open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
صحیح بخاری

**صحیح بخاری** ـ امام محمد بخارینین تألیف ائتدیگی، حدیث و روایت اوزره اسلامی قایناقلارین اؤنملی اثرلریندن بیری.

امام محمد بن اسماعیل البخاری 600،000 حدیثدن 9999 حدیثی سئچه‌رک اونلاری"الجامع الصحیح" آدلی کیتابیندا 7397 حدیثی تیکرارلی، 2602 حدیثی تیکرارسیز اولاراق کیتاب حالینا گتیرمیشدیر(3). "الصحیح" آدلی اثرده حضرت محمده نیسبت وئریلمیش بوتون حدیثلر کامیل بیچیمده اورتایا قویولموشلار. دئمک، حضرت محمده فارسلیق اوزره حدیث نیسبت وئرن ذات عالیلر بو ایددعا ائتدیکلری حدیثین "الصحیح" آدلی کیتابدا اولدوغونو ثابت ائتمه لیدیرلر. عکس حالدا حضرت محمده نیسبت وئردیکلری یالان ایجتماعیتین گؤزونو بویاماز گؤرونور. بو کیتاب بوتون مسلمان عالیملری طرفیندن قبوللوق گؤرموش بیر کیتابدیر. سنی عالیملرینه گؤره حضرت محمدین دئدیکلری اوزره "قورآن مجید"دن سونرا "الصحیح" ایکینجی اهمیتلی و اینانیلاجاق کیتابدیر. البخاری‌نین یازدیغینا گؤره او بو کیتابی مسجد الحرامدا (مکه ده) کیتاب حالینا گتیرمیش و هر حدیثی اۆچون ده 2 ریکعت نامازقیلمیش و اللها حدیثین دوغرو اولدوغونا داییر ایستیخاره ائده رک یقینی اولدوقدان سونرا حدیثی کیتابیندا ثبت ائتمیشدیر.

## قایناقلار
* ایشیق سؤنمز، "فارسیستاندان بیلیم اۆچون ثرّیایا گئده جکلرمیش و شیعه اولمایانلار اؤلدوکدن سونرا فارس اولاراق جهّنمه" 

بؤلمه:کیتاب‌لار
کلینی

**ابو جعفر، محمد بن یعقوب بن اسحاق کلینی رازی**، **کلینی** کیمی‌ده تانینار، (دوغوم: ۲۵۹ هیجری‌قمری ـ اؤلوم: ۳۲۹ هیجری‌قمری) ـ شیعه عالیمی و حدیث توپلاییجیلاریندان بیری ایدی.

## یاشاییشی
ابو جعفر، محمد بن یعقوب بن اسحاق کلینی رازی، شیعه عالیملرینین بؤیوگلریندن بیری ۲۵۹ ه‌ق ایلینده کلین کندینده، ری شهرینین یانیندا دونیایا گؤز آچدی. آتاسی، یقعوب بن اسحاق، اونو ایسلام مدنیتی ایله تانیش ائتدی.  کلینی قوم شهرینده احمد بن محمد بن عیسی اشعری-یه شاگیرلیک ائتدی. سونرا حدیث توپلاماق اۆچون قوم شهریندن باشقا شهر و کندلره گزی‌یه (سفره) چیخدی. بو گزیده کلینی کوفه شهرینه ده گئتدی. کلینی ۷۰ یاشیندا ۳۲۹ ه‌ق ایلینده دونیاسینی دییشدی.

## اثرلری
کلینی آشاغیداکی اثرلری یازمیش:
* *[[الکافی]]* کیتابی
* *الرجال* کیتابی
* *الردّ علی القرامطة* کیتابی
* *رسائل الائمّة* کیتابی
* *تعبیر الرؤیاء* کیتابی

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار
* Classical Islam: A Sourcebook of Religious Literature by Norman Calder, J A Mojaddedi, Andrew Rippin 
* The Formative Period of Twelver Shi'Ism: Hadith As Discourse Between Qum and Baghdad by Andrew J Newman 
* Great Shiite Works: Al-Kafi by Al-Kulayni by I. K. A. Howard in al Serat Journal. 
* 'Al-Kafi' by Al-Kulayni by Dr. I. K. A. Howard Al-Serat, Vol. 2 (1976), No. 1 
* The Trustworthy of Islam Kulayni  No such page found – October 24, 2012
* The Buyid Domination as the Historical Background for the Flourishing of Muslim Scholarship During the 4th/10th Century by Dr. M. Ismail Marcinkowski*  October 24, 2012
* Shaikh Mohammed bin Yaqoob bin Ishaq Kulaini.  & Al Kafi 
* Islamic Texts Institute
*  "Al-Kafi Book I: Intellect and Foolishness" 

بؤلمه:۹۴۱-جی میلادی ایلده اؤلن‌لر
دایناسور

بندانگشتی|alt=دایناسور|دایناسور سۆموگو
**دایناسور**، (لاتینجه: Dinosauria) یئر اۆزونده‌کی حیاتا ۱۵۰ میلیون ایل حاکیم اولان  سورونن و سوموکلو حئیوان آدیدیر. دایناسور یونانجادا «قورخونج کَرتَنکَله» آنلامیندا گلن ایکی سؤزجویون بیرلشتیریلمسیندن اولوشتورولور. دایناسورلار یئر اؤزونده ایلک کئز ۲۲۵-۲۳۰ میلیون ایل قاباق گؤروندولر. ۶۵ میلیون ایل قاباق ایسه دایناسورون نسلی تۆکنمیشتی.

## قایناقلار
Türkçe Wikipedi

بؤلمه:علم
موم

**موم** ()، بال آریسی طرفیندن یارادیلان بیر ساری، یوموشاق و طبیعی بیر ماده دیر. 

## قایناقلار

بؤلمه:علم
رعنا زارع

**رعنا زارع** ایران آذربایجان **تبریزلی** چاغداش تورکجه یازان شاعیر، یازار و ترجومه‌چی‌دیر.

## ياشاييش

۱۳۶۷ اینجی گونش ایلی نین آبانآیینین ۲۴ اونجو گونو، قوجامان تبریزین شاه‌گؤلو محللینده دونیایا گؤز آچدی.

عائله‌نین ۵ اینجی اوشاغی‌ اوْلوب ،۱۴ یاشیندان شعر یازماغا باشلادی.

یوکسک تحصیلاتینیا آمار اوخویاراق باشلایان شاعیر،سوْنونجو ترم‌لرده اینصیراف وئره‌رک، حقوق اوخوماغا قرار وئریب و همن بۇ  بؤلومدن تحصیلاتینی تاماملادی. ۱۳۸۹-نجی ایلده حیاتینی حقوق اوخویان **افشین مهدیزاده** ایله بیرلشدیردی.

١٣٩٧ ايلينده اورهان آدلی بیر اوغلو اولدو.

١۴٠١ده حيات یولداشیندان یولونو آییردی.

## اثرلرى

چوخراق درگی‌لرده اؤرنه‌یین: آفتاب آذربایجانین نئچه ساییسیندا، اوْلدوز درگی‌سی، باکی‌نین ادبیات ،آغ‌ساققاللار قزئته‌سینده، اورمونون آغری قزئتینده، تورکیه‌نین kardeş kalemler درگی‌سینده، وارلیق و ...  شعرلری چاپ اوْلدو.

**1391** ایلینده ایلک شعر کیتابینی "**بیر کامیون قورخو "** آدیندا چاپا یئتیردی.بو کیتابدا کئچیریلن سوسیال(اجتماعی) فضالار، **1394** ایلینده چاپ اوْلان "**سارایین سون اعترافلاری**" آدلی کیتاب‌دا ایز سوردو و دئمک اولار شعرلرین بۇ  روحو و شاعیرین اینسان و توپلوم‌لا اوْلان دوشونجه‌سی بۇ  کیتابلارین اوخونولماسیندا ائتگی بوراخدی.عئینی حالدا بیرینجی کیتابی،ایکینجی چاپلا یاییملاندی.

**1395** ایلین شهریورینده بۇ  ایکی کیتابین بیرلشیمی **" اوشویور کاپشنیم"** آدیندا چاپ اوْلوب و بۇ  کیتابدان سئچیلن شعرلرله شاعیرین اؤز سسی‌ایله **دکلمه آلبومو**،اوشویور کاپشنیم آدیندا بؤیوک آذربایجانا سونولدو.

**1401**ایلینین پاییزیندا، هاشم خسروشاهی‌نین " ölümü gözlerinden gördüm" آدیندا اولان اؤنملی رومانی‌نی استانبول تورکجه‌سیندن، فارسجایا چئویردی و بو کیتاب " **مرگ را از چشم‌هایش دیدم"** آدی‌له آلمان‌دا یاییملاندی.

## یارادیجی لیق لاریندان اؤرنك

* ساچلاریم آزادلیق بایراغی‌دیر

ایپی چکدیکجه اوجالاردا اسه‌جه‌یم !

----

* سونرا دئییرلر ترک ائت!

بوراخ!

ایشدن آتیلان گون

آتام آسیلان گون

آنام یاتاق‌لاردا یاتان گون

آخ!

وطنیم ساتیلان گون

اونونلا آلیشیب

اونونلا یاندیم

بو یانار سیگار سؤنمه‌یه‌جک‌دیر!
----

* سن اؤزگه‌لرین داماق دادی‌سان

دیلیمه پای چیخیر سنی سئودیک‌جه!
----

* منی اؤلدورمه‌یه ایپ گرک‌لی دئییل

دار آغاجلاری چوخدان‌دیر مونافیق اولوب

منی اورمونون بیر قاشیق سویوندا بوغون!
----

## قایناقلار
اوشویور کاپشنیم کیتابینین بیوگرافی‌سی

شاعیرله سؤیله‌شی

اولدوز درگیسی(شاعیرله سؤیله‌شی)
* بایرام درگی‌سی ـ دئمک اولار شعر منی باشلاتدی و بیر زامان گؤردوم یازیرام /رعنا زارع ایله سؤیله‌شی 

بؤلمه:آذربایجانلی شاعیرلر
بؤلمه:تورک شاعیرلر
بؤلمه:چاغداش ادبیات
آیدا پناهنده

آیدا پناهنده ـ ایران آذربایجانیندان اولان یؤنتمن.

## کن فیلم فستیوالیندا
آیدا پناهنده گنج خویلو قادین ایلک اوزون فیلمینده “ناهید” آددا کن فیلم فئستیوالیندا ” اومود وئریجیلی بیر آیدین گَلَجَک” اؤدولونو قازاندی.
“ناهید” فیلمی ایران اؤلکسینده تکجه‌سینه بو فئستیوالا یول تاپا بیلمیشدی.
بو فیلمده (پژمان بازغی، نوید محمدزاده، ساره بیات و …) رول اوینویوبلار. “ناهید” فیلیمن یاپیمچیسی (تهیه کننده‌سی) بیژن امکانیان اولموشدور. بو فیلم ایران شمال بؤلگلرینده فیلمه چکیلدی.

## قایناقلار

بؤلمه:آذربایجانلی‌لار
بؤلمه:تورک یؤنتمن‌لر
بؤلمه:خوی‌لولار
بؤلمه:کیمسه‌لر
میرهدایت سید‌مرندی

**میرهدایت سیدمرندی** (دوغوم: ۱۳۳۲ مرند) آذربایجان بیر یازیچی، کاریکاتوریست، تاریخچی و ژورنالیست.

## اثرلری
* *ساری گلین*
«ساری گلین»ده ایسه ۱۹ ناغیل بیر یئره توپلانیبدیر. ناغیللارین بیر سیراسی آفتاب آذربایجان، خوش خبر و مرند ده یاییلان اویاناق آدلی درگیده یاییملانیب، و بیر نئچه ناغیل ایلک اولاراق بو کیتابدا ایشیق اوزو گؤروبلر. بو کیتابین قیمتی ۶۵۰۰ تومندیر و ۱۶۸ صفحه سی وار.1392ده چاپ اولونوبدو.
* *آپاردی سئللر سارانی*
:«آپاردی سئللر سارانی» کیتابینین ۲۲ ناغیلی وار. ناغیللارین بیر سیراسی آفتاب آذربایجان، خوش خبر و مرند ده یاییلان اویاناق آدلی درگیده یاییملانیب، بیر نئچه سیده ایلک اولاراق بو کیتابدا چاپ اولونوب. بو کیتاب ۱۵۲ صفحه ده 1392ده چاپ اولوبدور.
* *نگاهی به تاریخ مرند*
آذزبایجان جغرافیا وتاریخینه قیسا باخیشلا،مرندین آلتی مین ایللیک تاریخینه گؤز آتیبدیر. بوکتاب 610صفحه جلدگالینگور؛ 1387 چاپ اولونوب وایندی تاپیلمازدی(نایاب.).
* "مرندقدیم به روایت تصویروسند"
جلد گالینگور- کاغذ گلاسه 344صفحه. بوکتاب 1391ده ایشیق اوزو گؤردو. 1393ده تبریزین دؤردونجو ایل کتاب یاریشماسیندا ؛سئچیلیب واؤدوله لایق گؤرولدو. نایاب.
* "نگاهی به تاریخ مرند" 
ایکینجی چاپ مرندتاریخینه یئنی تاپینتیلارلا برابر مشاهیر بؤلومونون تمام دئییشمه سیله 552 صفحه ده 1393ده چاپ اولونوبدو.
* "سه نقطه...= اوچ نوقطا..."
سیدمرندی نین ایران وتورکیه غازیته لرینده چاپ اولموش 125 کاریکاتورو ، خشتی اؤلچوده 1394 ده ایشیق اوزو گؤردو.

* "'گذر زمان در مرند"   جامع کتاب ،670 قطعه عکس و200قطعه سند، مرندین کئچمیشلریندن.  بوکتاب 528 وزیری صفحه وگالینگور قاپاقدا انتشارات گلزارادب طرفیندن 1397-نین اسفندی یایینلاندی.
* "سفرنامه نخجوان - باکو- نخوان وباکی  واونلارین یاشاییشینین 1370 وسونراکی ایللرینین آچیق اوزو-106 صفحه- رقعی- انتشارات گلزارادب1399

## وابسته

بؤلمه:آذربایجانلی یازیچیلار
بؤلمه:آذربایجانلیلار
بؤلمه:مرندلیلر
علی نامور

علی نامور ـ (1355-1389) آذربایجانلی رسام.
## یاشامی
رسام علی نامور آذربایجان اؤلکه‌سی‌نین خییوو شهرینده ساوالان اته‌یینده 1355.01.01 دونیایا گؤز آچدی، ایللر بویو اوشاقلارا رساملیق ائتدی و ایرانین بویوک هؤنر یونیویرسیته لرینده اؤیرنجی‌لر بئجردی . 
رسام علی نامور 1389 ایلین مورداد آیینین اونوندا دونیادان گؤز اؤرتدؤ.

## قایناقلار

بؤلمه:آذربایجانلی رسام‌لار
بؤلمه:آذربایجانلی‌لار
بؤلمه:کیمسه‌لر
آشیق جنون

آشیق جنون ـ(دوغوم: ۱۳۴۴) آذربایجانلی آشیق.

## یاشاییشی
آشیق جنون آدی ایله تانینان دکتر اکبر بزرگ امین ۱۳۴۴-جو ایلده ادبیات سئور بیر عائله­ده ، اورمو شهرینین عسگرخان محله­سینده دونیایا گؤز آچدی. آلتی یئددی یاشلاریندان آذربایجان ماهنیلارینی اؤیرنمگه باشلادی. اکبر بزرگ امین ۱۳۵۹-جو ایلدن آشیق صنعتی ایله تانیش اولاراق، ساز چالماغی عائیله­وی شکیلده اؤیرندی. ائله بو ایللردن­ده شعر دئمگه باشلامیشدی. آشیق جنون ۱۳۷۳-جو ایلده تهران اونیورسیته­سی‌نین طب فاکولته­سیندن(دانشکده پزشکی تهراندان) دوقتوراسینی آلدی. اؤیرنجی اولان ایللرده، «ساوالان»، «ملک خاتون»، «دلاوران کوچه دلگشا» و «آی پارا» فیلملرینده، سازی و سسی ایله اؤز گؤستریب و اونلارین متن موسیقی لرینده مشهور موسیقی­چی اوستاد فرهاد فخرالدینی ایله ایش بیرلیگی ائدیبدیر.

آشیق جنونون آتاسی اوستاد عباس بزرگ امین (۱۳۷۷-۱۳۱۵) اورمو شهرینین ضیالی­لاریندان ایدی.

## قایناقلار

* فیس‌نما

بؤلمه:آذربایجانلی آشیق‌لار
بؤلمه:آذربایجانلی‌لار
بؤلمه:کیمسه‌لر
عباس بزرگ امین

عباس بزرگ امین (1377-1315) اورمو شهرین‌ین ضیالی­لاریندان ایدی. او ایللر بویو اورمو شهری‌نین دبیرستانلاریندا ادبیات و عربی معلمی وظیفه­سینده چالیشدی. 
## ادبی چالیشمالاری
عباس بزرگ امین گوجلو شاعر و ضیالی ادیب ایدی. وطنینه و ائلینه عشق بسله­میشدی. شعرلرینده، آذربایجان فولکلورو و حماسه لری اؤزل یئر توتوردو. داغ عنصرو شعرلرینده اؤزونه مخصوص یئر آییرمیشدی. 

## اثرلری
عباس بزرگ امین، ایکی کتاب حاضرلاییب و چاپا بوراخمیشدی: 
* آشیق علعسگرین شعرلری 
* بوستان سعدی­نین تورکجه ترجمه‌سی.

## قایناقلار

* فیس‌نما

بؤلمه:آذربایجانلی معلم‌لر
بؤلمه:آذربایجانلی‌لار
بؤلمه:کیمسه‌لر
آشیق هدایت

**آشیق هدایت** ـ قوشاچای شهرینده گؤز آچان ایرانلی اوزان و شاعیر.

## یاشام
آشیق هدایت موسا اوْغلو ۱۳۳۸-جی ایلده قوشاچایدا دونیایا گؤز آچدی. ۴۰ ایله یاخین دیر، آشیق لیق عالمینده دولاشیر. آشیق هدایت مهری نین اوستادی اؤز آتاسی آشیق موسا اوْلموشدور. اوْنا گؤره ده موسا اوْغلونا مشهوردور.

۳۰ آشیق داستانی بیلن آشیق موسا اوْغلو قوشاچایین اوستاد آشیقلاریندان ساییلیر. آشیق هدایت اورمو، قوشاچای، هشتری، تبریز، قاراداغ، باکی و زنجان هاوالارینین ایفاچیسی دیر. آشیق موسانین بیر چوْخ فستیوال و قورولتایلاردا چیخیشی اوْلوب کی آذربایجان جمهوریتینده اوْلان چیخیشلارینیدا اونلارا علاوه ائتمک اولار. اؤز دوغما یوردوندا ساکن اوْلان آشیق هدایت، هم ده شاعردیر.

## شعرلریندن اؤرنک
دلی کؤنلوم آت باشیندان غملری

حقّین درگاهیندان سن دوشمه اوزاق

داده یئتیر یئرین- گؤیون لنگری

عارف اول غفلتدن آییل اول اویاق
*******

غملی کؤنول لری گولدورن آللاه

آغلایان گؤزلری سیلدیرن آللاه

عالمه بیرلیگین بیلدیرن آللاه

چکیلسین ظلمت لر گؤرونسون شافاق
*******

سنه قوربان اولوم ذات پرقدرت

کرمیندن وئریب عالمه زینت

آشیق موسی اوْغلویام آدیم هدایت

حقّین درگاهیندان ایسترم دایاق.

## آیریجا باخین
* آشیق
* خانه ایران عاشیقلاری

## قایناقلار

* فیس‌نما

بؤلمه:آذربایجانلی شاعیرلر
بؤلمه:آذربایجانلیلار
بؤلمه:کیمسه‌لر
میرزا مهدی خان استرآبادی

**میرزا مهدی خان استرآبادی** (دوغوم: 1177 هجری ـ اؤ:؟) تاریخچی، دیلچی و منشی.

## یاشاییشی و یارادیجیلیغی
میرزا مهدی خان استرآبادی 1759 میلاد (1173 ه. ق) ایلینده گورگان شهرینده دونیایا گؤز آچدی. او نادیرشاه افشارین میرزه‌سی (منشی الممالک)، تاریخچیسی،چاغاتای تۆرکجه سی نین قرامئر کتابینی یازان و فیزیک عالیمی ایمیش.

میرزا مهدی خان 1747 میلاد ایلینده موصطفی خان بگدیلی ایله بیر دیپلومات کیمی ایستانبولا یولا چیخمیش، بغدادا یئتیشدیکده، نادیر شاهین اؤلومونه داییر بیلگی و معلومات آلاراق اورادان ائوه دؤنه رک سیاستدن گئری اوتورموش. سیاستدن گئری اوتورماسینا باخمایاراق علمی فعالیتینی سوردوره رک کیتابخاناسینی بؤیوک اوغلونا(نسیلدن نسیله) وصیت ائتمیش. اونون یازدیغی «سنگلاخ» آدلی چاغاتایجا-فارسجا سؤزلوک ده بو ایددعانی دوغرولاییر. او بو کیتابدا بیر چوخ کیتابلارین اؤرنَک اولاراق (میثال اۆچون): برهان قاطع،«تاریخ بابری»، «حیرت الابرار»، «حبیب السیر»، «محبوب القلوب»، و بیر چوخ عثمانی ادبیاتیندا تانینماز کیتابلارین آدینی و یازیچی آدی دئیه میرزا جلیل ناصری، نادرعلی (ندرعلی). آدلارینی و دیل دئیه «موغول»، «قالماق»، «هند» و «بربر» دیللرینین آدینی قلمه آلیر.

محمدعلی تربیت یازدیغی «دانشمندان آذربایجان» کیتابین اؤن سؤزونون اساسیندا، میرزا مهدیخان، محمدعلی تربیتین 4-اونجو جددی ایمیش.

## یازدیغی کیتابلار
* درّه نادری ( نادیرشاه دوورونون تاریخی، 1341 ایلده تهران دا چاپ اوْلموش)
* جهانگشای نادری (نادیر شاه تاریخی، 1341ایلده تهران دا چاپ اوْلموش)
* وقایع روزانه سلطنت نادرشاه (نادیر شاهین شاهلیغیندا گونده لیک ایتیفاقلار،
* منشآت، انشاء نامه (نادیرشاهین دوستلوق مکتوبلاری)
* شعرلر (اؤزونون قلمه آلدیغی شعرلری)
* سنگلاخ: چاغاتایجا-فارسجا سؤزلوک (ال یازماسی1173 ه. ق= 1759 میلاد)

* مبانی اللغة (مقدمه سنگلاخ) 

## ائشیک باغلانتی
* گفت وگویی با دکتر صدیق درباره فرهنگ ترکی به فارسی «سنگلاخ» 
## قایناقلار

* هفته، بؤیوک سنگلاخ ایراندا یاییلدی/لیلی خاقانی

بؤلمه:تورک دیلی
بؤلمه:تورک یازیچیلا‌ر
بؤلمه:چاغاتای ادبیاتی
بؤلمه:سؤزلوک یازانلار
بؤلمه:کیمسه‌لر
بؤلمه:منشی‌لر
احمد اسدی

**احمد اسدی** (دوغوم: 1367) ـ آذربایجانلی شاعیر و مؤلف، آشیق.
## یاشاییش
احمد اسدی 1367- جی ایلده اورمودا دونیایا گؤز آچدی. آتاسی اورمونون تانینمیش ادیب و شاعرلریندن بیری اوْلان جناب بهرام اسدی، آناسی دا حؤرمتلی شاعره، مۆعلیمه فریده سلیمانی دیر. اونا گؤره احمد کیچیک یاشلاریندان بئله بیر ادبیات سئور عایله­ده شعر، بدیعی ادبیات و اینجه صنعتله تانیش اوْلوب، ادبی محیطده بویا- باشا چاتدی. 1386- جی ایل علوم تجربی دیپلومونو آلارکن، اورمونون دانشگاهینا داخل اوْلدو، 1390- دا «منابع طبیعی» رشته­سینده لیسانس آلدی.

احمدین تحصیل­ آلماقلا برابر مۆختلیف ادبی و هنری چالیشمالاری دا اوْلوب. «آتالار سؤزو» و "قیز چوجوغو"(ناظم حکمتین شعرلری) اونون چاپ اوْلونموش ایکی کتابی نین آدیدیر.

احمد، عاشیق موسیقی­سی نین ده وورغونوندور. ساز چالیر و اونونلا یاناشی عاشیق ادبیاتیندا آراشدیرمالار آپاریر. او اورمودا عاشیقلار درنه­گی (کانون عاشیق های آذربایجان غربی) نین فعال اشتراکچیلاریندان ساییلیر. بۇ استقامتده کئچمیش عاشیقلارین حیات و یارادیجیلیغی حاقدا گئنیش تدقیقات آپاریر، مقاله لر یازیر و نشر ائدیر.

اونون شعرلری ده واردیر. شعرلری عمومیتده هجا وزنینده دیر، عاشیق شعری اوسلوبوندا یازیر و یارادیر. احمدین ژورنالیستی فعالیتلری ده دقته لایقدیر و ایندیلیکده اورمودا چیخان "آراز آذربایجان" گونده­لیک قزئتی نین تۆرکجه‌ صحیفه سی نین رداکتورودور. ها بئله دؤور مطبوعاتدا بیر یازیچی کیمی چیخیش ائدیر.

## شعرلریندن میثال

دورنالار

سیز اوچورسوز نه خوش گؤیلر اوزونده

اؤلکه­لر آشیرسیز دایم دورنالار

گؤی اوزونده بیر آن دایانین دورون

دردیمی سیزلره دئییم دورنالار

گونشیم باتیبدی، گون قارالیبدی

سیز گؤرن چؤللری دوم قار آلیبدی

گولستان سولوبدو، گول سارالیبدی

ایلیم، گونوم، هفته­م، آییم دورنالار

هارای چکدیم بۇ دونیانین الیندن

آیریلمیشام اؤز ائلیمین دیلیندن

سیز سؤیله­یین او آللاها قولوندان

گؤیلره یوکسه­لیر واییم دورنالار

بو دونیایا نامرد فلک غم اکیب

احمدین آشینا غملری تؤکوب

اذن وئرسز بۇ دونیادان ال چکیب

درویش دری سینی گئییم دورنالار.

## قایناقلار

* ["دنیز" هفته نامه‌سی - شماره 17؛ تاریخ 1391 تیر آیی نین 7 سی (7/4/91) ارومیه]

بؤلمه:آذربایجانلی شاعیرلر
بؤلمه:کیمسه‌لر
پروین اعتصامی

**پروین اعتصامی** ـ چاغداش  ایرانلی شاعیر.

## حیاتی
پروین اعتصامی‌یه مشهور اولان رخشنده اعتصامی آذربایجانین بؤیوک شاعرلریندن ساییلیر. او 1285-جی ایلین اسفند آیی‌نین 25-ده تبریز شهرینده دوینیایا گؤز آچدی. آتاسی میرزا ابراهیم آشتیانی‌نین اوغلو یوسف اعتصامی، اعتصام الملک آشتیانی آدینا مشهور ایدی. آناسی مقدم العداله‌نین قیزی بانو اختر فتوحی ایدی.

او «تربیت نسوان» آدیندا کتابی یازان عالم آتاسی‌نین تربیتی اینن بویا باشا چاتیر. عرب و فارس دیل‌لرینی‌ده آتاسیندان اؤرگشیر و آتاسی ایله بیرلیکده تهرانا گئدیر. 8 یاشیندان شعر دئماغا باشلاییر.

پروین 28 یاشیندا یعنی 1313-ده کرمانشاهدا شهربانی رئیسی اولان عمیسی اوغلو اینن ائولنیر. آما اونون لطیف روحی نظامی خصلتینن توتمور. و نهایتده ایکی آی یاریمدان سونرا بوشانیب آتاسی ائوینه قاییدیر.

بیر ایل سونرا یعنی 1314-ده پروین اعتصامی‌نین بیرینجی شعر کتابی چاپ اولور.

پروین بیر مدت تهرانین عالی دانشسراسیندا کتابچی کیمی چالیشیر و عینی حالدا شعر قوشماغا ادامه وئریر. نهایتده اجل پروینی 35 یاشیندا یعن 1320-جی ایلین فروردینین 15-ده ادب و شعر دونیاسیندان آلیر و پروین قم شهرینده عایله مقبره‌سینده آتاسی جیواریندا تورپاغا تاپیشیریلیر.

پروینین دیوانیندا 248 قطعه شعر وار کی اونلارین 65 قطعه‌سی مناظره کیمی یازیلیب.

## یاشاییشی
"پروین اعتصامی" 1285- نجی ایلین اسفند آیی‌نین 25- ینده تبریزده دونیایا گؤز آچدی. اوشاق‌ایکن آتاسی ایله بیرلیکده تهرانا کؤچوب، فارس و عرب دیل‌لرینی آتاسینین یانیندا اوخویوب، اینگلیسجه‌نی آمریکالی‌لارین تهراندا کی قیز مدرسه‌سینده اؤیرندی. اونون آتاسی "یوسف اعتصامی" بؤیوک ادیب و بیلگین بیر یازیچی‌ایدی. بونونلا دا پروین ائله اوشاقلیق چاغلاریندان شعر و ادبیاتلا تانیش اولدو.

پروینین دولغون شعرلری اوخوجویا بؤیوک تاثیر قویاراق، حیاتین شیرین‌لیک و آجی‌لیق‌لارینی تانیتدیریب، اونو آرتیق دوشونمه‌یه چاغیریر. اعتصامی‌نین شعرلرینی اوخویارکن سانکی اؤلکه‌نی کوچه – کوچه، قاپی – قاپی دولانیر، توزلو تورپاقلی کوچه‌لردن سوووشور، سوواقلی داخمالاردا قوناق اولور، چیلپاق اوشاق‌لارلا گؤروشور، یوخسول آتالارلا دردلشیر، میسکین یئتیم‌لرین گؤز یاشلارینین، ییرتیجی شاهلار تاجینین پاریلداماسینی آیدین گؤرورسن. پروینین شعرلری گئرچک‌لری عکس ائتدیرن جانلی تابلولار کیمی تصویر اولونموش‌دور.

کیچیک یاشلاریندان ادبیات وورغونو اولوب شعر سؤیله‌مه‌یه باشلایان پروینین آرتیق چیخارلی اولدوغو بللی‌ایدی و آتاسینین گؤروشونه گلن عالیم‌لر اونون چیخیشلاریندان حیرته دالیردیلار. پروین 1313 ده آتاسینین عمواوغلوسیلا ائولندی، آما بو ائولنمه اینجه خیال شاعیرین لطیف دویغوسویلا توتمادیغینا گؤره ایکی آی یاریم‌دان آرتیق داوام گتیرمه‌دی.

چوخ آز زامان‌دا ایرانین باشاباشیندا تانینیب شهرت قازانان بؤیوک شاعیر 1320- نجی ایلین فروردین آیی‌نین 15- نجی گونو، 12 گون خسته‌لیکدن سونرا دونیادان کؤچدو. اونو قوم شهرینده، حضرت معصومه حرمی‌نین اتابکی صحنینده، آتاسینین مزارینین یانیندا تورپاغا تاپشیردیلار.

## قایناقلار
* پروین اعتصامی

بؤلمه:کیمسه‌لر قارالامالاری
بؤلمه:شاعیرلر
بؤلمه:فارسیجا شعر یازانلار
علامه جعفری

**علامه جعفری** شهرتیله تانینان استاد شیخ **محمدتقی جعفری** (1304-1377) گؤرکملی فیلسوف، عالیم، فقیه و ادیب.

## یاشاییشی
علامه محمد تقی جعفری(ره) ۱۳۰۴-جو ایلده تبریزده دونیایا گؤز آچدی و تبریز، تهران، قوم و نجف اشرف شهرلرینده ایسلامی علملرین عالی تحصیلاتیندان سوْنرا بؤیوک عالیملرین محضرینده او جومله دن آیات عظام، میرزا فتاح شهیدی، شیخ محمدرضا تنکابنی، شیخ کاظم شیرازی، سید عبدالهادی شیرازی، سید ابوالقاسم خویی و سید محسن حکیم کیمی بؤیوکلردن فئیض آپاردی. ایندیه کیمی اوستادین اثرلریندن ۸۰ اثر چاپ اوْلونوب و اونلارین بعضیسی نین چاپی مثنوی شرحی کیمی کی ۱۵ جیلدده نئچه دفعه تجدید چاپ اوْلوب. هابئله اونلارین نیظارتی آلتیندا ۱۲ ایل بویوندا مولانا مثنویسی نین کشف الآیاتی ۴ جیلدده «دریادان دریایا» عونوانیندا یایلیبدیر.

اوستادین گؤرکملی اثرلریندن نهج البلاغه شرح و تفسیریدیر کی ۲۷ جیلدده چاپ اوْلوب. اوستاد جعفری نین آیری نفیس اثری مولانانین دوشونجه لری، شرق و غرب جهانبینی و فلسفه لری نن موقاییسه سی زمینه سینده دیر کی «مولانا و جهانبینی لر» عونوانیندا چاپ اوْلوب.

اینسان حاقلاری و اونون ایسلامدا اوْلان اینسان حاقلاری نن موقاییسه سینده، موفصّل و شرحلی کیتاب اوستادین قلمی اینن مونتشیر اوْلوب کی اونون تازا نظرلری ایسلامی کونفرانسدا مطرح و ایستیفاده اوْلوب. بۇ کیتاب اینگیلیسی دیلینه ترجومه و چاپ اوْلوب و ژاپونی دیلینه ده ناکویا دانیشگاهین اوستادلاری نین بیرینین الیله ترجومه اولماقدادیر.

اوستاددان ۶۰ دان آرتیق کیتابیدا هله چاپ اولماییب و گله جاقدا چاپ اولاجاق. کی بۇ ترتیب اینن چاپ اولمامیش اثرلری ۱۵۰ عونوان اولور. اوستادین کیتابلاری بۇ زمینه لرده دیلر: فیقه ، سیاسی علملر ، روانشیناسی، تربیتی علملر ، ایسلامی موعاریف، ایسلامدا هونر و گؤزللیک نظریه سی، فلسفی و کلامی بحثلر کی دولودور تازا و بدیع نظریه لری نن.

دونیانین باشا باشیندان اونلارجا اوستاد و دوشونجه صاحیبلری اوستاد جعفری نن علمی موذاکره لری واریدی کی بۇ دانیشیقلارین ۵۰دن چوخو ۲ جیلد کیتابدا «دوشونجه لر تکاپوسو» آدیندا یاییلیب.
## قایناقلار

* اورمو سسی

بؤلمه:آذربایجانلی شخصیت‌لر
بؤلمه:آذربایجانلی عالیم‌لر
بؤلمه:تبریزلی‌لر
بؤلمه:ایرانلی فیلسوفلار
آشیق صبور شریفی

آشیق صبور شریفی ـ اورمولو آشیق.
## تانیتیم
آشیق صبور شریفی ۱۳۳۴-جو ایل اورمونون تورپاق قالا کندینده دونیایا گلیب.۲۳ ایل آشیق­لیق یوکون چیگین­لرینده داشیان آشیق صبور سازی مرحوم آشیق درویشین یانیندا اؤیره­نیب.آشیق صبور شریفی­نین اورمو اونیورسیته سیندن ادبیات بؤلومو اوزره فوق دیپلم مدرکی واردیر.آَشیق صبور ایکی اوشاق آتاسی­دیر.
آشیق صبور، ۱۴۰۰-جو ایلین، ۲-جی آیی‌نین، ییرمی یئددیسینده دونیاسینی ده‌ییشدی.

## قایناقلار

* آشیقلاری تانیتدیرما

بؤلمه:آشیقلار
بؤلمه:کیمسه‌لر
آشیق حسین اوزانلی

**آشیق حسین اوزانلی** ـ اورمیهلی آشیقدیر.

## تانیتما
آشيق حسين اوزانلي آدي ايله مشهور اولان، حسين محمد اوغلو سلطاني ،۱۳۰۵-جي گونش ايلينده اوزان مليک کندينده دونيايا گؤز آچدي. آشيق حسين اورمونون علوي تورکلريندن­ايدي. بو دیرلي آشيق اوشاق ايکن آناسيني ايتيره­رک، يتيم قالميشدير.
اونون سازا- سؤزه علاقه­سي يئني يئتمه دؤورلريندن باشلايب، تقريباً ۲۰ ياشي اولدوغو بير واختدا آشيقليغا مشغول اولور. مۆختلیف کندلره و شهرلره تويلارا گئدير.
آشيق حسين جوانليقدا اورمويا کؤچور و بير آز مدتده قوشاچايدا ياشايير. اونون بير قيزي، بير اوغلو واردير.
آشيق حسينين اؤزونه مخصوص سبکي اولاراق، سازي، بو بيري آشيقلاردان بير آز فرقلي چاليرميش. آشيق حسينين اوخوماغي و صحبتلرده دئييشيده، اؤزونه مخصوص ايدي.
شيرين ديلي و خوش لهجه­سي ايله داستانلاري اوستاجاسينا ايفا ائديردي. اونون قوپوزو دا فرقلي ايميش. 
بيلديگيميزه گؤره اورمو آشيق مکتبينده قوپوزون تئللري ۷ و تبريز-قره­داغ آشيق مکتبينده ۸ اولور، آما آشيق حسينين قوپوزو ۹ تئللي ايميش. او اورمو آشيق هاوالاريندان علاوه، تورکيه هاوالاري و موغاملاري دا بعضاً سازدا ايفا ائديرميش.
بير سيرا آشيق هاوالاريميز وار، چتين و آغير هاوا حساب اولورلار و هر آشيق اونلاري چالماق ايسته­مز آما آشيق حسين بو هاوالاري لاپ اوستاجاسينا ايفا ائديب عهده­سيندن گلميشدي. بونلاردان مسلمان کشؤوروسو، شاغي، دول هجراني کيمي هاوالارين آدلاريني چکمک اولار. اليميزه چاتان کاسئتلر ده بو سؤزو آيدين و آشکار بللنديرير. 
آشيق حسين ۱۳۶۹/۱۰/۲تاريخينده دونياسيني دگيشير.
آشيق حسين منزوي بيريسي اولاراق، عؤمرونون سون ايللرينده کندلرينده و اؤز ائوينده يالقيز ياشادي. اوزان کندينين جماعتي ده اونا چوخ دیر وئرمه­ديلر و دئمک اولار ائله بونا گؤره ده هنر دونياسيندان آيريلاراق، يالقيز و منزوي بير انسانا چئوريلدي.

## قایناقلار

* آشیقلاری تانیتدیرما/احمد اسدی

بؤلمه:اورمیه‌لی آشیقلار
بؤلمه:کیمسه‌لر
زلیم‌خان یعقوب

بندانگشتی

زلیمخان یعقوب ـ آذربایجانین خالق شاعیری، ایجتیماعی فعال، آذربایجان جمهوریتی میلی مجلسی نماینده‌سی.

## تانیتدیرما
یوسف اوغلو زلیمخان یعقوب 2/1/1950 اینجی ایلده گورجستان جمهورییتینین بولنیسی ائلینین«کپنکچی» کندینده آیدین بیر عایله ده دونیایا گلدی. آتاسی فن معلیمی اوْلسادا ادبییاتا اۆستونلوک وئریردی. آناسی گۆللو خانیم تۆرک فولکولورونون یاخشێ بیله‌نی ایدی. اؤزللیکله بایاتیلار، ناغیللار، داستانلار ساحه‌سینده تانینمیش بیله‌نلرده‌ن ایدی. آیرێجا آنا طرفینده ده‌یرلی شاعیرلر واریدی. بویوک دده‌سی«آلخاص آغا حاج عالی اوغلو»‌نو تانێمایان یوخ ایدی.1967 اینجی ایلده دوْغما کندینده اوْرتا مکتبی قۇرتارێب آذربایجان دؤولت بیلی‌یوردونون کیتابخانه‌چیلیک فاکولته‌سینی بیتیردی. ادبی یارادێجیلیغا 15 یاشینداایکن «مئشه‌بی» آدلێ لیریک شعرله باشلادێ. ایلک شعری بولنیسی‌نین «غلبه بایراغی» غزئته‌سینده یایێنلاندێ. 1968 ایجی ایلینده باکی‌یا یئرله‌شدی. ادبی، اجتماعی فعالییتینی باکی‌نین ایستی قۇجاغێندا آذر کیتاب تشکیلاتیندا ساتیجی، باش ساتیجی، شعبه مودورو، کؤنۆللو کیتاب سئورلر جمیعتینده مرکزی یایین مودورو، یازیچی نشرییاتیندا ادبی شعبه مودورو کیمی وظیفه‌لرینده باشلادێ 1995 و 2000 ایجی ایللر ایکی کره اولاراق آذربایجان میلّی مجلیسینه باکی‌دان میلّت وکیلی سئچیلدی

## چاپ اوْلۇنموش اثرلری

1ــ کؤنلومون سسی گنجیلیک 1980 باکی

2ــ یولوم ائلدن باشلانیب یازیچی 1981 باکی

3ــ اود آلدیغیم اوجاغلار یازیچی 1989 باکی

4 ــ بیز بیر عشقین بوتاسییق یازیچی 1989 باکی

6 ــ زیارتین قبول اولسون گنجلیک 1991 باکی

7 ــ شاعیر طالعی (فرانسه‌جه ) گنجیلیک 1991 باکی

7 ــ شاعیر هارایی گنجیلیک 1995 باکی

9 ــ بیر الی تورپاقدا بیر الی حاقدا آذربایجان 1997 باکی

9 ــ بویاشیل آغاجین آلتی بیزیمدی آذربایجان2000 باکی

10 ــ سؤز جامی ( گورجو دیلینده ) آذربایجان2000 باکی

11 ــ زلیمخان یعقوب ( فوتو آلبومو ) آذربایجان2001باکی

12ــ سنی سئومک اۆچون گلدیم دونیایا اوجاق 2003 استانبول

13 ــ زلیمخان یعقوب یاشایشی و بیرنئچه شعرلری بیلفئلد آلمان

14 ــ زلیمخان یعقوب. نیظام الدین اونک آنکارا 2003

15 ــ من سنین قلبینه نئجه یول تاپیم آذربایجان 2004 باکی

16 – قایێداق اووه‌ل کی خاطیره‌له‌ره گنجلیک 2005 باکی

17 – گؤزلریمین نورو دوغولدوغوم بوتورپاق پئداگوژییا 2005 باکی

18 – من بیر داغ‌چییام پئداگوژییا 2006 باکی

## اتک یازی‌لار

## قایناق‌لار

## ائشیک باغلانتی‌لار

بؤلمه:آذربایجان جومهوریتی‌نین شاعیرلری
مرتضی نگاهی

مرتضی نگاهی ـ آذربایجانلی یازیچی و ژوزنالیست.
## بیوگرافی‌سی
مرتضی نگاهی 1330-اونجو ایلده آذربایجانین سراب شهرینده دونیایا گلدی. ایتدایی و اورتا مکتبی سراب دا بیتیریب، تبریز دانشگاهی نین فیزیک بؤلوموندن لیسانس آلدی. بیر سوره ده آمریکا و فرانسه ده مدیریت و کامپیوتر بیلگیلری اوزره اوخودو.
نگاهی 1983-ده اؤنجه فرانسه یه سونرا دا آمریکایا گلدی. او 1986-دان آمریکا وطنداشی دیر.
مرتضی نگاهی نین ژورنالیست لیک فعالیتی خارجده و روزگار نو آیلیغی ایله باشلادی. اونون اورتا آسیا و قفقازلارا بیر نئچه سفری اولوب و "یاشاسین آشکارلیق" آدلی آذربایجان سفرنامه‌سی بو سفرلردن بیری نین سونوجودور.

## اثرلری
* 1- یاشاسین آشکارلیق (باکی سفرنامه سی)
* 2- یاد یار و دیار(ایران سفرنامه سی)
* 3- یادداشهای سفر حج
* 4- مجموعه داستانهای کوتاه
* 5- ترس(رمان)

## قایناقلار
بایقوش 

بؤلمه:کیمسه‌لر
عمران صلاحی

**عمران صلاحی** ـ مۆعاصیر طنز یازیچی و شاعیر.

## تانیتیم
عمران ۱۳۲۵ ایلینده تهراندا دونیایا گلدی. آنجاق آتاسی اردبیل‌لی ایدی. عمران بیلیم یوردوندا انگیلیسجه نی اوخویوب، رادیو- تلویزیوندا ایشه مشغول اوْلدو. عمران اوجا بویلو، درین باخیشلی، درین دوشونجه‌لی، عئینی حالدا اوتان قاچ ایدی. او، اوشاقلیقدان یازیب- یاراتماغا جان آتیر. شاعیرین عؤمورشوسهسی ۱۳۸۵ جی ایلین مهر آییندا (۱۱ ده) دولدو، آنجاق یاشی ۶۰ ی دولدورمامیشدی[۱] (دوغموم گونو ۱۰ اسفند ۱۳۲۵).

۱۳۴۵ جی ایلده، توفیق درگی‌سیله ایش بیر لیک ائدیب، فارسجا و تورکجه یازیلارینی چاپ ائتدیریر و چوخلو یازارلار و شاعیرلر له تانیش اولور. طنز یولو ایله خالق یاشامیندا چیراغ یاندیریب، یوللارینی ایشیقلاندیریر. شئعرلر قوشور، اؤزونه تای اؤز ایچینی سؤزجوکلرده قوشور. بیر ایگید اولور اینجه روحلو و چوخ جانا سینن. اونون پاک و دورو اوره‌ای گؤزلری نین پاریلتی سیندن بللی ایدی. ایچ تمیزلیگینی گؤزلریندن اوخوماق اولوردو، صفالی گولوش لریله دینله ییجی‌سینه صمیمیت ارمغان ائدیردی. اورهک صفاسینی گؤی قورشاغی نین آلوانلیقی ایله آدامین اوستونه چکیب، بیر آنلیق دا اولورسا زمانه غمینی اونودورسان. آنجاق بۇ نجیب گولوش لرده سانکی بؤیوک بیر درد یاتیب، خالقین دردی.

## قایناقلار
* نوید آذربایجان 

بؤلمه:کیمسه‌لر
جدیدچیلیک

**جدیدچیلیک** ( - *یئنی معنی‌سینده*، تاتار تورکجه‌سی: Cäditçelek، جەدیتچىُلىُك) اون دوققوزونجی ایله ایگیرمینجی یۆز ایللر آراسیندا تۆرکوستان، قافقاز، قیریم، ایتیل چایی‌نین حوضه‌سی و سیبری موسلمانلاری آراسیندا یاییلان ایجتیماعی-سیاسی حرکت دیر. جدیدچیلیک ۱۹۸۰ ایللرینده قیریمدا ایسماعیل بیگ قاسپیرینسکی چالیشمالاری ایله وجودا گلیب، روسیه ایمپیراطورلوغوندا یاشایان موسلمانلار آراسیندا چوخ تئز یاییلدی. ایلک آتدیملاریندا بو سیاسی مکتب، تۆرکجه‌نی آرتیراق روس دیلی یئرینه ایشلتمک و یئنی بیلیملری اؤرگشمک کیمی، مدنی حرکتلرله ایشه باشلادی. جدیدچیلیک دۆشونجه‌لری، **اصول جدید**له علاقه‌لی مقاله‌لرده، ترجیمان مجله‌سینده یاییلاردی.

## جدیدچی مطبوعات
جدیدچیلرین ایلک مجله‌سی تانینان ترجیماندان سونرا، اورتا آسیا، قافقازلاردا و ایتیل چایی حوضه‌سینده چوخلو مجله یایینا باشلادی. تاشکندده ۱۹۰۵ ایله ۱۹۰۶-جی ایللر آراسیندا *ترقّی* (یازاری: ایسماعیل آبیلی) و *خورشید* (یازاری: منوّر قاری)، ۱۹۰۷ ایله ۱۹۰۸-جی ایللر آراسیندا *شؤهرت* (یازاری: عبد الله اولانی)، *آسیا* (یازاری: احمدجان بک‌تمیروْو) و *توجّار* (یازاری: سعیدکریم‌بای سعیدعظیم‌بای اوغلو)، بوخارادا ۱۹۱۲-جی ایلده *بوخارای شریف* (یازاری: میرزا جلال یوسف‌زاده) و *توران* (یازاری: قیاس مقسوم حسینی)، ۱۹۱۳-جو ایلده سمرقندده *سمرقند* (یازاری: محمودخواجه بهبودی)، تاشکندده *صدای تورکوستان* (یازاری: عبیدالله خواجه‌اسدالله خواجه‌یئو) و قوقاندا *صدای فرغانه* (یازاری: عابیدجان محمودوْو) یایینا باشلانان مجله‌لردن ایدیلر.

## اورتا آسیاداکی ایلک جدیدچیلر
اورتا آسیادا بؤیوک یازیچی‌لار، سیاستچی‌لر و شاعیرلر جدیدچیلیکدن حیمایت ائدیب قورولوشونا چالیشیبلار. بو بؤیوک خیلین آدلینلارینین آدلاری اشاغی‌دا گلیب‌دیر:
:*محمد خواجه بهبودی
:*عبد القادیر شکوری
:*عجزی (سعید احمد حسن خواجه اوغلو صیدّیقی)
:*منوّر قاری عبد الرشید خانوْو
:*عبد الله اولانی
:*عبید الله خواجه اسد الله خواجه‌یئو
:*تاش‌بالتابک ناربوته بکوْو
:*عبد الرؤوف فیطرت
:*فیض الله خواجه‌یئو
:*عوثمان خواجه بولات خواجه‌یئو
:*عبد الواحید بورهانوْو
:*صدر الدین عئینی
:*عبد القادیر محی الدینوْو
:*عابیدجان محمودوْو
:*حمزه حکیم‌زاده نیازی
:*چوْلپان (عبد الحمید سولیمان اوغلو)
:*ایسحاق خان عیبرت
:*محمد شریف صوفی‌زاده
:*پهلوان‌نیاز حاجی یوسوفوْو
:*بابا آخوند سلیموْو

## ایستالین گۆجلنمه‌سیندن سونرا جدیدچیلیک
ولادیمیر لنینین، ۱۹۲۴-جو میلادی ایلده، اؤلوموندن سونرا، جوزف ایستالین گۆجلنمه‌یه باشلادی. کومونیست حیزبینین ۱۹۲۶-جی میلادی ایلدن باشلایان سیاستلری میدانی جدیدچیلره دار ائدیب، جدیدچی‌لرین چوخو اعدام اولدولار. اعدام اولان جدیدچی‌لرین ان آدلینلاری چوْلپان و عبد الرؤوف فیطرت ایدی‌لر. بو ایکی یازیچی شوروینین داغیلماسیندان سونرا اؤزبکیستانین میلّی قهرمانلاری آدلاندیلار.

## قایناقلار

بؤلمه:سیاسی مکتبلر
بؤلمه:جدیدچیلیک
مینجایی لورجا

مینجایی لورجا ـ لورجانین اؤنملی آغیزلایندن بیری دیر کی لکجه و بختیاری‌جانین قووشاغیندا دیانیر. بو دیل ایراندا ملایر شهریندن شوش دانیالا قدر  خرم آباد، پلدختر، اندیمشک، دورود، دهلران کیمی شهرلرده گئنیش بیر جوغرافیا دا دانیشیلیر. تورکجه و فارسجادان سونرا، لورجا ایرانین اوچونجو چوخ دانیشیلان دیلی دیر.

## قایناق‌لار

بؤلمه:ایران دیللری
ناصر مرقاتی

**ناصر مرقاتی** ـ تبریزلی چاغداش شاعیر.

## تانیتما
1328-اینجی ایل تیر آیی‌نین 16-سیندا تبریزده دوغولدو. بئش یاشینا قدر ماکی، ساققیز و قوشاچایدا، بئشدن بری تبریزده یاشادی.
1338-ده آتاسی اؤلدو. موپاسانی، تولستویو، سامرست موامی و مین بیر گئجه ناغیللارینی اوخودو.
1347-ده مدرسه‌نی بیتیردی . 1348-ده دانیشگاها، اینقلابا گیردیم. 1349-دا ساواک اونو توتاندا، بیر دوستو قورخوسوندان اونون ایلک شعرلرینی یاندیردی. 1350-ده ائولندی.
1365-دا یئنی دن یازماغا باشلادی و نهایت 1377 تالانمیش گونش آدلی شعردفتری چاپ ائدیل‌دی.

## اثرلری
* تالانمیش گونش – شعرلر توپلوسو

## سسلی اثرلری
* قیش

## قایناقلار

* ناصر مرقاتی‌نین قیسا بیوگرافیسی 

بؤلمه:آذربایجان شاعیرلری
بؤلمه:تورکجه یازان شاعیرلر
بؤلمه:کیمسه‌لر
خانلار بشیروف

بشیروو خان‌لار اییوب اوغلو — تانینمیش رققاس و رقص معلمی، آذربایجان جومهوریتینین امکدار آرتیستی، خزر اونیوئرسیتئتی موسیقی و اینجسنت دئپارتامئنتی‌نین معلمی، خزر اونیوئرسیتئتی‌نین اوغلان‌لاردان عبارت رقس آنسامب‌لی‌نین بدیی رهبری.

## ایلک تحصیل و رقصه هوس ایللری
خان‌لار بشیروو 22 مارس 1957-جی ایلده خان‌لار رایونونون (ایندیکی گؤیگؤل) اینزیباتی مرکزی اولان خان‌لار شهرینده آنادان اولموش‌دور. آتاسی‌نین ایشی ایله علاقه‌دار اولاراق اورتا تحصیلینی بیر نئچه مکتبده و بیر نئچه شهرده آلمیش‌دیر (1-جی، 2-جی صینیف‌لری خان‌لار، 3-جو سینفی باکی، 4-جو سینفی خان‌لار، 5-جی سینفی موسکو و 6-جی صینیف‌دن اورتا تحصیلینی بیتیرندک باکی شهرینده). دایی‌سی آذربایجانین امکدار آرتیستی پئشکار رققاص رافیق ازیزووون چیخیش‌لاریندا تئز-تئز تاماشاچی کیمی ایشتیراک ائتدیگی اۆچون بو صنعته هوه‌سی یاراندی. 1972-جی ایلده یوری قاقارین آدینا جوجه‌لریم آنسامبلینا رقص درنیینه یازیلدی. ایکی ایل درنک‌لرده (یوری قاقارین آدینا پیونئرلر ائوینده، فیولئتوو آدینا کلوبدا، 26-لار کلوبوندا و س.) مشغول اولدوق‌دان سونرا بو صنعتی اؤزونه پئشه سئچمیی قرارلاشدیردی.

## پئشکار رققاص
1974-جو ایلده آذربایجان دؤولت فیلارمونیاسی‌نین دؤولت ماهنی و رقص آنسامبلیندا رققاس کیمی چالیشماغا باشلادی. همین ایلدن ده باکی خوروئقرافیا مکتبی‌نین آذربایجان خالق رقصلری شعبه‌سینده تحصیلینی داوام ائتدیردی. 1975-جی ایلده باکی خوروئقرافیا مکتبینی بیتیریب، 1974-1977-جی ایللر عرضینده آذربایجان دؤولت ماهنی و رقص آنسامبلیندا آذربایجان رئسپوبلیکاسی‌نین شهر و رایون‌لاریندا، کئچمیش سسری شهرلرینده و فینلاندیا، بلژیک و آوستریا کیمی خاریجی اؤلکه‌لرده میلّی-معنوی دیرلریمیزی رقص صنعتی واسطه‌سیله تمثیل ائتدی. 1977-1979-جو ایللر عرضینده سووئت اوردوسو سیرالارندا باکی شهری ظابط‌لر ائوینده حربی ماهنی و رقص آنسامبلیندا سولیست-رققاص وظیفه‌سینده خیدمت ائدیب.
عسگری خیدمتینی بیتیردیک‌دن سونرا 1979-جو ایلین آوریل آیین‌دان 1986-جی ایلین آوقوستونا قدر رشید بئهبودووون اول رهبرلیک ائتدیگی و سونرا آدینی داشیدیغی ماهنی تئاتریندا رققاص-سولیست وظیفه‌سینده چالیشمیش‌دیر. 1982-1987-جی ایللرده میرزاغا الیئو آدینا اینجسنت اینستیتونون مدنی موعاریف شعبه‌سی‌نین کلوب ایشی‌نین تشکی‌لی ایختیساسی عذره آلی تحصیل آلدی. 1986-جی ایلدن 1996-جی ایله قدر آذربایجان دؤولت رقص آنسامبلیندا رققاص-سولیست وظیفه‌سینده فعالیت گؤستریب.

## رققاص-معلم
خان‌لار بشیروو 1996-جی ایلده تقاوده چیخدیق‌دان سونرا رققاص-سولیست، 1998-2002-جی ایللرده ایسه بدیی رهبر وظیفه‌لرینده باکی شهری مدنیت ایداره‌سی‌نین نزدینده فعالیت گؤسترن جنگی رقص آنسامبلیندا چالیشمیش‌دیر. 1997-جی ایلدن بوگونه قدر خزر اونیوئرسیتئتینده رقص معلمی وظیفه‌سینده چالیشیر.

## نفوذ و تلتیف‌لری
کئچدیگی صنعت یولوندا 50-یه یاخین خاریجی اؤلکه‌لرده میلّی-منوی دیرلریمیزی رقص صنعتی واسطه‌سیله تبلیغ ائتمیش‌دیر. 1991-جی ایلده امکدار آرتیست فخری آدینا لاییق گؤرولموش و 2007-جی ایلده قیزیل بوتا موکافاتینا لاییق گؤرولموش‌دور. 2007-2008-جی ایللرده فیکرت امیروو آدینا امکدار کوللئکتیو آذربایجان دؤولت ماهنی و رقص آنسامبلیندا بالئتمئیستئر و رققاص-سولیست وظیفه‌سینده چالیشمیش‌دیر.
2007-جی ایلین نووامبر آیین‌دان اوغلان‌لاردان عبارت آذربایجان قارتال‌لاری رقص آنسامبلینی تشکیل ائتمیش‌دیر.
ائولی‌دیر، اوچ اؤولادی، بیر نوه‌سی وار.

## قایناقلار
* آذربایجانجا ویکی پئدیا
* کلاسیک آذدنس وبلاگی

بؤلمه:کیمسه‌لر
رقیه بنت حسین

بندانگشتی
**حضرت رقیه** (س) حضرت امام حسینین (ع) 61 هیجری قمری ایلینده «شام»دا شهید ائدیلمیش قیزی.

## یاشامی
حضرت رقیه (س) اباعبدالله‏ الحسینین(ع) قیزی، اوچ یا دؤرد ایل كربلا واقیعه‌سیندن قاباق موقدس مدینه شهرینده دونیایا گؤز آچدی. تاریخی منبعلرده آناسی‌نین آدی دوزگون یازیلماییب. بیر احتیمالا گؤره آناسی‌نین آدی «ام‌ولد» ایدی.

هر حالدا، ایمام حسین (ع) موقدس مدینه‌دن كؤچوب مكّه‌یه ساری و اوردان‌دا كربلایه گئدنده، بو دؤرد یاشلی قیز دا او حضرتین او بیری بالالاری كیمی بو بؤیوك سفرده واریدی و وطندن اوزاقلیغی و یاشاییشین بوتون چتینلیقلارینی تحمّول ائله‌دی.

ایمام حسینین(ع) شهادتیندن سونرا كربلا واقعه‌سینین او بیری قالانلاری كیمی، یزید قوشونونون اسیرلیغینا توشدو و كربلادان كوفه‌یه و اوردان‌دا شاما آپاریلدی. نئچه گون شامدا قالاندان سونرا و یزید و یزیدیلرین قدّارلیقلارین گؤروب اسارت گونلرین عزابینا دؤزندن سونرا، دمشقده وفات ائله‌دی.

او حضرتین وفاتی‌نین هیجری قمری ایلی 61-جی ایلین صفر آییندا اولماسیندا شكّ یوخدور، آما بو كی صفرین هانسی گونونده وفات ائدیب، دقیق خبر یوخدور. تكجه بعضی تقویملرده صفرین بئشی او حضرتین وفات گونو یازیلیب.

موناسیبدیر كی رحمتلیق شیخ ‏عباس ‏قمى(ره)، منتهى‏الآمال كیتابیندا "كامل‏ بهایى" كیتابیندان ایمام حسینین (ع) بو خیردا قیزی‌نین باره‌سینده نقل ائله‌دیغی مطلبه ایشاره ائدك:

نبوّت خانیدانی‌نین خانیملاری، اسارت زمانیندا كربلادا شهید اولان كیشیلرین حالینی، اؤز اوغول و قیزلاریندان گیزلی ساخلیردیلار و هر اوشاغا وعده وئریردیلر كی آتان فیلان سفره گئدیب و قاییداجاق، تا بو كی اونلاری یزیدین ائوینه گتیردیلر. دؤرد یاشلی خیرداجا بیر قیز گئجه یوخودان آیلیب دئییر: منیم آتام حسین(ع) هاردادی؟ ایندی اونو یوخودا گؤردوم. چوخ پریشانیدی. آروادلار و اوشاقلاری هامیسی آغلاماغا باشلادیلار و واوئیلا سسی گؤیه قوزاندی. یزید یاتمیشدی، یوخودان آییلیب و جریانی سوروشدو. جریانی اونا خبر وئردیلر. او ملعون دئدی گئدیب آتاسی‌نین موبارك باشین گتیره‌لر و اونون كنارینا قویالار. او حضرتین موبارك باشین گتیریب دؤرد یاشلی قیزین یانینا قویدولار. سوروشدو بو نه‌منه‌دی؟ دئدیلر آتاوین باشیدی !

خیرداجا قیز قورخدو و آغلاماغا باشلادی و بو قورخو اونو ناخوشلاتدی و نئچه گون عرضینده جانین حقه تسلیم ائله‌دی.

معروفدیر كی حضرت رقیه شام خرابه‌سینده دونیادان گئتدی. او حضرتین مزاری ایندی دمشقین بیر قدیمی بازارچاسی «اموی» مسجیدیندن بیر آز آرالیدادیر و حسینی حرمین عاشیقلری اونون زیارتینه گئدرلر.

## قایناقلار
* تبیان سایتی 

بؤلمه:شیعه
بؤلمه:Arab women
بؤلمه:Muslim martyrs
بؤلمه:Family of Muhammad
بؤلمه:عاشورا
بؤلمه:۶۷۶-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:730s deaths
بؤلمه:Women in medieval warfare
بؤلمه:Women in war in the Middle East
بؤلمه:7th-century women
بؤلمه:Muslim figures favored in Shia Islam
۸۰ ایل حیکایه‌میز

"80 ایل حیکایه میز"، گونئی آذربایجان حیکایه آنتولوژیسی دیر. یازاری، حمید روستمی(حمید آرغیش)، 

## کیتابین اؤزللیکلری
بو کیتابین 452 صحیفه سی واردیر. کیتاب، 1380-جی ایله دک کیتابلاری، اثرلری یاییلان یازیچیلاری ایچه ریر. کیتابی تمل بؤلومونده 39 یازارین بیوگرافیسی له، هره سیندن ان آزی بیر اؤیکو، ان چوخو ایکی اؤیکو گتیریلیب دیر.

## قایناقلار

بؤلمه:تورک ادبیاتی
بؤلمه:تورکجه اثرلر
موسی جلیل

**موسی مصطفی اوغلو جلیل** (تاتارجا: Муса Җәлил, Musa Cəlil, موسا ﺟه‌ليل; Муса Мостафа улы Җәлилев, Musa Mostafa ulı Cəlilev; ؛ روسجا: Муса Джалиль, Муса Мустафович Залялов, **Musa Dzhalil**, **Musa Mustafovich Zalyalov**, also anglicized as **Mussa Jalil**؛ دوغوم: ۱۵ فوریه ۱۹۰۶؛ اؤلوم: ۲۵ اوت ۱۹۴۴) شاعیر، شۇروی بیرلیگی قهرمانی.

## یاشامی
موسا جلیل روسیهنین اورنبورق شهرینده آنادان اولموشدور. اوشاقلیقدان آتاسینی ایتیرمیش، آناسینین حیمایه‌سینده یاشامیشدیر. کئچن عصرین ۲۰-جی ایللریندن بدیعی یارادیجیلیغا باشلامیش، شعرلرینی وطن، خالق، آیریلیق مؤوضوعلاریندا یازمیشدیر. ۱۹۱۹-جو ایلده کامسومول تشکیلاتینا قوشولموش و روسیه‌ده وطنداش موحاریبه‌سی‌نین ایشتیراکچیسی اولموشدور. ۱۹۳۱-جی ایلده موسکو دؤولت بیلم‌یوردونون ادبیات فاکولته‌سینی بیتیرن موسا جلیل اول تاتار دیلینده نشر اولونان بعضی اوشاق ژورناللارینین رئداکتورو، سونرالار ایسه یئنه تاتار دیلینده‌کی "کوممونیست" قزئتی‌نین رئداکتور موعاوینی اولموشدور. تاتار گنجلر تشکیلاتینا رهبرلیک ائدن موسا جلیل، ایکینجی دونیا موحاریبه‌سی ایللرینده سووئت اوردوسونون ترکیبینده ووروشموش، ۱۹۴۲-جی ایلده آلمانلارا اسیر دوشه‌رک شپانداو توپلاما دوشرگه‌سینه گؤندریلمیشدیر. 

اسیرلیکده ده فعاللیق گؤسترمیش، آلمانلارین تاتارلاردان تشکیل ائتدیگی ایدیل-اورال لئگیونونون عوضولری آراسیندا آنتی‌فاشیست قووّه‌لرین یارادیجیلاریندان اولموشدور. ۱۹۴۴-جو ایلین آقوستوندا اسیرلرین کوتلوی شکیلده قاچیشینی تشکیل ائتمیشدیر. لاکین اونلاری ساتمیشلار و موسا جلیل توتولاراق ۲۵ آقوست ۱۹۴۴-جو ایلده بئرلینده‌کی پلؤتزئنزئئ حبسخاناسیندا آیری مشهور تاتار یازیچیسی عبدوللا عالیش له بیرلیکده اعدام ائدیلمیشدیر. سووئت حؤکومتی اونا وطن خاینی دامغاسی "وورموش"، عاییله‌سینی ایسه سورگون ائتدیرمیشدیر. ۱۹۴۹-جو ایلده موسا جلیل‌ین بئلچیکالی اسیر یولداشی سسری-نین بروکسلده‌کی کونسوللوغونا گله‌رک اونون اسیرلیکده اولارکن آنتی‌فاشیست قوووه‌لرینین دؤیونن اورگی و دوشونن بئینی اولدوغونو سؤیله‌میش، اولجه اونون بیر نئچه شئغرینی، بیر مودت سونرا ایسه ایکی کیتابینی کونسوللوغا تقدیم ائتمیشدیر. بو کیتابلار تئزلیکله چاپ اولونموش، ۱۹۵۶-جی ایلده شاعیره برات وئریلمیش و اونون اثرلرینین چاپینا قویولان قاداغا بیردفه‌لیک آرادان قالدیریلمیشدیر. همین ایل موسا جلیله اؤلوموندن سونرا شۇروی ایتتیفاقی قهرمانی آدی، ۱۹۵۷-جی ایلده ایسه لنین جاییزه‌سی وئریلمیشدیر. قازان شهرینده اونون هئیکه‌لی اوجالدیلمیش، تاتار میلّی درام تئاترینا اونون آدی وئریلمیش، آدینا ادبی جاییزه تأسیس اولونموشدور. ۱۹۵۴-جو ایلده بؤیوک آذربایجان شاعیری صمد وورغون موسا جلیلین خاطیره‌سینه حصر اولونموش "موسا جلیله" شعرینی یازیب.
## یارادیجیلیغی
موسا جلیلین ایلک اثری ۱۹۱۹-جو ایلده درج اولونموشدور. ۱۹۲۵-جی ایلده اونون "بیز گلیریک" آدلی شعر و پوئمالار توپلوسو ایشیق اوزو گؤرموشدور. ۱۹۴۱-جی ایلده "آلتون چئچ" و "ایلدار" اوپرالاری اۆچون ۴ لیبرئتتو یازمیشدیر. 

آلمان اسیرلیگینده یازدیغی "موابیت گونده‌لیگی" آدلی شئیرلر توپلوسونا گؤره اؤلوموندن سونرا لئنین موکافاتینا لاییق گؤرولموشدور (۱۹۵۷). 

## قایناقلار

بؤلمه:تاتارلار
بؤلمه:تورک شاعیرلر
بؤلمه:شورویلی ساواش اسیرلری
بؤلمه:کیمسه‌لر قارالامالاری
رابیت باتوللا

**رابیت باتوللا** (چین آدی: روبرت موخلص اوغلی باتوللین، 1938نجی ایلین 26 مارتیندا دوغولدو) گؤرکملی تاتار یازیچی‌سی، نومایشنامه‌یازان، قزئته‌جی، تاتار میلی حرکتی شخصلریندن.

## یاشامی
روبرت باتوللین 1938 ایلین 26 مارتیندا تاتاریستان کندلرینین بیرینده آنادان اولدو. 1956-1961 ایللرینده مسکودا شپکین آدینداکی تئاتر رشته‌سینی اوخویوب، اونو بیتیردیکدن سونرا تئاتر و کارگردانلیق ایشلرینده چالیشیب دیر.

## قایناقلار

* تاتارجا ویکی‌پدیا

بؤلمه:تاتار سیاستچی‌سی
بؤلمه:تاتار میلّی حرکتی فعالی
بؤلمه:تاتار یازیچی‌سی
بؤلمه:تاتارلار
بؤلمه:کیمسه‌لر
بؤلمه:ژورنالیستلر
روسیه مسلمانلاری
اقدس برهان‌اوو

**اقدس برهان‌اوف** (تاتارجا: Әгъдәс Борһанов) تاریخچی، تاریخ علم‌لری دوکتورو (۱۹۶۶/۱۹۹۰)، روسیه علوم انسانی بیلیم‌یوردو پروفئسسورو، تاتار میلی حرکتی شخصیت‌لریندن.

## قایناقلار

بؤلمه:تاتار سیاستچی‌سی
بؤلمه:تاتار میلّی حرکتی فعالی
بؤلمه:تاتار یازیچی‌سی
بؤلمه:تاتارلار
بؤلمه:کیمسه‌لر
تورک یازیچی‌لار
روسیه مسلمانلاری
تاتارستان عالم‌لری
فوزیه بایرامووا

**فوزیه اوحدی قیزی بایراموْوا** (تاتار تورکجه‌سی: Фәүзия Аухади кызы Бәйрәмова) ـ تاتار خالقی‌نین آدلیم سیاستچی، یازیچی‌سی، میلّی فعالی. اتفاق گروپو باشچی‌سی، میلّی مجلس رئیسی. 1990 ایللرینده چوخ فعّال سیاستچی، اونو حتی تاتار فرشته‌سی دئییب همده سئویم‌بیکه ایله مقایسه ائدرلر.
حاضیرکی وقت‌ده فوزیه خانیم یار چاللی شهرینده یاشاییر و همده یازیچیلیق ایله مشغول دور. 1999 نجو ایلده حجه گئتدی.

## یاشاییش
فوزیه بایراموْوا ۱۹۵۰-جی میلادی ایلین دسامبر آیینین بئشینده شوروی‌نین تاتاریستانیندا، سابا رایونونون سابای شهرینده، دوغولوب‌دور. اورتا مکتبی قورتاراندان سونرا ۱۹۸۳-جو ایله ۱۹۸۹-جو ایللر آراسیندا اؤز تحصیلین قازان تئاتر مدرسه‌سی و اوندان سونرا قازان دؤولت بیلیم یوردونون فیلولوژی بؤلومونده، دوام ائتدی. فوزیه بایراموْوا ایلک دفعه قازان تئله استودیوسوندا ایشه باشلاییب، سونرالار کیتاب نشریّاتی و ژورنالیستلیک ایشلره داها باخیب‌دیر. بایراموْوا ۱۹۸۶-جی ایلده شوروی یازیچی‌لار بیرلیگینه اۆیه اولوب، ۱۹۸۸-جی ایلدن، تاتار ایجتیماعی اؤزگینین بیرینجی قورولتایینا قاتیلماقلا، سیاسی فعالیتین باشلادی.

## سیاسی چالیشمالاری
1988ده تاتار ایجتیماعی اؤزه‌گی(مرکزی)ـنه گیرمیش، 1990-1995 ایللرینده، تاتاریستان جمهوریتی مجلیسی میلّت وکیلی اولموشدور.

## جایزه‌لر
* قازان شهری‌نین 1000. ایلی قوتلاماسیندا تاتار کولتورونه قاتیلمالارینا گؤره عیاض اسحاقی اؤدولو (جایزه‌سی) وئریلمیشدیر.

## اثرلری
توپلام 30دان آرتیق اثرین صاحبی‌دیر. اثرلری تاتار تورکجه‌سینده و روسجا دیر.
* بولین (1986)؛
* هونر دونیاسیندا سیاحت (روسجا: Путешествие в мир искусства) یاییملانان ایل: (1989)
* ملودی (تاتار تورکجه‌سینده: Moñ) تاریخ (1991)
* میدان تاتارلاری گؤزله‌ییر (1992)
* قارا اورمان (1997)
* بیزی اونوتمایینیز (1998)
* دؤولت کوچه‌سینده (1998)
* صنعی ناماز (2000)
* هسته‌ای مجمع‌الجزائر یا اتمی سوی‌قیریم تاتارلارین علیهینه (روسجا: Ядерный архипелаг или атомный геноцид против татар) تاریخ (2005)
* کوچوم خان (2007).
* آچیلمایان تاتار تاریخی (؟)
* میلّتیمه خیدمت ائتدیم (؟)

## قایناقلار

* تاتارجا ویکی‌پدیا

بؤلمه:تاتارلار
بؤلمه:تورک یازیچیلا‌ر
بؤلمه:کیمسه‌لر
رازیل ولی‌یئو

**رازیل ایسماعیل اوغلی ولی‌یئو** (تاتارجا: Разил Исмәгыйль улы Вәлиев) تاتار یازیچی‌سی، شاعیر. گؤرکملی میلی و سیاسی فعال. تاتاریستانین خالق شاعیری، تاتاریستان جمهوریتی‌نین عبدالله توقای آدینداکی دولت جایزه‌سی آپاران (2007)، تاتاریستانین موسی جلیل آدینداکی جمهوریت جایزه‌سی آپاران، روسیه‌نین آد قازانان مدنیت خدمتکاری، تاتاریستانین آد قازانان مدنیت خدمتکاری، روسیه‌نین انسانی بیلیم‌لر آکادئمیاسی‌نین شرفلی آکادئمیکی.

## قایناقلار

بؤلمه:تورک شاعیرلر
بؤلمه:تاتار میلّی حرکتی فعالی
بؤلمه:تاتارلار
بؤلمه:تورک یازیچیلا‌ر
بؤلمه:کیمسه‌لر
ریم گئیلفانوو

ریم ایل‌گیزر اوغلی گئیلفانوو (تاتارجا: Рим Илгизәр улы Гыйлфанов) تاتار ژورنالیستی، قزئته‌چی، آزاتلیق رادیوسو مدیری (2006 نجی ایلدن)، تاتار میلّی حرکتی فعاللاریندان.

## قایناقلار

بؤلمه:تاتار سیاستچی‌سی
بؤلمه:تاتار میلّی حرکتی فعالی
بؤلمه:تاتار یازیچی‌سی
بؤلمه:تاتارلار
بؤلمه:کیمسه‌لر
تورک یازیچی‌لار
روسیه مسلمانلاری
آزاد ضیاءالدین‌اوو

آزاد ضیاءالدینوو (تاتارجا: Азат Зыятдинов) تاتار عالیمی، تکنیک فنلر دوکتوراسی، تاتار میلّی حرکتی چالیشقانی.

## قایناقلار

بؤلمه:تاتار سیاستچی‌سی
بؤلمه:تاتارلار
بؤلمه:کیمسه‌لر
روسیه مسلمانلاری
تاتارستان عالم‌لری
ذکی زین‌اللین

ذکی لطف‌اللا اوغلی زین‌اللین (تاتارجا: Зәки Лотфулла улы Зәйнуллин) تاتار یازیچیسی، عالیم و گؤرکملی میلّی فعال، تکنیک علملر دوکتوراسی، تاتاریستان یازیچیلار بیرلیگی اعضاسی، (1994 ایلدن). میلّی دؤولتچی‌لیک، ایستیقلال، رسپوبلیکا هئژمونی‌سی اۆچون یاییلان اجتماعی ـ سیاسی گؤروش باریشیندا ذکی زینوللین ان رادیکال یؤنلو میلّی حرکت لیدرلری‎نین بیریسی اوْلوب تانینیر.

## قایناقلار

بؤلمه:تاتار سیاستچی‌سی
بؤلمه:تاتار میلّی حرکتی فعالی
بؤلمه:تاتارلار
بؤلمه:کیمسه‌لر
راوزا کاسترووا

**راوزا احمد قیزی کاسترووا** (تاتارجا: Рауза Әхмәт кызы Кастрова) موسکو [تاتارلاری‌نین گؤرکملی وکیلی، [تاتار میلّی حرکتی فعالی.

## قایناقلار

بؤلمه:تاتار سیاستچی‌سی
بؤلمه:تاتار میلّی حرکتی فعالی
بؤلمه:تاتار یازیچی‌سی
بؤلمه:تاتارلار
بؤلمه:کیمسه‌لر
مارات ملوکوو

**مارات عبدالرسول اوْغلو ملوکوف** (تاتارجا: Марат Габдерасул улы Мөлеков)، تاتاریستان سیاستچی‌سی، عالیم، میلّی فعال، بوتون‌دونیا تاتار اجتماعی اؤزه‌گی (مرکزی)نین بیرینجی پرزیدنتی.

## قایناقلار

بؤلمه:تاتارلار
بؤلمه:کیمسه‌لر
فرید حبیب‌اللین

**فرید حبیب‌اللین** (تاتارجا: Фәрит Хәбибуллин) گؤرکملی تاتار میلّی چالیشقانی، تاتار میلّی حرکتی باشیندا دایانانلارین بیریسی، تاتار گنج‌لر (جوانلار) تئاتری‌نین بیرینجی مدیری و کارگردانی (1987-2001)، تاتاریستانین آد قازانان هنرمندی.

## قایناقلار

بؤلمه:تاتارلار
بؤلمه:کیمسه‌لر
منصور حسن‌اف

بندانگشتی|2006
**منصور حسن اوغلی حسن‌اف** (تاتارجا: Мансур Хәсән улы Хәсәнов) (دوغوم: 1930 ایلی 25 ایون ـ اؤ: 2010 ایلی مارس، قازان) گؤرکملی تاتار ادبیاتی عالیمی، تنقیدچی، میلت هم دؤولت چالیشانی.

## قایناقلار

بؤلمه:تاتارلار
بؤلمه:کیمسه‌لر
رامای یولداش‌یئو

**رامای زاهیدوللا اوغلی یولداشیئو** ـ سیاست و میلّت چالیشانی، 1993-1998 ایللرینده قازان شهری‌نین «آزاتلیق» تاتار یاشلاری بیرلیگی بؤلوگونون رئیسی.

## قایناقلار

بؤلمه:تاتار سیاستچی‌سی
بؤلمه:تاتار میلّی حرکتی فعالی
بؤلمه:تاتار یازیچی‌سی
بؤلمه:تاتارلار
بؤلمه:کیمسه‌لر
تورک یازیچی‌لار
کیتیرگه

250px|thumb
**کیتیرگه، تیکیرگه، کیکیگگه، تیتیرجک**  غالباً یاز فصلینده آغاجلارین دال-بوداق لاریندان چیخان شیره‌دیر. کیتیرگه‌لر کیمیایی ترکیبینه گؤره کربونلو و هیدروژنلی اولورلار آما اوکسیژن و اَزوتو قبول ائتمییرلر. کیتیرگه‌دن کاغاذلارین یاپیشدیریلماسی و پیلاستیک صنعتلرینده یوموشالتماق اۆچون ایشلنیلیر.
250px|thumb
رشید یغفراف

رشید فیض‌رحمان اوغلی یغفراف ـ فولکلورچوـعالیم، شاعیر و میللتچی سیاست آدامی.
2008 ایلی‌نین 26 آوگوست آییندا قازان شهرینده وفات ائتدی.
## قایناقلار

بؤلمه:تورک شاعیرلر
بؤلمه:تاتار سیاستچی‌سی
بؤلمه:تاتار میلّی حرکتی فعالی
بؤلمه:تاتار یازیچی‌سی
بؤلمه:تاتارلار
بؤلمه:کیمسه‌لر
تاتارستان عالم‌لری
رشید احمدجان‌اف

**رشید احمدجان‌اف** ـ تاتار شاعیری، ژورنالیست، تاتار میلّی حرکتی آکتیویستی (فعالی).
## قایناقلار

بؤلمه:تاتار سیاستچی‌سی
بؤلمه:تاتار میلّی حرکتی فعالی
بؤلمه:تاتار یازیچی‌سی
بؤلمه:تاتارلار
بؤلمه:کیمسه‌لر
بؤلمه:شاعیرلر
فنده‌س صفیوللین

**فه‌نده‌س شاکیر اوْغلو صفیوللین** (تاتار تورکجه‌سی: Фәндәс Сафиуллин) ـ تاتار میلّت چالیشقانی، تاتاریستان و روسیه سیاستچیسی، تاتاریستان دؤولت شوراسی و روسیه دولت دوماسی نماینده‌سی اوْلوب ایشله‌میش.
## قایناقلار

بؤلمه:تاتارلار
بؤلمه:کیمسه‌لر
آغ ساققیز

250px|بندانگشتی|آغ ساققیز
250px|بندانگشتی
**آغ ساققیز،** آغ ساققیز آغاجینین آغ رنگده اولان طبیعی و یئملی کیتیرگهسی‌دیر.
غذایی صنعت‌لرده و چاپ و باسما صنعتینده ایشلنیلیر.
* آغ ساققیز نوشابه‌نین مهم ترکیب‌لریندن‌دیر.
* کوکا کولادا.
* آبناباتدا ساققیزلاردا ایشلنیلیر.
* نقاشلیقدا یاپیشدیریجی اۆچون ایشلنیلیر.
* چاپ و داوا دوزتمه و بزَک وسایلینده ده ایشلنیلیر.
* واکسین دا مهم ترکیب‌لریندن‌دیر.
* پوست تمبرلرینده یاپیشدیریجی اۆچون ایشلنیلیر.
* سیقار دوزتمه ده سیقار کاغاذلارینی یاپیشدیرماق اۆچون ایشلنیلیر.
یوزده ۸۰-ی سودان-دا تولید اولونور.
سؤیوم‌بیکه

thumb|left|222px|سؤیوم‌بیکه وه اودميشكيراي
**سؤیوم‌بیکه** (سؤیون‌بیکه دوغومو 1516؛ اؤلومو 1554 مسکوادا) سؤیومبیکه یا دا خان‌بیکه صفتی ایله قازان خالیغی‌نی یؤنلتمیش اوْلان تاتار سولطانی. اری‌نین اؤوموندن سوْنرا اوْغلو اؤده‌میش گرای خان عنوانی آلینجا کیچیک یاشینداکی اوْغلونون یئرینه قازان خانلیغی پادشاه‌بیکه‌سی (1549-1551). یوسف بیک قیزی، جانقالی، صفاگرای، شاه‌قالی خانلاری خاتونی. سؤیمبیکه ـ ایسلام تاریخینده ایل ایله ایداره ائدن بیرینجی مسلمان قادینـقیزلارین بیریسی.
دوغومو و اؤلومو تاریخلری بلیرسیزدیر. 1551 ایلنده اؤلدو قازانلیلار طرفیندن آقچا ایله بیرگه مسکوایا آپاریلدی. بیر یاریم ایلدن سوْنرا اؤزو ایسته‌مه‌ین شاه‌علی‌یه کیاوگه چیخمیش.

## یاشاییشی
گونوموز تاتاریستانین میلّی قهرمانی اولاراق قبول ائدیلیر. قازان شهرینده‌کی سویومبیکه بورجو اونون آدینی داشییر.
اصالتن نوغای میرزالاریندان یوسوف میرزانین سویوندان گلن، ساری‌جیق کؤکنلی بیر اصیل‌زاده قیزی‌دیر. 12 یاشیندا قازانا گلمیش‌دیر. 1533 ایلینده قازان خانی جانگالی خان (جان‌علی خان) ایله ائولنمیشدیر. 1535 ایلینده جانعلی خان وفات ائدر. بونون اوزرینه سویومبیکه 1536 دا صفا گیرای خان ایله ائولنیر.
1549 ایلینده صفا گرای خانین دا اؤلمه‌سیندن سوْنرا، ایکی یاشینداکی اوْغلو اؤده‌میش‌گرای آدینا قازان تختی‌نین ایداره‌سینی اله آلیر. قازان خانلیغی‌نین روسلارین الینه کئچمه‌سی اوزرینه 1553 ایلینده روس تزاری دؤردونجو ایوان طرفیندن موسکووایا توتساق اولاراق گتیریلر. آلتی یاشینداکی اوْغلو اؤده‌میش گرایی روسلار وافتیز ائده‌رک مسیحی‌لشدیریرلر و الکساندر آدینی وئریرلر. سویومبیکه باباسی نوغانی خانی یوسف میرزا روس چاری دؤردونجو ایواندان قیزینین اؤزونه قایتاریلماسینی ایستر آما بۇ طلب جوابسیز قالیر.
سویومبیکه بیر ایل سوْنرا 1554ده موسکووادا قهر ایچینده اؤلور. مزاری بللی دئییلدیر. اوْغلو وافتیز ائدیله‌رک آلئکساندئر آدی وئریلن اوْغلو اؤده‌میشگرای دا آناسی و باباسی ایله عئینی طالعی پایلاشیر و 19 یاشیندا چاتمادان اؤلور.

## قایناقلار

بؤلمه:تاتار سیاستچی‌سی
بؤلمه:تاتار میلّی قهرمانی
بؤلمه:تاتارلار
بؤلمه:قادینلار
بؤلمه:کیمسه‌لر
بؤلمه:ملکه لر
روسیه مسلمانلاری
تاتارستان عالم‌لری
عبدالله آلیش

**عالیشئو عبدوللاجان عبدالباری اوْغلو** (1908-1944)، تاتار یازیچی‌سی، شاعيری، اويون يازاري، اوشاقلار اۆچون حیکایت‌لر یازدی، موسی جلیلین کؤنولداش دوستو، ساوئت دؤورونون ديره‌نيش ساواشچيسي.
## قایناقلار

بؤلمه:تاتارلار
بؤلمه:کیمسه‌لر
بؤلمه:کیمسه‌لر قارالامالاری
بؤلمه:تاتار شاعیرلر
بؤلمه:تورک شاعیرلر
بؤلمه:تورک یازیچیلا‌ر
بؤلمه:تاتار یازیچیلاری
بؤلمه:شورویلی ساواش اسیرلری