Хьондакавказиял мацӀал

**Хьондакавказиял мацӀал**, гьединго **бакъаккул кавказиял**, **вайнах-дагъистаниял**, цо-цо **каспиял мацӀал** абунги (хьондасел бакътӀерхьул кавказиял мацӀазда абулеб *Понтиял  мацӀал* терминалде данде лъун) — мацӀазул хъизан, жиб тӀибитӀун бугеб Кавказалъул бакъаккул рахъалда ругел республикабазда: Дагъистаналда, Чечнялда, Ингушетиялда, гьединго Хьондасеб Азарбижаналдаги, Гуржиялдаги; гьединго эл мацӀазда кӀалъала Бакъаккул Европалда ва БакътӀерхьула Азиялда ругел кавказиязул диаспораби. КӀалъалезул рикӀкӀен, батӀи-батӀиял баяназда рекъон, буго 2,6-даса 4,3-де щун миллион чи. Эл мацӀазул цо-цоял руго жидела чанго нусго гурони чи кӀалъаларелги.

Хьондакавказиял мацӀал рикьала цо инс-мацӀалдаса НЩ III азарсонил ахиралдехун. Руго чанго гьипотезаби, жидеца хьондакавказиял мацӀал кӀудахъизаналде рачунеб, энибго Кавказалъул мацӀазда цадахъги, хӀо эзул цониги гьечӀо киназго рикӀкӀараблъун. Хъизамуда жаниб генеалогияб классификациялда ва мацӀаздеги диалектаздеги бикьиялдаги сверун буго гӀелмияб диспут. Традиционго хъизан бикьула анкьго яги анлӀго (авар–гӀандиялги цӀунтӀиялги мацӀал цойида рикӀкӀани) гӀаркьалиде. Хьондакавказиял мацӀазда буго рагьукъал гьаркьазул бечедаб система, гӀатӀидго тӀибитӀун буго фарингализация, лабиализация. Грамматикалда батӀахъул рижа буго вербалаб аргументазул эргатив–абсолутив кодификати, хӀалатазул кӀиго система (гӀадаталги бакӀалъулги), цӀарсилаб классалъул категория.

## ЦӀар
Гьеб хъизаналде абизе хӀалтӀизабула чанго цӀар. Бищун гӀаммаб буго Хьондасеб бакъаккул кавказияб, элъ данде лъола Кавказиял мацӀазул лъабго рикӀкӀараб хъизан: Хьондасеб бакъаккул кавказияб, хьондасеб бакътӀерхьул (абхаз–адигъ) ва бакъдасеб кавказияб (картвел). Эдинго элде абизе бегьула хьондакавказияб яги бакъаккул кавказияб онги. Нах(о)-дагъистанияб яги вайнах-дагъистанияб цӀаруца нахъихьизабула хъизамул тӀоцебеяб бикьи вайнах ва дагъистанияб гӀаркьалабазде, хӀо гьеб цӀар тӀокӀалъ гӀатӀидго хӀалтӀизабулеб гьечӀо, щай гурелъул дагъистанияб гӀаркьел унгоги ккола чангоязул конгломерат. Дагьо хӀалтӀизабулеб термин буго хьондасеб каспияб (Каспи ралъдал рагӀаллъи), эб данде лъола х*ьондасеб понтияб* терминалъе (ЧӀегӀер ралъал рагӀаллъи), жиб Хьондасеб бакътӀерхьул кавказиял мацӀазда абулеб.

## ТӀибитӀи

### География

Хьондакавказиял мацӀазул цӀиккӀанисел тӀиритӀун руго Дагъистаналъул цохӀо мугӀрузулаб рахъалда. Авар–гӀандиял мацӀазда кӀалъалел руго Дагъистаналъул бакътӀерхьуда, эзул Авар мацӀ ккола бищун тӀибитӀараблъун, элда кӀалъала мугӀрузда гуребги, лъарагӀлъудаги, гьединго ЦӀоралдаги (жакъа къоялъ Азарбижаналда), гӀандиял ва цӀунтӀиял мацӀал рахьдалаблъун кколезе авар мацӀ буго лингва франкалъун. ЦӀунтӀиял мацӀазда кӀалъалел руго бакъда-тӀерхьудехун, лак ва даргин — централда. Лезгин мацӀал тӀиритӀун руго Дагъистаналъул бакъдехун..

Чачанги гъалгъайги мацӀал руго ЧачаналӀ ва Ингушетиялда. Курал, рутул, хъалтагъ мацӀал тӀиритӀун руго Азарбижаналдаги, будух, къирицӀ ва хиналуг мацӀал — цохӀо Азарбижаналда, удин — Азарбижаналдаги Гуржиялдаги. Бацби мацӀ буго Гуржиялда бугеб цо росулӀ.. 

Хьондакавказиял мацӀазда кӀалъалезул диаспораби руго цогидал бакӀаздаги. ТуркалӀ руго аваралдаги куралалдаги кӀалъалел. агъул, даргин ва цогидал мацӀазда кӀалъалезул цодагьаб рикӀкӀен буго ХъиргъизалӀ — 1937–1939 соназ доре депортинарун рукӀарал чагӀазда гьоркьоб; ХЪазахстаналда чачан ва гъалгъай мацӀалда кӀалъала 1944 соналъ депортинарун рукӀаразул дораго чӀарал чагӀи. ГьитӀи-гьитӀинал къокъаби руго Россиялъул цогидал регионаздаги. .

### РиккӀен

Цо-цо хьондакавказияб мацӀалда кӀалъалезул рикӀкӀен буго нус-нус чи. 1989 сонил цензалда рекъон, СССРалда чачан мацӀалда кӀалъалезул риккӀен букӀун буго 958 309 чи, аваралда — 604 200, куралалда — 466 800, даргвалда — 365 800, гъалгъаялда — 237 438, лакалда — 118 400, табасараналда — 98 400, рутулалда — 20 700, хъалтагъалда — 20 100, агъулалда — 19 900 чи. Цогидал хъондакавказиял мацӀаз бицунезул рикӀкӀен буго щунусидаса чанго азар чиясде бахунеб. 2011 сонил баяназда рекъон, хьондакавказияб хъизамул мацӀазда кӀалъалезул риккӀен букӀун буго гӀ-ш. 4.3 миллион чи, Россиялда 2010 сонил цензалда рекъон вуго около 3.6 миллион чи. Бищун тӀиритӀарал хьондакавказиял мацӀал руго авар (гӀ-ш 800,000–1,000,000 чи) ва чачан (гӀ-ш. 1.3 миллион чи).

ГӀемерисел мацӀалги диалекталги руго тӀагӀиналъул хӀинкъаликь. Будух, бацби, хьондасел даргин мацӀал ва цогидал мацӀазул цо-цо диалектал руго критикияб ралълида: эзда кӀалъалел руго хералги чӀахӀиялги, гӀун бачӀунеб гӀел гуреб, гьелъ цинги гьел кватӀичӀого тӀагӀиналъул кӀудияб хӀинкъи буго.

## Социолингвистика
### МацІалгІемерлъи
### Хъвай-хъвагІи
## Тарих
### Цогидал хъизаналгун ва мацІалгун бухьен
## Лингвистикияб характеристика
### Фонология ва фонетика
### Морфология
#### ЦІарал
### Синтаксис
### Лексика
## МацӀазулаб классификация

ГӀемараб мехалъ классифкацилъ хъизан бикьулаан нахияб ва дагъистанияб гӀаркьалабазде, гьениса бачӀараб букӀана нахо-дагъистанияб терминги. Амма, прото-мацӀалъул реконструкциялъул хӀалбихьуда рекъон, нахиял мацӀал дагъистанияздаса цӀикӀкӀун ратӀалъарал гьечӀо дагъистанияб гӀаркьалил мацӀал цоцаздаса гӀадинго, амма гьеб кинабго жеги тӀолазго рикӀкӀун гьечӀониги. Хадусеб схема, жиб Бернард Комри ва цогидал лингвистазул хӀалтӀуда рекъон гӀуцӀараб, къабул гьабун буго *[[Ethnologue]]*-лъги. НахъчӀван букӀана авар–гӀандияб–цӀунтӀияб гӀаркьел, амма эб букӀахъинабуна "цӀияб типалъул" мацӀал гӀадин Шулцица (2009, 2013), ва гьединго нахъбуссинабуна лак–даргиябги.

Хъизамалда жаниб классификация гьаби захӀмат гьабулеб факторазул цояблъун буго щибаб гӀаркьалил диахроникияб цебетӀей бихьизабун букӀин диффузиялъул цӀакъго цӀикӀкӀараб даражалдалъунги, гьединго дивергенциялдалъунги, жинда хадуб кӀиабизесеб *конвергенция* бугеб, гьелъ захӀмат гьабулеб буго компаративияб метод.

Популациялъул рикӀкӀен босараб буго *Ethnologue* 16леб редакциялдаса.

### Авар–гӀандияб хъизан

Аслияб ареал ккола БакътӀерхьул Дагъистаналъул магӀаруллъи, гьединго лъарагӀлъи. Авар ккола лингва франка хутӀаразе ва цӀунтӀиял мацӀазе ва цохӀо бугеб литературияб мацӀ.
Шулцеца (2009) кьолеб буго хадусеб хъизамулаб гъветӀ авар–гӀандиял мацӀазе:

* **Авар–гӀандияб хъизан**
** Авар (761,960)
** ГӀандиял мацӀал
*** ГӀандисезул (5,800)
*** ГӀахьвахъ–ТӀинди
**** ГӀахьвалазул (210, 2010 соналъ)
**** КӀкӀаратӀа–ТӀинди
***** КӀкӀаралазул (260, 2010 соналъ)
***** Болъихъ–ТӀинди
****** Балъхъадерил (210, 2010 соналъ)
****** Гъодоберисезул (130, 2010 соналъ)
****** ЧӀамалазул (500. 2010 соналъ)
****** Багвал–ТӀинди
******* Багвалазул (1,450)
******* ТӀиндисезул (2,150)

Цифраби щварал руго Ethnologue-лдаса. Гьел мацӀазда кӀалъала Дагъистаналъул хадусел районазда: Бакълъул, Болъихъ, Гелбахъ, Гъуниб, ГӀахьвахъ, Къарабдахъ, Лаваши, ЛъаратӀа, Онсоколо, Хасавхъала, Хунзахъ, Хьаргаби, ЦӀумада, ЦӀунтӀа, ЧӀарада, Шамилил, Шурагьи, гьединго цогидал районаздаги. Авар мацӀ гьединго буго ЦӀоралъул Закаталаги Билканги мухъазда.

## Гь. балагье
* Нах-дагъистаниял мацІазе Сводешил сияхІ

## ХІужаби

## Адабият
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## КъватӀисел линкал

* Various Northeast Caucasian language dictionaries online from IDS (select simple or advanced browsing)
* CIA linguistic map of the Caucasus
* Atlas of Multilingualism in Dagestan
* Intercontinental Dictionary Series (contain online dictionaries of various Northeast Caucasian languages)