open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Хадиял

**Хадиял ** — Дагъистаналъул ЛъаратӀа мухъалда бугеб росу. Уна Хадиял росдал боялде гъорлӀе ва гьелъул административияб марказлъунги ккола.

## География
Росу буго мухъалъул марказ ЛъаратӀаса 9 км-алъ бакъбаккудехун, КӀудагӀоралъул кваранаб рагӀалда.

## Демография

Ккола моноэтникияб авар росулъун.

## МугъчӀваял
ТӀадиял

**ТӀадиял** — ЛъаратӀа мухъалда ругел чӀел-бакӀазул цӀар:
*ТӀадиял — Гьиндиб росдал боялъул росу;
*ТӀадиял — Хадиял росдал боялъул росу.
ТӀадиял (Гьиндиб росдал бо)

**ТӀадиял** — Дагъистаналъул ЛъаратӀа мухъалъул росу, Дибирилросу мухъалъул территориялда анклавлъун бугеб. Уна Гьиндиб росдал боялде гъорлӀе.

## География
Росу буго мухъалъул марказ Дибирилросу мухъалъул территориялда, Дибирилросуялдаса 24 км-алъ бакътӀерхьудехун.

## Демография

Ккола моноэтникияб авар росулъун.

## МугъчӀваял
Аваразул сияхӀ

ГъоркьегӀан буго кьун цӀар рагӀарал авар чагӀазул сияхӀ.

## Нуцалзаби
* Суракъат I (XIII гӀасру) 
* КӀудияв ГӀумахан (1761–1801)

## Церехъаби, политикчагӀи
* Ахъбердил МухӀамад (1803–1843)
* Даниялилазул ГӀабдурахӀман (1908–1981)
* Хунзахъа ХӀажимурад

## Хъвадарухъаби
* БакьайичӀиса ЧӀанкӀа (1866–1908)
* Инхоса ГӀалихӀажияв (1845–1889)
* ХъахӀабросулӀа МахӀмуд (1872–1919)
* ХӀамзатил Расул (1923–2003)

## СпортчӀагӀи

## МугъчӀваял
Гьиндиб росдал бо

**Гьиндиб росдал бо ** — Дагъистаналъул ЛъаратӀа мухъалъул административиябгин территориалияб цвел ва росдал боялъул статус бугеб муниципалияб гӀуцӀи.

ГъорлӀе бачуна кӀиго чӀел-бакӀ. Административияб марказ — Бугьнада росу.

## Демография

## ГӀуцӀи

## МугъчӀваял
Президент

**Президе́нт** (, род. п  — цеве чӀчӀарав, бетӀералде; *председатель*) — республикаялъулаб ва жубараб тайпаялъул хӀукумат бугел пачалихъазул вищарав бетӀер.

## Гь. балагье
* Пачалихъалъул бетӀер

## МугъчӀваял

## РегӀелал
Салда (магӀнаби)

**Салда** — Евразиялда ругел географиял объектазул цӀар.

## ЧӀел-бакӀал
* Салда — Дагъистаналъул ЛъаратӀа мухъалда бугеб росу.

## ХӀорал
* Салда — Туркиялъул Будур провинциялда бугеб хӀор.
Бочохъ

**Бочохъ** — Дагъистаналъул ЛъаратӀа мухъалда бугеб росу. Уна Шидиб росдал боялде гъорлӀ.

## География
Росу буго мухъалъул марказ ЛъаратӀаса 14 км-алъ шималалиябгин бакътӀерхьудехун, СарагӀурухъ.

## Демография

Ккола моноэтникияб авар росулъун.

## МугъчӀваял
1832 сон

## Лъугьа-бахъинал
* 5 июн — Парижалда жамгӀиял багъа-бачариял.

## Гьаруна
* 23 январ — Эдуар Мане, французав художник (хв. 1883).
* 25 январ — Иван Шишкин, россиялъулав художник-пейзажист, живописец, рисовальщик ва гравёр-аквафортист (хв. 1898).
* 27 декабр — Павел Михайлович Третьяков, россиялъулав предприниматель ва меценат (хв. 1898).

## Хвана
* 22 март — Иоганн Вольфганг фон Гёте, немцав хъвадарухъан.

## Гь. балагье

## МугъчӀваял
Ланда

**Ланда** — магӀна гӀемераб термин.

## Топоним
*Ланда́ — Дагъистаналъул ЛъаратӀа мухъалда бугеб росу.

## Цогидаб
*Ланда — Пенджабалда хӀалтӀизабулеб хъвай-хъвагӀиялъул тайпа.
Анцухъ (росу)

**Анцухъ**, яги **Ансухъ**— Дагъистаналъул ЛъаратӀа мухъалда бугеб росу. Уна ЧӀадаколоб росдал боялде гъорлӀе.

## География
Росу буго мухъалъул марказ ЛъаратӀаса 9 км-алъ шималалдехун, СарагӀор ва ЧӀурмут жубалеб бакӀалда.

## Демография

Ккола моноэтникияб авар росулъун.

## МугъчӀваял
Анцухъ (магӀнаби)

**Анцухъ** — авар топоним, анцӀнух абулеб рагӀудаса бачӀараб.
*Анцухъ — Авариялъул цояб регион.
*Анцухъ — ЛъаратӀа мухъалъул росу.
Цадахъ (росу)

**Цадахъ** — Дагъистаналъул ЧӀарада мухъалда бугеб росу.

Уна росдал поселениялъул статус бугеб *Цадахъ росу* абураб муниципалияб гӀуцӀиялде гъорлӀе, цо бугеб чӀел-бакӀ хӀисабалда.

## География
Росу буго лъарагӀлъиялда.

## Демография

Ккола моноэтникияб авар росулъун.

## Административияб гӀуцӀи
Цадахъ росу ккола гьебго цӀар бугеб муниципалияб гӀуцӀиялде гъорлӀе. 

## МугъчӀваял
Цадахъ

**Цадахъ** абураб термин букӀине бегьула:
***Цадахъ** — авар мацӀалъул хадурегӀел.
*Цадахъ — ЧӀарада мухъалъул лъарагӀлъиялда бугеб росу.
Мали

**Мали** () ккола Африкаялъул магърибалда бугеб хӀукумат.  Малиялъул гIадамазул къадар рикIкIуна ясда бащадаблъун ва гьеб къадаралъул рахъалъ киналго хIукуматазда гьоркьоб ккола 60-леб бакI. 

Малиялда пачалихъияб мацI ккола Паранс мацӀ. Малиялъул тахшагьар буго Бамако. 

### ГӀорхъаби
Малиялъул гӀорхъаби руго 7 хIукуматалъулгун ракьалдасан: Алжирия, Нигер, Буркина-Фасо, Сенегал, Мавритания, Гинея, ва Котдивуаралъулгун.
; ГӀицӀго ракьдатӀасиял гӀорхъаби
, , , , , , . 

## Пачалихъияб политикияб гӀуцӀи

## Халкъ
### Малиялда ругел халкъал
Малиялъул халкъияб состав (2022): 
* Бамбарал     33,3% 
* Пуланазулал      13,3% 
* Сонинкал     9,6% 
* Сенуфал    9,6%
* Малинкал    8,8% 
* Догонал      8,7% 
* Лобиял      2,4% 
* Сонгхаял    5,9%
* Туарегал     3,5% 
* Бобоял     2,5% 
* ХутIарал 4,5% (1 магlарулавги рагlула)

2022-леб соналъул халкъалъул рикIкIеналда рекъон Малиялда дандчӀвала 9-ялдасаги цӀикӀкӀун батӀиял халкъазул гӀадамал. ГӀадамазул къадар   (;  баянал - 19,329,841 чи).

## География
### Географикияб бакӀ

## ХӀужаби

## РегӀелал
Гьунухъ

**Гьунухъ** — Дагъистаналъул ЧӀарада мухъалда бугеб росу. Уна Гьачада росдал боялде гъорлӀе.

## География
Росу буго мухъалъул марказ ЦӀуриса 14 км-алъ шималиябгин бакътӀерхьудехун, КъаралуазулгӀоралъул рагӀалда.

## Демография

Ккола моноэтникияб авар росулъун.

## МугъчӀваял
Буркина-Фасо

**Буркина-Фасо** () ккола Африкаялъул магърибалда бугеб хӀукумат.  Буркина-Фасоялъул гIадамазул къадар рикIкIуна ясда бащадаблъун ва гьеб къадаралъул рахъалъ киналго хIукуматазда гьоркьоб ккола 59-леб бакI. 

Буркина-Фасоялда пачалихъияб мацI ккола Паранс мацӀ. Буркина-Фасоялъул тахшагьар буго Уагадугу. 

### ГӀорхъаби
Буркина-Фасоялъул гӀорхъаби руго 6 хIукуматалъулгун ракьалдасан: Мали, Нигер, Бенин, Того, Гъана, ва Котдвуаралъулгун.
; ГӀицӀго ракьдатӀасиял гӀорхъаби
, , , , , . 

## Пачалихъияб политикияб гӀуцӀи

## Халкъ
### Буркина-Фасоялда ругел халкъал
Буркина-Фасоялъул халкъияб состав (2022): 
* Мусалазулал     51% 
* Пуланазулал      8,4% 
* Гурмазулал     7,0% 
* Боболал    4,9%
* Гурунсал    4,6% 
* Сенупилал      4,5% 
* Лобиял      2,4% 
* Туарегал     1,9% 
* Дюлал     0,8% 
* 2 магlарулавги рагlула

2022-леб соналъул переписалда рекъон Буркина-Фасоялда дандчӀвала 9-ялдасаги цӀикӀкӀун батӀиял халкъазул гӀадамал. ГӀадамазул къадар   (;  баянал - 21,9 миллион чи).

## География
### Географикияб бакӀ

## ХӀужаби

## РегӀелал
Гьачада росдал бо

**Гьачада росдал бо ** — Дагъистаналъул ЧӀарада мухъалда бугеб административиябгин территориалияб цвел ва росдал боялъул статус бугеб муниципалияб гӀуцӀи.

ГъорлӀе бачуна щуго чӀел-бакӀ. Административияб марказ — Гьачада росу.

## Демография

## ГӀуцӀи

Муниципалияб гӀуцӀиялъул гӀатӀилъи буго 118,31 км².

## МугъчӀваял
ЛъаразулӀ

**ЛъаразулӀ** — Дагъистаналъул ЧӀарада мухъалда бугеб росу. Уна Гьилиб росдал боялде гъорлӀе.

## География

Росу буго мухъалъул марказ ЦӀуриса 18 км-алъ жанубиябгин бакътӀерхьудехун, ралъдал гьумералдаса 2000 метралъ борхалъуда, кьурахараб хъитӀалтӀа. 
ГъоркьегӀан буго чвахулеб лъар, лъарамухъккун буго шагьранух, Цемер росулӀе унеб.

Росуялда тӀадехун руго кӀудиял-гурел рекьулел ракьал ва Чариб бал. Росдада мадугьалихъ руго шималиябгин бакътӀерхьуда Цемер, шималиябгин бакъбаккуда Рулдаб.

## Тарих
Росу унаан Кьенсерухъ боялде гъорлӀе.

1939 соналъ росдал гӀадамал рахъана Гелбахъалде. КӀиабилеб дунялалъулаб рагъул заманалда гӀемерисел нахъруссана жидерго росулӀе..

## Демография

Ккола моноэтникияб авар росулъун.

РосулӀ аслиял тухумал рукӀана: Азалал ва Имичилал, цогидал гӀисинал тухумал, Ажуилал ва Ханзалал гӀадал, хадур журана чӀахӀиял тухумалгун.

## МугъчӀваял
1742 сон

## ЛӀугьа-бахъинал

### Январ&mdash;март
* 14 январ &mdash; хвана Эдмонд Гьаллей; гьев хисун Къиралияв астрономчилъун вачӀана Джеймс Бредли.
* 24 январ &mdash; Карл VII лӀугьана Мукъадасаб Румалъулав императорлъун.


## Гьаруна
*Ралагье гьединго: [[:Категория:1742 соналъ гьарурал]]*
* 9 март &mdash; Михаэл Анкарсворд, швед сиясатчи (хв. 1838)

* 14 март &mdash; Агъа МухӀамад-хан Къажар, Ираналъул шагь (хв. 1779)
* 28 июл &mdash; Виллиям Гьупер, американ пачалихъчи (хв. 1790)
* 14 август &mdash; Папа Пий VII (гь. Барнаба Никколо Мария Луиджи Кйарамонти), итал бенедиктияв (хв. 1823)

* 14 сентябр &mdash; Джеймс Вилсон, американ сиясатчи (хв. 1798)
* 6 октябр &mdash; Йогьан Гьерман Вессел, норвег поэт (хв. 1785)

* 9 декабр &mdash; Карл Вилгьелм Шееле, швед химикчи (хв. 1785)
* 16 декабр &mdash; Гебгьард Леберехт фон Блюхер, прусс генерал (хв. 1819)
* *дата лъаларо* &mdash; Хунзахъа Дибир-къади, авар сиясатчи, пачалихъчи, дипломат, Авариялъул къади (хв. 1817)

## Хвана
*Ралагье гьединго: [[:Категория:1742 соналъ хварал]]*

* 25 январ &mdash; Эдмонд Гьаллей, ингилис астронмчи (гь. 1656)
* 4 июл &mdash; Гвидо Гранди, итал математикчи (гь. 1671)

## МугъчӀваял
Вихоревка

**Ви́хоревка** — шагьар (1966 соналдаса) Братск районалда Иркутск областалъул. 
## Суратал
СуметӀа

**СуметӀа** — Дагъистаналъул ЧӀарада мухъалда бугеб росу. Уна СуметӀа росдал боялде гъорлӀе ва ккола гьелъул административияб марказлъун.

## География
Росу буго мухъалъул марказ ЦӀуриса 19 км-алъ бакътӀерхьудехун, СуметӀагӀоралъул рагӀалда.

## Демография

Ккола моноэтникияб авар росулъун.

## МугъчӀваял
1875 сон

## ЛӀугьа-бахъинал

## Авар тарихалда

## Гьаруна
*Ралагье гьединго: [[:Категория:1930 соналъ гьарурал]]*

### Январ&ndash;Фебруар

* 3 январ &mdash; Александрос Диомидис, Грекиялъул премьер-министер (хв. 1950)
* 14 январ &mdash; Альберт Швейцер, герман теологист, тохутр, Рекъелалъулаб Нобелил премиялъул лауреант (хв. 1965)

* *дата лъаларо* &mdash; Дибирилазул ДибирхӀажил МухӀамадкъади, авар ва дагъистанияв динияв, жамгӀияв ва сиясияв санатчи (хв. 1929)

## Хвана
*Ралагье гьединго: [[:Категория:1930 соналъ хварал]]*

*29 юн &mdash; Фердинанд I, Австриялъул император (гь. 1793)

## МугъчӀваял
Дибирилазул ДибирхӀажил МухӀамадкъади

**Къарахъа Дибирилазул ДибирхӀажил МухӀамадкъади** (1875, Гьочоб — 14 декабр 1929, МахӀачхъала, Дагъистан) — авар ва дагъистанияв динияв, жамгӀияв ва сиясияв санатчи, хъвадарухъан, таржамачм.

## Биография
Гьавуна Къарахъ боялъул Гьочоб росулӀ. ЦӀалана Акъсаялда букӀараб ГӀумалат-хӀажил мадрасаялда. 1895 соналдаса вукӀана мадрасаялда дарсал кьолев. Хадуб, Шурагьиве вахъун, гьес рагьана исламияб школа. ХӀалтӀулев вукӀана къадилъун, мударрислъун, вукӀана Шурагьиб педтехникумалда дарсал кьолевги.

1918 соналъ ХӀ. Бамматовгун, З. Темирхановгун, Т. Чермоевгун ва А. Кантемиргун цадахъ вукӀана ГӀусманилазул империялде МугӀрул Республикаялъе кумек гьаризе араб делегациялда.

1929 соналъ Дибирилазулав ва "Динияб комитеталъул" жеги 74 гъорлӀчиги арестинаруна совет специалияб идараялъ, гьезде гӀунтӀизабуна «рухӀанияб ва кулак контрреволюционияб организация» абун гӀайиб. Гьебго соналъул 14 декембералда ДибирхӀажил МухӀамадкъади ва гьесда цадахъ Динияб комитеталъул 20 гъорлӀчиги чӀвазе къотӀана. Реабилитатинавуна 1988 соналъ.

## МугъчӀваял

## РегӀелал
* Дибирилазул ДибирхӀажил МухӀамадкъадил макъалаби  «Джаридат Дагъистан» казияталда
Багинуб

**Багинуб** — Дагъистаналъул ЧӀарада мухъалда бугеб росу. Уна Магъар росдал боялде гъорлӀе.

## География
Росу буго мухъалъул марказ ЦӀуриса 13 км-алъ жанубиябгин бакътӀерхьудехун, РисгӀоралъул рагӀалда.

## Демография

Ккола моноэтникияб авар росулъун.

## Машгьурал гӀадамал
*ШугӀайб-апанди — теологист.

## МугъчӀваял
1809 сон

## ЛӀугьа-бахъинал
* 5 январ &mdash; хъвана Дарданеллабазул къотӀи, Британ ва ГӀусманилазул империязда гьоркьоб.
* 8 феврал &mdash; Франц I Австерияс рагъ лъазабуна Парансиялда.

## Гьаруна
*Ралагье гьединго: *
* 12 феврал
** Чарлз Дарвин, британ натуралист (хв. 1882)
** Абрагьам Линколн, Цолъарал Штатазул 16-абилев президент (хв. 1865)
* *къо-моцӀ лъаларо* &mdash; Къарахъа МухӀамадтӀагьир — авар ва дагъистанияв тарихчи, теолог, факъигь (хв. 1880)

## Хвана
*Ралагье гьединго: *
* 31 май
** Джозеф Гьайдн, австер классикияв композитор (гь. 1732)
** Жан Ланн, паранс болцевехъан, Парансиялъул маршал (гь. 1769)

## МугъчӀваял
Гьидиб

**Гьидиб** — Дагъистаналъул ЧӀарада мухъалда бугеб росу. Уна ЦӀуриб росдал боялде гъорлӀе.

## Тарих
1944–57 соназда росу гочинабун букӀана Рилъаб мухъалде.

## География
Росу буго мухъалъул марказ ЦӀуриса 3 км-алъ жанубиябгин бакътӀерхьудехун.

## Демография

Ккола моноэтникияб авар росулъун.

## МугъчӀваял
ЦӀуриб росдал бо

**ЦӀуриб росдал бо ** — Дагъистаналъул ЧӀарада мухъалда бугеб административиябгин территориалияб цвел ва росдал боялъул статус бугеб муниципалияб гӀуцӀи.

ГъорлӀе бачуна ункъго чӀел-бакӀ. Административияб марказ — ЦӀуриб росу.

## Демография

## ГӀуцӀи

Муниципалияб гӀуцӀиялъул гӀатӀилъи буго 17,59 км².

## МугъчӀваял
1883 сон

## Гьарурал
*Ралагье гьединго: [[:Категория:1883 соналъ гьарурал]]*

### Юл&ndash;Август

* 3 юл &mdash; Франц Кафка, Австер хъвадарухъан (хв. 1924)
* 29 июл &mdash; Бенито Муссолини, Итал диктатор (хв. 1945)

## Хварал
*Ралагье гьединго: [[:Категория:1883 соналъ хварал]]*

## МугъчӀваял
ГӀарчо

**ГӀарчо** — Дагъистаналъул ГӀахьвахъ мухъалда бугеб росу.

Уна росдал поселениялъул статус бугеб *ГӀарчо росу* абураб муниципалияб гӀуцӀиялде гъорлӀе, цо бугеб чӀел-бакӀ хӀисабалда.

## География
Росу буго мухъалъул марказ КӀкӀаратӀаса 3 км-алъ бакътӀерхьудехун.

## Демография

Ккола моноэтникияб авар росулъун. РосулӀ гӀумру гьабун руго кӀкӀаралал.

## Административияб гӀуцӀи
ГӀарчо росу ккола гьебго цӀар бугеб муниципалияб гӀуцӀиялде гъорлӀе. 

Муницпалияб гӀуцӀиялъул гӀатӀилъи буго 3,72 км².

## МугъчӀваял
ТӀукитӀа

**ТӀукитӀа** — авар чӀел-бакӀазул цӀар:
* ТӀукитӀа — Дагъистаналъул ГӀахьвахъ мухъалъул росу.
* ТӀукитӀа — Дагъистаналъул Хасавхъала мухъалъул росу.
Ингердахъ

**Ингердахъ** — Дагъистаналъул ГӀахьвахъ мухъалда бугеб росу. Уна Ингердахъ росдал боялде гъорлӀе ва ккола гьелъул административияб марказлъун.

## География
Росу буго мухъалъул марказ КӀкӀаратӀаса 5 км-алъ бакъбаккуденхун.

## Демография

Ккола моноэтникияб авар росулъун.

## МугъчӀваял
ХӀариб

**ХӀариб** — Дагъистаналъул ГӀахьвахъ мухъалъул росу, жиб анклавлъун Хасавхъала мухъалда бугеб. Уна Ингердахъ росдал боялде гъорлӀе.

## География
Росу буго Хасавхъала мухъалда, Яхсиб лъелмесалдаса бакътӀерхьудехун.

## Демография

Ккола моноэтникияб авар росулъун.

## МугъчӀваял
Андуз

**Андуз** — Дагъистаналъул ГӀахьвахъ мухъалъул росу, жиб анклавлъун Дибирилросу мухъалъул территориялда бугеб. Уна ГӀанчихъ росдал боялде гъорлӀе.

## География
Дибирилросу мухъалъул территориялда.

## Демография

Ккола моноэтникияб авар росулъун. ГӀумру гьабун росулӀ буго аваразул субэтнос — кӀкӀаралал.

## МугъчӀваял
ЦӀумали

**ЦӀумали** — Дагъистаналъул ГӀахьвахъ мухъалда бугеб росу. Уна ГӀанчихъ росдал боялде гъорлӀе.

## География
Росу буго мухъалъул марказ КӀкӀаратӀаса 6 км-алъ шималиябгин бакътӀерхьудехун.

## Демография

Ккола моноэтникияб авар росулъун; гӀумру гьабун росулӀ буго аваразул субэтнос — кӀкӀаралал.

## МугъчӀваял
Индира

**Инди́ра** — магӀна гӀемераб рагӀи:

## Топоним
* Индира — Дагъистаналъул ГӀахьвахъ мухъалда бугеб росу.

## Хассаб цӀар
* Индира — руччабазул цӀар (Индира Ганди).
Лъибишо росдал бо

**Лъибишо росдал бо ** — Дагъистаналъул ГӀахьвахъ мухъалда бугеб административиябгин территориалияб цвел ва росдал боялъул статус бугеб муниципалияб гӀуцӀи.

ГъорлӀе бачуна кӀиго чӀел-бакӀ. Административияб марказ — Лъибишо росу.

## Демография

## ГӀуцӀи

Муниципалияб гӀуцӀиялъул гӀатӀилъи буго 6,94 км².

## МугъчӀваял
Инхело

**Инхело** — Дагъистаналъул ГӀахьвахъ мухъалъул росу, анклавлъун Хасавхъала мухъалъул территориялда бугеб. Уна ТӀадинхело росдал боялде гъорлӀе.

## География
Росу буго Хасавхъала мухъалда, Хасавхъалаялдаса 24 км-алъ шималалдехун.

## Демография

Ккола моноэтникияб авар росулъун.

## МугъчӀваял
КъванкӀеро

**КъванкӀеро** — Дагъистаналъул ГӀахьвахъ мухъалда бугеб росу. Уна ТӀадмагъилӀ росдал боялде гъорлӀе.

## География
Росу буго мухъалъул марказ КӀкӀаратӀаса 5 км-алъ жанубалдехун.

## Демография

Ккола моноэтникияб авар росулъун. РосулӀ гӀумру гьабун буго аваразул субэтнос — гӀахьвалал.

## МугъчӀваял
ЦӀва

**ЦӀва** (*Starling:* c̣:ʷa, gen. **цIва́йил**, pl. **цIваби́**) — астрономияб объект, жиб гравитациялдалъун цадахъ чӀараб плазмадул ва газалъул, ва жинца канлъиги кьолеб сфероидалдаса гӀуцӀараб. НилIер Ракьуде бищун гӀагараб цӀва ккола Бакъ. Цогидал гӀемерал цӀваби рихьула алатинчӀеб бералда къаси-къаси, амма Ракьудаса цӀакъ рикӀкӀад рукӀиналъ, гьел ккола канлъул рагъаруларел тӀанкӀалин. Бищун рихьунлъалел цӀваби рикьун руго цадахъцӀвалъиязде ва астеризмазде, ва гӀемерисел бищун гвангъарал цӀвабзазул руго жиде-жидер хасал цӀарал. Бихьулеб тӀолгогӀаламалда жаниб буго -ялдаса -ялде щун цӀва. Гьел цӀвабзазул гӀага-шагарго 4,000 гурони бихьуларо алатинчӀеб берда, гьел киналниги ккола Рахьдал Нух галаксиялъул цӀвабилъун.

## МугъчӀваял

## КъватӀисел регӀелал
1000 сон

Сон ккола Басрияб Дунялалъул тарихалъул Гьоркьохъел гӀасраби абун лъалеб периодалде; Эвропаялда гьеб цо-цо рикӀкӀуна цебесеб ва Борхатаб ГьоркьобгӀасрулъиялъул гӀорхъадасеб даталъун. Исламияб дунял букӀана жиндир меседилаб гӀасруялъулӀ. Чиналда букӀана Сун династиялъул заман, Кореялда бетӀерлъуда букӀана Корйа наслу, Япония букӀана Хэйан классикияб периодалда. Гьиндия бикьун букӀана чанго гьитӀинаб империялде, Чалукйа, Пала, Чола наслу, Ядава наслу ва ц. СахӀраъ тун хундехун бугеб Африкаялда букӀана тарихалде щвелалде период. Жанубияб Америкаялда вари ва тиванако културабазул асар ва къуват биххана, гьебго заманалда чачапоя ва Чиму тӀегьалел рукӀана. Месоамерикаялда майазул хадусеб классикияб периодалда жаниб Паленке ва Тикал гӀадал шагьарал-пачалихъал загӀиплъана, амма Юкатаналда цӀияб къуваталдалъун унеб букӀана Чичен-Ица ва Ошмал гӀадал объектал рай.

Дунялалъул агьлулъиялъул къадар, кьурал къиматазда рекъон, букӀана гӀ.-ш. 250 ва 310 миллионалда гьоркьоб.

## ЛӀугьа-бахъинал

* Марталда Гнезно шагьаралда букӀана Мукъадасаб Румаб Империялъул император III Оттонил ва Полшаялъул гиназ Болеслав I БахӀарчиясул дандчӀвай.
* 29 июл — Аль-Мансурица щущахъ риххизаруна насраниял Пеня Сервераялда ккараб рагъулӀ. Бусурбабаз босна Бургос.
* 9, 10 яги 11 сентябр («Къиралиял анналазда» рекъон) — Свёлдераялъухъ ккараб ралъдал рагъ.

## Гьаруна
*Ралагье гьединго: [[:Категория:1000 соналъ гьарурал]]*

## Хвана
*Ралагье гьединго: [[:Категория:1000 соналъ хварал]]*

## МугъчӀваял

* Robert Lacey and Danny Danziger *The Year 1000: What Life Was Like at the Turn of the First Millennium* (1999) 
* John Man *Atlas of the Year 1000* (1999)
Могьохъ росдал бо (магӀнаби)

**Могьохъ росдал бо** — административияб гӀуцӀи:
*Дагъистаналъул Хьаргаби мухъалда бугеб административияб гӀуцӀи.
*Дагъистаналъул Шамилил мухъалда 2002 соналде щвезегӀан букӀараб административияб гӀуцӀи.
901 сон

## ЛӀугьа-бахъинал
* 10 сон &mdash; Замораялъул рагъ.

## Гьарурал
* Биагота, Болеслав Ӏ Богьемиясул лъади (ятизе бегьула)

## Хварал
* 24 январ &mdash; Лю Дзишу, Тан династиялъул генерал
* 12 феврал &mdash; Антоний II, Константинополалъул патриарх
* 18 феврал &mdash; Табит ибн Къурра, Шамалдаса астроном ва тохтур (гь. 826)
* 12 апрел &mdash; Эвдокия Баяна, Биантиялъул император VI Леонил лъади
* 10 ноябр &mdash; Аделаида, БакътӀерхьул Паранг Къиралаталъул къиралай
* МухӀамад ибн Аби'л-Садж, ГӀабасилазул геренал
* ГӀубайдуллагь иб Сулайман, ГӀаббасилазул вазир

## МугъчӀваял
Дагъистаналъул вилаят

**Дагъистаналъул вилаят**  — Россиялъул империялъул ва Совет Россиялъул административиябгин территориалияб гӀуцӀи, жиб шималиябгин бакъбаккул Кавказалда букӀараб, ГӀурахъа шималалдехун. Административный центер букӀана Темир-Хан-Шура.

## Тарих
Россиялъул империялъул административияб цвел хӀисабалда Дагъистаналъул вилаят гӀуцӀана 1860 соналъул 30 маялда Чор губерниялдаса (1846 соналъ гӀуцӀун букӀараб). Вилаяталъул марказлъун 1866 соналде щвезегӀан букӀана Чор шагьар, 1866 соналдаса — Темир-Хан-Шура.

Вилаяталъул бетӀерлъуда вукӀана россиялъул рагъулав губернатор.

## География
БукӀана Кавказалъул бетӀераб щобалъул шималиябгин бакъбаккул рахъалда ва Каспий ралъадалъул бакътӀерхьул рагӀаллъуда.

## Административияб рикьи

1860 соналъ Дагъистаналъул вилаяталъул букӀана хадусеб административияб рикьи:
* Авар нуцаллъи
* Гъуниб сверухълъи
* Дарги сверухълъи
* Чор шагьаралъул нухмалъи
* Гъумекиб сверухълъи
* Хайдакъгин Табсаран сверухълъи
* Курал ханлъи
* Магьдилазул ханлъи
* Сулахъ наиблъи
* Самур сверухълъи
* Таргъуялъул шамхаллъи

1861 соналъ гӀуцӀана ГӀанди сверухълъи. 1863 соналъ тӀагӀинабуна Чор шагьаралъул нухмалъи. 1864 соналъ Аварское ханлъи ликвидинабуна, гьелъул бакӀалда гӀуцӀанаАвар сверухълъи. 1866 соналъ Курал ханлъи буссинабуна сверухълъиялде. 1867 соналъ тӀаӀгӀинаруна Магьдилазул ханлъи, Сулахъ наиблъи ва Таргъуялъул шамхаллъи, гӀуцӀана Темир-Хан-Шура сверухълъи.

XX гӀасруялъул байбихьуда вилаяталда гъорлӀ букӀана 9 сверухълъи, жиб наиблъиязде бикьараб, 3 шагьар ва 1214 цогидаб чӀел-бакӀ:

Гьединаб административияб рикьи букӀана 1921 соналъ вилаят ликвидинабизегӀан.

## Гьералдика

Дагестанская область МВД Бенке.jpg|Вилаяталъул расмияб герб (Россиялъул империялъул ЖИМялъул басма, 1880)
Дагестанская область изд.Сукачова.JPG|Расмияб-гуреб герб (Сукачовасул басм., 1878)
Coat of arms of Dagestan Oblast 1878.svg|Вилаяталъул гербалъул гьанжесеб сурат (2000-абилел сонал)
Дагестанская область из Бенке.jpg|Вилаяталъул герб расмияб сипаткьейгун, ӀӀ Александрица тасдикъ гьабураб (1878)


## Ралагье гьединго
* Дагъистан

## МугъчӀваял
;Комментариял

;Иццал
Гъуниб сверухълъи

**Гъуниб сверухълъи** () — Дагъистаналъул вилаяталда ва Совет Дагъистаналда гъорлӀ букӀараб административияб цвел (*[[округ]]*), жиб 1864–1928 соназда букӀараб. Административияб центер букӀана Гъуниб.

## Тарих
Дагъистаналъул вилаяталда гъорлӀ Гъуниб сверухълъи гӀуцӀана 1860 соналъ, гӀурусаз оккупатинарурал Авар болмухъаздаза. 1921 соналъ гьеб ана Совет Дагъистаналде гъорлӀе.

1928 ноябралда Дагъистаналъул АССРалда гьабуна кантуниябе рикьи ва киналго сверухълъаби гӀадин, Авар сверухълъиги тӀагӀинабуна.

## Административияб рикьи
Сверухълъи бикьулаан наиблъабазде, жал 1899 соналъ бутӀабазде (гӀур. *участок*) руссинарурал. БутӀаби рикьулаан  жамагӀатазде.

1895 соналъ сверухълъиялда букӀана 6 наиблъи: ГӀандал (центр — СугъралӀ), Анцухъгин Хъапуча (центр — Кьадал), Бугьнада (центр — ЛъаратӀа), КӀкӀуяда (центр — Къорода), Телекь–ГьидалӀ (центр — ГӀурада), Кьенсерухъ (центр —  ГӀириб).

1926 соналде сверухълъи бикьулаан 7 бутӀаялде: ГӀандал (центр — Гъуниб), Анцухъгин Хъапуча (центр — ЧӀадаколоб), Бугьнада (центр — ЛъаратӀа), Къарахъ (центр — Кьахъ), КӀкӀуяда (центр —  Дарада), Телекь–ГьидалӀ (центр — Телекь), Кьенсерухъ (центр —  ГӀириб).

1926 декембералда сверухълъиялъул жанубияб рахъалдаса батӀаго гӀуцӀана ЛъаратӀа мухъ.

## Демография

### Россиялъул империялъул ценз (1897)
1897 соналъул Россиялъул империялъул агьлулъиялъул къадар рикӀкӀиналъул бяназда рекъон, Авар сверухълъиялъул агьлулъи букӀана 55 899 чи. Халкъалъул цӀикӀкӀанисезул рахьдал мацӀлъун букӀана Авар.

Сверухълъиялъул марказ Гъуниб гӀумру гьабун вукӀана 685 чи.

### Кавказияб Календар (1917)
*Кавказияб Календаралъул* 1917 соналъулаб басмаялда рекъон, 1916 соналъ Авар сверухълъиялда гӀумру гьабун вукӀана 76175 чи, гьезул 38,079 бихьинчи ва 38,096 чӀужугӀадан, гьел киназдасаго 76,088 чи вукӀана кидаго гӀумру гьабун вугев, 87 чи вукӀана заманалъ чӀарав:

## Баянкьелал

## МугъчӀваял
Могьохъ

**Могьо́хъ** — авар чӀел-бакӀазда цӀар:

* Могьохъ — Дагъистаналъул Хьаргаби мухъалда бугеб росу.
* Могьохъ — Дагъистаналъул Шамилил мухъалда бугеб росу.
Демократия

**Демократия** (, *dēmos* 'халкъ' ва *kratos* 'нухмалъи') — хӀукуматалъул форма, жинда жаниб халкъалъул ихтияр бугеб гьоркьор лъезе ва къабул гьаризе къанункьеялъулал хӀукмаби ("битӀараб демократия"), яги гьеб иш гьабилъе хъулухъчагӀи рищизе ("репрезентативияб демократия"). Демократиялъул бокӀонганчӀида гъорлӀ руго данделъиялъул эркенлъи, ассоциациялъул эркенлъи, милкалъул ихтиярал, диналъул ва каламалъул эркенлъи, гъорлӀлъи ва ращалъи, ватӀанчилъи, жидее нухмалъулезул разилъи, рищиялъул ихтиярал, аслу гьечӀого хӀукуматалъ гӀумрудал ихтияраздаса ва эркенлъиялдаса махӀрум гьариялдаса эркенлъи, ва гьединго дагьбутӀабазул эркенлъи.

Демократия абураб бичӀчӀел гӀезегӀан цебетӀуна заман бахъанагӀан. Гьелъул байбихьул форма букӀана битӀараб демократия. Жакъа къоялъ демократиялъул бищун  гӀаммаб форма буго репрезентативияб (вакиллъулаб) демократия, гьениб халкъалъ, жидерго цӀаралдаса нухмалъи гьабизе, рищула хӀукуматалъул хъулухъчагӀи парламентияб яги президентияб демократиялда.

## Теория
### Цебесеб теория
Аристотелица данде лъолаан гӀемеразул хӀакимлъи (демократия/тимократия) дагьазул (олигархия/аристократия) ва цо чиясул хӀакимлъиялде (тирания яги гьанжесеб автократия/абсолютияб монархия). Гьес гьединго рикӀкӀунаан щибаб системаялъул жиде-жидер лъикӀал ва квешал вариантал ругилан (демократия абуни гьес рикӀкӀунаан тимократиялъул дегенеративияб аналоглъун).

### Гьанжесеб теория
Жакъа къоялъул политикиял теористазда гьоркьоб буго демократиялул лъабго къецияб цонцепция: *аггрегативияб демократия*, *[[делиберативияб демократия]]* ва *[[радикалияб демократия]]*.

## ХӀукуматиял демократиябазул тайпаби

Демократиялъ босул чанго батӀияб форма теориялда гӀадин практикаялдаги. Демократиялъул цо-цо вариантаз чӀезабула жиндирго ватӀанчагӀазе дагьалги лъикӀаб вакиллъи ва цӀикӀкӀараб эркенлъи, цогидазде дандеккун. Амма кинаб букӀаниги демократия гӀуцӀцӀун гьечӀони хӀукуматалъул халкъ къанункьеялъулаб процессалдаса бахъизе яги хӀакимлъиялъул кинаб букӀаниги гӀаркьелалъе хӀакимлъи бикьи жидеего данде кколедухъ хисизабизе гьукъулеб къагӀидаялда, системаялъул цо гӀаркьелалъ, жиндего цӀикӀкӀараб хӀакимлъи сверизабун, демократияб биххизабизе бегьула.

## МугъчӀваял

### Цитатинарулел хӀалтӀаби
* 
* 
* 
* 

## РегӀелал
* Демократия Философиялъул Стенфордияб энциклопедия (инг.)
* Идеябазул Тарихалъул Къамус: Демократия (инг.)
* Index 2008.pdf The Economist Intelligence Unit's index of democracy
* Alexis de  of data sources on political regimes  on Our World in Data, by Max Roser.
* "Democracy", BBC Radio 4 discussion on the origins of Democracy (*In Our Time*, 18 October 2001)
* Democracy Countries 2022 interactive map of countries at World Population Review
АнсалтӀа росдал бо

**АнсалтӀа росдал бо ** — Дагъистаналъул Болъихъ мухъалда бугеб административиябгин территориалияб цвел ва росдал боялъул статус бугеб муниципалияб гӀуцӀи.

ГъорлӀе бачуна кӀиго чӀел-бакӀ. Административияб марказ — АнсалтӀа росу.

## Демография

## ГӀуцӀи

Муниципалияб гӀуцӀиялъул гӀатӀилъи буго 15,11 км².

## МугъчӀваял
Монархия

**Мона́рхия** ( <  «цогояб хӀакимлъи» <  «цогояб» +  «хӀакимлъи, кверщел») — хӀакимлъиялъул форма, пачалихъалъул бетӀерлъуда цо чи, монарх, вукӀунев гӀумруялъ яги тахидаса инкар гьабизегӀан. Политикияб легитимлъи ва монархасул хӀакимлъи букӀине бегьула гӀурхъи бугелдаса ва цӀикӀкӀанисеб къагӀидаялъ симболиялдаса (конституционияб монархия) тӀубанго автократиялде щвезегӀан (асолютияб монархия) ва тӀибитӀизе бегьула тӀураязул, къанункьеязул ва махӀкамияб хӀакимлъиялъул сфераялде.

## Гьанжесел монархияби

## Баянкьелал ва мугъчӀваял

### Баянкьелал

### МугъчӀваял
ГӀанди сверухълъи

**ГӀанди сверухълъи** () — Дагъистаналъул вилаяталда ва Совет Дагъистаналда гъорлӀ букӀараб административияб цвел (*[[округ]]*), жиб 1861–1928 соназда букӀараб. Административияб центер букӀана Болъихъ.

## Тарих
Дагъистаналъул вилаяталда гъорлӀ ГӀанди сверухълъи гӀуцӀана 1861 соналъ, гӀурусаз 1858–1859 соналъ оккупизарурал Авар болмухъаздаса  1921 соналъ гьеб ана Совет Дагъистаналде гъорлӀе. 1926 соналъул декембералда сверухълъиялъул жанубияб рахъ батӀа гьабун гӀуцӀана Эчеда район. 1928 ноябралда Дагъистаналъул АССРалда гьабуна кантуниябе рикьи ва киналго сверухълъаби гӀадин, ГӀанди сверухълъиги тӀагӀинабуна.

## Административияб рикьи
1895 соналъ сверухълъиялда букӀана 7 наиблъи: ГӀанди (центр — ГӀанди), Бакълъул (центр — МелъелтӀа), ЦӀунтӀа (центр — Кидеро), КӀкӀаратӀа (центр — КӀкӀаратӀа), Технуцал (центр — Болъихъ), ТӀинди (центр —  ТӀинди), Ункъракьгин ЧӀамал (центр —  Гьаквари).

1899 соналъ гӀуцӀана 3 бутӀа: Бакълъул, КӀкӀаратӀа–Технуцал ва Ункъракь–ЦӀунтӀа.

## Демография

### Россиялъул империялъул ценз (1897)
1897 соналъул Россиялъул империялъул агьлулъиялъул къадар рикӀкӀиналъул бяназда рекъон, Авар сверухълъиялъул агьлулъи букӀана 49 628 чи, гьезул 24 537 бихьинчи ва 25,091 чӀужугӀадан. Халкъалъул цӀикӀкӀанисезул рахьдал мацӀлъун букӀана Авар.

Сверухълъиялъул марказ Болъихъ гӀумру гьабун вукӀана 1225 чи.

### Кавказияб Календар (1917)
*Кавказияб Календаралъул* 1917 соналъулаб басмаялда рекъон, 1916 соналъ Авар сверухълъиялда гӀумру гьабун вукӀана 57 875 чи, гьезул 29 747 бихьинчи ва 28 128 чӀужугӀадан, гьел киназдасаго 56 950 чи вукӀана кидаго гӀумру гьабун вугев, 925  чи вукӀана заманалъ чӀарав:

## Баянкьелал

## МугъчӀваял
Зибирхьали

**Зибирхьали** (гъодоб. *Шалу*) — Дагъистаналъул Болъихъ мухъалда бугеб росу. Уна Гъодобери росдал боялде гъорлӀе.

## География
Росу буго мухъалъул марказ Болъихъа 12 км-алъ жанубиябгин бакътӀерхьудехун.

## Демография

Ккола моноэтникияб авар росулъун; гӀумру гьабун росулӀ буго аваразул субэтнос — гъодоберисел.

## МугъчӀваял
Гъодобери (Болъихъ мухъ)

**Гъодобери** — Дагъистаналъул Болъихъ мухъалда бугеб росу. Уна Гъодобери росдал боялде гъорлӀе ва ккола административияб марказлъун.

## География
Росу буго мухъалъул марказ Болъихъа 9 км-алъ жанубиябгин бакътӀерхьудехун.

## Демография

Ккола моноэтникияб авар росулъун.

## МугъчӀваял
ЦӀибилтӀа

**ЦӀибилтӀа** — Дагъистаналъул Болъихъ мухъалда бугеб росу. Уна ГӀанди росдал боялде  гъорлӀе. 

## География
Росу буго мухъалъул марказ Болъихъа 8 км-алъ шималиябгин бакътӀерхьудехун.

## Демография

## МугъчӀваял
ГӀали Каяев

**ГІали Каяев** (Замир-ГІали) (1878, Гъази-Гъумухъ, Дагъистаналъул область — 21 декабр 1943, Георгиевка, Семипалатинская область) — фикъгьуялъул реформатор, лак гІалимчи ва ургъарухъан, бусурбабазул интеллигенциялда гьоркьо машгьурав фигура.

## Биография
Гьавуна 1878 соналда Гъази-Гъумухъ.

### Сугъралъ цӀали
Сугъралъ Каяев цӀалана щуго соналъ.

### Каиралда цӀали

### «Джаридат Дагъистан» казият

## Аслиял хӀалтӀаби
* «Грамматика лакского языка»
* «Лакский язык и история»
* «Материалы по лакскому языку и истории»
* «Материалы по истории Дагестана»
* «Тарикат в Дагестане»
* «Материалы по языку и истории Дагестана»
* «Толковый словарь лакского языка»
* «Сравнительный словарь лакского, даргинского и аварского языков» (не окончена).
* Тогда же составлены «Биографии дагестанских ученых» (на турецком языке.)

## МугъчӀваял

## Адабият
* А. Р. Наврузов. Али Каяев — последний энциклопедист Дагестана
* М. Ю. Рощин «Мусульманин- большевик»
* А. М. Буттаева Идеалы исламской образовательной культуры в Дагестане
* Наврузов А. Р. ГАЗЕТА «ДЖАРИДАТ ДАГИСТАН» (1913—1918) — УНИКАЛЬНЫЙ ОБРАЗЕЦ АРАБОЯЗЫЧНОЙ ПУБЛИЦИСТИКИ ДАГЕСТАНА НАЧАЛА XX ВЕКА
* Шихалиев Ш. МУСУЛЬМАНСКОЕ РЕФОРМАТОРСТВО В ДАГЕСТАНЕ (1900—1930 ГГ.)
2023 сон

## ЛӀугьа-бахъинал
### Январ
* 1 январ:
** Хорватия гӀахьаллъана Шенген зонаялде; Хорватиялъ къабул гьабуна евро ва лӀугьана еврозонаялъул 20-абилеб гъорлӀпачалихълъун
** Луис Инасиу Лула да Силва лӀугьана Бразилиялъул президентасул хъулухъалде.

## МугъчӀваял
Испан мацӀ

**Испан мацӀ**, яги **кастил мацӀ ** ( яги ) — индо-европияб хъизаналъул романияб мацӀ, жиб гарулаб латиналдаса Иберияб бащдабчӀинкӀиллъиялда лӀугьараб. Жакъа къоялъ гьеб буго глобалаб мацӀ жинда рахьдал мацӀалда гӀадин кӀалъалезул къадар 500 миллионалдаса цӀикӀкӀун бугеб, аслияб къагӀидаялъ КӀиябго Америкаялда ва Испаниялда. Испан мацӀ буго 20 пачалихъалъул официалаб мацӀлъун. Эб буго дунялалда бищун тӀиритӀарал рахьдал мацӀазул кӀиабилеб мандарин чин мацӀалдаса хадуб; дунялалда бищун тӀиритӀарал мацӀазул ункъабилеб ингилисалдаса, мандарин чиналдаса ва гьиндустани (гьинди-урду) мацӀаздаса хадуб; ва дунялалда бищут гӀатӀид тӀибитӀараб романияб мацӀ. Испан мацӀалда кӀалъалезул бищун цӀикӀкӀараб къадар буго Мексикаялда.

## МугъчӀваял
### Цитатионал

### Иццал

* 
* 
* 
* 
* 
*  
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
ЦӀияб Хелекьури

**ЦӀияб Хелекьури** — Дагъистаналъул Болъихъ мухъалъул росу, жиб лъарагӀлъиялда бугеб. Уна Хелекьури росдал боялде гъорлӀе.

## География
Росу буго лъарагӀлъиялда, Дибирилросу мухъалда, Дибирилросуялдаса 10 км-алъ жанубиябгин бакътӀерхьудехун.

## Демография

Ккола моноэтникияб авар росулъун.

## МугъчӀваял
Хелекьури росдал бо

**Хелекьури росдал бо ** — Дагъистаналъул Болъихъ мухъалда бугеб административиябгин территориалияб цвел ва росдал боялъул статус бугеб муниципалияб гӀуцӀи.

ГъорлӀе бачуна кӀиго чӀел-бакӀ. Административияб марказ — Хелекьури росу.

## Демография

## ГӀуцӀи

Муниципалияб гӀуцӀиялъул гӀатӀилъи буго 14,36 км².

## МугъчӀваял
Галис мацӀ

**Галис мацӀ** (), гьединго **Галего** абунги лъалеб, ккола БакътӀерхъул ибергин романсияб мацӀ. ГӀага-шагарго 2.4&nbsp;миллион чияс хӀалтӀизабула гьеб мацӀ батӀи-батӀияб даражаялданиги, аслияб къагӀидаялъ Галисиялда, Испаниялъул шималиябгин бакътӀерхьуда бугеб автономияб жамгӀияталда, гьениб галис буго испангун цадахъ расмияб мацӀлъун. Гьеб мацӀалда гьединго кӀалъала мадугьалихъ ругел Испаниялъулал Астурия, Кастилия ва Леон регионазул цо-цо гӀорхъодасел зонабазда , ва гьединго галис мигрантазул жамагӀатазда хутӀараб Испаниялдаги, Латин Америкаялдаги, Пуэрто Рикоялда ва Цолъарал Штатазда, Швейцариялда ва Европаялъул цогидал пачалихъазда.

## МугъчӀваял

### Библиография

*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
ГӀадамасул черх

ГӀадамасул черх ккола гӀадамасул гӀуцӀи. Эб гӀемер батӀи-батӀиял лъамелаздасан данде гьабун буго, цадахъ ххамалги, лугбиги гьабулел.

Элде гъорлъе жубан буго бетӀерги, расги, габурги, къаркъалаги, квералги, бохдулги, хӀатӀалги.

Чорхол цӀех-рех гьабула тохтурзабазги, анатомазги, художниказги.
Кавказалъул халкъал

**Кавказалъул халкъал** — Кавказалда гӀумру гьабун ругел халкъал, жал 50-ялдаса цӀикӀкӀун батӀи-батӀияб этникияб къокъаялде рикьарал.

## МацӀазул къокъабазда рекъон

### Кавказалъул кьолболал халкъазул мацӀазулал хъизанал

ГӀодосанго регионалда тӀиритӀун ругел мацӀазда кӀалъалел халкъал, ай кавказиял гӀаммаб къагӀидаялъ рикьула лъабго къокъаялде: Шималбакъбаккул кавказиял, шималбакътӀерхьул кавказиял ва картвел халкъал.

Кавказияб мацӀазулаб хъизаналъул мацӀазда кӀалъалел ва жакъа къоялъ Кавказалда гӀумру гьабун ругел чӀахӀиял халкъал ккола гуржиял (3 200 000), чачанал (2 000 000), аварал (1 500 000), куралал (гӀ-ш. 1 000 000) ва къабардиял (600 000), гьебго заманалда Кавказ тун къватӀиб бугеб бищун кӀудияб кавказияб халкъ, жиндир диаспораби 40-ялдаса цӀикӀкӀун пачалихъазда (Урдун, Туркия, Сурия, Цолъарал Штатал, Европаялъул пачалихъал гӀадал) ругеб, буго адигъазул, кӀалъалезул къадар3–4 млн. чиун. ГьабсагӀат гуржиял ккола жидер дагӀба-гьечӀеб чиядбачӀеб пачалихъ — Гуржия — бугеб цохӀого цо кавказияб халкълъун. Абхазиялъул статус буго бахӀсикь. Цогиял кавказиял халкъазул руго республикаби Россиялда гъорлӀ: адигъал (Адигъия), черкесал (Къарачайгин Черкесия), гъабардал (Къабардагин Балкъария), ингушал (Ингушетия), чачанал (Чачан). ГӀурус оккупатионалде щвелалде жиде-жидер пачалихъал рукӀарал шималкавказиял: аварал, даргиял, куралал ва гьел гьединго цогидал гӀумру гьабун руго Дагъистаналда.

## ТӀадеги цӀалиялъе
* 
* "Central Ciscaucasia in Antiquity and Early Middle Ages: Caucasian Substratum and Migrations of the Iranic-Speaking Tribes." (1988).

## МугъчӀваял
Германал

**Германал** (, ) — Германиялъул халкъ ва нация, жидер лӀугьин германияб ва рахьдалаб мацӀ герман бугеб. Германиялъул конституциялда рекъон германал Германиялъул чӀейилал. XIX ва XX гӀасруялъул цӀикӀкканиселъ, герман идентлъиялда доминатияб буго гӀаммаб мацӀалъул, култураялъул, лӀугьиналъул ва гьисториялъул концепция. Жакъа къоялъ герман мацӀалъул гӀатӀидго хал гьабула  герман идентлъиялъул аслияб, амма гьоркьосабахъул гуреб критериялъун гӀадин. Дунялалда ругелщинал германазул гӀаммаб рикӀкӀен буго 100-ялдаса 150 миллион чи, ва гьезул цӀикӀкӀанисел руго гӀумру гьабун Германиялда.

Жидер тарихалда жанир халатаб заманалъ политикияб рикьа-риххи букӀиналъ, герман нациялда жанир руго маданиял батӀалъаби ва гӀемер дандчӀвала къуватаб регионалияб хаслъи. Герман култураялъул гьоркьосабахъулареб жо буго гьунарлъи ва гӀелму, ва германазда гьоркьоса рахъана гӀемерал цӀар арал гӀадамал, жидеца батӀи-батӀиял гӀелмабазда, политикаялда ва цогидалда бихьулеб лъалкӀ тарал.

## МацӀ

Герман мацӀ ккола германазул рахьдал мацӀлъун. Гьеб буго герман идентлъиялъул кӀулияб фактор. Герман мацӀ ккола бакътӀерхьул германияб мацӀ, жиб гӀагараб фриз, луксембургияб, ингилис ва гьоланд мацӀазе. Герман мацӀалъул аслиял сверелал ккола тӀасагерман ва гъоркьагерман. Стандартияб литературияб герман мацӀ гьабураб буго тӀасагерман мацӀалда, ва гьеб ккола цӀикӀкӀанисел германазул тӀоцебесеб яги кӀиабилеб мацӀлъун.

## Баянкьелал

## МугъчӀваял

## Библиография

* 
* 
* 
* 

## ТӀадеги цӀалиялъе

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## ТӀадеги цӀалиялъе
Белгородалъул байрахъ

**[[Белгород]]алъул байрахъ** () – гьаб цого-цо расмияб символ (цадахъ гербгун гимнгун) Белгородалъул шагьар Белгородалъул область Россиялъул Федерациялда. Гьаб байрахъ буго цолъиялъулги киназего хIалтIалъулги шагьаралъул гIадамазул символ.

22 июлялда 1999 соналъул Белгород шагьаралъул депутаталъул Советалда № 321 хIукмугун гьаб байрахъ бачIана. 2002 соналъул Пачалихъияб гералдикалъул регистралда Россиялъул Федерациялда регистрационаб номергун 978 гьеб жубана.  

## МугъчӀваял
Чанхъо

**Чанхъо** — Дагъистаналъул Болъихъ мухъалда бугеб росу. Уна Чанхъо росдал боялде  гъорлӀе ва ккола административияб марказлъун.

## География
Росу буго мухъалъул марказ Болъихъа 6 км-алъ шималиябгин бакъбаккудехун.

## Демография

## МугъчӀваял
Леонардо да Винчи

**Леона́рдо ди сер Пие́ро да Ви́нчи** (; 15 април 1452, Анкиано росу, Винчи шагьаралда гӀагарлъухъ, Флорентиялда аскӀоб — 2 май 1519, Кло-Люсе хъала, Амбвазалда аскӀ, Турен, Парансия) — Борхатаб Ренессансалъул итал полимат, жив вукӀарав жигарав суратчилъун, инжинерлъун, гӀалимчилъун, теористлъун, скулпторлъун ва архитекторлъун. ТӀоцебе гьесул цӀар сурат бахъиялда бугеб махщалица машгьур гьабуниги, гьев гьединго машгьурлъана жидеда жанир батӀи-батӀиял дисциплинабазул, анатомия, астрономия, ботаника, картография, рахъарул гьунарлъиялъул ва пелеонтология гъорлӀе рачун, сураталги баяналда ругел гьесул хъвай-хъвагӀаяздалъунги. Леонардо рикӀкӀуна генийлъун, жинца Ренессансалъул гьуманистияб идеал борхарав, ва гьесул гӀаммал хӀалтӀабаз гьабуна гьесулго заманчи Микеланджелол рателалде данде кквезе бегьулеб кӀудияб асар суратчагӀазул хадусеб гӀелалъул хӀалтӀабазеги.

ЛъикӀавго нотариусил ва гӀодегӀанаб классалъул чӀужуялъул вас, ригьиналда гурев гьавурав Винчиялда яги гьелда гӀагарлъухъ, Леонардое лъай щвана Флорентиялда итал суратчи ва скулптор Андреа дел Веррокиода цебе. Гьес жиндирго кариера байбихьна гьебго шагьаралда, амма хадум гӀемераб мех бана Людовико Сфорцае хъулухъ гьабулаго Миланалда. Хадув гьев цӀидасанги хӀалтӀана Флорентиялда ва Миланалда, ва гьединго дагьаб мехалъ Румалда, гьесул хадурчагӀиги, цӀалдохъабиги рукӀана цӀикӀкӀунел. I Франсваца ахӀун, гьес ахирисеб лъабго сон бана Парансиялда, ва хвана гьенивго 1519 соналъ.

## Биография

### Цебесеб гӀумру (1452–1472)

#### Гьави

Леонардо да Винчи, жинда цӀарурав Леонардо ди сер Пиеро да Винчи (Винчиялдаса Пиерол вас Леонардо), гьавуна 1452 соналъул 15 априлалда, Тусканиялъул Винчи шагьаралда яги гьелда гӀагарлъухъ, Флорентиялдаса 20 миллалъ рикӀкӀад. 

#### Веррокиол устархана

1460-абилел соназул кьороб, Леонардол хъизан бахъана Флорентиялде, жиб гьеб заманалъ букӀараб христианияб гьуманистияб пикрудал ва културадул центерлъун. ГӀага-шагарго 14 сонил гӀужалда, гьев вахъана студиялъул васлъун (*гардзоне*) жив жиндир заманалда Флорентиялъул цевехъанав суратчи ва скулптор вукӀарав Андера дел Веррокиол устарханаялда.

## Баянкьелал
**ГӀаммал**

**ХӀалтӀабазул баянал**

## МугъчӀваял
### Цитатионал
**Цересел**

**Гьанжесел**

### Цитатулел хӀалтӀаби
#### Цересел

*  in 
*  in 
* 
* 

#### Гьанжесел
**ТӀахьал**

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  volume 2: . A reprint of the original 1883 edition
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

**Журналиял ва энциклопедиял макъалаби**

*  
* 
* 
* 
*  
* 

## ТӀадеги цӀалиялъе
Ралагье  ва  гӀатӀидал библиографиязе

* 
* 
* 
* 

## External links

;ГӀаммал
* Universal Leonardo , Леонардол гӀумрудал ва хӀалтӀабазул баянаслу, Мартин Кемпица ва Марина Воллесица бачунеб (инг.)
* да Винчи Националияб Галлереялъул вебсайталда (инг.)

;ХӀалтӀаби
* Biblioteca Leonardiana, онлайн библиография (ит.)
* e-Leo: Archivio digitale di storia della tecnica e della scienza, суратазул, баяназул ва манускриптазул архив (инг.)
* 
* 
* Complete text and images of Richter's translation of the Notebooks
* Леонардо да Винчил хъвай-хъвагӀаял (инг.)

Category;XV гӀасрудал итал гӀалимчӀагӀи

Category;XVI гӀасрудал итал гӀалимчӀагӀи
МухӀамад АхӀмадов

МухӀамад АхӀмадович АхӀмадов гьавуна Гъуниб районалъул Гьонода росулъ 1955 соналъ 13 ноябралда. Дагъистаналъул халкъияв поэт.

1979 соналъ тӀокӀлъиялда лъугӀизабуна Москваялъул М.Горькил цӀаралда бугеб Литературияб институт. Институт лъугӀун хадув хӀалтӀана Хъвадарухъабазул Союзалъул правлениялъул секретарьлъун, литературиял журналазул жавабияв секретарьлъун, аваразул хъвадарухъабазул секциялъул нухмалъулевлъун.

ГьабсагӀат хӀалтӀулев вуго Дагъистаналъул Хъвадарухъабазул союзалъул председательлъун.

МухӀамад АхӀмадов ккола Россиялъул Хъвадарухъабазул союзалъул сопредседатель, Халкъалда гьоркьосеб Хъвадарухъабазул союзалъул исполкомалъул член.

ШагӀирас хъвана «Хасалихълъидул сагӀат», «Заманаялъул балладаби», «КучӀдул», «Шагьаралъул кучӀдул», «Сонал», «Жугьа», «Поэт», «ШагӀирги ватӀанги», «Балъголъидул сагӀат», «ХъахӀаб рас», «Какги кечӀги», «Рокьул апараг», «Классиказул цӀваби», «ГӀазу балеб буго» абурал тӀахьал. Гьел тӀахьал рахъана Москваялдаги, МахӀачхъалаялдаги, Волгоградалдаги.

МухӀамад АхӀмадов ккола Россиялъул КӀудияб Литературияб премиялъул, Дагъистаналъул Пачалихъияб премиялъул, Халкъалда гьоркьосеб Расул ХӀамзатовасул цӀаралда бугеб премиялъул лауреат. Адабият ва маданият цебетӀезабиялъулъ лъураб кӀудияб бутӀаялъулъ гьесие кьун руго М.Ю.Лермонтовасул, С.А.Пушкинил, М.А.Шолоховасул медалал.

МухӀамад АхӀмадовас авар мацӀалде руссинаруна А.С.Пушкинил, М.Ю. Лермонтовасул, С.Есенинил, А.Блокил, Н.Рубцовасул, Ю.Кузнецовасул, О.Чухонцевасул ва цогидалги гӀурусазул поэтазул асарал, шигӀрабазулги шагӀирзабазулги хӀакъалъулъ хъвараб буго шагӀирасул гьаб цӀияб тӀехьги.
Мушрикал

Мушрикал ккола Аллагь тун цогидазе г1ибадат гьабулел г1адамал. Гамч1азе, гъут1бузе, бакъуе ц1вабзазе, ва хварал г1адамазе г1ибадал гьабула, ялъуни гьел васит1абилъун ккола. Гьеб буго бищун к1удияб мунагь Ислам диналда, ва гьеб мунагьалдаса Аллагь кидаго т1асаги лъугьунаро. Маг1арул халкъ мисалалъе босани, гьениреги руго г1емерал мушрикал. Т1олалго росаби руго суфистазул ц1урал, ва гьез бат1и бат1иял ширкал гьарула. Рищунго к1удиял мушрикал маг1арулазул ккола Саг1ид Афанди, Х1асан Афанди , Мах1муд Афанди, Ах1мадх1ажи афанди, ва гьел гурел цогидал афандабиги
Винсент ван Гог

**Винсент Виллем ва Гог (Гъохь)** (, ; 30 март 1853 — 29 юл 1890) — гьолланд пост-импрессионизмалъулав суратчи, жив хун хадув БакътӀерхьул гьунарлъиялъул тарихалда бищун машгьуразул ва асар цӀикӀкӀаразул цоявлъун лӀугьарав. АнцӀго соналда жаниб, гьес гьабуна  2100-гӀанасеб гьунаржо, гьездаго гъорлӀ 860 сурат, жидер цӀикӀкӀанисел гьесул гӀумрудал ахирисеб кӀиго соналде кколел. Гьезда гьоркьор руго пейзажал, натюрмортал, портретал ва авто-портретал, ва гьесие хасиятаб буго цӀакъад кьерал ва драматикияб, импулсивияб ва экспрессивияб хъванкъагӀида, жидец гьанжесеб гьунарлъиялъе аслу лъурал. Жиндирго крйераялда битӀ букӀинчев, гьев къеркьолаан согӀаб депрессиягун ва мискинлъигун, ахирги гьел сабаблъун ахирги гьес живго чӀвана лъебералда анкьго сонил гӀужалда.

## МугъчӀваял

### Баянал

### Цитатал

### ГӀаммал ва цитатулел иццал

* 
* 

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  Цогидал басмаби:  (герман); (гьолланд)
*  
* 
* 
* 
* 
*  
* 
* 
*  
* 
* ;  (гьунгар)
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## КъватӀисел регӀелал

* The Vincent van Gogh Gallery, Ван Гогил хӀалтӀабазул ва кагътазул тӀубараб бакӀари (инг.)
* Vincent van Gogh The letters , Ван Гогил кагътал (ингилис мацӀалде руссинарурал)
* Vincent Van Gogh , Ван Гогил хӀакъалъул малълъул ресурс
* 
* 
*
Сократ

**Сокра́т** (; –399&nbsp;НЩ) — Атеназдаса грек философ, жив рикӀкӀунев БакътӀерхьул философияялъул кьучӀлъунчилъун ва эргъелалъун этикияб традициялъул тӀоӀцевесев моралалъулав философлъун. Сократ вукӀинчӀо цониги тексталъул авторлъун, гьев лъала аслияб къагӀидаялъ гьев хун хадур рукӀарал классикиял хъвадарухъабазул харбаздасан, хасго гьесул цӀалдохъабазул, Платонил ва Ксенофонил. Гьел биценал хъван руго диалогал гӀадин, гьезулӀ Сократица ва гьевгун гаруда ругез цехӀ-рехел гьабулеб буго жо-жоялъул ва гьесул суал–жаваб формаялда; гьез аслу лъуна сократикияб диалог абураб литературияб жанралъе. Сократил хӀакъалъулӀ рекъонккел гьечӀел абелаз гьесул философиялъул реконструкция лӀугьинабула бажарулареб жолъун, ситуация лъалеб буго сократилаб проблема абун. НЩ&nbsp;399 соналъ, гьесде намусикълъиялъулги гӀолила къосинариялъулги гӀайиб гӀунтӀизабуна. ЦохӀо къоялъ халатбахъараб диваналдаса хадув гьев чӀвазе къотӀана. Ахирисеб къо гьес тӀамун туснахъалъуб, гьениса лӀутиялъе гьабулеб квербакъиялдаса инкраги гьабун.

## Баянкьелал

## Иццал

:***Ингилисалда:***
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
Микеланджело

**Микеланджело ди Лодовико Бвонаротти Симони** (, ; 6 март 1475, Капрезе, Флорентиялъул республика&nbsp;— 18 фебруар 1564, Рум), гьединго **Микеланджело** гӀадинан лъалев, — Борхатаб Ренессансалъул итал скулптор, суратчи, архитектор ва поэт. Гьавуна Флорентиялъул республикалда, гьев гъираххинавуна классикияб антиклъиялъул мисалаз ва гьесул хӀадтӀабаз кӀудияб асар гьабуна БакътӀерхьул гьунарлъиялде. Гьунарлъиялъул батӀи-батӀиял рахъазда Микеланджелол гьунаралъги махщалицаги реч кьола гьев Ренессансалъул архетипалияв чилъун рикӀкӀине, гьесул мехцояв ва дандеяв Леонардо да Винчигун. Гьесул заманалда рукӀарал биографаз гьев веццун вуго жиндирго эпохадул буго бищун машгьурав суратчи гӀадин.

## МугъчӀваял

## Иццал

* 
* 
* 
* 
* 
* Gardner, Helen; Fred S. Kleiner, Christin J. Mamiya, *Gardner's Art through the Ages*. Thomson Wadsworth, (2004) .
* Hirst, Michael and Jill Dunkerton. (1994) *The Young Michelangelo: The Artist in Rome 1496–1501*. London: National Gallery Publications, 
* 
* Paoletti, John T. and Radke, Gary M., (2005) *Art in Renaissance Italy*, Laurence King, 
* 

## КъватӀисел регӀелал
* The Digital Michelangelo Project
* 
* 
* 
* 
* The BP Special Exhibition Michelangelo Drawings&nbsp;– closer to the master
* Michelangelo's Drawings: Real or Fake? How to decide if a drawing is by Michelangelo.
* "Michelangelo: The Man and the Myth"
Пабло Пикассо

**Па́бло Руи́с Пика́ссо**, (, ; 25 октобер 1881 – 8 април 1973) — испан суратчи, скулптор, гравюрист, керамикист ва театрадул дизайнер, жинца гӀумрудал цӀикӀкӀанисеб заман Парансиялда тӀамурав. XX гӀасрудал бищун асар цӀикӀкӀарал артистазул цояв, гьев лъала кубизмалъул хӀаракаталъул цояв кьучӀлъунчилъун, констуктинаьураь скулптура ургъарав чилъун, коллаж ургъаразул цоявлъун, жинца церетӀезарурал ва цӀех-рехел гьабурал гӀатӀидго батӀи-батӀиялъу стилаздалъунги. Гьесул бищун машгьурал хӀалтӀабазда гьоркьор руго прото-кубистияб *[[Les Demoiselles d'Avignon]]* (1907), ва рагъуде дандеяб *[[Guernica (Пикассо)|Guernica]]* (1937) абурал суратал, жидеда бихьизабураб драматикияб момент, Герман ва Итал къуватаз Герникаялде бомба балеб Испан ватӀанчилъидулаб рагъул заманалда.

## Баянкьелал ва мугъчӀваял
### Баянкьела

### МугъчӀваял

### Иццал
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Gether, Christian, ed. (2019). *Beloved by Picasso: The Power of the Model*. ARKEN Museum of Modern Art. 978-87-78751-34-8.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Nill, Raymond M. (1987). *A Visual Guide to Pablo Picasso's Works*. New York: B&H Publishers.
* 
* 
* 
* 

## КъватӀисел регӀелал

* 
* 
* 
* 
* 
*
Рихьард Вагнер

**Вилгьелм Рихьард Вагнер** (, ; 22 май 1813, Лейпциг — 13 фебруар 1883, Венеция) — герман композитор, театралъулав директор, полемикист ва дирижёр, жиндир тӀоцебесеб иргаялда жаниб операздалъул (яги, жал "музикалиял драмаби" хӀисабалда лъалел хадусел гьесул хӀалтӀабаздалъун) цӀар арав. Ккола операдул кӀудияв реформатор, жинца кӀудияб асар гьабурав эвропияб музикалияб култураялде, хасго опериял ва симфоникиял жанрабазде.
Архимед

**Архиме́д** (;  ) — Сицилиялъул Сиракузаздаса грек математик, физик, инженер, астроном, ва инвентор. Гьесул гӀумрудал хӀакъалъулӀ дагьаб жо гурони лъалеб гьечӀониги, гьев рикӀкӀуна классикияб антиклъиялъул цереял гӀалимзабазул цоявлъун. РикӀкӀуна гьединго некӀсияб тарихалъул бищун кӀудияв математиклъун ва кинабниги тарихалда рукӀарал бищун кӀудиязул цоявлъун, Архимедица гьанжесеб жубай-бахъиги анализги нахъа тана ахир-гьечӀеб гьитӀиназдалъун ва ахир лъеялъул методалдалъун геометриял теоремал рачун ва гьезие мухӀканаб далил чӀезабун.

## МугъчӀваял

### Баянкьелала

### Цитатаби