open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Лъамир

**Лъами́р** – Шамил мухъалда бугеб Сомода росдадаса цочанго км-алъ гӀодобегӀан бугеб *Хъа́хӀаб раса* абураб бакӀалда кколеб гьада́лаб ин рикӀкӀунеб хӀорида гӀагарда бугеб могӀрода (борхалъуда) цӀар.

Гьалде абула къелдерил бищун халатаб мегӀерин – 3960 м.

## Тарих
МачӀадаса шайих ХӀадисил «зияратги» буго гьаниб. Тарихалда рекъон, ираназул Надир-шагь МагӀарухъе вачӀине вугин абураб ругьел щвейдал, гьавги гьасул мутагӀалималги рахуна Лъамир-могӀрол тӀогьире бичасда бергьенлъи гьаризе.

## Мифология
Гьаб мегӀергун хурхараб мифологияги буго. Къелдерил боца Лъамир гьадалаб (мукъадасаб, бацӀадаб) мегӀер яги мугӀрузул данделъилъун рикӀкӀуна.

Цебе гьаниб боцӀи гъолароан. ТӀолго Ракьуда цохӀо гьаниб гурони бижуларин абула халатаб цӀар бугеб, чорхол лъилъуе кваналеб, чиясул кверзул сипаталъул тӀегь жиндир бугеб хер – *Аварагасул-ПатӀиматица-Квер-ЧӀвараб-хер*. Къелдерица гьаб бижунжо царгъини цӀунулаан, гьединлъидал рокъоб баракат бачӀунаанила. Гьарараб къабулъизалъе гьалъул 5 яги 7 милъ къулчӀулаан.

Гьаб борхалъиги гьалда аскӀоб бугеб ШокӀодиб мегӀерги рикӀкӀуна будалаазе кколел мугӀрул ин. Гьалъул гӀемеразул цояб цӀар ккола *Будалаазул мегӀер*. Гьал руссун рукӀунел бакӀазде абула: *ТӀасияб кортаа* (лит. *ТӀасияб корталда*), *Бакьолъияб кортаа* (лит. *БакьулӀеб корталда*), *Гъоркьияб кортаа* (лит. *Гъоркьияб корталда*) ва *Гъогъола комелда* (лит. *ГъогъотӀа комелда*). БакъхӀайгун бакъбухӀи бачӀингун, гӀолохъанал руччабиги ясалги рахунаан гьанире Будалаазда цӀад гьаризе. Гьебго мехалъ росулӀ херал руччабаз гьи белъунаан. ЦӀад гьаризе руччабаз Будалаазде гьадинаб ахӀи балаан: *«Я, Мудалаал, анбияал, нужер кумак рахIмат кье! ЦIоб гIатIидал!»*.

## МугъчӀваял
ХудучӀ

**Худу́чӀ**, яги **Гуду́чӀ** ин абула чӀужугӀаданалъул сипат бугеб авар мифологиялъул рижуде. Гьелъул (яги гьезул, къокъагун рикӀкӀани) аслияб хӀалтӀилъун рикӀкӀуна чӀужугӀаданалъул ургьиса лъимер бикъи.

## Мифологиялда
Киналго росабалӀан яги боязулӀан щвараб информация цойиде бачани, ХудучӀ ккола къинай гӀаданалъул ургьиса лъимер бикъулеб, чӀужугӀаданалъул сипаталъул мифологикияб рижи. Къаси егизе яхарай къинай гӀаданалда радал яхъиналде жийго къинай гурейлъун ятула. Гьеб процессалъулӀ чӀужугӀаданалда унтиги лъаларо. Лъимерги яцӀцӀадай, динияй гӀаданалъул гурони бикъуларо.

Лъимер бикъудаса ХудучӀица рагьумахӀихъ цо (Ругъжаб, ЧӀохъ) яги цочанго (ЧӀохъ) бидутӀинкӀал тола, яги рагьумахӀу бахун (Кудали), яги цо бидутӀинкӀ гIаданалъул гурдитӀа (БацӀада). Генуб абула гьелъ бидуца кверзул сипат толин бусада яги гордида.

ЧӀохъ абула гьелъ гӀакдалги ургьиса тӀинчӀ бикъулин, цинги рагьумахӀихъ яги бокьалъул кӀалтӀа бидутӀинкӀалги толилан.

Рикъарал лъимал гьез яги зодоре рачунила гьез, кир гьезул малаикзаби лӀугьунел (Кудали, Шулани), яги мугӀрузул тӀогьазде: Кьили-магӀарде – кир гьел будалаълъулел (СугъралӀ, Ругъжаб, БацӀада). СугъралӀ гьелде *Гегу́чӀ* абула. Щугъире рачунилан абула гендерица.

Щуланисезул божуда рекъон, ХудучӀица (гьаниб: *Гуду́чӀ*) бикъараб лъимер Будулаазухъе щвейдал, гьеб будулаълъула. Гьединан лӀугьарав Будалаас Кьили-магӀарда нух къосарав чанахъанасе нух батизе квекула.

Хунзахъ ва Онсоколо мухъазда ХудучӀил аслияб функция буго гьелъ лъимер канлъи къотӀараб мехалъ бикъи. Гьенисанго, гьелъ рикъулила 3-го яги 7 моцӀ (Гъозоколо) барав бихьинаб жинсалъул лъимер.

Кьили-магӀарда ругел лъимазухъ ругел ганчӀазда чанги гӀисинал лъималазул лъалкӀал рихьанин бицуна (ГӀобохъ, Гъонохъ). Харахъи абула Кьили-магӀарда гурони, Будалаал ГӀабдалзазул магӀардаги ругин, гьенирги рихьулин лъималазул лъалкӀал.

### ХудучӀидаса цӀуни
ХудучӀил заралалдаса цӀунизалъе руччабаз нуцӀикӀалтӀе рахъу бала (мифологиялда нуцӀа, нуцӀикӀалтӀу рикӀкӀуна добрахъалъулги нилӀ ругеб реаллъулги гӀорхъилъун). Аваразул шималалда абула ХудучӀидаса сунцаниги цӀунуларин.
ГӀамалакӀар

**ГӀама́лакӀар** – авар мифологиялъул персонаж, жиндир куц-мухъ гӀемерисеб ГӀандалазда гьоркьоб тӀибитӀараб.

## Сипат-сурат
ГӀамалакӀар бугин абула квер-хӀетӀ гьечӀеб, хӀо жиндихъ гӀамазул цӀураб цо гвала бугеб рижи.

Гьаб гӀемерисеб бачӀунила гьитӀинай яс йигеб рокъобе, гьалъул эбел-инсуда гьалъ цо гӀомо яги яс кьейин абулила магъало хӀисабалда. ХӀо гьалъ магъало къотӀула вас бугеб хъизамалдаги: яги вас, яги нус кьейин абулила.

Гьалъул кьей-тей тӀобитӀичӀел чагӀазул гьалъ лъимал рикъулила.

## Параллелал
### Камрусеппа
Хеттазул буго Камрусеппа абураб, бакъул бичасалъе чахъдал квас самизе квекулеб мифологикияб рижи.

### Ярсел
Табасараназул Ярсел абураб мифологикияб рижи. 

### Ериш
Абхазазул Ериш абураб мифологикияб рижи.
Чуукиял мацӀал

**Чуукиял мацӀал** (историкалго **трукиял** гӀадинги руссинарулел) руго австронезияб мацӀазулаб хъизамул чуук-понпеяб групалде гъорлӀе унеб субгрупа. МацӀалда аслияб куцалъ кӀалъала Микронезиялъул Федеративиял Штатазул Чуук штаталдаги Яп штаталдаги, гьединго Палауялъул къватӀисел чӀинкӀилаздаги.

## МацӀал
*Сонсорол ва Тоби (гӀезегӀан цоцаде гӀагарал, диалекталлъун рикӀкӀине бегьулел)
*Чуук
*Волеай ва Улити
*Пулуват, Намонуито, Тапанаг
*Каролин
*Сатавал ва Мортлок (гӀагарал)
*Паафанг
*Мапиа (хвараб)

## Фонология

1 хадуб  бугелъуб

## Референсал
Гъугъаб билабиалаб плозив

**Гъугъаб билабиалаб плозив** яги **стоп** (*кӀикӀветӀаб*) буго рагьукъаб гьаркьил тип, гӀемерисел мацӀазда хӀалтӀизабулеб. Интернационалаб фонетикияб алфабеталда гьеб гьаракь бихьизабизе хӀалтӀизабула , эквивалентаб X-SAMPA симбол буго `p`. Зирараб билабиалаб плозив буго авар мацӀалда гӀемерго хӀалтӀизабулеб гьаракь, кириллияб хъвай-хъвагӀуда эб бихьизабула  хӀарпалъ.

## Ружби

Гъугъаб билабиалаб плозивалъул ружби:

## Вариацияби

## Ралагье гьединго

* Бетацизм
* Фонетикиял топиказул лист

## Референсал

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## КъватӀисел линкал

*
Зирараб лабиоденталаб фрикатив

**Зирараб лабиоденталаб фрикатив** буго рагьукъаб гьаркьил тип, жиб чанги кӀалъалел мацӀазда хӀалтӀизабулеб. Интернационалаб фонетикияб алфабеталда гьеб гьаракь бихьизабулеб симбол ккола .

## Ралагье гьединго
* Фонетикалъул топиказул лист

## Референсал
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## КъватӀисел линкал
*
Зирараб алвеоларияб латералаб аффрикат

**Зирараб алвеоларияб латералаб аффрикат** — рагьукъаб гьаракь, жиб цо-цо кӀалъалеб мацӀалда хӀалтӀизабулеб. Интернационалаб фонетикияб алфабеталда гьеб гьаракь бихьизабизе хъвалеб симбол буго  (яги ), Американистияб фонетикияб нотациялда хӀалтӀизабула .

## Ружби
Зирараб алвеоларияб латералаб аффрикат:

## КъватӀисел регӀелал
* 
*
Зирараб веларияб аффрикат

**Зирараб веларияб аффрикат** буго рагьукъаб гьаркьил тайпа, жиб цо-цо кӀалъалел мацӀазда хӀалтӀизабулеб. Интернационалаб фонетикияб алфабеталда гьеб гьаракь бихьизабулеб симбол буго  ва , эквивалентияб X-SAMPA симбол ккола `g_G`. Бухьинабулеб хӀучч гьечӀого бегьула букӀине,  ИФАлдаги `gG` in X-SAMPA-ялдаги.

## Ружби
Зирараб веларияб аффрикаталъул ружби:

## Ралагье гьединго
* Фонетикалъул топиказул лист

## Едно

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## КъватӀисел регӀелал
* 
*
Зирараб веларияб латералаб аффрикат

**Зирараб веларияб латералаб аффрикат** буго кӀалъавулӀ лъедераб гьаракь, жиб фонема гӀадин Кавказалъул мацӀазда ва аллофон гӀадин бакъаккул ва бакъдасеб Африкалъул цо-цо мацӀазда данчӀвалеб. ИФАлда гьеб бихьизабизе хӀалтӀизаризе ккола диакритикал, хассаб хӀарп буго extIPA-лда: .

## Ружби
Зирараб веларияб латералаб аффрикаталъул ружби:

## ХӀалтӀизаби

## Референсал
Атеизм

**Ате́изм** ин абула чияс бичасде/бучудузде божи гьукъуде яги бучудул гьечӀин  абураб жоде ракӀчӀей. Атеизм ин цоги абула гӀадатаб божукълъуде, бащикълъуде.

Атеизмалъе оппозициялда буго теизм – цо вукӀа яги цочанго батӀиял бучудул ругин абураб жоде божи.
Нахъахьиндаллъи

**Нахъахьиндаллъи**, гьединго **Анкьросу** — авар регионазул цояб, жиб ГӀанди-гӀорул жаниблъуда бугеб ва географияб рахъалъ Хьиндаллъуде кколеб. Эб букӀанаб Жанисеб Авария гӀуцӀараб ункъго бутӀаялъул цояб.

Жакъа къоялъ Нахъахьиндаллъул территория цӀикӀкӀанисел росабигун буго Хунзахъ мухъалда гъорлӀ, Кьохъ росу — Болъихъ мухъалда. Регион ккола авар мацӀалъул централаб свералил нахъахьидал гаргарал тӀиритӀул ареаллъун.

## История
1802 соналдаса, Нуцаллъиялда династияб кризис багъарун, цин ГӀоротӀа росдаца, хадуцун Анкьросдал цогидал росабазги магъало кьей тана, цинги хьиндалазул балъги къабул гьабуна. Гьеб жо сабаблъун, нуцаллъун вачӀарав СултӀан АхӀмад-хан Авариясдаги нахъахьиндалазул росабаздаги гьоркьоб ккана кьал, тӀоцебесеб тунка-гӀуси букӀана Тек-майданалда. Хьиндахъ росдал чагӀиги хьиндалазул балъалда хадур рилӀун рукӀиналъ, ханасул чагӀаз хъамуна хьиндадерил 500 цӀцӀе бугеб рехъен. Гьелда данде, нахъахьиндалаз чабхъен гьабуна ЛъагӀелухъ букӀараб ханасул боцӀулги рехъаде, эбги жидедаго гьоркьоб бикьана. СултӀан АхӀмад-хан вачӀана боги бачун Мущуливе. Эсде данде бахъараб нахъахьиндалазул боца лъабго къоялъ сверунккуна ханасул щула́, мущулдерил ракьалда букӀараб. Ракълилаб къотӀи гьабуна, милъи́де чагӀиги кьун, щула́ги щвана нахъахьиндалазе. Нахъа цинги СултӀан АхӀмад-хан, Аваралъулги Магьдилазул ханлъиялъулги боял ракӀарун, вачӀана Дики-майданалтӀе. ХӀо, эзда дандечӀел гьабизе рачӀана ансалги, хьиндалазул боги. Гьеб бакӀалда дандечӀун рукӀарал рахъал рачӀана ракълиде, гьабураб къотӀуда рекъон, Нахъахьиндалазги игьелдерицаги кьезе букӀана цохӀо къали ролӀул, гӀиядаса магъалоги; гьединго гьеб территориялда чӀи чӀвани яги ругъун щвезабуни кьолеб гӀакӀаги кьезе букӀана магъалолъун, эб кинабго щвезабизеги букӀана Хунзахъе гуреб, ЛъагӀелухъе.

## ГӀуцӀи

Нахъахьиндал росаби ккола:
#Бакъда Гьамущи
#ГӀоротӀа
#Колоб
#Кьохъ
#Мущули
#Харахьи
#Хьиндахъ
#Хьунда Гьамущи

## Ралагье гьединго
*Авар нуцаллъи
*Хьиндаллъи
*Хьиндалазул бо

## Референсал
МачӀадаса ХӀадис

**МачӀадаса ХӀадис** (1686—1770, МачӀада, ГьидалӀ, Авария) — авар гӀалимчи, теологист, жив XVIII гӀасрудул дагъистаниял гӀалимзабазул бищун цӀар рагӀарал ва компетентиязда гьоркьов рехсолев.

## Референсал
### Нотаби

### Иццал
ЦӀвер

**ЦӀвер** ккола аморфияб (кристалияб гуреб) къвакӀ. ЦӀикӀкӀаниселъ гъорлӀан жо бихьулеб ва химикалго инертияб букӀиналъ, цӀорол буго гӀатӀидаб практикияб, технологияб ва декоративияб хӀалтӀизаби, мисалалъе, гордазда лъезе, цӀа-рагӀ гьабизе, лабораториял, оптикиял тӀагӀалабазулӀ, гьединго цги.

## Нотаби
Мизотеизм

**Ми́зотеизм** ин абула бучудузде бугеб рихин бихьизабулеб динияб божуде. Буго кӀиго батӀияб бичас вукӀуда хурхараб гӀумрубихьул тип: Рижизарулел руго (теизм) ва Рижизарулел гьечӀо (атеизм). Теизмалъе оппозициялда буго гьединго тӀобанго дин гьукъулеб антитеизм. Теизмалъе оппозициялда буго гьединго тӀобанго дин гьукъулеб антитеизм. Жиндирго иргада теизмалъ Рижизарулезул рижараздехун бугеб хурхен бикьула лъиялде ва квешалде яги батӀалъигьечӀелде. Дунялалда квешлъул, ритӀукълъул ва гӀазабул концепция букӀиндал лӀугьана теодицея – лъияв бичас лъиялъейин квешлъи чӀезаби ритӀухъабулеб доктриналъул система. Рижизарулел квешал ин абула дистеизмалдаги мизотеизмалдаги. Мизотеизм ин абураб термин данлъола эвтеизм абуралъе – лӀугӀел гьечIеб лъикӀлъи бугин Бичасул. Атеизмалдаги мизотеизмалдаги гьоркьоб бугеб батӀалъи буго гьадинаб: мизотеизмалъ бихьизабула унгояб бичасда хурхараб эмоция (рихин), тIоцебеселъ бечед (яги бучудул) гьечӀин абулеб мехалъ.

Дистеизм (δσσες, «квешав бечед») буго бечед лъикӀавги ватуларин, гьев квешав ватизе рес бугин абураб божи. Цо-цо дистеизмалъул фолловераз, масала, Эли Визелица, квешав Бечед вугинги абулего, гъосдехун жинцаго рихин бихьизабуларо мизотеизмалда кин.

Мизотеизмалда нахъ чӀарал идеяби щванин абизе бегьула Иовил ТӀохьодаса бахъараб, эпикуреизмалдасан деизмалде, анархизмалде, ницшеанияб философияде, феминизмалде ва радикалияб гуманизмалде щвезегӀан. Гьанжесеб мизотеизм гӀагарлъана малтеизмалъул идеялде: Инжилалда вугев бечед унгоги вугони, гьесие къулизе бегьуларин гьесул низам гӀодогӀанасел рукӀиндал (гьанжесев чиясул хӀисабалда).
Волтер

**Франсуа́-Мари́ Аруэ́** (, ; 21 новембер 169430 мая 1778), жиндир **М. де Волтер** криптонималда гъоркь лъалев (, ) вукӀана паранс хъвадарухъан, философчи (*[[philosophe]]*), сатирист, историкчи. Христианлъи (хасго католикияб килиса) ва лагълъи какиялдалъун цӀар арав Волтер вукӀана рагӀулги диналъулги кьудлъул, пачалихъалдаса килиса батӀалъизабулги рахъ ккурав чи.

Волтер вукӀана хӀалтӀи билӀарав хъвадарухъан, жиндица киназдего гӀунтӀун литературиял жанразда хӀалтӀаби хъварав, пиесаби, поэмаби, новелаби, эссеял, историяби, гӀелмиял хӀалтӀабигицин гъорлӀе рачун. Эс хъвана 20,000-даса цӀикӀкӀун кагъат ва 2,000 тӀехьги памфлетги.

## Референсал
КъватӀ

**КъватӀ** — чагӀи чIараб бакIалъул гамачӀ ккураб нух. Шагьаралъул инфраструктуралъул элементазул цояб, жиб гӀадатаб куцалъ индувидалнияб цӀаргун.

Шагьаралъул ригьзал кинал ругониги къватӀазда рикӀкӀула ва хурхула. Гьединлъидал кIийде бикьун унеб яги унареб къватӀул рахъ буго. КъватӀазе цӀарал лъола машгьурал чагӀазул, топонимазул, лъугьа-бахъиназул яги кӀодокъоязул хӀурматалъе. 

## '''История'''
ТӀоцебесел къватӀал Неолит эпохаялъул (Ярмукалъулаб култура) тӀоцебесел чагӀи чӀараб бакӀгун цадахъ лӀугьана. Иерусалималъул бищун магьшураб къватӀлъун букӀана ГӀиса жиндир чӀвавул бакӀалде унев вукӀарав Виа Долороза абураб. 

1807 сонида Лондоналда газалъул кьучӀалда къватӀул канлъи лӀугьана. 1832 сонида Парижалъул къватӀазда асфальт тIезе байбихьина. 1914 сонида Кливлендалда тӀобесеб светофор багӀараб ва гӀурччинаб кьергун лӀугьана.

## МугъчӀваял
Антонио Вивалди

**Анто́нио Лу́чо Вива́лди** (4 март 1678 — 28 июл 1741) вукӀана итал композитор, виртуоз чагъаначи ва барок музикадул импресарио. Йогьанн Себастиан Бахидаги Георг Фредерик Гьанделидаги цадахъ, Вивалди ккола барокаялъул композиторзабазул бищун кӀудиязул цоявлъун, эсул ас букӀана тӀибитӀун тӀолго Европалдаго чӀаго вугеб махалъго. Эв вукӀана пионер оркестрациялъул, чагъанадул техникалъул ва программатикияб музикалъул гӀеме-гӀемерал щвелазул.

## Референсал
### Нотаби

### Цитация

### Иццал

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  
* 
* 
*
Хабзал

**Хабза́л** — хварал яги кремация гьабураб мехалъ мухӀур рукъизе специалго тараб бакӀ. РакьулӀ вукъи ккола некӀсияб ва жакъа дуниялалда бищун тӀибитӀараб вукъи.

## История
Хабзал щиб сабаблъун лӀугьарал:

* эпидемияби;
* шагьарал рай ва батӀиял чагӀи гӀемерал росаби гӀуцӀи;
* рукъиялъул законал лӀугьин.

## МугъчӀваял

## Адабият

* 

## Линкал

* Социально патриотический проект «Старое кладбище»
* Без бетона и химии: под Парижем открылось экокладбище // Euronews (на русском). 1 ноября 2019 г.
ГодекӀан

**ГодéкӀан,** гьединго **гудéкӀан** — Кавказалъул халкъазул (аслияб куцалъ Дагъистаналъул) росул гӀахьалаб центр, регӀел тӀамизе ва гьоркьолъезе бихьинал балугъал данделъолел специалнияб майдан

## Къокъаб баян
Этнографикияб ва популярияб литературалда годекӀаналде къокъаб баян къола гьеб бугин «майданалда мажгитухъ бугеб регӀераб мехалъ росуцоял данделъулел бакӀ»; «бихьинаб халкъ гара-чӀваризе ва пичч дандбазе гӀоло данделъолеб букӀараб росулӀ бугеб специалияб майдан»; «гӀадатаб куцалъ бищун квегӀенаб росул бакӀалда бугеб гӀахьалаб майдан»; «гара-чӀваризе гӀоло данделъолеб бакӀ».

## Социалал функцияби
ГодекӀаниб кколаан административнияб, гӀахьалаб ва жамагӀатадул гӀумруги, бертадул рохелги жубан. ГодекӀаниб бегьулаан лъималазе хӀаял ва спротивниял къецал гӀуцӀизе. ГодекӀанире щвараб мехалъ, гьитӀаназда малълъулеб букӀана кӀудиязда ва умумузул гӀадатазда хӀурмат гьабизе. ТӀоцебе росулӀе щварав чи цин годекӀаниве унаан ва гьев лъицаниги довасан вачун ватичӀони, кьолбол бетӀерас гьев гьобол гӀадин кинаб бугониги рокъове витӀилаан.

## МугъчӀваял
Мелилла

**Мелилла** (; ) — Испаниялъул автономияб шагьар, Шималияб Африкаялъул ралъдал рагӀалда бугеб. Гьеб буго Лъабго рагӀаллъиялъул бакъбаккул рахъалда, Мароккоялъул гӀорхъода ва Жанубияб ралъдалъехун балагьун. Гьелъул гӀатӀилъи ккола . Гьеб букӀана Малага провинциялъул бутӀалъун 1995 соналъул 14 марталде щвезегӀан, гьеб мехалда къабул гьабуна Мелиллаялъул автономиялъул статут.

Мелилла ккола Европаялъул Цолъиялъул гӀахьалчагӀазул хасал территориязул цояб. ХутӀарал Евроцолъиялде ва Мелиллаялде ва гьениса рачӀунел багъа-бачариял тӀуразарула хасал къагӀидабазда рекъон, гьел рихьизарун руго *цогидаб жоялда гьоркьоб* Испаниялъул Шенгеналъул конвенциялде гъорлъе лъугьиналъул къотӀи-къаялда.

2019 соналъул баяназда рекъон, Мелиллаялда гӀумру гьабулеб букӀана 86 487 чияс. Халкъ аслияб къагӀидаялъ бикьун букӀуна ибериялъул ва риффазул кьибилалъул гӀадамазда гьоркьоб. Гьединго дагьал руго сефардазул жугьутӀал ва синдазул хиндуял. Мелиллаялда диглоссия рагӀула официалияб испан мацӀалда ва Тарифиталда гьоркьоб.

## Балагье гьединго

## Лъай кьеялъул алатал

### Цитатаби

### Библиография
* 

*
НекӀсияб грек мацӀ

**НекӀсияб грек мацӀ** (, ; ) ккола жинца НекӀсияб Грекиялда ва антикияб дунялалда НЩ 1500 соналдаса НЩ 300 соналде щун хӀалтӀизарулел рукӀарал грек мацӀалъул вариантал гъорлӀе рачараб форма. ШартӀияб куцалда эб цӀикӀкӀаниселъ бикьула хадусел периодазде: микенияб грек (), бецӀал гӀасрабазулаб (), архаикияб яги гьомерикияб период (), классикияб период ().

## Нотация

## Референсал

## ТӀадеги цӀализе
:***Инглисалда:***
* Adams, Matthew. "The Introduction of Greek into English Schools." *Greece and Rome* 61.1: 102–13, 2014. .
* Allan, Rutger J. "Changing the Topic: Topic Position in Ancient Greek Word Order." *Mnemosyne: Bibliotheca Classica Batava* 67.2: 181–213, 2014.
* *Athenaze: An Introduction to Ancient Greek* (Oxford University Press). [A series of textbooks on Ancient Greek published for school use.]
* Bakker, Egbert J., ed. *A Companion to the Ancient Greek Language.* Oxford: Wiley-Blackwell, 2010.
* Beekes, Robert S. P. *Etymological Dictionary of Greek.* Leiden, The Netherlands: Brill, 2010.
* Chantraine, Pierre. *[https://archive.org/details/Dictionnaire-Etymologique-Grec Dictionnaire étymologique de la langue grecque]*, new and updated edn., edited by Jean Taillardat, Olivier Masson, & Jean-Louis Perpillou. 3 vols. Paris: Klincksieck, 2009 (1st edn. 1968–1980).
* Christidis, Anastasios-Phoibos, ed. *A History of Ancient Greek: from the Beginnings to Late Antiquity*. Cambridge: Cambridge University Press, 2007.
* Easterling, P. and Handley, C. *Greek Scripts: An Illustrated Introduction*. London: Society for the Promotion of Hellenic Studies, 2001. 
* Fortson, Benjamin W. *Indo-European Language and Culture: An Introduction.* 2d ed. Oxford: Wiley-Blackwell, 2010.
* Hansen, Hardy and Quinn, Gerald M. (1992) ''Greek: An Intensive Course'', Fordham University Press
* Horrocks, Geoffrey. *Greek: A History of the Language and its Speakers.* 2d ed. Oxford: Wiley-Blackwell, 2010.
* Janko, Richard. "The Origins and Evolution of the Epic Diction." In *The Iliad: A Commentary. Vol. 4, Books 13–16.* Edited by Richard Janko, 8–19. Cambridge, UK: Cambridge Univ. Press, 1992.
* Jeffery, Lilian Hamilton. *The Local Scripts of Archaic Greece: Revised Edition with a Supplement by A. W. Johnston.* Oxford: Oxford Univ. Press, 1990.
* Morpurgo Davies, Anna, and Yves Duhoux, eds. *A Companion to Linear B: Mycenaean Greek Texts and their World.* Vol. 1. Louvain, Belgium: Peeters, 2008.
* Swiggers, Pierre and Alfons Wouters. "Description of the Constituent Elements of the (Greek) Language." In *Brill's Companion to Ancient Greek Scholarship.* Edited by Franco Montanari and Stephanos Matthaios, 757–797. Leiden : Brill, 2015.
Салуллъи

**Салу́ллъи** (гьединго **салу́бакӀ**) йин абула цӀакъ бакъвазабураб климаталъ тӀокӀлъулеб гин хӀухьладе свери чанго нухалъ ралелжалазул рикӀкӀеналдаса цӀикӀкӀунеб батӀи-батӀиял тӀабигӀаталъулал зоназда бугеб территориялде.

Салуллъабаз кквела дуниялалъул 21,0 млн км² (полярияб Антарктидалъул гин Арктикалъул салалулъаби рикӀкӀинчӀого), яги ракъдалъиялъул тӀасияб рахъалда гӀагашагарго 14 %.

Бищун кӀудияб салуллъи буго Сахара, гьелъ кквела Африкаялъул континенталъул тӀолабго хьондасеб рахъ.

Руго салул, ганчӀил, хӀатӀул гин цӀамул цӀурал салуллъаби. БатӀатӀурал Антарктидаялда гин Арктикиялда арктикиял салуллъабиги руго. Гьел гӀазуцӀурал гин гІаздакъал (бакъварал) рукӏина.

## Гь. ралагье
* Салуллъи гьаби
* КӀудияб гӀурччинаб къед, Китаялъул гӀурччинаб къед

## Литература

## Линкал

* Пустынные зоны
* Классификация пустынь Средней Азии
* Экологические проблемы пустынь 

## МугъчӀваял
C

**C**, яги **c**, буго латин алфабеталъул хӀарп, гьанжесеб инглис алфабеталдаги, БактӀерхьул Европалъул цогидал мацӀазул алфабетаздаги хӀалтӀизабулеб. Инглисалда элъул цӀар буго ''cee'' (цӀалул куц ), гӀемерлъул форма *cees*. ХӀарп букӀана гьединго аваралъе латин алфабеталдаги.

## История

## Референсал
Ге хӀуччгун

**Ге хӀуччгун** (Ғ ғ, италик: *Ғ ғ*) — кириллияб хӀарп, жиб Г хӀарпалтӀа хӀучч хъван юихьизабулеб. Эб хӀалтӀизабула башхъир, хъазах кириллияб ва узбек кириллияб алфабетазда, гьениб элъ бихьизабула зирараб увуларияб фрикатив . Хъазахалда гьеб хӀарпалъ бихьизабула зирараб веларияб фрикатив .

## Ралагье гьединго
* Ге
* Хъазах мацӀ
* Ƣ ƣ: Латин хӀарп га 
* Ğ ğ: Латин G бревегун

## Референсал
Юзеф Пилсудски

**Ю́зеф Кле́менс Пилсу́дски** (, ; 5 декембер 1867 — 12 мая 1935) — пол рагъулав, пачалихъияв ва политикияв хъулухъчи, цӀи гьабураб Полон пачалихъалъул тӀоцевесев бетӀер, пол армиялъе кьучӀ лъурав; Полшалъул маршал.
Салвадор Дали

**Салвадор Доменек Фелипе Жасинт Дали и Доменек, Маркиз де Дали́ де Пубол**  (11 май 190423 январ 1989), **Салвадор Дали** абунги лъалев (Salvador Dalí, ; ), вукӀана Испаниялъул сурреалистияв вахъарухъан, махщалилаб техникалдлалъунги, мухӀканго сурат бахъиялъе гьунаралдалъунги, гӀажаибал сипатал гъорлӀ ругел хӀалтӀабаздалъунги жиндир цӀар рагӀарав. 

## Нотаби

## Референсал

## КъватӀисел линкал

*
*Салвадор дали Кинаб дир хӀучч? филмалда
*  Интервю ва банкалъул реклама.
*  Паранс телевизионалда Далил интервюзазулги кадразулги коллекция
*Майк Воллесица Салвадор Далил босараб интервю Архивация 15 декембер 2015. Гьарри Рэнсом Центер, Остиналда Техасалъул университет 
*''Panorama'': Salvador Dali – Malcolm Muggeridge BBC interview, first transmitted 4 May 1955
ТӀорокъ

**ТӀоро́къ** ан абула тӀороллъуда, хасго абгида гун ролӀуда, паразитирулеб букӀунеб тӀоркъил хъизамулӀе унеб гӀурдахӀаназул тайпаялде.
Ле Корбюзие

**Шарл-Эдвар Женнере́** (; 6 октобер 188727 август 1965), **Ле Корбюзие** гӀадинги лъалев (, ), вукӀана швейцар-паранс архитектор, дизайнер, вахъарухъан, урбан планнер ва хъвадарухъан, жив гьанже модерн архитектура—йин рикӀкӀунелъул тӀоцересел пионерзабаздаса цоявлъун кколев. Эв гьавуна Швецариялда паранс-кӀалъалел эбел-инсул хъизаналда, Парансиялъул националити щвана натурализациялдалъун 1930 сонил 19 септембралда. Гьесул кариера халаккана щуго анцӀсоналъ, гьелда жаниб эс проектулел рукӀана хеталаби Европалда, Япониялда, Индиялда, гьединго кӀиябго Америкалда. Эс рикӀкӀунаан "модерн архитектурадул кьалбал ралагьизе кколилан Виолле-ле-ЛюкасулӀ".

## Референсал

### Иццал

* 
* Sarbjit Bahga, Surinder Bahga (2014) *Le Corbusier and Pierre Jeanneret: The Indian Architecture*, CreateSpace, .
* 
* Behrens, Roy R. (2005). *Cook Book: Gertrude Stein, William Cook and Le Corbusier*. Dysart, Iowa: Bobolink Books. .
* Brooks, H. Allen (1999) *Le Corbusier's Formative Years: Charles-Edouard Jeanneret at La Chaux-de-Fonds*, Paperback Edition, University of Chicago Press, 
* Eliel, Carol S. (2002). *L'Esprit Nouveau: Purism in Paris, 1918–1925*. New York: Harry N. Abrams, Inc. .
* Curtis, William J.R. (1994) *Le Corbusier: Ideas and Forms*, Phaidon, .
* 
* Frampton, Kenneth. (2001). *Le Corbusier*, London, Thames and Hudson.
* Jencks, Charles (2000) *Le Corbusier and the Continual Revolution in Architecture*, The Monacelli Press, .
* Jornod, Naïma and Jornod, Jean-Pierre (2005) *Le Corbusier (Charles Edouard Jeanneret), catalogue raisonné de l'oeuvre peint*, Skira, .
* 
* Korolija Fontana-Giusti, Gordana. (2015) 'Transgression and Ekphrasis in Le Corbusier's *Journey to the East*' in *Transgression: Towards the Expanded Field in Architecture*, edited by Louis Rice and David Littlefield, London: Routledge, 57–75, .
* 
* 
* 
* Solitaire, Marc (2016) *Au retour de La Chaux-de-Fonds: Le Corbusier & Froebel*, editions Wiking, .
* 
* Von Moos, Stanislaus (2009) *Le Corbusier: Elements of A Synthesis*, Rotterdam, 010 Publishers.
* 

## КъватӀисел линкал

* Le Corbusier architectural drawings, 1935–1961 . Held by the Department of Drawings & Archives , Avery Architectural & Fine Arts Library, Columbia University.
* Ле Корбюзиел фонд  – Official site
* Ле Корбюзиел проектал – ArchDaily
* Le Corbusier's Working Lifestyle: 'Working with Le Corbusier'
* Plummer, Henry. ''Cosmos of Light: The Sacred Architecture of Le Corbusier''. Bloomington: Indiana University Press, 2013.
*
Свелкал

**Све́лкал** () ин абула *Fringillidae* хъизаналъул хӀанчӀазул тайпаялде.

Свелказ бетӀербахъи гьабула рагьарал бакӀазда гун рохьол тӀехӀазда.
Петер Паул Рубенс

**Сэр Петер Паул Рубенс** (, ; 28 юн 1577 – 30 май 1640) вукӀана фламанд артист (суратчи) ва дипломат. Эв рикӀкӀуна фламанд барокалъул традициялъул бищун асар цӀикӀкӀарав суратчилъун. 

## Референсал

## Иццал
* Auwers, Michael, *Pieter Paul Rubens als diplomatiek debutant. Het verhaal van een ambitieus politiek agent in de vroege zeventiende eeuw*, in: Tijdschrift voor Geschiedenis – 123e jaargang, nummer 1, p.&nbsp;20–33 
* 
* 
* Evers, Hans Gerhard: *Peter Paul Rubens.* F. Bruckmann, Munich 1942, 528 pages, 272 images, 4 color plates (Flemish edition at De Sikkel, Antwerp 1946). (Information on the book and download link)
* Evers, Hans Gerhard: *Rubens und sein Werk. Neue Forschungen.* De Lage Landen, Brussels 1943. 383 pages and plates (information on the book and download link)
* Held, Julius S. (1975) "On the Date and Function of Some Allegorical Sketches by Rubens." In: *Journal of the Warburg and Courtauld Institutes.* Vol. 38: 218–233.
* Held, Julius S. (1983) "Thoughts on Rubens' Beginnings." In: *Ringling Museum of Art Journal*: 14–35. .
* 
* Lamster, Mark. Master of Shadows: The Secret Diplomatic Career of the Painter Peter Paul Rubens, Random House Incorporated, 2010.
* 
* 
* Pauw-De Veen, Lydia de. "Rubens and the graphic arts". In: *Connoisseur* CXCV/786 (Aug 1977): 243–251.
*Rooses, Max, ''Rubens'', London, Druckworth & Co., 1904

## КъватӀисел линкал
* ''Corpus Rubenianum Ludwig Burchard'' Online, a catalogue of Rubens' art
* The Correspondence of Peter Paul Rubens in EMLO
* Peter Paul Rubens on BALaT – Belgian Art Links and Tools (KIK-IRPA, Brussels)
The Beatles

***The Beatles*** (, гьединго «Ливерпулалъул ункъилал», ) — Ливерпулалдаса британ рок-группа, 1960 соналъ гӀуцӀараб, элда гъорлӀ рукӀана Джон Леннон, Пол Маккартни, Джордж Харрисон ва Ринго Старр. БатӀи-батӀияб мехалда рукӀана гьединго Стюарт Сатклифф, Пит Бест и Джимми Никол. The Beatles'алъул цӀикӀкӀанисел композицияби гьарурал руго цадахъавторлъиялда,  Джон Леннонилги Пол Маккартнилги цӀараздалъун гъоркьхъвайгун. Групалъул дискографиялда буго 13 официалаб студияб албум, 1963–1970 соназда къватӀибе биччараб, ва 211 кечӀ.

«Битлз» къокъаялъ цадахъ хӀалтӀи чӀезабуна 1970 соналда, Пол ва Джон жидерго проектазда хадур лӀугьун рукӀаниги, бищун дагь босун 1967 соналдаса нахъе. Биххун хадуб музикантазул щивас халат бахъинабуна жидерго солояб кариера. 1980 соналда чӀвана Джон Леннон Ню-Йоркалда жиндирго рукъалда аскӀов, 2001 соналда Джордж Харрисон хвана рак унтиялъ . Пол Маккартни ва Ринго Старр руго жеги гьунарияб хӀалтӀулӀ, концертал кьолел ва цӀиял музыкалиял асарал ургъулел.

1950-абилел соназул бащалъуда дунялалдаго цӀар щвана к-н-роллалъе. ТӀоцебе гьеб музыкалияб багъа-бачаруе цебетӀей щвана Цолъарал Штатазда Литл Ричардил, Джин Винсентил ва Эдди Кокранил хӀаракаталдалъун. 1954 соналъ Билл Хейлица ва гьесул «Comets» кхокхаялъ хъвана «Rock Around the Clock» абураб кечӀ, ва лъагӀалидасан, аслияб куцалъ School Jungle абураб филмалъул квекудалъун, цӀиял ритмал щвана Англиялъул рагӀаллъуде. 

Дунялалдаго рок-н-ролл тӀибитӀуе кӀудияб асар гьабунаЭлвис Преслица, жиндир дебютияб композиция «Heartbreak Hotel» 1956 соналда бахъараб. 1956 соналъул февралалда, Ливерпулалда гӀагарлъухъа, Волтоналдаса, Quarry Bank школалъул цӀалдохъан Джон Леннонида гьеб рагӀана радиоялдасан ва гьесул рокьи ккана гьеб музикалъухъ. Живго Джоница ракӀалде щвезабулеб букӀахъе: «Элвисидаса цебе дие унго-унгояб асар щибго жоялъ гьабулеб букӀинчӀо».

## Групалъул гӀуцӀи
**Аслиял гӀахьалчагӀи**
* Джон Леннон — вокал, гитара, клависиял, кӀутбузулаб гармоника, бас-гитара (1960—1969; хвана 1980-лъ)
* Пол Маккартни — вокал, бас-гитара, гитара, клависиял, кьабулал (1960—1970)
* Джордж Харрисон — гитара, вокал, ситар, клависиял, бас-гитара (1960—1970; хвана 2001-лъ)
* Ринго Старр — кьабулал, перкуссиониял инструментал, вокал (1962—1970)

### Шкала

## Референсал
Фрида Кало

**Магдалена Кармен Фрида Кало и Калдерон**  (; 6 юл 1907 — 13 юл 1954) — мексикан суратчӀужу, жиндирго гӀемерал портретаздалъун, автопортретаздалъун ва Мексикаялъул тӀабигӀаталдаса ва артефактаздаса илгьам гьабурал асараздалъун цӀарагӀарай. Элъ хӀалтӀизабулаан наиваб популарияб стил мексиканазул жамгӀияталда идентилъул, постколониализмалъул, гендералъул, классалъул, ва расаялъул гьикъелазул цӀех-рех гьабизе. Гьелъул суратазда гӀемериселъ рукӀанаан щулиял автобиографиял элементал ва реализм фантазиягун жубай. Мексикаялъул хаслъи роцӀинабизе хӀалтӀулеб букӀараб революциялда хадусеб *[[мексикайолъ]]* багъа-бачариялъул рахъалда йикӀин гуребги, Кало рикӀкӀуна сюрреалист яги сихӀирияб реалист гӀадинги. Гьей лъала жиндирго хроникияб унтул хӀалбихьул сурат бахъиялдалъунги.

Герман инсуе ва метис эбелалъе (Пурепечаялъул наслуялъул) гьаюрай Калоца жиндирго лъимерлъул ва гӀолаб гӀумруялъул цӀикӀкӀанисеб тӀамуна Ла Каса Азулалда, Койоаканалда бугеб жиндирго хъизаналъул рокъоб – гьанже публикияб Фрида Калол музей абун бугеб. ГьитӀинаб мехалда полиомиелиталъ сакъат гьаюрай йикӀаниги, Кало йикӀана медицинаялъул факултеталде унеб перспектива бугей цӀалдохъанлъун, 18 сон бараб мехалде автобусалъул авария ккезегӀан, гьелдаса нахъе гӀумруялъго къотӀинчӀеб унти. Лълъилъун хадуса эй тӀад юссана лъимерлъуда махщалиде букӀараб интересалде, суратчӀжулъун яхъине ракӀалда букӀун.

## Нотабия

## Референсал
**Цитация**
Диего Веласкес

**Диего Родригес де Силва и Веласкес** (баптизация 6 юн 15996 август 1660) вукӀана испан меседилаб гӀасрудул суратчи, Испаниялъулги Португалиялъул къирал IV Филипил махӀкамаялда цевесев артист. ГӀаммаб куцалъ рикӀкӀуна БакътӀерхьул историялда бищунго кӀудиял артистазул цоявлъун.

Гьев вукӀана барокалъул периодалъул индивидуалистияв артист (гӀ-ш. 1600–1750). Эс байбихьана мухӀканаб тенебристияб куцалда сурат бахъудаса, хадуб цебетӀезабураб кьудаб куцалде. Историкиябги културияб кӀвар бугел сценабазул гӀемерал рихьизариял гурелги, гьес рахъулаан Испаниялъул къиралзабазул хъизамалъулги ва гӀадатиял чагӀазулги гӀезегӀан портретал, эсул хӀалтӀабазул кулминациялъун лӀугьана  абураб шедевр (1656).

## Нотаби

## Референсал
МигӀмар Синан

**МигӀмар Синан** (; , ;  – 17 юл 1588) — гӀусманияв бетӀерав архитектор, инжинер, математик, жив Сулеман Къануниясул, II Селимил гин III Мурадил султӀанлъул мехалда вукӀарав. Эс жаваб кьолаан балеб 300-идаса цӀикӀкӀун чӀахӀияб обйекталъул, эзда гъорлӀ Эдирнеялда Селмие мажгит, Буюкчекмеджеялда Къануни СултӀан Сулеманил кьо, Вишеградалда Мегьмед Паша Соколовичасул кьо, гьединго цинги дагьалъ гӀисиналги, мадрасаби, кулияби, кьоял гӀадинал. Эсул цӀалдохъабаз хаду проектана Истанбулалда СултӀан АхӀмадил мажгит ва Мостаралда Стари Мост.

## ХӀалтӀи
БатӀи-батӀиял иццаз абухъе, Синан вукӀана 374-идаса дагь гьечӀеб хеталил архитекторлъун, эзда гъорлӀ 92 мажгит; 52 гьитӀинаб мажгит (*[[масжид]]*); 55 мадраса; 7 Къуръан цӀалулезулаб ошкол (*дарулкурра*); 20 мавзолей (*[[тюрбе]]*); 17 бол богорукъ (*[[имарет]]*); 3 гьорспитал (*[[Дар ал-Шифа|дарулшифа]]*); 6 акведук; 10 кьо; 20 каравансарай; 36 кӀалгӀа; 8 крипта; and 48 хӀамам.

 
File:Shezade_mosque_9195.jpg|Шегьзаде мажгит Истанбулалда
File:SehzadeMosqueInterior.jpg|Шегьзаде мажгит (жаниса)
File:Cour_mosquee_Suleymaniye_Istanbul.jpg|Сулеймание мажгит Истанбулалда
File:20101213 Suleymaniye Mosque Istanbul inside vertical Panorama.jpg|Сулеймание мажгит (жаниса)
File:Selimiye_Mosque_3.JPG|Селимие мажгит Эдирнеялда


## Референсал
;Цитация

## Иццал
*
*
*
Франсиско Гойа

**Франциско Хосе де Гоя и Лусиентес** (, ; 30 март 1746 – 16 апрел 1828) вукӀана испан романтицизмалъулав суратчи ва гравюрачи. Эв рикӀкӀуна 18леб гӀасрудул ахиралъулги 19лелъул авалалъулги бищун кӀвар бугев вахъарухъанлъун. Эсул суртазги гравюрабазги рихьизарулаан жидер мехалда букӀараб лӀугьа-бахъин ва эз кӀудияб асар гьабуна 19леб ва 20леб гӀасруялъул кӀвар бугел суратчагӀазде. Гойаде гьединго абула херал мастерзабазул тӀарамагъадисевиланги, гьанжесезул тӀоцевесевиланги.

## Референсал
### Цитация

## КъватӀисел линкал
* Francisco Goya's Cats
* www.FranciscoGoya.com
* Goya in Aragon Foundation: Online catalogue
* ''Goya, the Secret of the Shadows'' , a documentary film by David Mauas, Spain, 2011, 77'
* Goya: The Most Spanish of Artists, Museum of Fine Arts, Boston
Изоглосса

**Изоглосса**, гьединго **гьетероглосса**–йинги абула, ккола цо цоцинаб мацӀалъул хаслъул географияб гӀурхъи, масала, рагьараб гьаракь аби, рагӀул магӀна, яги цоцинаб морфологияб яги синтаксисияб хаслъи хӀалтӀизаби. Изоглоссаби ккола диалектологиялдацӀалулеб субйект, гьениб эз мацӀалъул регионалал диалектазда гьоркьоб бугеб батӀалъи чӀезабула; ареалаб лингвистикалда, эз бихизабула бухьен бугел мацӀазулӀ цоцаздаса хаслъи босул даража; историкияб лингвитикалъул карачелаб моделалда, эз хал гьабуламацӀазул хъизаналда гъорлӀ ругезул релълъенги батӀалъиги.

Аслиял диалектал, цикӀкӀаниселъ, гӀорхъола изоглоссазул *квацӀидалъун*, тӀадгерман цогидал бакътӀерхьул герман мацӀаздаса батӀа гьабулеб Бенратил хӀучч гӀадал, ва Ла Специя–Римини хӀучч, жиндица хьондасел итал ва Италиялдаса бакътӀерхьуда ругел роман мацӀал централал итал ва Италиялдаса бакъбаккуда ругел роман мацӀаздаса ратӀа гьарулеб. Амма *индивидуалаб* изоглоссалъул букӀине яги букӀунгутӀизе бегьула яги бегьуларо кинаб бук аниги котерминус мацӀазулаб гӀурхъигун. Масала,  цебе-гургинлъуца къотӀула Франция ва Германия, цинги /y/ гьечӀо италги испанги рагӀабазулӀ, жал эбго рагьарабгун бугел паранс рагӀабазе гӀагарал кколел.

Бищунго лъалел изоглоссазул цояб ккола кентум-сатем изоглосса.

Изоглоссалда релълъараб, **изограф** ккола хъвавул системадул батӀабахъул гӀаламатлъун. Гьеб кӀиябго концепт гьединго хӀалтӀизабула историкияб лингвистикалда.

## Этимология

## Мисалал

### Центум–сатем изоглосса
Индо-европиял мацӀазул хъизаналъул кентум–сатем изоглосс хурхараб буго прото-индо-европияб (ПИЕ) мацӀалъул дорсалал рагьукъазул батӀи-батӀияб эволюциялда. Стандартияб реконструкциялда, дорсалазул лъабго сериялъул рикӀкӀуна:

Цо-цо гӀаркьалабазда (мисалалъе грек, италиял, германиял), палаталал цолъана веларалгун: ПИЕ ***'k**eup-'' "сорой (жаниб)" лӀугьана [[латин]] ***c*'upiō* "бокьи"–лъун ва ****ḱ**m̥tom* "нусго" лӀугьана латин ***c**entum* (цӀалула [kentum], *кентум* абун); амма ****kʷ**o-* "[[гьикъул цӀарубакӀ]]" лӀугьана ***qu**ō* "кин? киб?" рагӀилъун. Эл лъала *centum* гӀалкьалаби гӀадин, жидее *нусго* бихьизабулеб латин рагӀуд цӀар кьурал.

Цогидал гӀаркьалабазда (масала, [[Балто-славиял мацӀал|балто-славиял]] ва [[индо-ираниял мацӀал|индо-ираниял]]), лабиовелариял цолъана велариялгун: ПИЕ ****k**eup-* лӀугьана [[ведияб санскрит]]алъул ***k**opáyati* "гьанкӀолеб" ва ****kʷ**o-* лӀугьана [[авест мацӀ|авест]] *kō* "щив?" рагӀабилъун; амма **ḱm̥tom* лӀугьана авест ***s**atəm*–лъун. Эл лъала *satem* гӀаркьеллъун, *нусго'' абулеб аверс рагӀуд цӀар щварал.

## Референсал

## Библиография

* 
*
Леди Гага

**Сте́фани Джоа́нн Анджели́на Джермано́тта** (гьаюна 1986 сонил 28 марталъ Нью-Йоркалда), **Ле́ди Га́га** йин абун киназдаго лъалей, — америкалъул кочӀохъан, кучӀдузул автор, продюсер, филантроп, актриса. Индустриялда жиндир универсаллъудалъун цӀар рагӀарай, эй йиго популарияб музикалда рагӀи билӀарай фигуралъун.

ГӀага-шагарго 170миллион ре́корд бичигун, Гага йиго жиндир бищун ричун унел хӀалтӀаби ругел музикадул продюсеразул цояй, эй ккола цохӀо йигей артист, жиндир ункъабго сингл 10миллион копиялдаса гъоркье ккечӀеб тиражалда бичун уней кибго дунялалда. АнлӀго элъул студияб албумалъул дебют букӀана американ ''Billboard'' 200 чарталъул тӀогьиб. Эй хъвалей йиго киналниги мехазул бищун кӀудиял артистазулӀе батӀи-батӀиял публикациябаз. Элъие щварал руго 11 Гремми премия, кӀиго Меседил глобус премия, 18 MTV Video Music Awards премия. Элъул бизнес-проектазда гъорлӀ руго веганаб косметикияб бренд Haus Labs, 2019 соналъ биччараб.  

## Рател
Пластинкаби бичаралда гин социалияб медиалъул метрикалда рекъон, 2011-лъ Леди Гагаде «Поп-музикалъул къиралай» ян абуна Rolling Stone журналалъул рейтингалда.

## Дискография

**Соло студиял албумал**
* *[[The Fame]]* (2008) (цӀидасан бахъана 2009лъ, *[[The Fame Monster]]* гӀадин)
* *[[Born This Way (албум)|Born This Way]]* (2011)
* *[[Artpop]]* (2013)
* *[[Joanne (албум)|Joanne]]* (2016)
* *[[Chromatica]]* (2020)
* *[[Mayhem (Леди Гагал албум)|Mayhem]]* (2025)

**Коллаборативиял студиял албумал**
* *[[Cheek to Cheek (албум)|Cheek to Cheek]]* (with Tony Bennett) (2014)
* *[[Love for Sale (Тони Беннеттилги Леди Гагалги албум)|Love for Sale]]* (Тони Беннеттгун) (2021)

## Филмография

**Филм**
* *[[Machete Kills]]* (2013)
* *[[Sin City: A Dame to Kill For]]* (2014)
* *[[A Star Is Born (2018 film)|A Star Is Born]]* (2018)
* *[[House of Gucci]]* (2021)
* **' (2024)

**Телебихьи*'
* *American Horror Story: Hotel* (2015–2016)
* *American Horror Story: Roanoke'' (2016)

## Баянал

## Референсал
Кавутар

**Каву́тар**, яги **каву́лав** – нуцалас Авар нуцаллъи цӀунизе, гьелъул гӀорхъабазда (кавабахъ) толел рукӀаразул цӀар — титул. Кавутарзабаз цӀунулаан батӀи-батӀиял боязул «каваби»-ги.

Кавутарзаби рукӀин лъаниги, гьезул цодагьазул гурони цӀарал лъалел гьечӀо.

## Хьиндаллъи
Хьиндаллъуда рукӀарал кӀиго кавутарасул хӀакъалъулӀги лъала. Гендеридаги ансадеридаги аскӀоб бугеб Щугъи-магӀарда, гьелъул бакъбаккуда, букӀун буго *Щугъи́* абураб росу, гьелъул бетӀерлъун вукӀун вуго жиндир цӀар кӀочарав кавутар. Гьеб росдадасаги бакъбаккудехун буго *Каву́дул-Бакъда́* абураб бакӀ. Кавутарил вукӀун вуго *Яру́ш* (яги *Яро́ш*) абурав вацги, гьев вукӀун вуго *Кошма́тӀа* абураб гьитӀинаб росуги цӀунун, гьединлъидал гьесде кошматар («КошматӀа тарав») инги абула.

## Гьид
Гьидерица цӀакъго рикӀкӀунеб росулъун кколеб буго чияс рехун тараб Чолода.
Анри Матисс

**Анри Эмил Беноа Матисс** ( ; 31 декабр 1869 — 3 ноябр 1954) — паранс визуалав артист, жиндир кьер хӀалтӀизабулги, чвахулаб ва оригиналаб сурат бахъул техникалдалъунги жиндир цӀар рагӀарав. Эв вукӀана вахъарухъан, гравюрачи ва скулптор, амма тӀоцевехъе лъала суратчи гӀадинан.

## Референсал

### Баянал
Клитика

**Кли́тика** — рагӀи (масала, цӀарубакӀ), жибго грамматикго батӀатӀураб, хӀо фонологикго цогияб рагӀуда бараб. Сипат-сураталда рекъон, клитикаби йин абула цосукӀалал рагӀабазде (масала, препозицияби).
Обор

**Обо́р**, яги **Убу́р**, яги **Угу́р** — шималиял аваразул мифологиялъул персонаж.

## Сипат-сурат
ГьитӀинав васасда яги херав виццатккарав чиясда релълъараб, хӀо чилъун жиб кколареб, рижи-макъар кисали лъалареб персонаж. Гьеб III классалда ккола (хӀайванал, жал гъорлӀе унеб).

## ХӀакъалъулӀ маргьа
Оборилги цо хъахӀбилги ккараб лӀугьа-бахъул история буго. Жиндир рогьоб кӀоченабе бода йин абун гьасда аскӀое ячӀуна цо хӀалчорокай чӀужугӀадан, хӀо Оборица букӀарабги рогьоб цӀикӀкӀинабула гьалъул. Гьеб жо сабалъун гъой гӀодизе байбихьарайго, Обор гьелде белъула, жинца гурин мун рогьодаса яцӀадайизе кколей инги абун. Гьенисан бачӀараб букӀине ккола «хъахӀба гӀодун, обор белъун» абураб фразеологизмги. Гьелъул магӀна хӀого маргьада гӀемерго хурхараб гьечӀо: гӀодизе кколей гӀодичӀого, гӀодизе кколарей гӀодулей йиго (кӀигьумерлъи бихьизаби).

## Этимология
*Обо́р* абураб рагӀул хӀарпккунаб магӀна ккола «гогь; гогьач, кӀарччан», *обо́раб* «гогьаб; кӀарччанаб» абураб адъективалдасан лӀугьараб (гьаниб: «сихӀирго тӀадбелъулеб жо»).
Анжарат

**Анжа́рат** – авар мифологиялъул персонаж.

## Сипат-сурат
Къечхараб ботӀрорасул, къунтулги тӀадретӀарай гьоркьохъел саназул гӀаданалъул бегӀ бугей чӀужугӀадан, махъадерил (Унсоколо мухъ) локалияб мифологиялда рекъон.

Рохьор рукӀаго Анжарат дандечӀварал гьалъукь хӀинкъани яги гьез гьалъие квен кьечӀони, гьалъ ричӀчӀ (балагь) кковуе хьами-гьари гьабула, хӀо жийго хъартил тайпа ятаниги, квешай гӀадан гурин абула – дандечӀвараз квен кьуни, рохьоса  гӀучӀ-мичӀил, гӀаркьалаби рищизеги квекула.
Бисиси

**Биси́си**, яги **Биси́сир**, яги **Би́с-Бис** – балъхъадерил локалияб мифологиялъулги тӀолго авар мифологиялъулги персонаж.

## Гьалъул хӀакъалъулӀ
ЛоготӀа ворхатав, мокъатав, расуца бацараб къаркъалул, жинда кутакаб рухӀги бугев бихьинчиясул сипаталда бугеб хъублъи. Бицаралда рекъон, Бисиси рокъожаниб бегараб мехалъ гьелъул хӀатӀал шуризе кӀоларедахъ мокърукь тункун рукӀуна. Жиндиего бокьани гурони, чиясда бихьизеги чӀолареб кутакаб хъуяб рухӀ.

СардилӀ чи кьижаравго бачӀуна, бусада вегарав чиястӀа щват-щватккун бегула гин гьев гъанкъизе лӀугьуна. Жибго Болъихъ росулӀ божулаанила Бисисил хӀинкъи киналго чиясул гӀалабазе бугин (кӀудияв вукӀа я гьитӀинав вукӀа — гьелъие рухӀел букӀунаро), Миарсоб – гьелъ цохӀо гӀисинал лъималги гурони гъанкъуларин.

Гьелдаса чиясда живго цӀунизе кӀола кьижилалде хириял аятал цӀалани; тӀад бегун бугеб бакӀалдаги цӀализе хӀаракат бахъани яги квер шурани гьеб тӀасабичӀула.

### Параллелял
ТӀадрегазул (гьадинаб цӀарги буго централияб диалекталда – *ТӀа́дбег*) чанго батӀияб цӀарги, бегӀги, гӀамал-хасиятги буго цин авар мифологиялда (гӀандал гин цӀунтӀал гьоркьорачинчӀлго). *ТӀадрегал* ин абула чи кьижизе боснов вахаравго гьестӀа регулел, гьесул макьаби контроларулел мификиял рижабазде. Гьел чанго батӀиял руго: ХъегӀело, Сардихъан, цо-цо росабалӀ Карж, Лагикъ, Рекъаб ЩайтӀан гин гь.ц.
Энди Воргьол

**Энди Воргьол** ( ; гьавидал **Эндрю Воргьол ГьитӀинав**; 6 август 1928 — 22 феврал 1987) — американ визуалав арстис, кинорежиссер ва продюсер. Поп арталъул багъа-бачарул цевехъанав фигура, Воргьол рикӀкӀуна XX гӀасруялъул кӀиабилеб бащалъул бищунго кӀвар бугел артистазул цоявлъун. Гьесул хӀалтӀабаз цӀех-рех гьабула 1960-абилел соназда тӀегьан букӀараб артияб загьирлъиялъул, рекламаялъул ва машгьурал чагӀазул гьоркьолъиялъул ва элъ гъорлӀе бачуна батӀи-батӀиял информациялъул тӀагӀалаби, гьезда гъорлӀсурат бахъи, скулптура, фотографи ва кино бахъи. Эсул бищунго цӀар рагӀарал хӀалтӀабазул цо-цоязда гьоркьор руго *Кэмпбелил чурпаялъул банкаби* (1962) ва *Мэрилинил диптих* (1962) трафаретиял принтал, эксперименталаб филм *Челсиялъул ясал* (1966), мултимедияб лӀугьа-бахъинал, жиб *Exploding Plastic Inevitable* (1966–67) абун лъалеб, ва эротикияб филм *Blue Movie* (1969).

## Референсал
Астекал

**Асте́кал** ккола нагьуас халкъалъул мезоамериканияб култура, жиб постклассикияб периодалда 1300-алдаса 1521 соналде щвезегӀан гьоркьохъеб Мексикаялда цебетӀолеб букӀараб. Астеказул империялда гъорлӀе унаан гьоркьохъеб Мексикаялъул батӀи-батӀиял этникиял къокъаби, амма аслияб халкълъун гин културалъул чагӀилъун рукӀана XIV-алдаса XVI гӀасруялде щвезегӀан Мезоамерикалда бищун тӀибитӀараб кколеб нагьуалӀ мацӀалъ кӀалъалел.

## Терминология
НагьуалӀ мацӀалда «астек» абураб рагӀи дурусго ккола "щивалиго АслӀандаса", жиб мификияб бакӀлъун кколеб, гьезул божиязда рекъон, кибалиго хьунда бугеб.

ГӀумру гьабурал шагьаразда рекъон, (Теночтитланалда рукӀа, Тлателолкоялда рукӀа), астеказ жидедаго абулаан *меши́ка*, яги *тено́чка* *гин тлалтелолка.* *Мешика* кин лӀугьарабали батӀи-батӀиял этимологияби кьолел руго. Абула: гьеб нуалӀ мацӀалда кколин «Бакъ» рагӀи, астеказул цевехъанасул цӀар Мешитли бугин, Тескоко хӀорида бижулеб лълъелхералъул тайпа кколин. Бищун цӀарарав нагьуалӀ мацӀалдаса буссинабулев Мигел Леон-Портилаца абулеб буго гьеб рагӀи лӀугьанин *metztl* («МоцӀ») гин *xictli* («бакьулӀлъи») абурал рагӀабаздаса, гьелдалъун кколин «моцӀил бакьулӀлъи». *Теночка* абураб жидедаго аби лӀугьулеб батила Теноча абураб цӀаралдаса, жив легендарияб хӀакимлъун кколев.  

## История

Астеказул империя кин гӀуцӀарабали чанго иццаздаса лъазабулеб буго. ГӀемерисел археологиял ратаражал, храмалъулал пирамидаби рукӀа, хьутӀалъул тӀохал ругел пажал рукӀа бегьила хӀалтизабизе сунда релълъон букӀараб астеказул дуниял бичӀчӀизе гӀоло. Кин бугониги, археологаз батӀиял иццаздасаги лъай босизе ккола. Астеказул цивилизация батӀалъулеб буго, жиб тӀагӀаралдаса хадуб Астек империя лӀугьин, гьелъул цебетӀей гин мадугьалихъ ругел хӀукумазда асар гьаби цӀакъ лъикӀ сипат-сурат гьабулел гӀеме-гӀемерал иццал тун букӀиналъ.

## ХӀукумат

### Астеказул империя
ГӀемерал империял гӀадин Астеказул империя букӀана этносал гӀемерал ругеб. Гьеб цӀияб хӀукуматалъулаб гӀуцӀилъун букӀун, жиндир структураялъ релълъон букӀана ГӀагараб бакъбаккул классикияб рагъулал деспотиязда. БитӀухъе абуни, гьеб цогояб нухмалълъул системалдаса букӀана цогояб магъало бакӀариялъул система.

## МугъчӀваял

## Линкал

* 
* Книги об ацтеках и доколумбовых цивилизациях
* Сайт «Мир индейцев»
* Книги, статьи и фильмы о доколумбовых цивилизациях
* Сайт «Месоамерика глазами русских первопроходцев»
* Статья «Ацтеки» в энциклопедии «Кругосвет»  
* Экспедиции Кортеса и конец империи Монтесумы
* Хореографическая культура Мексики
* Империя ацтеков
Сардихъан

**Сарди́хъан** — авар мифологиялъул персонаж. Гьидерил къагӀидаялъ – **Садра́ахан**.

ЧӀегӀераб лагабац (цо-цо росабалӀ хӀакӀугунаб) ретӀараб чиясул сипаталъул хъубаб рухӀ. Аморф яги зооморф (хӀинчӀ, кету) бегӀаздаги бачӀуна. Квер хъвазе щвани, беэнлъуда (кьаралъуда) хъварал гӀадин лӀугьуна (ГьентӀа), рукъ гӀадин бакӀаб (МачӀада), тӀохьидаса бакӀаб гин хӀулудаса тамахаб (ТӀидиб).

Къасимехалъ бачӀингун чагӀазда макьаби (гӀемериса квешмакьаби) рихьизарула. Цогиял тӀадрегаз кин гьалъ гӀадамазе гӀемерго квал гьабуларо, тӀад беганиги, кигӀан бакӀаб жиб бугин кканиги, чиясда жинда хӀухьел цӀазе кӀолечӀин ккезабуларо, амма хӀухьел цӀай захӀмалъизе бегьула; херал чагӀазе гьаб цӀакъ захӀмалъула, хӀо гьезда гьоркьобги гьаб лъиял чагӀазда бегула (ГьентӀа). Гъолго тӀадрегалгун роцани, гьаб гъол гӀадин ццидахараб гьечIо, хеккого тӀасаги бичӀула, рукъ бахун къватӀибеги уна. Цогиязда дандеккун, гьалъ чиясда жибго бихьизабула, чигун контакталдеги бачӀуна, батӀи-батӀиял, жеги чиясда рагӀичӀел гьаркьалги гьарула.

Гьалъул жанирачӀунел нухал ккола тӀаладо яги рагьу-махӀи. ЖанибачӀине мехалъ, рахайдул гьаракь гӀадинаб жоги бахъуна (Лъахъ). Гьалъул бачӀен лъиялъе, бечелъизалъе букӀунин абула цо-цо росабалӀ (ГьентӀа, МачӀада, ТӀидиб).

МачӀадисезул куцалъ, Сардихъанил чорхол цояб рахъ гьанал буго, цогидаб – ччугӀил. Сардихъан гьаналаб рахъалъ чиясда бегани — лъиялъе, ччугIилаб рахъалъ бегани — хехаб хвалие.

Сардихъанил гаргадулеб гӀамал гьечӀо, хӀо лъедерго гьелъ чиясухъги балагьун: *«дуе щиб?»* – ан цӀехезе бегьула. Гьеб мехалъ чияс хӀинкъичӀого жиндиего бокьараб гьелда гьарани, Сардихъаница кинаналиго гьеб тӀобазабула анила.

Сардихъанидаса цӀунизалъе гьабула чанго батӀияб жо: 1) гьеб бегизе байбихьудаса квер шурани яги гьаракь биччани, гьеб ччукӀун унеб гӀадин тӀасабатӀалъула гин хеккого аскӀоса тӀагӀуна (МачӀада, ТӀидиб) 2) тӀаладо (мащу) бацизе ккола 3) кьижилалде Ал-Ихляс цӀализе ккола.

## Этимология
*Сордо́* абураб рагӀудасан бачӀараб рагӀи, гьелъул хвалисаб кьочӀода *-хъан* суффиксги жубан. Диалектиял формабиги гьединго кигӀан жиндер формаби хисаниги.