open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Achu

**Achu** (), panqaran alinakana, puqut manq'anaka.

Taqiman alinakan puqutanakapawa, yaqhipax manq’añ yaqhipax jani manq’añas utjarakiwa, uka puqunakax jaqitak uywatakis utjarakiwa.

### Uraq manqhan achurinaka
Yaqhip achunakax uraq manqhana puqu.

Uraq manqhan puqurinaka: Ch’uqi, apilla, isañu, ulluku, siwulla, sanawri, juk’ampinaka.

### Alin achurinaka
Yaqhipast alinak patan puquraki.  Ali patan puqurinaka: tunqu, jawasa, tiriwu, chuwi, tunasa, juk’ampinaka. 

### Jan yapuchat uraq manqhan achurinaka
Jani yapuchat uraq manqhan achurinaka: amañuqi, arikuma, yakayaka. 

### Jan yapuchat ali patan puqurinaka
Jani yapuchat ali patan puqurinaka: sank’ayu (aliti? uñakipaña), pasakana, phuskhayllu, ayrampu, yaqhanakampi.

### Arsutanaka
Anat phaxsin machaq ch’uqix achuqxataynawa. 

Kuna pachas jathax satantäta, ayruntät ukat alsusin achux utjxi. 

Janiw kuna achus williñäkit jachiriwa, siwa.
Ali

**Ali** ()Satat uraqit ch’uxña aliw alsuni, jani satatas alinuqarakiwa. 

Arsutanaka. Aka mara juyphix ch’uqi ali q’ala apasiwayi. Jupha ali q’ala wañsutawa, jalluw jani purkiti.

* Quqa
* Panqara
* Achu

## Album

File:Borassus flabellifer.jpg|Borassus flabellifer
File:Chestnut in Guntur.jpg|The fruits of Palmyra Palm tree, Borassus flabellifer (locally called Thaati Munjelu) sold in a market at Guntur, India.
File:Turmericroot.jpg|Turmeric rhizome
File:Starr 050407-6233 Ipomoea batatas.jpg|Sweet potato, *Ipomoea batatas*, Maui Nui Botanical Garden
File:Pandan wangi.JPG|*Pandanus amaryllifolius*
File:California Papaya ID.jpg|California Papaya
File:Papaya sunset.jpg|*Carica papaya*, cultivar 'Sunset'
File:Prepared lemon grass.JPG|*Cymbopogon citratus*, lemon grass, oil grass
File:Bangkuang 070612-056 stgd.jpg|*Pachyrhizus erosus* bulb-root. Situgede, Bogor, West Java, Indonesia.
File:KIKU brak-ontree.JPG|Fuji (apple)
File:SauropusAndrogynus.jpg|Sprouting shoots of *Sauropus androgynus*
File:Ilaneer.jpg|*Cocos nucifera*
Jamach'i

**Jamach'i**, taqi kasta chhiqani uywa, amparata lanti chhiqani, anqäxa janchipaxa phuyuni, lawrawani. Jamach'ixa alaxa pachanwa jalaski.

## Jamach'inaka
Jamak'u

**Jamak'u** (), jisk'a kusikusi kasta laq'u, k'awnjama janchini, pusi parisa kayuni; ñuñuri kasta uywanakata wilapa ch'amusa sarnaqiri.
Qamaqi

**Qamaqi** **Tiwula** **Pampa anu** **Lari** **Achalari** **Antuku**(), aycha manq'iri, qullu tuqinakana utjir sallqa uywawa. Qamaqixa iwij jamasat lunthatasitamp jakiriwa. Ukjamarusa wali qamasanirakiwa. 

### Achachilan anupa
Qamaqix achachilan anupawa. Ukatx sallqa, wati ukamat uñt'atarakiwa.
Qamaqix **lumasa**nak suma maratak ukjamarak jan wali maratak yatiyi.
Qamaqix sum achuñatakix khakt'iwa, ukatax jan wali suma marañatakis sallat arsuraki. Qamaqix ch'uqi, apilla, jawasa lumasawa. Ukatx nayrïr aurunak lakan phaxsin jacharaki ukatx ukjaw yapu lumasar tukuraki.

### Manq'apa
Tiwulax wallpanak kunayman pampa laq'unak manq'añ yati. Ukhamarak iwijax wali munatapuniwa. 

### Jakäwipa
Pampanakan qullunakan jawiranakankiw putupaxa, juk'ampis qarqa qala patanakana. 

### Sutinakapa
Niy 30 jila sutiniw aka pampa laq'uxa. 

### Lumasa
Kunawsatix tiwulax jachsü sasin khakt'kixa, suma maraniw sañ markachirinakax yatipxi.

## Uñarañataki
Felix Laime Pairumani (2004). Diciconario bilingüe aymara-castellano. La Paz
Cornelio Saavedra jisk'a suyu

**Cornelio Saavedra jisk'a suyu** (), Putusi jach'a suyu jisk'a suyuxa, Wuliwya. Nayriri marka Witansu.

Jaqinaka: 58.706 (2001)

Arunaka:
*aymar aru: ?%
*qhichwa aru: 78%
*kastilla aru: 47%

Munisipiyunaka:
* Witansu
* Chaki
* Takuwampa
Daniel Campos jisk'a suyu

**Daniel Campos jisk'a suyu**x () Putusi jach'a suyuna mä jisk'a suyuwa, Wuliwya. Nayriri marka Llika.

Jaqinaka: 5.067 (2001)

Arunaka:
*aymar aru: 59%
*qhichwa aru: ?%
*kastilla aru: 80%

Munisipiyunaka:
* Llika
* Tawa

## Qullunaka
Enrique Baldivieso jisk'a suyu

**Enrique Baldivieso jisk'a suyu** (), Putusi jach'a suyu jisk'a suyuxa, Wuliwya. Nayriri marka Ahustinu.

Jaqinaka: 1.640 (2001)

Arunaka:
* aymar aru: ?%
* qhichwa aru: 96%
* kastilla aru: 86%

Munisipiyunaka:
* Aluta
* Sirru Gurdu
* Ahustinu
* Todos Santos
José María Linares jisk'a suyu

**José María Linares jisk'a suyu** (), Putusi jach'a suyu jisk'a suyuxa, Wuliwya. Nayriri marka Puna (marka).

Jaqinaka: 51.412 (2001)

Arunaka:
* aymar aru: ?%
* qhichwa aru: 80%
* kastilla aru: 44%

Munisipiyunaka:
* Caiza "D"
* Puna
Modesto Omiste jisk'a suyu

**Modesto Omiste jisk'a suyu** (), Putusi jach'a suyu jisk'a suyuxa, Wuliwya. Nayriri marka Willasun.

Jaqinaka: 36.266 (2001)

Arunaka:
* aymar aru: ?%
* qhichwa aru: 44%
* kastilla aru: 97%

Munisipiyunaka:
* Wirki
* Kasira
* Chagwa
* Chipihwayku
* Muxu
* Muraya
* Sagnasti
* Salitri
* San Pidru di Sukucha
* Sarkari
* Sukucha
* Willasun
* Yuruma
Watimala

**Watimala**xa (Maya aru: *Kuhaltemal'ha*; ) Awya Yalana mä jach'a markawa.
* Watimala nayriri marka: Watimala marka.


Guatemala City-20-Markt-Gewimmel-1980-gje.jpg|Guatemala City
Antigua-18-Markt-Fruechtestand-1980-gje.jpg|Antigua
Chichicastenango-04-Kirche-Treppe-1980-gje.jpg|Chichicastenango
Melchor de Mencos to Tikal-06-Huette-1980-gje.jpg|Melchor de Mencos
Santa Maria de Jesus-10-kleines Maedchen-1980-gje.jpg|Santa Maria de Jesus
Tikal-12-Stele-1980-gje.jpg|Tikal
Santiago Atitlan-16-Markt-junge Frau-1980-gje.jpg|Santiago Atitlan
Solola-24-Frau stillend-1980-gje.jpg|Solola
Araxa Chichas jisk'a suyu

**Araxa Chichas jisk'a suyu** (), Putusi jach'a suyu jisk'a suyuxa, Wuliwya. Nayriri marka Kutawaita.

Jaqinaka: 35.323 (2001)

Arunaka:
* aymar aru: ?%
* qhichwa aru: 99,5%
* kastilla aru: 69%

Munisipiyunaka:
* Kutawaita
* Witichi
Rafael Bustillo jisk'a suyu

**Rafael Bustillo jisk'a suyu** (), Putusi jach'a suyu jisk'a suyuxa, Wuliwya. Nayriri marka Unsiya.

Jaqinaka: 76.254  (2001)

Arunaka:
*aymar aru: ?%
*qhichwa aru: 86%
*kastilla aru: 74%

Munisipiyunaka:
* Unsiya
* Llallagwa
* Chayanta
Tomás Frías jisk'a suyu

**Tomás Frías jisk'a suyu** (), Putusi jach'a suyu jisk'a suyuxa, Wuliwya. Nayriri marka Putusi.

Jaqinaka: 176.922 (2001)

Arunaka:
*aymar aru: ?%
*qhichwa aru: 75,5%
*kastilla aru: 84,5%

Munisipiyunaka:
* Putusi
* Tinuipaya
* Urmiri
* Yokalla

## Uraqipa
* **[[Jawira]]naka**: Ch'aki Mayu, Jatun Mayu
* **[[Quta]]naka**:

### Qullunaka
Aymar sutinaka, qhichwa sutinaka:
Millk'i

**Millk'i** (), qachu uywanakana ñuñupata q'usmi. Ñuxñu satarakiwa. Waka millk'itxa kisuwa lurañaxa.
Ukjamarak aka milk'itx muxsa um millk'is lurasirakispawa.
Jach'a titi

**Jach'a titi** (), ñuñuri, aycha manq'iri jach'a sallqa uywa, ch'umphi q'illuru ch'iyarampi allqantata t'awrani, junt'u tuqina sarnaqri uywa.
Araxa Lipis jisk'a suyu

**Araxa Lipis jisk'a suyu** (), Putusi jach'a suyu jisk'a suyuxa, Wuliwya. Nayriri marka Kulcha "K".

Jaqinaka: 10.460 (2001)

Arunaka:
*aymar aru: ?%
*qhichwa aru: 89%
*kastilla aru: 89%

Munisipiyunaka:
* Kulcha "K"
* San Pidru di Qimis
Qhiya

**Qhiya** (), uywa t'awraru uñtasiri, kunaymana isi lurañataki maya kasta alina panqarapa. Nayra parakasa markana utjiri achachilanakaxa isinakapxa qhiyata sawt'apxiritayna.
Q'awa wanu

**Q'awa wanu** (), jaya pacha uywanakana taksuta wanu. 

Q'awa wanuxa puruma uraqiru ch'uqi satañatakiwa walixa.

**Thaxa**, iwijana, qawrana, allpaqana jamapa.
Yatiya apiri

**Yatiya apiri** (), maya markata yaqha markaru qillqata yatiya, jani ukaxa aru yatiya apiri jaqi. Tawantinsuyu pacha markanxa chaskinakawa inkanakana aru yatiyanakapa pusi suypacharu apiritayna.
Yatichawini jawari

**Yatichawini jawari** (), yatichawini jawarinxa yatichawipaxa maya iwxawa, janiwa aliqa jawarikikiti. Yatichawini jawarixa wali lup'iñataki amuyañataki sartañataki qillqataniwa.

]
Alizée

**Alizée Jacotey**, warmi (* 1984 mara 21 uru Thaya phaxsin yuritayna - ),  jacha marka q'uchu arsuyaña, jaylliña, qhachwaña.

## Diskunaka
* *Gourmandises*, 2000
* *Mes Courants Électriques*, 2003
* *Alizée En Concert*, 2004
* *Psychédélices*, 2007 

## Aruskipäwi
* Yäpa (Phransiya)

## Juk'amp Jach'aq'achxat yatiyäwinaka
* Alizée-Officiel Official Site
* YouTube Moi, Alizée
* Q'uchu Amélie M'a Dit
Inlish aru

**Inlish aru** (**English Language sata, arsuta /ˈɪŋɡlɪʃ/**); Iwrupa aru, xeramanu aru, anglosajonan arupawa. Uka arusti 67 paisenakan oficialjam aru parlasiwa. Ukhamasti uka arusti sintipuniw aruskipiri utji, 1000 waranqa waranqa jaqenaka inlish aruskipiri aka uraqin utji.

Inlish aru nayra anglosajoan Inlaterra reinonakan qalltuwa, ukat Inlaterran patjan kaukins Escosia kama puritaynawa, ukasti ukankama Northumbria Reinopa utjana, khä XII maran pacha.

## Paisenakan kaukins Inlish aru parlasi
* Inlisuyu
* EE.UU.
* Australla
* Machaqa Sesuyu
* Nixerya
* Kanada
* Ispirantu aru
Bolivianos, el hado propicio

**Bolivianos, el hado propicio**, Wuliwya yarawi nasyunal.

* Jach'atata: José Ignacio de Sanjinés, Leopoldo Benedetto Vincenti.

## Arunaka [[aymar aru]]

:*Phuq'asiwa.<br />
:*Uraqisax qhispiyataw, 
:*pakuñas, mit'añas tukusitaw.<br />
:*Nayrapachha
:*Jichast mä chuymak saskakiwa<br />
:*muxsa mayacht'ir q'uchuwina.

**Taq'itaki** (**coro**)

:*Qullasuyu jach'a sutipa,<br />
:*qhapax suma k'axañapa imañani.
:*Sutiparu wastat surañani,<br />
:*¡Jiwañan janirkuch t'aq'iskasin!
:*¡Jiwañan janirkuch t'aq'iskasin!<br />
:*¡Jiwañan janirkuch t'aq'iskasin!

## Arunaka [[kastilla aru]]

**I**
:*Bolivianos: el hado propicio
:*coronó nuestros votos y anhelo;
:*es ya libre, ya libre este suelo,
:*ya cesó su servil condición.
:*Al estruendo marcial que ayer fuera
:*y al clamor de la guerra horroroso
:*siguen hoy, en contraste armonioso,
:*dulces himnos de paz y de unión. (BIS)
**Coro**
:*De la patria el alto nombre
:*en glorioso esplendor conservemos
:*y en sus aras de nuevo juremos
:*¡Morir antes que esclavos vivir!

## Enlaces
* Isch'ukiña
Wilisi

**Wilisi**xa (, ) Awya Yalana mä jach'a markawa.
* Wilisi nayriri marka: Wilmupan.

## Markanaka
* Wilisi marka
* Wilmupan
Chhiqa

**Chhiqa** (), jamach'i kastanakana, sapa maya ch'illäxapankiri phuyuni chiqapa, pachnama jalañapatakiwa.
Jasi

**Jasi** (), janchina sujutapawa, janchiruxa yaqhipa yänakaxa janiwa wali purkiti, jani ukaxa mich'isiri laq'unakawa janchiru pisiki mich'inti ukata janchixa wali sujusi, ukawa jasi sataxa.
Jaruchi

**Jaruchi** (), maysaru katuñani yä, uma qichiñataki, umañataki. Nayra pachanxa, aymara achachilanakaxa, uma, k'usa qiruta umapxiritayna. Jaruchixa uma asnaqañatakiwa.
Jarphi

**Jarphi** (), warminakana nayraxa pullirapa paypacha amparampi jantasa pullira chinjaru kathapiyatawa, jani ukaxa pullirxa amparampi katxasitawa. Jarphiruxa ch'uqi, jawasa, siwara apapxi.
Jawari

**Jawari** (), arsusisa nayra pacha utjawinakxata yatiyaña. Chiqapa utjatxata qillqata, jani ukaxa, p'iqita apsusa qillqata.
Jawasa

**Jawasa** (), marata mara achuqiri ali; achupaxa luquta manqhana achuqixa. Jawasa achuxa, jamp'susina, mut'susina manq'apxi.
Ch'uwankira

**Ch'uwankira** (), jach'anaka kayuni, jach'a k'umu chhuruni, qutana utjasiri sallqa uywa. Ch'iyara ch'uwankiraxa Titiqaqa qutana utjixa.

**Ch'uwamkhira**x juqhu pampanakax jilpachax utji. Juqhun utjir laq'una pallisi, ukatx tama tamaw sarnaqapxi. Kunawrasatix samart'apx ukjax ch'ulla kayutak sayapxi.
Jach'a suyu

**Jach'a suyu** (), Pirü markana maya chiqa jaljatapa, jach'a t'aqa uraqi, maya suyu.

*Wuliwya jach'a suyunaka
*Piruw jach'a suyunaka
Jach'a tupu

**Jach'a tupu** (), awtuna sarnaqaña thaki. Llust'a lluch'intata thaki. Jaqinakana, awtuna saraña jach'a thaki. 

**Thaki** (), maya chiqata yaqha chiqkama saraña jisk'a tupu.
Jakaña

: *[[Jakaña (anatumiya)]] ()*

**Jakaña, jakawi** (), aka pacha uñjasa, amuyasa utjaña. Jaqina, uywana, alina, quqana yuritapata jiwañapkama pachapa.
Jayu

**Jayu** (), jani jakañani, jayu quchana utjiri, thuru janq'u qulunaka, lakaru puri ukaxa qhatiri, jijiyiri. Aymara jaqinakaxa manq'aru uskuñatakiwa apnaqapxi.

Table salt with salt shaker V1.jpg|Jayu
Piles of Salt Salar de Uyuni Bolivia Luca Galuzzi 2006 a.jpg|Jayu Uyuni jayu quta
Fundacion Valle Salado511.JPG|Evaporation pans in the Salt Valley of Añana, Spain]]
Jakhuña

**Jakhuña** (), amparampi apnaqaña, jakhthapiñataki, jakhuqañataki, miratayañataki, lakiñataki lurata yä.
Jaljayaña

**Jaljayaña** (), maya sapata, kucha kucha khuchunuqaña, q'llunuqaña, phachjaña, t'aqjaña, wikhjaña.

* Lakiri (*divisor*), maya jakhuna apjiri jakhupa.
* Lakita (*cuociente*), maya jaljtayata jakhu.
* Lakiyasiri (*dividendo*), aljtayasiri maya jakhu.
Jamp'atu

**Jamp'atu**x (), jisk'a uri [uywa]wa. Jaanchipax qhachqa, ukat p'allall p'iqin ukhamawa.Jikhan patxapanx yanqhachir [umawutji. 
## Jamp'atun manq'apa
Ukalaq'ux jilpachax chhichhirankha, kusikusi, ukat yaqha jisk'a laq'unak manq'asawa sapa uru lasknaqi. maysatuqit jallu pachan arumanakaw jila qala manqhinakat mistusin laskhnaqaraki.
## Usuchjat jamp'atu
Jamp'aturux janiw amparampisa, kayumpis kuna kasta yämpis usuchjañati. ukham janchipan usuchrantatax khitïy usuchjch ukaruw jisk'a qulunak quluriri. Sintipach usuchjasax mäkiw jan usuntaskañatak jiwayxaña.
Jaqichasiña

**Jaqichasiña** (), chachampi warmimpi panichasiña. Panichasxatatxa wakisiri jaqiru uñjataxiwa. Jaqichasiñanxa panichasiriruxa apxata churapxi. Panichasiñaxa, jach'a tamaru mantañawa, jaqichasiñawa, uksa aksa uñtasa, taqi jaqi masisaru jisk'ata jach'aru yäqañawa. Jaya jakañaru mantañawa. Chhijnuqasiñawa.
Jararankha

**Jararankha** (), sallqa jisk'a uywa. Laq'unaka manq'asawa sarnaqi. Jararankhaxa qulluna qalanaka manqhana utji.
Jama

**Jama** (), janchi manqhana, jani manq'a kamanana katuqatanaka, anqaru jamañnama mistsuri jach'a yaq'a. Uwijana, qawrana, allpaqana jamapaxa wanuruwa tuku.

* Q'awa wanu
Jamaña

**Jamaña** (), manq'aña kamanana tukuwipa uknamawa yaq'aka anqaru mistuni. Jamañaxa manq'aña kamanana tukuwipawa.
Jiphilla jaqukipata

**Jiphilla jaqukipata** (), wijwillata jutiri wich'u usu. Uka usunxa yaq'axa sapa kuti umjama walja walja chhixusini. Puraka usu. Ch'imi laq'unakawa purakaru mantasina jani waltayawi wich'u apxatiri.
Jisk'a laq'u

**Jisk'a laq'u** (), nayrampi jani uñjaña ali kasta laq'unaka, yaqhipa jisk'a laq'unakaxa usuntayiriwa, yaqhipaxa waliñataki yanapt'arakiwa.
Jisk'a t'aqa suyu

**Jisk'a t'aqa suyu** (), Pirüwa markaxa jach'a suyunakaru jaljatawa, jach'a suyunakarakiwa jisk'a suyuru jaljata, jisk'a suyurakiwa jisk'a t'aqa suyuru jaljti. Ukaruwa ukhama sataxa.
Che Guevara

**Che Guevara**, **Ernesto Guevara** (Rusariuw, Arxintina 1928 mara 14 uru Juyphi phaxsin yuritayna - Wuliwya, 1967 mara 9 uru Taypi sata phaxsin yuriwi),  - jacha marka]] midiku, anakithiri amtawi jaqi Amerika Latinu.

## Aruskipäwi
* Fidel Castro
## Juk'amp Jach'aq'achxat yatiyäwinaka
Katalan

]

**Catalão**, Wrasil jisk'a marka.

* Ekka: 3.777,8 km²
* Jaqinaka: 98 737 (2015)
* T'iqisqa kay: 26,14 hab./km²

## Hawa t'inkikuna

*http://www.catalao.go.gov.br 
*http://www.guiacatalao.com.br


Image:Museu Catalão 2.jpg
Image:Patio Mitsubishi.jpg
Image:Catalão2.JPG
Image:Represa Monsenhor Souza 1.jpg
Image:Represa Catalão 1.JPG
Image:Igreja Dom Bosco.jpg
Image:Lazer em Catalão.jpg
Image:Represa Monsenhor Souza 2.jpg
Juku

**Juku** (), aruma jalnaqiri jamach'i, p'iqipanxa jinchjama jilsuta chhiqani, wali ari jinchuni; arumanaka jachi ukaxa watiqa jachi sapxiwa. Jukuna jinchupaxa wali ariwa.
Jiwra

**Jiwra** (), suni tuqina marata mara yapuchata ali, achupaxa puyana jisk'a qulunakawa. Jiwra achutxa, p'isqi, k'ispiña, thaxti yaqha manq'anaka phayapxi. Llaqaparaki ch'iwa sutini, ukatxa ch'iwa phuti, ch'iwa kaltu phayapxi. Achupatxa k'usa wallaqiyapxi. Jiwra allpixa janchisatakixa wali khusawa.

## Photonaka


Imagen:Reismelde.jpg
imagen:500g bag of quinoa.jpeg
Imagen:Quinoa.jpg
Imagen:Quinoa-cornflakes.jpg
File:Chenopodium quinoa -red faro- MHNT.BOT.2007.43.66.jpg|Chenopodium quinoa -red faro- - Museum specimen
Jucha

**Jucha** (), tatituna arupa p'akintaña.

Interpretación de un posible castigo renegado comtemplado en una anarquía Marxista, cuyos objetivos claros no se encuentran descritos completamente en el capitalismo utópico de Carl Marx.

Jani chiqapa, jani aylluna amtawinakaparjama, jani Pirüwa markana kamachinakaparjama sarnaqaña.
Jurma usu

**Jurma usu, pisti** (), nasa manqhata jurmaxa wali aywiri, jani ukaxa wañkatiri, walja jurma nasaru lluphantiri. Thayana thayjata samaqiña usu.
Jusi

**Jusi** (), k'ullu katuñani, uka katuñatxa p'allalla k'umu jiruwa saraqi, p'allalla - k'umu jiruna manqhapaxa ari lakanakaniwa.
Juyphi

**Juyphi**, thaya pacha. Uka pachaxa, uraqixa sinti thayapti, umaxa luxunti, thayaxa uma chhullunkt'ayi.
Juyphi tuqi suyu

**Juyphi tuqi suyu** (, ), pata pampata khunu qullukama thaya suyuwa; janiwa juyraxa achkiti; jichhu, t'ula, chakaña, yaqha jisk'a alinakakiwa utji, allpachu kasta yaqha jisk'a uywanakakiwa sarnaqi.
Breinigerberg

**Breinigerberg** marka Alimaña. Nordrhein-Westfalen suyu marka.

Ekka: 4 km²

Jaqinaka: 971 (31.12.2005)

## Net
* Breinigerberg
* Breinig + Breinigerberg
Apilla

**Apilla** (), jisk'a alini, uraqi manqhana jisk'a wiskhalla nayra nayrani achuqiri achu. Kunaymana samini, sutini apillanakawa utji. Thayatuqi suyunakanwa achu. K'asu apillaxa wali muxsawa. 

****Kaya***, juyphina juyphsuta apilla. Kaya phuti ch'arkimpiwa manq't'apxi.
Kayu takt'a

**Kayu takt'a** (), nayra achachilanakana uraqi tupuñapawa. Jawasaxa niya maya kayu takt'arkama satañawa.
Kallachi

**Kallachi** (), qhiwi ch'akampi lankhu ampara ch'akampi katuta jikhaninkiri pallalla ch'akawa. Kallachi ch'akaxa jikhani tarkuwjankiwa.
Kiswara

**Kiswara** (, ), tunqu q'illu panqarani k'ita ayru. Kiswara qulla umawa k'aja usutaki walixa,pallmu colli.

## Kastanaka
* *Buddleja hypoleuca*
* *Buddleja globosa*
* *Buddleja montana*
* *Buddleja incana (= B. longifolia)* - Jach'a kiswara
* *Buddleja diffusa*
* *Buddleja occidentalis*
* *Buddleja americana*
* *Buddleja coriacea*
Kitjata arunaka

**Kitjata arunaka** (), k'anata arunaka. Alaxa tuqiri, aynacha tuqiri, kupi tuqiri ch'iqa tuqiri kitjata arunaka.

Aynacha tuqiru, alaxa tuqiru, kupi tuqiru, ch'iqa tiqiru ullaña kittata arunaka. Kitjata arunaka satarakiwa.
Kitula

**Kitula** (), suni thaya tuqina jakasiri sallqa jisk'a khullkhutiya jamach'ï. Kitulaxa k'ita jiwranakakwa suni tuqina manq'asixa.
Khirkhi khiwiña (uywa)

**Khirkhi khiwiña** (), thuru jikhanini, kuru ñik'utani, junt'u suyu tuqina utjasiri uri uywa. Khirkhixa añuthaya nasapjama nasani uywawa.
Khirkhi khiwiña (jaylliphust'a)

**Khirkhi khiwiña, charanku** (), warurt'añataki thuqt'añataki rixt'añataki jat't'aña yäwa. Khirkhitxa q'axiluwa thuqt'añaxa.
## Khirkhin ikitapa
Khayanx ururmarkanx mä khirkhinchitux ikiwayxatayna ukatsti jupax sum ikipanx charanguitukiw jupax sartawayasitayna uka laykux charanguitux jiwasanakarux jachayistu ukhamarax kuchiyistu ukhamarak lup’iyistu ukhamarak kunayman jallyawipanx jiwasanakarux  luraspawa. 
## Kunjams Uñstanitayna
Nayra pachanx Put’uxi Markan, quri laykut, kuynayman  jaqinak kastanakax yaqha mark purinpxänwa, ukhamarakix  jach’a musikunaka, jach’a lunthathanaka kunayman jaqinak purinpxänwa. Put’uxi markanx walja phunchawix lurapxäna, vihuela mä ispañul  instrumentumpiw thuqupxäna. Put’uxi jaqinanakax vihuela kipkak, mä isk’a charngüitux lurapxäna, aka isk’a charangüitux janiw kusänwa, ukhamak walja maranakat jach’a musikunakamp uka charangux sum tukutayna (Ernesto Cavour A., 2008:9) maysatuqit (Chalena Vásquez,2007) Peru markat jupax sixa, aka charangux awyi ayala yuri, ispañul purinx, uka pachanx aka isk’a charangux unstatayna,ukhamarak walja instrumentux ispañulamp purinxána, guitarra, violín, arpa, bandurria vihuela, kunayma intrumitumpi. Maysa amuyump (José Sotelo, 2009) jupax akham amuyi, Perú boliviampix mä jach’a  ch’axwañ utji,  janiw yatanwa kujam yuri aka charangux jan ukasti aka instrumentux taqpach americankiwa.
Khuchi

(Pig), ñuñuri kasta uta uywa, jach'a p'iqini, jisk'a nayrani, warkuqata jinchuni, thuru nasani ukampi uraqi t'inqiri, kuru t'awrani. Khuchixa jach'a jinchu liwinakaniwa.
Kurmi

**Kurmi** (), jallu apjta, sulla jalluna, pachana paqallqu kasta samani jawirxaru, jani ukaxa qutxaru muyuntata uñasiri.

Janiwa kurmiruxa amparaxa luqch'ukiñati; silluwa ñusaqasiri sapxiwa.
Iwrupa khullu

**Iwrupa khullu** (), p'isaqaru uñtasita jisk'pacha suni tuqina utjiri uri uywa. Khulluna k'awnapaxa aski manq'awa.
K'anchila

**K'anchila** (), kunaymana kasta k'achachañaka. Sanjwana uruxa iwijanakaruxa kunaymana samiri ch'ankhanakampi, k'anchilanakampiwa jinchupata chimpt'añaxa.
Istadus Unidus

**Maymacanta Amirika Markanaka** jan ukax **Istadus Unidus di Amirika**xa ( - USA) Anle, americanmä aha'jach'markawa. Myaisosata, ukaddaisasti 48  istadunakat Washingtonokabcome, DCmpi  inoqatawa, mayach'tata. Istadus Unidus di Amarika IUA sañani, IUA alaxan Kanadampi qortani, aynachan Mïxikumpi qorpaniraki ukat ukhamaraki Pacifikutamarqota Altlantiku Lamarqota uka taypinkiwa.
* Istadus Unidus nayriri marka: Washington DColorOS.

## Suyunaka
*  Alabama
*  Alaska
*  Arizona
*  Arkansas
*  California
*  North Carolina 
*  Southnre Carolina 
*  Colorado
*  Connecticut
*  North takuppwappiicationta 
*  Southakota 
*  Delaware
*  Florida
*  Georgia
*  Hawaii 
*  Idaho
*  Illinois
*  Indiana
*  Iowa
*  Kansas
*  Kentuckay
*  Louisiana 
*  MainewatokoratBAAK
*  Marylandgendang
*  Massachusetts
*  Milegan 
*  Minnesota
*  Mississippi 
*  Missouri 
*  Montana
*  Nebraska
*  Nevada
*  New Jersey 
*  New York 
*  New Hampshire 
*  New Mïsiku 
*  Ohio
*  Oklahoma
*  Oregon 
*  Penssylvania 
*  Rhode Island
*  Tennessee
*  TexaddallanguagenonOS
*  Utaha
*  Vermont
*  Virginia
*  West Virginia 
*  Washingentaiwanditonommobilegendaeg
*  Wisconsin
*  Wyomingendang

## Irpirinaka

## Wali uñt'at chiqanaka

* [U.S. Census Bureau [2007]]


Image:US Capitol west side.JPG
Image:0326New York City Statue of Liberty.JPG
Image:Golden Gate Bridge Clear.JPG
Image:Apollo 15 flag, rover, LM, Irwin cropped.jpg
K'allalla

**K'allalla**x (*kastill arunxa: loro andino*) jisk'a ch'uxña jamach'iwa, ukatx pata suni tuqinakanx juyphi pachaw uñstaraki. Aka kast jamach'inakax qutu qutuw sarnaqapxi. Ukatx **khunu**ñatakiw sarnaqaraki, *chhull chhull chhull* sas arsusina. Ukampis siwar kallchanakaru ukjamarak juyra, jawas kallchanakaruw muyuntañ yatipxi.
K'ayra

**K'ayra** (), umana jakiri jamp'atu kasta sallqa laq'u. Aka k'ayrax uma jawiranakan quta lakanakxanakan uma qhich'anakan jakiriwa. 

Manq'apa

K'ayrax sillq'unaka, chhichhillankhanak manq'iriwa.
K'ilik'ili

**K'ilik'ili** (), aycha manq'iri alaxpachnama jaliri jisk'a paka. Yaqhipa jaqinakatakixa k'ilik'ilina jalakipatapaxa ancha khusawa.
K'iwcha

**K'iwcha** (), ch'illkata saraqata ch'iyara wilaru uñtata p'axla aycha. K'iwachu satarakiwa. K'iwcha usuchjata jaqixa k'atakiwa jiwawayxiri.
K'iyaña

**K'iyaña, piqaña, qhuna** (), llusk'a qalata ch'ixuta, jallpa wayk'a k'iyaña yäwa. Wayk'a k'iyañaxa ch'ila qalata luratawa. Llusk'a qala ch'ixuta, waña juyrana qhatita achunakapa yaqha waña juyranaka ñut'uptayañataki.

**Kiyaña**x muxsa ukatx jaxu manq'añakat ñut'ur tukuyañataki aski. Yaqhipawjanakanx **waykïña** sat sutimp uñt'atarakiwa.
**Piqaña**x jach'a qalanakat ch'ixutawa, ukax siwar janp'i, jawas jamp'i, tunqu jamp'i ukatx juk'ampinak piqañatakiwa. Ukatx ñut'u tukuyañatakiwa.
**Qhuna**x yaqha qalat ch'ixut yärakiwa, wali waksikiri ukjamas jampi't juyrakax ñut'ut  tukuyañatakiw wali wakiskiri.
K'uchu

**K'uchu** ichana **churu** , (),  paya qawaya jakisiwi manqha tuqi chiqa.

"Kuchu " ; 

"K'uchu "  (Q'eswa aru)

* *K'ullk'u churu*  ()
* *Qhanqha churu*   ()
* *Chiqpa churu*    ()

## Phuju

## Uñt'awi
K'usillu

**K'usillu** (), junt'una jakiri sallqa uywa, janchipaxa t'awarani, amparapa kayupa phisqa luk'anani, luk'ananakapampi katusirinaka, alinakana achupa manq'iri, quqanakana sarnaqiri. K'usillunakaxa Puno junt'u suyuna utji.
Laka

**Laka** (), jaqinsa uywansa p'iqinkiri, manq'aña kamana. Lakaxa manq’aña kamananxa wali wakisiri chiqapawa.
Lamara

**Lamara** (), lamaraxa uraqita juk'ampi sinti jach'awa, umapaxa jayu k'arawa. Lamaranxa kunaymana jisk'a jach'a challwanakawa utjixa.
Lamara junt'u tuqi suyu

**Lamara junt'u tuqi suyu** (), jach'a lamara tuqi junt'u uraqinaka. Lima jach'a markaxa lamara junt'u tuqi
suyunkiwa.
Lapisa

**Lapisa** (), qhuru lawampi k'illimampi qillqañataki lurata wiskhalla yä. Lapisaxa qillqañatakiwa walixa.
Laphi

**Laphi** (), alinakana ch'uxña p'allalla chiqapa. Alinakaxa uknamawa samapxi, ukhamaraki jani wakisiri jaquwachi. Apilla laphixa jisk'anaka t'awranakaniwa.

Rixiñataki, qillqañataki, samichañataki yä.
Laq'u

**Laq'u**, uraqi manqhana achunaka manq'asa jakiri. Tikuchi laq'uxa ch'uqi tununaka q'ala tinkirayiri.

## Laq'unaka
* muchi
* sillq'u
* tikuna
* tunqu tunqu
* t'alpha laq'u
Uetersen

53° 41' 14" N 09° 40' 09" E

**Uetersen** (ˈyːtɐzən) marka Alimaña. Schleswig-Holstein suyu marka.

## Nayra sarnaqawi

## Uraqita
Ekka: 11,43 km²

Jaqinaka: 18 101 (31 Jallu qallta phaxsi 2015)

## Juk'amp Jach'aq'achxat yatiyäwinaka

* Uetersen
Lawa

**Lawa, phayaña** (), quqanakana thuru chiqapa, layminakaru, laphinakaru katxasiri. Phayañataki
waka phuru, qawra thaxa, quqa waña k'ullu.

Phat'suta quqata alita pisi thuru chiqa, p'aksutawa phayañataki.
Mallq'a

**Mallq'a** (), manq'a kamanana maya chiqapa, phusa k’apa laxrampi tunqurimpi taypinki, alaya nayraqata kunkankiwa. Manq'axa lakata mantasaxa mallq'anawa phatankaru purixa.
Mamani

**Mamani** (), niya pakaru, jani ukaxa k'ilik'iliru uñtasita alaxpachnama jaliri jach'a jamach'i. Mamanixa wallpa chhiwlinaka thaqirixa.
Mich'i

**Mich'i** (), purappacha k'umu lawa, qawayaru maya wayt'asiri ch'ankhampi chinuntata, uknama maya juch'usa ari lawa q'axcht'añalaki. Junt'u tuqi suyu jaqinakaxa mich'inakampiwa ñanqha uywanakata jark'aqasipxixa.
Mulli

**Mulli** (), jisk'a quqa. Panqaratapaxa achu sataña pacha yatiri. Llaqanakapampixa ch'aka t'ixi usu qullasipxi. Mulli quqaxa wali suma panqaratawa; yapuxa khusaniwa.
Mataxi

**Mataxi** (), lamara jamach'inakana, chawlla ch'akanaka q'awa wanu. Mataxixa wali yapu achunaka achuyixa.
Mathapiña

**Mathapiña, tantachasiwi** (), maya chiqaru sarthapisina amtawinaka amuyuña. Jaqinakana amuyunaka amtañataki mathapiwi.
Muntaña tuqi suyu

**Muntaña tuqi suyu** (), walja kunaymana quqanakani, sallqa uywanakani junt'u tuqi suyu. Muntaña tuqi suyunxa puquta, piña, naranja yaqha achunakawa achuxa.
Mutüwi

**Mutüwi** (), t'aqisiña chiqa, lutiru jaquntata phuqaña ñanqha uta. Nayra maranakaxa misti q'aranakaxa ayllu jaqinakaruxa akatjama lutintasina mutüwi utaruwa jiwañapkama llawintayiritayna.
Nayra

**Nayra** (), uñjañ janchiwa, ajanuwjankiwa. Pä nayraw taqi jaqinx utji. Nayrax chhiphuniwa. Uywanakas nayranirakikiwa.
Ñanqha

**Ñanqha** (), jani wali. Masiparu jani wali luriri, jani waliru uñtayiri. Uka kikiparaki, ñanqha ajayu uñt'atarakiwa.
Ñiq'i

**Ñiq'i** (), jallu umana siniyjat laq'a, jan ukax umamp wakichat laq'a. Yaqhipawjanakanx qhusu arump uñt'atarakiwa.
Ñut'u ch'alla

**Ñut'u ch'alla** (), thuru qalarara ch'allata susuta ch'alla. Ñut'u ch'allaxa uta pirqanaka lluch'iñatakiwa walixa.
Pacha

**Pacha** (), Lamaranppacha uraqimppacha jakawisa muyu uraqi. Aka pachanxa jach'a lamaranakawa uraqita sipanxa jilaxa.
Pachjata

**Pachjata** (), maya pachjtawina jalanuqtiri jakhu. Maya pachjtawinxa alaxa tuqinkiri jakhu.

\frac{3}{5} - 3 pachjata.
Pachjiri

**Pachjiri** (), Maya pachjtana, jalanuqtayiri jakhu. Maya pachjtawinx aynacha tuqinkiri jakhu.

\frac{3}{5}   - 5 pachjiri.
Paka

**Paka** (), alaxa pacha thaynama jaliri, aycha manq'ani jach'a jamach'iwa, *(Zool. mf. Cientifico suti: Red-backed Hawk, tama: Buteo polyosoma)*. 

### Janchipa
Kimsa chhiy jila jamch'iwa, qachu pakax juk'amp jach'awa urqutsipanxa. Chhuruñapax ch'iyart'at k'umu chhuruñawa, sillunakapax thuru axsarkayanakawa, phisitun sillupxam k'umuratanakawa. Chhiqapax wali jach'anakawa, jach'a wich'inkhaniwa, qaqaw jikhanipas phuyunakapasa.

### Qamäwipa

Jach'a sillunakan jisk'a jamach'inakar waythapir jamach'iwa. Arumanakaw juk'ampis sarnaqañ yatipxi, ukhamarak wali ch'amaniwa, wali ari nayranipuniwa. Juk'ampis jach'a waranqh manqhanakan qamasipxi, janiw jaqix uñjkaspati.

### Manq'apa
Pakax chhiwli qallunak sillupamp waytasax manq'antaskakiwa. Ukhamarak chhuyu chichix wali sumapuniw aka jamach'inakatakixa. Janiw jiwat uywanak munkiti. Achakunakx katukipuniwa. 

### Tapapa

Tapapx warankh jach'a axsarkay manqhanakaruw tapachapxi, tapapax wichhut jisk'a lawanakat lurt'atawa. Juk'ampis qarqa manqhanakaruw k'awnantañ yatipxi. 

### K'awnapa
Pä k'awn k'awnapxi, uka k'awnapax janq'uwa, ukhamarak chupik ch'ixinakaniwa.

### Yatiyäwipa

### Qilqatanaka
Paqupaqu

**Paqupaqu** (), ch'umphi niya q'illuru uñtata samiri. Quri ñik'uta, inti qhanaparu uñtata kasta ñik'uta.

## Uñt'awi naka
Patakachata

**Patakachata** (), tunka kuti tunkachatanaka. Patakanaka satarakiwa. Maya patakachataxa tunka tunkachatawa.
Panqara phaxsi

**Panqara phaxsi** (), thaya suyu tuqina jallu phaxsinakapa. Panqara phaxsi tukuyanxa yaqhipa yapuchata alinakaxa achuqxiwa.
Pichaña

**Pichaña** (), ch'illiwata lurata, q'añunaka apthapiña yä. Pichañaxa ch'illiwata juch'usa phalampi lurañawa.
Mukiwa

**Mukiwa** (), Piruw marka, nayriri marka Mukiwa jach'a suyu.

## Nayra sarnaqäwi
1541 mara 4 uru Thaya phaxsin.

## Uraqipa

17°12′0″S 70°55′60″O

Jaqinaka: 146 480

## Irpirinaka
Kuraka: Abraham Alejandro Cárdenas Romero (2019-2022) 

## Aruskipäwi
* Ilu

## Juk'amp Jach'aq'achxat yatiyäwinaka

* Mukiwan Municipalidad'na
Piyampiya usu

**Piyampiya usu** (), ñanqha katusiri usu. Wawanakaruxa laxraru, kurppacharu janq'u jisk'a umani qulunakawa aywsti. Piyampiya usuxa ayrampu uma umasina qullasiñaxa.
Pukara

**Pukara** (), jach'a qalanakampi lawkata pirqata chiqawa.

Jach'a sayt'u munañani qullunaka, jaqinakana yupaychäwi irama qullu.
Taqna

**Taqna** , (, qhichwa aru: Taqna), Piruw marka, nayriri marka Taqna jach'a suyu.

1540 Chichu phaxsi 22 

18°3′20″S 70°14′54″O

Jaqinaka: 340 000

**Taqna eSolutions**
Taqna eSolutions AB es una empresa de Tecnologia diferente. En Taqna eSolutions AB ofrecemos soluciones de negocio a compañías emprendedoras que buscan lo mejor de dos mundos: soluciones tan enfocadas al negocio como las que ofrecen los proveedores pequeños, respaldadas por una compañía con la estabilidad financiera y escala global de los gigantes de software empresarial en el mercado. En Taqna eSolutions AB hasta ahora, esta combinación sencillamente no estaba disponible. La razón por la que se fundó Taqna eSolutions AB fue justamente para llenar ese espacio en el mercado, y nuestra estrategia está funcionando. En el pasado periodo fiscal, 600 de los clientes nuevos seleccionaron a Taqna sobre nuestra competencia.
mayor informacion: https://web.archive.org/web/20140109051404/http://taqna.com/

## Links

* https://web.archive.org/web/20140109051404/http://taqna.com/
* www.munitacna.gob.pe
* Taqna jach'a suyu
Pullu

**Pullu, putuku** (), t'uyu tikaru uñtata, mayïri qawayapaxa qhanqha, tukuyaraki jisk'a k'uchu. Jakhuñanxa ukhama sutiniwa. Tika yä. Qhanqha qawayata qalltasina maya k'ullk'u k'uchuru tukuyiri.
Puraka

**Puraka, phatanka** (), manq'a kamana chiqa, lankhu aycha wayaqa, ukaruwa lakata manq'axa mallq'nama manti.
4 (jakhuwi)

**4** ( **pusi** ) ukax jakhu, jakhüwi ukat chimpuwa . Ukax 3 ukat 5 nayrïr jakhüwi natural ukawa. Mä cuadrado jakhuwa, jisk’a semiprimo ukat compuesto jakhuwa, ukatx walja Asia.
Phanchiri

**Phanchiri** (), yapu yapuchaña qallta phaxsinaka. Phanchiri phaxsinakaxa taqi kuna achunakawa sataña phawañäxi.
Phina

**Phina** (), ch'uqi, apilla mayawjaru uchata, imata pirwa.

Phinax juyranak llmaythapisin jicchump imatawa. Uka phinanakax juyphi puriniñkamakiw anqakaspa, yaqhipanakax niya sata puriniñapkama, ukat uksarux jicchukiw arkt'xaña.
Birmingham

**Birmingham**, marka Hukllachasqa Qhapaq Suyu, Inglisuyu, nayriri marka West Midlands suyu.

Jaqinaka: 1 006 500
Phuyu

**Phuyu** (), jamach'inakana janchipa imxatiriquña yänaka. Lulina phuyupaxa k'acha qhaniri ch'uxñawa.
Phutunku

**Phutunku** (), uraqi p'ujru manqha.

**Qullu laya**, k'ullk'u jani ukaxa ansjta qullu qullu taypi. Qullu layanakanxa walja qamaqinakawa utjixa.
Pututu

**Pututu**x urqu wakan waxrapat khitutawa jaqinakaru jawsañataki.

Tantachäwinakar jawsthapiñatakix mallkukiw yäpar q’astayi Jaqinakaxa pututu phusata ist'asinxa k'atakiwa aywthapiri.

### Nayra Pacha
Nayra pachnakax inkanakax pututux amnaqapxirina, jaqinaqaru yatiyañataki.

Aka pututux, jach’a waxran wakapat lurañawa, yaqhip jaqinakax ch’urut lurapxiwa.

Nayrapachax Tupak Katarix, pututumpi wiphalampi amnaqirina jaqinakaru nayrir irpañataki.

### Yaqha Yatiyanaka
Nayrapachanakana qullasuyun (aymaranakax, inkanakax, ch’unch’unakax) akanakamp jupanakaxyatikipt’ayasipxirina:

·        Wiphalampi

·        Jiq’impi

·        Ninampi

### Jichha [[Pacha]] Yatiyanaka
Qhipha maranakanxa radio, periódico, televisión, cine, video juk´ampinakaw markachirinakar yatiyaawinak yatiyañatäkix uñstawayxi.

### Qillqatanaka
P'iqi

**P'iqi** (), jaqina uywana alax nayra tuqinkir katupawa. P'iqi tuqinkiw taqi kunasa. P'iqimpipuniwa sartatasa, manq'atasa, ukjamaraki taqi kuns lurtan, jan p'iqimpiw janiw kunas luratakaspati.
P'iqi p'akjasiña

**P'iqi p'akjasiña** (), maya sixsuta, jani ukaxa maya qillqata walja chiqanakaru jalanuqtayata. Wasitata aruptayañataki luratawa.
P'isaqa

**P'isaqa** (), Jichhu qulluna jakasiri uqi sallqa jach'a jamach'iwa, *(Zool. mf. Cientifico suti: perdix perdix, tama: tinamidae)*. *P'is p'is p'is* sasaw jalnaqapxi, ukat ukham sutini.

Aka pisaqanakasti utjiwa aka markanakana,*Brasil,Bolivia,Paraguay y Argentina.*

Aka qullasuyu markansti japxiwa suni uraqinakana.

Ukhamaraki aka p’isakanakasti jakapxiwa pámpana ukhamaraki qullunakana,qulluna jilpacha jak’asi.

P’isaqanakasti tuytiwa sasa p’is p’is p’issssssssss, ukata sutipaxa p’isaqa sata.

Aka p´isaqanakasti   suni uraqina jakasipxi. P´isaqasti jakaspawa 3500 a 4800 m s.n.m.

Ukhamaraki aka p´isaqanakasti urqu qachunakampixa samipasti kikipakiwa.

### '''P’isaqanakana taqpacha jakawipa'''

#### '''Jakawipa'''
P’isaqanakaxa jakasipxiwa wichhu,t’ula taypinanakana, ukhamaraki qullunakana  jakasipxi.

##### Janchipa

Kimsa chhiy jamach'iwa, nas wallpar uñtatawa, jan aliqt'ir jamach'iwa. Phuyunakapax ch'umphi qaqawa, kawkirus jank'akirakiw uka phuyunakapampix chhaqhantaspa. 

##### Qamäwipa

Ch'illiw ch'illiw taypinakanpun jakasipxi. Mä pay kimsaw sarnaqapxi. Chhiwchinipk ukapachanakax mä suxta paqallq chhiwchinak ananaqapxi.

#### Manq'apa
Juyra achunak manq'asi.

#### Tapapa
Pamparukiw tapachasi, tapapanx phuyunak ch'illiw t'unanak tapachsu. 

##### K'awnapa

P'isaqax *tunka payan k'anwaspha*. P'isaqax qullunakaruw k'anwi.K'anwapax t'ixisiñarakiwa. Ukatx q'ullu k'anwas utjarakiwa, ukax janiw t'ixisxaphati. 

K’awnapaxa wila saminiwa. 

##### Chichipa
Chichipas k'awnapas manq'añawa, ukhamarus wali sumapuniw chichipaxa

##### ''' Ask’arañxata-asxarañxata'''
Aka p’isaqanakasti wali urinakawa, wichhu t’aypinakana jak’asipxi. Ukhamaraki uka wichhu taypinakaru imantasipxi.

##### '''Sarnakawipa'''
P’isaqanakasti sarnakaspawa ukhamaraki tuytaspawa.

##### '''Samaratapata'''
P’isaqanakasti samarapxiwa ukhamaraki ikipxiwa uraqina.

##### '''Jarisiñapata'''
P’isaqanakaxa jarisipxiwa umanpi,lak’ampi, ukhamaraki lupimpi.

##### '''P’isaqanakana manq’apa'''
P’isaqanakaxa manq’apxiwa jatha siwaranaka ukhamaraki sillqumaka manq’apxi.

##### '''T’uquntäñxata ukhamaraki mirantañxata'''
P’isaqanakasti t’uquntaspawa pä tunka kimsani urunaka.

Ukhamaraki k’awnapasti wilnakawa.

##### '''Mirantaña pacha'''
Aka suni uraqinakana p’isakanaxa,mirantaña pachapaxa qalltiwa sata phaxsina llamayu ukha pachaqama.

##### '''Janchiru p’uquntayirinaka'''
Aka p’isaqanakansti aychapaxa suma chamanchirinakaniwa.

*Potasio,magnesio,fosforo, selenio, hierro* yakhanpinaka.
Qañiwa

**Qañiwa** (, ), jiwra kasta manq'a, luruk'apaxa jiwrata sinpaxa jisk'anakakiwa. Qañiwa akuxa wali ch'ama churasixa.
Qarachi

:**''[[Qarachi challwa]]** uñjaña*

*'Qarachi''' (), janchi jinq'itatayiri usu, ukhamarusa k'ataki katusiri usu.
Qillqa

**Qillqa** (), maya kunxatsa qillqata. Ukhama nayra achachilanaxa sutiyapxiritayna. Maya aruptayiri sapa mayni jisk'a chimpu.

Inkanakaxa qhipu qillqa yatiripxiritayna.
Qullu laya

**Qullu laya** (), k'ullk'u jani ukaxa ansjta qullu qullu taypiwa. Ukjamarus, qullu layanakanxa walja qamaqinakawa utji.
Qhiri

**Qhiri** (), sañuta jank ukasti k'awsa ñiq'it luratawa. Ukjamarus manq’a phayañatakirakiwa. Ukjamaraki nayrapachanakatpachwa utjapunitayna.

**Qhirin** phayat manq'ax wali sumawa, janiw gas sat lata qhirinakat phayatjampunikiti. Ukampirus, qhirit ñiq'i phukhur payat manq'as janiw jank'as thayarkiti.



File:Toaster oven.jpg
File:Lehmbackofen.jpg
File:PompeiiOven.JPG
Qhuya

**Qhuya** (), uraqi manqhana qullqi, quri k'atampi yänakani chiqt'a. Nayra pachaxa Layqaqutaxa jach'a
qhuyayritaynawa.
Q'urawa

**Q'urawa** (), ch'ankhat k'anat yäwa, qala jayar khiwt'as puriyañatakiwa.

Qarwa t’arwat jani ukaj iwij t’arwat mismis qala jalayañatak k’anat yäwa, ukax uywa awatiñatak wakiskiriwa. 

Arsutanaka: Imillaxa iwija awatiri sarasa q’urawa apasipuniwa jani ukaja uywa atipmukuyasispawa.
Saphi

: *[[Saphi (aru)]] ()*

**Saphi** (), alina chiqapa, uraqi manqhankiri, uraqita alina manq'apa ch'amsuri, aliru jani timsuñapataki uraqiru katxasiri. Saphixa ali uraqiruwa katxasi.
Sayt'awi

**Sayt'awi** (), jaqinakana jani waljanakapana arsuwipa ch'axwasa ist'ayasiwipa. Yaqhipa sayt'awinxa p'iqt'irinakapaxa jiwayatawa uñjasipxi. 

Tupak Amaruna sayt'awipaxa. Qusqu markana qalltatayna.
Qusqu

**Qusqu**, **Qhusqhu** (), Piruw marka, nayriri marka Qusqu jach'a suyuna. Qhusqhux mä markawa, khaysa Qhuntisuyu uksankiwa. 

Qhusqhu markaruxa walja markanakatpun uñjirix jutapxi.

Jaqinaka: 420.137 (2014)
Siku

**Siku** (), paya ch'uqa suq'usawa, mayax arka sutini maynirak ira sutini. Suxta juch'us suq'usat ch'uqatawa; irans arkans suq'usanakapax jisk'at jach'ar ch'uqatawa; paypachatx arkaw jila jach'axa. Ukhamipanxa, walja kunayman kasta sikunakapuniw markanakans ayllunakans utji.
Sillp'i

**Sillp'i** (), achunakana, yänakana anqäxapa imiri, yaqhipanakanxa thuru qhawawa. Jawasana, alwirjana sillp'ipaxa luqutu satawa.
Sillq'u

**Sillq'u** (), siwita siwi janchin jakir kasta laq'uwa. Uraq manqhan yaqhip jaqin uywan jiphill manqhan sarnaqir laq'uwa. Sillq'ux ch'arañ uraq maqhan utji.
Sillu

**Sillu** (), pallalla k'umt'ata ch'akjama thuru, luk'anaru patäxata jark'iri. Ampara sillunakaxa khuchurañawa.
Saphi (aru)

: *[[Saphi]] ()*

**Saphi** (), aruna qallta chiqapa, ukawjawa kunatixa arunakaxa saña munki uka yatiyasi.

:**Uta** 
:**Uta**naka
:**Uta**nakaja
:**Uta**nakajataki
Saqapani katari

**Saqapani katari** (), junt'u tuqina sarnaqiri wiskhalla sallqa uywa, uraqi pampanama lluskhuri, wich'inkhapanxa suxu suxuni. Achjanti ukaxa santapnamawa jiwayiri umampi aywintayasa jiwayiri. Saqapani katarixa Punu junt'u suyuna utji.
Siwi

**Siwi** (), luk'anaru uskusiñataki jiruta lurata yä. Panichasirinakaxa kupi ampara luk'anaruwa siwi uskusupxi.
Siwiq'ara

**Siwiq'ara** (), uru sarnaqiri jisk'a sallqa jamach'i, aycha manq'iri, jisk'a p'iqini, nayrapaxa qawayapaqtuqi uñiri, sunituqina jila sarnaqi. Siwiq'araxa jisk'alla jamach'inaka katji.
Suri

**Suri** (), jamach'i kasta jakiri, uqi samiri chhiqani, t'ijuri jani jaliri jamach'i. Lik’ipampixa thayata usutaruwa qullapxi. Surixa suni suyunwa sarnaqi.
Suxu suxu

**Suxu suxu** (), latata kawchuta lurata jisk'a yä, manqhipanxa jisk'a muruq'u jirullanakawa utji, khiwt'ataxa suxu suxu sasawa ist'ayasi.
Susuña

**Susuña** (), latata lurata yä, muyu pampaxa phulurata, pampa qawayaparaki muyuntayata, jani juyra piqata, aku, jak'u williqasiñapataki.
Taru

**Taru** (), janchina kunkata amparkama chiqapa. Qullasuyu warminakaxa paypacha tarku patxaruwa q'ipi apapxi.
Tisiku

**Tisiku** (), katusiri usu, chuymaxa jisk'a jani uñjaña laq'una manq'sutawa uñjasi. Tisiku usuxa jaqiruxa ch'akakama tukuyasina jiwayiri.
Tiyi

**Tiyi** (), nayra achachilanakana utjäwi jaqhi p'iya. San Juwana arumaxa waynanaka tawaqunakaxa tiyina nina nakhayasawa qhantatipxi.
Tunqu

**Tunqu** (), chhuxllu manq'ani ali, nayra pachatpachawa achachilanakasaxa kuna kasta manq'añataki yapuchapxiritayna.

* *Tunqu jak'u*, makinana janq'u tunqu ñut'u qhunata.
Tika

**Tika** (), pirqañataki ñiq'ita lurata yä, ñiq'ita taksuta k'ullu tika lurañaru limsusina lupimpi wañt'ayata.
Punu jach'a suyu

**Punu jach'a suyu**xa () Piruwna mä jach'a suyuwa.

## Uraqipa
* Punu jach'a suyu nayriri marka: Punu.
* Jaqinaka: 1.245.508
Nayaja wali cuchis'tua hichaja part'ama aymarana aca putala auntua jumanacaruja quichactuajatania maya portal enternitanja hichaja partaujañani muntuara higuasanacata.

## Markanaka
* Illawi
* Hullaqa
* Wankani
* Chulli
* Punu

## Jisk'a suyunaka
13 jisk'a suyunaka:
* Punu
* Asankaru
* Chukuwitu
* Kallawaya
* Lampa
* Melgar
* Muhu
* Putina
* Qullaw
* San Ruman
* Sandia
* Wankani
* Yunkuyu
## Qullqinchäwi

## Aruskipäwi
* Qusqu

## Juk'amp Jach'aq'achxat yatiyäwinaka
Tupillu

**Tupillu** (), Suni jaqinakana manq'anaka tupusa chhalaña. Suni jaqinakaxa qawra t'awrampi ch'uqimpi
tupilluta chhaltasipxiri.
Tutuka

**Tutuka** (), muytasa muytasa sariri, kuna yänaksa apiri thaya. Tutuka qamasani thayaxa uksaru aksaruwa muyjaraki, kunatixa yanqha piykatiri usunaka irpnaqaraki, ukatwa markachirinakaxa chakanaru uñtata siqintasipxaraki.
Thaya tuqi suyu

**Thaya tuqi suyu** (), qhichwa, suni, khunu qullu tuqinakawa thaya suyu sataxa. Thaya tuqi suyuna utjiri jaqinakaxa qhirwa suyu tuqinaka qawra aychampi, yaqha manq'anakampi chhalt'asiriwa sarapxixa.
T'ant'a

**T'ant'a** (), chili jak'ut lurat manq'awa. Nayrapachanakatpachassa t'antax lurasipuniritaynawa, jichhurunakkamasa täqi jaqipunirakiwa kunayman t'ant'anak lurapxaraki.
T'aqisiyäwi

**T'aqisiyäwi** (), maya jani juchani jaqiru munkiri jani munkiri mutuya uñt'ayaña. Nayra pachaxa ch'iyara jaqinakaxa t'aqisiyatäpxanawa.
T'ijuqa

**T'ijuqa** (), maya uraxa suxta tunka t'ijuqaru jaljatawa.

:*1 ura = 60 t'ijuqanaka = 3.600 sikundunanka*
:*1 t'ijuqa = 60 sikundunanka*
T'uku usu

**T'uku usu** (), jani amuyuni luriri usu, amuyu ch'amakt'ayiri usu. T'uku usuni jaqixa k'atatjamawa jiwaspaxa.
T'ula

**T'ula** (, ), suni suyu quqa, phayañataki thaqata quqa. T'ula quqaxa t'ant'a masijuna qhatiyañatakiwa wali wakisixa.
Kichwäru

**Kichwäru** (*kichwa simi*, Ikwadur, Kuluwya): Qhichwa aru suyu aru.

## Internet

*Ikwadurpi Kichwap k'iti rimayninkuna saywitu (quichua.net / FEDEPI.org)
* Otavalos Online: Curso basico de kichwa para hispanoparlantes, nivel 1 (PDF) - Wamaq runakunap kichwata yachakunanpaq
Ulluku

**Ulluku** (, ), uraqi manqhana achuqiri amka achu, ch'uqjama sunina yapuchata
manq'aña kasta aliwa.

Ullukuxa iwija ch'arkimpiwa phayt'asiñaxa.
Aka pacha

**Aka pacha** (chimpu: ; ) Intiru muych'ukiri jakatasa laq'a lamara muruq'u pacha.

**Uraqi** (), aka pachana waña chiqa, jaqina, uywana, alinakana utjañapa. 

* Uraqita
* Laq'a
Usu

**Usu** (), k'umara jaqi aynacht'ayiri, jani walïña.

## Usunaka
* Jinchu usu
* Jiphilla jaqukipata
* Jurma usu
* Laka k'ama
* P'usu
* Piyampiya usu
* Puraka tini
* Qhanachu
* Samana llupht'ata
* Such'u
* T'uku usu
* Thayjata
* Tisiku
* Chuqu usu
Uta uywa

**Uta uywa** (), jaqina uywata uywa, jaqimpi chika utjiri uywa.

## Uta uywanaka
*Anu
*Kawallu
*Qawra
*Phisi
*Allpachu
*Waka
*Chiwchi
*Qala kayu
Utjirinaka

**Utjirinaka** (), maya liwru kamachinakapa, t'aqanakapa uñanchiri. Taqi liwrunakawa utjirinaka uñanchirinixa.

*Dizin
Wiskha

**Wiskha** (), qawra allpachu t'awra qaputata k'anata. Wiskhaxa ch'uqi siwara khumu wayuntañatakiwa walixa.

*Kira
Yatiñataki arunaka

**Yatiñataki arunaka** (), janira maya liwru uñxatkasaxa yatiñataki arunaka ullañawa, ukaxa niya liwru qallta laphinakankiwa.
Yuqa

**Yuqa.** st.  Awki taykan yuqall wawapawa. 

Tatamp taykampix utapan paya yuqapampiw qamasipxki. Yuqa wawax jisk’atpachaw taykapat arxatasiñ yati. Jilïri yuqarux tayna, sullka yuqarux chanaku sasa sutichasiñawa.

## Juk'ampis uñxatt'arakismawa

* Wayna
* Phucha
* Wawa
* Tata
* Mama
* Awki
* Tayka

## Uñaratanaka

# ↑ Layme Pairumani Felix (2004). Diccionario Bilinguë: aymara-castellano. CEA. El Alto
Achakaña

**Achakaña** jisk'a ch'aphini ali, qullunakanxa muruq'jama muqu muquwa alixa, achupaxa jaqina manq'añawa.
Entrena

42° 23' N 02° 32' W

**Entrena** marka Ispaña.

Ekka: 21,03 km²

Jaqinaka: 1.451 (1-1-2008)

## Net
* Entrena
Akpach jaqe walinkañapataki inoqat aru

**Akpach jaqe walinkañapataki inoqat aru** ()

Qalltañataki

UNANCHASA, aka pachana jaqejh munañanïsina, cheqpacha amuyasisa, cheqa thakir sarjhatasa, jilan sullkanjama arnaqasa, jan nuwasisa utjañaru wayt'asiñ yati;

UNANCHASA, jaqen walinkañapataki wakisir arunaka armasna, yaqhep jaqejh masinakaparu khuyañ autuyi, mututanakasti, uñatatasisa, wajcha kankañapa atipasna, jan khitirus ajhsarasa, cheq-cheqa qhana arumpi arustatasjhapjhe;

UNANCHASA, jaqen walinkañapataki inoqat arujha arjhatatäñapaw jan jaqe ñanqhachirinakaru ch'ajhwa qalítasna waninchapjhañapataki;

UNANCHASA, taqpacha markanakajh kunti munapjhe ukanaka jikjhatañatakiejh jupanakpacha sumäñat arusthapisipjhañapaw;

UNANCHASA, Mathapit Mayachat Markanakan Arupa taqjhatasna akham markanakajh amuyasi: Taqe mayniwa, chachas warmis, jaqe kankañanísinjha, ch 'amachasisna má ch 'ulla chachjama jaqen walinkañapa jíkjhatañaru wayt'asipjhe;

UNANCHASA, taqe mrakanakajh Matahapit Markanakamp chika akham amtapjhe: sapaqat markanjha aniw jaqejh inaki arknaqatäkaspati; jakañapans yänakapans arjhatatäñapaw;

UNANCHASA, Mathapit Markanakan amuyasitanakapa yatisina khuskat taqpachanipaw wayt'asipjhañapa phoqasiñapataki.

MAYACHAT MARKANAKAJH JACH'A MATHAPIWINAKAPAN JAQEN WALINKAÑAPATAKI INOQAT ARU YATIYI

Taqpacha jaqenaka, ayllunaka, markanaka, aka arunakaru iyau sasna ch'amachasipjhañapaw, isk'alalanakas, wayna tawaqonakas, chuymani jaqenakas, markapan qorpap manqhana yatichatäpjhañapaw. Ukhamarus qorpamarkanakampi jaya markanakampi arusthapisisa taqpacha markanakajh khuskat ch'amachasipjhatapampi alajh toqeru wayt asitapjaniw. 

## Enlaces
* Akpach jaqe walinkañapataki inoqat aru
Apichu

**Apichu** ch'uqi kasta ali, junt’u tuqina aliri, uraqi manqhana achuqiri, janq’u, q’illu, samiri chuymaniwa.
Arma

**Arma** () yapu yapuchaña yä, lawata khituta, jasa uraqi yuntampi wayt’ayasa qhulliñataki. Armaxa paya kastawa utji: uywa arma, jaqi arma.
Aru qallu

**Aru qallu** () maya samt’awina arsuta aru. Aruna t’aqapa qillqa.
* «Uta» arunxa paya aru qalluwa utji, «u» ukaxa maya, «ta» ukaraki yaqha aruqallu.
Chachaq'uma

**Chachaq'uma** (, ), sunituqina aliri, jisk'a ali, ch'uxu, puraka usutaki qullawa.

## Uñjaña
*Chachakuma, *Escallonia* (Piruwna)
Chillqi

**Chillqi** (), paypacha kayuta sayaskasina maya kayu aysuña ukata yaqhawjaru takiña, uka jayawa chillqixa. Nayra pachaxa jaqinakaxa chillqisawa uraqi tupupxiritayna.
Villarrobledo

39° 16' N 02° 36' W

**Villarrobledo** marka Ispaña.

## Uraqita
Ekka: 861,25 km²

Jaqinaka: 25 417  (1-1-2008)

## Aruskipäwi

## Juk'amp Jach'aq'achxat yatiyäwinaka

* Festival Viñarock
* Oficina de Turismo
* Semana Santa de Villarrobledo
* Carnaval de Villarrobledo
Chachakuma

**Chachakuma** (, ), sunituqina aliri, jisk'a ali, ch'uxu, puraka usutaki qullawa.

## Uñjaña
*Chachaq'uma, *Senecio nutans* (Chili, Wuliwya markana)
Chuqu usu

**Chuqu usu** (), jaqiru katuri usu. Jaqi janchinxa phusullkamakiwa qulurani. Jat'iritaxa janchixa p'iyawa jaki.
Jach'a wich'inka achuqalla

**Achuqalla** (, ), ñuñuri, aycha manq'iri kasta, jisk'a sallqa uywa ch'umphi samiri t'awrani, niya kimsa tunka phisqani patakachjata wiskhallawa, aruma sarnaqiriwa.

## Uñjaña
*Jisk'a achuqalla, *Mustela nivalis* (Iwrupa, Asya markana).
Jarani jisk'a suyu

**Jarani jisk'a suyu** (; qhichwa aru: *Jarani pruwinsya*), Quchapampa jach'a suyu jisk'a suyuxa, Wuliwya. Nayriri marka Jarani.

Jaqinaka: 24.053 (2001)

Arunaka:
*qhichwa aru: 96.6%
*kastilla aru: 52,7%
*aymar aru: 0,4%

Munisipyunaka:
* Jarani
* Wak'as

## Anqa mayachaña
* Saywitu: Jarani Jisk'a suyu
* Fiesta de Santa Bárbara en Vacas (Kastilla aru)
* Radio Chiwalaki (Kastilla aru)
* Instituto Normal Superior «Ismael Montes» (Kastilla aru)
* La Puya Raimondi en Vacas (Kastilla aru)
Wak'as munisipyu

**Wak'as munisipyu** (; qhichwa aru: *Wak'as munisipyu*), Quchapampa jach'a suyu, Jarani jisk'a suyu munisipyuxa, Wuliwya. Nayriri marka Wak'as.

Jaqinaka: 12.511 (2001)

Arunaka:
*qhichwa aru: 
*kastilla aru: 
*aymar aru: 

Kantunnaka:
* Wak'as

## Anqa mayachaña
* Saywitu: Wak'as munisipyu
* Saywitu: Jarani Jisk'a suyu
* Fiesta de Santa Bárbara en Vacas (Kastilla aru)
* Imágenes de Vacas
* Betty Veizaga y el Grupo Pukaj Wayra: Aires de mi tierra (Takipayanaku)
* Radio Chiwalaki (Kastilla aru)
* Escuela Superior de Formación de Maestros Ismael Montes (Kastilla aru)
* La Puya Raimondi se nos muere (Vacas) (Kastilla aru)