open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
توتمیسم

**توتم** ، هر قبیله یا طایفانین قوتسال موقدّس سایدیغی بیر حئیوان یا بیتکی یه دئییلیر ، بیر چوخ واقتلار قبیله لر توتم سایدیقلاری حئیوانی یا بیتگینی  اؤز جدّلری كیمی قبول ائدیر، اونا گؤره ده او حئیوانی اؤلدورمگی یا دا اتینی یئمگی حرام بیلرلر . بئله بیر اینانج توتمیسم آدلانیر. هر قبیله نین توتمی اونون آرمی و بایراغینا چئوریلر ، اسكی توركلرده بوزقورد، ژرمن لرده قارتال، غربی رومادا قورد، بعضی اسكی آذربایجان قبیله لرینده دورنا، سونقور، ایلان و آسلان واقتیله توتم اولموشدور. 

## قایناق‌لار

* تورک خلق ادبیاتی - یازان: علیرضا صرّافی

بؤلمه:دین
توته‌خانه

**توته‌خانه**  كندی دوغو آذربایجان اوستانی نين بوناب بولگه‌سی  نين مركزي بولومو نده اولان قوزئی بناجوی قصبه سی  نده يئرلشيب.  1385 اينجي ايلين نوفوس ساييسي اساسيندا بو كندين 529 نفر اهاليسي وارايميش.  

## قایناق‌لار

بؤلمه:بوناب بولگه‌سی‌نین کندلری
بؤلمه:قوزئی بناجوی قصبه سی
تمیرداش

**تمیر تاش** کندی (تمرتاش) گئرمی (موغان) بولگه سی نین، موران بولومو و دوغو اوجارود قصبه سی نده یئرلیشیب.
## جوغرافیایی موقئع

## اهالی
تمیر تاش كندی، 1385 اینجی ایلین نوفوس سایی سی اساسی ندا، 40 نفر اهالی سی وار. بۇ كندین اهالی تورك دور لر و آذربایجان توركجه سی نده دانیشیرلار.

## ایقتیصادیات
بو کندین اهالی سی اکینچیلیک و مال داوارچیلیغلا یاشاییش سورولر. اونملی محصول لاریندان بوغدا و آرپا نی آد آپارماق اولار.
## گزملی و گورمه لی یئرلر

## بیرده باخ
*اردبیل اوستانی نین كندلری
* موغان بولگه سی

## خاریجی کئچیدلر
*موغان بولگه سی نین فرمانداری سی 

## قایناقلار


بؤلمه:موغان (گئرمی) بؤلگه‌سی
بؤلمه:گئرمی بؤلگه‌سی‌نین کندلری
تناسوب

ديوان ادبياتيندا آنلاملاري آراسيندا علاقه  اولان سؤزلرين عئيني ايفاده ده ايستيفاده ائديلمه سييله ائديلن ادبي صنعت. نومونه:

 

آسيب روزيگاري گوليستاني دئهرئ

سن سئروي گولعيذاري هئوادار اولان بيلر     باقي

 

تناسوب، ايلهام و تضاد صنعتلرييله ده بيرليکده ايستيفاده ائديلر. بو ايستيقامتييله ده ايکييه آيريلار: ايلهامي تناسوب: ايلهام و تناسوب صنعتلري نين بيرليکده ايستيفاده ائديلمه سييله ائديلر. ايکي آنلامي اولان بير سؤزجويون، سطير يا دا بئيت ايچينده ايفاده ائديلمه ميش آنلامييلا ديگر بعضي سؤزلرين آراسيندا آنلام باخيميندان علاقه  قورولاراق ائديلر. نومونه:

 

نه گؤزل واکيادير بو کي آسيب جان گؤزونو

حبي غفلتده کئچن عؤمورومو يوخو گؤردوم

ذات  (جان گؤزونو آچيب قفلت يوخوسوندا کئچن عؤمورومون بير يوخو اولدوغونو گؤروب آنلامام نه گؤزل بير حاديثه دير. يوخو، دوش سؤزلري نين نظرده توتولمايان ايکينجي آنلامي نين حب و رویا سؤزلرييله علاقه سي واردير.)

 

ايلهامي تئضاد: ايلهام و تضاد صنعتلري بيرليکده ايستيفاده ائديلر. ايکي آنلامي اولان بير سؤزجويون سطير يا دا بئيت ايچينده ايفاده ائديلمه ميش آنلامييلا، آنلاملي بير سؤز آراسيندا علاقه  ياراتماق شکلينده ائديلر. ايفاده ائديلمه ين آنلام جيناس يولويلا تامين ائديلر. نومونه:

 

سرورليک ايستر ایسن اوفتادئليک شعار ائت

کيم دوشمه دن آياغا چيخمادي باشا بادئ      فوضولي

(بورادا آياق اؤنجه قدح سونرا گئرچک آياق آنلاملارييلا نظرده توتولور. فوضولي بئيتده سؤزجويون وورغولاماديغي آياق آنلامي ايله باش سؤزجويو آراسيندا تزاد ائدير.)
## قایناق‌لار

Qaynaq: www.edebiyatogretmeni.net

بؤلمه:دیل بیلگیسی
توحید ملک زاده دیلمقانی

**توحید ملک زاده** 1352 جی ایلده سلماس شهرینده سالماسلی آتا دان و تبریزلی آنادان دوغولوب متوسطه تحصیلاتینا قدر سالماس شهرینده اوخویوب فیزیک ایشچی لیسانسین اورمودان آلاراق ،ژئوفیزیک زلزله تانیماق فوق لیسانسین تهراندا ژئوفیزیک موهندیسلیگین آنکارا دا قورتاریب هابئله تۆرکجه‌ دیلینده دیپلماسی مدرکین آنکارا بیلیم‌یوردوندان واریدی اونون بیر چوخلو تحقیق لری فیزیک و ژئوفیزیک دن علاوه سلماسی تانیماق و آذربایجانی تانیماق ( فولکلور و عامه بیلگی لر) ده اوْلوب.

آراشدیرمالاری، جیلولوق جنایت‌لری آذربایجان دا قایناق و مرجع عنوانیندا محقق‌لر اۆچون ایستفاده اولور و ایندییه کیمی اونلارجا علمی کنفرانسلار اؤلکه‌نین ائشیگینده و ایچیری‌سینده اولاراق سونون‌دا تحقیق‌لری ائشیک و ایچری‌ده چاپ اوْلوب.

## اثرلر و یازدیغی کیتابلار
*تاریخ ده هزار ساله سلماس و غرب آذربایجان
*آذربایجان در جنگ جهانی اول یا فجایع جیلولوق
*زلزله بزرگ و مخرب سال ۱۳۰۹ سلماس
*سلماس در سیر تاریخ و فرهنگ آذربایجان
*آذربایجان در اوایل دوره پهلوی
## قایناقلار
توخم دئل

توخم دئل كندی دوغو آذربایجان اوستانی نين ورزیقان بولگه‌سی نين مرکزی بولومو نده اولان قوزئی ازومدل قصبه سی نده يئرلشيب.  1385 اينجي ايلين نوفوس ساييسي اساسيندا بو كندين 660نفر اهاليسي وارايميش. <
## قایناق‌لار

بؤلمه:قوزئی اوزومدل قصبه سی
بؤلمه:ورزیقان بؤلگه‌سی‌نین کندلری
توران

thumb|تۇران آدلانمیش اؤلکه‌لر
**تۇران**، حیماسی و تاریخی ناغیل‌لاردا ایران اؤلکه‌سینین چیخی شیمالیندا یئرلَشن اؤلکه. اوستایی یازی‌لاردا، تۇرانلی‌لار مزدیستا دینی ایله ایرانلی‌لارین دۆشمانی تانیلیب. اوستانین دئدیغی‌جه، تۇرانلی‌لار مۆختلیف ائللره شامیل اوْلورموش‌لار. آبایئف ایرانلی‌لار و تۇرانلی‌لاری بیر ائلدن ساییر. نیۇلی، آبایئفین باخیشین دۆز بیلمیر و قطعیت ایله ایسکیت‌لری و ایحتیمال ایله تۇرانلی‌لاری ایرانلی تانیمیر.

## اؤلکه‌لر
ایندیکی بؤیوک توراندا یئرلشن اؤلکه‌لر تورانچی ایله تورکچولرین باخیشیندان

## گؤرونتولر


File:Iran Turan map 1843.jpg
File:Sasanian Empire 621 A.D.jpg
File:Stielers Handatlas 1891 59.jpg
File:Poster Turandot.jpg


## قایناقلار

بؤلمه:تاریخ
توربت کندی

**  توربت ** کندی موغان‌شهر بؤلگه‌سی نین، آسلان دوز بولومو و آسلان دوز قصبه سی نده یئرلیشیب.  
## جوغرافیایی موقئع

## اهالی
توربت کندی 1385 اینجی ایلین نوفوس سایی سی اساسی ندا، 505 نفر اهالی سی وارایمیش. بو کندین اهالی تورک دور لر و آذربایجان تورکجه‌سی نده دانیشیرلار.  

## ایقتیصادیات
بو کندین اهالی سی اکینچیلیک و مال داوارچیلیغلا یاشاییش سورولر.
## گزملی و گورمه لی یئرلر

## بیرده باخ
*اردبیل اوستانی نین کندلری
* موغان‌شهر بؤلگه‌سی
* آسلان دوز بولومو
* آسلان دوز قصبه سی
## خاریجی کئچیدلر
*[www.moghanshahr.com  موغان شهر سایتی]
*موغان‌شهر بؤلگه‌سی نین فرمانداری / فرمانداری شهرستان پارساآباد 
## قایناق‌لار

بؤلمه:موغان‌شهر بؤلگه‌سی
بؤلمه:موغان‌شهر بؤلگه‌سی‌نین کندلری
تورج كريمي

**تورج كريمي** (1992)ايراندا ياشيان بير گونئی آذربایجانلي ايدمانچي.تورجكريمي 1389جي ايلده مواي‌تاي ايران‌ميللي کومانداسينا دعوت اولدي.
## قایناق‌لار

نيروگازئتسي 

بؤلمه:ایدمانچیلار
تورحال

**تورحال**تورکیه جۆمهوریتی‌نین  بير بؤیوک شهري دير. بو شهرين ۲۰۰۹ اينجي ايلد ۶۱٬۵۲۳نفر اهاليسي وارمیش.

## قایناقلار

تورکجه ویکیپدیا
## بیرده باخ
تورکیه شهرلرینین سییاهه‌سی

تورکیه

بؤلمه:تورکیه شهرلری
تورقوت رئیس

﻿

** تورقوت رئیس**تورکیه جمهوریتی نین  بیر بیوک شهری دیر. بو شهرین ۲۰۰۹ اینجی ایلد ۱۸٬۳۶۹نفر اهالیسی وارمیش.

## قایناقلار

تورکجه ویکیپدیا
## بیرده باخ
تورکیه شهرلرینین سییاهه‌سی

تورکیه

بؤلمه:تورکیه شهرلری
تورک (دقیقلشدیرمه)

*تورک خالقلاری
*آذربایجان تورک‌لری
*آنادولو تورک‌‌‌لری
*تورک دیلی
*تورکیه
*تورک آباد:اردکان بولگه سینین کندلریندن دیر.
*تورکان (خاتم):خاتم بولگه سینین کندلریندن دیر.
*تورکان (ماکی): ماکی بولگه سینین کندلریندن دیر.
*تورک محلله (تالیش):تالیش بولگه سینین کندلریندن دیر.
*تورک محلله آلالان (تالیش):تالیش بولگه سینین کندلریندن دیر.
*تورک محلله (بابول):بابول بولگه سینین کندلریندن دیر. 

 

## قایناق‌لار

بؤلمه:دقیقلشدیرمه صفحه‌لری
تورنا

**تورنا** متال لارین و سونی (مصنوعی) ماتریال لارین کسمه ایله حاضیرلانماسیندا تطبیق اولونان تکنولوژی عملیات نؤع دور. تورنا عملیاتی کسکی لرین تطبیقی له تورنا دستگاه لاریندا آپاریلیر. باشقا عملیات لاردان فرقلی اولاراق بورادا اساس حرکتی پستاه ، کؤمکچی حرکتی ایسه آلت یئرینه یئتیریر.پستاه فیرلانیر ، کسکی ایسه سوپورتون (supportun) کؤمکی پستاه بویونجا حرکت ائتدیریله ره ک وئریش حرکتینی آلیر. بو زامان کسکی یه وئریلن ائنینه وئریش کسمه ده رینلییی نی یارادیر، بونون نتیجه سینده ده اعمال زامانی یونقار عمله گلیر. خصوصی حال لاردا آلت ده باش حرکتین آلینماسیندا ایشتیراک ائدیر.

کلاسیک تورنا عملیاتیندا فیرلانان سطح لر اولونموش لار. حال-حاضیردا معاصیر سی ان سی ایداره  ائتمه سیستمی ایله تجهیز اولونموش دستگاه لار داها مرکب سطح لرین اعمالینا ایمکان یارادیرلار.

وئریشین ایستیقامتیندن آصیلی اولاراق اوزونونا و ائنینه تورنا عملیات لاری مؤوجود دور. آلتین پستاها نیسبتا وضعیتی  ایسه خاریج و داخیلی یونما ایله سجییه له نیر (səciyyələnir) . اعمال اولونان سطح لرین فورماسینا گؤره دایره وی  مستوی ، وینت ، سونسوزوینت ، ائکسنتریک (eksnetrik,) ، پروفیل تورنا عملیات لاریندان ایستیفاده ائدیلیر.

## قایناق‌لار

بؤلمه:ماشین قاییرما
توره

بیر دیلین دوز یازیلیب، دانیشیلماسی حابئله اونا گره کن تؤمله جله ری سؤزلری دوزلتمک اۆچون ایشله نن یاسالارا بوتونلوکده **توره** دئییلیر.

## قایناق‌لار

سؤزلوک، داشقین، تبریز، یاران یائیملاماسی، 1374

بؤلمه:دیل بیلگیسی
تورک دؤولتلری تشکیلاتی

**تورک دؤولتلری تشکیلاتی** کئچمیشده **تورک شوراسی** (آذربایجانجا: Türk Şurası، قازاخجا: Түрік кеңесі، قیرقیزجا: Түрк кеңеш، تورکمنجه: Türk Konseyi) یادا بوتون آدی ایله *تورک دانیشان اؤلکه‌لرین امکداشلیق شوراسی*، تورک اؤلکه‌لردن تشکیل تاپان بیر اولوسلارآراسی تشکیلات‌دیر. بو تشکیلات، ۲۰۰۹ ایلین ۳ اوکتوبروندا ناخچیواندا یارانیب‌دیر. عمومی ایداره‌چیلیغی تورکیه‌ده ایستانبولدادیر. عوضولری آذربایجان، قازاخیستان، قیرقیزیستان و تورکیه. قالان ایکی تورک اؤلکه، تورکمنیستان و اؤزبکیستان، یانسیز وضعلرینه گؤره، رسمی عوضو دئییل‌لر، البته گله‌جک اولاناقلی عوضولردیلر. بو تشکیلاتین یارانماسینین ایلک فیکیری، قازاخیستانین جومهورباشقانی نورسولطان نظربایئفدن ایدی و ۲۰۰۶ ایلینده وئریلدی.

## تاریخ
۱۹۹۲-جی ایلدن بویانا، تورک دیلی دانیشان اؤلکه‌لرین جلسه‌سی، تورک اؤلکه‌لرین آراسیندا تشکیل اولونوردو. ۲۰۰۹-جی ایلین ۳ اوکتوبروندا، بو اؤلکه‌لرین دؤردو، ناخچیوان قراردادینی ایمضالادیلار.

تورک شوراسینین اوچ مودیریتی واردیر: عمومی مودیریت، تورکیه‌ده ایستانبولدا، تورک آکادمی‌سی، قازاخیستاندا آستانادا (البته بو ۱۹۹۲-جی ایل‌ده قازاخیستانین قاباقکی باشکندی آلماآتیده یارانمیشدی و ۱۹۹۷-جی ایلده یئنی پایتخت آستانایا گتیریلمیشدی) و تورک اؤلکه‌لرین مجلیسی آذربایجاندا باکیدا کی ۱۹۹۸-جی ایلده قورولموشدور. بو ایکی تشکیلات تورک شوراسی‌نین ایچینه گلیبلر.

## عوضولر

## گله‌جک‌ده اولاناقلی عوضولر

## ایرانین دعوت اولماسی
تورکیه ده وطن پارتیسی صدری دوغو پرنجیک 19 آپریل 2023-جو ئيل تاریخینده وطن پارتیسینین آنکاراداکی قرارگاهیندا مطبوعات کنفرانسی کچیره رک، ایران دولتی تورک دولت لری تشکیلاتینا عضولویو پروسسی ایله باغلی پارتیاسینین صدرلیک دیوانین قراری نی آچیقلاییب.

## آلت‌یاپیلار
تورک شوراسی بو آلت‌یاپیلاردان تشکیل تاپیر:
* عمومی مودیریت (ایستانبول)
** پرزیدنت شوراسی (ایستانبول)
** ائشیک باخان شوراسی (ایستانبول)
** باش بوروکراتلار شوراسی (ایستانبول)
** عاغیل‌لی کیشیلر کومیسیونو (ایستانبول)
* مجلیس ییغیشماسی (تورکپا، باکی)
* تورک شوراسی آکادئمیسی (آستانا)
* تورک کولتورونون اولوسلارآراسی تشکیلاتی (تورک‌سؤی، آستانا)
پرزیدنتلر، ایل‌ده ایکی دفعه قاباقجادان بیلیندیریلمیش تورک شهرینده گؤروشرلر. بوروکراتلار و عاغیل‌لی کیشیلر مونظم اساس‌دا گؤروشمکلری اولار.

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلاری
* تورک شوراسی‌نین رسمی سایتی 

بؤلمه:آسیا میلت‌لرآراسی تشکیلات‌لاری
تورک سوی

**میلتلر آراسی تورک کولتورو تشکیلاتی** دیر.

آذربایجان ، قازاغیستان، قیرغیزیستان، اؤزبکیستان، تورکیه و تورکمنیستانین مدنیت ناظیرلری ۱۹۹۲- جی ایلده ایستانبول و باکیدا بیر آرایا گله رک، کولتور ساحه سینده امکداشلیق ائتمه یه قرار وئرمیشلر.

۱۲ جولای ۱۹۹۴- جو تاریخینده آلماتا شه هرینده توپلاشاراق ایمضالادیقلاری آنلاشمایا اساساً «تورک سوی» رسمی اولاراق قورولدو.

«تورک سوی» اصلینده (**تورک کولتور  و صنعتلری اورتاق یؤنه تیمی**) دئمکدیر.

## خاریجی کئچیدلر
* رسمی وئبسایتی
## قايناق
تورکان (ماکی)

**تورکان (ماکی)** کندی ماکی بولگه‌سینین، مرکزی بولومو و قالادره‌سی قصبه‌سی نده یئرلیشیب.  
## جوغرافیایی موقئع

## اهالی
1385 اینجی ایلین نوفوس سایی سی اساسی ندا بو کندین 29 نفر اهالی سی و 5 عائیله سی وار.  
## ایقتیصادیات
## گزملی و گورمه لی یئرلر
## بیرده باخ
*باتی آذربایجان اوستانی‌نین کندلری
* باتی آذربایجان اوستانی

## خاریجی کئچیدلر
باتی آذربایجان اوستانی‌نین پورتالی 
## قایناقلار

بؤلمه:غربی آذربایجان اوستانی
بؤلمه:ماکی بؤلگه‌سی
بؤلمه:غربی آذربایجان اوستانینین کندلری
سوریه تورکمانلاری

**سوریه تورکمانلاری**، **تورکلر**، **سوریه آذربایجانلی‌لاری**، سوریه‌نین تورک کؤکنلی خالقلارینا دئییلیر. سوریه تورکمانلاری آذربایجان تورکجه‌سی دانیشاراق چوخونلوغو سونی موسلمان دیرلار و هابئله شیعه موسلمان دا وار. سوریه تورکمانلاری عربلر وکوردلر سونرا سوریه‌نین ۳–جو بویوک خالقی‌دیرلار. عربلر، کوردلر و تورکمانلار سوریه‌نین بویوک خالقلارین تشکیل ائدیرلر.

## اهالی
تورکجه دانیشان سوریه تورکمانلاری‌نین نفوسو 1،5 ذیکر اولونور سانکی 2 میلیونا یاخین دا اوز آنا دیللرینده دانیشمیرلار.
## یاشاییش یئرلری

## گؤرونتولر

File:Ottoman Market Damascus 3.jpg|
File:Misak-i milli.png|
File:Flag of Hatay.svg|
File:'No To Demographics Changes In Syria' - London Protest.jpg|
File:Subhi barkat.jpg|
File:Suat Ürgüplü.jpg|
File:Khalil Mardam Bey.jpg|


## قایناقلار

بؤلمه:تورک خالقلاری
بؤلمه:اوغوز تورکلری
بؤلمه:تورکلر
بؤلمه:خالقلار
عراق تورکمانلاری

بندانگشتی|200x200پیکسل|عراق توركمانلارين بايراقى

**عراق تورکمانلاری** استانبول تۆرکجه‌ سینده:(Irak Türkmenleri/Irak Türkleri) یا دا عراق تورکلری آدلانیرلار، بۇ اتنیک قوروپو آناطولی تورکلرین بوداقلاریندان ساییلیر و دئمک اونملی یاشادیغی یئرلر عراقین قوزئی اوْلوب فرهنگ ، دیل باخیمیندان آذربایجان و تورکیه اؤلکه‌لرینه باغلانتی‌سی وار تورکمانلارین چوخونلوغو آذربایجان تۆرکجه‌سینین کرکوک لهجه‌سینده دانیشیرلار دینی باخیمیندان اساساً ایسلام و جغرافیایی یئرلرینه عایید شیعه و سوننو مذهبلرینه بؤلونورلر.

## گئچمیش
عراق مملکتینده یاشایانلار تورکلره دئییلیر عراق تورکلرین حضوری بۇ  مملکتین قوزئینده عباسی سلیسله سینده ثبت اوْلوب سانکی چوخلی قوروپ لار سلجوقی دورسینده بۇ  منطقه ده مملکت و حکومت تشکیل وئریب و نوفوسلاری چوخالیب. شیعه تورکمانلاری اکثرا شاه عباسین امری له سونی کوردلرله دویوش آپارماق اۆچون بۇ  منطقه یه کوچورلنیبلر.
عراق تورکمانلارین دیلی آذربایجان تۆرکجه‌‌سی اولاراق تورکمن دیلی له فرقلی دیر .ایندیلکده  تورکمانلار عراقین 3 جی بویوک قومیتین عربلر و کوردلر دن سوْنرا تشکیل ائدیلر.
عراق تورکمانلاری بوتونلیکده خانقین ایران مرزینده یئرلشن بیر شهردن تا سوریه مرزی لرینه چان ساکین اولاراق جمعیتلری 2.500.000 تا 3.000.000 آراسیندا ذیکر اوْلونور.
## دیل و دیل
عراق تورکمانلاری دیللری اوْغوز تورکلریرن شاخه لریندن ساییلریر و سجلوقی تۆرکجه‌ سیندن ، استانبولی ، آذربایجانی ، تورکمنی تۆرکجه‌ لریندن قوهوم اولاراق سانکی آذربایجانی تۆرکجه‌ سینه چوْخ یاخین دیر و دئمک اولار عراق تورکمانلارین دیلی آذربایجان تۆرکجه‌‌سینین لهجه لریندن دیر .بوندان علاوه عوثمانی ایمپریاسینین بۇ  منطقه یه سولطه سی باعیث اوْلوب ایندیلکده عراق تورکمان لاری ادبی یازیلیشلاریندا استانبول تۆرکجه‌ سینین لاتین الیفباسیندان ایستیفاده ائدیرلر.

تورکمانلارن اکثرا مسلماندیر. 65% ایسلامن شیعه، 35%-ی ایسه سونی طریقتنه اعتقاد ائدیر. اونلارن آزلغی روما کاتولیک کلیسەسینه تابع اولان مسیحیلاردر، اونلارن سایینن 30 مینه یاخن اولدوغو تخمین ادیلیر. تورکمان انجیل طرفداشلیغی عهدی-جدید عراق تورکمان لهجەسینه ترجمه ادیب و 2021-جی ایلده 2000 نسخه چاب ادیب پایلایب.

## یورد

عراق تورکمانلاری مسکون لاشمیش یئرلری عراق و تورکیه مرزیندن حکاری شهرلرین یاخینلیقلاریندان باشلانیر.
تلعفر شهری عراقین قوزئی و سوریه مرزینین یاخینلیغیندا 600 مین جمعیت له عراقین خالص تورکمان شهرلریندن اولاراق آشاغیا گلیب موصول شهرده بۇ  محدوده یه شامیل اوْلوب و نئچه شهر بۇ  جومله آلتین کوپری دا بۇ  محدوده ده سایلیر و گونئی دن کرکوک شهری بۇ  منطقه یه وصل اوْلوب و ادامه ده داقوق و دوز خورماتو تا ایران مرزین خانقین شهرینه چان ادامه سی اولاراق عراق تورکمان لاری اصالتا بایات - قره قویونلو - آق قویونلو _ ائلخانلار تورک قوروپ لاریندان تشکیل اوْلموش لار .

## حیزب لر
عراق تورکمانلارینین ان اؤنملی حزبی عراق تورکمان لار جبهه سی دیر.

## گؤرونتولر

File:EmperorSuleiman.jpg|
File:Murad IV.jpg|
File:Mosul Vilayet, Ottoman Empire (1900).svg|
File:Misak-i milli.png|
File:Welcome to tal afar.jpg|
File:İraq Türkmən qızi.jpg|
File:Iraqi Turkmen protest in Amsterdam 4.jpg|
File:Iraqi Turkmen protest in Amsterdam.jpg|


## قایناقلار

بؤلمه:تورک خالقلاری
بؤلمه:تورکلر
بؤلمه:اوْغوز تورکلری
تورکمن‌لر

**تورکمنلر** (تورکمنجه: Türkmenler) تورک اولوسونون اوغوز قولونون دوغو بوداغی. تورکمنلرین بؤیوک بؤلومو، خزر دنیزینین گونئی دوغوسوندا یئرلَشن تورکمنیستان و تورکمن‌صحرا دا یاشاییرلار.

## شاعیرلری
* دولت محمد آزادی
* مختومقلی فراغی

## گؤرونتولر


File:Turkmen man with camel.jpg|
File:Tekke Chuval.tiff|
File:Tolkuchka Bazaar - Flickr - Kerri-Jo (32).jpg|
File:Female Visitors, Merv (5730558119).jpg|
File:Университет (РТСУ) в Душанбе (6).jpg|
File:Arşin Malalan. ( آرشین مال آلان (ترکمن - panoramio.jpg|
File:CIA Afghanistan ethnic groups map.jpg|


## قایناقلار

بؤلمه:تورک خالقلاری
بؤلمه:اوغوز تورکلری
بؤلمه:تورکلر
بؤلمه:تورکمنیستان
بؤلمه:تورکمن‌لر
تورکمن تورکجه‌سی

**تورکمن تورکجه‌سی**، **تورکمنجه**، یوخسا **تورکمن دیلی** (تورکمنجه: Түркмен дили, türkmen dili) - اوغوز قروپو تورک دیل‌لرینه عاییددیر. همچینین دیل‌ده قیپچاق دیل قروپونون علامت‌لری واردیر. تورکمنیستانین رسمی دیلی‌دیر.

تورکمن دیلی تورکمنیستان اراضی‌سین‌دن باشقا ایران، افقانیستان، تورکیه، عراق، قاراقالپاغیستان، تاجیکیستان، قازاخیستان، اؤزبکیستان و ایستاوروپول (روسیه) دا دانیشیلیر.

## قایناقلار


بؤلمه:تورکمنیستان دیللری
بؤلمه:افغانیستان‌داکی دیللر
بؤلمه:ایران‌داکی دیللر
بؤلمه:تورک دیلی
بؤلمه:دیللر بؤلمه:آسیا_دیللری بؤلمه:دیل قارالامالاری
تورکمان(دقیقلشدیرمه)

*تورکمان قصبه‌سی:اورمو بولگه سینین قصبه لریندن دیر.
*تورکمان (اورمو):اورمو بولگه سینین کندلریندن دیر.
*تپه تورکمان (اورمو):اورمو بولگه سینین کندلریندن دیر.
*تورکمان کندی (بوکان):بوکان بولگه سینین کندلریندن دیر.
*تورکمان‌چای:میانا بولگه سینین شهرلریندن دیر.
*تورکمان‌چای بولومو:میانا بولگه سینین بولوملریندن دیر.
*تورکمان‌چای موقاویله‌سی: 1828-جی ایل 10 فئوریه روسیه ایله ایران آراسیندا باغلانیب.
*لوبنان تورکمان لاری:لوبنان دا یاشایان آذربایجانلی لار.
*عیراق تورکمان لاری:عیراق دا یاشایان آذربایجانلی لار.
*سورییه تورکمان لاری:سورییه ده یاشایان آذربایجانلی لار.
*اوردون تورکمان لاری:اوردون دا یاشایان آذربایجانلی لار.
*تورکمان (ملاییر):ملایئر بولگه سینین کندلریندن دیر.

## قایناق‌لار
تورکمان (اورمو)

**تۆرکمان** — () غربی آذربایجان اوستانینین، اورمیه بؤلگه‌سینین، مرکزی بؤلومونون تورکمان قصبه‌سینده کند و بو قصبه‌نین مرکزی.

## اهالی
۲۰۱۶-جی ایلین معلومات‌لارینا گؤره کندده ۱۲۳ نفر یاشاییر.(۳۸ عائیله).
## ایقتیصادیات
اهالیسی اساسا اکینچیلیک و مالدارلیق ایله مشغول اولورلار.
## اتنیک و دین
بو کندین اهالیسی تورک و شیعه موسلمان‌دیرلار.

## قایناقلار

بؤلمه:اورمو بؤلگه‌سی‌نین کندلری
تورکمن‌صحرا

**تورکمن‌چؤلو** یا دا **تورکمن‌صحرا** — ایرانین قوزئی‌دوغوسون‌دا و تورکمنیستان اؤلکه‌سی‌نین گونئی‌باتی‌سیندا یئرلشن تاریخی اراضی‌دیر. تورکمن‌چؤلو بۇگۆنکۆ گولوستان و قوزئی خوراسان اوستانی چوخلو قیسمت‌لرینه شامیل اولور و هابئله رضوی خوراسان اوستانی دا بعضی قیسمت‌لرینه شامیل اولور. تورکمن‌چؤلو اراضی‌سینده عومومیت‌ده ایران تورکمن‌‌‌لری یاشاییرلار. البته تورکمن‌لر تورکمن‌چؤلوندان علاوه باشقا اوستان‌لاردا دا آزینلیقدا یاشاییرلار، او جومله‌دن؛ مازندران، سیمنان و تهران اوستان‌لارین‌دا آزینلیق اولاراق یاشاییرلار. ایران تورکمن‌لری‌نین سایی ۲۰۱۸–جی میلادی ایل‌ده دیلچی‌لیک سایتی‌نین تخمینی اساسین‌دا، ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ نفرایدی.

## بيرده باخ
*ایران تورک‌لری‌نین یاشاییش یئرلری
*ایران تورک‌لری‌نین سایی

## قایناق‌لار

بؤلمه:تورکمن‌صحرا
تورکه داوا

**تورکه داوا (Türkə dava)**؛ داوا و درمان کیمی ایشلنن بیتکیلره دئییلیر. بو بیتگیلرین چوخوسو دملنمیش حالتده مصرف اولونور.

## تورکه داوا نوعلاری
- **آجی بئیین**

-**امن کؤمه‌جی** (فارسجا: پنيره ک)

- **اوليک توخومو**

- **ايت ائشيگی** (فارسجا: باد باد)

- **ای ديلقاج**

- **بابانه‌ک** (فارسجا: بابونه)

- **بوياق** (فارسجا: رناس)

- **بویما دره‌ن** (فارسجا: بومادران)

- **بويور تيکانی**

- **تره توزه** (فارسجا: شاهی يا تره تيزک)

- **توکلوجه** (فارسجا: چای کوهی)

- **جاجيق** (فارسجا: زينان)

- **جين جيلين**

- **چله داعی**

- **چيت‌ليق‌** (فارسجا: کاسنی)

- **خانيم ساللاندی** (فارسجا: تاج خروس)

- **ختمی گولو**

- **دالاما** (فارسجا: گزنه)

- **سییری قويروغو/ هووه جووه** (فارسجا: ماهور)

- **شووه‌رن** (فارسجا: خاک شیر)

- **[[شیرین بیان|شيرين بئیین]]** (فارسجا: شیرین بیان)

- **بالدیرغان توخومو** (فارسجا: گل پر)

- **قورد پيسداغی/ قولاغا پيسدان** (فارسجا: دنبلان)

- **قوش ابه‌يی**

- **قوش اوزومو** (فارسجا: تاجريزی)

- **قره چؤره‌ک اوتو** (فارسجا: سياه دانه)

- **قره حيله** (فارسجا: حليله سياه)

- **قره قات**

- ‌**کره وه‌له**

- **کهليک اوتو** (فارسجا: آويشن/ کاکوتی)

- **گیلدیک**

- **لاغ لاغا**

- **مير تيکانی** (فارسجا: آدو)

- **نار قابيغی** (فارسجا: پوست انار)

- **نوروز گولو**

- **يارپيز گولو** (فارسجا: گل پونه)

- **يوغشان**

بؤلمه:بیتکیلر
بؤلمه:داوالار
تورکیه تورکجه‌سی

**تۆرکیه تۆرکجه‌سی** یوخسا **مودرن تۆرکجه** یا دا **استانبول تۆرکجه‌سی** و یا **آنادولو تورکجه‌سی** (تۆرکیه تۆرکجه‌سینده: Türkçe) - تۆرک دیللریندن بیری‌دیر. بۇ دیل تورکیه، قوزئی قیبریس تورک جومهوریتی، قیبریس جومهوریتی، آلمان، بولغاریستان، مقدونیه، کوزووو، رومانی و بیر نئچه باشقا اؤلکه‌لرده، دانیشیلماقدادیر.

بو دیل، تورک دیللرینین اوغوز، باتی شاخه‌سی‌نین اوغوز قوروپوندادیر. باشقا آدلاری، تورکیه تورکجه‌سی یا ایستانبول تورکجه‌سی‌دیر. آنجاق بۇ آدلار ساده‌جه آذربایجان و ایران‌دا، اونو آذربایجان تورکجه‌سیندن آییرماق اۆچون ایشلنیر، و دونیانین هریئرینده ساده‌جه تورکجه آدلاندیریلیر.

## تاریخ
آنادولو تورکجه‌سی، عصرلر بویو، آدی عثمانلی تورکجه‌سی و عرب خطی ایله یازیلماق‌دا ایمیش. آنجاق آتاتورک زامانیندا، خط ریفورمو آپاریلاندان سوْنرا، لاتین خطینه چئویریلدی و بیر سیرا باشقا فرقلندیرمک‌دن سوْنرا عثمانلی تورکجه‌سینین یئرینی توتوب و تورکیه تورکجه‌سی یوخسا مودرن تورکجه آدلاندیریلدی.

## خط
آنادولو تورکجه‌سی، ایندیکی زاماندا لاتین کؤکلو خط ایله یازیلماقدادیر. بۇ خط، آذربایجان تورکجه‌سینین لاتین کؤکلو خطی کیمیدیر، آنجاق ə، q و x حرفلری اوندا یوخدور و K، G و Ğ حرفلرینین ده تلفوظلری بیر آز فرق ائدیر.

آنادولو تورکجه‌سینین الیفباسی:

Aa, Bb, Cc, Çç, Dd, Ee, Ff, Gg, Ğğ, Hh, Iı, İi, Jj, Kk, Ll, Mm, Nn, Oo, Öö, Pp, Rr, Ss, Şş, Tt, Uu, Üü, Vv, Yy, Zz

بو ۲۹ حرفین، ۸ حرفی سسلی‌دیر (A, E, I, İ, O, Ö, U, Ü) و قالانی سس‌سیزدیر.

## یابانچی دیللرله ائتکیلشمه‌سی
۲۰۰۵ده TDK طرفیندن تثبیت اولان ۱۰۴۴۸۱ سوزجوکدن ۱۴% یابانچی اولاراق، قالانی تۆرکجه کؤکنلی‌دیر.

## قایناقلار

بؤلمه:تورکیه تورکجه‌سی
بؤلمه:تورک دیللری
بؤلمه:التصاقی دیللر
بؤلمه:آذربایجان دیللری
بؤلمه:بولغاریستان دیللری
بؤلمه:قیبریس دیللری
بؤلمه:آلمان دیللری

بؤلمه:روسیه دیللری
بؤلمه:قوزئی مقدونیه دیللری
تورکیه شهرلری‌نین لیستی

تورکیه شهرلری سیاهیسی

## قایناقلار

ویکی انگلیسی مشارکتی 

بؤلمه:تورکیه شهرلری
توسانلی (برزند)

**توسانلي** کندی (توسانلوي برزند)  گئرمی (موغان) بولگه سی نین، اونگوت بولومو و آشاغا برزند قصبه سی نده یئرلیشیب.
## جوغرافیایی موقئع

## اهالي
توسانلي كندي، 1385 اينجي ايلين نوفوس سايي سي اساسي ندا، 253 نفر اهالي سي وار. بۇ كندين اهالي تورك دور لر و آذربایجان توركجه سی نده دانيشيرلار.

## ایقتیصادیات
بو کندین اهالی سی اکینچیلیک و مال داوارچیلیغلا یاشاییش سورولر. اونملی محصول لاریندان بوغدا و آرپا نی آد آپارماق اولار.
## گزملي و گورمه لي يئرلر

## قایناقلار


بؤلمه:موغان (گئرمی) بؤلگه‌سی
بؤلمه:گئرمی بؤلگه‌سی‌نین کندلری
توسیا

﻿
** توسیا**تورکیه جمهوریتی نین  بیر بیوک شهری دیر. بو شهرین ۲۰۰۹ اینجی ایلد ۲۷٬۰۷۱نفر اهالیسی وارمیش.

## قایناقلار

تورکجه ویکیپدیا
## بیرده باخ
تورکیه شهرلرینین سییاهه‌سی

تورکیه

بؤلمه:تورکیه شهرلری
توشمانلو

توشمانلوكندی دوغو آذربایجان اوستانی نين میانا بولگه‌سی نين کندوان بولومو نده اولان قوزئی گرمه قصبه سی نده يئرلشيب. 1385 اينجي ايلين نوفوس ساييسي اساسيندا بو كندين 673نفر اهاليسي وارايميش. <
## قایناق‌لار

بؤلمه:قوزئی گرمه قصبه سی
بؤلمه:میانا بولگه‌سینین کندلری
توقات

** .توقات** تورکیه جۆمهوریتی‌نین  بير بؤیوک شهري دير. بو شهرين ۲۰۰۹ اينجي ايلد ۱۲۱٬۰۰۴نفر اهاليسي وارمیش 
## قایناقلار

تورکجه ویکیپدیا
## بیرده باخ
تورکیه شهرلرینین سییاهه‌سی

بؤلمه:تورکیه شهرلری
تولئییر

** تولئییر** کندی موغان بولگه سی نین، مرکزی بولومو و باتی اوجارود قصبه سی نده یئرلیشیب. 

## جوغرافیایی موقئع

## اهالی
تولئییر کندی 1385 اینجی ایلین نوفوس سایی سی اساسی ندا، 119 نفر اهالی سی وار.  بو کندین اهالی تورک دور لر و آذربایجان تورکجه سی نده دانیشیرلار.  

## ایقتیصادیات
بو کندین اهالی سی اکینچیلیک و مال داوارچیلیغلا یاشاییش سورولر.
## گزملی و گورمه لی یئرلر

## بیرده باخ
*اردبیل اوستانی نین کندلری
* موغان بولگه سی

## خاریجی کئچیدلر
*موغان بولگه سی نین فرمانداری سی 

## قایناقلار

بؤلمه:موغان (گئرمی) بؤلگه‌سی
بؤلمه:گئرمی بؤلگه‌سی‌نین کندلری
تولان

** تولان ** کندی (روستای تولان) موغان بولگه سی نین، اونگوت بولومو و باتی اونگوت قصبه سي نده یئرلیشیب. 
## جوغرافیایی موقئع

## اهالي
تولان کندی 1385 اينجي ايلين نوفوس سايي سي اساسي ندا، 96 نفر اهالي سي وار. بۇ كندين اهالي تورك دور لر و آذربایجان تورکجه‌سی نده دانيشيرلار.

## ایقتیصادیات
بو کندین اهالی سی اکینچیلیک و مال داوارچیلیغلا یاشاییش سورولر.
## گزملي و گورمه لي يئرلر

## بیرده باخ
*اردبیل اوستانی نین كندلری
* موغان بولگه سی

## خاریجی کئچیدلر
*موغان بولگه سی نین فرمانداری سی 

## قایناقلار

بؤلمه:موغان (گئرمی) بؤلگه‌سی
بؤلمه:گئرمی بؤلگه‌سی‌نین کندلری
تولو (اورمو)

**تولو** کندی اورمیه بؤلگه‌سینین، سیلوانه بولومو و دشت قصبه‌سی نده یئرلیشیب. 
## جوغرافیایی موقئع

## اهالی
1385 اینجی ایلین نوفوس سایی سی اساسی ندا بو کندین 621 نفر اهالی سی و 103 عائیله سی وار.  
## ایقتیصادیات
## گزملی و گورمه لی یئرلر
## بیرده باخ
*غربی آذربایجان اوستانی‌نین کندلری
* غربی آذربایجان اوستانی

## خاریجی کئچیدلر
غربی آذربایجان اوستانی‌نین پورتالی 
## قایناقلار

بؤلمه:اورمو بؤلگه‌سی‌نین کندلری
تورکیه هاوا گوجلری

**[[ترکیه]] هوا قوت لری** (آنادولو توركجه‌سی: Türk Hava Kuvvetleri) تورکیه هوایی قوتی دنیانین ان بیوک قوت لریندن دیرترکیه هوا قوتی ایندیجه 930 تیاره یله  ایالات متحده آمریکا و بریتانیا  دان سونرا اوچونجو ناتو نین هوا قوتی دیر. بو گونده تورکیه هوا قوتی نین فرماندسی آیدوغان بابااوغلو الینده دیر.

## ائشیگ باغلانتیلاری
Turkish Air Force

## قایناق‌لار
تورگیش

**تورگیش** ( اورخون - يئنی سئی اليفباسيلا:Türügeš  ) ( چین جه:突騎施/突骑施 ) (  پین‌یین جه:tūqíshī  )تورک قباییلینین بیرلشمیش حوکومتی دیر.

## قایناقلار

بؤلمه:تورک خالقلاری
تولکو و گوجه لر قیشلاغی

**  تولکو و گوجه لر قیشلاغی ** کندی موغان‌شهر بؤلگه‌سی نین، آسلان دوز بولومو و باتی قیشلاق قصبه سی نده یئرلیشیب.  
## جوغرافیایی موقئع

## اهالی
تولکو و گوجه لر قیشلاغی کندی 1385 اینجی ایلین نوفوس سایی سی اساسی ندا، 112 نفر اهالی سی وارایمیش. بو کندین اهالی تورک دور لر و آذربایجان تورکجه‌سی نده دانیشیرلار.  

## ایقتیصادیات
بو کندین اهالی سی اکینچیلیک و مال داوارچیلیغلا یاشاییش سورولر.
## گزملی و گورمه لی یئرلر

## بیرده باخ
*اردبیل اوستانی نین کندلری
* موغان‌شهر بؤلگه‌سی
* آسلان دوز بولومو
* باتی قیشلاق قصبه سی
## خاریجی کئچیدلر
*[www.moghanshahr.com  موغان شهر سایتی]
*موغان‌شهر بؤلگه‌سی نین فرمانداری / فرمانداری شهرستان پارساآباد 
## قایناق‌لار

بؤلمه:موغان‌شهر بؤلگه‌سی
بؤلمه:موغان‌شهر بؤلگه‌سی‌نین کندلری
تومار آنا

توُمار آنا/ توُماریس آنا/توُمروُس آنا (Tumar Ana) ؛ آلپ ارتوْنقا توران (خوْراسان) اؤلکه سینین خاقانی نین حیات یوْلداشی دیر کی اونون اؤلوموندن سوْنرا اؤلکه نین حؤکومرانلیغین اله آلیر.

فارس شاهی کوروش باشقا اؤلکه لره هوجوم آپاردیغی و قان تؤکدوگو اوُغروندا، توُمار آنانین اؤلکه سینه گؤز تیکرکن، خوْراسانا ساری قوْشون چکیر، آمّا توُمار آنا قوْشوُنوُ ییخیب و فارس شاهین اؤلدورندن سوْنرا، باشینی کسدیریب و اؤز قانی ایله دوْلوُ تئشتین ایچینه سالیر و دئییر: "ایچ اؤز قانیندان بلکه قان ایچمکدن دوْیموُش اوْلاسان"
تونجه‌لی

﻿

**تونجه‌لی** تورکیه جۆمهۇریتی‌نین بیر بؤیوک شهریدیر. بو شهرین ۲۰۰۹-جۇ ایلده ۳۰٫۰۸۱ نفر اهالیسی وارمیش.

## قایناقلار

تورکجه ویکیپدیا
## بیرده باخ
تورکیه شهرلرینین سییاهه‌سی

تورکیه

بؤلمه:تورکیه شهرلری
تونلاما

تونلاما: جومله لرین سؤیله نیشی اثناسیندا، سسیمیزی جومله لرین آنلامینا گؤره نیظاملاماغا تونلاما دئییلیر.

جومله لرده تونلاما: جومله لری یالنیز دوز یازماق کافی دئییل. اوخویارکن و دانیشارکن جومله لری آنلاملارینا اویغون شکیلده سؤیله مک، دانیشماغی گؤزللشدیرر. اوخونان پارچانین خوصوصیتینه گؤره وورغو ایستیفاده ائدیلر .
## قایناق‌لار

بؤلمه:دیل بیلگیسی
تونیس

**تونیس** آفریقادا بیر دؤولت . ساحه‌سی 162.155&nbsp;km² - دیر . تونیس 1956-جی ایلده فیرانسیزلاردان موستقیل‌لیگینی قازانیب. بو تورپاق‌لار بیر دؤورده دوز 400 ایل عثمانلی دؤولتینه باغلی قالمیشدی. تونیسین اهالی‌سی 2008-جی ایلین رسمی تخمین‌لرینه اساساً 10326،6 مین نفردیر . اؤلکه‌نین باشکندی اؤلکه آدی ایله عئینی آدی داشیییر.

## قایناق‌لار

## گؤرونتولر

Image:Flag of Tunisia.svg
Image:Coat of arms of Tunisia.svg
Image:Tunisia in its region.svg
Image:Ts-map.gif
Image:Tunisia.svg



بؤلمه:اؤلکه قارالامالاری
بؤلمه:جوغرافیا قارالامالاری
بؤلمه:سیاسی جوغرافیا
بؤلمه:تونیس
بؤلمه:عرب دؤولت‌لری
بؤلمه:فرانسه‌جه دانیشان اؤلکه‌لر
بؤلمه:آفریقا بیرلیگی اؤلکه‌لری
توووز دره‌سی

**توووز دره‌سی** کندی گئرمی بؤلگه‌سی‌نین، اونگوت بؤلومو و آشاغا برزند قصبه‌سی‌نده یئرلیشیب. 
## جوغرافیایی موقئع

## اهالی
بو کند، ۱۳۸۵ اینجی ایلین نوفوس سایی‌سی اساسی ندا، ۱۷۵ نفر اهالی سی وار. بو کندین اهالی‌سی تورک دور لر و آذربایجان توركجه‌سی‌نده دانيشيرلار.

## ایقتیصادیات
بو کندین اهالی‌سی اکینچیلیک و مال داوارچیلیغلا یاشاییش سورولر. اونملی محصول لاریندان بوغدا و آرپا نی آد آپارماق اولار.
## گزملي و گورمه لي يئرلر

## قایناقلار

بؤلمه:موغان (گئرمی) بؤلگه‌سی
بؤلمه:گئرمی بؤلگه‌سی‌نین کندلری
تووومبا

**تووومبا**  اوسترالیانین کوئینزلند اوستانی‌نین دارلینگ داونز بؤلگه‌سینده یئرلَشن بیر شهردیر.بو شهرین ۱۱۶/۵ کم مساحت ایله ۲۰۱۲ ساییم‌لارینا گؤره ۱۱۰۴۷۲ نفر جمعیتی واردیر.

## قارداش شهرلر
تووومبا شهری‌نین قارداش شهرلری:
*  وانقانوی, یئنی زلاند
*  تاکاتسوکی, ژاپن
*  پاجو, گونئی کوره

## نوْت‌لار

## اتک یازی‌لار

## قایناق‌لار
* 

## بیرده باخ
* اوسترالیا شهرلری‌نین لیستی

## ائشیک باغلانتی‌لار
* توریسم سایتی 
* رسمی سایتی



بؤلمه:اوسترالیا شهرلری
توپ آغاج

**توپ آغاج** شهری کۆردوستان اوستانینین شهرلریندن و بیجار شهرستانینین مرکزی بخشی‌نین شهرلریندن دیر. بوُ شهر ۱۳۹۱-جی ایله‌جه سیلتان قصبه‌سی‌نین کندلریندن ساییلیردی کی اوْ ایلده شهر اوْلوب و توپ آغاج شهری ایله تانیلمیش دیر. بوُ شهر بیجاردان ۳۵ کیلومتیر آرالی دیر.
توپ آغاجین اهالی سی آذربایجان تورکجه‌سینه دانیشیرلار و شیعه مذهب دیلار.

## خالق
توْپ آغاج شهری‌نین خالقی تۆرکجه دانیشیرلار و ۵۲۶ عائیله و ۳۵۰۰ نفر جمعیته شامیل اوْلورلار.بوُ شهرین خالقی شیعه مۆسلمان دیرلار. توْپ آغاج شهری‌نین چوْخلو تحصیل‌لی‌لری اوْلاراق بوُنلارین بیجارا کؤچمه‌لری شهرین جمعیتینی تهدید ائله‌ییر.

## شهر اوْلماسی
ایرانین سیاسی و دفاعی کومیسیونونون وزیرلری ۲۲/۹/۱۳۹۱ده ۱۶۵۱۰۹/۴۲/۴/۱ نومره‌سینده پیشنهادین اساسیندا توپ آغاج کندی‌نی شهر ائله‌دیلر.
## طبیعی وضعیت
توپ آغاج ۱۸۲۴ متیر دنیز سویه‌سیندن بوْیو اوْلاراق سوْیوق هاوا و داغلیق موقعیتی واردیر. رحمان‌داغی بوُ شهرین ۱ کیلومتیرلیگینده و مشیوداغی ۱۴ کیلومتیرلیگینده یئرلشیر.

## ایقتیصاد و اکین
توپ آغاج خالقی اکین‌چی‌لیک، خالچا توْخوماق و مالدارلیق ایشینده دیرلر. بوغدا، آرپا، اۆزوم و دن‌لی‌بیتکی‌لر بوُ شهرین اکین محصولاتیندان دیر.
منطقه‌نین چوْخلو اهالی‌سی سۆنّتی اکینچیلیگه مشغول دورلار. آغیر سوُسوزلوغا گؤره، اکین‌چی‌لرین مۆشکولو اوْلاراق منطقه‌نین دَرین قوُیویا احتیاحی واردیر. توپ آغاج‌دا بانکلار و اوْ جۆمله‌دن کشاورزی بانکی‌نین ایشله‌مه‌مزلیگینه گؤره، اهالی اؤز بانکی ایشلری اۆچون بیجار شهرینه گئدیرلر.
## یوْللار
«راه‌سازی» شیرکتی‌نین آغیر ماشینلاری‌نین گئت‌گلی توْپ‌آغاجین یوْلونا چوْخ ضرر ووُروبدور.

## قایناقلار

بؤلمه:بیجار بؤلگه‌سی
بؤلمه:کوردوستان اوستانی‌نین شهرلری
توپ آغاج (سراسکند)

توپاغاج کندی دوغو آذربایجان اوستانی نین سراسکند بولگه‌سی نین نظرکهریزی بولومو نده اولان آلمالی قصبه سی نده یئرلشیب. 1385 اینجی ایلین نوفوس ساییسی اساسیندا بو کندین 302نفر اهالیسی وارایمیش.
## قایناق‌لار

بؤلمه:آلمالی قصبه سی
بؤلمه:سراسکند بولگه‌سی‌نین کندلری
توپ دالغاسی

**توپ دالغاسی** (فارسجا: موج فوتبال)  سهند کانالییندان یاییلان بیر ورزیشی وئرلیشدیر کی 1389-جی ایلدن اؤز ایشین باشلاییبدیر. مجتبی ساعی بو وئرلیشین اَن آدلیم و سئویلن آپاریجیسیدیر.

## قایناقلار
توموک

** 
توموک**تورکیه جۆمهوریتی‌نین  بير بؤیوک شهري دير. بو شهرين ۲۰۰۹ اينجي ايلد ۱۱٬۶۴۲نفر اهاليسي وارمیش.

## قایناقلار

تورکجه ویکیپدیا
## بیرده باخ
تورکیه شهرلرینین سییاهه‌سی

تورکیه

بؤلمه:تورکیه شهرلری
توپراق قالا (اورمو)

**توپراق قالا** کندی اورمیه بؤلگه‌سینین، مرکزی بولومو و باش قالا قصبه‌سی نده یئرلیشیب. 
## جوغرافیایی موقئع

## اهالی
1385 اینجی ایلین نوفوس سایی سی اساسی ندا بو کندین 1831 نفر اهالی سی و 476 عائیله سی وار.  
## ایقتیصادیات
## گزملی و گورمه لی یئرلر
## بیرده باخ
*غربی آذربایجان اوستانی‌نین کندلری
* غربی آذربایجان اوستانی

## خاریجی کئچیدلر
غربی آذربایجان اوستانی‌نین پورتالی 
## قایناقلار

بؤلمه:اورمو بؤلگه‌سی‌نین کندلری
توپراق کندی

** توپراق ** کندی موغان‌شهر بؤلگه‌سی نین، مرکزی بولومو و قوزای قیشلاق قصبه سی نده یئرلیشیب.  
## جوغرافیایی موقئع

## اهالی
توپراق کندی 1385 اینجی ایلین نوفوس سایی سی اساسی ندا، 684 نفر اهالی سی وار. بو کندین اهالی تورک دور لر و آذربایجان تورکجه‌سی نده دانیشیرلار.  

## ایقتیصادیات
بو کندین اهالی سی اکینچیلیک و مال داوارچیلیغلا یاشاییش سورولر.
## گزملی و گورمه لی یئرلر

## بیرده باخ
*اردبیل اوستانی نین کندلری
* موغان‌شهر بؤلگه‌سی
* مرکزی بولومو
* قوزای قیشلاق قصبه سی
## خاریجی کئچیدلر
*[www.moghanshahr.com  موغان شهر سایتی]
*موغان‌شهر بؤلگه‌سی نین فرمانداری / فرمانداری شهرستان پارساآباد 
## قایناق‌لار

بؤلمه:موغان‌شهر بؤلگه‌سی
بؤلمه:موغان‌شهر بؤلگه‌سی‌نین کندلری
توپز آباد

## توپز آباد
(تورکجه: توپپوزاوا) سولدوز بؤلگه‌سینین مرکزی سولدوز بخشی، بیگم قلعه (تورکجه: بییم قالا) ماحالینا تابع اولان کند دیر. بو کند نقده-محمدیار یولونون اوستونده دیر. قوزئی دن گدار چایینا، دوغودان تازه قلعه (تورکجه: تزه قالا)، گونئی دن نقده- محمدیار یولو و مهماندار، و باتی دان کاروانسرا کندلری ایله سینیرلی دیر.

## توپپوز سؤزونون معناسی
توپپوز سؤزونون تورکجه ده ایکی آنلامی واردیر: 1. ساواش سیلاحلاریندان بیری(فارسجا: گرز، عربجه: دبوس کی بو سؤز تورک دیلیندن آلینمیشدیر)، 2. بیر نوع تیکانلی بیتگی (فارسجا: شکر تیغال).
## اهالی
1385 نجی ایلین نفوس سایینا گؤره 549( 142عائیله) نفر اهالیسی واردیر.

## ایقتیصادیات
اهالی نین چوخو مالدارلیق و اکینچیلیکله مشغول اولورلار.

## دیل و مذهب
بو کندین بوتون اهالیسی تورک و شیعه دیرلر.

## بیرده باخ
*غربی آذربایجان اوستانی‌نین کندلری
* غربی آذربایجان اوستانی

## قایناقلار

بؤلمه:نقده بؤلگه‌سی‌نین یاشاییش یئرلری
توپلاما

## توپلاما

چوخالتما و آرتیرما و ییغیلما آنلامینی داشییر. سایینج (ریاضیات) بیلیمینده سایی‌یا سایی آرتیرما و یا ده‌یره ده‌یر آرتیرماق دئمکدیر.

تمل سایشلامانین دورد ایشلم لریندن بیریدیر.

## توپلاما باشقا دیل‌لرده
عربجه "جمع " و انگلیسجه " Addition " دئیلیر.

## توپلاما گؤستریجیسی
توپلاما " + " سیمگه‌سی ایله یازیلیر و "آرتی " اوخونولور.

اؤرنک:

 ۵ = ۲ + ۳

اوچ آرتی ایکی ائشیت بئش.

## قایناق

بؤلمه:ریاضیات
توپلانیلی آد

دئییشده یالقیز ، آچمادا توپلانیلی اوْلان سؤزه توپلانیلی آد دئییلیر.

اولوس، سورو، قوْشون، اوردو، ایلخ، کوتله....کیمی.

توپلانیلی آد اؤزوده توپلانابیلر: میلتلر، قوْشونلار، ایلخ لار، سورولرف اوردولار...کیمی.

قایناق: سؤزلوک، داشقین، تبریز، یاران یائیملاماسی، 1374
## قایناق‌لار

بؤلمه:دیل بیلگیسی
توپوزآباد تپه سی

اورمو بؤلگه سینده باراندوزچای قصبه سینده یئرلشیب. بۇ تاریخی تپه ۱ آذر ۱۳۴۴ -نجو ایلده ۴۵۶ نومره سی ایله ملی ایرانین آثار دفترینده ثبت اوْلوب

## قایناق‌لار

بؤلمه:اورمیه بولگه‌سی
بؤلمه:اورمیه بولگه‌سی‌نین تپه‌لری
توپچو

**توپچی** کندی شبستر بولگه‌سینین، تسوج بولومو و چهرگان  قصبه سی نده یئرلیشیب.
## جوغرافیایی موقئع

## اهالی
1385 اینجی ایلین نوفوس سایی سی اساسی ندا بو کندین 402 نفر اهالی سی و 94 عائیله سی وار.  
## ایقتیصادیات
## گزملی و گورمه لی یئرلر
## بیرده باخ
*شبستر بولگه‌سی نین کندلری
*شبستر بولگه‌سی

## خاریجی کئچیدلر

## قایناق‌لار

بؤلمه:شبستر بؤلگه‌سی
تویوتا

بندانگشتی|سول|تویوتا نین لوقوسو
**تویوتا** موتور کورپورایشن (Toyota Motor Corporation- و یا TMC ) ، مینی وانلاردان بؤیوک یوک ماشینی لارا قدر دییشن ساحه لرده ایستحصال ائدن و بؤیوک بیر مدل یئلپی یینه (yelpiyinə) صاحیب اولان ، دونیانین ان بؤیوک اوتوموبیل شیرکت لریندن بیری دیر. یاخین زاماندا فوردو کئچره ک دونیانین ان بؤیوک ایکینجی اوتوموبیل فیرماسی اولان تویوتانین 2007 – جی ایلده دونیا اوزه رینده  ان چوخ اوتوموبیل چیخاران فیرما اولان آنجاق بؤیوک بیر ایقتیصادی کریزیس (krizis) ایچینده کی جنرال موتورز تاختیندان ائده جه یی دوشونولور. 2007 – جی ایلین ایلک کوارتالیندا (kvartalında) دونیا ساتیش رقملرینه گؤره جنرال موتورسو کئچمیش و ان چوخ ساتیلان اوتوموبیل مارکاسی اولموشدور.

بندانگشتی|سول|تویوتا ماشینیلاری نین ساتیشی دونیادا
2003 تقویم ایلینده تویوتا ، لوکسئس (Lexus) ، دای هاتسو (Daihatsu) و هینو مارکالارینین ایللیک جمعی ساتیش 78/6 میلیون عدده چاتمیش دیر. ژاپونییادا 12 فابریکی ، 11 باغلی قورولوشو  ، و 26 اؤلکه ده 46 ایستحصال تاسیسی ، 100/264 ایشچی سی ایله لوکسئس و تویوتا مارکا واسیطه لر چیخاران شیرکتین محصول لاری ، 140 – دان چوخ اؤلکه ده مشتری لره چاتدیریلماق دا دیر. تویوتانین اوتوموبیل ایشلرینده کی گلیرلری ، جمعی ساتیشلارینین 90 % - نی ایحاطه ائدیر. تویوتانین تلکوممونیکاسییادان (telekommunikasiyadan) پرفابریک ائولره ، و لوکس یاتلارا  قدر دییشیک ساحه لرده چالیشان شیرکت لری ده واردیر. گلوبال تویوتا ساتیش لاری ایللر ایچریسینده اینکیشاف گؤسترمک ده دیر. 1937 – جی ایلده کی قورولوشون دان بری، تویوتانین محصول یئلپییی (yelpiyi) ، دونیانین ایلک آردیجیل چیخاریلان هیبریت واسیطه سی "پریوسو" (Prius)  و بازارا حاضیر ایلک هیدروژن لی واسیطه سی "Toyota FCHV"ی ایحاطه  ائده جک قدر گئنیش لمیشدیر.
بندانگشتی|سول|بیر تویوتا لکساس 2014 جی وای ال 15 آر، تویوتا لوکس ماشینلاری نی لکساس آدی ایله ساتیر
تویوتانین 1951- جی ایلدن بری آرالیق سیز چیخاردیغی " تویوتا لند کوروز" مدلی یالنیز یوکسک ساتیش رقم لرینه چاتماقلا قالمامیش ، کیفیتی سایه سینده  صینیفینده بیر افسانه حالینا گلمیش دیر.

تویوتا ایستحصال سیستئمی (TPS) ، بوتون مشتری لرین احتیاجینا اویغون واسیطه لرین ائلاستیک بیر شکیلده و یوکسک کیفیت ده چیخاریلا بیلمه سینه ایمکان وئریر.

## مدل لری
بندانگشتی|سول|تویوتا کوروللا 40 میلیون ساتیشلا تویوتانین ان چوخ ساتیلان مودلی دیر
* تویوتا کوروللا  (Toyota Corolla)
* تویوتا آوریس  (Toyota Auris)
* تویوتا کوروللا وئرسو  (Toyota Corolla Verso)
* تویوتا یاریس  (Toyota Yari)
* تویوتا آوئنسیس  (Toyota Avensis)
* تویوتا آر آ وی 4  (Toyota RAV4)
*  تویوتا هیلوس  (Toyota Hilux)
* تویوتا هایس  (Toyota Hiace)
* تویوتا کامری  (Toyota Camry)
* تویوتا لند کورویسر  (Toyota Land Cruiser)
* تویوتا لند کورویسر پرادو  (Toyota Land Cruiser Prado)

## قایناق‌لار

بؤلمه:اوتوموبیل مارکلاری
بؤلمه:ژاپون
تپه (کند)

**تپه** کندی (ته په)  گئرمی (موغان) بولگه سینین، مركزی بولومو و اینی قصبه سی نده یئرلیشیب. 
## جوغرافیایی موقئع

## اهالي
تپه كندي، 1385 اينجي ايلين نوفوس سايي سي اساسي ندا، 459 نفر اهالي سي وار.بو كندين اهالي تورك دور لر و آذربایجان تورکجه‌سی نده دانيشيرلار.<
## ایقتیصادیات
بو کندین اهالی سی اکینچیلیک و مال داوارچیلیغلا یاشاییش سورولر. اونملی محصول لاریندان بوغدا و آرپا نی آد آپارماق اولار.
## گزملي و گورمه لي يئرلر
## بیرده باخ
*اردبیل اوستانی نین كندلری
* موغان بولگه سی

## خاریجی کئچیدلر
*موغان بولگه سی نین فرمانداری سی 

## قایناقلار

بؤلمه:موغان (گئرمی) بؤلگه‌سی
بؤلمه:گئرمی بؤلگه‌سی‌نین کندلری
تپه باباگنجه (اورمو)

**تپه باباگنجه** کندی اورمیه بؤلگه‌سینین، نازلی بولومو و قوزئی نازلی قصبه‌سی نده یئرلیشیب. 
## جوغرافیایی موقئع

## اهالی
1385 اینجی ایلین نوفوس سایی سی اساسی ندا بو کندین 72 نفر اهالی سی و 17 عائیله سی وار.  
## ایقتیصادیات
## گزملی و گورمه لی یئرلر
## بیرده باخ
*غربی آذربایجان اوستانی‌نین کندلری
* غربی آذربایجان اوستانی

## خاریجی کئچیدلر
غربی آذربایجان اوستانی‌نین پورتالی 
## قایناقلار

بؤلمه:اورمو بؤلگه‌سی‌نین کندلری
تپه

**تپه** داغدان کیچیک اولان یوکسلمیش یئرلره دئییلیر.  تپه بیر نیسبی آددیر و بیر اوجالیغی داغ و یا تپه آدلاندیرماق، یئرده‌ن یئره‌  فرقلی اولا بیلر.

## قایناق‌لار

بؤلمه:جوغرافیا
تیمورلو

**تیمورلو** شهری شرقی آذربایجان اوستانی نین آذرشهر بؤلگه‌سی‌نین گوگان بؤلومو نده یئرلشیب. ۱۳۸۵ اینجی ایلین نوفوس ساییسی اساسیندا بو شهرین ۵٬۲۲۱ نفر اهالی‌سی وارایمیش.  <

## قایناقلار

بؤلمه:آذرشهر بؤلگه‌سی‌نین یاشاییش یئرلری
بؤلمه:شرقی آذربایجان اوستانی‌نین شهرلری
تپه‌باشی‌نماز (شوط)

**تپه باشی نماز** کندی شوط بؤلگه‌سینین، و یولاگلدی قصبه‌سی نده یئرلیشیب. 
## جوغرافیایی موقئع

## اهالی
1385 اینجی ایلین نوفوس سایی سی اساسی ندا بو کندین 87 نفر اهالی سی و 25 عائیله سی وار.  
## قایناقلار

بؤلمه:شوط بؤلگه‌سی‌نین یاشاییش یئرلری
تپه تورکمان (اورمو)

**تپه تۆرکمان** — (، ) غربی آذربایجان اوستانینین، اورمیه بؤلگه‌سینین، مرکزی بؤلومونون تورکمان قصبه‌سینده کند.

## اهالی
۲۰۱۶-جی ایلین معلومات‌لارینا گؤره کندده ۵۰۹ نفر یاشاییر.(۱۶۶ عائیله).
## ایقتیصادیات
اهالیسی اساسا اکینچیلیک و مالدارلیق ایله مشغول اولورلار.
## اتنیک و دین
بو کندین اهالیسی تورک و شیعه موسلمان‌دیرلار.

## قایناقلار

بؤلمه:اورمو بؤلگه‌سی‌نین کندلری
تپی (بوکان)

**تپی (بوکان)** کندی بوکان بولگه‌سینین، مرکزی بولومو و ایل تئیمور قصبه‌سی نده یئرلیشیب.  
## جوغرافیایی موقئع

## اهالی
1385 اینجی ایلین نوفوس سایی سی اساسی ندا بو کندین 150 نفر اهالی سی و 23 عائیله سی وار.  
## ایقتیصادیات
## گزملی و گورمه لی یئرلر
## بیرده باخ
*باتی آذربایجان اوستانی‌نین کندلری
* باتی آذربایجان اوستانی

## خاریجی کئچیدلر
باتی آذربایجان اوستانی‌نین پورتالی 
## قایناق‌لار

بؤلمه:بوکان بولگه‌سی‌نین کندلری
تپیک‌دره

**تپیک‌دره** کندی عجبشئر بولگه‌سینین، قلعه‌چای بؤلومو و دوغو دیزجرود قصبه‌سی نده یئرلیشیب.

## جوغرافیایی موقئع

## اهالی
۱۳۸۵ اینجی ایلین نوفوس سایی سی اساسی ندا بو کندین  ۲۴۲ نفر اهالی سی و ۶۳ عائیله سی وار.  
## ایقتیصادیات
## گزملی و گورمه لی یئرلر
## بیرده باخ
*عجبشئر بولگه‌سی نین کندلری
*عجبشئر بولگه‌سی

## خاریجی کئچیدلر

## قایناق‌لار

بؤلمه:عجب‌شیر بؤلگه‌سی

بؤلمه:عجبشئر بولگه‌سی‌نین کندلری
تک بولاق (اونگوت)

** تک بولاق** کندی (روستای تکبلاغ انگوت) موغان بولگه سی نین، اونگوت بولومو و دوغو اونگوت قصبه سی نده یئرلیشیب.  
## جوغرافیایی موقع

## اهالی
تک بولاق کندی 1385 اینجی ایلین نوفوس سایی سی اساسی ندا، 229 نفر اهالی سی وار.  بو كندین اهالی تورك دور لر و آذربایجان تورکجه‌سی نده دانیشیرلار.  

## ایقتیصادیات
بو کندین اهالی سی اکینچیلیک و مال داوارچیلیغلا یاشاییش سورولر.
## گزملی و گورمه لی یئرلر
## بیرده باخ
*اردبیل اوستانی نین كندلری
* موغان بولگه سی

## خاریجی کئچیدلر
*موغان بولگه سی نین فرمانداری سی 

## قایناقلار

بؤلمه:موغان (گئرمی) بؤلگه‌سی
بؤلمه:گئرمی بؤلگه‌سی‌نین کندلری
تک قویو قارا پیران

**  تک قویو قارا پیران ** کندی موغان‌شهر بؤلگه‌سی نین، آسلان دوز بولومو و باتی قیشلاق قصبه سی نده یئرلیشیب.  
## جوغرافیایی موقئع

## اهالی
تک قویو قارا پیران کندی 1385 اینجی ایلین نوفوس سایی سی اساسی ندا، 87 نفر اهالی سی وارایمیش. بو کندین اهالی تورک دور لر و آذربایجان تورکجه‌سی نده دانیشیرلار.  

## ایقتیصادیات
بو کندین اهالی سی اکینچیلیک و مال داوارچیلیغلا یاشاییش سورولر.
## گزملی و گورمه لی یئرلر

## بیرده باخ
*اردبیل اوستانی نین کندلری
* موغان‌شهر بؤلگه‌سی
* آسلان دوز بولومو
* باتی قیشلاق قصبه سی
## خاریجی کئچیدلر
*[www.moghanshahr.com  موغان شهر سایتی]
*موغان‌شهر بؤلگه‌سی نین فرمانداری / فرمانداری شهرستان پارساآباد 
## قایناق‌لار

بؤلمه:موغان‌شهر بؤلگه‌سی
بؤلمه:موغان‌شهر بؤلگه‌سی‌نین کندلری
تکالو (اورمو)

**تکالو** کندی اورمیه بؤلگه‌سینین، مرکزی بولومو و باش قالا قصبه‌سی نده یئرلیشیب. 
## جوغرافیایی موقئع

## اهالی
1385 اینجی ایلین نوفوس سایی سی اساسی ندا بو کندین 298 نفر اهالی سی و 79 عائیله سی وار.  
## ایقتیصادیات
## گزملی و گورمه لی یئرلر
## بیرده باخ
*غربی آذربایجان اوستانی‌نین کندلری
* غربی آذربایجان اوستانی

## خاریجی کئچیدلر
غربی آذربایجان اوستانی‌نین پورتالی 
## قایناقلار

بؤلمه:اورمو بؤلگه‌سی‌نین کندلری
تکدام (برزند)

**تكدام** کندی   گئرمی (موغان) بولگه سی نین، اونگوت بولومو و آشاغا برزند قصبه سی نده یئرلیشیب. 
## جوغرافیایی موقئع

## اهالي
تكدام كندي، 1385 اينجي ايلين نوفوس سايي سي اساسي ندا، 5 نفر اهالي سي وار. بو كندين اهالي تورك دور لر و آذربایجان تورکجه‌سی نده دانيشيرلار.

## ایقتیصادیات
بو کندین اهالی سی اکینچیلیک و مال داوارچیلیغلا یاشاییش سورولر. اونملی محصول لاریندان بوغدا و آرپا نی آد آپارماق اولار.
## گزملي و گورمه لي يئرلر

## قایناقلار

بؤلمه:موغان (گئرمی) بؤلگه‌سی
بؤلمه:گئرمی بؤلگه‌سی‌نین کندلری
تکر

**تَکَر** یا **تَیَر** (فارسجا: چرخ) چئوره یا دایره فورمادا مرکزینده اوخو اولان وسیله‌دیر. تکری یالنیز هر هانسی بیر اوخا کئچیردیکدن سونرا اوندان حرکتلی بیر اِلِمان یارانیر. تکرلرین یاشاما سۆره‌سی اونلارین یاغلانماسی، اوخدا اوتورتما دقیق لی یی و سورتونمه میقدارینا باغلی‌دیر. ماشینلاردا تکرلر اساساً داشیما اۆچون تطبیق اولونورلار.

## تاریخچه

تکر فیکری ایلک اولاراق، موحتملاً، یان یانا یاتیریلمیش آغاج گؤوده لری اؤزرینه قونولان نسنلرین ایتیلرک حرکت ائتدیریلمسیندن اورتایا چیخمیشدیر. بیلینن ان اسکی تکر، بیر بیرینه تخته میخلارلا ایلیشتیریلمیش یان یانا اوچ قالاسین یونتولاراق یووارلاشتیریلماسی یؤنتمیله اؤرتیلمیشتیر.
تکر ایله ایلگیلی ان اسکی کاییت ایسه، ۳۵۰۰ ایل میلاد دان قاباق ایل لرینه عاییت، تکر بیر قیزاغی رسم ائدن سومر (اوروک) پیکتوقرامی دیر. دؤنر ماسا ایله چؤملک اؤرتیمینه ده عئینی تاریخلرده گینه مئزوپوتامیا دا راستلانیر.

## قایناق‌لار

بؤلمه:Wheels
تکلدان

**تکلدان** كندی دوغو آذربایجان اوستانی نين ساراب بولگه‌سی نين مرکزی بولومو نده اولان آغمیون قصبه سی نده يئرلشيب. 1385 اينجي ايلين نوفوس ساييسي اساسيندا بو كندين 577 نفر اهاليسي وارايميش. <
## قایناق‌لار

بؤلمه:آغمیون قصبه سی
بؤلمه:ساراب بؤلگه‌سی‌نین کندلری
تکنیکا

thumb|left|تکنیکی ترقی نین نمونه سی
**تکنیکا** – (یونانجا : τέχνη – [téchne] ، یعنی "قابیلیت") دئدیکده طبیعت علم لرینین تطبیقی و صنایع پئشه کارلیق و صنعت اثرلرینین حاضیرلانماسی اۆچون اوصول و قابیلیت باشا دوشولور.

تکنیکا عمومیت له هر هانسی بیر نتیجه نی الده ائتمک اۆچون خصوصی اوصول لارین ، پرینسیپ لرین (prinsiplərin) ، طبیعت قانون لارینین آیریلیقدا و کومبیناسییا (kombinasiya) شکلینده تطبیقی دئمک دیر. قدیم ده تکنیکا هم ده اینسانلارین طبیعت قانونلارینین کؤمکی ایله اؤز یاشاماق شرایطینی و واسطه لرینی یاراتماق ، همچینین اؤز شخصی طلب لرینی تأمین ائتمک قابیلیتی کیمی ده ایفاده ائدیلیردی.

## قایناق‌لار
تکه چی

** تکه چی ** کندی (روستای تکه چی) موغان بولگه سی نین، اونگوت بولومو و دوغو اونگوت قصبه سي نده یئرلیشیب.  
## جوغرافیایی موقئع

## اهالي
تکه چی کندی 1385 اينجي ايلين نوفوس سايي سي اساسي ندا، 39 نفر اهالي سي وار. بو كندين اهالي تورك دور لر و آذربایجان توركجه سی نده دانيشيرلار.  

## ایقتیصادیات
بو کندین اهالی سی اکینچیلیک و مال داوارچیلیغلا یاشاییش سورولر.
## گزملي و گورمه لي يئرلر

## بیرده باخ
*اردبیل اوستانی نین كندلری
* موغان بولگه سی

## خاریجی کئچیدلر
*موغان بولگه سی نین فرمانداری سی 

## قایناقلار

بؤلمه:موغان (گئرمی) بؤلگه‌سی
بؤلمه:گئرمی بؤلگه‌سی‌نین کندلری
تکیرداغ

﻿

**تکیرداغ** تۆرکیه جۆمهۇریتی‌نین بیر بؤیوک شهریدیر. بو شهرین ۲۰۰۹-جۇ ایلده ۱۴۲٫۶۰۲ نفر اهالیسی وارمیش. 

## بیرده باخ
تورکیه شهرلرینین سییاهه‌سی

## قایناقلار

بؤلمه:تورکیه شهرلری
تیتیوس - بود قانونو

**تیتیوس - بود قانونو (  Titius-Bode Law)** آلمان فیزیکی تیتیوس طرفیندن فورمول حالینا سالینمیش و آسترونوم بود طرفیندن تکمیل لشدیریلمیش سیاره لرین گونش دن مسافه لرینی ایفاده ائدن قانونا اویغونلوق. 1776 – جی ایلده تکلیف اولونموشدور.
## ریاضی ایفاده سی
3 ، 6 ، 12 ، 24 ، 48 ،  96 ، ... هندسی سیلسیله سینه ایلک حد اولارق صیفری (0) علاوه ائتدیکدن سونرا هر حدین اوزه رینه 4 علاوه ائدیب اونا (10) بؤلک.

آلینان 4/0 ، 7/0 ، 1 ، 6/1 ، 8/2 ، 2/5 ، 10 ، 6/19 و 8/38 عدد لری آسترونومیک واحید اولاراق سیاره لرین گونش دن اورتا مسافه لرینه برابر اولاجاق دیر.

## تاریخ
تیتیوس – بود قانونو اورتایا چیخاریلدیغی زامان اورانوس ، نپتون و پلوتون هله کشف اولونمامیشدیر. آما قانون نپتون ایستیثناء اولونماقلا حقیقته اویغون نتیجه لر وئرمک ده دیر. بوندان باشقا بو قانون مریخ و موشتری آراسیندا بیر سیاره مؤوجود اوماسی نظریه سی نی اینکیشاف ائتدیرمیشدیر. بوندان باشقا آسترونوملار (فارسجا : نوجوم شناس) آدامز و لوئریه نئپتونون آختاریشی زامانی تیتسیوس – بود قانونوندان ایستیفاده ائتمیشدیرلر. ایندی بیلیریک کی ، اوزاق سیاره لر اۆچون بو قانون بیر او قدر ده دقیق دئییل . لاکین حسابلامالار نتیجه سینده ائدیلن سهولر بیر - بیرینی تارازلامیش و نئپتون حقیقتاً ده کشف اولونموشدو..

## قایناق‌لار

بؤلمه:آسترونومی
تیراختور

thumb|300px
**تیراختور** (لاتینجا tractor– "دارتیجی") اکینچیلیک ده دارتیجی کیمی تطبیق ائدیلن تکرلی نقلیات وسیله سی دیر. اؤز کیچیک سرعتی و یوکسک دارتما گوجو ایله فرقله‌نیر. اکینچیلیک ایشلری‌نین یئرینه یئتیریلمه‌سینده و چتین کئچیلن یئرلرده گئنیش تطبیق تاپیر. تراکتورلار آرخا حیصه‌‌ده آسیلمیش و یا چارخلار اوزرینده حرکت ائده بیلن اکینچیلیک، تیکینتی و یا صنایع مکانیزملری ایله تجهیز اوْلونورلار. بۇ زامان لازیم اوْلان آقرقات تراکتورون آرخا حیصه‌‌سینده‌کی ایشچی واللا و موختلیف قالدیریجی قوللارلا بیرلشدیریلیر. ایش زامانی ایشچی همین مکانیزمی تراکتورون ایچریسیندن هیدرولیک ایداره ائتمه سیستمی‌نین کؤمگی ایله حرکت ائتدیریر. تراکتورلار چتین شرایطده تربیق اوْلوندوغوندان اونلارین تکرلری‌نین هامیسی آپاریجیدیر. تکرلره ایری دیشلی رئزین اوزلوکلرین کئچیریلمه‌سی ایله چتین یوللاری قطع ائتمک اولور.

تراکتورلار موختلیف ساحه‌‌لرده تطبیق اوْلوندوغوندان اونلارین سرعتلری‌نین تنظیملنمه‌سی لازیم گلیر. بوندان علاوه‌‌ تراکتورلاردا گئنیش تطبیق اوْلونان قاباق یوکله‌مه یئری، بعضی حاللاردا ایسه بۇ اوست حیصه‌‌ده یئرلشدیریلیر. حال-حاضردا بؤیوک تراکتورلارین کابیناسیندا دوزگون تهویه سیستمی یئرلشدیریلیر. باشقا نقلیات واسطه‌‌لریندن فرقلی اواراق تراکتورلار دیفرانسیل اؤتورمه‌یه مالیک اوْلوب آیری-آیری تکرلرین ایلنجینه ایمکان وئریر. تراکتورلارین حرکت سرعتی‌نین گئتدیکجه آرتماسی (80 کم/ساعت) و تکرلره دوشن تضییق نتیجه‌سینده اونلارین فنر کومکلری قابیلیتی‌نین آشاغی اولماسی اوجوندان اکثر تراکتورلارین قاباق حیصه‌‌سینده فنر کومکلری یئرلیشدیریرلر. بۇ چوخ واخت قابق اوخون یای و یا هیدرولیک اولاراق حیاتا کئچیریلیر.

## بونلارا دا باخ
*فرقوسن تی ای۲۰
*مسی فرقوسن۳۹۹

## قایناقلار

بؤلمه:اکینچیلیک
بؤلمه:اکینچیلیک آلت‌لری
بؤلمه:ماشینلار
تیرآباد

**تیرآباد** كندی دوغو آذربایجان اوستانی نين میانا بولگه‌سی نين ترکمانچای بولومو نده اولان باتی بروان قصبه سی نده يئرلشيب. 1385 اينجي ايلين نوفوس ساييسي اساسيندا بو كندين 132نفر اهاليسي وارايميش. <
## قایناق‌لار

بؤلمه:باتی بروان قصبه سی
بؤلمه:میانا بولگه‌سینین کندلری
تیرامین

**تیرامین** (, ، ، ) بیر شیمیایی بیلشیک دواء. بۇ دواءنین مول جرمیسی مول/قرم ۱۳۷٫۱۷۹ دیر.
## بیرده باخ
*دواء شیرکت‌لرین لیستی
*بیوفارماسی
*دواء کیرلیلیغی
*اؤن دواء
*فارماکولوژی
*کپسول (دواء)
*آنتی‌بیوتیک‌
*آنتی سایکوتیک‌ یا ضد روان پریشی
*آغری کسیجی یا ضد درد
*آنتی‌دپرسان یا ضد افسردگی
## قایناقلار

*اینگلیسیجه ویکی پدیا

## ائشیک باغلانتی‌لار

بؤلمه:دواء
تیره بولو

** تیره بولو**تورکیه جۆمهوریتی‌نین  بير بؤیوک شهري دير. بو شهرين ۲۰۰۹ اينجي ايلد ۱۳٬۳۰۴نفر اهاليسي وارمیش.

## قايناق
توركجه ويكيپديا
## بیرده باخ
تورکیه شهرلرینین سییاهه‌سی

تورکیه

بؤلمه:تورکیه شهرلری
تیرشاب

**تیرشاب** كندی دوغو آذربایجان اوستانی نين ساراب بولگه‌سی نين مرکزی بولومو نده اولان حومه قصبه سی نده يئرلشيب.  1385 اينجي ايلين نوفوس ساييسي اساسيندا بو كندين 99نفر اهاليسي وارايميش. <
## قایناق‌لار

بؤلمه:حومه قصبه سی
بؤلمه:ساراب بؤلگه‌سی‌نین کندلری
تیره (تورکیه)

**تیره** تورکیه جۆمهوریتی‌نین  بير بؤیوک شهری دير. بو شهرين ۲۰۰۹ اينجی ايلد ۵۰٬۳۳۷ نفر اهاليسی وارمیش.

## بیرده باخ
تورکیه شهرلرینین سییاهه‌سی

تورکیه

## قایناقلار

بؤلمه:تورکیه شهرلری
تئزخاراب (تورکمان قصبه‌سی)

**تیزخراب** کندی اورمو بولگه‌سینین، مرکزی بولومو و تورکمان قصبه‌سی نده یئرلیشیب. 
## جوغرافیایی موقئع

## اهالی
1385 اینجی ایلین نوفوس سایی سی اساسی ندا بو کندین 262 نفر اهالی سی و 76 عائیله سی وار.  
## ایقتیصادیات
## گزملی و گورمه لی یئرلر
## بیرده باخ
*باتی آذربایجان اوستانی‌نین کندلری
* باتی آذربایجان اوستانی

## خاریجی کئچیدلر
باتی آذربایجان اوستانی‌نین پورتالی 
## قایناقلار

بؤلمه:اورمو بؤلگه‌سی‌نین کندلری
تیل

**تیل** بو موردلره ایشاره ائده بیلر؛

*تیل (خالخال)
*تیل (شبستر)
*تیل (این)
تیلاندار قیشلاقی

** تیلاندار قیشلاقی ** کندی (روستای قشلاق تیلاندار) گئرمی (موغان) بولگه سی نین، اونگوت بولومو و باتی اونگوت قصبه سی نده یئرلیشیب.  
## جوغرافیایی موقئع

## اهالي
تیلاندار قیشلاقی کندی 1385 اينجي ايلين نوفوس سايي سي اساسي ندا، 9 نفر اهالي سي وار. بو كندين اهالي تورك دور لر و آذربایجان توركجه سی نده دانيشيرلار.  

## ایقتیصادیات
بو کندین اهالی سی اکینچیلیک و مال داوارچیلیغلا یاشاییش سورولر.
## گزملي و گورمه لي يئرلر

## بیرده باخ
*اردبیل اوستانی نین كندلری
* موغان بولگه سی
* اونگوت بولومو
* باتی اونگوت قصبه سی
## خاریجی کئچیدلر
*موغان بولگه سی نین فرمانداری سی 

## قایناقلار

بؤلمه:موغان (گئرمی) بؤلگه‌سی
بؤلمه:گئرمی بؤلگه‌سی‌نین کندلری