Наполеон

**Наполео́н I Бонапа́рт** (, ,  ; 15 август 1769, Аяччо, Корсика — 5 май 1821, Лонгвуд, Мукъадасай Гьеленал чӀинкӀиллъи) — паранс рагъулав ва политикияв санатчи, Паранс революциялъул заманалда цӀар жиндир арав ва революциониял рагъазда чанго битӀ ккараб кампаниялъе нухмалъи гьабурав. Гьев хӀакъикъаталда вукӀана Паранс республикаялъул лидерлъун тӀоцевесев консул хӀисабалда 1799-даса 1804-де щвезегӀан. Наполеон I гӀадин гьев вукӀана парансазул императорлъун () 1804-даса 1814-де щвезегӀан ва хадув 1815 соналъги. . Наполеон тӀад вукӀана европаялъулал ва дунялалъулал ишазда анцӀабгониги соналъ, наполеониял рагъазулӀ Франсияги чанго коалициязде данде бачун. Гьев бергьана гьел рагъазул гӀемерисезда, гьес гьабуна империя, жиндир кверщаликь континенталияб Европа букӀараб 1815 соналъ-лъагӀан. Гьев вукӀана тарихалда жанир бищун кутакал бодул церехъабазул цоявлъун, гьесул рагъулал кампаниял лъазарула рагъулал школабазда тӀолго дунялалдаго. Наполеонил сиясияб ва маданияб ирс нахъе хӀутӀана, ва гьев ккола дунялалъул тарихалда бищун машгьурал церехъабазул цоявлъун.

Наполеон гьавуна Корсика чӀинкӀиллъиялда Франсиялъул къиралаталъ гьеб аннексинабун хадув. Паранс армиялда хъулухъ гьабулев гьес 1789 соналъ Паранс революциялъул рахъ ккуна ва гьелъул идеалал жиндирго гӀагараб Корсикаялда тӀиритӀизаризе гӀамал гьабуна. Гьев армиялда хекко эххеде вахана бетӀерлъуда букӀараб Паранс директория, данде рахъарал роялисталги къинарун, хвасар гьабун хадув. 1796 соналъ гьес байбихьана рагъулаб кампания австеразде ва гьезул рахъ ккурал италазде данде, ккуна кӀвар бугел бергьенлъаби ва лӀугьана миллияв бахӀарчилъун. КӀиго соналдаса гьес нухмалъи гьабуна Египеталде рагъулаб экспедициялъе, гьеб лӀугьана гьесие сиясияб хӀакимлъи-къуваталде трамплинлъун. 1799 соналъул новембералда гьес гьабуна пачалихъияб хиса-свери, ва гьев лӀугьана *Республикаялъул [[Паранс консулат|тӀоцевесев консуллъун]]*. Ингилисазулгун дандеккунгутӀабаз 1805 соналъ парансал дандчӀвазаруна Лъабабилеб коалициялъул рагъгун. Наполеоница щущазабуна гьеб коалиция Улмалъул кампаниялда ва Австерлицалъул рагъда росарал бергьенлъабаз, жал сабаблъун Мукъадасаб Румаб империяги биххарал. 1806 соналъ континенталда цӀикӀкӀунеб бугеб паранс асаралъги къуваталъги Пруссиялда ургъел чӀвайдал, Ункъабилеб коалиция цолъана гьесде данде. Наполеоница Пруссия къезабуна Йеналда ва Аверштедталда рагъазулӀ, КӀудияб армия (Grande Armée) тӀаде кӀанцӀана Бакъбаккул Европаялде, гъурана гӀурус армия 1807 соналъул юналъ Фридландалда ва тӀамуна Ункъабилеб коалициялъул къурал пачалихъал Тилзиталъул къотӀи къабул гьабизе. КӀиго соналдаса австерал цӀидасанги рахъана парансазде данде Щуабилеб коалициялъул рагъда, амма Ваграмалда рагъулӀ бергьенлъиги босун, Наполеоница Европаялда тӀад жиндирго кверщел щулалъизабуна.

Континенталияб система гӀатӀилъизабиялъул хьулазда, гьес эмбарго лъуна Британилде данде, Наполеон тӀаде кӀанцӀана Иберияб бащдабчӀинкӀиллъиялде ва жиндирго вац Джозеф лъазавуна Испаниялъул къираллъун 1808 соналъ. Испанал ва португалал данде рахъана БащдабчӀинкӀиллъиялъул рагъда, Наполеонил маршалзаби къезари жиндир кулминациялъул лӀугьараб. 1812 соналъул риидал Наполеоница байбихьана Россиялде тӀадекӀанцӀи. Гьелда хадуб букӀараб кампания лӀугьана Наполеонил КӀудияб армиялъул катастрофияб нахъе къаялъул нугӀлилъун. 1813 соналъ Пруссия ва Австрия гъорлӀжурана Россиялъул къуваталгун Франсиялде данде АнлӀабилеб коалициялда. Бихха-хочараб рагъулаб кампания сабаблъана кӀудияб коалиционияб армиялъ 1813 соналъул октобералда Лепцигалъул рагъулӀ Наполеон къезавиялъе. Коалиция тӀадекӀанцӀана Франсияле, гьелъ кверде босана Париж, Наполеонида тахидаса инкарги гьабизабуна 1814 соналъул априлалда. Гьев витӀана Корсикаялда ва Италиялда гьоркьоб бугеб Элба чӀинкӀиллъиялде. Франсиялда Бурбонал нахъруссинаруна хӀакимлъуде. Амма 1815 соналъул фебруаралда Наполеоница, Элбаялдасаги лӀутун, Франсия цӀидаса жиндирго кверщаликье босана (*нусго къо*). Данде рукӀараз гӀуцӀана Анкьабилеб коалиция, жинца 1815 соналъул юналда Ватерлооялъул рагъулӀ Наполеон къезавурав. Британаз гьев витӀана рикӀкӀада Атлантикаялда бугеб Мукъадасай Гьеленал чӀинкӀиллъиялде, ва гьенив 1821 соналъ гьев хвана 51 сон барав чи. Наполеоница кӀудияб асар гьабуна гьанжесеб дунялалъе, жинцаго рахъарал гӀемерисел пачалихъазда либералиял реформаби тӀоритӀулаго, хасго Нидерландазда, Швейцариялда, гьанжесеб Италиялъул ва Германиялъул цо-цо бутӀабазда. Гьес тӀобитӀулаан либералияб политика Франциялдаги БакътӀерхьул Европаялдаги..

## Баянкьелал

## Цитатаби

## МугъчӀваял

### Биографиял цӀех-рехелал
* 
*   only 140pp; by a scholar
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Gueniffey, Patrice. *Bonaparte: 1769–1802* (Harvard UP, 2015, French edition 2013); 1008 pp.; vol 1 of most comprehensive recent scholarly biography by leading French specialist; less emphasis on battles and campaigns excerpt; also online review
* ; 200 pp.; quite hostile
*  influential wide-ranging history
** 
* 
* ; 303 pp.; short biography by an Oxford scholar online
* 
* 
* , 412 pp.; by an Oxford scholar

### Тарихиял иццал
* Babelon, Jean-Pierre, D'Huart, Suzanne and De Jonge, Alex. *Napoleon's Last Will and Testament*. Paddington Press Ltd. New York & London. 1977. ISBN 0-448-22190-X.
* Broadley, A. M., and J. Holland Rose. *Napoleon in caricature 1795–1821* (John Lane, 1911) online, illustrated
* 

### Тариххъвая ва ракӀалде щвей
* 
* 
* 
* Englund, Steven. "Napoleon and Hitler". *Journal of the Historical Society* (2006) 6#1 pp.&nbsp;151–69.
* 
* 
*  excerpt and text search
** Hazareesingh, Sudhir. "Memory and Political Imagination: The Legend of Napoleon Revisited", *French History* (2004) 18#4 pp.&nbsp;463–83.
** 
* Porterfield, Todd, and Susan Siegfried. *Staging Empire: Napoleon, Ingres, and David* (Penn State Press, 2006).   online review.

### Хасал цӀех-рехелал
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Clausewitz, Carl von (2018). *Napoleon's 1796 Italian Campaign.* Trans and ed. Nicholas Murray and Christopher Pringle. Lawrence, Kansas: University Press of Kansas. 
* Clausewitz, Carl von (2020). *Napoleon Absent, Coalition Ascendant: The 1799 Campaign in Italy and Switzerland, Volume 1.* Trans and ed. Nicholas Murray and Christopher Pringle. Lawrence, Kansas: University Press of Kansas. 
* Clausewitz, Carl von (2021). *The Coalition Crumbles, Napoleon Returns: The 1799 Campaign in Italy and Switzerland, Volume 2.* Trans and ed. Nicholas Murray and Christopher Pringle. Lawrence, Kansas: University Press of Kansas. 
* 
* 
* 
*Dobi.A. 1974. “For the Emperor-Bibliophile, Only the Very Best.” *Wilson Library Bulletin* 49 (November): 229–33. 
* 
*
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Mowat, R.B. (1924) *The Diplomacy of Napoleon* (1924) 350 pp. online
* 
* 
* Richardson, Hubert N.B. *A Dictionary of Napoleon and His Times* (1921) online free 489pp
* 
* 
*  advanced diplomatic history of Napoleon and his era
* 
* 
* 
* 

## КъватӀисел регӀелал

* The Napoleonic Guide
* Napoleon Series
* International Napoleonic Society
* Biography by the US Public Broadcasting Service
* 
* Hit the road with Napoleon