open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
قول شریف

**قول شریف** ـ قازان خانلیغی دؤنمینده یاشامیش دؤولت و دین آدامی. عئینی زاماندا شاعیر اولان قول شریف، روس چاری (تزاری) قورخونج ایوان شهره گیردیگینده، شهری مۆدافیعه ائتمک اۆچون طلبه‌لریله بیرلیکده روس اوردولاری‌نین قاریشی‌سینا چیخمیشدیر. قول شریف، قازانین روحانی رهبری اولاراق گیردیگی چاتیشمالاردا مدرسه‌سی اؤیره‌نجی‌لریله بیرلیکده 2 اکیم 1552 تاریخینده حیاتینی ایتیرمیشدیر. آدینا تیکیلن مچید ایسه یوخ ائدیلمیشدیر.

قازاندا داغيديلميش کؤهنه مسجيدين يئرينده 1990-جي ايللرده (1996-2005) تيکيلن و تاتاريستانين ان بؤيوک مسجيدي اولان قول‌شريف مسجيدي اونون شرفينه آدلانديريلميشدير.

اونون دؤرد غزلي "باقيرغان کيتابي"نا داخيل ائديلميشدير. قول‌شريفين ادبي ميراثي 1997-جي ايلده قازاندا نشر اولونموش "اي کونئل، بو دؤنيادير" (ائي کؤنول، بو دونيادير) کيتابيندا يئر آلميشدير. همچنين، 1889-جو ايلده نشر ائديلميش "قصه‌ی خؤببي خوجا" داستانينين دا مؤليفليگي اونا عاييد ائديلير.

تاتاريستانين ميللي قهرماني اعلان اولونموشدور.
## قایناقلار

بؤلمه:تاتارلار
بؤلمه:کیمسه‌لر
بؤلمه:تاتار شاعیرلر
بؤلمه:تورک شاعیرلر
تاتارلار

**تاتارلار** و يا **قازان تاتارلاری** – (تاتار تورکجه‌سی: татарлар, tatarlar)، اساساً روسیه نين اوروپا حيصه‌سی‌نين مرکزی ويلايت‌لرينده اؤزلليکله تاتاريستان جومهوریتینده، وولقابويو تورپاقلاردا، اورال‌اطرافی اراضیلرده، سيبيریده، قازاخيستاندا، اورتا آسیادا، چينين شرقی تورکیستان موختار ويلايتينده ياشاييرلار. کئچميش شوروی‌نين بير چوخ بؤلگه‌لرينده ميلّی ايجماعلاری واردير. دانيشديقلاری تاتار ديلی تورک ديللری قروپونا داخيلدير.

روسيه فدراسیونوندا سايلارينا گؤره روس خالقيندان سوْنرا ايکينجی‌ديرلر. دينی اينانجلارينا گؤره سونّو مۆسلماندیرلار. کيچيک بير قروپلاری پراووسلاو دينينه اویموشلار، کرياشئنی تاتارلاری آدلانيرلار.

روس ايمپراتورلوغو زامانی ايمپراتورلوق اراضی‌سینده‌کی بۆتون تۆرک ديللی خالقلار، او جۆمله‌دن آذربايجانليلار رسمی سندلرده بو آدلا قئيد ائديلرميش.

## تاتار آدی
**تاتار** آدی ایلک دفه اولاراق اورخون آبیده‌لری **کول تیگین** و **بیلگه خاقان**دا "اوتوز تاتار بودون" و "توقوز تاتار" کیمی گلمیش و تاتار فئدئراسیاسینا ایشاره ائتمیشدیر.
عومومیتله روسلار و اوروپالیلار *تاتار آدینی* بوتون موغوللار و اونلارین حاکیمیتی آلتیندا یاشایان تورک خالقلارینا (اؤزللیکله آلتون اوردو زامانی) ایستیفاده ائتمیشلر. سوْنرالار بو آد بوتون روسلارین قارشیلاشدیغی تورک دیللی و موغول دیللی خالقلارا ایشلنمیشدیر. هر حالدا، سون اولاراق بو آد اوکراینین و روسیه‌نین تورک دیللی موسلمانلاری، یعنی موسلمان وولقا بولقارلاری، قیپچاقلار، کومانلار و تورکلشمیش موغوللارین(نوقایلارین) نوه‌لرینی، همچنین کئچمیش روسیه ایمپراتورلوغوندا یاشایان دیگر تورکجه دانیشان خالقلاری (سیبری تاتارلاری، قاسیم تاتارلاری و میشار تاتارلاری) چاغریشدیریردی.

## تاتار آدلیم‌لاری
کئچن یۆز ایلده تاتارلاردان چوخلو شخصیتلر چیخیب کی اونلارین سیراسیندا تاتار میلّی حرکتینی اؤنه سورنلر ده چوخ اوْلموش. تاتار آدلیملاری و میلّی حرکت فعاللاریندان بونلاری سایماق اولار:
* آزاد ضیاءالدین‌اوو
* اقدس برهان‌اوو
* ایسماعیل قاسپیرالی
* جامالا
* فاتح کریمی
* ذکی زین‌اللین
* رابیت باتوللا
* رازیل ولی‌یئو
* رامای یولداش‌یئو
* راوزا کاسترووا
* رشید احمدجان‌اف
* رشید یغفراف
* ریم گئیلفانوو
* سؤیوم‌بیکه
* شایمیئو مینتیمر
* شهاب‌الدین مرجانی
* عالیمجان آرلوو
* عبدالله آلیش
* فرید حبیب‌اللین
* فنده‌س صفیوللین
* فوزیه بایرامووا
* قول شریف
* لئو قومیلیوو
* مارات ملوکوو
* منصور حسن‌اف
* موسی بیگی‌یئف
* موسی جلیل

## قایناقلار
*  آذربایجانجا ویکی‌پدیا

## گؤرونتولر

File:Szigetvar 1566.jpg|
File:Mongols at the walls of Vladimir 1238 Vassily Maximov.jpg|
File:Witsen - Tartaria.jpg|
File:Map-Kypchak Language World.png|
File:Ареал расселения татар в России. По данным Всероссийской переписи населения 2010 года.png|
File:RIAN archive 477235 U.S. Secretary of State Hillary Clinton visits Tatarstan.jpg|
File:Józef Brandt - Potyczka Kozaków z Tatarami.jpg|
Image:Lemke Skirmish with Polish Tatars.png|
File:Tatar attack Warsaw 1656 (101795262).jpg|



بؤلمه:تورک خالقلاری
بؤلمه:میلتلر
جعفر سبحانی

**آیت‌الله شیخ جعفر سبحانی**، آیت الله العظمی سبحانی خیابانی تبریزی-ه آدلیملانمیش (۱۳۰۸ گونش ایلی‌نین فروردینین ۲۰ سی تبریزده) متکلم، فقیه، اصولچو، مفسر، شیعی مجتهد و تقلید مرجع‌لریندن و قومون علمیه حوزه‌سی‌نین اوستادلاریندان‌دیر.

## تحصیل
ایلک (ابتدایی) تحصیللری قورتاراندان سونرا میرزه محمود فاضلین مکتبخاناسیندا فارسجا ادبیاتی‌نی اؤیرنمه‌یه باشلادی و گولوستان، بوستان، تاریخ معجم، نصاب الصبیان، ابواب الجنان و ... کیتابلارینی اؤیرندی. سونرا ۱۴ یاشیندایکن تبریزین طالبیّه علمیه مدرسه‌سینه آد یازدیریب و حوزه‌نین مقدمات و سطح‌لر علملری‌نی اؤیرنمگه باشلادی. عربجه ادبیاتی‌نی حسن نحوی و علی‌اکبر نحوی‌نین اوستادلیغی ایله و مطول-ین بیر بؤلومون و منظومه منطقی و لمعه شرحی‌نی محمدعلی مدرس خیابانینین اوستادلیغی ایله اؤیرندی.

۱۳۲۵-ین مهر آییندا قوما گئدیب و سطح‌لر علملری‌نی تکمیل ائتمه‌یه چالیشدی. فرائد الاصول-ون قالانینی میرزه محمد مجاهدی تبریزی و میرزه احمد کافی‌نین یانیندا اؤیرندی و کفایة الاصول-و دا محمدرضا گلپایگانی‌نین یانیندا اؤیرندی.

## قایناق

بؤلمه:کیمسه‌لر
بؤلمه:آذربایجانلی‌لار
بؤلمه:تبریزلی‌لر
بؤلمه:شیعه‌ عالیم‎لری
عبدالرحیم اؤتکور

**عبدالرحیم اؤتکور** (اویغور تورکجه‌سی: ئابدۇریهیم ئۆتکۈر) ـ اویغور موْدرن ادبیاتینداکی اؤنملی شخصیت‌لردن بیری، یازیچی و شاعیر.

## حیاتی
اؤتکور، ۱۹۲۳ ایلینده دوغو تورکیستانین (باشقا آدییلا سینجان اویغور خودمختار بؤلگه‌سی/اویغورستان) قومول منطقه‌سینده دونیایا گؤز آچار، مشهور یازیچی ۵ اکیم ۱۹۹۵ ایلینده اورومچیده دونیایا گؤز یومار.

اؤتکور، ۱۹۴۲ده سینجان اونیوئرسیته‌سیندن مأذون اولاندان سوْنرا، ۱۹۴۹ا قدر آلتای نشریه‌سی ائدیتورو کیمی چالیشیب. اؤتکورون ادبیات آلانینداکی چالیشما و باشاری‌لاری ۱۹۸۰دن سوْنرا باشلانمیشدیر. ۱۹۸۰لاردا چینده یئری گلدیکجه فرهنگی انقلاب آدلاندیریلان، فرهنگی بیر فاجعه‌نین باشا چاتماسی اوْلدو. دوغو تورکیستاندا دا تاریخ، ادبیات و مۆختلیف ساحه‌لرده چالیشمالارین باشلادیلماسینا ایجازه وئریلمیشدیر. بۇ سیرالاردا، اؤتکور، اورومچی‌ده‌کی علوم ایجتیماعی و فلسفه آکادئمیسینده مۆحقیق کیمی ایشه باشلار. اونون تلاشلاریلا، باشقا علم آداملاری اوْلان فعالیتلرین نتیجه سینده، یوسف خاص حاجب بیراخدیغی میراثی، قوتادغو بیلیک، مۆعاصیر اویغور تورکجه‌سینه تحریری منتشر اولور. اوندان علاوه دیوان لغات الترک دا بۇ وسیله ایله خالقین الینه چاتا بیلمیشدی.

## اثرلری
شاعیرین ایلک شعری ۱۹۴۰ ایلیده یاییملانمیشدیر. داها سوْنرا، «تاریم بویلاری» و «اوره‌ک مونگ‌لری» (اورک نغمه‌لری)
آدلی شعرلر خالق ایچینده چوْخ یاییملانمیشدی. اصلینده عبدالرحیم اؤتکورون خالق ایجینده داها دا یوکسک مرتبه صاحیب اولماسی و سس قازانماسی، ۱۹۸۲ ده یایینلانان «ایز» رومانی ایله داها سوْنرا ۱۹۹۰لاردا یایینا اولاشان «اویغانغان زمین» (اویانان یئر) (۲جیلد) باشلیقلی رومانی‌نین نتیجه‌سی‌دیر.

۱۹۸۰لی ایللردهف اویغور موْدرن ادبیاتی‌نین یئنی‌دن دوغوشو ساییلیر. بۇ سوره‌جده، یازارلار، شاعیرلر، تاریخچی‌لر چالیشمالارا باشلامیشلار. اؤتکورون هم بیر یازیچی اولماسی، هم ده بیر تاریخ مۆحقیقی اولماسی، اونون ۱۹۱۰ ایللرینده دوغو تورکیستاندا مئیدانا گلن چین حکومتینه قارشی دورمالاری، قلمه آلاراق بیر تاریخسل رومان یازماسینا موفق اولموشدور؛ و ۱۹۱۰ ایللرینده کی قیاملاری دئتایلی بیر شکیلده آنلادان رومان «ایز» یازیلمیشدیر. «ایز» رومانی منتشر اولاندان سوْنرا، خالق ایچینده بؤیوک بیر ایلگی قایناغی اولور و اوخوما ـ یازمایی ایله هرکس بۇ رومانی اوخوموش وضعیته چاتیر. بۇ سببله یازیچی خالق ایچینده بؤیوک بیر اؤلچوده سئویلیر.

۱۹۹۰لی ایللرده، یازار ۱۹۳۰لاردا دوغو تورکیستاندا یاشانان قیاملار و قۇرولان ایلک جومهوریت دوغو تورکیستان ایسلام جومهوریتی (۱۹۳۳–۱۹۳۴)ـون قۇرولماسی و ییخیلماسینی ایچه‌رن (احتوا ائدن) واقعه‌لری قلمه آلان رومانینی یازمیشدیر؛ و خالقین اساس حاقلاری اۆچون آیاغا قالخمیش و موجادیله ائتمیش اوْلدوغونو مجازی آنلامداکی اویغانغان زمین (و یا اویانان تورپاقلار) آدینی رومانینا وئرمیشدیر.

## چاپ اوْلان کیتابلاری
* «کاشغر گئجه‌سی»، اورومچی: سینجان خالق انتشاراتی، ۱۹۸۰.
* «ایز» ،(رومان) اورومچی: سینجان خالق انتشاراتی، ۱۹۸۵.
* «عؤمور منزیل‌لری»، اورومچی: سینجان گنجلر انتشاراتی، ۱۹۸۵.
* «اویغانغان زمین» (اویانان تورپاقلار) (رومان)

## قایناقلار

بؤلمه:اویغور تورکلری
بؤلمه:اویغور شاعیرلر
بؤلمه:تورک ادبیاتی
بؤلمه:تورک تاریخی
بؤلمه:تورک شاعیرلر
بؤلمه:تورک یازیچیلار
بؤلمه:کیمسه‌لر
عبدالله گول

**عبدالله گول** (؛ د. ۲۹ اوْکتوبر ۱۹۵۰، قئیصریه، تورکیه) تورک سیاستچی، ایقتیصادچی و آکادمیسین دیر کی ۲۰۰۷–۲۰۱۴ ایللری آراسیندا تورکیه‌نین ۱۱-جی جومهور باشقانی اوْلاراق وظیفه یاپمیشدیر. آیریجا گول، ۲۰۰۲–۲۰۰۳ ایللری آراسیندا تورکیه باش‌باخانی و ۲۰۰۳–۲۰۰۷ ایللری آراسیندا باش‌باخان یاردیمجی‌سی و خاریجی ایشلر باخانی اوْلاراق وظیفه یاپمیشدیر.

## قایناقلار

بؤلمه:۱۹۵۰-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:کیمسه‌لر
بؤلمه:سیاست
بؤلمه:تورک سیاستچیلر
شایمیئو مینتیمئر

بندانگشتی|2019
مینتیمئر شریف اوْغلو شایمیئو (دوغوم: 1937) دؤولت و سیاست آدامی، تاتاریستانین بیرینجی پریزدئنتی (رئیس‌جمهورو).

## قایناقلار

بؤلمه:تاتار سیاستچی‌سی
بؤلمه:تاتار میلّی حرکتی فعالی
بؤلمه:تاتارلار
بؤلمه:کیمسه‌لر
روسیه مسلمانلاری
رئیس جمهورلار
عالیمجان آرلوو

عالیمجان مصطفی اوْغلو آرلوف (تاتارجا: Галимҗан Мостафа улы Орлов دوغوم: 1929 ایلی، ) تاتار تاریخچی‌سی، یازیچی، اؤلکه‌تانیان.

## علمی درجه‌سی
فلسفه علم‌لری کاندیداسی، دوچنت.
## قایناقلار

بؤلمه:تاتار یازیچیلاری
بؤلمه:تاتارلار
بؤلمه:کیمسه‌لر
آلیس مونرو

**آلیس مونرو** ـ (اینگلیسجه: Alice Munro) (دوغوم: ۱۰ ژوئیه ۱۹۳۱) کانادالی حیکایه یازیچی‌سی، ۲۰۱۳-جو ایل ادبیات اوزره نوبل ادبیات اؤدولو (جایزه‌سی)، بوکئر اؤدولو قازانان، کانادا گئنئرال-قوبئرناتورونون بدیعی ادبیات اوزره اؤدولو، نوبئل موکافاتی لاورئاتی.

## یارادیجیلیغی
آلیس مونرو «کانادانین چئخوفو» کیمی تانینیر. ایندییه‌دک ۱۳ حیکایه کیتابی و بیر رومانی یاییلیبدیر. حیکایه‌لرینده کانادانین کیچیک کندلرینده یاشایان اینسانلارین حیاتلاریندان بحث ائدن «مونرو» سئوگی و اؤلوم کیمی موضوعلاری اؤن پیلانا چیخاریبدیر. اونون حیکایه‌لری‌نین آنا خطینی قادین موضوعسو: آنا- قیز، قیز- آنا- نوه، آتا- قیز موناسیبتلری تشکیل ائدیر.

## نوبئل جایزه‌سی
۲۰۱۳ـنجو ایل، ادبیات اوزره نوبل جایزه‌سینی ۸۲ یاشلی کانادالی یازیچی «آلیس مونرو» قازاندی. آلیس مونرو بۇ جایزه‌نی قازانان ۱۳ینجی قادین یازیچی‌دیر. اوندان اؤنجه آلمان یازیچی‌سی «هرتا مولر» ۲۰۰۹ینجی ایل بۇ موکافاتا لاییق گؤرونموشدور. نوبل ادبیات موکافاتینی وئرن ایسوئچ (سوئد) آکادئمیاسی بۇ موناسیبتله یایدیغی معلوماتدا آلیس مونرونو «مودئرن قیسا حیکایه‌لر اوستادی» کیمی تقدیم ائتمیش و اونو «مۆعاصیر قیسا حیکایه ژانرینداکی اوستالیغینا گؤره» بۇ مکافاتا لاییق گؤرموشدور.

## قیسا حیکایه کیتابلاری
* "شن کؤلگه‌لرین رقصی" — (۱۹۶۸)؛
* "قیزلارین و قادینلارین حیاتی" (۱۹۷۱)
* "سیزه دئمک ایسته‌دیگیم بیر شئی واردی" (۱۹۷۴)
* "سن اؤزونو نه حساب ائدیرسن؟" (۱۹۷۸)،
* "یوپیتئرین پئیکلری" (۱۹۸۲)
* "سئوگینین ایره‌لیلگیشی" (۱۹۸۶)،
* "گنجلیک دوستوم" (۱۹۹۰)
* "آشکار سیرلر" (۱۹۹۴)
* "یاخشی قادینین سئوگیسی" (۱۹۹۸)،
* "نیفرت، دوستلوق، نوازیش، باغلیلیق، ائولیلیک" (۲۰۰۱)، (آیری آدی "اوندان اوزاقدا")
* "قاچاق" (۲۰۰۴)،
* "کاستل-روکدان باخیش" (۲۰۰۶)
* "حددن آرتیق سئوینج" (۲۰۰۹)
* "عزیز حیات" (۲۰۱۲)

## قایناقلار

بؤلمه:نوبل اؤدولو
بؤلمه:ادبیات
بؤلمه:کانادالی یازیچی
بؤلمه:کیمسه‌لر
بؤلمه:نوبل ادبیات جایزه‌سینی قازانانلار
بؤلمه:یازیچیلار
موسلمان

**مۆسلمان**، ايسلام دينينه منسوب اينسان. اللهـا و الله‌ین بيرليگينه، محمدين سون پئيغمبر اولدوغونا و قورآنین وحی اولدوغونا، ائلجه ده آخيرت حياتينين مؤوجودلوغونا اينانان،کیمسه‌یه مسلمان دئییلیر. ایسلام دینینه اویان کیمسه، موسلمان دیر. موسلمان سؤزو عربجه **مسلم** سؤزوندن گلیر.

## آیریجا باخ
* الله
* ایسلام
* حضرت محمّد
* قورآن

بؤلمه:ایسلام
بؤلمه:دین
بؤلمه:موسلمان
بؤلمه:Quranic words and phrases
بؤلمه:Religious identity
عادل‌خان زیادخان

عادل­خان ابولفتح آغا اوغلو زيادخان (1869-1954) ـ گؤرکملي دؤولت یئتگیلیسي – بیلگین، ديپلومات.

## یاشاییش
عادل­خان زیادخان ۱۸۶۹ –جو ايلده آذربايجان جومهوريتي­نين گنجه شهرينده دوْغولموشدو. گنجه خانی جاواد خان زیاد اوغلو قاجارین تورونو، آناسی آذر هومایون خانیم نایب السلطنه عباس میرزا قاجارین نوه‌سی، شاهزاده بهمن میرزه‌نین قیزی‌دیر.

تيفليس کلاسيک اوْرتا اوخولونو و موْسکو اونيوئرسيته­سي­نين حوقوق فاکولته­سيني بيتيرميشدي. ۱۹-جو یوز ایلین ۹۰-جي ايللرينده موْسکوداکي آز سايلي آذربايجانليلار توپلومونون اَن چالیشقان اویه لریندن بيري اوْلموشدو. گؤزل حوقوق­شوناس اوْلماقلا بير سيرادا سؤزون تام آنلاميندا بير دوشونور ايدي. آنا ديليندن باشقا روس, فرانسيز, اينگيليس, آلمان و فارس ديللريني یاخشیجا بيليردي, دؤرد ديلده قولایجاسينا يازيردي. آدلیم بیلگین ۱۹۰۵ -جي ايلده آذربايجانين ميللي اوْيانيش حرکتينه قاتيلدي و آذربايجانين باغیمسیزلیغی اوغروندا چئشيتلي ياييلان قزئتلرله و گؤرکملي چاغداشلاری اوْ جومله­دن توْپچوباشی, خوْيسکی (خویلو), يوسف بگلي, محمد امین رسول­زاده, جوانشير, مهمانداروْو و آغايئو کيمي وطن­سئورلر ايله امکداشليق ائديب دیرَنیشه باشلادي و سوْنوندا ۱۹۱۸-جي ايلده آذربايجانين باغیمسیزلیغینی قازانيب, آذربايجانين بيرينجي جومهوريتي­ني قوردولار.

اونون یازدیغی، آنا دیلیمیزده و فرانسیزجا یاییملانمیش "آذربایجان" کیتابینین ۲- مین نوسخه‌سی ۱۹۱۹-دا پاریسه وئرسال سوله کونفرانسیندا آذربایجان گؤرَولی قورولون باشچیسی توپچوباشی یا گؤندریله‌رک آوروپا اؤلکه‌لرین‌ده، آمریکا بیرلشمیش اوستانلری و کانادادا یاییلمیشدی.

عادل­خان، آذربايجان دؤولتينده بؤيوک سياسي گؤرَو لری- منصب­لري الده ائتدي اوْ جومله­دن باغیمسیز آذربايجانين ديش ايشلري باخانليغي­نين یاردیمچیسی و بير نئچه واخت ايراندا و باشقا اؤلکه­لرده يوردونون سياسي ائلچیسی(سفيري) اوْلموشدو. او، آذربايجانين باشي اوجاليغي و يوکسلمه­سي اوچون بوتون اؤلکه­لر آراسيندا اليندن گلني اسيرگه­مه­دي.

عادل خان، ایراندا اولارکن اؤزونون آنا دیلیمیزده‌کی "آذربایجان: تاریخی، ادبیاتی و سیاستی" آدلی کیتابینی یئرلی سویداشلاری آراسیندا یاییب، "قلمین اوچوشو" آدلی ایکی بؤلوملوک کیتابینی‌سا فارس دیلین‌ده یاییملایاراق آذربایجانین آزادلیق اوغروندا چارپیشماسیندان آیرینتیلی دانیشیب. بو کیتابلار شیخ محمد خیابانینین آزادلیق حرکاتینا(۱۹۲۰) بؤیوک ائلچی نین چوخ اینجه آرماغانی ایدی. جومهوریت باسقینا و اوچوروما اوغرادیقدان سونرا باکییا قاییتمایاراق تئهراندا قالدی. ۲۲ ایون ۱۹۲۱-ده سووئت حؤکومتی اونون دیپلوماتیک چالیشمالارینی دایاندیردی. بوندان سونرا تئهران بلدییه ایداره‌سین‌ده، سوسیال گووَنلیک باخانلیغیندا، تبریزده دمیریولو و گمیچی‌لیک ایداره‌سین‌ده چئشیتلی وظیفه‌لرده چالیشیب. ۱۹۳۴-ده ایستانبولا کؤچوب و عؤمرونون قالان بؤلومونو تورکییه‌ده یاشامیش، ایستانبول اونیوئرسیته سینده چالیشاراق اؤیرتمنلیک یاپمیشدیر.

عادل­خان زيادخان ۱۹۵۴-جو ايلده ايستانبولدا دونیاسینی دَییشميش و اوْرادا توْپراغا تاپشيريلميشدير.

## قایناقلار

* ویکی پئدیا.

آذربایجانلی شخصیت‌لر

بؤلمه:کیمسه‌لر
عبدالرحمان محیطی

عبدالرجمان محیطی (اویغور تورکجه‌سی: ئابدۇراخمان مۇھىتى) اویغور سیاست آدامی.

## یاشام
عبدالرحان محیطی 1910 ایلی تورفاندا بیر دهقان عائله‌سینده دونیایا گلدی. 1918 ایلیندن 1924 ایلینه آستانه‌ده‌کی مقصودیه مکتبینده اوخودو. 1924 ایلیندن 1931 ایلینه عائله‌سیله اولدو. 1932 ایلی مقصود محیطی، محمود محیطی باشچیلیغی ایله اوز وئرن دهقانلار انقلابینا قاتیلیدی. 1933 قیام مغلوب اولان زامان کاشغره گئدی.
1934 ایلی تاشکند شهرینده بیلیم یوردوندا اوچ ایل حقوق اوخودو. 1937 ایلی درسلری بیتیریب، اورومچی شهرینه قاییدیب گلدی. 1938 ایلی شین‌شی‌سه‌ی طرفیندن توتولوب تورمه‌یه آتیلدی. 1944 ایلی‌نین سونلاریندا دوستاقدان آزاد اولدو. او اؤز یوردو آستانایا قاییدیب، «آستانا اویغور آقارتیش اویوشماسی]]یندا چالیشدی. 1945 ایلی بورهان شهیدی تورفانا گلیب اونو اورومچی دا خیدمته گؤندردی. 1946 ایلی گومیندان طرفیندن اوچ ویلایت اینقلابی گوجلری اورومچی دا 11 بیتیم ایمضالاندی. او اساسدا عبدالرحمان محیطی 1946 ایلی 8نجی آییندا تورفان ناحیه‌سی‌نین حکومتی‌نین حاکیملیگینه تعیین‌لندی. 
همزمان او انقلابی تشکیلات خلق پارتیسینه رهبرلیک قیلدی. 1947 ایلی 8 آیین 8 گونو عبدالرحمان محیطی پارتیزانلارینی اوچ ویلاته گئدیب، میللتچی جوانلار تشکیلاتیندا ایشله‌دی. 
عبدالرحمان محیطی 1956 ایلی کمونیست پارتی‌سینه گیردی، و خلق ایشلر نظارتی‌نین ناظیری، شینجان اویغور خودمختار رایونون بیرلیک صف بؤلومونون معاوین رئیسی و باشقا وظیفه لری اؤده‌دی. او 1957 ایلی 9 نجو آیی، 3 نجو گونو مریض اولدوغونا گؤره 47 یاشیندا اورومچی ده وفات ائتدی.

## قایناقلار

بؤلمه:اویغور تورکلری
بؤلمه:کیمسه‌لر
لطف‌الله مطلّب

**لوطفواللا مطللب** (اویغور تورکجه‌سی: لۇتپۇللا مۇتەللىپ) تانینمیش اویغور شاعیر.

## یاشام
لوتپوللا موتئلليپ، چينين سينجان اوستانینده 16 کاسيم 1922 ایلینده اویغورستانین نيلکا قصبه‌سی، چونچي کندینده دونيايا گلدی. 
لطف‌الله مطلب، خالقی‌نین جهالتدن و اسارتدن قورتولماسی اۆچون یازمیش اولدوغو شعرلری، مقاله‌لری و نمایشنامه‌لری یئتینمه‌میش، اؤزگورلوک مجادله‌سی 1945 ايلينده ايلي، آلتاي، تارباگاتاي بؤلگه‌لرینده ياشايان اويغور دهقانلارینی چين حکومتینه قارشی باشلاتمیش اولدوغو اوچ ولايت انقلابینا مؤثر اولاراق قاتیلمیشدی.
اوچ ویلایت انقلابی اوردوسونون سیلاحلی چاتیشمایا باشلاماسی و قیسا بیر سوره ایچینده ایلی، آلتای، تارباگاتای ویلایتلری‌نین باغیمسیزلیغینی قازانماسی اوزرینه، لطف الله مطلب، گؤرموش اولدوغو، چالیشمالارینی چوخالدیر. چالیشمالاردان خبری اولان گومیندانین پارتیسی، ایلک اؤنجه لطف الله مطلبی داها سونرا دا بلال عزیزی و منیرالدین خوجانی حبسه آتار. گومیندان پارتیسی، شاعیری و آرخاداشلارینی 18 ایلول 1945 تاریخینده اعدام ائدر.
شاعیر، بو ایکی سطیرلیک سون شعرینی، اؤز قانی ایله، یاتدیغی زیندان دووارلارینا یازمیشدیر.

بو گئن دونیا من اۆچون اولدو دئوزه

یاش گولومنی خزان قیلدی قانخور ابله

بو گئنیش زمین منیم اۆچون اولدو جهنم

گنج گولومو خزان قیلدی خونخوار آلیک

## قایناقلار

بؤلمه:اویغور تورکلری
بؤلمه:تورک شاعیرلر
بؤلمه:کیمسه‌لر
گیلک دیلی

**گیلک دیلی** (اینگیلیسی‌جه: Gilaki language، گیلکجه: گيلکي زوان) ۱۳۹۵-اینجی گونشلی ایلین نوفوس ساییسی اساسیندا تخمیناً ایراندا ۴ میلیونا یاخین گیلک وار، گیلکلرین چوخونلوغو گیلان اوستانیندا یاشاییرلار اما اقلیّتده مازندران، قزوین و تهران اوستانلاریندا دا یاشاماقدا دیلار.

## واجه لری
گیلک دیلینده فارس دیلی ایله عینی صامیتلر وار، آما سائیتلر فرقلیدیر. مقاله‌نین قالان حیصّه‌سینده ایستیفاده اوْلوناجاق نوْو اوْلان رشتین غربی گیلکی دیلی اۆچون اۇیغونلوق جدوه‌لی:

## قایناقلار
بؤلمه:دیللر
بؤلمه:گیلک‌لر
تالیش دیلی

**تالیشجه** یا دا **تالیش دیلی** _ ایران دیللری دیل عائیله‌سیندن اولان بیر دیل دیر. گیلک دیلی، کوردجه، تاتجا، مازندران دیلی  و بلوچ دیلی ایله بؤیوک هیند-آوروپا دیل عائیله‌سی‌نین غربی ایران دیللری قولونو تشکیل ائدیر.

## دیللرینین خصوصیتلری

## تالیشلرین جوغرافیاسی

## تالیش سؤزونون معناسی

## تالیشلرین سایی

## قایناقلار
بؤلمه:ایران دیللری
محمدرضا بایرامی

**محمدرضا بایرامی** (دوغوم: ۱۳۴۰ لاطران، اردبیل)، چاغداش تورک یازیچی.

## یاشام
بایرامی، 1340 نجی ایلده، ساوالانین اته‌یینده یئرلشن لاطران کندینده دونیایا گؤز آچدی. او گنج‌لیک چاغلاریندا صمد بهرنگینین یازیلارینا ماراقلاندی. بایرامی ایران ـ عراق ساواشیندا جبهه‌یه گئتدی و اؤز آنی‌لارینی یارادیجیلیغیندا ایشلتدی.

## یارادیجیلیغی
بایرامی ساوالان اؤیکولری داغ منی سسلندی ایله قیزیلی آیی اؤدولونو و سوئیس ایل کیتابی اؤدولونو قازاندی. یوتا همیل رایش، داغ منی سسلندی اؤیکوسونو آلمانجایا چئویریب. بایرامی سون 25 ایلده ایرانین ان یاخشی اؤیکو یازانلاریندان بیری دیر. او ایندی ایران اؤیکو ائوی‌نین سوروملوسو دور.

## یاشیل باغین اؤلولری
یاشیل باغین اؤلولری آدلی رومان، محمدرضا بایرامی‌نین آذربایجان تاریخینه یازدیغی اؤنملی اثردیر. بو رومان، ایراندا موختلیف داورانیشلارلا قارشیلاندی. کیمی‌سی اؤیدو و کیمی‌سی تنقید ائتدی. نهایتا رومان بیر سوره توقیف اولدو، و بیر بالاجا ده‌ییشمه‌لردن سونرا، یئنی‌دن یاییملاندی.
یاشیل باغین اؤلولری، ایران سینیرلارینی کئچدی و بو رومانین روسجا چئویریسی چوخ ماراقلار قازاندی. رومانین روسجا چئویریسی آردیندان، بایرامی روسیه‌یه گئتدی و مسکو شهرینده اثرینه گؤره قورولان توپلانتی‌لاردا چیخیش ائتدی.

## اثرلری
* یاشیل باغین اؤلولری.

## قایناقلار

بؤلمه:آذربایجانلی یازیچیلار
بؤلمه:تورک یازیچیلا‌ر
بؤلمه:کیمسه‌لر
بؤلمه:یازیچیلار
دده قورقود کیتابی (گونئیلی)

**دده قورقود کیتابی** ـ دده قورقودا منصوب، حسین محمدخانی (گونئیلی) تصحیحی ایله ایراندا یاییملانان اثر.

## تانیتدیرما
بو اثر اوچ بؤلومدن عیبارتدیر:

الف- دده قورقود کیتابی نین متنی. مؤلّیف دده قورقود کیتابی نی درئسدئن نوسخه سینین اوزوندن بو گونکو ایملا قایدالاریمیزلا یئنیدن یازاراق, بو گونه قدر دده-قورقودشوناسلارین دقیق اوْخویابیلمه دیگی چوخلو سؤزلری اوْخویابیلیب, آذربایجان جومهوریتینده, تورکیه ده و ایراندا بو گونه قدر چاپ ائدیلن دده قورقود متنلری ایله اوْنو توتوشدوروب, عالیملر طرفیندن چئشیتلی شکیللرله اوْخونموش کلمه لر اوزه دایانمیش و عالیملرین هر بیری نین او کلمه نی نئجه و نه اوْخودوغونو اتک یازیلاردا گؤسترمیش, اثری تانیتدیرماق مقصدیله اوْنا اؤن سؤزو ده یازیب چاپ ائتدیریبدیر.

- اثرین ایکینجی بؤلومو اوْخوجولارا چتین آنلاشیلان و بعضاً آنلاشیلماز اولان سؤزلر و اوْنلارین آنلامی دیر؛ تخمیناً ۳۵۰۰ سؤزجویو ائحتیوا ائدن بو سؤزلوک متنین آردیندا یئرلشیبدیر.

- آدلار بؤلومو. بو بؤلومده بوْیلاردا گئدن یئر آدلاری, شخص آدلاری, آت آدلاری, ائل آدلاری و ساییره نین هر بیری باره ده بیلگی لر و آچیقلامالار وئریلیر) چاپ ایلی:۱۳۷۹.

## قایناقلار

بؤلمه:آذربایجان تورکجه‌سینده کیتاب
ینجه‌بل قصبه‌سی

**ینجه‌بل قصبه‌سی**  اهر بؤلگه‌سینین مركزی بؤلومونده يئرلشيب. ۱۳۸۵ اینجی ایلین نوفوس ساییسی اساسیندا بو قصبه‌نين ۵٬۰۵۶ نفر اهالیسی وارايميش.

## قایناق‌لار

بؤلمه:شرقی آذربایجان اوستانی‌نین قصبه‌لری
بؤلمه:اهر بؤلگه‌سی
بودین قلعه سی

بودین قلعه سی (مجاری جا: Budavári Palota,آلمان دیلی: Burgpalast, تورکجه: Budin Kalesi or Kızılhisar) بیر قلعه و قصر کی هونگری لر چاغیندا بوداپست شهرینده قورولدی.و 1265اینجی میلادی ایلده کامیل اولدی و هون آدی رویال خاناسی(Hungarian: Királyi-palota) .یا رویال قالاسی (Hungarian: Királyi Vár, German: Königliche Burg)آدلاندی.بودا قلعه سی هیل قلعه سیندن گونئی طرفینه گئدنده قورولدی.
## قایناقلار
انگلیسیجا ویکی پدیا 
بؤلمه:شهرلر
یاشیل (کند)

یاشیل كندی دوغو آذربایجان اوستانی نين ورزیقان بولگه‌سی نين مرکزی بولومو نده اولان بکرآباد قصبه سی نده يئرلشيب. [1] 1385 اينجي ايلين نوفوس ساييسي اساسيندا بو كندين 218نفر اهاليسي وارايميش.

## قایناقلار
وارلیق

**وارلیق** () ایراندا تورک دیلی و ادبیاتی موضوعسوندا یاییملانان درگی.

## تانیتدیرما
وارلیق درگیسی 1979-جو ایلدن اعتیبارا تهراندا پروفسور دوکتور جواد هیئتین مودورلویونده و ۱۳۹۴-جو ایلدن اعتبارا آنکارادا محمدرضا هیئتین مودورلویونده چیخان تورکجه - فارسجا ایکی دیللی بیر نشریه دیر. درگی‌ده تورکجه دیلی، ادبیاتی، تاریخی و کولتورونه عاید مقاله و آراشدیرمالارا یئر وئریلمیشدیر. وارلیق درگیسی‌نین اساس هدفی اوزون ایل‌لر آنا دیلیندن، ادبیاتیندان، کولتوروندن محروم ائدیلن تورک خالقینی گئچمیشی، تاریخی، دیلی و ادبیاتی ایله تانیش ائتمک و اونلارا میلی شعور آشیلاماق اولموشدور. درگی، ایزله‌دیگی دوغرو سیاست نتیجه‌سینده قیسا بیر زاماندا آذربایجان (گونئی و قوزئی) و ایران تورک‌لری‌نین کؤنلونده یئر آچمیش، میلی کیملیگینی منیمسه‌ین یئنی بیر نسلین یئتیشمه‌سینده اؤنملی رول اوینامیشدیر.

وارلیق درگیسی پروفسور دوکتور جواد هیئتین وفاتیندان سونرا محمدرضا هیئت طرفیندن نشرینی داوام ائتدیرمکده دیر.

## درگی یازارلار هیئتی
درگی‌نین یازارلار هیئتی، دوکتور جواد هیئتدن باشقا دوکتور حمید نطقی، دوکتور محمدعلی فرزانه، حسن مجیدزاده ساوالان، کریم مشروطه‌چی سؤنمز، تیمور پیرهاشمی، صمد سرداری‌نیا، منظوری خامنه، پروفسور حمید محمدزاده، پروفسور غلامحسین بیگدلی، علی کمالی، اسماعیل هادی، محمدرضا هیئت و دیگرلریندن تشکیل اولونموشدور. محمدرضا هیئت عئینی زاماندا درگی نین یازی ایش‌لری مودورو و رداکتورودور.

## آیریجا باخ
* وارلیق سایتی 

## قایناق‌لار

بؤلمه:آذربایجان تورکجه‌سینده درگی
باسمینج

**باسمؽنج** () ایرانین شرقی آذربایجان اوستانی‌نین شهرلرین‌دن بیری و باسمینج بؤلومونون مرکزی‌دیر. تبریزین ۱۰ کیلومتر جنوب-شرقین‌ده یئرلشیر. شهرین اهالی‌سی ۱۱٬۱۹۰ نفر (۲۰۱۶ – جی ایل- اهالی سایینا گؤره) دیر. اهالی سایینا گؤره شرقی آذربایجانین ایگیرمی ایکینجی شهری ساییلیر. باسمینجین اسکی آدی **واسمؽنج** اوْلموشدور.

باسمینج سوغاتلاری قالی، لیقوان پئندیری و باسمینج شور خیاری‌دیر.

## باسمینج کندلری
* آرپادره‌سی
* استیار
* ایسکندر
* باغ یعقوب 
* بیرق
* جانقور
* چاوان
* حاج عبدال
* دیزج لیلی خانی
* زرنق
* ایسپره خان
* یوخاری شادباد
* شادباد (پینه شالوار)
* طویقون
* فتح آوا
* کرکج
* کلوکدرق
* کوندورو
* گاوار (تبریز)
* لیقوان
* ملک‌کیان
* نعمت آوا
* هروی

## قایناقلار

بؤلمه:تبریز بؤلگه‌سی
بؤلمه:تبریز بولگه‌سی‌نین شهرلری
بؤلمه:دوغو آذربایجان اوستانی‌نین شهرلری
بؤلمه:تورک شهرلری
بؤلمه:ایران
وحیدیه

**وحیدییه** تهران اوستانی‌‌نین شهرلریندن بیریدیر. بو شهر شهریار بؤلگه‌سی‌نین مرکزی بولومونده یئرلشیبدیر. ۲۰۰۶-جی میلادی ایلین آمارلارینا گوره وحییدیه شهری‌نین ۲۴,۸۷۱ نفر جمعیتی واردیر.

## قایناقلار
دوغوم یئری

**دوغوم یئری** اینسانلارین آنا'دان دوغولدوغو مکانا دئییلیر. فیزیکی شخصلرین دوغوم یئری چوخ واخت اونلارا مخصوص شخصیتی تصدیق ائدن سندلرده، مثلاً، شخصین شیناسنامه'سینده و دیگر شخصیتی تصدیق ائدن سندلرده قئید اولونور.

## قایناقلار
ضیاء بنیاداف

**ضیاء موسی اوْغلو بنیاداف** (آذربایجان تورکجه‌سی: Ziya Musa oğlu Bünyadov؛ د. ۲۴ دسامبر ۱۹۲۱، آستارا، آذربایجان شوروی سوسیالیست جومهوریتی - اؤ. ۲۱ فوریه ۱۹۹۷، باکی، آذربایجان جومهوریتی)، آذربایجان تورکو بیر شرق‌شیناس، تاریخچی، آکادمیسین، شوروی قهرمانی و امکدار علم خادیمی ایدی.

## یاشام
ضیا بونیادوو 1923-جو ایل دسامبر آیی‌نین 21-ده آستارا شهرینده، اوْکتوبر اینقیلابیندان خئیلی اول آتامان لیاخووون کازاک دیویزییاسینین آلایلاریندان بیرینده خیدمت ائتمیش حربی ترجومه‌چی عاییله‌سینده آنادان اولموشدور. اونون آتاسی بیبی-هئیبت عالیم-شئیخلری نسلیندن اولموش موسا مؤوسوم اوغلو بونیادوو ایدی. او، آتاسینین سایه‌سینده هله اوشاقلیقدان عرب دیلینی اؤیرنمیش و قورانی اوخوماغا باشلامیشدی. اونون آناسی – لنکراندا دوغولموش آذربایجانداکی کؤهنه روس کؤچمنلریندن اولان رایسا میخایلوونا قوکاسووا ایدی.
نسیل شجره‌سی‌نین اساسلاندیغی تاریخی سندلره گؤر، بونیادوو سوی‌آدی اونون 13-جی اولو باباسی شئیخ بنیادین آدیندان گؤتورولوب.
بنیادوو عاییله‌سی بیر نئچه دفعه یاشاییش یئرینی دییشیب. 1939-جی ایلده گؤیچای شهرینده اورتا مکتبی بیتیردیکدن سونرا او، باکی حربی مکتبینه قوشولوب. او، 1942-جی ایلده ایکینجی دونیا ساواشیندا قافقاز جبهه سینده موزدوک شهری یاخینلیغیندا موباریزه‌یه گؤندریلمیش. او، آوروپا جبهه‌سینده ووروشماغا یوللانیب و ورشوو و بئرلینین شوروی طرفیندن ایشغالیندا ایشتیراک ائدیب. 
ضیا بونیادوو 14-جی ایل ژانویه‌نین 1945-ده پولشادا پیلیسا چایی اوزرینده کؤرپونون اوستونده دؤیوشده تؤکدوگو پلانلا، 100 دوشمن اؤلومله و 45 دوشمن توتوقلانار. اونون حرکتلری اۆچون سووئتلر ایتتیفاقینین ان یوکسک حربی شرفینی، سووئت ایتتیفاقی قهرمانی، زییا بونیادوو دا فخری قیرمیزی بایراق، قیرمیزی اولدوز، آلئکساندر نئوسکی، 2-جی درجه‌لی وطن موحاریبه سی، ایکینجی دونیا موحاریبه سینده ایشتیراکی و قهرمانلیغی اونون اۆچون وئریلیر. موحاریبه نین باشا چاتماسیندان بیر ایل سونرا، زییا بونیادوو بئرلینین پانکوو رایونونون حربی کومئندانتی موعاوینی ایدی.

## علمی چالیشمالاری
ساواشدان سونرا، ضیا بونیادوو موسکو شرق‌شناسلیق اینستیتوسونو بیتیریب و 1954-جی ایلده دوکتورلوق تئزینی مودافیعه ائتمیشدیر. دوکتور بونیادوو باکی‌یا قاییدیب و آذربایجان س.س.ر علملر آکادئمییاسی‌نین تاریخ اینستیتوتوندا ایشه باشلامیشدیر. بورادا او، باش علمی ایشچی اولماق علمی امکداشی مؤوقئعیی، تاریخ اینستیتوتونون شؤعبه مودیری، ائلملر آکادئمییاسینین خیبره عوضوو، داها سونرا ائلملر آکادئمییاسی‌نین، نهایت، تام ویتسئ-پرئزیدئنتی آکادمیک و ترققی ائتمیش. او، قافقازین تاریخینده چوخ‌سایلی مونوقرافییا، کیتاب و مقاله‌لرین مؤلیفی و رئداکتورو دور. ضیاء، قورآنی آذربایجان تورکجه‌سینه ترجمه ائدیب.

## اؤلومو
1997-جی ایلین 21 فئوریهیندا ضیا بونیادوو باکیدا، یاشادیغی ائوین گیریشینده اؤلدورولدو. بونیادووون اؤلومونون گوناهکارلاری سیرلی قالدی. رسمی دؤولت ایستینطاق مسلمان بنیادگرالاری سوچلاندیردی. او، فخری خیابانیندا دفن اولونوب.

## قایناقلار

* ویکی پئدیا

بؤلمه:شرق‌شناس‌لار
بؤلمه:کیمسه‌لر
یئنی‌چئری

**یئنی‌چئری** (عثمانلی تورکجه‌سی: يڭيچرى)، عثمانلی اوردوسوندا بیر نظامی واحید ایدی.

## قایناق‌لار
هئرئرو دیلی

**هئرئرو دیلی** بانتو دیللرینین، نیجور-کونقو قروپونا عایید اولان بیر دیلدیر.نامیبییا و بوتسوانادا اولان هئرئرو خالقی طرفیندن دانیشیلیر.هرایکی اؤلکه ده بو دیلی دانیشانلارین عمومی سایی تخمیناً 237.000 نفر دیر.

## قایناقلار
نسیم‌شهر

**نسیم‌شهر** تهران اوستانی‌نین شهرلریندن بیریدیر. بو شهر باهاریستان بولگه‌سینین بوستان بولومونده یئرلشیبدیر. ۲۰۰۶-جی میلادی ایلین آمارلارینا گوره نسیم‌شهر شهری‌نین ۱۳۵,۸۲۴ نفر جمعیتی واردیر.  

## قایناقلار

بؤلمه:تهران شهرلری
مأذون قشقایی

**مأذون** تخلصی ایله تانینان سید رضا اوْغلو محمدابراهیم (دوغوم 1246هـ - وفات 1313 هـ قمری)، قاشقایی ائلی‌نین بؤیوک شاعیرلرییندن‌دیر.

## قایناقلار

بؤلمه:ادبیات
بؤلمه:تورک شاعیرلر
بؤلمه:قاشقای تورکلری
مئشه

**مئشه** و یا **اورمان** - یئرین آغاج بیتکیلری ایله اؤرتولموش حیسه‌سی. قورو اراضی‌نین اوچده بیرینی توتور. یئر کوره‌سینده مئشه‌لرین عمومی ساحه‌سی ۳۸×۱۰۶ км²-دیر.

## عومومی معلومات
*مئشه نین آناسی

## قایناقلار
مئسا گیتونیا

**مئسا گیتونیا** شهری (یونانجا: Μέσα Γειτονιά) گونئی قیبریس جومهوریتینده يئرلشيب دير. 2005 اينجي ايلده بو شهرين ۱۳٫۷۸۷ نفر اهالیسی وارميش.

## قایناق‌لار

بؤلمه:یونان شهرلری
ماتارام

ماتارام اندونئزینين بير شهري دير. بو شهرين ۲۰۰7 اينجي ايلده ۳۲۳٫۴۲۴نفر اهاليسي وارميش.

## قایناق‌لار

بؤلمه:اندونئزی شهرلرینین سییاهه‌سی
ماراغالی کریمی

**حسین کریمی** (دوغوم: ۱۳۰۶ - اولوم: ۱۴۰۱)، ماراغالی تورک شاعیری دیر. بۇ بویوک شاعیر ماراغا بؤلگه‌سی‌نیننین روشت کندینده دونیایا گلیب.

## قایناقلار

بؤلمه:تورک شاعیرلر
بؤلمه:ایران تورک شاعیرلری
ماراغی دیلی

**ماراغی دیلی** و یا **ماراقی دیلی** (مراقی-مراغی) ایرانین قزوین اوستانیندا دانیشیلان دیل‌دیر.

## قایناق‌لار

بؤلمه:ایران دیللری
مارتین هاینریش کلاپروت

**مارتین هاینریش کلاپروت** (1 دسامبر 1743 وئرنیقئروده-1یانوار 1817 بئرلین) آلمان کیمیاچی دیر. اورانیوم و زیرکونیومو کشف ائدیبدیر. بوندان باشقا تیتانیوم ائلئمئنتینه یونان میفولوقییاسینداکی تیتانا ائدیلن بو آدی وئرمیشدی. آنالیدیق کیمیا و مینئرالوژینین اینکیشافیندا اهمیییتلی رول اوینامیشدیر. آیدا بیر کراتئره آدی وئریلمیشدیر.

## قایناق‌لار

بؤلمه:کیمسه‌لر
بیرونی

**ابوریحان بیرونی** — اوزبکیستانین و ایرانین بؤیۆک عالیمی‌دیر. خارزم شهرینده دونیایا گلیب.
## قايناق

بؤلمه:موسلمان موخترعلر
خوارزمی

**خوارزمی** یوخسا **أبو جعفر محمد بن موسی الخوارزم**، خارزم ویلایتینده (ایندیکی اؤزبکیستان) آنادان اولان بؤیوک عالیم

حساب، نوجوم، فلسفه، جوغرافیا و تاریخ بیلگیلری اولان بویوک بیلگیلر صاحبی.

عباسی خلافتی چاغیندا (۱۸۵ اینجی قمری ایلده) یا بیلنن ۸۵۰اینجی میلادی ایلده دونیایه گوز آچیب.
او حساب بیلگیلرینده جبر حسابیندا یارادان محاسبه‌لره گوره دۆنیادا آدلیم اولدی و شهرته یتیردی. جبر آتاسی آد وئریلیب و اونا تای بیر بیلگیسی اولان عباسیلر چاغیندا و سون ایللرده تاپیلمایب و جبر علمینی یارادیب. اونون آدی خیوه یا خوارزم شهریندن گلیب کی اونون آنادان اولان یئریدی. ابن ندیم و قفطی اونی خیوه لی یازیبلار جرج ساترن اوز کیتابلاریندا دوقوزونجی قمری یوز ایلی خوارزمی یوز ایلی آد وئریب.

ایکی فرجه‌لی معادله‌لری و خطی معادله‌لری حل ائتماق اونون دئیرلی ایشیدی؛ و اونون کیتابلاری اوروپاده لاتین دیلده یازیلدی و اونا گوره یونانی حسابلار اورپاده اوز یئرین عربی هندی حسابلارا وئردی.

جبر کلمه‌سی اونون آدیندان گلیب کی همان القوریتم یا الخوارزمی کلمه سیندن گلیب. مأمون خلیفه اولاندا او بغداد دارالحکمه سینده دیوفانت حسابلارین باشا یئتیردی و جبر علمینی قوردی.

## قایناقلار

* ایندیانا پولیس دانیشگاهی http://pages.uindy.edu/~oaks/MHMC.htm 

بؤلمه:موسلمان موخترعلر
بؤلمه:Medieval Persian astrologers
بؤلمه:Medieval Persian astronomers
بؤلمه:Astronomers of medieval Islam
بؤلمه:Persian geographers
بؤلمه:Medieval Persian mathematicians
بؤلمه:Mathematicians of medieval Islam
بؤلمه:Mathematicians who worked on Islamic inheritance
بؤلمه:Medieval Persian people
بؤلمه:Scientists who worked on Qibla determination
بؤلمه:Geographers of medieval Islam
بؤلمه:۷۸۰-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار
بؤلمه:850 deaths
بؤلمه:9th-century geographers
بؤلمه:9th-century astronomers
بؤلمه:8th-century Iranian people
بؤلمه:9th-century Iranian people
بؤلمه:8th-century astrologers
بؤلمه:9th-century astrologers
بؤلمه:Persian physicists
بؤلمه:Inventors of medieval Islam
بؤلمه:People from Xorazm Reg
ماجالایا

ماجالایا  اندونزینين شهرلرین‌دن بیریدير. بو شهرين ۲۰۰۷-جی میلادی ایلین آمارلارینا گوره ۲۵۳٫۸۵۳ نفر جمعیتی واردیر.

## قایناق‌لار

بؤلمه:اندونئزی شهرلرینین سییاهه‌سی
ماراغا رصدخاناسی

**ماراغا رصدخاناسی** ماراغا بؤلگه‌سی‌نیننده هولاکو خان زامانیندا، خواجه نصیرالدین طوسی طرفيندن بينا اوْلوب. 

رصدخانانین تیکینتی‌سی میلادی 1259-جو ایلده باشلانسا دا، هولاکو خان'ین اؤلوموندن بیر نئچه ایل سوْنرا، تخمیناً میلادی 1270-جی ایلده تاماملانمیشدیر. بۇ رصدخانا، مۆشاهیده آلتلری‌نین زنگینلیگی و رصدخانادا چالیشان عالیملرین سایی و سئچکینلیگی باخیمیندان داها اوّل قۇرولموش اوْلان رصدخانالاردان چوْخ ایره‌لیده ایدی.

## قایناقلار
محمد امانی

**محمد امانی** 16نجی میلادی عصرین سونو و 17نجی عصرین باشلانیشیندا یاشایان بؤیۈک تۈرک شاعیری دیر . امانی اؤز یارادیجیلیغی ایله ادبیاتیمیزا یئنی ایده‌لر و فیکیرلر گتیریپ و شعریمیزین مضمونون و فرمون زنگینلشدیریپدیر .

## یاشاییش
1536نجی میلادی ایلده آذربایجانین قدیم و گؤزل بایبورت محلّینده محمد آدلی بیر اوغلان آنادان اولدی . ایگیت قوچاق بایبورت سویوندان چیخان بو اوشاق بؤیۈیۈپ بویا باشا چاتدی . اؤز عقلی و ذکاسی ایله چوخ تئز چاغدا پارلایاراق دیللره تۈشدۈ . امانی تخلّصی ایله اینجه ، ظریف شعرلر یازاراق دوغما خالقینین روحونو ، ذوقونو اوخشادی ، اۈرکلرده یووا قوردو . آذربایجانین ادبیات خزینه‌سینه یئنی یئنی اینجیلر بخش ائدرک آنا دیلیمیزین شهرتینی آرتیردی . غزل و رباعی‌لرینده بؤیۈک فضولینین قوشما و قاراییلیلاریندا ایسه ختایینین یولونو توتدو .

امانی اؤز دئدیغیندا صفوی قیزیل باشلاریندان ایدی :

بو سعادت امانییه بیزه بس - جعفری مذهب و قیزیل باشیز

## شعرلریندن

احباب گؤزۈمدن آخیلان قانی گؤرۈن - هر دمده کؤنۈل ائیله‌گه‌ن افغانی گؤرۈن

امر اؤتدۈوۈ گؤرمدۈک ویصالین اثرین - پایانسیز اولان محنتی هیجراینی گؤرۈن

ای کؤنۈل اینجیمه درویشلیگین وضعیدن - بو صفا لذتینی قیصر و خاقان بیلمز

عشق اودونا یانان سؤنمز - گئدن گۈنلر گئری دؤنمز

عمرۈن قوشی اوشتو قونماز - غنیمت دیر صفا سۈرمک
## قايناق

بؤلمه:آذربایجانلی شاعیرلر
قوربان‌علی خالیدی

قوربان علی خالیدی ( بۈتۈن آد : قوربان علی خالیدی الایاقوزی الجاوجاقی ) چوخلو دوغو قیپچاق چؤلونه گؤره اوْلان تاریخ کیتابلارینین یازیچیسی دیر . قوربان علی خالیدی‌نین تاریخ یازیلاری ، قازاقیستان ایله دوغو تۈرکۈستان تاریخی‌نین بؤیۈک قایناقلاریندان دیر .

## یاشاییش
قوربان علی 1846نجی میلادی ایلده آیاقوز شهرینده آنادان اولدی . آیاقوز نایمان قازاقلارین توپراقلاریندان دیر ( نایمانلار قازاقیستانین اورتا یۈز ائلینین بؤیۈک بویلاریندان دیرلار ) . قوربان علی چالا قازاقی ایدی معنی‌سی بودور کیم آتاسی اورتا آسیا تاتارلاری یا دا باشقوردلاریندان ایدی و آناسی قازاقلاردان . قوربان علی یازیلارینین بیرینده اؤز شجره‌سین تۈرکمه‌ن بابا آدلی بیر کیشی‌یه یئتیریر کیم ابوالغازی باهادورخان چاغیندا خیوهدن کؤچۈپ ساردا شهرینه گئدیپدیر . تۈرکمه‌ن بابانین او شهرده اۈچ اوْغلو اولوپدور :
* بای موراد قول
* مۈحمد قادیر قول
* بیکباو
بیکباو اورناش باش کندینین یاخینلیغیندا اوتراق ائدیپ عوثمان آدلی اوْغلو اولدی . قوربان علینین آتاسی خالید عوثمانین نوه‌سی ( بیک قولون اوْغلو ) دیر .

قوربان علینین آناسی ، عفیفه‌ده تۈرکمه‌ن بابانین اوْغلو مۈحمد قادیر قولون اوشاقلاریندان ایدی .

## قوربان علی خالیدی‌نین یازیلاریندان اؤرنه‌ک

بو یازیلار قوربان علی خالیدی‌نین اورتا آسیادا مسجید اماملارینین ذیکرنده دیرلر ( بۇ یازی تاتار ایله چاغاتای تۈرکجه‌سینین قاتیشیغی دیر ) :

:تاشقاری ابن کامیلجان بای

::تاشکندی دور بو ذات ؟؟؟ سنه‌ده چؤچه‌کگه گلوب امام بولدی . موللالریمیز ایچنده اینگ شوخی گویا زمانمیزنینگ تنوخی دور .

:زین العابدین ابن عبد المنان

::اصلی مچکره قریه‌سیندن اولوب بوخارا شریف‌ده ختم کتب قیلمیش 1853نچی ییللرده سئمی پالاده کلوب 7نچی نومره مسجیدده امام بولمیش ایدی 4 ییلدن سونکره فلج زحمتیله امامتلیکدن قالیب 1860نچی ییلده وفات ائتدی .

و تواریخ خمسه شرق کیتابندان ( خالیدینین اؤز لهجه‌سینده و او چاغین یازی سیستئمینده )

:بیان خان فرغان

::وقتا که اهالی فرغانه آراسینده مذبذبلیک! اودی توشوب دودی مشاهده قیلندقده بونی سوندرمه‌نینگ علاجی بیر عدالتلیک ذاتنینگ امرینه انقیاد و فرماننه اطاعت‌دن غیری چاره اولمادیغنی آنگلاپ او اطرافنینگ بیر قاچ طائفه اتفاقیله ایچلریندن بیرینی خان کوتارمک مصلحت قیلب لیکن هر طائفه خانلیق اوزلریندن اولمق آرزوسیله سوزلرینینگ قراری اولمیوپ آخر کار قیل و قالدن سونگره خارجدن بیر خانزاده‌یی دعوت و تکلیف ائدوپ...».
## قايناق
* http://uyghurweb.net/Uy/qurbanghali.pdf

بؤلمه:تورک تاریخچی‌لر
بؤلمه:کيمسه‌لر
ماشین

**ماشین** (یونانجا – μηχανη : لاتینجا mechané : یعنی قورغو ، آوادانلیق دئمک‌دیر) قورغو و ترتیبات توپلوسو اوْلوب کونکرئت (konkret) تاپشیریق‌لارین حلی زامانی اینسان امه یینی تام و یا نیسبتا عوض ائتمک اۆچون تطبیق اوْلونور. اونلارین بؤیوک اکثریتی تکرار اوْلونان ایشلرده گوجلرین چئویک و راحات تطبیقی اۆچون نظرده توتولور.

ماشین لارین باشقا تطبیق ساحه سی یوک لرین نقلی دیر. قدیم آنتیک دؤورونده مؤوجود اوْلان معناسینا ("Deus ex machina") گؤره ماشینلار یئنی دؤوره قدر ایلک نؤوبه ده آلدادیجی قورغو کیمی ، داها سوْنرا ایسه ایشچی قورغو کیمی باشا دوشولموشدور. XX عصرده الکترونیکانین اینکیشافی ایله علاقه دار اولاراق ماشین سؤزو بیلگی سایار پروگراملارینا دا عاید ائدیلیر. مهندیسلیک ده مکانیکی ماشین لار الکترونیک اوتوموبیل لردن فرق لندیریلیرلر.

آوتوماتلار معین ایشی اینسان مداخیله سی اولمادان یئرینه یئتیردییی حالدا ، ماشینلارین ایداره ائدیلمه سی لازیمدیر. پراکتیکی اولاراق ماشینلاری 4 قروپا بؤلمک اولار:

1.انرگئتیکا ماشینلاری (محریکلر، نووه (nüvə) راکتورلاری ، ایستیلیک و باشقا چئوریجی لر)

2.اینفورماسیا ماشینلاری (EHM ، موسیقی آلت لری ، رابیطه قورغولاری ، اینفورماسیا اعمالیندا ایستیفاده ائدیلن ماشینلار)

3.ماتریال اعمال ائدن ماشینلار (ده‌ییرمانلار ، سوبالار ، دستگاهلار و ... )

4.نقلییت و قالدیریجی ماشینلار (اوتوموبیل ، کرانلار ، قاطار و ...)

چوخ واخت اوتوموبیل لری ده ماشین آدلاندیریرلار.
## قايناق
دمیرقاپان

**دمیر قاپان** یوخسا **دمیر چکن** (یونانجا: lithos magnes) مغناطیس آلانی اولوشتوران بیر شئی یا نسنه دیر. دمیر، کوبالت و نیکل کیمی بعضی مئتال‌لاری چکیر، آلومینیوْم و پاخیٛر کیمی مئتال‌لارا اتکیسیزدیر.
دمیر قاپانین ایکی قوطبو واردیر قوزئی () و گۆنئی (). ایکی دمیر قاپان ائش قوطبلاریٛن ایتلرکن، ضد قوطبلاری بیربیرینی چکر.

## الکترو مغناطیس
الکترو مغناطیس، الکتریک آخیٛنتیٛسیٛ قوللاناراق دمیردن الده ائدیلن مگنت‌دیر. الکترومگنت هر ایکی اوجدان مگنتیک ماده‌لری چکر.
اوْلۇشۇم:بیر تلده الکتریک آخیٛنتیٛسیٛ اولورسا، تلین اطرافیٛندا مگنتیک آلانی اولوشتورور. مگنتیک میدانیٛنیٛن یؤنۆن تاپماق اۆچون ساغ اَل قورالیٛ قوللانیر.بو قورالا گؤره، الکتریک آخیٛنتیٛسیٛ اولان تلی ساغ اَل ایله توتاراق، باش بارماق الکتریک آخیٛنتیٛسیٛنیٛن یؤنۆ اولورسا، دؤرد بارماقلار مگنتیک آلانیٛن گؤستریر.
الکترومگنت اولوشتورماق اۆچون سولنوئید قوللانیٛلیٛر.

## چئشیتلی مگنتلر

File:Magnesy.jpg
File:MagnetEZ.jpg|
File:Bar magnet.jpg|
File:Magnet 4.jpg|


## قایناقلار

## منابع

بؤلمه:فیزیک
مالارد

**مالارد** تهران اوستانینین شهرلریندن بیریدیر. بو شهر مالارد بولگه‌سینین مرکزی بولومونده یئرلشیبدیر.
## قايناق
ماماقان

**ماماقان** شرقی آذربایجان اوستانینین شهرلریندن بیری دیر.

## قایناقلار

بؤلمه:آذرشهر بؤلگه‌سی‌نین یاشاییش یئرلری

بؤلمه:شرقی آذربایجان اوستانی‌نین شهرلری
مانجور دیلی

**مانجور دیلی** (Manju.svg (مانجور دیلی: manju gisun) ,(چینجه: 滿語), (یاپونجا: 満州語)) تونقوز دیللریندن قوزئی چینده دانیشیلان دیلدیر.مانجولارین آنادیلی عومومییتله چین دیلی دیر. دونیا اوزه رینده یالنیز 60 آدامین آنادیلی "مانچو دیلی" دیر. مانچو دیلینین اوزونه خاص بیر الیفباسی واردیر. بو گون مانجور دیلی اولمک اوزره اولان دیللردن بیریدیر.

## قایناق‌لار
ماکاسار

**ماکاسار** اندونزینین بير شهري دير. بو شهرين ۲۰۰7 اينجي ايلده ۱٫۳۸۰٫۸۴۰نفر اهاليسي وارميش

## قایناق‌لار

بؤلمه:اندونزی شهرلری
ولوو

**ولوو** دونیانین قاباقجیل TİR ، آوتوبوس ، اوتوموبیل ، ایش ماشینی ، دنیز مۆحریکی و صنایع مۆحریک لر ایستحصالی ائدن فیرماسی دیر. بونون خاریجینده ولوو قروپ اولاراق طیاره صنایع سیندن مالییه سکتورونا (sektoruna) قدر گئنیش ساحه ده فعالیت گؤستره ن هولدینق (holdinq) دیر. 1927- جی ایلده سوئیس گؤتئبرگادا () SKF مارکسینین ایستحصالچی اولاراق قورولدو. ولوو قوروپا باغلی مینیک اوتوموبیل ایستحصال چی ولوو کارس (Cars) شیرکتی ، 1999 – دان بری فورد موتور کومپانی یه باغلی اولاراق فعالیت گؤستره ریر. دنیز مۆحریک لری ایستحصال ائدن حیصّه ایسه ولوو پئنتا اولاراق آدلاندیریلماقدا دیر. بونون خاریجینده تهلوکه سیزلیک باخیمیندان ان قیمتلی اوتوموبیل لرین آراسیندا دیر.

## قایناق‌لار

بؤلمه:اوتوموبیل مارکلاری
مایباخ

**مایباخ** - Maybach-Motorenbau GmbH و یا مایباخ – ویلیام مایباخ و اوْغلو کارل طرفیندن قورولان آلمان اوتوموبیل شیرکتی. Dirijabllar اۆچون مۆحریک ایستحصال ائتمک له فعالیته باشلامیش ، سوْنرادان بؤیوک و لوکس اوتوموبیل لر ایستحصالینا کئچمیشدیر. ایکینجی دونیا مۆحاریبه سی ایللرینده آلمان حربی زیره لی ماشین لاری اۆچون مۆحریک حاضیرلامیشدیر. حاضیردا شیرکتین مرکزی اشتوتگارت دا دیر و دایملر – کرایسلر آوتوکنسرنینین بیر پارچاسیدیر.

ایلک ایستحصالا کئچدییینده ایکی مدلی (مایباخ 75 ، مایباخ 62 ) وار ایدیسه ،سیلسیله یه علاوه اواونان 57 اس مدلی ایله محصول سایی اوچه چیخاردیلمیشدیر.

## قایناق‌لار

بؤلمه:اوتوموبیل مارکلاری
نیسان

**نیسان موتور کورپوریشن** یوخسا **نیسان جیدوشا کابوشی کی گایشا** ()  و یا نیسان اوتوموبیل شیرکتی، ۲۶ دسامبر ۱۹۳۳ – جو ایلده ژاپونون یوکوهاما شهرینده یارادیلمیشدیر. آدی ۱۹۳۴ – جو ایلده نیسان موتور Co. Ltd اولاراق دییشدیریلمیشدیر.

شیمالی آمریکا، آوروپا، ژاپون و دنیز حدیندن اولان اؤلکه لرده اولماقلا ۴ اساس بؤلگه ده ایستحصال ائدیلن "نیسان"، آوروپایا اوتوموبیل ایخراجینی ۱۹۶۲ – جی ایلده باشلادی. ۱۹۸۳ – ده ترانو II (Terrano II) و وانت کارگو (Vanette Cargo) مدل لرینین ایستحصالینین رئال لاشدیریلدیغی "نیسان موتور عبریجا (İberica)"، ایسپانیا دا فعالیته باشلادی. ۱۹۸۴- جو ایلده "نیسان"ین باشقا بیر فابریکی، موتور صنایعی اینگیلیس (Motor Manufacturing İngiltərə) قورولدو. ۱۹۹۳ – ده شیرکت آوروپاداکی وارلیغینین ۶۰ ایلینی قئید ائتدی و یئنه ۱۹۹۳- جو ایلده اینگیلیس ده چیخاریلان مایکرا (Micra) ایلین ان یاخشی اوتوموبیلی موکافاتینی (جایزه) آلدی.

## مودل‌لری
## مینیک واسیطه‌لر
* نیس ان ۳۵۰ زد (Nissan 350Z)
* نیسان مایکرا (Nissan Micra)
* نیسان قئیده (Nissan Qeydə)
* نیسان آلمرا (Nissan Almera)
* نیسان پریمرا (Nissan Primera)

## اراضی واسیطه‌لری
* نیسان ایکس – ترایل (Nissan x-Trail)
* نیسان پاسفایندر (Nissan Pathfinder)
* نیسان مورانو (Nissan Murano)
* نیسان پاترول (Nissan Patrol)
* نیسان قشقایی (Nissan Qashqai)

## تیجاری واسیطه‌لر
* نیسان ناوارا (Nissan Navara)
* نیسان پیک آپ (Nissan Pick-up)

## نیسان – رنو امکداشلیغی
«نیسان» ۱۹۹۰ –جی ایللرده مالیه قرضی سیندن خیلاص اولماق مقصدی ایله ۲۷ مارس ۱۹۹۹ – جو ایلده رنو ایله بیر گوج بیرلیگی راضی لاشماسی ایمضالادی. راضیلاشمایا گؤره رنو نیسانین ایداره حیصّه‌سینی ساتین آلدی و شیرکتین رهبری وظیفه سینه فرانسیز کارلوس گاسنو (fransız Carlos Ghosnu) تعیین ائتدی

## قایناقلار

بؤلمه:اوتوموبیل مارکلاری
میتسوبیشی

**میتسوبیشی موتورس کورپوراتیشن** (میتسوبیشی جیدوشا کوگیو کابوشی کی کایشا) ژاپون اوتوموبیل مارکاسی دیر.

## مدل لری

* کولت (1962- Colt)
* گراندیس (2003 - Grandis)
* کاریسما (2004-1995 - Carisma)
* ال 200 (1978 - L200)
* گالانت (1969 - Galant)
* جی تی - 3000 (2001 – 1991- 3000 GT)
* اکلیپیس (1989 - Eclipise)
* ال 300 (1980 - L300)
* لانسر (1973 - Lancer)
* فیوزو کانتر (1991 - Fuso Canter)
* پاجیرو (1982 - Pajero)
* اوت لاندر (2002 - Outlander)
* اسپیس استار (2005-1998 - Space Star)

## قایناق‌لار

بؤلمه:اوتوموبیل مارکلاری
مینی

**مینی** ، 1950 – جی ایللرین سونوندا چیخارلماغا باشلانان ، 60 – جی ایللرین سیموولو (سمبل) اولاراق گؤرولن بیر اوتوموبیل مارکاسی دیر. ان مشهور اینگیلیس ایستحصالی اوتوموبیل دیر. 1950 – جی ایللردن 1999 – جو ایله قدر تخمینا 40 ایل کیچیک جوزی دییشیکلیک لرله مدل اولاراق ایستحصال دا قالمیشدیر. .گئنیش دیامترلی بیر آنکته (anketə) گؤره فورد مدل – تی دن سونرا ان تاثیر ائدیجی اوتوموبیل مدلی دیر. ایندیکی واختادا مینی مارکاسی ، بی ام و فروپونا عاید بیر مارکا دیر. 2001 – جی ایلده ، بی ام و بونیه سینده اینکیشاف ائتدیریلمیش تامامیله یئنی 2 – جی نسیل بازارا تقدیم ائدیلمیشدیر و بو مدل ، رترو (retro) دیزاینی ساحه سینده گونوموزده کی ان موفقیت لی تطبیق لردن بیری اولموشدور. آیریجا بو مدل سانکی گوکارت (go-kart) حیس سی وئرن اوستون یول توتوشویلا دونیا مطبوعاتیندا و ایستیفاده چی لر آراسیندا بیر چوخ تعریف آلمیش دیر.

مارکانین ان یئنی 3 – جو نسیل مدل لری ایسه 2006 – جی ایلین سونلاریندا دونیا مطبوعاتینا تانیدیلمیش دیر. ساتیشی ایسه 2007 ایلی ایچری سینده آوروپادا باشلامیشدیر.

## قایناق‌لار

بؤلمه:اوتوموبیل مارکلاری
مازراتی

**مازِراتی** ، یاریش و ایدمان اوتوموبیل لری چیخاران مشهور ایتالیان اوتوموبیل فیرماسی . 1914 – ده بولونیا دا قورولدو . فرراری طرفیندن ساتین آلینماسییلا بیرلیکده زامان ایچریسینده فیات طرفیندن ایداره اولونماغا باشلاندی.

## قایناق‌لار

بؤلمه:اوتوموبیل مارکلاری
مزدا

**مزدا** – (Mazda Motor Corporation) و یا اوریجینال آدییلا ماتسودا کابوشی کی – کایشا ، هیروشیما ، ژاپونییا شیرکتی نین اوتوموبیل مارکاسی. 2005 اعتیباریله ، فیرما ایلده تخمیناً 800000 اوتوموبیل ایستحصال ائدیر. مازدا فورد بونیه سینده ایستحصالینا داوام ائتمکده دیر. فوردون مازداداکی حیصّه‌سی 7/33% دیر. آوتو آللیانجه آدلی بیر فیرما واسیطه سی ایله تایوان دا فورد ایله اورتاق تیجاری مودل لر چیخارماقدا دیر. فورد رانجر و مازدا B 2500 بونلاردان بیری دیر. 1990 – جی ایللرده بیر چوخ کیا مودلینه پارچا و تکنولوژییا تداروک ائتمیشدیر. شیرکتین چیخاردیغی ان تانینان مودل لردن بیری MX5 میاتا آدلی مودل دیر. عئینی زاماندا بو مودل دونیانین ان چوخ ساتیلان کابریولتی () اولاراق گیننئس رکورد لار کیتابینا دا مارکانین آدینی یازدیرمیشدیر.

## خاریجی کئچیدلر
* مزدا سایتی
## قایناق‌لار

بؤلمه:اوتوموبیل مارکلاری
لکسوس

**لکسوس** ، ژاپون اوتوموبیل نهنگی تویوتا طرفیندن چیخارلان لوکس اوتوموبیل مارکاسی دیر. لکسوس مارکا اوتوموبیل لر قوزئی آمریکا ، آوروپا ، آسیا ، اورتا شرق ، اقیانوسیه ، آفریقا و لاتین آمریکا دا ساتیلار. آمریکا دا لکسوس ان چوخ ساتیلان لوکس اوتوموبیل مارکاسی دیر و 2005 – جی ایلدن اعتیباراً ژاپون دا ساتیلماغا باشلامیشدیر.

1989 – جو ایلده ایلک چیخدیغیندان بری ، لکسوس دایانیقلی و مؤحکم اوتوموبیل لری و یوکسک کیفیتده تقدیم ائتدییی مشتری خیدمت لریندن بیر اعتیبار قازانمیشدیر. 2006 جی ایلده - JD Power and Associates - واسیطه لرین اعتیبارلی لیغی آراشدیرماسینا اساسلاناراق لکسوس مارکاسینی آمریکا دا ان دایانیقلی و مؤحکم اوتوموبیل ایستحصال ائدن مارکا سئچدی. لکسوس بۇ موکافاتی 12 ایل آردیجیل اولاراق قازانمیشدیر.

## قایناق‌لار

بؤلمه:اوتوموبیل مارکلاری
لوتوس

**لوتوس** آشاغیداکیلارا ایستیناد ائده بیلر:

## بیتکیلر
**''لوتوس'' (بیتکی) بیر نؤوع بیتکی

## برندلر

*لوتوس کارز، بریتانیا اوتوموبیل ایستئحصالچیسی

## همچینین باخ

*
لامبورقینی

**لامبورقینی** اس . پی . آ اوتوموبیلی (قیساجا لامبورقینی) 1963 – جو ایلده کی قورولوشوندان بری آز سایدا ایدمان و اراضی اوتوموبیل چیخاران اوتوموبیل شیرکتی. فابریک لری مودنا و بولونیا شهرلری آراسیندا کیچیک بیر ایتالیا قصبه سینده سانت آقاتادا دیر.

لامبورقینی شیرکتینین اراضی نقلیات واسیطه سی لریندن ، ایدمان اوتوموبیل لرینه کئچیشی صاحیبی فروکول لامبورقینینین (Feruccio Lamborghininin) (1993-1916) ایدمان اوتوموبیل لرینه باشدا فراری ایله توتقون اولماسییلا باشلاندی.

بیلینن حکایه یه گؤره ، فراریسینین دئبرییاژی (debriyajı) پوزولونجا فراری فابریکینه گئدن لامبورقینی ایله اینزو فراری گؤروشمک ایستمه دی. اوز دئبرییاژینی بؤیوک بیر آسانلیقلا تعمیر ائدن لامبورگینی ، ایدمان اوتوموبیل لر چیخارماغا قرار وئره ر.

گیورجتو گیوگیارو (Giorgetto Giugiaro) و مارسللو گاندینی () کیمی مشهور دیزاین چی لار ایله ایشلین لامبورقینی ، آردیجیل چیخاریلان بوتون اوتوموبیل لر آراسیندا ان باهالی ، ان گوجلو یول اوتوموبیل لرینی تمثیل ائتمیشدیر.

## مودل‌لری

لامبورقینی‌نین بو آنا قدر سوندوغو مودللر سیراسی

* جی تی وی (350 GTV)
* جی تی (350 GT)
* جی تی 2+2 (400 GT 2+2)
* میورا (iura)
* اسپادا (Espada)
* ایسلرو (Islero)
* جاراما (Jarama)
* اوراکو (Urraco)
* کوونتاچ (Countach)
* سیلهوت (Silhouette)
* جالپا (Jalpa)
* ال ام 002 (LM002)
* دیابلو (Diablo)
* مورسیه‌لاقو (Murciélago)
* rالاردو (Gallardo)
* قالاردو اسپیدر (Gallardo Spyder)
* مورسیه‌لاقو روداستر (Murciélago Roadster)
* قارلاردو اس ای (Gallardo SE)
* مورسیه‌لاقو ال پی 640 (Murciélago LP640)
1990 – جی ایلده بازارا تقدیم ائدیلن دیابلو ، 2000 – جی ایلده دوپونت رجیسترسی (DuPont Registry) طرفیندن عصرین ان یاخشی اوتوموبیلی سئچیلمیشدیر.

## صاحیب‌لری

لامبورقینی نین بو آنا قدر صاحیبی اولان آدام یا دا قورولوشولار بونلاردی:

* فروکول لامبورقینی – 1970- 1963 (Ferruccio Lamborghini)
* جورج – هنری روستی & رنه لئیمر 1977 – 1970(George-Henri Rosetti & René Leimer)
* ایفلاس دؤورونده ایستحصال لار دایانمیش دیر، آنجاق پاتریک میمران 1980 – 84 ایللری آراسیندا ، شیرکتی * تکرار آیاقدا توتما ایشلری تاپیلمیشدیر. 1984 – 1977
* پاتریک میمران 1984 – 1987(Patrick Mimran)
* کرایسلر 1987 – 1994(Chrysler)
* مقاتچ 1994- 1998 (Megatech)
* ولکس واقن 1988 - .. (Volkswagen)

## قایناق‌لار

بؤلمه:اوتوموبیل مارکلاری
کیا

"کیا" اوتوموبیل شیرکتی 1944 – جو ایلده جنوبی کوریادا(کره) یارادیلمیش دیر. کوریانین (کره) ایلک ولوسیپئد (velosiped) و اوتوموبیل ایستحصال چیسی دیر. 1998 – جی ایلده هیوندای و دایملر – کرایسلر کونسورسیومو (konsorsiumu) طرفیندن آلینمیشدیر. "کیا" اصل معنا دا اینکیشافینی بو نقطه دن سونرا رئال لاشدیرمیشدیر. ایستحصالات ساحه لرینی گئنیش له دن "کیا موتورس" شیرکت ، آراشدیرما-اینکیشاف ائتدیرمه فعالیت لرینه چوخ اهمیت وئریر. "کیا موتورس" آمریکا دا کی موفقیتینی آوروپادا تکرارلاماق اۆچون آوروپا مشتریسینه ایستیقامت لنمیش محصول لاری بازارا چیخارمیش دیر. سئراتو (Cerato) ، ریو (Rio) ، پیکانتو (Picanto) ، ماگئنتیس (Magentis) کیمی مدل لری ایله چوخ موفقیت لی ساتیش گرافیک لری توتان "کیا" اصل موفقیته اس یو وی (SUV) مدل لری اولان سورنتو (Sorento) و اسپورتاژ (Sportage) ایله نایل اولموشدو. "کیاموتورس" اؤزو اۆچون معین لشدیردییی 2010 – جو ایلده دونیانین ان بؤیوک 5 اوتوموبیل مارکاسی آراسینا داخیل اولما هدفینه نایل اولماق اۆچون بیر چوخ یئنی اسپونسورلوق (sponsorluq) راضی لاشمالاری باغلامیشدیر. تنیس و فوتبول یاریشلاریندا کی اسپورنسورلوق لاریندان (sponsorluqlarından) علاوه فیفا ایله 2014 – 2007 – جو ایللر آراسیندا باش اسپورنسورلوق موقاویله سی ده ایمضالامیشدیر.

## مدل لری
### مینیک واسیطه لری
* پیکانتو (Picanto)
* ریو (Rio)
* سئراتو (اسپکترا آدیلا دا بیلینر) (Cerato)
* سئد (Cee'd)
* ماگئنتیس (Magentis)
* اوپیروس (Opirus)
### اس یو وی & ام پی وی
* کارئنس (Carens)
* کارنیوال (Carnival)
* اسپورتاژ (Sportage)
* سورنتو ایکس – هوجومچو طرفیندن (Sorento)
## تیجاری
* کا 2500 (K2500)
* کا 2700 (K2700)

## قایناق‌لار

بؤلمه:اوتوموبیل مارک‌لاری
کرایسلر

**کرایسلر** آنونیم شیرکتی 1925- ده آمریکادا قورولان داها سونراکی ایللرده ده داج مارکاسینی ساتین آلاراق 1930 ایللرده آمریکانین ان گئنیش خیدمت شبکه سینه صاحیب مارکاسی حالینا گلن اوتوموبیل فیرماسی.

1980- جی ایللرده میتسوبیشی مارکاسی ایله اورتاق ایستحصال لار ائتمیش و ایفلاسین () ائشیییندن ویجر- گراند ویجر مدلی ایله دؤنموشدور. کرایسلر ، داج ، پیلیموس و چئپ مارکا لاری آدی آلتیندا ایستحصال ائتمیشدیر. داج ، چئپ و کرایسلر ، 2000 جولایوندا دایملر- بئزین ساتین آلماسیی لا دایملر کریسلر اوتوموبیل قروپونون پارچاسی حالینا گلمیشلر . بو اورتاقلیغین ایلک محصولو دا 2002 – جی ایلده 3 میلیون کیلومتر تست ائدیله ره ک بازارا چیخاردیلان ، آمریکادا کی آدیلا لیبرتی (adıyla Liberty) آوروپادا کی آدیلا چیرکی (adıyla Cherokeedir) دیر . شیرکت 2007 – جی ایلده ضرر ائتدییی اۆچون یوزده 1/80 حیصّه‌سی 41/7 میلیارد دولارا سربراوس (Cerberus) شیرکتینه ساتیلمیش دیر.

## مدل‌لر
* کرایسلر 300 سی سدان (300C Sedan)
* پی تی کرویزر سدان (PT Cruiser Sedan)
* پی تی کرویزر کابریو (PT Cruiser Cabrio)
* گراند ویجر/ ویجر (Grand Voyager / Voyager)
* کراس فایر کوپه (Crossfire Coupe)
* کراس فایر روادستر (Crossfire Roadster)
* ینی سبرینگ سدان (Yeni Sebring Sedan)
* ینی سبرینگ کابریو (Yeni Sebring Cabrio)

## قایناق‌لار

بؤلمه:اوتوموبیل مارک‌لاری