open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Гъебгъуда

**Гъебгъуда** — Дагъистаналъул ЛъаратӀа мухъалда бугеб росу. Уна Хидиб росдал боялде гъорлӀе.

## География
Росу буго мухъалъул марказ ЛъаратӀаса 5 км-алъ шималалдехун.

## Демография

Ккола моноэтникияб авар росулъун.

## Машгьурал гӀадамал
*ГӀабдулатӀипилазул ХӀажимурадил Рамазан — Дагъистаналъул бетӀер (2014–2017).

## МугъчӀваял
Хьундасеб Кавказ

**Хьундасеб Кавказ**, яги **Цискавказия**, — хьундасеб бутӀа дагьабги гӀатӀидаб Кавказ регионалъул, жибги Бакъаккул Европалда бугеб. 

Хьундасеб Кавказалда руго гьал хадусел регионал:

* Адигъистан
* Буртиялъ
* Гьиристан
* Гъалгъай
* Гъалмугъ
* Дагъистан
* Краснодар край
* Къабарда-Балкъар
* Къарашай-Шеркес
* Ростов област
* Ставропол улка

## Тарих

1917 соналъул ноябр моцІалъ, Дагъистаналъул ва Терек областалъул мугІрузул бутІабазда, Хьундасеб Кавказалъул ва Дагъистаналъул цолъарал мугІрузул халкъазул цолъиялъул централияб комитеталъ лъазабуна МугІрузулаб республика. Гьебго хІукмуялдалъун Централияб Комитеталъ, **Хьундасеб Кавказалъул ва Дагъистаналъул цолъарал мугІрузул халкъазул цолъиялъе** кьуна **МугІрузул ХIукумат** абураб цІар. 1919 с. иххдал Дагъистан ккуна генерал Деникинил къуватаз, ва гьелдаса хадуб МугІрузул Правительствоялъ лъазабуна жодор хІалтІи чІезе тей ва гьеб Типлисалде бахъана.

## Динияб гІуцІи

; Бусурбаби - сунниял :
* МагІарулал
* Буртиял
* Даргиял
* ЛъарагІал
* Тумал
* Куралал
* Гъалгъаял
* Газалал
* Табасаранал
* Агъулал
* Хъалтагъал
* Хиналугъал
* Удинал
* Рочисел
* Къабардиял
* Черкесал
* Абазал
* Адигал
* Гьириязул цо бутІа (14 % кинабниги миллаталдаса)
* Гъарачаял
* Малкъарал
* Нугъаял
* Дагъистаналъул азарбижанал

; ШигІиял :
* Падарал (азарбижанал)

; МасихІиял :
* ГІурусал
* Гьириял
* Хъизихъал
* Ашуриял
* Къабардиязул цо бутІа «Моздокалъул кабардиял» (1 % кинабниги миллаталдаса)
* ЦІамалазул (армяназул цо бутІа) (2 % кинабниги миллаталдаса)

; ЖугьутІал :
* МугІрузул (гуржиязул жугьутІал)
* Татазул цо бутІа

; МасихІиял Гиригаранал (цӏамалазул килиса)
* Цӏамалал
* Ашуриял (бутІа)

## МугъчӀваял
Сиясатчи

**Сиясатчи** — махщалида сиясатиял хІалтІаби цере рачун бажарулев чи.
яги, гьев вуго гІадамазул гІакълу-пикруялда асар гьабулев чи, пачалихъиял сиясаталъул амраби гІуцІиялда тІад асар букІиналъ. Цоги абизе бегьула, гьев вуго жамагІатги бичІчІун гьезие рекъараб хІукму ургъун гьеб хъваялъе асар гьабулев чи.

Сиясатчиясул аслияб мураб буго - сиясат.

## См. также
* Сиясат
* Сиясияб партия
* Сиясат гІелму
* Пачалихъалъул хІалтІухъан

## Ссылки
* Ракитянский Н.М. Личность политика: теория и методология психологического портретирования

* 
* 
*
Аэрофлот

**Аэрофло́т** — халкъияб гьаваялда гІадамал раччулеб гІуцІцІи (51 % — впачалихъалъул хъулухъалда). Россиялъул бищун кІудияб авиакомпания. Аслияб чІей гьабула Москваялда.

ГІуцІцІиялъул аслияб чІей гьабулеб аэропортлъун ккола — москваялъул халкъаздагьоркьосеб аэропорт Шереметьево (терминалал D, E, F). Гьеб ккола 1989 соналдаса бахъун Халкъалдагьоркьосеб гьаваялъул транспорталъул ассоциациялъул гІахьалчилъун (ИАТА).

## ХІужаби
Трансаэро

**«Транса́эро»** — россиялъул авиакомпания, Москваялда аслияб чІей бугеб. Хъвай-хъвагІай гьабураб порт — Халкъалдагьоркьосеб аэропорт Домодедово. Рагьудаса авиа-гІуцІцІиялъул аслияб хъвай-хъвагІай гьабун букІана Москваялда, 2006 соналъул 19 январалъ  компаниялъ цІидасан хъвай-хъвагІай Санкт-Петербургалда гьабуна.

## ХІужаби
Имарат Кавказ

**Кавка́залъул эмира́т** (***Имарат Кавказ***, *Шималияб Кавказалъул Эмира́т*) — ккола Шималияб Кавказалъул икълималда мужагьидзабаз лъазабураб шаргІияб пачалихъ.

## «Вилаятал»
Имараталде гъорлъе уна хадусел «Вилаятал»:
* Вилаят Дагъистан (Дагъистан)
* Вилаят Нохчичо (Буртиялъ)
* Вилаят Гъалгъайче (Гъалгъай ва Гьиристан)
* Цолъараб вилаят КБК (Къабарда-Балкъар, Къарашай-Шеркес ва Адигъистан)
* Вилаят Нугъай (Ставропол улка ва Краснодар край)

## ХIужаби
Роналд Рейган

**Роналд Вилсон Рейган** () — гьанже вугев (20 январалдасан 1981 соналъул) 40-лев президент Америкалъул Цолъарал Штатазул.Дунялалъулго Нобелил премиялъул лауреат 1981 соналда.

## ХІужаби
Шава

**Шава́** (, ) — ккола Россиялъул Дагъистан жумгьурияталъул ЦӀумада мухъалъул росу. 

## Ракьхъвай
Шава буго Бабаюрт мухъалда. Мухъалъул марказ, Бабаюрталдасан шималалъул магърибалда ва гьелдаса 30 км рикІкІад буго гьеб. Шаваилан абула чамалиго данде ракӀарарал ЦӀумада мухъалдасан гочарал росаби, гьездасан: Къеди (яги цо-цо картабазда рекъон - Инко) - Шаваялъул марказ, Шугъури (ТӀинди), ТІисси, Гьигьалъ, Гьадири, ЦІунтІа.

## ГІадамал
Шаваялда киналго руго магIарулал, амма къанагІатго цоги миллатазул чагІиги рукІизе бегьула. ГІемерисел руго ЦӀумада  мухъалдасан гочарал гІадамал.
ГӀадамазул къадар: 2433 чи.

## Тарих
ЦӀумада мухъалъул лъугьизегІан, жеги хIуригаталда цебе, Шава букІана бечедал гІиял хьихьун рукІарал, лъарагІал, Яхсаевазул хъутан. Советияб хІукумат бачІаралдаса гьеб кьуна ЦӀумада  мухъалъул Къеди росдал, Ленинил цІаралда букІараб колхозалъухъе. Гьелдаса хадубе гьенире ритІана цоги-цогидал росабаздасан гІадамал.

## МагІишат-яшав

БоцІцІи-панз хьихьун ва хур-ах гьабун гІумру, магІишат гьабула цІикІарал гІадамаз.

## Динияб гIуцIцIи
Шаваялда руго бусурбаби, сунитал. Шаваялъул гIадамал сверухълъиялда динияллъун рикIкIула.

## Машгьурал росуцоял

## ХIужаби
Айя София

**Айя София** — Истамбулалда бугеб, килисалъун банги букІун, хадуб мажгиталде сверизабураб ва гьанже музейлъун бугеб мина.

## ХІужаби
Мажгит

**Мажги́т** () буго бусурбабазул как балеб рукъ..

## Тарих
Бищунго тIоцебесеб мажгит букIана Мажгит Аль-ХIарам, яги Мажгит Къуба Мадинаялда. Гьанже кIиябго мажгит руго Хиджазаялда СагӀудиязул ГӀарабиялде.

## ХІужаби
Росдал бегаул

**Бегаул** - ккола цо кинаб бугониги росуялъул бетIер. ГIурус мацIалда *глава*-ян абулев чи.
Сасикь

**Сасикь**  — ккола Россиялъул Дагъистан жумгьурияталъул ЦӀумада  мухъалъул росу.

## Ракьхъвай
Сасикь росу буго ГӀанди гӀоралъул квегӀаб рахъалда. Гьелда жанисан чвахун уна Къедисан бачӀунеб лъар.

## ГӀадамал
Киналго сасикьал ккола аварал Ислам дин ккурал.
ГӀемерисел сасикьал гочун руго Шаваялда Сасикь росулъ ва Хасавюрт мухъалъул ЦӀияб Сасикь (Савхоз).

### ГӀадамазул къадар

## ХІужаби

## Линкал
* Сасикь: суртал 
* Гьава-бакъ
ЦӀумада мухъ

**ЦӀумада мухъ** () - Дагъистан жумгьурияталъул мухъ.

Административияб марказ - Агъвали.

## ГIадамал
## ЦӀар
Мухъалъул марказ 1932 соналдаса 1936 соналда щвезегӀан ЦӀумада-ГӀурухъ букӀана, гьенисан бачӀана цӀар. 
1936 соналдаса райцентр лъугьана — Агъвали.

## Линкал
* ЦӀумада.ru

## ХӀужаби
Росу

**Ро́су** – цо хасаб бакӀалда гIадамаз данделъун, рукъзал ран гӀуцӀцӀараб, къайи тӀибитӀулеб ва гьениб бетӀербахъи гьабулеб бакӀ.

## Этимология
*Росу* (ген. *ро́сдал*, пл. *ро́саби*) абураб рагӀи ккола унго авараб; бачӀана инс-авар **rVsʷV* рагӀудаса. Гьеб жиндирго иргида лӀугьун буго метатезалдалъун прото-хьундакавказияб **śwerʕV* ( ~ *-ǝ-*, *-ʡ-*) ('къватӀ, росу') рагӀудаса. ГӀагарал рагӀабилъун ккола тум *шалра* ва хиналуг *сва*.

## Дурусго
НилӀехъе щварал лъаязда рекъон, МагӀарухъ (Аварлъуда букӀа, ГуржиялӀ букӀа) цере чӀахӀиял росаби гӀуцӀцӀизегӀан гӀадамац бетӀербахъи гьабулеб букӀун буго тухумалккун, кьалбалккун, тайпабиккун. Цо-цо, кӀи-кӀи гӀагарлъи ракӀарарал росумахӀал бакӀал (мархьаби, кулал) данделъизе ккана, цоги чӀахӀиял росумахӀбакIал яги росаби тӀанде кӀанцӀизе байбихьараб мехалъ. Данделъун, гьеза гӀуцӀцӀулеб букӀун буго росу. Гьеб мехалъ гурони гьезда чӀахӀиял росабазде данде къеркьон .

БакӀазда (мусдузда), кала́зда, росабазда лъолаан цӀарал:
— росу гӀуцӀцӀараб бакӀалда рекъон (масала, Хъе́рукь, Ге́нуб, Гъогъо́лӀ, Росно́б)
— гьел гӀуцӀцӀарал чагӀазда хурхун (масала: ХӀажи́кӀкӀал, ГӀиса́лпажихъ)
— гьенир тӀибитӀарал хӀалтӀабазда, махщалида яги гӀемер гьабизе ккараб хӀалтӀуда рекъон (масала: СугъралӀ)
— букӀине бегьула гьенир рукӀарал лӀугьа-бахъинал – росу бухӀи, тӀадекIанцӀи (масала: КӀкӀу́яда).

Жеги этимология ричӀчӀичӀел, яги уйин чӀчӀезабичIел чанги росаби руго (масала, Ху́нзахъ, ГӀанди́, Гъуни́б).

Авараз бакӀицӀарал кидалгогӀан гӀуцӀцӀула локативаздалъун (бакӀ/мес рихьизарулел суффиксал). Щибаб локативалъ кьола жиндирго магӀна. Авар локативал рукӀуна кьочӀохъ: *Ге́ну-б* («гени букӀунеб/бижулеб бакӀалда»), *Щу-гъи́* («рахараб щобазда бугеб бакӀ»), *Ху́нза-хъ* («ху́ндерихъ»), *Гьара́дери-хъ* («бодухъ кколеб бакӀ»), *ТӀеле́кь* («тӀелалда гъоркь кколеб бакӀ»), *ЦIу́ма-да* («цӀумида гӀагарлъуда, борхалъуда кколеб бакӀ») ва гь.ц.

МагӀарул росаби рикьула роха́базде (яги ава́лазде). ЧӀахӀиял росабалӀ рукӀунаан: росубакьулӀбакӀ (годекӀан, гӀадамал тирулел бакӀал, тукаби), хӀавузал, хӀорал, бо бакӀарулеанаб бакӀ ва гь.ц. Гьанже шагьаразухъего батӀи-батӀиял жал раккана. РосабалӀ ругел рукъзалазукь, гъоркьтӀулбузда, рукӀунаан бокьал. Цо-цо бакӀазда бугъунгьалбадерие тарал берцинго гьарурал рукъзал.

## Мисалалъе росаби:
* Аваразул: Къеди, Генуб, Хунзахъ, Сасикь, Агъвали, Унсоколо, Шава, ва гь. ц.
* ЛъарагӀазул: Бабаюрт, Мужукъай, Татаюрт, Эндирей, Батаюрт, ва гь. ц.
* Даргиназул: Лаваши, ГӀакуша, Хажалмахьи, Алате, Мусульте, ва гь. ц.
* Тумазул (Лаказул): Кули, Кумух, Хосрех, ва гь. ц.
ISO 639

**ISO 639** —  Стандартизациялъул миллияб гӀуцӀцӀиялъул, мацӀазул цӀарал стандарталда росиялда ххурхараб, стандартазул дандбакӀари.
Халкъаздагьоркьосеб роценалъул гӀуцӀцӀи

**Стандартизациялъул миллияб гӀуцӀцӀи**, **ИСО** (**International Organization for Standardization**, **ISO**) — халкъаздагьоркьосеб роценал къватӀи риччалеб гӀуцӀцӀи.
## ХӀужаби
Хьон (квен)

**Хьон** () — чӀегӀераб кьералъул дагьаб лъамияб кваналеб жо. 
Гьеб гьабула габанихьоналъул, лъелъалъул, бакъдебуссалъул бакъвазе гьабураб яги гьабичӀеб хьоналъул яги куракалъул гагаялъул. Дагъистаналъул миллатазул гӀадатияб богорукъу хӀалтӀизе гьабула гьоцӀцӀоги нахги жубан гьебго цӀаралда бугеб гьуинлъи гьабизе. 
Гьеб рикӀкӀуна гӀаданасул черхалъе, сахлъиялъе лъикӀаб жоилан.

## ХӀужаби
Такъва

**Тáкъва** - ( - хӀинкъи яги Аллагьасдасан хӀинкъи) — ккола Аллагьасдаса хӀинкъи.  

Нелъеда тáкъва цӀцӀикӀанагӀан БетӀергьан Аллагь нелъедаса цӀцӀикӀун разилъула ва гьеб ккола тáкъваялъул бищунго кӀудияб пайда - Аллагь нелъедаса разилъи.

Аллагьасдаса хӀинкъи (тáкъва) щола каказда тӀад чӀей гьабиялдалъун ва гьеб такъваги дин камиллъиялъе аслу буго.

## ХӀужаби
Къажаразул мацӀ

**Къажар (Азарбижан) мацl** яги **Падар мацӀ** (Жудерго цIар: Azərbaycan dili, Azərbaycan Türkcəsi, آذربايجان ديلی, *Азәрбајҹан дили*) - къажар (азербайжан) мацӀ.

Гьеб буго Къажаралъул пачалихъияб мацI ва Дагъистаналъул пачалихъиял мацIаздасан цояб.
Къажар мацI хIалтIизе гьабула Ираналда, Къажаралда, ГIиракъалда, Россиялда (хасго Дагъистаналда), Хъихихъалда, Туркиялда, Сириялда, Украиналда. ГIаламалдаго къажар мацIалъ кIалъалел гIадамазул къадар бахуна 34-40 млн чиясда.

**КӀалъалел гӀадамазул къадар** (Хьундасеб ва Бакъдасеб Къажар) - 25—30 млн чи.

## ХӀужаби


__ИНДЕКС__
__ССЫЛКА_НА_НОВЫЙ_РАЗДЕЛ__
Malaysia Airlines

**Malaysia Airlines (MAS)** (;  — Малайзиялъул халкъиябгун-пачалихъияб авиакомпания, СултІан Шах ГІабдул ГІазизил аэропорталда аслияб куцалда чІей гьабураб, гьоркьоб къотІичІого дунялалъул 85 рахъалдехун коммерческиял рорженал гьабулеб.

## Флот

2011 соналъул июлалда *Malaysia Airlines* компаниялъул букІана гьал хадусел самолетал:

## ХІужаби

## Ссылкаби

* Авиакомпаниялъул официалияб сайт ''Malaysia Airlines''
* Авиакомпаниялъул официалияб сайт (мобилиял телефоназул версия) 
* Malaysia Airlines Latest Timetable  (Dec 2010 — Mar 2011)
* Нухмалъи гьабулеб  «Penerbangan Malaysia Berhad» официалияб сайт
Кавказ (нух)

**Р217 «Кавказ»** — федералияб кІваралъул автонух Краснодаралъул станица Павловскаялдасан байбихьун — Дагъистаналъул Ярагъ-Казмаляр росулъе щвезегІан унеб (Дагъистаналъулги Азарбижаналъулги гІорхъи). 

## Маршрут
* 0 км — Павловская, 
* 39 км — Тихорецк
* 59 км — Архангельская
* 94 км — Кропоткин
* 169 км — Армавир
* 229 км — Кочубеевское, ялде свери Черкесскалда (Рагъул-Сухумиялъул нухде)
* 233 км — ялде свери Ставрополалда
* 241 км — Невинномысск
* 352 км — Минеральные Воды
* 372 км — Пятигорск ( Ж-Ш рахъалдехун —  Черкесскалде ва Архызалде;  Карачаевскалде, Тебердаялде, Домбаялде ва Рагъул-Сухумиялъул нухалде)
* 465 км — Налчик
* [N-й] км — Карджин (м.-н. ст. Дарг-Кох), Алагиралдехун ин (Рагъул-Осетиялъулаб нухде ва Транскавказалъул автомагистралалде)
* 559 км — Беслан, сверизе ккола  Владикавказалдехун ( ва Рагъул-Гуржиялъул нухде)
* 580 км — Назран
* 653 км — Грозный
* 700 км — Гудермес
* 742 км — Хасавюрт
* 766 км — Кизилюрт
* 818 км — МахIачкъала
* 878 км — Избербаш
* 945 км — Дагъистаналъул ЦIаял
* 956 км — Дербент
* 1008 км — Гапцах
* 1011 км — Ярагъ-Казмаляр
Куала-Лумпур

**Куа́ла-Лу́мпур** (, джави:كوالا لومڤور) — Малайзиялъул тахшагьар.

Халкъалъул къадар бахана 2024 соналъ 2 075 600 чиясде. 

## ХIужаби
Рейс 17 Malaysia Airlines

**Доне́цкалда гъоркь Boeing 777 ккараб катастро́фа** — авиациялъул катастрофа, 2014 соналъул 17 июлалда Украинаялъул ракьазда, Донецк областалъул Грабово абулеб росдада аскІоб ккараб. 

## Борти

Malaysia Airlines компаниялъул Boeing 777 самолеталъ рейс гьабулеб букІана Амстердамалдаса Куала-Лумпуралде. Россиялъул гIорхъиялде 50 километр хутIараб мехалда халкъазда гьоркьосеб къотIи-къаяз бихьизабураб анцIазарго метралъул борхалъудаса цинтIаго гIодобе ун буго. Хадуб гьелъул цIа рекIарал хутIелал ратана Украиналъул территориялда. Гьеб лъугьа-бахъин ккола гьебго авиакомпаниялъул ахирисеб щуго моцІида жаниб ккараб кІиабилеб кІудияб лъугьа-бахъинлъун. Гьелда цебе ккун букІана Boeing 777 тІагІин. ЦІикІкІун гІадамал хвеялъул рахъалъ гьеб ккола авиациялъул тарихалда жаниб, 11 сентябрялъул лъугьа-бахъиналдаса хадуб кІудияблъун рикІкІараб лъугьа-бахъинлъун. 

## РекІарал
Самолеталда рукІана 298 пассажир, гьезда гъорлъан 154 чи кколев вуго Нидерландазул ватІанчилъун, 27 австралиялъулав , 23 малайзиялъулав, 11 чи Индонезиялдаса, анлъго британиялъулав, ункъ-ункъ немцавги белгиялъулавги, лъабго Филиппиназул ватІанчи ва канадаялъулав. ХутIарал кинаб ватІанлъиялъул гIадамал ругелали чIезабулеб буго., гьел киналго хвана. Украиналъул ракьазда яргъид гІуцІцІараб конфликт унеб районалда бортана самолет.

## Къимат кьей
Украиналъул премьер-министр Арсений Яценюкица лъазабуна, «лъугьа-бахъараб кколин халкъазда гьоркьосеб такъсирин ва гIайиб бугез жаваб кьезе кколин Халкъазда гьоркьосеб трибуналалда цебе»-ян.

Украиналъул президент Петр Порошенкоца жинидрго видеохитIабалда лъазабуна рагъ жидер улка тун къватIибе тIибитIанин.

Лайнер бортиялъул гIайиб лъида бугебали гьанжеги мухIканго чIезабун гьечIо. Амма Москваялъ рикIкIунеб буго гьеб бугин Киевалъул хIалтIи. Киевалъин абулеб буго, гIаксалда, аэроплан Россиялъ бортизабунин. Версияби руго гIемер. МухIканаб жаваб кьезе бегьула лъиданиги бачIеб халкъазда гьоркьосеб цIех-рехалъул къокъа гIуцIани.

## ХІужаби
Grozny Avia

**Grozny Avia** — Сунж-хъалаялда аслияб чІей бугеб Россиялъул гьавамухъал. 
Авиакомпаниялъ раччула гІадамал, къайи ва гьединго почта, жанисел ва къватІисел сапаразда, гьелъул буго кинабниги къваригІунеь сертификатал ва лицензияби. Гьеб хІалтІизе биччан буго Россиялда, СНГялда, Европаялда, Африкаялда ва ГІагараб Машрикъалда.

## Тарих
«Грозный Авиа» авиакомпания гІуцІцІана 2007 соналъ Чачан жумхІурияталъул тІалабалда рекъон.
ТІоцебесеб коммерческияб роржен гьабуна 2008 соналъул 15 июналъ.

## Флот
2012 соналъул декабр моцІалда «Грозный Авиа» компаниялъул паркалда рукІана:
* 5 Як-42Д: RA-42542 (аренда), RA-42379 (жиндирго хассаб), RA-42418 (жиндирго хассаб).
* 1 Як-42: RA-42353 (аренда).
Киналго самолетал хІадурун руго BRNAV, TCAS, EGPWS, RVSM - яздалъун ва гьезие изну буго Россиялда жаниб ва гьеб бахун къватІибги рорженал гьаризе.

Гьоркьохъеб гІумру — 24 сон.

## Маршрут

## Авиакатастрофаби ва лъугьа-бахъинал
* 2011 соналъул 23 ноябралъ  — Грозныялъул аэропорталда аврийнияб чІейи гьабуна авиакомпаниялъул цо лайнералъ, Чачаналъул тахшагьаралдаса Истамбулалде боржунеб букІараб. Гьаваялде бахъаралдаса хадуб самолеталъул цояб двигателалъ хІалтІизе инкар гьабуна, тІад рукІарал 112 рекІаразул цонигиясе щибго зарал лъугьинчІо.

## ХІужаби

## Ссылкаби
* Сайт компании
* Грозный-Авиа на сайте Airlines-Inform
Lufthansa

**Deutsche Lufthansa AG** () — Алманиялъул ва тІолабго Европаялъул бищун кІудияб авиакомпания, ва гІадамал раччиялъул рахъалъ дунялалдаго щуабилеб бакІалда бугеб.

## Флот

Lufthansa-ялъул 2013 соналъ букІараб флот

## Маршрут
**СНГялда** авиакомпаниялъ рейсал гьарула хадусел шагьаразде:
* Азарбижан: Баку (ХІайдар ГІалиевасул аэропорт)
* Эрменистан: Ереван
* Белоруссия: Минск
* Хъазахъистан: Алма-Ата, Астана
* Молдавия: Кишинёв
* Россия: Пермь, Москва (Домодедово ва Внуково), Нижний Новгород, Екатеринбург, Самара, Санкт-Петербург (Пулково).
* Туркменистан: ГІашкъабад
* Узбекистан: Ташкент
* Украина: Донецк, Киев, Львов, Одесса

## ХІужаби

## Ссылкаби

* Lufthansa авиакомпаниялъул официалияб сайт
* Mobile Lufthansa - официалияб сайт 
* ГІурус мацІалда официалияб сайт
Рейс 370 Malaysia Airlines

**Рейс 370 Malaysia Airlines** — Malaysia Airlines авиакомпаниялъ  Малайзиялъул тахшагьар Куала-Лумпуралдаса КХРялъул тахшагьар Пекиналде гьабураб, 2014 соналъул 8 марталъ щамат къоялъ жиндиргун бухьен къотІараб рейс. Гьеб лахІзаталъ самолет боржунеб букІанаЖанубияб-Китаялъул ралъдада тІад. Хал-шабл гьабиялъул хІасилалда чІезабуна, лъиц бугониги авиалайнералда ракьалъулгун бухьен гьабулеб система чІезабун бугоян, гьелъул хІасилалда самолеталъ жиндирго курс хисун буго ва гьаваялда жегиги 7 сагІаталъ боржен гьабун бугоян.

## ХІужаби
Викимедиа Фонд

**Фонд Викиме́диа** - ккола жиндие хайир щолареб фондлъун, ва жиндица кумек гьабулеблъун гьал хадусел проектазе: Википедия, Викикъамус, Викицитата, ВикитІехь, Викимактаб, Викидалил, Викигъамас, Викибаян, Викитайпа, Викихарбал, ВикижамигI, Инкубатор Викимедиа, Мета-вики ва гьеб ккола нухмалъи гьабулеблъун хІалтІи чІезе тараб энциклопедияб Nupedia проекталъе . 

«Фонд Викимедиалъул» штаб-квартира  буго Сан-Франциско шагьаралда, Викимедиалъул проектазда хадуб хал ккола Калифорния штаталъул законаз.

Бищунго цебетIун-щущан унеб гьеб гIуцIцIиялъул проект ккола эркенаб энциклопедия Википедия, гьебги буго 10 бищун гIемер гIадамал жани лъугьунеб веб-сайтаздасан цояб.

## Проектал
Википедиялъул цебетIейги бихьун, гьелъун гIахьалчагIаз гьарана цогиги гьединабго гIадаб гIадамазе кумек гьабулел сайтал рагьеилан:

* Викикъамус — гIемер функциябазул къамус ва тезаурус.
* Викицитата — цитатазул, кицабазул, абиязул данд-бакIари.
* Викимактаб — Оригиналиял текстазул мактаб.
* Викитехь — эркенго щущазабулеб цIалул тахьал.
* ВикижамигI, рагьарал гIелмиял проектал гьарулеб ва цоги-цоги жо малъулеб жамигI.
* Викихарбал — хакъаздагьоркьосеб информациялъул агентство.
* Викигъамас — гIаммаб центальнияб файлал цIунулеб бакI.
* Викиданныял — Википедиялъул данныябазул хиса-басиял гьабулеб проект.
* Викигид — туризмалъу гIоло рагьараб гид.
* Викивиды — Таксономиялъул (биологическиял видазул) справочник.
* Мета-вики — Фонд Викимедиалъул документация гIуцIцIулеб веб-сайт.

## Попечителазул Шура

Попечителазул Шура ккола фондалъул бетIер. Гьезда гъолъ уна 10 чи:

* Кэт Уолш, председатель (2013 соналъул июл щвезегIан);
* Ян-Барт де Фрейде, вице-председатель (2013 соналъул декабр щвезегIан);
* Стюарт Уэст, казначей (2013 соналъул декабр щвезегIан);
* Бишака Датта (2012 соналъул декабр щвезегIан);
* Джимми Уэйлс (2013 соналъул декабр щвезегIан);
* Тин Чэнь (2013 соналъул июл щвезегIан);
* Сэмюэл Клейн (2013 соналъул июл щвезегIан);
* Мэтт Хэлприн (2012 соналъул декабр щвезегIан);
* Элис Уигэнд (Алиса Виганд, Alice Wiegand) (2014 соналъу июл щвезегIан);
* Патрисио Лоренте (Patricio Lorente) (2014 соналъу июл щвезегIан).

Шураялда гъорлъ уна рищаралги цогидаз лъун таралги гIадамал. Рищабазул датаялда балагьун, июн ва июл моцIазда хисула рищарал попечителал, цогидаз лъурал — декабралъ.

## Региональниял гIуцIцIаби

Викимедиалъул проектал тIолго гIаламалъе руго. Гьел церетIеялъе квер бакъула региональниял ракьалдаго ругел ва жедер "Викимедиалъул отделения"-илан цIар бугел гIуцIцIияз. Гьединго гьелъие кумек гьабула гIадатиял гIадамаз.

## Линкал
* Фонд Викимедиалъул сайт
* Сайт ВикимедиаРУ
* Фонд Викимедиалъул Блог
* Викимедиалъул проектазул Архитектура
*  
## ХІужаби
Портал:Къуръан

{| width="100%" cellpadding="3" cellspacing="2" background-color:#efefef; style="border-style:dashed;  -webkit-border-radius: 0.7em; -moz-border-radius: 0.7em; border-radius: 0.7em;border-width:1px; border-color:#6bbbd2"
| valign="top" style="padding: 0; margin:0;" |













 **<span style="color:#ffffff" ></span>**
Твиттер

**X**, жиб цебе лъалеб букӏараб **Твиттер** гlадин, ккола 140 хІарпалде щвезегІан хъварал гІисинал кагътал халкъалъе загьир гьабизе кІолеб жамгІияб хурхенлъун. Гьеб хъулухъ хІалтІизаби ккола чІобогояблъун. 

Сан-Францискоялда бетІераб мактаб бугеб Твиттер системаялъул нухмалъи гьабулеблъун ккола Twitter Inc компания.

## ХІужаби
Евразия

**Евра́зия** — Ракьалда тІад бищун кІудияб материк Площадь — 53,893 млн км². Халкъалъул къадар — 4,947 млрд (2010).

## ХІужаби
Бусурманчи

**Бусурманчи** ( [*муслим*], бусурманчIужу  [*муслимат*]) — Ислам-дин ккурав чи. ХIуригаталда цебе Россиялда бурманчагIазда абулаан **магометаналилан**, гьелдаги цебе — **бусурмáналилан**.

Бусурбабазул мукъадасатаб, ай гьезие хирияб техь буго Къуръан. Бусурбаби божула Къуръан - гьеб ТIадегIанав Аллагьасул калам букIиналдаги ва гьеб Жабраил малаикасдасан вахIьюги гьабун МухIаммад аварагасухъ рещтараб букIиналдаги. Бусурбаби гьединго Къуръаналда хъвараб жоялъе мутIигIлъула, ва МухIаммад аварагасул гIелму-хIадисалъеги.

## Этимология
*Муслим-илан* абураб гIараб рагIиялъул магIна буго «(Аллагьасе) мутIигIлъарав» яги «Аллагьасда таваккалги гьабун Досие мутIигIлъаравилан» абураб магIна, гьелдаго релъун буго *ислам-илан* абураб рагIиялъул магIна — «мутIигIлъи». В. М. Пороховаялъ абула буго: «Бищун битIараб гIараб „бусурманчиян“ абураб рагIиялъул магIна бугила — „Аллагьасае мутIигIлъарав чи-илан“».

## ХIужаби

## Линкал
Сулаймание (мажгит)

**Сулаймание́ мажгит** () — кІвар букІиналъул рахъалъ кІиабилеб ва размеразул рахъалъ тІоцебесеб бакІалда бугеб (кІвар букІиналъул рахъалъ тІоцебесеб — СултІан АхІмадил мажгит), 5000 муъминчиясе жаниб как базе бакІ гІолеб Истамбулалъул некІсияб рахъалъул Вефа мухъалда бугеб мажгит. 

Мажгит бана СултІан Сулайман Къанунчиясул амруялдалъун, 1550—1557 соназ Синан абулев архитекторас. Къубаялъул борхатлъи 53 метр, диаметр 26,5 метр, гьедин букІиналъ борхатлъиялъул рахъалъ цебе ккола гьеб амма гІеблъиялъул рахъалъ Айя София мажгиталдаса нахъе ккола.

Мажгиталда буго ункъго михІмар. АскІор руго хІамамал, мадраса, богорукъал, мактабаял ва моцІрода хадуб хал кколеб бакІ, гьединлъида гьеб кинабгогун цадахъ мажгит рикІкІуна шагьаралъул цо бутІаялъул гІанасеб площад бугеб комплекслъун (мужаммагІ). Мажгиталда жаниб гвангъи ва нур лъикІаб буго — 136 гордухъан жанибе канлъи бачІуна. 

1660 соналъ ккараб цІа сабаблъун мажгиталъе зарал ккун букІана, ва 1766 соналъ ракь багъариялъул хІасилалда къубаялъул цо бутІа биххун букІана. 

Мажгиталъул азбаралда руго хобал, гьенир рукъун руго живго Сулайман СултІанги ва гьесул хирияй лъади Роксоланаги. Цо-цо баяназда рекъон, мажгит дагь-дагь ккун Меседил лълъар абулеб заливалда жанибе хъущтІулеб буго.

## Суратазул галерея


Image:Detail of woodwork in a door at Süleymaniye Mosque.jpg
Image:Istanbul - Süleymaniye camii - Foto G. Dall'Orto 26-5-2006 - 07.jpg
Image:Istanbul - Süleymaniye camii - Foto G. Dall'Orto 26-5-2006 - 05.jpg
Image:Istanbul - Süleymaniye camii - Foto G. Dall'Orto 26-5-2006 - 03.jpg
Image:Istanbul - Süleymaniye camii - Foto G. Dall'Orto 26-5-2006 - 15a.jpg
Image:Istanbul - Süleymaniye camii - Foto G. Dall'Orto 26-5-2006 - 14b.jpg
Image:Istanbul - Süleymaniye camii - Foto G. Dall'Orto 26-5-2006 - 14.jpg
Image:Interior of Süleymaniye Mosque (2).jpg
Image:Stained glass window at Süleymaniye Mosque.jpg
Image:Oculi of the dome of Süleymaniye Mosque.jpg
Image:Detail of the interior of Süleymaniye Mosque (2).jpg
Image:Süleymaniye Camii İstanbul IKalligraphie.jpg
Image:Calighraphic detail at Süleymaniye Mosque (2).jpg
Image:İstanbul 5622.jpg
Image:Istanbul - Mesquita de Solimà - Porta de Muvakkithane.JPG
Image:Süleymaniye Kuppelsystem 1.jpg
Image:Istanbul - Süleymaniye camii dal Corno d'oro - Foto G. Dall'Orto 28-5-2006.jpg
File:Süleymaniye-moskee wza.jpg
File:Courtyard of the Süleymaniye Mosque in Istanbul, Turkey 001.jpg
Image:Süleymaniye Camii - İstanbul Üniversitesi - Aerial view.jpg


## Ссылкаби
* Архитектурный ансамбль Сулеймание в Стамбуле на Искусство ислама  
* Мечеть Сулеймание 
* Мечеть Сулеймание на turkey-info
* Сулеймание на WikiMAPIA
Sepahan Airlines Рейс 5915

**Sepahan Airlines Рейс 5915** — авиакатастрофа, 2014 соналъул 10 августалъ Тегераналъул халкъалдагьоркьосеб аэропорт Мехрабадалда жиб лъугьараб, бакІалъулаб заманаялъул 9:20 араб мехалда самолет гьаваялде бахъунаго.

## Самолет
Авария ккараб самолёт букІана Sepahan Airlines авиакомпаниялъул Ираналда биччараб IrAn-140 самолет.

## Катастрофаялъул бичІчІунгутІиял

## Хварал ва лъукъарал
ТІоцебе хабар бачаІарабго къватІибе кьуна тІад рукІанщинал 40 пассажирги 8 экипажалъулавги хванаян, хадуб бачІана хабар9 пассажир чІаго хутІун вугоян. ЧІванкъотІараб хІасил бицунеб гьечІо лъугьа-бахъиналъул..

## ТахІкъикъ

## ХІужаби
Туркиялъул президент

**Турциялъул Президент**  — ккола Турция пачалихъалъул бетІер.

Гъоркь рехсон буго Турциялъул рукІарал киналниги президентазул сияхІ. ТІоцевесев президент вищана 1923 соналъ. АнцІила цо президентасдаса анлъгояв рукІана рагъулаллъун.

## [[Турция]]лъул президентал (1923 соналдаса гьанжелъизегІан)

## ХІужаби
Туркиялъул бетӀерав-министр

**Турциялъул премьер-министр**,  — ккола Турциялъул хІукуматалъул бетІер, 1920 соналдасан байбихьун, ай ГІусманиязул империя биххаралдаса хадуб.

Жакъа заманалда жаниб Турциялда премьер-министр вищула Турциялъул КІудияб миллияб данделъиялъ, гьесул мактабалъул гІахьалчагІигун цадахъ. 

## 1920 соналдаса бахъун премьер-министразул сияхІ

### ГІусманиязул халифат тІаса рехизе гьарурал рагъул соназ (1920—1923) рукІарал Парламенталъул бутІрул

### Турция республикаялъул Премьер-министрал (1923-гьаб заман.)

## Балагье гьединго
* Турциялъул Президент
14 март

**14-абилеб Март** — григорианияб календаралда рекъон лъагIалил 73-абилеб къо (високоснияб соналъ — 74-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 292 къо.

## Байрамал

## Лъугьа-бахъинал

## Гьаруна

## Хвана

## Ишараби
ГӀашилтӀа

**ГІашилтІа** (), ккола Дагъистан жумгьурияталъул Унсоколо мухъалъул росу.

ГІанди Гъойсуялъул кваранаб рагІалда ккола ГІашилтІа росу.

## ХIужаби
Багратион, Иванил Пётр

Князь **Пётр Ива́нил Багратио́н** (; гьавуна 1769 соналъ — хвана 1812 соналъул 12 (24)  сентябралъ) — россиялъул инфантериялдаса генерал, лейб-гвардия Егерский полкалъул шэф, 1812 соналъул ВатӀанияб рагъда 2-абилеб БакътӀерхьул боялъул кӀудияв. Гьединого гьев ккола генерал-лейтенант, князь Р. И. Багратионие кӀудияв вац, генерал-лейтенант, П. Р. Багратионил - имгӀалги.

## ХӀужаби
Сулайманов, ГӀалил МухӀамад

**Сулайманов ГІалил МухІаммад**, гьев вуго **МухІаммад Абу-ГІусман ал-Гимравий** (гь. 1977 соналъул 29 февралалъ, Генуб, Унсоколо мухъ, Дагъистаналъул АССР, РСФСР, СССР — хв. 2015 соналъул 11 августалъ, гьебго бакІалда) — дагъистаналъул муджагьид, вилайят Дагъистаналъул МугІрузул бутІаялъул амир, 2010 соналъул 20 октябралдаса бахъун - Вилайят Дагъистаналъул муджагьидзабазул къади. ГІалиасхІаб Къебекъов хун хадуб гьев вищана Имарат Кавказалъул лъабабилев амирлъун.

## Биография
Гьавуна 1976 соналъул 29 февралалъ Унсоколо мухъалъул Генуб росулъ.

1992 соналдаса бахъун цІалана Сириялда, лъугІизабуна Димашкъалъул шаргІияб университет ФатхІ аль-Ислами, гьеб лъугІун хадуб, ай 2005 соналъ тІад вуссана Дагъистаналде, Генуб росдал бол мажгиталда вагІзаби гьаруна, дарсал кьуна.

2007 соналдаса бахъун лъугьана муджагьидзабазул къокъаялда гъорлъе. 2008 соналъ гьесие амнистия кьун букІана ва гьелдаса хадуб лъугьана бакІалъул шаргІиял масъалаби къотІулев къадилъун. 

## Хвел
2015 соналъул 11 августалъ Генуб росдал парсазда гІурусазулгун ккараб рагъул хІасилалда шагьидлъана, Вилайят Дагъистаналъул амир Камилов СагІидгун ва Генуса ГІабдулаев ГІабдулагьгун ва Сулейманов ГІумаргун.

## ХІужаби
Бекьилъ

**Бекьилъ** (), ккола Дагъистан жумгьурияталъул Унсоколо мухъалъул росу.

Гьеб гъорлъе уна ХъахІабросо росдал администрациялде.

Гьеб ккола росдал советалъул центрлъун 1926-1947) соназда.

## Ракьхъвай
Росо ккола районалъул центр Унсоколо росдадаса бакътІерхьул рахъалдехун 13 км рикІкІалъуда.

## Население
* Халкъалъул къадар 0,02 азрго чи (2002) соналъ.
* МагІарулазул росо.

## Тарих

## Машгуьрал росолъасел

## Росдал тарихиял бакІал
Росдада аскІоб буго чвахи (57м).

## ХIужаби
Агъвали

**Агъвáли** — Россиялъул Дагъистан республикалъул росу, жиб ЦӀумада мухъалъул администратияб центр кколеб.

## География

Агъвали буго ГІанди гІурул квегӀаб рахъалда.

## РикӀкӀен

ГІадамазул рикӀкӀен — 2,553 азар чи (2014)., гьезда гъоркьосан гІемерисел чІамалал руго.

## МугъчӀваял

## Линкал

* Х. ГІабдулмажидова "ГІагараб Агъвали" 
* Агъвали: суртал
ИнкӀвалитӀа

**ИнкІвалитІа** (), ккола Дагъистан жумгьурияталъул Унсоколо мухъалъул росу.

## Ракьхъвай
Росу ккола ГІанди Гъойсуялъул Энжерухъ гІорул рагІалда, районалъул центр Унсоколо росдадаса бакътІерхьул рахъалдехун 38 км рикІкІад, ралъдал уровеналдаса 1705 м борхатлъуда .
## Население
* Халкъалъул къадар 0,02 азрго чи (2002) соналъ.
* МагІарулазул росо.

## Тарих
Гьеб букІана (ХIХ гІасруялъ) росдал жамгІияталъул центрлъун.

## Машгуьрал росулъасел

## Росдал тарихиял бакІал

## ХIужаби

## Ссылкаби
* Унцукульский район на сайте Президента Республики Дагестан 
* Инквалита на картах
* Почтовые индексы и коды ОКАТО — Унцукульский район … 
* Коды ОКАТО — Унцукульский район

## Адабият
* Дагестанская АССР: Административно-территориальное деление. — Махачкала: Дагестанское кн. изд-во, 1966.
* Дагестанская АССР: Административно-территориальное деление. — Махачкала: Дагестанское кн. изд-во, 1980.
Рихьуни

**Ри́хьуни**, яги **Иргьа́н** () ккола Дагъистан жумгьурияталъул Унсоколо районалъул росу.

## Этимология
Ри́хьуни букIа, Иргьа́н букIа – цониги рагIуе лъаяца чIчIезабураб этимология гьечIо, амма гьел рагIаби авар (яги аваргун-гIанди) рукIин хIакъаб жо буго. Хьиндаллъуда ругел росабазул цIарал гIемерисеб бутIа лIугIула V сериядул локативазда (*«жаниб, жанибхун»*), гьаниб – V серия. Гьебги кIиго батIияб буго: **бигьагояб** (-б/-в/-й/-р 

## Ссылкаби
* Унцукульский район на сайте Президента Республики Дагестан 
* Топографические карты K-38-XI — 1 : 200 000
* Почтовые индексы и коды ОКАТО — Унцукульский район … 
* Коды ОКАТО — Унцукульский район

## Адабият
* Дагестанская АССР: Административно-территориальное деление. — Махачкала: Дагестанское кн. изд-во, 1966.
* Дагестанская АССР: Административно-территориальное деление. — Махачкала: Дагестанское кн. изд-во, 1980.
Зирани

**Зира́ни** (*Starling:* zirá-ni, ) ккола Дагъистан пачалихъалъул Унсоколо районалъул росу.

Зирани бетIербахъи гьабулел чагIазда **зере́н** (кьов. *зере́ндерие*, хаслъ. *зере́ндерил*) абула.

Росдал советалъул центр 1934-1954 соназда.

## Ракьхъвай
Росу ккола АваргІорул рагІалда, районалъул центр Унсоколо росдадаса жанубиябгун-бакъбаккул рахъалдехун 30 км рикІкІад.

## ГIадамал
* Халкъалъул къадар 0,08 азарго чи (2002) соналъ.
* Аваразул росо.

## Тарих
* Гьеб букІана (ХIХ гІасруялъ) росдал жамгІияталъул центрлъун.

2008 соналъ Рихьуни хІоралда гъокье ккун росдал бутІа тІерхьана, гІадамазул кІудияб къадар Майданское росулъе гочинаруна.



Grigory Gagarin. Daghestan septentrional. Zyrany A.jpg|
Grigory Gagarin. Daghestan septentrional. Zyrany B.jpg|



## Машгуьрал росулъасел

## Росдал тарихиял бакІал

## ХIужаби


## Ссылкаби
* Унцукульский район на сайте Президента Республики Дагестан 
* Топографические карты K-38-XI — 1 : 200 000
* Почтовые индексы и коды ОКАТО — Унцукульский район … 
* Коды ОКАТО — Унцукульский район

## Адабият
* Дагестанская АССР: Административно-территориальное деление. — Махачкала: Дагестанское кн. изд-во, 1966.
* Дагестанская АССР: Административно-территориальное деление. — Махачкала: Дагестанское кн. изд-во, 1980.
ГьаракӀуни

**Гьара́кIуни** буго Дагъистаналъул Онсоколо мухъалъул росу, жиб хьиндалазул бодул кколеб. Эб ккола ГьаракӀуни росдал советалъул административияб центер.

## История
Археологиял цӀех-рехаздаги, бакӀалъул биценаздаги, гӀарабалъ хъварал иццаздаги рекъон, гьоркьохъел гӀасрабазда, гьанжесеб ГьаракӀуни росдал ракьазда букӀана чанго росу: ГӀарцалиб, КӀазиниб, КӀарщаб, КӀерекьуб (КӀирикьуб), Къариб, МагӀмиз, ЦӀиниб, Шиширахъ.

## География
Росу буго Хьиндаллъуда, Онсоколо мухъалъул жанубияб бакъбаккул рахъалдехун, Хьаргаби мухъалъул гӀорхъода.

## Демография

## ЦӀарагӀарал росулӀасел
*ГьаракІуниса СагІид

## Референсал


## Линкал
* Росдал суратал
* Росдал суратал
* Росдал администрациялъул суратал 
* ГьаракІуниса СагІидил зиярат
ШулалъутӀа

**Щула́лъутІа** ккола Дагъистан пачалихъалъул Унсоколо районалъул росу. Росдал чагӏазда *щуле́лъ* абула.

Росу уна Балахьуни росдал советалде гъорлӏе.

## Ракьхъвай
Росу буго районалъул централдаса жанубгун-бакъбаккул рахъалдехун 44 км рикІкІад.

## Халкъалъул къадар
* Халкъалъул къадар 0,01 азарго чи (2002) соналъ.
* МагІарулазул росо.

## Тарих

## Машгуьрал росулъасел

## ХIужаби


## Ссылкаби
## Ссылки
* Росдал суратал
* Росдал суратал
* Росдал администрациялъул суратал 
* ГьаракІуниса СагІидил зиярат

## Адабият
* Дагестанская АССР: Административно-территориальное деление. — Махачкала: Дагестанское кн. изд-во, 1966.
* Дагестанская АССР: Административно-территориальное деление. — Махачкала: Дагестанское кн. изд-во, 1980.
ТӀаралъул-МегӀер

**ТІаралъул-МегІер** (), ккола Дагъистан пачалихъалъул Унсоколо районалъул росу.

1921 соналдаса бахъун ГьаракІуни росдал советалда гъолъе уна.

## Ракьхъвай
Районалъул централдаса жанубиябгун-бакъбаккул рахъалдехун 50 км рикІкІад буго.

## Халкъалъул къадар
* Халкъалъул къадар 0,03 азарго чи(2002) соналъ.
* МагІарулазул росо.

## Тарих

## Машгуьрал росулъасел
ГьаракІуниса СагІид

## Росдал тарихиял бакІал

## ХIужаби


## Ссылкаби
## Ссылкаби
* Унцукульский район на сайте Президента Республики Дагестан 
* Топографические карты K-38-XVIII — 1 : 200 000
* Почтовые индексы и коды ОКАТО — Унцукульский район … 
* Коды ОКАТО — Унцукульский район

## Адабият
* Дагестанская АССР: Административно-территориальное деление. — Махачкала: Дагестанское кн. изд-во, 1966.
* Дагестанская АССР: Административно-территориальное деление. — Махачкала: Дагестанское кн. изд-во, 1980.
Мокъсохъ

**Мокъсохъ** (), ккола Дагъистан пачалихъалъул Унсоколо мухъалъул росу.

## Ракьхъвай

## Халкъ
* Халкъалъул къадар 140 чи (2002).
* МагІарул росу.

## Линкал
* Унцукульский район на сайте Президента Республики Дагестан 
* Топографические карты K-38-XVII — 1 : 200 000
* Почтовые индексы и коды ОКАТО — Унцукульский район … 
* Коды ОКАТО — Унцукульский район

## ХIужаби
Балахьуни

**Бала́хьуни** — Дагъистаналъул Унсоколо мухъалда бугеб росу, жиб цӀарцояб муниципалияб гӀуцӀуде гъорлӀе унеб. Хьиндалазул бодул букӀараб росу, эб ккола Хьиндаллъуда ругел бищун чӀахӀиязул цояб.

## Ракьхъвай
Росу ккола АваргІорул квегІаб рагІалда.

АскІор ругел росаби: шималиябгун-бакъбаккул рахъалда — Рихьуни, шималиябгун-бакътІерхьул рахъалда — Мокъсохъ ва ХарачІи, жанубиябгун-бакъбаккул рахъалда — ГьаракІуни ва Майданское.

## Демография

Ккола моноэтникияб авар росулъун.

## Машгуьрал росулъасел
* ХІасан Алкъадари
* Мариям Шарипова

## Росдал тарихиял бакІал

## ХIужаби


## Ссылкаби
* Унцукульский район на сайте Президента Республики Дагестан 
* Топографические карты K-38-XI — 1 : 200 000
* Почтовые индексы и коды ОКАТО — Унцукульский район … 
* Коды ОКАТО — Унцукульский район

## Адабият
* Дагестанская АССР: Административно-территориальное деление. — Махачкала: Дагестанское кн. изд-во, 1966.
* Дагестанская АССР: Административно-территориальное деление. — Махачкала: Дагестанское кн. изд-во, 1980.
ТӀинди

**ТӀи́нди**  — ккола Россиялъул Дагъистан жумгьурияталъул ЦӀумада  мухъалъул росу.

Росулъ гӀумру гьабула руго тӀиндал.

Росулъ буго XVI гӀасруялъул мажгит.

## ХІужаби

## Линкал
* ТӀинди: суртал 
* А. Магомедов "Там, где ты родился, – аул Тинди" 
* С. Абдулхалимов "Очаг мой – родное село Тинди"
Хъварши

**Хъвáрщи**  — ккола Россиялъул Дагъистан жумгьурияталъул ЦӀумада мухъалъул росу.

Хъварщи росабазул административияб центр ккола гьаб гьединго.

## Ракьхъвай
Росу буго Хварша лъаралъдасан кваранаб рахъалда.

Аскоса-гІебеде руго гьал хаду рехсарал росаби: Санкьада, Акнада, Хьонохъ, ХӀамайикь (ЦӀунтӀа мухъ).

## ХІужаби

## Линкал
* Почалъул индексал ва ОКАТОялъул кодал - ЦӀумада мухъ, Дагъистан жумгьурият.
Эчеда

**Эчеда**  — ккола Россиялъул Дагъистан жумгьурияталъул ЦӀумада  мухъалъул росу.

Росулъ гӀусру гьабула руго тӀиндал.

ГӀандигӀоралъул квегӀаб рахъалда ккола гьеб.

## Машгьурал росуцоял
* Къади Абакаров — Советияб Союзалъул Герой, КӀудияб ВатӀанияб рагъалъул гӀахьалчи.

## ХІужаби

## Линкал
* Эчеда: суртал
Хушати

**Хушáти** яги **Хушет** — ккола Дагъистан жумгьурияталъул ЦӀумада  мухъалъул росу.

Хушати гӀумру гьабула гӀага-шагарго 200 хъизаналъ. Гьезда гьоркьо уна магӀарулалги цӀунтӀалги.

## Ракьхъвай
Хушати буго тӀадмагӀарухъ, ГӀандигъойсуялдаги гӀурхъи ккун добехун бугеб гуржиязул Тушетиялдаги аскӀоб. Мухъалъул центр -  Агъвалиса 96 километралъ рикӀкӀад буго, гьеб нухлул 37 км ккола Хушатиса Метрада росулъ щвезегӀан — гьебги машина унарел лабаллъаби.

## Тарих
1944 соналъ гьезул гӀадамал Ведено мухъалъул Агъишбатой росулъе. 1957 соналъ чачаналъан нахъе руссун рачӀараб мехалъ, гӀемерисел гӀадамал  МахӀачхъалаялъул Пригородныялда гочине гьаруна, хаду-хадуб гьеб Пригородныялда цӀар бачӀана ЦӀияб Хушатиян.

## ХІужаби

## Линкал
* Хушати: суртал
ТӀисси

**ТӀисси**  — ккола Россиялъул Дагъистан жумгьурияталъул ЦӀумада  мухъалъул росу.
Росулъ буго 110 гӀанасеб азбар, ва гьениб гӀумру гьабула  руго тӀиндал.

## ХІужаби

## Линкал
* ТӀисси: суртал 
* "ТӀисси росдал тарих"
ГӀахъуша

**ГӀа́хъуша** () буго Дагъистаналъул Республикаялда бугеб росу, ГӀахъуша муниципалаб районалъул администартивияб центер ва бищун чи гӀемераб бакӀ.

ГӀуцӀула «ГӀахъуша росдал совет» абураб росдалаб поселение.

## Демография

## Референсал
Хуштада

**Хуштáда**  — ккола Россиялъул Дагъистан жумгьурияталъул ЦӀумада мухъалъул росу.

## ХІужаби

## Линкал
* Хуштада: суртазул данд-бакӀари 
* Хуштада: гьава-бакъ 
* В селении Новая Хуштада провели праздник первой борозды 
*Хуштада росуялъе какил рузнамаби 
* Хуштадинцы объединяются на facebook...
Гьакъо

**Гьáкъо** яги **Гьáкъоб** — ккола Россиялъул Дагъистан жумгьурияталъул ЦӀумада  мухъалъул росу.

## Ракьхъвай
Мухъалъул марказ Агъвалиялдасан 57 км рикӀкӀад буго.

## ХІужаби

## Линкал
* Гьакъоб: суртал 
*Гьакъоб гьава-бакъ
ЦӀумада

**ЦӀума́да**  — ккола Россиялъул Дагъистан жумгьурияталъул ЦӀумада  мухъалъул росу.

Росулъ гӀага-шагарго 113 чи вуго, ва 44 гӀанасеб азбар-рукъги. 

## ХІужаби

## Линкал
* ЦӀумада росуялъул карта
* Суртал
Хьаргаби мухъ

**Хьаргаби мухъ** буго административиябгун территориалаб цвелги муниципалаб гӀуцӀелги (муниципалаб район), жиб Россиялъул Дагъистаналда гъорлӀ бугеб. Элъул административияб центер буго Хьаргаби.

Хьаргаби мухъ буго Дагъистаналъул централаб рахъалда, Аваралъул бакъбаккуда. Аслияб куцалъ эб гӀуцӀула хьиндалазул бол территориялъ, гьединго мухъалда гъорлӀ руго гӀандалазулги, магьдазулги боязул росаби. 

Мухъалъул территориялъул гӀатӀилъи буго  км2, гьеб рахъалъ Дагъистаналъул цогидал мухъазда гьоркьоб эб буго 40-абилеб бакӀалда. Административияб рахъалъ, Хьаргаби мухъ бикьула анцӀго муниципалияб гӀуцӀалиде, жиндица 16 росу жанибе бачараб; чагӀазул рикӀкӀен буго  (2021). 

## История
Хьаргаби мухъ гӀуцӀана РСФСРалъул ТӀадегӀанаб Советалъул президиумалъул 1944, 30 августалдаса лъазабудалъун. Элда гъорлӀе рачана Хьаргаби, Дарада-Мурада, МагӀлиб, Хъвартихьуни, КӀикӀуни росдал советал Гъуниб мухъалдаса, Могьохъ росдал совет Хунзахъ мухъалдаса, Къудукь росдал совет Онсоколо мухъалдаса, ГӀаймаки росдал совет Лаваши мухъалдаса. 

Дагъистаналъул АССРалъул ТӀадегӀанаб Советалъул 1960, 14 сенптембралдаса лъазабудалъун, мухъалда гъорлӀе бачана тӀагӀинабураб Онсоколо мухъалъул территория. 1963 сонил 1 фебруаралда, мухъалъул цӀар хисана Онсколоб ролсдалаб район абун. 1965 сонил 12 январалда, РСФСРалъул ТӀадегӀанаб Советалъул президиумалъул лъазабудалъун, Онсоколоб росдалаб район тӀагӀинабуна, территория бикьана Онсоколобги Хьаргабибги мухъазде.

## География
Мухъ буго Дагъистаналъул централаб рахъалда. Элъул гӀурхъи цураб буго шималияб рахъалда Онсоколо, бакъбаккуда Лаваши, жанубияб рахъалда Гъуниб, бакътӀерхьуда Хунзахъ мухъазулгун. 

Территориялъул гӀатӀилъи буго  км2, элъул рахъалъ, Дагъистаналъул цогидал мухъазда гьоркьоб, Хьаргаби мухъ буго 40-абилеб бакӀалда (республикалъул тӀолаб гӀатӀилъудаса 0.69&nbsp;%).

## Демография

Россиялъул Федерациялъул экономикияб цебетӀовул министерлъул прогнозалда рекъон, мухъалъул чагӀазул рикӀкӀен букӀине буго:
* 2024 — 22.55 аз. чи.
* 2035 — 25.43 аз. чи.

### Националаб гӀуцӀи
Мухъалда гӀумру гьабун руго аварал.

2010 сонил тӀол-россиялъулаб цензалда рекъон:

ТӀол-россиялъулаб 2020—2021 сонил ценнзалда рекъон:

## Административиябги муниципалабги статус
Административияб рикьуда жаниб, Хьаргаби мухъ буго республикалъул 41 районалъул цояб. Эб бикьула 4 росдал советалдеги, 6 росдадеги. 

Муниципалаб гӀуцӀел гӀадинан, район гъорлӀе бачун буго Хьаргаби муниципалаб район кинигин. Элъул ункъго росдал советги анлӀго росуги гъорлӀе бачун буго муниципалаб мухъалде 10 муницпалаб гӀуцӀеллъун, жиндир росдал поселение абун статус бугеб. Хьаргаби *[[росу#Россия|росу]]* буго административиябги муниципалабги районалъул центер.

## Росаби
Хьаргаби мухъалда буго 16 росдалаб чӀел-бакӀ.

## Референсал
ГӀахъуша мухъ

**ГӀахъуша мухъ** (, ) буго административиябгун территориалаб цвелги муниципалаб гӀуцӀелги (муниципалаб район), жиб Россиялъул Дагъистаналда гъорлӀ бугеб. Элъул территориялъул гӀатӀилъи буго 622.8 кв. км.

Мухъалъул административияб центер ккола ГӀахъуша.

## Демография

### Националаб гӀуцӀи
Мухъалъул цӀикӀкӀанисел росабалӀ гӀумру гьабун руго даргиял, Бархъали, Хъули, Уллучара, ЦӀалакъан росабалӀ хутӀизегӀан, гьенир руго лакал.

ТӀолго россиялъулаб 2020—2021 сонил ценнзалда рекъон:

## Административиябги муниципалабги статус
Административияб рикьуда жаниб, ГӀахъуша район буго республикалъул 41 районалъул цояб. Эб бикьула 13 росдал советалдеги, 12 росдадеги.

Муниципалаб гӀуцӀел гӀадинан, район гъорлӀе бачун буго ГӀахъуша муниципалаб район кинигин. Элъул анцӀила лъабго росдал советги анцӀила кӀиго росуги гъорлӀе бачун буго муниципалаб районалде къоло щуго муницпалаб гӀуцӀеллъун, жиндир росдал поселение абун статус бугеб. ГӀахъуша *[[росу#Россия|росу]]* буго административиябги муниципалабги районалъул центер.

## Росаби
ГӀахъуша мухъалда буго 80 росдалаб чӀел-бакӀ.

## Референсал
Шугъури

**Шугъури** яги (ЦӀияб) **ТӀинди**  — ккола Россиялъул Дагъистан жумгьурияталда бугеб ЦӀумада мухъалъул Шаваялъул росабазда гъорлъ унеб росу .

## Ракьхъвай
Бабаюрт мухъалъул ракьазда буго гьеб, ай Бабаюрталдасан 24 километралъ шимал-магърибалда.

## Тарих
Росу бана ЦӀумада мухъалъул хъутан  букӀараб бакӀалда.

## ГӀадамал
2007 соналъул хъвай-хъвагӀазда борцун росулъ гӀумру гьабула вукӀана 212 чи.

## ХІужаби

## Линкал
Хьаргаби

**Хьаргаби** (), гьединго **Хьаргалиб**, буго хьиндалазул бол росу, жиб Дагъистаналъул Республикаялда бугеб, Хьаргаби мухъалъул администартивияб центерги кколеб.

Эб уна росдал поселениялъул статус бугеб *Хьаргаби росу* абураб муниципалаб гӀуцӀалида гъорлӀе цохӀо бугеб росу гӀадин.

## История
### ГӀурусгун кавказияб рагъ

ГӀурусгун кавказияб рагъул мехалда, Хьаргаби ккана чанго кӀвар бугеб рагъ, росу чанцӀулго букӀана данде рагъулел рукӀаразул кверщаликь. 

1833 сонил тӀарамагъада, Хьаргалиб ккана ХӀамзат имамасул шамхаласул чагӀазулгун рагъ.

1834 сонил 11 августалда ХӀамзат тӀаде канцӀана росулӀе. Гьебго сонил 11 октобралда росу бахъана генерал Клюкица.

1841 соналъ, 26 новембралда, Хьаргаби ккуна Къебед-МухӀамад наибас.

1842 соналъул фебруаралда, росуги бахъун, генерал Фезица гьениб бана щулалъи.

1843 соналлъул 20 новембралда,  Хьаргаби щулалъи бахъана Шамил имамасул къокъаялъ, гьениб букӀараб гӀурусги гъурана. Гьелдаса хаду байбихьана Авар-гӀорул кваранаб рахъалда ругел хьиндалазул росаби гъазаваталде рахъине. Шамил имамас биххизабуна Авариялда ран рукӀарал гӀурус щулалалъаби. Хьаргаби щулалъи кодоса иналъ гӀурус тӀамуна Авариялдасаго лӀутизе.

1844 юлалда, генерал Пассекил гӀурус къокъаялъ Хьаргаби росу бухӀана.

### Рагъда хадусеб мех
1865 соналъ, хьиндалазул бол Хьаргабиги КӀикӀуниги росаби рачана Гъуниб сверухълъуда гъорлӀе.

1895 соналде, Хьаргаби росу унаан Дагъистаналъул вилаяталъул Гъуниб сверухълъул КӀкӀуяда наиблъуда гъорлӀе; росулӀ букӀана 335 цӀараки.

## География
Росу буго Хьиндаллъул бакъбаккуда, Зуберха магӀарда гъоркь. МахІачхъалаялдаса 106 км-лъ жанубгун бакътІерхьул рахъалдехун, Гъумеки-гӀорги ЧӀегӀер-гӀорги жубалеб бакІалда, Шурагьиб маххунухлул станциялдаса 100  км-лъ жанубияб рахъалдехун. Ралъдал гьурматӀаса борхалъи буго 655 м.

Бищун гӀагардегӀан ругел росаби ккола шималияб бакъбаккудехун ГӀаймакиб, жанубияб рахъалдехун Курмиб, бакътӀерхьуда КӀикӀуниб.

## Демография

## МагІишат
* Хьаргаби гьидроэлектростанция (1940).
* Пихъилгун-консервазул завод.
* Росдада аскІоб буго «Хьаргаби» турбаза.

## Машгуьрал росулӀасел
* Хьаргабиса Идрис (1825–1847), имам Шамилил бищун гӀолохъанав наиб.
* Манарша Дибирова (гь. 1935) — Дагъистаналъул халкъияй артист.
* ГІабдурашид ГІумаров, Дагъистаналъул халкъияв артист.
* ГIабдурахIман ГIусманов, Дагъистаналъул медакадемиялъул ректор.

## БакІал
* Къурбаналъул бакІ, росдадаса 2 км-алъ шималияб рахъалда, Зуберха магІарда тІогьиб).
* БахІарчи ГІусман ГІабдурахІмановасе гӀарас (скулптор: А. МухІамадов, 2007).

## МугъчӀваял
Гъоркьгьаквари

**Гъоркьгьаква́ри**  — ккола Россиялъул Дагъистан жумгьурияталъул ЦӀумада мухъалъул росу.

## Халкъ
Гьез жодоцаго абухъ, гьабсагІаталъ 1050 гІанасел гъоркьгьакварисал руго, цогидал: ЦІедакь, КІочІалиб, Гьигьихъ, Къавулъ, ЦІунди - росабалъ ругелги рикІкІун.

## Тарих
Гъоркьгьаквари гІумру гьабула вукІанилан абула Имам Шамилил кІудиэме - ДенгамухІамад. Гьев къебедлъунги вукІун Генуб хІалтІизе арав доваго чІанила.

1996 соналъ ТІадгьакварисалгун цадахъ гьаквари росабазул 1500 сон тІубаялъул гІид гьабуна.

## Машгьурал росуцоял
* Камилов МухӀамад - ЦӀумада мухъалъул бетӀер (2007 соналъул 20 марталдаса нахъе).
* Закарьяев   Халид (гьавуна 1881 с.) - гӀурус-япон рагъалъул гӀахьалчи, Георгиясул хъанч щварав, ГӀанди округалъул комиссар.
* ГӀабдулхабиров МухӀамад – тохтур, медицин гӀелмабазул кандидат, Россиялъул журналистазул цолъиялъул гӀахьалчи, Миллатазул цолъи жамигӀалъул доцент, «Дагъистан»-илан абураб культурияб жамагӀаталъул вице-президент, гӀумру гьабула Москва шагьаралда.

## ХІужаби

## Линкал
* Гъоркьгьаквари гьва-бакъ 
* Гъоркьгьаквари: суратал 
* В чем секрет здоровья жителя села Нижнее Гаквари?
* Суратазул репортаж: "Гьаквари швей. Сверухълиялда бакІал" (КІиабилеб бутІа)
КӀикӀуни

**КІикІуни** (), ккола Дагъистан пачалихъалъул Хьаргаби мухъалъул росу.

## Ракьхъвай
Мухъалъул марказ Хьаргаби росдадаса 3 км шималиябгун-бакътІерхьул рахъалдехун ккола.КIикIуни росу ккола райрналда халкъалъул къадаралъул рахъалдасан кIиабилеб росу,ай тах-росу Хьаргаби росдаса хадуб.

## Халкъалъул къадар
2010 соналъ гьабураб халкъазул хъвай-хъвагІаялда рекъон, росулъ гІумру гьабулев вукІана 3224 чияс (1519 бихьинчи ва 1705 чІужугІадан). Цоккураб миллаталъул магІарул росу.

## Тарих

## МагІишат
* Пихъилгун-консервазул завод.

## Машгуьрал росулъасел
* КІикІуниса ГІусман — Дагъистаналъул бищун халатав чи 2 м 37 см
* КIикIуниса шайих Шарапутдин-Мадани,вукъун вуго,Турциялъул ,Гюней росулъ.

## Росдал тарихиял бакІал

## ХIужаби


## Ссылкаби
ЧӀалда

**ЧӀа́лда** буго хундерил бол росу, жиб Дагъистаналъул Хьаргаби мухъалде кколеб.

Эб уна росдал поселениялъул статус бугеб *ЧӀалда росу* абураб муниципалаб гӀуцӀалида гъорлӀе цохӀо бугеб росу гӀадин.

## История
1869 соналде, ЧӀалда росу унаан Дагъистаналъул областалъул Авар сверухълъул Хунзахъ наиблъуда гъорлӀе; гьениб букӀана 18 цӀараки.

## География
Росу буго Хьиндаллъуда, мухъалъул центер Хьаргабиса 12 км-лъ шималияб бакътӀерхьудехун. Ралъдал гьурматӀаса борхалъи буго 650 м.

Бищун гӀагардегӀан ругел росаби ккола бакъбаккудехун КӀикӀуниб, шималияб бакътӀерхьуда Могьохъ, гьединго Хунзахъ мухъалъул КӀудияб ГьоцӀалӀ жанубияб бакъбаккуда. 

## Демография

Ккола моноэтникияб авар росу.

## Административияб гӀуцӀи

ЧӀалда росдаца гӀуцӀула росдалаб поселениялъул статус бугеб *«ЧӀалда росу»* абураб муниципалитат. 

Элъул территориялъул гӀатӀилъи буго 5.56 км2. ГӀатӀилъул рахъалъ эб буго 9-абилеб бакӀалда (мухъалъул тӀолаб гӀатӀилъудаса 1.6&nbsp;%).

## МугъчӀваял
ЦӀедакь

**ЦІеда́кь**  — ккола Россиялъул Дагъистан жумгьурияталъул ЦӀумада мухъалъул росу.

## ХІужаби

## Линкал
* []
* []
Гьигьалъ

**Гьигьа́лъ**  — ккола Россиялъул Дагъистан жумгьурияталъул ЦӀумада  мухъалъул росу.

Гьигьалъ газ бачун буго.

## ХІужаби

## Линкал
* Какил рузнамаби 
* Гьигьалъ гьава-бакъ