئی دیر.

### مسیحیت

### یهودیت

## قایناقلار
بؤلمه:سو
بؤلمه:ویدئو کلیپلری اولان مقاله‌لر
بؤلمه:هیدروژن بیلشیکلر
بؤلمه:اوکسیژن بیلشیکلر
بؤلمه:مایع
سئن چایی

** سئن چایی ** () فرانسه نین ان بؤیوک و ان سولو چاییدیر.پاریسین اورتاسیندان گئچیر، اوزونلوغو ۷۷۶ کیلومتر و فرانسه نین شیمال غربیندن آخیر.
## قایناقلار

بؤلمه:فرانسه چایلاری

بؤلمه:پاریس چایلاری

بؤلمه:سن-ا-مرن چایلاری
بؤلمه:سن-ماریتیم چایلاری

بؤلمه:ایولین چایلاری
بؤلمه:فرانسه‌ده‌کی عوموم دونیا ارثی

بؤلمه:نورماندی چایلاری
پیرنه داغ‌لاری

** پیرنه داغ لاری ** ( فرانسه دیلی : Pyrénées،  ایسپانیا دیلی: Pirineos ) فرانسه ایله ایسپانیا آراسیندا یئر آلیر و بو اؤلکه لرین طبیعی مرزلرینی یارادیر.داغلار 430 کیلومتر اوزانیر.
## قایناقلار
 .
مادرید

**مادرید** (ایسپانجا: Madrid)  ایسپانیادا بیر یاشاییش منطقه‌سی‌دیر بۇ شهرین مساحتی ۶۰۴٫۳ کیلومتر موربّع دیر. ۶۶۷ متر دنیز سویه‌سیندن اۇجالیقی وار. سوْن نۆفوس تخمین‌لرینه گؤره ۳۱۴۱۹۹۱ نفر  و  اها‌لی سیخلیغی ۵۳۹۰ اینسان کیلومتر موربّع دیر.

## گؤرونتولر

File:Vista de Madrid desde el Palacio Real.jpg
File:Vista aerea del Monasterio de El Escorial.jpg
File:View on Palacio Real, Almudena Cathedral, Madrid 2.jpg
File:Unidades-Yunta, Pablo Serrano.jpg
File:TorresBlancas Madrid.jpg
File:Thyssen-Bornemisza.JPG
File:Terminal 4 del aeropuerto de Madrid-Barajas, España, 2013-01-09, DD 09.jpg
File:Rosa de los vientos.svg
File:ReinaSofiaMuseumElevatorMadrid.JPG
File:Rectorado de la Universidad Complutense de Madrid.jpg
File:Puerta del Sol (Madrid) 11.jpg
File:Puerta de la Ilustración (A. Alfaro) Madrid 01.jpg
File:Puerta de Alcalá 2.jpg
File:Puerta de Alcalá - 05.jpg
File:Príncipe Pío (Madrid) Línea 10 de metro (4).jpg
File:Portrait of Philip II of Spain by Sofonisba Anguissola - 002b.jpg
File:Población extranjera en laciudad de Madrid.PNG
File:Plaza de España - Madrid.jpg
File:Plaza de Colón (Madrid) 06.jpg
File:Plano de Madrid hacia 1705.jpg
File:PIB Madrid 2003.PNG
File:Pedro Teixeira Albernaz (1656) plano de Madrid.png
File:Panomadrid.jpg
File:Palacio de Linares, paseo de Recoletos y Torres de Colón.jpg
File:Palacio de la Prensa (Madrid) 03.jpg
File:Palacio de Cristal - 02.jpg
File:Palacio de Comunicaciones - 47.jpg
File:Museo Nacional de Antropología (España) 01.jpg
File:Museo del Prado (Madrid) 04.jpg
File:Museo de Historia de Madrid (España) 07.jpg
File:Muralla musulmana de Madrid - 03.jpg
File:Ministerio del Aire (Madrid) 01.jpg
File:Metropolitano (julio-2017) 03.JPG
File:MapaAMMadrid.png
File:Malasana y su hija - Eugenio Álvarez Dumont.jpg
File:MadridZonasTransporte.PNG
File:Madrid-Plaza-de-la-Villa-DavidDaguerro.jpg
File:MadridGeografia.png
File:Madrid_Metro_Map.svg
File:MADRID PARQUE DEL CAPRICHO EXEDRA VALIDA 3-12-2006.jpg
File:Madrid City Council election, 2015 results.svg
File:Madrid Arena Facade 01.jpg


## بیرده باخ
*ایسپانیا شهرلرین لیستی

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار
ایسپانیا ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Madrid»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۷ مارس ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر). 

بؤلمه:ایسپانیا شهرلری
بؤلمه:Capitals in Europe
بؤلمه:مادرید
بؤلمه:Municipalities in the Community of Madrid
بؤلمه:Populated places established in the 9th century
بؤلمه:Populated places in the Community of Madrid
بؤلمه:University towns in Spain
ایسپانیا دیلی

بندانگشتی|ایسپانیا دیلی دانیشان اؤلکه‌لر

**ایسپانیا دیلی** (; ) هیند اوروپا دیل عائیله‌سینه منسوب و لاتین قولونا باغلی بیر دیل دیر. بۇ دیل اسپانیا و چوْخلو گونئی آمریکا اؤلکه‌لرینده دانیشیلیر.

## قایناقلار

بؤلمه:دیللر
بؤلمه:اوروپا دیللری
بؤلمه:Spanish language
بؤلمه:Fusional languages
بؤلمه:Languages of Argentina
بؤلمه:Languages of Bolivia
بؤلمه:Languages of the Caribbean
بؤلمه:Languages of Chile
بؤلمه:Languages of Colombia
بؤلمه:Languages of Costa Rica
بؤلمه:Languages of the Dominican Republic
بؤلمه:Languages of Ecuador
بؤلمه:Languages of El Salvador
بؤلمه:Languages of Equatorial Guinea
بؤلمه:Languages of Gibraltar
بؤلمه:Languages of Guatemala
بؤلمه:Languages of Honduras
بؤلمه:Languages of Mexico
بؤلمه:Languages of Nicaragua
بؤلمه:Languages of Panama
بؤلمه:Languages of Paraguay
بؤلمه:Languages of Peru
بؤلمه:Languages of Puerto Rico
بؤلمه:Languages of South America
بؤلمه:Languages of the United States
بؤلمه:Languages of Uruguay
بؤلمه:Languages
صدری مقصودی

**صدرالدین نظام‌الدین اوغلو مقصودی** (دوغوم: ۱۸۷۹-اؤلوم: ۱۹۵۷) (تاتار تورکجه‌سی: Садретдин Низаметдин улы Максудов) تورک ـ تاتار دؤولت آدامی، بؤیوک یازیچی، سیاستچی، بیلگه و فیلسوف‌دور.

تورکیه جومهوریّتینین قورولوش چاغیندا آتاتورک ساغیندان تورکیهیه دعوت اوْلوب، بۇ اؤلکه‌نین وطن‌داشلیغین آلیب‌دیر. تورکیه جومهوریّتینین ایلک حقوق فاکولته‌سی اوْلان آنکارا حقوق فاکولته‌سینین قوروچولاریندان دیر و تورک دیل قورومونون و تورک تاریخ قورومونون ایشه باشلاماغیندا بؤیوک اویون اوینامیشدیر.

## یاشاییش
صدرالدین نظام‌الدین اوغلو مقصودی قازان یاخینلیغیندا اوْلان داش‌سو کندینده آنادان اوْلوب‌دور. آتاسی داش‌سونون ایمامی، نظام‌الدین مولّا، آناسی مفتونه خانیم و بؤیوک قارداشی احمد هادی مقصودی آدلین جدیدچی دیر.

صدرالدین ایلک تحصیلین داش‌سودا آلاندان سوْنرا، قازان شهرینده آدلین اوْلان علّامیه مدرسه‌سینه گئدیب، بؤیوک قارداشی مۆعلّیملیک ائدن مدرسه‌ده تحصیلین دوام ائتدی. قازاندا اوْلان چاغدا بؤیوک جدیدچی ایسماعیل بی قاسپیرالی اونون شخصیتینین شکللنمه‌سینده قاتی اثر قویوب‌دور. صدرالدین قازاندا ایکن ایستانبولدان گلن عثمانلی تورکجه‌سینده اوْلان اوشاق رومانلارین اوخوماقلا، عثمانلی تورکجه‌سین اؤرگشیب رابینسون کروزو کیتابین تاتار تورکجه‌سینه چئویرمیشدی.

۱۸۹۵-جی میلادی ایلده قارداشی ایله بیرلیکده باغچاسارایداکی زنجیرلی مدرسه‌سینده مۆعلّیملیک چاغریسین قبول اتئدی. مۆعلیملیک چاغیندا یاخیندان قاسپیرالی ایله تانیش اولدی. صدرالدین مقصودی قاسپیرالی‌نی اؤز معنوی آتاسی بیلدیرردی.
## بیرده باخ
احمد هادی مقصودی

## قایناقلار

* Zabirov, Ğabdelxaq, Maqsud baba hem Maqsudilar, Qazan, Tatarstan kitap näşriäte, 2000. - 159s.: il., tabl. 9(s14) B-195336; SB. (Tatar)

تورک یازیچی‌لا
بؤلمه:تاتار سیاستچی‌سی
بؤلمه:تاتار یازیچی‌سی
تاتارستان عالم‌لری
بؤلمه:تاتارلار
بؤلمه:تاتاریستان
روسیه مسلمانلاری
احمدجان قاسیمی

**احمدجان قاسیمی** ـ دوغو تورکیستان جمهوریتینین ایکینجی پریزیدنتی، سیاست آدامی.

## یاشاییش
1914 ایلی 4ـ آیی‌نین 14 گونو سینگ‌کیانگ غولجا شهرینین توغرا کووروک محله‌سینده، یوخسول اکینچی عائیله‌سینده دونیایا گلدی. آتاسی نادیر تمبور، آناسی شروانه‌م قاسیمی ایدی. کیچیک چاغلاریندا آتاسیندان یئتیم قالیر. عائیله وضعیتی نامناسب اوْلدوغونا گؤره گون آلمان اۆچون 1924 ایلی ساوئت بیرلیگینه گئتدیب، سوْنرا یارکنت رایونوندا باشلانقیج (ابتدایی) مکتبده اوخودو. 1929 ایلیندن 1932 ایلینه قدر آلماتی دا اوخویوب. اوخوشو بیتیردیکدن سوْنرا، بۇ مکتبده قالیب اوخوتچولوق (معلمچیلیک) ائدیب.
1934 ایلیندن 1937 ایلینه قدر اؤزبکیستانداکی سووئت ایتتیفاقی اوْرتا آسیا اونیوئرسیتئتی (ساگو) دا اوخوموش. 1937 ایلی موسکو شرق سوسیالیزمچیلری بیلیم یوردونا اوخوماغا گئدیب و او زامان تاتاریستان قازان بیلیم‌یوردوندا پراکتیک (عملی ایشلر) قیلمیش. 1941 ایلی آلمان، شوروی‌یه حمله ائدنده درس اوخوماقی دایاندیرماغا مجبور قالیب، احمد قاسیمی اؤز یوردونا قاییدیب گلیر.
احمد جان قاسیمی 1942 ایلی 6ـنجی آیدا غولجا شهرینه قاییدیب گلیب یئر آلتی انقلابی تشویقات فعالیتلری ایله مشغول اوْلوب. 1943 ایلی 6ـنجی آیدا دوغوتورکیستانداکی شین شی‌سه‌ی حکومتی طرفیندن توتولوب، بۇ ایلین 12نجی آییندا اورومچی یه گتیریلیب تورمه‌یه آتیلیب. 1944 ایلی 10ـنجو آیدا بوراخیلاندان سوْنرا غولجایا قاییدیب گلیب شرقی تورکیستان میلّی اینقیلابینا رهبرلیک ائدیب. بیر آز سوْنرا، «آزاد شرقی تورکیستان قزئتی»نین معاوین تحریری، شرقی تورکیستان جمهوریتی موقت حکومتی حربی ایشلر بؤلومونون باشلیغی، حکومت اعضاسی، حربی ایشلر هیئتی‌نین اعضاسی اولوب. 1946 ایلی 7ـ نجی ایدا ایلی طرفی وکیلی صفیتینده اورومچی سینگ‌کیانگ اؤلکه‌لیک حکومتی‌نین معاوین رئیسی اولوب. 1947 ایلی 8 آیدا اولکولوک بیرلشمه حکومت پارچیلاناندان سونرا، غولجایا قاییدیب.
1948 نجی ایلین 8نجی آیینین 1ینجی گونو احمدجان قاسیمی بوتون بیرلشمک اۆچون اولان نیرولاری بیرلشدیریب، انقلابی قوشونو اولوشدورماق اۆچون غولجادا «شینجاندا آراملیق و خلقچی‌لیگی حیمایت قیلیش اتفاقی» نی قوروب و «اتفاق» مرکزی کومیته‌سی‌نین رئیسی اوْلوب. 1948 ایلی 8 آیین 22 نجی گونو احمدجان قاسیمی چین کمونیست‎لری رهبری مائو تکلیفینه بناءا شرقی تورکیستان وکیللر ییغینجاغیجاغی اۆچون پکنه گئدیب. 27 نجی گون ساوئت ایتیفاقی ایرکوتسکی بایکال گؤلو هاوا بوشلیقینا گلنده، اوچاقلار سانحه‌یه اوغراییب.

## قایناقلار

بؤلمه:کیمسه‌لر
رجب ابراهیمی

**رجب ابراهیمی** (فرهاد) آذربایجان شاعیرلریندن دیر. او 1314 ـ نجو ایلین آبان آییندا اردبیلین کورابازلی یا کورعباسلو کندینده دونیایا گلدی.
اوستاد علی سلیمی ایله تانیشاندان سونرا، «آغلاما»، «آچیل سحر» و «آیریلیق» شعرلرینی یازدی. و استاد علی سلیمی بو شعرلره آهنگ قوشدو و خانم وارتوش(استاد سلیمی حیات یولداشی) تبریز رادیوسوندان بو آهنگ‌لری سسلندیردی.

## اثرلری
* [آیریلیق]

## شعرلریندن اؤرنک

**آیریلیق**

فیکریندن گئجه لر یاتا بیلمیرم

بو فیکری باشیمدان آتا بیلمیرم

دئییرم چون سنه چاتا بیلمیرم

آیریلیق، آیریلیق، آمان آیریلیق

هر بیر دردن اولار یامان آیریلیق

اوزوندور هیجرینده قارا گئجه لر

بیلمیرم من گئدیم هارا گئجه لر

ووروبدور قلبیمه یارا گئجه لر

آیریلیق، آیریلیق، آمان آیریلیق

هر بیر دردن اولار یامان آیریلیق

یادیما دوشنده آلا گوزلرین

گویده اولدوزلاردان آلام خبرین

نئیله ییم کسیبدیر مندن نظرین

آیریلیق، آیریلیق، آمان آیریلیق

هر بیر دردن اولار یامان آیریلیق

آیریلیق دردینی چکمه ین بیلمز

یاردان آیری دوشن گوز یاشین سیلمز

دئییرلر اینتظار خسته سی اؤلمز

آیریلیق، آیریلیق، آمان آیریلیق

هر بیر دردن اولار یامان آیریلیق

نئجه کی ائلیمدن آیری دوشندن

سورار بیربیرینی گوروب بیلندن

حسرتله سیزلار یار داییم بو غمدن

آیریلیق، آیریلیق، آمان آیریلیق

هر بیر دردن اولار یامان آیریلیق

ایل لردی اوزاقام آرخام ائلیم دن

بلبلم دوشموشم آیری گولوم دن

جور ایله آییریب شیرین دیلیم دن

آیریلیق، آیریلیق، آمان آیریلیق

هر بیر دردن اولار یامان آیریلیق

اولوبدور بیگانه یاریم_ یولداشیم

غریبه ساییلیر سئوگیم – سیرداشیم

بوجاوان چاقیمدا آغاردیب باشیم

آیریلیق، آیریلیق، آمان آیریلیق

هر بیر دردن اولار یامان آیریلیق

منی آغلاداندان گولوش ایسته رم

آیری دوشنیمله گوروش ایسته رم

حصاری ییخماقا یوروش ایسته رم

آیریلیق، آیریلیق، آمان آیریلیق

هر بیر دردن اولار یامان آیریلیق

سئوگیلیک اولوبدور شانی فرهادین

سئوگی سی هاردادیر، هانی فرهادین

دییه ره ک چیخاجاق جانی فرهادین

آیریلیق، آیریلیق، آمان آیریلیق

هر بیر دردن اولار یامان آیریلیق

## قایناقلار

بؤلمه:آذربایجانلی شاعیرلر
بؤلمه:آذربایجانلیلار
بؤلمه:اردبیل‌لی شاعیرلر
بؤلمه:اردبیل‌لی‌لر
بؤلمه:ایرانلی شاعیرلر
بؤلمه:تورک شاعیرلر
سککیز یوکمک

**سککيز يوکمک**، (سککيز تومار، سککيز ييغين) آدلي سوترا (سودور)، اويغورلار آراسيندا ياييلميش اولان بودديزم ديني تعليم، فيکير و يا عقيده‌سيني باشقالارينا تانيتماق، منيمستمک و يايماق مقصدي ايله يازيلميش بير اثردير. چينجه‌دن چئوريلميش اولان سککيز يوکمک، بورخانچیلیعا(بودديزمه) عاييد ديني-اخلاقي اينانجلار و آسانليقلا تطبيق اولونان بعضي معلوماتلاري ایحاطه ائدير. 24 نويابر 1907 تاريخينده تورفاندان 10 کیلومتر غربينده ياماز واديسينده‌کي يار-هوتودا تاپيلميش 405 سطيرليک سوترادير.
شیناسی تکين طرفيندن ايشلنن کوانشي ایم پوسار (سس ائشيدن تانري)، "اصیل دينين نيلوفر چيچگي" آدلي سودورون بير حيصه‌سي‌دير. "سککيز يوکمک" حئکايه‌سي ده و. رادلوفف طرفيندن اويغور حرفلرييله نشر اولونموشدور و سککيز ايشيق دسته‌سي معناسينا گلير.

## قایناقلار

بؤلمه:اثرلر
بؤلمه:اویغور تورکجه‌سی
علی امیری

**علی امیری** (اینگیلیسجه: Ali Amiri (Iranian footballer)) (دوْغوم: ایران) بیر فوتبالیست. گل ریحان البورز فوتبال کولوبوندا اوْیناییب.
## قایناقلار
عابد لاری شیرازی

**زین‌العابدین (زین‌العباد) علی بن فضل‌الله حسینی، بیرمی لاری شیرازی**، تخلّصو **عابد** و **عباد** و شهرتی **شاه زند** (قرن 8هـ/14م) ایرانلی عارف و شاعیر.
## اثرلری
لارلی عابدین دیوانی 14 نجو میلادی عصره عایددیر. او صفویه‌لرین ظهوریندن ایکی عصر اؤنجه (سککیزینجی عصر) شیرازین لار شهرینده یاشاییر. اوندان مۆختلیف اثرلر قالیب.

## اثرلری
* دیوان ـ اونون دیوانیندان بیر نوسخه آیت الله مرعشی نجفی کیتابخاناسیندا ساخلانیلیر. (شماره 11389)
* الفاظ بحار معنوی

## شعرلریندن
عشق کلدی دو جهان قان ایلدی ٭ قان جنده قان مقان ایلدی

## قایناقلار

* حسین متقی، فهرست نسخه‌های خطی ترکی کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی، ج1، صص122-124؛
* مصطفی درایتی، فهرست دستنوشته های ایران (دنا): ج5، ص271.

بؤلمه:تورک شاعیرلر
بؤلمه:تورک یازیچیلا‌ر
بؤلمه:شیرازلی شاعیرلر
بؤلمه:کیمسه‌لر
قارا دنیز

**قارا دنیز** (جنوب شرق) گونئی دوغو اوروپا ایله آنادولو یاریم آداسی آراسیندا قالان دنیز. روسیه ،گورجیستان، بولغاریستان، رومانی، تورکیه و اوکراین اؤلکه لری ایله چئوریلی دیر.

## قایناقلار

بؤلمه:قارا دنیز
بؤلمه:Seas of the Mediterranean Sea
بؤلمه:Anoxic waters
بؤلمه:Back-arc basins
بؤلمه:European seas
بؤلمه:Seas of Russia
بؤلمه:Seas of Turkey
بؤلمه:Seas of Ukraine
بؤلمه:Bodies of water of Bulgaria
بؤلمه:Bodies of water of Georgia (country)
بؤلمه:Bodies of water of Romania
بؤلمه:Bodies of water of Crimea
بؤلمه:Bulgaria–Romania border
بؤلمه:Bulgaria–Turkey border
بؤلمه:Georgia (country)–Russia border
بؤلمه:Georgia (country)–Turkey border
بؤلمه:Romania–Ukraine border
بؤلمه:Russia–Ukraine border
بؤلمه:Seas of the Atlantic Ocean
بؤلمه:Seas of Asia
مریم

بندانگشتی|مریم و عیسی
**مریم٬** عیسی‌نین آناسی. مریم  نصرانی‌لیک و ایسلام دینلرینه گؤره اؤنملی و مۇقدّس شخصلردن بیری‌دیر. مریم آنا و باکیره مریم اوْلاراق دا آدلانیر. 

## قایناقلار

بؤلمه:کیمسه‌لر
روس دیلی

**روس دیلی** (روسجا:русский язык) هیند-اۇروپا دیل عائیله‌سینه منسوب و دوغو اسلاو دیللرینین قوْلونا باغلی بیر دیلدیر. بۇ دیل عۆموماً روسیه و شرقی اوروپا اؤلکه‌لرینده دانیشیلیر. روسجا کیریل الیفباسی ایله یازیلیر.

## روس الیفباسی
روسجادا ۳۳ حرف واردیر:

## قایناقلار

بؤلمه:دیللر
بؤلمه:روس دیلی
بؤلمه:دوغو اسلاو دیللری

بؤلمه:روسیه دیللری
بؤلمه:ایستونی دیللری
بؤلمه:لتونی دیللری
بؤلمه:لیتوانی دیللری
بؤلمه:لهیستان دیللری
بؤلمه:ماجاریستان دیللری
بؤلمه:بلاروس دیللری
بؤلمه:مولداوی دیللری
بؤلمه:رومانی دیللری
بؤلمه:بولغاریستان دیللری
بؤلمه:ائرمنیستان دیللری
بؤلمه:آذربایجان دیللری
بؤلمه:قازاخیستان دیللری
بؤلمه:قیرغیزیستان دیللری
بؤلمه:اؤزبکیستان دیللری

بؤلمه:تاجیکیستان دیللری
بؤلمه:موغولیستان دیللری
بؤلمه:چین دیللری
بؤلمه:قوزئی کوره دیللری
بؤلمه:ژاپون دیللری
بؤلمه:آمریکا بیرلشمیش ایالتلری‌نین دیللری
بؤلمه:کانادا دیللری
احمد هادی مقصودی

**احمد هادی نظام‌الدین اوغلو مقصودی** (تاتار تورکجه‌سی: Әхмәтһади Низаметдин улы Максуди) بؤیوک یازیچی، سیاستچی و کیتاب یایینچی‌سی و آدلین تاتار مۆعلیم دیر. **احمد هادی مقصودی** قازان شهرینده ایلک تاتار تورکجه‌سینده اوْلان کیتابخانانی (کیتابخانه‌یی ایسلامیه) اساس قویانلاردان تانینیر.
## یاشاییش
احمد هادی مقصودی ۱۸۶۸-جی میلادی ایلین سپتامبر آیینین ایگیرمی سککیزینده تاتاریستانین داش‌سوسوندا (حاضیرکی بیک‌تاو رایونوندا) کند مولّاسی اوْلان نظام‌الدین مقصودی عایله‌سینده آنادان اولدی. بۇ عایله‌ده تورک ادبیاتینین ایکی پارلاق اوْلدوزی اوْلان احمد هادی مقصودی و صدری مقصودی دوغولوب‌دورلار.

احمد هادی باشدا اؤز کندینین مسجیدینده آتاسینین یانیندا تحصیل آلیب، ۱۸۸۱-جی میلادی ایلده قازانا گلیب، بۇ شهرین آدلین علّامیه مدرسه‌سینده سککیز ایل تحصیله دوام وئردی. اوخوماق بیتندن سوْنرا ۱۸۹۰-جی ایله ۱۸۹۲-جی ایللر آرسیندا علّامیه مدرسه‌سینده مۆعلّیملیک ائدیب، مدرسه سیستمینده جیدّی دگیشیلمه‌لرین گرک اولماغین آنلایاندان سوْنرا **سؤزلر نئجه ائشیدیلیر اؤجور یازیلمالی‌دیر** فیکرین‌دن فایدالانیب **[[موعلیمی اول کیتابی|مۆعلّیمی اوّل]]** کیتابین یازدی.

احمد هادی مقصودی تاتار مکتب و مدرسه‌لری اۆچون ۳۰دان آرتیق دینی و فنی درسلیکلر یازیب‌دیر و هر بیریسی ایکی دن آلتی کزه‌جه یئنی‌دن باسیلیب یاییلیبلار. سوْنرالار بؤیوک تاتار دیل عالیمی جمال ولیدی، مقصودی‌نین تورکی صرف، تورکی نحو و شیفاهیه کیتابلارینا یوخاری دگر وئریب و بئله سؤیله‌ییب‌دیر:

اونون کیتابلاریندان اوْلان موعلّیمی اوّل و عیبادتی ایسلامیّه درسلیکلری عرب دیلینه ترجومه اوْلوب و میصرده درسلیک عنوانیندا ایشلنیب‌دیر.
## بیرده باخ
صدری مقصودی
## قایناقلار

* 

تورک یازیچی‌لار
بؤلمه:تاتار سیاستچی‌سی
بؤلمه:تاتار یازیچی‌سی
تاتارستان عالم‌لری
بؤلمه:تاتارلار
روسیه مسلمانلاری
محمد به‌ی قارامان‌اوغلو

**محمد قره‌مان اوْغلو**: قونیه فاتحی. ۶۷۶ق/۱۲۷۷ میلادی تاریخینده تورک دیلینی درباردا رسمی دیل سئچدی. سلجوقلاردان سوْنرا، تورک دیوانسالارلیغی‌نین ان بؤیوک حامی‌سی.

## قایناقلار

بؤلمه:کیمسه‌لر
کیریل الیفباسی

**کیریل الیفباسی** چوْخلو اسلاو دیل لرده و قازاق، تاتار، قیرقیز و موغول دیلرینده ده ایشله نیر. بۇ الیفبایا صاحیب اولان ان بؤیوک دیل لر روسجا و اوکراین دیلی دیر.

### کیریل الیفباسی

**سلاویک اولان وه اولمایان کیریل الیفباسی**

## قایناقلار

## منابع

بؤلمه:الیفبالار
بؤلمه:Cyrillic script
بؤلمه:Scripts encoded in Unicode 1.0
بؤلمه:Bulgarian inventions
بؤلمه:شرقی اوروپا
بؤلمه:North Asia
بؤلمه:اورتا آسیا
عبدالقادر مراغی

**عبدالقادر غیبی مراغی** آدلیم **عبدالقادر مراغه‌ای** (۷۵۸–۸۳۸ ه‍.ق) ایرانلی شاعیر ،  موسیقیچی و صنعتچی ایدی. 

عود (ساز)ین ان اونملی چالانی ، خطاط و نقاش ایدی. قران حافیظی و اونملی هونر صاحیبی ایدی.ایشلرینده موغام موسیقی سین ایشلئدیب.اونون یازیلاریندا بیرینجی دفعه موغام موسیقی و اونا مربوط اولان چالماقلار شرح وئریلیب.

## حیاتی

## شعرلریندن اؤرنک

بؤلمه:آذربایجانلی شاعیرلر
بؤلمه:آذربایجانلیلار
بؤلمه:ایرانلی شاعیرلر
بؤلمه:تبریزلی شاعیرلر
بؤلمه:ماراغالی‌لار
بؤلمه:موسیقی‌چی‌لر
بؤلمه:شاعیرلر
بؤلمه:موسیقی
ابوالعباس سفاح

**عَبْد الله بن محمد بن علي بن عَبْد الله ابن العباس بن عَبْد المُطَّلِب** ()، بیرینجی عباسی خلیفه سی ایدی. اوْ ۱۳۲ هجری قمری ایلینده کوفه مسجیدینده  خلافته یئتیشیب، ۷۵۴ میلادی ایلینده اؤلدو.

## عباسی شاهلاری

## قایناقلار

بؤلمه:عباسیلر خلافتی‌نین خلیفه‌لری
مهدی (خلیفه)

**مهدی عباسی** أبو عبد الله محمد بن عبد الله المنصور(  744 یا 745 – 785 میلادی ایلده) آتاسی ابوجعفر منصوردان سورا عباسی خلیفه سی اولدو

## عباسی شاهلاری

## قایناقلار

## قالری


File:Abbasid al-Mahdi dirham Kirman 166AH.jpg



بؤلمه:عباسیلر خلافتی‌نین خلیفه‌لری
ادیب احمد یوکنکی

**ادیب احمد ابن محمود یوکنه‌کی** (قرن 6 هجری) 12ـنجی یوزایل قاراخانلیلار دؤنمی شاعیری.

## یاشام
12نجی یوز ایل فرغانه وادیسینده، سمرقند اطرافیندا یئرلَشن یوکنک کندینده آنادان اوْلموشدور.

اثرینی امیر سیپئهسالارا تقدیم ائتمیشدیر. کیتابین آرخاسینا سوْنرادان آسلان موعلیم تارکان طرفیندن یازیلان تقریض‌ده، شاعیرین آنادان دوغما کور اوْلدوغو، بۇ اثر سایه‌سینده سئوگی و حؤرمت قازاندیغی بیلدیریلیر. حیاتی حاقیندا باشقا معلومات یوخدور.

ایسلامی دؤور تورک ادبیاتیندا، یئنه قاراخانلیلارا ساحه سینده یئتیشمیش موهوم مؤلیف ادیب احمد دیر. یوکنئک کندینده آنادان اوْلدوغوندان ادیب احمد ابن محمود یوکنکی دئیه ده یاد ائدیلیر. عتبة الحقائق، حقیقتلرین آستاناسی معناسینا گلیر. اثر، داد سپه‌سالار محمد بی آدلی بیر تورک به‌یینه تقدیم اوْلونموشدور. بوتونو غزل شکلینده سؤیلئنمیش، 40 بئیت و 101 دؤردلوک اولماق اوزره 484 میصراع مبلغینده‌کی اثر، تورک دیلی، تاریخی، ادبیاتی آراشدیرمالاریندا بؤیوک اهمیته مالیکدیر. اثرده مساله تامامیله دینی و اخلاقی دیر. ادیب احمد، معاریفلندیریجی بیر موعظه و نصیحت کیتابی یازماق ایسته‌میش، اثرینی ایسلام مورالیستی منلیگینده یازمیشدیر. اثرده دیندارلیغین فضیلتلریندن، علمین خوشبختلیگه آپاران یول عملیندن، سخاوتین بوتون عاییبلاری، چیرکلری یویان، حتّی شرف، شان و گؤزللیک چوخالدیجی بیر طبیعت اوْلدوغوندان، تواضعون یاخشیلیغیندان، اینامین و ائهتیراسین پیسلیگیندن بحث ائدیلمیشدیر.

عتبة الحقائق آدلی اثرینین مؤلیفلیک تاریخی معلوم اولماماقلا بیرلیکده قوتادغو بیلیگدن یاریم عصر سوْنرا یازیلدیغی گومان ائدیلیر. شاعیر، آیه‌لر و حدیثلره اساسلاناراق دونیانین مووققتی اولماسینی، بیلیگین فایداسینی، جهالتین ضررلرینی؛ جومردلیک، خسیسلیک، تواضع‌کارلیق کیمی یاخشی و پیس خاصیتلری دانیشان دینی-دیداکتیک بیر اثردیر. خاقانیه تورکجه‌سی ایله یازیلمیشدیر. الیازما نوسخهلرینین سایی آزدیر. ان یاخشی اویغور حرفلی نوسخه اوْلوب موقدس صوفیه معبدی قایداسیندادیر. ایلک دفعه م. نجیب عاصیم طرفیندن تاپیلمیش و یاییملانمیشدیر (1918). ان یاخشی نشری رشید رحمتی آراتین (موقددیمه، ترانسکریپسییا متن. تورکیه تورکجه‌سینه ترجومه و بیبلیوقرافییادان مئیدانا گلن تزییق؛ تورک دیلی قورومو نشرلری آراسیندا چیخمیشدیر.

## اثرلری
* عتبة الحقائق

## قایناقلار



بؤلمه:کیمسه‌لر
بؤلمه:کیمسه‌لر قارالامالاری
بؤلمه:تورک شاعیرلر
بؤلمه:شاعیرلر
عتبة الحقائق

**عتبة الحقائق**، ادیب احمد یوکنکینین 12-جی عصرده، قاراخانلی به‌ی‌لریندن محمد داد سیپهسالارا هدیه ائتدیگی، حدیث و عربجه بئیتلره اساسلاناراق یازدیغی شئیرلرله، اخلاقلی اینسان اولماغین یوللارینی، اخلاق پرینسیپلرینی آچیقلامیش، موختلیف اخلاقی اؤیود-نصیحت وئرمیش، ایسلامی ایدئیا و فیکیرلره یول گؤستریجی  اوْلموشدور. خاقانیه لهجه‌سی ایله یازیلمیشدیر. اثرین آدی گونوموزده "حقیقتلرین آستاناسی" شکلینده معنالانا بیلیر.

موعاصیر زاماندا ایلک معلوم اولاندا "هبة الحقائق" و یا "عیبة الحقائق" اولاراق، سهو بیر شکیلده آدلاندیریلمیشدیر. اثرده دونیانی، آللاهی، اینسانی 
بیلمگین یالنیز علم یولو ایله اولا بیله‌جگی بیلدیریلیر. بیلیگین فایداسی و نادانلیغین زییانی حاقیندا اولان مؤوضونو ایشله‌ییب.

نظم واحیدی بئیت و روباعی‌لردن عیبارت اولان بو اثرینی شاعیر، یوسف خاص حاجب-این قوتادغو بیلیگی کیمی عروض وزنیله و کاشغر تورکجه‌سی ایله یازمیشدیر. شاعیرین بو اثرینی هارادا و نه زامان یازدیغی قطعی اولاراق بیلینمیر. اثرین کاشغر شیوه‌سی، اویغور حرفلرییله یازیلمیش ایلک یازماسی ایستانبولدا ایاصوفیه مسجیدی کیتابخاناسیندا یئرلشیر.

## اؤزللیکلری
* ادیب احمد یوکنئکی طرفیندن 12 عصر. دا یازیلمیشدیر. 
* مؤوضوسو دین و اخلاق دیر. 
* دیداکتیک (معاریفلندیریجی) بیر اثردیر. بیر نصیحت‌نامه خوصوصیت اوندادیر. 
* غزل و قصیده یه بنزر طرزده شعرلر واردیر. 
* 46 بئیت و 101 دؤردلوکلردن عیبارتدیر. 
* عروض معیاری یازیلمیشدیر. 
* تلیمح (خاتیرلاتما) صنعتی ایستیفاده ائدیلمیشدیر. 
* اثر 14 بؤلوم دن عیبارت‌دیر. باشداکی 5 بؤلوم گیریش، شاعیرین "نوی" آدینی وئردیگی 8 اصل موضوع، سونداکی 1 حیصه‌ده بیتیریش بؤلومودور. 
گیریش حیصه لری قصیده فورما (آا با جا دا)، اصل موضوع ایله باغلی حیصه لر و بیتیریش حیصه سی بندلرله (اا با) یازیلیب. گیریش حیصه سینده 40 بئیت، اصل مساله و بیتیریش حیصه لرینده 101 بند واردیر. اثرین هامیسی 484 میصراعدان عیبارتدیر. 
* اثر کئچید دؤورو ادبیاتی محصولودور. 
* عتبة الحقائق‌ده اوزرینده دایانیلان باشقا بیر مساله ده، اینسانین دیلینه صاحیب اولماسی‌دیر.

## قایناقلار

بؤلمه:ادبی اثرلر
بؤلمه:تورکجه اثرلر
کاشقار

**کاشقار**، يا دا **اوردو کند**، (اویغور تورکجه‌سی: قەشقەر) ـ "خانين اوتوردوغو شهر" دئمکدير. شرقی تورکیستاندا سينجان اويغور موختار بؤلگه‌سينين غربینده يئر آلان تاريخي بير واحه شهري‌دير.

## قایناقلار
بؤلمه:دوغو تورکیستان شهرلری
هارون الرشید

**هارون الرَّشید** (دوغوم: ۲۵ اسفند ۱۴۱ . ۱۷ مارس ۷۶۳ - اولوم: ۴ فروردین ۱۸۸ . ۲۴ مارس ۸۰۹) عباسی خلیفه سی ایدی.

## عباسی شاهلاری

## قایناق
https://en.wikipedia.org/wiki/Harun_al-Rashid

بؤلمه:عباسیلر خلافتی‌نین خلیفه‌لری
گوندوز، همدان

**گوندوز** — همدان اوستانی‌نین رزن بؤلگه‌سی‌‌نین بوغراطی قصبه‌سی‌نده یئرلشن بیر کند دیر. ۲۰۰۶-جی میلادی ایلین آمارلارینا گوندوز کندی‌نین ۱,۵۷۲ نفر جمعیتی واردیر.

## قایناقلار
انقار

**انقار** اؤزبکیستان شهرلریندن بیری دیر. بو شهر اؤزبکیستانین سورخان دریا اوستانینین انقار بؤلگه‌سینده یئرلشیب دیر. اهالی‌سینین سایی ۱۴/۲ مین نفر دیر.

## قایناقلار
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

بؤلمه:اؤزبکیستان شهرلری
مأمون

**ابوالعباس عبدالله مَأموُن** عباسی خلیفه سی ,هارون الرشید اوغلو، (دوغوم: ۷۸۶ میلادی ( ۱۷۰ ه. ق )بغداد ، اؤلوم: ۸۳۳ ( ۲۱۸ ه. ق )طرسوس کناریندا سوریه ده.

## عباسی شاهلاری

## قایناقلار

## قالری


File:John the Grammarian as ambassador before Theophilos and Mamun.jpg



بؤلمه:عباسیلر خلافتی‌نین خلیفه‌لری
چیراقچی

**چیراقچی** — اؤزبکیستان شهرلریندن. بو شهر اؤزبکیستانین قاشقادریا اوستانی‌نین چیراقچی بؤلگه‌سینده یئرلشیبدیر.  ۲۰۲۹۰ نفر نۆفۇسو واردیر.

## قایناقلار
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

بؤلمه:اؤزبکیستان شهرلری
چوست

**چوست** (اؤزبک تورکجه‌سی: Chust) اؤزبکیستان شهرلریندن بیری دیر. بو شهر اؤزبکیستانین نمنقان اوستانی‌نین چوست بؤلگه‌سینده یئرلشیب دیر. اهالی‌سینین سایی ۶۳۸۰۰ نفر دیر (2004). 

فرغانه وادی‌سینین قدیمی شهرلریندن بیری‌دیر. اورتا عصرلرده شهر حربی قلعه کیمی ایشله‌نیردی. بابورون آتاسی عؤمر شئیخ میرزا 1480 ایلینده چوست شهرینی اؤز قرارگاهی سئچمیشدی. 1882 ایلینده قلعه دیوارلاری پوزولوب داغیلدی. 

چوست قدیمدن فرغانه وادیسی‌نین هونرمندچیلیک مرکزلریندن بیری‌دیر. چوست‌لو دمیرچی‌لر، توخوجولار، زرگرلری‌نین ماهوراتی شهرت قازانمیش. چوست پیچاقچی‌لاری‌نین چکدیکلری پیچاقلار چوخ مشهور دور. 

چوست شهری نمنگان ویلایتنده‌کی چوست بؤلگه‌سی‌نین مرکزی. اورتاآسیانین ان قدیمکی درگاهلاریندان بیری. فرغانه وادیسی‌نین معدنیات بئشیکلریندن بیری دیر. شهرین گلیب چیخیشی میلاددان اؤنجه‌کی زمانلارا گئدیب چاتیر. بو یئرده تخمینا 3000-3500 ایل قاباق اینسان توپلوملاری ایستقامت قیلیشا باشلامیش. بونون ایثباتیندا شهرین قوزئی بؤلومونده کی، بی‌بی‌آنا زیارتگاهینی گؤسترمک اولار. بو یئرده قدیمکی برونز دؤوروندن قالان یادیگارلاری، اینسانلارین یاشاییش طرزینی عکس ائتدیریجی باستانشناسی قازینتی‌لاردا نمونه‌لر وار. 

## قایناقلار
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

بؤلمه:اؤزبکیستان شهرلری
فیرغانا

**فیرغانا** (اؤزبک تورکجه‌سی: Fargʻona/Фарғона) اؤزبکیستان شهرلریندن بیری دیر. اهالی‌سینین سایی ۱۸۷۱۰۰ نفر دیر. فیرغانا تاشکنددن ۴۸۰ کیلومتر دوغولوق و اندیجاندان ۷۵ کیلومتر باتی‌لیقدا یئرلشیب‌دیر. ۲۱۰۰ ایل اؤنجه‌دن فیرغانا چینلی‌لر ایله یونانلی‌لار آراسیندا باغلانتی قوران بیر شهر ایدی و ایپک یولو اوزره اولدوغو اۆچون بؤیوک اهمیت قازانمیشدی.

## قایناقلار
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

بؤلمه:اؤزبکیستان شهرلری
سورینام

** سورینام ** گونئی آمریکا دا بیر اؤلکه باشکندی (پایتختی) پاراماریبو دور. ۴۷۰٬۷۸۴ نفوسا صاحیب دیر.رسمی دیلی هلند دیلی دیر.

## قایناق‌لار

## گؤرونتولر

Image:Flag of Suriname.svg
Image:Suriname in its region.svg



بؤلمه:اؤلکه‌لر
بؤلمه:گونئی آمریکا اؤلکه‌لری
بؤلمه:ایسپانیا دیللی اؤلکه‌لر
بؤلمه:سورینام
بؤلمه:ایسلام ایش‌بیرلیگی تشکیلاتی اؤلکه‌لری
بؤلمه:جومهوریت‌لر
منتصر

**محمد منتصر** یوخسا  **ابوجعفر محمد المنتصر بالله بن المتوکل بن المعتصم بن الرشید**، (دوغوم: ۸۳۷ - اؤلوم:۸۶۲) عباسی خلافتی ۱۱-جی خلیفه‌سی ایدی.

## عباسی شاهلاری

## قایناقلار

بؤلمه:عباسیلر خلافتی‌نین خلیفه‌لری
اوروقوئه

** اوروقوئه** گونئی آمریکادا بیر اؤلکه باشکندی (پایتختی) مونته‌ویدئو دیر. ۳٬۴۷۷٬۷۷۸ نوفوسا صاحیب دیر.رسمی دیلی ایسپانیا دیلی دیر.

## قایناق‌لار

## گؤرونتولر

File:Montevideo Décembre 2007 - Plaza de Armas 2.jpg
Image:Flag of the Treinta y Tres.svg
Image:Flag of Uruguay.svg
Image:Flag of Artigas.svg
Image:Coat of arms of Uruguay.svg
Image:LocationUruguay.svg
Image:Uruguay_mapa.png
Image:Uruguay_carte.png
Image:Departments_of_Uruguay_(map).png
File:Uruguay departments numbered.png
Image:Uruguay T2.png
Image:Rio_de_la_Plata_BA_2.JPG
Image:Montevideouruguaynasa.jpg
Image:Montevideo Airport - old terminal interior.jpg
Image:MemorialDesaparecidosVazFerreira.jpg
File:A boat to unite two countries.JPG
File:Colonia del Sacramento art in Uruguay.JPG
File:Colonia del Sacramento en el arte.JPG
File:Murallacolonia.JPG
File:Cerro de Artigas, Minas, Lavalleja.JPG
File:On the way to Artigas Hill.JPG
File:Vista del Cerro de Artigas.JPG



بؤلمه:اؤلکه‌لر
بؤلمه:گونئی آمریکا اؤلکه‌لری
بؤلمه:ایسپانیا دیللی اؤلکه‌لر
بؤلمه:اوروقوئه
بؤلمه:ایسپانیولجا دانیشان اؤلکه‌لر
بؤلمه:بیرلشمیش میلت‌لر اؤیه‌سی اؤلکه‌لر
اکوادور

**اکوادور** (اینگیلیسجه: Ecuador) بیر اؤلکه دیر و باشکندی کیتو شهردیر. عمومی داخیلی محصولو ۱۹۴٫۸۴۵ میلیارد دولار دیر. سوْن نۆفوس ساییمی اساسیندا ۱۴٬۴۸۳٬۴۹۹ نفر دیر. و ۲۸۳٬۵۶۱ کیلومتر موربّع ساحه‌سی وار.
بندانگشتی|سول|اکوادور اؤلکه‌سی‌نین بایراغی
بندانگشتی|سول
بندانگشتی|سول|اکوادور نقشه اوستونده یئری
## قایناق‌لار

## گؤرونتولر

File:Ecuador (orthographic projection).svg
Image:Flag of Ecuador.svg
Image:Coat of arms of Ecuador original version.svg
File:Anthem of Ecuador.ogg
Image:A Lenín Moreno (Transmisión del Mando Presidencial Ecuador 2017) (cropped).jpg
Image:Maria Alejandra Vicuña asume funciones vicepresidenciales (c) - cropped.jpg
Image:José Serrano en 2017.jpg
Image:Viviana Bonilla 2017.jpg
Image:Primera Sesión Parlamentaria de Posesión de las y los Asambleístas para el Período Legislativo 2017-2021 (34617587676) (cropped).jpg
Image:Nubia Villacís C.jpg
Image:Equador dentro del UNASUR.svg
Image:LocationEcuador.svg
Image:Maritime Claims of Ecuador.svg
Image:Ecuador relief location map.svg
Image:Galapagos Islands topographic map-en.svg
Image:Regiones Ecuador.svg
Image:Ecuador, administrative divisions - es - colored.svg
Image:Mapa del Ecuador (cantones).png
Image:Ecuador Topography.png
Image:MajorVolcanoesInEcuador-USGS.gif
Image:Ecuador Blue Marble.png
Image:Galapagos-satellite-2002.jpg
Image:Regiones Naturales del Ecuador.svg
Image:Red Vial Ecuador.svg
Image:Vista de Quito desde El Panecillo, Ecuador, 2015-07-22, DD 39.JPG
Image:Guayaquilaéreo.jpg
Image:Ama la Vida - Flickr - AR PN ANDES15 CUENCA TV 022 (14584742390).jpg

Image:Machala - parque central de noche.jpg
Image:Ecuador View on Duran.JPG
Image:MANTA (17611460222).jpg

Image:Panoramicacentroloja.jpg
Image:Ecuador Ambato.JPG
Image:Norte de Esmeraldas.JPG
Image:Parque Central de Qvd.jpg
Image:Riobamba-David-Torres-Costales.png
Image:Milagro CityChurch.JPG
Image:Ibarra air.jpg


بؤلمه:اؤلکه‌لر
بؤلمه:گونئی آمریکا اؤلکه‌لری
بؤلمه:ایسپانیا دیللی اؤلکه‌لر
بؤلمه:بیرلشمیش میلت‌لر اؤیه‌سی اؤلکه‌لر
بؤلمه:جومهوریت‌لر
بؤلمه:ایسپانیولجا دانیشان اؤلکه‌لر
بولیوی

**بولیوی ** گونئی آمریکا دا بیر اؤلکه باشکندی (پایتختی) لاپاز دیر. ۹٬۱۱۹٬۱۵۲ نفوسا صاحیب دیر.رسمی دیلی ایسپانیا دیلی دیر. عمومی داخیلی محصولو ۸۳٫۶۰۸ میلیارد دولار دیر. و کیلومتر موربّع ساحه‌سی وار.

## گؤرونتولر

File:Bolivian vizcacha.jpg
File:Saimiri boliviensis 2.jpg
File:Cocoi Heron Ardea cocoi Pantanal 2009.jpg
File:Anodorhynchus hyacinthinus -Mato Grosso -Brazil-8.jpg
File:Capivara ST.jpg
File:MountainLion.jpg
File:Myrmecophaga tridactyla in Pantanal.jpg
File:Ara rubrogenys -Jurong BirdPark-8.jpg
File:Alipiopsitta xanthops -in tree-3-4sq.jpg
File:Uros people-Lake Titicaca.jpg
Image:El Allto airport.jpg
Image:VVI 2011.jpg
Image:Cobija Airport1.JPG
File:Lapaz, Bolivia.jpg
File:Palacio de la Prefectura de Chuquisaca (Sucre - Bolivia).jpg
File:Casa de la Moneda de Potosí (Bolivia).jpg
File:Cochabamba-Plaza.jpg
Image:TrinidadBolivia.jpg
File:Palacio del Congreso Nacional La Paz Bolivia.jpg
File:Monument Cobija1.JPG
File:Relógio no centro de Uyuni, Bolivia 2.jpg
File:Copacabana, Bolivia bay at sunset.jpg
File:Catedral de Santa Cruz, Bolivia1.JPG
File:Uyuni_zoutwinning.jpg
File:Ururo_1103m.jpg
File:Uros_Artesanía1_lou.jpg
File:Bolivia - The Worlds Most Dangerous Road.jpg


## قایناقلار

بؤلمه:اؤلکه‌لر
بؤلمه:گونئی آمریکا اؤلکه‌لری
بؤلمه:ایسپانیا دیللی اؤلکه‌لر
بؤلمه:دنیزه چیخیشی اولمایان اؤلکه‌لر
بؤلمه:جومهوریت‌لر
بؤلمه:ایسپانیولجا دانیشان اؤلکه‌لر
پرو

بؤلمه:گونئی آمریکا اؤلکه‌لری
بؤلمه:بیرلشمیش میلت‌لر اؤیه‌سی اؤلکه‌لر
بؤلمه:جومهوریت‌لر
بؤلمه:ایسپانیولجا دانیشان اؤلکه‌لر
بؤلمه:پرو
بؤلمه:Andean Community
بؤلمه:Countries in South America
بؤلمه:Former Spanish colonies
بؤلمه:۱۸۲۱ میلادی ایلده قورولان بؤلگه‌لر و اؤلکه‌لر
کیتو

** کیتو ** اکوادور ون باشکندی دیر.

## قایناق‌لار

بؤلمه:اکوادور شهرلری
بوقوتا

**بوقوتا** کولومبیا نین باشکندی دیر.

## قایناقلار

بؤلمه:کلومبیا
بؤلمه:بوقوتا
بؤلمه:Capital districts and territories
بؤلمه:Capitals in South America
بؤلمه:Capitals of Colombian departments
بؤلمه:Populated places established in 1538
بؤلمه:Subdivisions of Colombia
بؤلمه:1538 establishments in the Spanish Empire
بؤلمه:1538 establishments in South America
معتز

**معتز** یوخسا أبو عبد الله المعتز بن المتوکل بن المعتصم بن الرشید (۸۶۶–۸۶۹) ۱۳-جو عباسی خلیفه‌سی ایدی.

## عباسی شاهلاری

## قایناقلار

## قالری


File:Al-Mu'tazz Sends Gifts to Abdulla ibn Abdulla, from the Tarikh-i Alfi manuscript, Tarikh-i-Alfi, c. 1592-94.jpg



بؤلمه:عباسیلر خلافتی‌نین خلیفه‌لری
تورخان گنجه‌ای

**زئينال اوغلو تورخان گنجه‌ای** (1925-2005)، ایران تورکلریندن تورکولوژی تحصیلی آلان ایلک تورکولوق عنوانینا صاحیب دگرلی بیر بیلیم آدامی‌دیر.

تورکیه‌ده تحصیلینی تاماملادیقدان سونرا ایرانین او زامانکی شرطلرینی و ایرانین باش ناظیری سید حسن تقی‌زاده‌نین ده توصیه‌سینی دقته آلاراق آوروپایا گئدن گنجه‌ای، لوندون (لندن) اونیورسیته‌سینده چالیشدیغی ایللرده تورکلوک بیلیمی ایله ایلگیلی چوخ ساییدا اؤنملی اثر اورتایا قویموشدور.

## حیاتی
تورخان گنجه‌ای ـ 1925-جي ايل مارس آيينين 20-ده تبريزده دونيايا گلميشدير. اورتا مکتبي بيتيرديکدن سونرا اون دوققوز ياشيندا تحصيليني داوام ائتديرمک اۆچون ايستانبولا گئده‌رک اوراداکي اونيوئرسيتئتين تورک و فارس ديللري بؤلومونو بيتيرميشدير. عاليم پئداگوژي فعاليته گؤرکملي شرقشناس بومباچينين دعوتيله ايتالييانين نئاپول اونيوئرسيتئتينين شرقشوناسليق اينستيتوتوندا باشلاييب. ت.گنجگي بير سيرا اؤلکه‌لرده – ايتالييادا (1949- 1953، 1956-1959)، آلمانييادا (1953-1956)، اينگيلتره‌ده (1956- 1969) علمي و پئداقوژي فعاليتله مشغول اولوب. 1969- 1970-جي ايللرده بير نئچه آيليغا ايرانا قاييتميش، سونرادان يئنه اينگيلتره‌يه گئتميش، عؤمرونون سونونا قدر بو اؤلکه‌نين اونيوئرسيتئتلرينده فعاليت گؤسترميشدير. عاليم 16 آوریل 2005-جي ايلده لوندوندا وفات ائتميشدير. 
تورخان گنجه‌ای، گنج ياشلاريندان گئنيش ائروديسيياسي و ايستعدادي ايله چاليشديغي بوتون علمي موسسيسه‌لرده ديقت مرکزينده اولموشدور. او، بير چوخ آوروپا ديللريني گؤزل بيلير و اثرلرينين اکثريتيني ده بو ديللرده يازيردي. موباليغه‌سيز دئيه بيلريک کي، لوتفي زاده دقيق ائلملر ساحه سينده آذربايجاني بوتون دونيادا نئجه شؤهرتلنديرميشس، ت.گنجه‌ایده فيلولوگييا، تورکولوگييا ساحه سينده يئتيشميش گئنيش ميقياسلي بير عاليم کيمي وطنيميزين باشيني اوجا ائتميشدير. 
اؤتن عصرين 87-جي ايلينده "سووئتسکايا تورکولوگييا" ژورناليندا تورخان گنجگي اثرلرينين ايجماليني وئرن روس عاليمي آ.م.شرباکين دئديگي کيمي، عاليمين علمي ماراقلاري اسکي اؤزبک (جيغاتاي)، اسکي تورک (عثمانلي)، اسکي آذربايجان و فارس-تاجيک ادبياتيني ایحاطه ائديردي. 
گنجه‌ای‌نين ايلک ايشلريندن بيري امیر عليشير نوایینين "محاکمة اللغتین" اثري‌نين فارسجايا ترجومه‌سي‌دير. بونون آردينجا او، آذربايجان شاعيري، فارسجا ديوان و مثنوي مؤليفي تاثير تبريزينين (1655-1717) تورکجه شئيرلري حاقيندا مقاله يازميشدير. 
شاه ايسماييل ختاي ديواني‌نين علمي-تنقيدي متنيني تورخان بي 1959-جو ايلده ترتيب ائديب. ت.گنجه‌ای‌نين ان ايري حجملي ايشلريندن بيري اون دؤرد عصرده ياشاميش شاعير خوارزمينين "محبت‌نامه" اثرينين نشريدير. 
ائلخانيلر دؤورونون (سککیز/اون دؤرد عصرلر) فارس پوئزيياسيندا تورک و مونقول سؤزلريندن بحث ائدن بير مقاله‌سينده ت.گنجه‌ای گؤسترير کي، آرتيق سامانيلر دؤورونده فارس شاعيرلرينين ديلينده (مسلن، روده‌کی ده) تورک ديللريندن گؤتورولموش سؤزلره راست گلمک اولور. 
ت.گنجه‌ای مقاله‌لريندن بيريني 1533-جو ايلده تبريزده دونيايا گلميش گؤرکملي آذربايجان شاعيري، عاليمي و رسسامي صاديق بي صاديقينين شئيرلرينه حصر ائديب. 
ت.گنجگي 2005-جي ايلده وفات ائتميشدير.
## قایناقلار

* آذربایجانجا ویکی پدیا.

بؤلمه:آذربایجانلی یازیچی‌لار
بؤلمه:تبریزلی‌لر
بؤلمه:تورکولوق
بؤلمه:کیمسه‌لر
اميرخسرو دارایی

امیر خسرو دارایی ـ (۱۲۷۲ گونش ایلی، طاریم- شهریور ۱۳۲۶ گونش ایلی، زنجان) لقبی برهان‌السلطنه و تخلصو خسرو، دارایی خاندانی شاعیرلریندن.

## یاشام
امير خسرو میرزا 1892-جي ايلده زنجانین بينارود کندينده آنادان اولموشدو. او، هله 15-16 ياشلاريندا ادبيياتلا ماراقلانميش و راجی، صراف، هیدجی کيمي شاعيرلرين اثرلريني مطالعه ائتميشدير. داراي اؤز شعرلرینده مدنيت، علم و ترققيني ترننوم ائدرک، خالقي ايشيغا چاغيرميشدير. او، قادين آزادليغي حاققيندا بيرينجي غزليني جهالتين حؤکم سوردويو دؤورده يازميشدير. شاعیر هله جاوان ایکن آزادليق هرکاتيندا ايشتيراک ائتميشدير. او، 1940-جي ايللرده سووئت-ايران جمعيتينه باشچيليق ائتميشدي. 

دارايی‌نين بئش مين بئيتدن چوخ چاپ اولونماميش ديواني قاليب. 

اونون قیزی آزاده دارایی ده شاعیردیر.

## بایاتی‌لاریندان

***

***

***

***

## آیریجا باخ
* عبدالله میرزا دارا

## قایناقلار

بؤلمه:آذربایجانلی شاعیرلر
بؤلمه:تورک شاعیرلر
بؤلمه:کیمسه‌لر
بؤلمه:ایران تورک شاعیرلری
مهتدی

**أبو إسحاق محمد المهتدي بالله بن الواثق** (اؤلوم:256هـ/870)   ( 869 م-256هـ/870 م.) 14 -جو عباسی خلیفه‌سی ایدی.

## عباسی شاهلاری

## قایناقلار

بؤلمه:عباسیلر خلافتی‌نین خلیفه‌لری
غوزار

**غوزار** اؤزبکیستان شهرلریندن بیری دیر. بو شهر اؤزبکیستانین قاشقادریا اوستانینین غوزار بؤلگه‌سینده یئرلشیب دیر. اهالی‌سینین سایی ۲۲۳۰۰ نفر دیر.

## قایناقلار
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

بؤلمه:اؤزبکیستان شهرلری
معتضد

**معنضد** یوخسا **أبو العباس عبدالمجيد المعتضد بالله** ۱۶-جی عباسی خلیفه سی ایدی.
## عباسی شاهلاری

## قالری


File:Abbasids Ninth Century.svg

File:Iraq Ninth Century.png

File:Al-Jazira-ar.svg

File:Abbasid Caliphate 900.png



## قایناق

بؤلمه:عباسیلر خلافتی‌نین خلیفه‌لری
مقتدر (خلیفه)

**امقتدر** یوخسا  **أبو الفضل جعفر بن المعتضد المقتدر بالله**(908 - 932) ۱۸-جی عباسی خلیفه‌سی ایدی.

## عباسی شاهلاری

## قایناقلار

## گؤرونتولر


File:Brooklyn Museum - The Execution of Mansur Hallaj From the Warren Hastings Album.jpg



بؤلمه:عباسیلر خلافتی‌نین خلیفه‌لری
بنین

** بنین ** آفریقا دا بیر اؤلکه باشکندی (پایتختی) پورتو نووو دور.  ۸٬۴۳۹٬۰۰۰ نفوسا صاحیب دیر.رسمی دیلی فرانسه دیلی دیر.

## گؤرونتولر

image:Flag of Benin.svg
Image:LocationBenin.svg
Image:Benin-CIA WFB Map.png
Image:Benin_loc_map.svg
Image:Benin_loc_map+dep.svg
Image:BoniYayi_thumbnail2006.jpg


## قایناقلار

بؤلمه:آفریقا اؤلکه‌لری
بؤلمه:فرانسه‌جه دانیشان اؤلکه‌لر
بؤلمه:آز توسعه ائتمیش اؤلکه‌لر
بؤلمه:آفریقا بیرلیگی اؤلکه‌لری
بؤلمه:ایسلام ایش‌بیرلیگی تشکیلاتی اؤلکه‌لری
مالی

** مالی ** آفریقا دا بیر اؤلکه باشکندی (پایتختی) باماکو دور. ۱۴٬۵۱۷٬۱۷۶ نفوسا صاحیب دیر.رسمی دیلی فرانسه دیلی دیر.

## قایناق‌لار

## گؤرونتولر

File:Flag of Mali.svg
File:LocationMali.svg



بؤلمه:آفریقا اؤلکه‌لری
بؤلمه:مالی
بؤلمه:فرانسه‌جه دانیشان اؤلکه‌لر
بؤلمه:دنیزه چیخیشی اولمایان اؤلکه‌لر
بؤلمه:آز توسعه ائتمیش اؤلکه‌لر
لیبی

**لیبی** آفریقا دا بیر اؤلکه باشکندی (پایتختی) طرابلس دور.۶٬۴۲۰٬۰۰۰ نفوسا صاحیب دیر.رسمی دیلی عرب دیلی دیر.

## گؤرونتولر


File:Flag of Libya.svg
File:Flag of Libya (1977-2011).svg
File:Libya in its region.svg
File:Ly--map.png
File:Libya New Municipalities.png
File:Germa_museum.jpg
File:Qaser el haj.jpg
File:Green_Square,_located_near_the_waterfront_in_Tripoli.jpg
File:TS-INJ Airbus A320 of Libyan Airlines at Tripoli 020106.jpg
File:Medina ghat.jpg
File:Road from Tripoli to Misrata, Libya.jpeg
File:Centre of Adjabiya, Libya.jpeg
File:Benghazi University.jpg
File:Libya 4378 Ghadames Luca Galuzzi 2007.jpg
File:Al Bayda, Libya snow2.jpg
File:Benghazi coast.jpg
File:Libyan Dessert.jpg
File:Libyan Mountains.jpg
File:See Um el Maa in Libyen.jpg
File:Jabal Al Akdhar.jpg
File:Libya 4608 Idehan Ubari Dunes Luca Galuzzi 2007.jpg
File:Libya 4983 Tadrart Acacus Luca Galuzzi 2007.jpg
File:Libya 5076 Tadrart Acacus Luca Galuzzi 2007.jpg
File:Libya 5101 Fozzigiaren Arch Tadrart Acacus Luca Galuzzi 2007.jpg
File:Libya 5230 Wan Caza Dunes Luca Galuzzi 2007.jpg
File:Libya 5391 Ubari Lakes Luca Galuzzi 2007.jpg
File:Temple of Zeus Cyrene.jpg
File:CireneTempioApollo.jpg
File:CireneTermeTraiano.jpg
File:CireneMonumento.jpg
File:Leptis_Magna_market_place_April_2004.jpg
File:Libya 5420 Leptis Magna Luca Galuzzi 2007.jpg
File:Libya 5453 Leptis Magna Luca Galuzzi 2007.jpg
File:Libya 5458 Leptis Magna Luca Galuzzi 2007.jpg
File:365 Crete Earthquake, Apollonia, Pier (Jona).JPG
File:Apollonia Theatre.jpg
File:Theatre_sabratha_libya.jpeg
File:Mausoleum bes.jpeg
File:Libya 4924 Pictograms Tadrart Acacus Luca Galuzzi 2007.jpg
File:Libya 4870 Pictograms Tadrart Acacus Luca Galuzzi 2007.jpg
File:Libya 5041 Petroglyphs Tadrart Acacus Luca Galuzzi 2007.jpg


## قایناق‌لار

بؤلمه:آفریقا اؤلکه‌لری
بؤلمه:عرب دیللی اؤلکه‌لر
بؤلمه:لیبی
بؤلمه:دوْغو آغ‌دنیز
بؤلمه:عرب دؤولت‌لری
بؤلمه:آفریقا بیرلیگی اؤلکه‌لری
جمال رنجی

**جمال رنجی** (قمری 10جو/ میلادی 16یوز ایل) تبریز شاعیرلریندن.

## اثرلری
* شیخ صنعان و ترسا قیزی
## قایناقلار

* رضا همراز، علمدارلی دوْکتور فیروز رفاهی نین ادبی ارثیندن پارچالار.

بؤلمه:آذربایجانلی شاعیرلر
بؤلمه:آذربایجانلیلار
بؤلمه:ایرانلی شاعیرلر
بؤلمه:تبریزلی شاعیرلر
بؤلمه:تبریزلیلر
بؤلمه:کیمسه‌لر
راضی (خلیفه)

أبو العباس محمد بن المقتدر بالله ابن المعتضد بالله ابن طلحة بن المتوكل على الله بن المعتصم بالله بن هارون الرشيد بن المهدى بن المنصور، الراضى بالله عباسی خلیفه سی(934-940).آخیر خلیفه دی کی اؤلکه ایشلرینه باش قاتدی و آخیر خلیفه دی کی آدی جمعه خطبه لرینده گلدی و آخیر خلیفه دی کی اوزی ایشلر صاحبی اولدی.

297 هـ (907 م) ده دونیایه گوز آچدی. 322 هـ.ده قاهر عباسی خلع اولاندان سورا تخت اوسته چیخدی و  329 هـ (8 دسامبر 940 م) ده نوخوش لوقا گوره دۆنیادان گوزون یومدی.

## قایناقلار
عربی جا ویکی پدیا

## عباسی شاهلاری

بؤلمه:عباسیلر خلافتی‌نین خلیفه‌لری
آتروپات (کیتاب یایین‌ائوی)

**آتروپات کیتاب یایین‌ائوی** — علی تبریزلینین قورجولوغو ایله تهراندا چالیشان بیر یاییم ائوی.

آتروپات یایین ائوی، تهراندا، پارک شهرین قاباغیندا قدیم­کی «آژیر» قزئتی‌نین قونشولوغوندا یئرلشمیش‌دیر. 

## قایناقلار

* سعید موغانلی، *ابدیته دوشن یارپاق علی تبریزلی*، یارپاق قزئتی، اردیبهشت - ۱۳۸۴، بیرینجی ایل، بئشینجی سایی، ۱۲-جی صحیفه.

بؤلمه:یایین‌ائوی
علی معجز

**شبسترلی میرزا علی معجز** (۱۲۵۲ -۱۳۱۳)، آیدین، شاعیر.

## یاشاییشی
معجز، ۱۲۵۲ هجری شمسی‌ده شبستر قصبه‌سینده آنادان اوْلموش ۱۳۱۳ هجری شمسی‌ده، تخمینا ۶۱ یاشیندا شاهرود شهرینده حیاتا گؤز یومموشدور. شبسترلی میرزاعلی معجز اون یئددی ایل استانبولدا یاشامیش و ۳۰ یاشیناده‌ک شبستردن قیراغا چیخماییب و حتا تبریزه بئله گئتمه‌میشدی و بوتون حیاتینی خلقینین آییلماسینا و سعادتینه حصر ائتمیش و بۇ یولدا هئچ بیر چتینلیک‌دن چکینمه‌میشدیر.

## اثرلری
* [شعر دیوانی](https://fa.wikisource.org/wiki/%DA%A9%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%AA_%D9%85%D8%B9%D8%AC%D8%B2_%D8%B4%D8%A8%D8%B3%D8%AA%D8%B1%DB%8C_(%D8%AC%D9%84%D8%AF_%D8%A7%D9%88%D9%84))

## اثرلری یاییملانماسی
"ﺷﺒﻴﺴﺘﺮﻟﻰ ﻣﻴﺮﺯﺍ ﻋﻠﻰ ﻣﻌﺠﺰﻳﻦ ﺳﺌﭽﻴﻠﻤﻴﺶ ﺍﺛﺮﻯ" ﺑﻴﺮﻳﻨﺠﻰ ﺩﻓﻌﻪ ﺍﻭﻻﺭﺍﻕ ١٣٢٤- نجو ﺍﻳﻠﺪﻩ “ﺳﻮﻭﺋﺖ ﺍﻳﺘﺘﻴﻔﺎقی ایله ﻣﺪﻧﻰ ﻋﻼﻗﻪ ﺳﺎﺧﻼﻳﺎﻥ ﺍﻳﺮﺍﻥ ﺟﻤﻌﻴﻴﺘﻰﻧﻴﻦ ﺗﺒﺮﻳﺰ ﺷﺆﻋﺒﻪ ﻧﺸﺮﻳﻴﺎﺗﻰ ﻃﺮﻓﻴﻨﺪﻥ ﭼﺎﭖ ﺍﺋﺪﻳﻠﻤﻴﺶ ﻭ ﮔﺌﻨﻴﺶ ﺻﻮﺭﺗﺪﻩ ﺳﺎﺗﻴﺸﺎ ﺑﻮﺭﺍﺧﻴﻠﻤﻴﺸﺪﻳﺮ. سوْنرا ﻛﻠﻴﺎﺕ ﻣﻴﺮﺯﺍ ﻋﻠﻰ ﻣﻌﺠﺰ ﺷﺒﺴﺘﺮﻯ ﺁﺩﻳﻴﻼ ﻋﺌﻴﻨﻰ ﻛﻴﺘﺎﺑﺎ ١٠٤ ﺻﺤﻴﻔﻪ ﺗﺎﺯﺍ ﺷﺌﻌﺮﻟﺮ ﺁﺭﺗﻴﺮﻳﻠﻴﺐ ﻭ ﺗﺎﻧﻴﻨﻤﺎﺯ ﺑﻴﺮ ﻧﺎﺷﻴﺮﻳﻦ ﻭﺍﺳﻴﻄﻪ‌سی‌له ﺳﺎﺗﻴﺸﺎ ﺑﻮﺭﺍﺧﻴﻠﻤﻴﺶ ﻭ ﺍﻭﭼﻮﻧﺠﻮ ﺟﻴﻠﺪ ﻋﻮﻧﻮﺍﻧﻴﻠﻪ ﺷﺒﻴﺴﺘﺮﻟﻰ ﻣﻴﺮﺯﻩ ﻋﻠﻰ ﻣﺆﻋﺠﻮﺯﻭﻥ ﺗﺎﺯﺍ ﻭ ﭼﺎﭖ ﺍﻭﻟﻤﺎﻣﻴﺶ ﺍﺛﺮﻟﺮﻯ، ﺗﺒﺮﻳﺰﺩﻩ ﻳﺤﻴﻰ ﺷﻴﺪﺍ ﺗﻮسطی‌له ﻣﺆﻋﺠﻮﺯﻭﻥ ﺍﻟﻴﺎﺯﻣﺎﻻﺭﻳﻨﺪﺍﻥ ﺳﺌﭽﻴﻠﻴﺐ ﻭ ﺑﻮﺭﺍﺧﻴﻠﻤﻴﺸﺪﻳﺮ.
## شعرلریندن

## قایناقلار

* عزیز محسنی، *آذربایجان ادبیات تاریخیندان قیزیل یارپاقلار*، .

بؤلمه:آذربایجانلی شاعیرلر
بؤلمه:آذربایجانلیلار
بؤلمه:ایرانلی شاعیرلر
بؤلمه:شبسترلیلر
واقیف صمد اوغلو

واقف صمد اوْغلو (۱۹۳۹-) آذربایجانلی چاغداش شاعیر.

## یاشاییش
واقیف، ۱۹۳۹ینجی ایل باکی شهرینده مشهور آذربایجان شاعری صمد وورغونون عائیله‌سینده آنادان اولموش، بیر چوْخ فلسفی، لیریک و پسیکولوژیک شعرلرین موللیفی کیمی مشهوردور. بوندان علاوه مۆعاصیر حیاتین بیر چوْخ پرابلئملرینه حصر اولونموش درام اثرلری واردیر و بیر نئچه کینو سئناریاسی‌نین موللیفی‌دیر.

## قایناقلار

بؤلمه:آذربایجانلی شاعیرلر
بؤلمه:آذربایجانلیلار
محمدباقر حقایقی مطبعه‌چی

**تبريزلي حقيقت** آدیلا مشهور اولان **محمدباقر حقايقي مطبعه‌چي** (1244-1317)، آذربایجانلی چاغداش شاعیر.

## یاشاییش
تبریزلی حقیقت، 1244 ينجي گونش ايلينده تبريزين مقصوديه محله‌سينده آنادان اولموش دور. او گنج چاغلاريندا روسيه‌يه گئدير و اورادا بير تاجير كيمي ايشله‌ییر و ادبياتا دا خاص ماراق گوسترير. او بير اورتاياشلي اولاراق، مشروطه سسي قولاغينا ده‌ير و ائله همين زامان آنايوردونا كؤچوب و مجاهيدلرله بیرگه استبدادلا دويوشور. او تبريزدهكي زاماني مشهور شاعير و مجاهيد سعيد سلماسي ايله بير چاپخانه داير ائديب اورادا بير چوخ گيزلي شبنامه و اعلاميه‌لر ويريرلار كي، نهايت ارتجاع قوه‌لري بيليب اوراني‌دارما - داغين ائديب و اونلاري سورگون سالميشلار. عؤمرونون بير چوخ حيصه‌سين دويوشلرده قويان‌شاعير حقيقت، سون چاغلاري خوراسانا گئديب و نهايت گونش ايلي 1317 ده اورادا فوت ائدير.

## شعرلریندن اؤرنک
اي ستمگر اولما راغب ملتين افناسينا

پادشاهسان گئت گيلن بيگانه‌لر دعواسينا

مسلمين قاني مباح اولماز باتيرما اللرين

اولما چوخ مغرور شاهيم محتكر فتواسينا

اوتوز ايل نازين چكن شهره عجب وئردين عوض

خطه تبريزي دؤنده‌ردين بلا صحراسينا

سهل سانما ائت گيلن مظلوم قانيندان ]سن[ حذر

قورخ او گؤنده‌ن غرق اولورسان سنده قان درياسينا

وقت او وقتدور كيم سنين هم اولسون اقبالين نگون

چونكو ظلمون چيخميسان بير ذيروه اعلاسينا

بيزا گر فيض شهادت درك ائدهك سيز سعي ائدين

اي بيزيم اولاديميز مشروطه‌نين اجراسينا

وئرديلر فتوا مجاهد قتلينه آل يزيد

رسمدور تقليد ائدر هر كيمسه اؤز مولاسينا
## قایناقلار

* [رضا همراز، آذربايجانين مبارزه شعرينه اؤترگي بير باخيش]

## قایناق‌لار

بؤلمه:آذربایجانلی شاعیرلر
بؤلمه:آذربایجانلیلار
بؤلمه:ایرانلی شاعیرلر
بؤلمه:تبریزلی شاعیرلر
بؤلمه:تبریزلیلر
بؤلمه:تورک شاعیرلر
بؤلمه:کیمسه‌لر
بؤلمه:مشروطه‌چی‌لر
بؤلمه:مطبعه‌چی‌لر
قازان بَی اوغلو اوروزون دوستاق اولماسی بویو (دوردونجو بوی)

**قازان بَی اوْغلو اوروزون دوستاق اولماسی**، دده قورقود کیتابی‌نین درسدن نۆسخه‌سی اساسیندا اوْن ایکی بوْیدان بیریدیر. واتیکان نۆسخه‌سینده بوْیون آدی حکایتِ قازان بَی‌یین اوغلو اوروز خان دوستاق اولدوغودور کیمی یازیلیبدیر.

## موضوع
قازان بَی، اوْغولونون هله بیر قان آخیدیب، باش کسیب آد صاحیبی اوْلا بیلمه‌دیگینه کدرلندیگینی بیلدیریر. اوْغلودا آتاسیندان نئجه دؤیوش ائدیلدیگینی، قان تؤکولدویونو اؤزونه اؤیرتمه‌سینی ایستر. قازان خان بۇنون اۆزرینه اوْغلونو اوْوا چێخارار، بۇ سێرادا دۆشمن گلیر و قازان خان دؤیوشمه‌یه باشلار. اوْغلونا یالنیز ایزله‌مه‌سینی سؤیله‌مه‌سینه باخمایاراق اوْغلان آتاسینا فرق ائتدیرمه‌دن دؤیوشر. آتاسی، اوْغولونو تاپا بیلمز؛ ائوده‌ده گؤره بیلمه‌اینجه دۆشمنله دؤیوشولن یئره گلیر. اوْغولونون قێلینجینی گؤرونجه اوْنون اسیر دۆشدویونو آنلار. دۆشمنله تک باشینا دؤیوشه گئدن قازان بَی، مغلوب اوْلار. بۇنون اۆزرینه خاتون قێرخ قێزلا و دیگر اوْغوز بَیلرییله کافیرلری مغلوب ائدرلر. اوْغوزلار یۇردلارینا دؤنرلر. یئددی گۆن یئددی گئجه یئمک یئیّرلر، اوْینایارلار. بابا قوْرقود دۇعا ائدر و حیکایه بیتر.

## بوْیدان اؤرنک
بۇ بوْیون سوْن قیسمتینده اوْغوز ائلینین ایگیدلری، قازان بَی-ه یاردیم اۆچون یئتیشنده، اؤزل اؤزللیکلری ایله سیرالانیرلار:

## قایناقلار

بؤلمه:دده قورقود کیتابی
بؤلمه:دده قورقود کیتابی‌نین بویلاری
حجده سيخيشما فاجيعه‌سی (۱۳۹۴)

**حجده سیخیشما فاجیعه سی** ۱۳۹۴ گونش هیجری ایلی خزل‌آیی نین ایکی سی، میلادی ۲۰۱۵-جی ایلی سپتامبر آیی نین ۲۴-جو گونو،، ۱۴۳۶نجی ایلین ذیحجه آی نین ۱۰-جو گونو، قوربان بایرامی گونو، سعودی عربیستاندا، مکه شهری نین یاخینلیغیندا یئرلشن مینا چؤلونده زیارت زامانیندا، جمرات کؤرپوسونه چاتاندا یارانان بؤیوک بیر باسان باسان نتیجه سینده 1184  زوار جانلارینی الدن وئریب، مينلر نفر ایسه یارالانیبلار.
بو آجی اولایدا ضرر گؤرنلر آراسیندا، ایراندان 464 نفر اؤلو  و ۱۰۳ یارالی واردیر. بونا گؤره ۳ گون عمومی یاس اعلام اولوندو.

مينا فاجيعه سينده، آذربايجان اوستانلاري و چوخلو تورك ياشايان اوستانلاريندان اؤلنلرين سايي سي بئله اعلام اولونوب  :
# گلستان: 50
# فارس: 49
# گيلان: 25
# تهران: 31
# غربي آذربايجان: 24
# البرز 19
# قوزئي خوراسان: 15
# اردبيل: 12
# قوم: 3
# شرقي آذربايجان: 1
# زنجان: 0
# قزوين: 0
# همدان: 0
#مركزي: 0

## قایناق

بؤلمه:گون خبری
لیسبون

**ليسبون** پورتوقال اؤلکه سینین باشکندیدیر.

آوروپاین ان رنگ‌لی باشکندلارین‌دان بیری اوْلان لیسبون روم و ایستانبول کیمی یئددی تپه اوزرینه قورولموش‌دور.

## ایقلیم
لیسبون آوروپانین ان ایستی باشکندلارین‌داندیر. باهار و یای فصللری عومومیتله گونش‌لی‌دیر

## اهالی

شهرین اهالی‌سی ۵۶۴.۶۵۷ ایک‌ن مئتروپولودان بؤلگه‌نین اهالی‌سی ۲. ۷۶۰.۷۲۳دور. شهر ایچین‌ده‌کی اهالی سیخ‌لیغی ۶.۶۵۸ آدام/km² دیر. لیسبون آوروپادا ان سۆرعت‌لی بؤیویه‌ن مئتروپولودان ساحه‌لردن بیری‌دیر و بیرلشمیش میللتلر تشکیلاتی تخمینلرینه گؤره ۲۰۵۰-جی ایلده اهالی ۴،۵ میلیون آداما چاتاجاق.

## ایدمان
لیسبون‌دا ان مشهور ایدمان فوتبولدور. شهرین باش‌لیجا کلوبلاری آراسین‌دا یوفانین ۵ اوْلدوزلو ایستادیوملار سیاهی‌سین‌دا اوْلان ۶۵،۰۰۰ نفرلیکدا لوژ  (ایشیق ایستادیومو) ایله سل بنفیکا کلوبونون آدینی چکمک اولار. بنفیکا یوفا چمپیونلار لیقاسینی ایکی دفعه قازانمیش و یئددی دفعه فینال‌دا اوینامیش‌دیر. کلوبون مشهور اویون‌چولاری آراسین‌دا ۱۹۶۰-جی ایللرده اوسبیو، حال-حاضیردا دا روی جوستا، نونو گومس  ساییلا بیلر.

ایسپورتینگ لیسبون، شهرین دیگر مشهور فوتبول کلوبودور. بۇ کلوب اؤز اویونلارینی ۵۲.۰۰۰ نفرلیک و یئنه یوفا-نین ۵ اوْلدوزلو ایستادیوملار سیاهی‌سین‌دا اوْلان ژوزه آلوالادی (ژوزه آلوالادی ایستادیومو) ایستادیومون‌دا کئچیریر. ایسپورتینگ لیسبون بیر دفعه یوفا کوبوک غالیبلری کوبوکونو قازانمیش و بیر دفعه ده یوفا کوبوکوندا فینال اوینامیش‌دیر.

هر ایل مارس آیین‌دا اهالینین کوتلوی ایشتیراک ائتدیی و دۆنیا سوییه‌سینده‌کی بۇ جور تدبیرلرده ان چوخ آدامین توپلاندیغی قاچیشلاردان اوْلان یاری مارافون تشکیل ائدیلیر.

## قارداش شهرلر
*  مونرال، کانادا
*  جرسی، آمریکا بیرلشمیش ایالتلری
*  پاریس، فرانسه
*  بوداپست، ماجاریستان
*  زاقرب، کروواسی
*  مادرید، ایسپانیا
*  نیکوزیا، جنوبی قیپرس
*  بوئنوس آیرس، آرژانتین
*  ماکاو، چین
*  آفینا، یونان

## شکیللر


File:Torre de Belem 1.JPG
File:TelhadosLisboa1.JPG
File:Parque_Eduardo_Setimo.JPG
File:Porto_de_Lisboa_%282%29.jpg
File:Lisboa_-_Ponte_25_de_Abril.jpg
File:TeatroNacionalDMariaII.JPG
File:Aqueduto_das_%C3%81guas_Livres_%281%29.jpg
File:MonumentoRestauradoresLisboa.JPG
File:Convento_do_Carmo_ruins_in_Lisbon.jpg
File:Lisbon_calcada.jpg
File:Jardim_Museu_Agricola_Tropical_Lisboa_1.JPG
File:Porto_de_Lisboa_%283%29.jpg
File:Lisbon Praça do Comércio BW 2018-10-08 17-42-58.jpg
File:Lisboa_-_Assembleia_da_República.jpg
File:Aqueduto_das_%C3%81guas_Livres_%281%29.jpg
File:Torre_Vasco_da_Gama_01.JPG
File:Gare_Oriente_Lisboa.JPG
File:Lisboa_-_Marquês_de_Pombal.jpg
File:Lisboa_-_Expo98_-_Vista_Geral.jpg
File:Lisboa_-_Torre_São_Gabriel.jpg
File:Lisboa_-_Gare_do_Oriente.jpg
File:Porto de Lisboa (3).jpg


## قایناقلار

بؤلمه:اوروپا باشکندلری
بؤلمه:پورتوقال شهرلری