open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Сиреникалъул юпикал

**Сиреникалъул юпикал** яги **Сиреникалъул эскимосал** (сирен. sg: **Сиӷы́ныгмы̄́ӷа**;  pl: **Сиӷы́ныгмы̄́ӷий**)  –  Россиялда бугеб юпик эскимос миллат.
Науканалъул юпикал

**Науканалъул юпикал** (наукан. pl: **Нывуӄаӷмит**)  — Россиялда бугеб юпик эскимос миллат.
Гренландиялъул инуитал

**Гренландиялъул инуитал**  (инуит. sg: **Kalaaleq**;  pl: **Kalaallit**)  –  Гренландияялда бугеб инуит эскимос миллат.
Сибиралъул юпикал

**Юпикал**  (сибир. pl: **Юпигыт** яги **Yupiget**)  — Россиялъул Федерациялда ва Америкаялъул Цолъарал Штаталялъул Аляскаялда бугеб юпик эскимос миллат.
Юпикал

**Юпикал**  –  Россиялъул Федерациялда ва Америкаялъул Цолъарал Штаталялъул Аляскалда бугеб эскимос миллат. 

## Миллатал
* Сиреникалъул юпикал яги Сиреникалъул эскимосал (Сиӷыныгмыӷий )
* юпик 
** Сибиралъул юпикал (Yupiget = Юпигыт )
** Науканалъул юпикал (Нывуӄаӷмит )
** Аляскаялъул юпикал (Yupʼik  ва Cupʼik ) 
*** Чупик‎ал (Cupʼik ) 
*** Нунивакалъул чупик‎ал (Cupʼig ) 
** Супикал ягу Алютикал (Sugpiaq , Alutiiq)
Аляскаялъул юпикал

**Аляскаялъул юпикал**  (юпик. sg: **Iñupiaq**;  dual: **Iñupiak**; pl: **Iñupiat**)  — Америкаялъул Цолъарал Штаталялъул Аляскаялда бугеб юпик эскимос миллат. 

## Классификация
* Чупик‎ал (Cupʼik ) 
* Нунивакалъул чупикал (Cupʼig )
Нунивакалъул чупикал

**Нунивакалъул чупикал**  (чупик. sg: **Cupʼig**;  dual: **Cupiik**; pl: **Cupiit** яги **Nuniwarmiut**)  — Америкаялъул Цолъарал Штаталялъул Аляскаялда бугеб юпик эскимос миллат.
Чупикал

**Чупикал**  (чупик. sg: **Cupʼik**;  dual: **Cupiik**; pl: **Cupiit** ) — Америкаялъул Цолъарал Штаталялъул Аляскаялда бугеб юпик эскимос миллат.
Бакъбаккул Канадаялъул инуитал

**Бакъбаккул Канадаялъул инуитал** (инуит. sg: **Inuk**;  dual: **Inuuk**; pl: **Inuit**)  –  Бакъбаккул Канадаялда бугеб инуит эскимос миллат.
Маймалак

**Маймалак** ялъуни  **Маймун** (латиназул мацӀалда *Primates ex Homo*) — гӀалхул кӀудияб ялъуни гьитӀинаб хӀайван.
Атнаял

**Атнаял** (атна. *Atnakenaege’*) — Америкаялъул Цолъарал Штаталялъул Аляскаялда бугеб Атабаскал миллат. 

## Шагьарал ва росаби
*  
**Valdez–Cordova Census Area** : Гакона (Ggax Kuna’), Гленналлен (Ciisk’e Na’), Гулкана (C’ulc’e Na’), Дельта-Ривер (Saas Na’), Клутина йогы (Tl’atii Na’), Клутина йӓр (Tl’atibene’), Коппер-Центр (Tl’aticae’e), МакКарти ( ? ), Менделтна (Bendilna’), Ментаста-Лейк (Mendaesde), Набесна (Nabaesna’), Слана (Stl’ana’), Нельчина (Xaz Ghae Na’), Тазлина (Tezdlen Na’), Чисана (Tsetsaan’ Na’), Читина (Tsedi Na’) 

*  
**Matanuska-Susitna Borough** : Лейк-Луиз (Sasnuu’ Bene’), Талкитна (Dghelaay tahwt’aene), Суситна (?), Суситна йӓр (Ben Ce’e), Суситна йогы (Sasut Na’)

*  
**Denali Borough** : Денали (Dghelaayce’e), Кантвел (Yidateni Na’)
Дег-хитанал

**Дег-хитанвлӓ** (дег-хит. *Deg Xit’an *) — Америкаялъул Цолъарал Штаталялъул Аляскаялда бугеб Атабаскал миллат.  

## Шагьарал ва росаби
*  
**Yukon-Koyukuk Census Area** : Анвик (Gitr’ingithchagg), Bonasila Village (Vits’in An-ghun’), Холи-Кросс (Deloy Chet), Шейджлук (Łeggi Jitno’)
Малла Насрудин

**Малла Насрудин** (турк мацӀалда: Nasreddin Hoca; XIII яги XIV) —  турказул философ хъвадарухьан.
Турциялъул буртиял

**Турциялъул буртиял** (бурт. *Туркойчура нохчий*, ) 

150-200 соналъ цере Турциялде гочарал буртиял руго жидерго мацIги цIунун, нилъеда цIунизе кIолеб гьечIеб маданияталъул цIех-рехги гьабун.
КӀкӀингитал

**КӀкӀингитал** (кӀкӀин. *Lingít, Łingít*) — Америкаялъул Цолъарал Штаталялъул Аляскаялда ва Канадаялда бугеб миллат.
Холикачукал

**Холикачуквлӓ** **Холикачукал** (холик. *Doogh Hit’an* [toʁhətʼan]) — Америкаялъул Цолъарал Штаталялъул Аляскаялда бугеб Атабаскал миллат. 

## Шагьарал ва росаби
*Холикачук Holikachuk ялъуни Huligachagat (Xiyighelinghdi) 
*Dishkaket (Diyhkagg)
*Грейлинг Grayling (Sixno' Xidakagg)
Эякал

**Эякал** (эяк. *I·ya·q*) — Америкаялъул Цолъарал Штаталялъул Аляскаялда бугеб миллат. 

## Шагьарал ва росаби
*1. **Alaganik** : 
*2. **Eyak** : 
*3. *unnamed* : 
*4. **Orca** :
Цимшианал

**Цимшианал** (цимш. *Ts’msyan*) — Канадаялда ва Америкаялъул Цолъарал Штатазул Аляскаялда бугеб миллат.
Данезаял

**Данезаял** (данез. *ᑕᓀᖚ*) — Канадаялда бугеб Атабаскал миллат. 

## Цойгидал сайтал
* Doig River First Nation
* Map of Northwest Coast First Nations (including Dunneza)
* Voyages from Montreal Through the Continent of North America to the Frozen and Pacific Oceans in 1789 and 1793 Vol. II  (1903 ed.) 
* Living In A Storied Land  
* The Dane-Zaa Living Landscape of Northeastern BC
Хайдаял

**Хайдаял** (Хайд. *X̲aat, X̲aadas, X̲aayda*) — Канадаялда ва Америкаялъул Цолъарал Штаталялъул Аляскаялда бугеб миллат. 

## Цойгидал сайтал
* http://www.dmoz.org/Society/Ethnicity/The_Americas/Indigenous/Native_Americans/Tribes,_Nations_and_Bands/H/Haida/ 
* Central Council Tlingit Haida Indian Tribes of Alaska website
* The Haida - The Canadian Museum of Civilization
Гвичинал

**Гвичинал** (гвич. *Gwich’in *) — Америкаялъул Цолъарал Штаталялъул Аляскаялда ва Канадаялда бугеб Атабаскал миллат. 

## Агьлаби

* **Аляска** 
** *Dihaii Gwich’in*
** *Neetsʼąįį Gwich’in* 
** *Dendu Gwich’in* 
** *Draan’jik Gwich’in* 
** *Danzhit Hanlaih Gwich’in* 
** *Gwich’yaa Gwich’in*
* **Канада** 
** *Van Tat Gwich’in*
** *Dagudh Gwich’in*
** *Teetł’it Gwich’in*
** *Gwichya Gwich’in*
** *Edhiitat Gwich’in*
** *Nihtat Gwich’in*

## Шагьарал ва росаби
АУШ — **Аляска**:
*  
**Yukon-Koyukuk Census Area** : Арктик-Виллидж (Vashrąįį K’o˛ o˛), Бирч-Крик (Deenduu), Венети (Vįįhtąįį ), Каньон-Виллидж (Łąįį Tree Zhee), Сёркл (Dan Zhit Haainlaii ), Форт-Юкон (Gwichyaa Zheh), Чалкитсик (Jałk’iitsik ), Чандалар (йогы) (T’eedriinjik) 

*  
Канада — **Юкон**: Олд-Кроу (Teechik ), Пил йогы (Teetl'it Gwinjik), Поркьюпайн (йогы) (Ch’ôonjik ) 

*  
Канада — **Йыд-вадывел территоривлӓ**: Аклавик (Akłavik), Инувик (?), Телит-Же (Teetl'it Zheh), Цигетчик (Tsiigehtchic)
Коюконал

**Коюконал** **Коюконал** (коюк. *Denaakkʼe, Dinaak̲ʼa *) — Америкаялъул Цолъарал Штаталялъул Аляскаялда бугеб Атабаскал миллат. 

## Шагьарал ва росаби
* Аллакакет Allakaket   (Aalaa Kkaakk’et  )
* Алатна Alatna (?)
* Бивер Beaver   (Ts’aahudaaneekk’onh Denh )
* Беттлс Bettles   (Kk’odlel T’odegheelenh Denh )
* Галена Galena   (Notaalee Denh )
* Хьюс Hughes village   (Hut’odlee Kkaakk’et )
* Гуслия Huslia   (Ts’aateyhdenaade kk’onh Denh )
* Калтаг Kaltag   (Ggaał Doh )
* Кокринес Kokrines   (Łoyh Denlekk’es Denh )
* Койукук хала Koyukuk   (Meneelghaadze’ T’oh )
* Койукук йогы Koyukuk River   (Ooghekuhno’ )
* Лейк-Минчумина Lake Minchumina  (Menchuh Mene’ )
* Менли-Хот-Спринг Manley Hot Springs (Too Naaleł Denh )
* Нулато Nulato   (Noolaaghe Doh  )
* Рампарт Rampart   (Dleł Taaneets )
* Стивенс-Вилладж Stevens Village   (Denyeet )
* Танана Tanana   (Hohudodetlaatl Denh )
Ктунахаял

**Ктунахаял** ялъуни **Кутенайал** (ктун. *kʰtʰuˈnaxa*) — Канадаялда бугеб ва Америкаялъул Цолъарал Штаталялда миллат.
Криял

**Криял** (инг. *Cree*) — Канадаялда ва Америкаялъул Цолъарал Штаталялда миллат.
Секаниял

**Секаниял** (инг. *Sekani*) — Канадаялда бугеб Атабаскал миллат.
Цутинаял

**Цутинаял** ялъуни **Сарсиял** (цут. *Tsúùtínà*, инг. *Sarcee *) — Канадаялда бугеб Атабаскал миллат. 

## Цойгидал сайтал

* The Tsuu T'ina Home Page
* Sarcee (Tsúùtínà): Article in the Canadian Encyclopedia Online 
*Community Profile: Tsuu T'ina Nation 145 (Sarcee 145) Indian Reserve, Alberta; Statistics Canada
Денайинаял

**Денайинаял** (ден. *Dena’ina*) — Америкаялъул Цолъарал Штаталялъул Аляскаялда бугеб Атабаскал миллат.
Талтанал

**Талтанал** (инг. *Tahltan*) — Канадаялда бугеб Атабаскал миллат.
Гьупаял

**Гьупа** яги **натинихве**, (*Hupa*, *Hoopa*, *Natinixwe*) — индейцазул къавм, Калифорнияялъул шамалиябгин бакътІерхьула рахъалда бугеб. Къавмалъул расмиго регистрация гьабураб цІар буго *Гьупа расалъиялъул къавм* абун (). 2000 соналъул рикІкІиналъул баяназда рекъон, гьупаязул къадар буго гІага-шагарго 2500 чи.

Гьупаязул мацІ ккола атабаскск мацІазулаб хъизаналде. Цо-цо гьупаяз кІиабилеб мацІ хІисабалда хІалтІизабула юрок мацІ.

XIX гІасруялда гьупаязул букІана Калифорниялда Тринити гІоралдаса Кламат гІоралде щвезегІан ракьал. Гьупаязул къавмалъул биценазда рекъон, гьезул умумуз Гьупа расалъиялда гІумру гьабун букІун буго 4000 соналъ. Цогидаб рахъалъ, гьезул маданияталъул сипатаб багІараб кедралъул рукъзабаз, руцІун гьарурал каноэяз, хьухьун гьарурал тІагъраз, бицадул гІадатазул элементаз гьел хухрхинарулел руго АЦШ-зул шамалиябгин бакътІерхьул ралъдал рагІаллъиялъул маданияталгун, жидер бищун жанубияллъун гьел кколел. Цо-цо гІадатазул бачІин буго гІодоцараб океаналъулаб гуреб — мисалалъе, церемониязда кІи-кІиязулаб хІамам хІалтІизаюи, гІегІучазул чед гьаби.

1849 соналъ гьупаяз гІумру гьабун бугеб мухъалде месед бахъулел чагІи рачІинегІан, гьезул европаязулалгу хурхенал рукІана дагьал. 1864 соналъ АЦШ-язул хІукуматалъ гъолбасана гьупаязул къавмалъул жилерго ракьалда тІад суверенитет рикІкІараб къотІи-къай. ГІуцІана Гьупа расалъиялъул Индейязулаб резервация, гьениб жакъаги буго гьупаязул къавмалъ гІумру гьабулеб. Гьупаяхул резервация гІурхъилъулеб буго юрок къавмалъул территориягун Кламат ва Тринити гІорал цолъулеб бакІалда (Калифорния штаталъул Гумбольдталда). Резервациялъул гІатІилъи буго 365 413 км².

## ХІужжаби

## Адабият
* Cook, Sherburne F. 1956. «The Aboriginal Population of the North Coast of California». *Anthropological Records* 16:81-130. University of California, Berkeley.
* Cook, Sherburne F. 1976. *The Conflict between the California Indian and White Civilization*. University of California Press, Berkeley.
* Goddard, Pliny E. 1903. «Life and Culture of the Hupa». *University of California Publications in American Archaeology and Ethnology* 1:1-88.
* Kroeber, A. L. 1925. *Handbook of the Indians of California*. Bureau of American Ethnology Bulletin No. 78. Washington, D.C.
* Wallace, William J. 1978. «Hupa, Chilula, and Whilkut». In *California*, edited by Robert F. Heizer, pp. 91-98. Handbook of North American Indians, William C. Sturtevant, general editor, vol. 8. Smithsonian Institution, Washington, D.C.
* U.S. Census Bureau, Hoopa Valley Reservation

## РегІелал

* Hoopa Valley Tribe 
* Hoopa Tribal Museum
Кайова-апачеял

**Кайова-апачеял** (кай.-ап. *Náʼįįsha* , инг. *Plains Apache, Kiowa Apache*) — Америкаялъул Цолъарал Штаталялда бугеб апачеял миллат.
Хикарийяял

**Хикарийяял**, **Хикарильяял** ялъуни **Хикарилья апачеял** (хик. *Abáachi*, инг. *Jicarilla, Jicarilla Apache*) — Америкаялъул Цолъарал Штаталялда бугеб апачеял миллат.
БакътӀерхьул апачеял

**БакътӀерхьул апачеял** (апач. *Ndee, Nnee*, инг. *Western Apache*) — Америкаялъул Цолъарал Штаталялда бугеб апачеял миллат.
Навахоял

**Навахоял** (нав. Diné, инг. *Navajo, Navaho*) — Америкаялъул Цолъарал Штаталялда (Аризонаялда, Нью-Мексикоялда, Ютаялда ва Колорадоялда) бугеб Атабаскал миллат.
Мескалероял

**Мескалероял** ялъуни **Мескалеро апачеял** (инг. *Mescalero, Mescalero Apache*) — Америкаялъул Цолъарал Штаталялда бугеб апачеял миллат.
Апачеял

**Апачеял** (инг. *Apache*) — Америкаялъул Цолъарал Штаталялда бугеб Атабаскал миллат. 

## Миллатал
* **...** (инг. *Plains Apachean*)
** **[[Кайова-апачеял]]** (*Náʼįįsha*; инг. *Plains Apache, Kiowa Apache, Oklahoma Apache*)
* **...** (инг. *Navajo-Apache, Southwestern Apachean*)
** **...** (инг. *Eastern Apachean*)
*** **[[Хикарийяял]]** (*Abáachi* ; инг. *Jicarilla, Jicarilla Apache*): *Llanero*, *Hoyero*
*** **[[Липанал]]** (инг. *Lipan, Lipan Apache*)
** **...** (инг. *Western Apachean*) 
*** **Мескалеро-чирикауаял** (инг. *Mescalero-Chiricahua*)
**** Чирикауаял (инг. *Chiricahua, Chiricahua Apache*): *Chiricahua*, *Mimbreño*, *Mogollon*
**** Мескалероял (инг. *Mescalero, Mescalero Apache*]. New Mexico'nun orta bölgelerinde konuşulur.
*** **[[БакътӀерхьул апачеял]]** (*Ndee / Nnee* ; инг. *Western Apache, Coyotero*): *Cibecue*, *Northern Tonto*, *Southern Tonto*, *San Carlos* (*Tsézhiné [Arivaipa*], *Pinal*, *Apache Peaks*, *San Carlos proper*), *White Mountain*
*** **[[Навахоял]]** (*Diné*; инг. *Navajo, Navaho*)
Микмакал

**Микмакал** (инг. *Mi'kmaq *) — Канадаялда ва Америкаялъул Цолъарал Штаталялда бугеб алгонкинал миллат.
Канада

**Канада** ( ва ) — Шималияб Америкаялда бугеб хӀукумат. Канадаялъул тахшагьар буго Оттава. 

Марк Карни
Оттава

**Оттава** (инг. ва фра. Ottawa) — ккола Канадаялъул тахшагьар.
Алгонкинал (миллат)

**Алгонкинал** (алгон. *Omàmiwininiwak*) — Канадаялда бугеб алгонкинал миллат.
Паранс мацӀ

**Паранс мацӀ**, къокъго **паранс** (  ялъуни  ) — индо-европияб хъизаналъул романияб мацӀ. ЛӀугьараб буго цогидал романиял мацӀал гӀадинго Румалъул империялъул вулгарияб латиналдаса. Паранс мацӀ цебетӀуна жинда Галлиялъул (шималияб) гӀадамал кӀалъалеб букӀараб галл-романияб латиналдаса. Элъие бищун гӀагарал мацӀал ккола цогидал *ойл* мацӀал (d'oïl) — тарихияб рахъалъ жал шималияб Франсиялдаги жанубияб Белгиялдаги тӀиритӀун рукӀарал, жидеца гӀураб даражаялда паранс мацӀ (Francien) нахъецурал. Паранс мацӀ гьединго букӀана асаралъукь Румалъул Шималияб Галлиялда, мисалалъе Галлия Белгикаялда, гӀодосанго рукӀарал келт мацӀазул ва германиял ракьал рахъулезул паранг мацӀалъул (германияб мацӀ).

## Баянкьелал

## МугъчӀваял

## ТӀадеги цӀалиялъе
* 
* Nadeau, Jean-Benoît, and Julie Barlow (2006). *The Story of French*. (First U.S. ed.) New York: St. Martin's Press. .
* Ursula Reutner (2017). *Manuel des francophonies*. Berlin/Boston: de Gruyter. .
* 

## КъватӀисел регӀелал

### Организациял
* Fondation Alliance française: an international organisation for the promotion of French language and culture 
* Agence de promotion du FLE: Agency for promoting French as a foreign language

### Курсал ва туториалал
* Français interactif: interactive French program, University of Texas at Austin
* Tex's French Grammar, University of Texas at Austin
* Lingopolo French 
* French lessons in London , The Language machine

### Онлайн къамусал
* Oxford Dictionaries French Dictionary 
* Collins Online English↔French Dictionary
* Centre national de ressources textuelles et lexicales: monolingual dictionaries (including the Trésor de la langue française), language corpora, etc.

### Грамматика

#### ПигӀлаби
* French verb conjugation at Verbix

### Къамус
* Swadesh list in English and French

#### Тархал
* 

#### ТӀахьал
*  La langue française dans le monde 2010(Full book freely accessible)

#### Макъалаби
* "The status of French in the world". Ministry of Foreign Affairs (France)
ЧӀарада мухъ

**ЧӀарада мухъ** — Дагъистаналда гъорлӀ бугеб административиябгин территориалияб цвел ва мухъалъул статус бугеб муниципалияб гӀуцӀи. Буго Дагъистаналъул бакътӀерхьуда, Авариялъул жанубиябгин бакъбаккудехун. ЧӀарада мухъ ккола аваразул мухъазул цояб ва гӀатӀилъиялъул рахъалъ гьезда гьоркьоб ункъабилеб, Дагъистаналъул цогидал мухъазда гьоркьоб — 29-абилеб; мухъалъул гӀатӀилъи буго 894,03 квадратияб километр.

Тарихияб рахъалъ гьанжсеб ЧӀарада мухъалъул бугеб территориялда рукӀана Авариялъул Къарахъ, Мукракь, Кьенсерухъ тарихиял болмухъал. Жибго ЧӀарада мухъ гӀуцӀана 1929 соналъул 3 юлалда, букӀараб Гъуниб сверухълъиялъул территориялда.

Административияб планалда ЧӀарада мухъ бикьула анцӀила лъабго муниципалияб гӀуцӀиялде, ичӀгоялъул буго росдал боялъул статус, ункъго буго жибго росу. Гьез  гъорлӀе бачуна кинабниги 53 чӀел-бакӀ. Мухъалъул административияб марказ буго ЦӀуриб росу.

Агьлулъиялъул къадаралъул рахъалъ ЧӀарада мухъ буго 47 бакӀалда, гьенив гӀумру гьабун вуго 13 518 чи; мухъалъул кьибилаб халкълъун ккола аварал. Кинабниги агьлулъи буго росдалаб. Мухъ ккола авар мацӀалъул жанубияб тӀадкаламалъул къарахъдерил сверел тӀибитӀараб ареаллъун.

## Тарих
Гьанжесеб ЧӀарада мухъалъул территориялда рукӀана Авариялъул Къарахъ, Кьенсерухъ ва Мукракь боял. ЧӀарада мухъ гӀуцӀана 1929 соналъул 3 юлалда, байбихьуда гьелда гъорлӀ букӀана 53 росдал шура, территориялъул гӀатӀилъи букӀана 1124 км².

## География
Мухъ буго гьанжесеб Дагъистаналъул жанубиябгин бакътӀерхьуда, мугӀрул Дагъистаналъул, ай тарихияб Авариялъул жанубиябгин бакъбаккул рахъалда. ГӀурхъаби руго Дагъистаналъул щуго мухъалъулгун: шималиябгин бакътӀерхьуда — Гъуниб, бакъбаккуда — Тум, жанубалда — Рутул, жанубиябгин бакътӀерхьуда — ЛъаратӀа ва шималиябгин бакътӀерхьуда — Шамилил. 

Мухъалъул территориялъул гӀатӀилъи буго 894,03 км².

## Демография

; Миллияб гӀуцӀи

ЧӀарада мухъ ккола моноэтникияб авар мухълъул; кинабниги агьлулъиялъул  97,3 % ккола аварал.

## Территориалияб гӀуцӀи
Административиябгин территориалияб гӀуцӀиялда жаниб ЧӀарада мухъалъ гъорлӀе рачуна росдал боял ва росаби..

БакӀалъулаб жинцаго нухмалъи гьабиялда жаниб гьебго цӀар бугеб муниципалияб мухъалъ гъорлӀе бачуна росдал поселениялъул статус бугеб 13 муниципалияб гӀуцӀи, жал росдал боязе ва росабазе данде кколел.

## ЧӀел-бакӀал
ЧӀарада мухъалда буго 53 росдалаб чӀел-бакӀ.

; Хъутаби
Цадахъ росу буго ЧӀарада мухъалул чӀел-бакӀ, жиб лъарагӀлъиялда бугеб.

## Карта

## МугъчӀваял
### Баянкьелал

### Иццал

## РегӀелал
* 
* Мухъалъул расмияб сайт
* 
* 
*
Хайдакъ мухъ

**Хайдакъ мухъ** (; ) буго административиябгун территориалаб цвелги муниципалаб гӀуцӀиги (муниципалаб район), жиб Россиялъул Дагъистаналда гъорлӀ бугеб.

Элъул административияб центер буго Мажалис.

## История
Район гӀуцӀа Дагъистаналъул АССРалъул централаб тӀобазабул комитеталъул 4-абилеб сессиялъул лъазабиялдалъун 2928 сонил 22 ноябралъ кантон гӀадин, цебе букӀараб Хайдакъ-Табасаран округалъул территориялда. 1929 сонил 3 юналда элъул гьабуна район.

## География
Район буго гьанжесеб Дагъистаналъул жанубияб бакъбаккуд, мугӀрузулаб Дагъистаналъул бакъбаккул рахъалда. Хьунда элъул гӀурхъи цураб буго Каякент, бакъбаккуда — Дарбанд, бакъдехун — Табасаран,  жанубияб бакътӀерхьуда — Агъул, бакътӀерхьуда — ДахӀадал, хьундасеб бакътӀерхьуда ДешлахӀар районазулгун. Хайдакъ районалъул гӀатӀилъи буго 678.24 км².

## Демография

Россиялъул экономикияб цебетӀовул министерлъул прогнозалда рекъон, чагӀазул рикӀкӀен букӀине буго:
* 2024 — 34.39 аз. чи
* 2035 — 37.3 аз. чи

### Националаб гӀуцӀи
2010 сонил тӀолго Россиялъул цензалда рекъон:

ТӀолго россиялъулаб 2020—2021 сонил ценнзалда рекъон:

## Административиябги муниципалабги статус
Административияб рикьуда жаниб, Хайдакъ район буго республикалъул 41 районалъул цояб. Эб бикьула 12 росдал советалдеги, 4 росдадеги. 

Муниципалаб гӀуцӀи́ гӀадинан, район гъорлӀе бачун буго Хайдакъ муниципалаб район кинигин. Элъул 12 росдал советги ункъго росуги гъорлӀе бачун буго муниципалаб районалде анцӀила анлӀго муницпалаб гӀуцӀилъун, жиндир росдал поселение абун статус бугеб. Мажалис *[[росу#Россия|росу]]* буго административиябги муниципалабги районалъул центер.

## Росаби
Хайдакъ мухъалда буго 45 росдалаб чӀел-бакӀ.

## Референсал

### Библиография
*
Нугъай мухъ

**Нугъай мухъ** ().

Административияб центр — Рохьул мактаб.

## Ракьхъвай

## Миллияб рикьи
 
## Росаби

## ХІужаби
Дагъистаналъул цӀаял

**Дагъистаналъул цӀаял** (, ) - буго гӀолохъанаб шагьар.

## ХІужаби
Абазаял

**Абазинал** яги **Абазаял** (аб. *абаза*) — Кавказалда бугеб миллат. Къадар — 50 азарго чи.
Абхазал

**Абхазал** (абх. *аҧсуа*) — Кавказалда бугеб миллат. Къадар — 185 - 600 азарго чи.
ГӀандал

**ГӀандал** яги **ГӀандисел** (гӀанд. *андал, кохерал*) — Дагъистаналда бугеб миллат. Къадар — 22 азарго чи. 
гьаб миллат ккола бищунго къвак1араб къадар гезул буго г1емераб 
\
Рочисел

**Рочисел** (роч. *аршиштиб*) — Кавказалда бугеб миллат. Къадар — 5 азарго чи.
Адигъал

**Адигъал** яги **черкесал** (адигъ гин ) руго бакътӀерхьул кавказияб этникияб къокъаги нацияги, жедер лӀугьенги бугел Черкесия абулеб Кавказалъул регионалдаса.

## Референсал
Американал

**Американал** () — СШАялда бугеб миллат. ГIадамазул къадар — 314 миллион чи. 
Гьезул гIемерисел ккола Великобританиялдасан 16-17 гIасрабазда гочун рачарал гIадамал, хаду-хаду жедеего папалихъги гIуцIцIун.
Балкарал

**Балкарал** (карач.-балк. *Таулула, Аланла*) — Кавказалда бугеб миллат. Къадар — 170 азарго чи.
БежтӀал

**БежтӀал** (беж. *бежта, хьванал *) — Дагъистаналда бугеб миллат. Къадар — 6 азарго чи.
Белорусал

**Белорусал** (бел. *беларусы*) — Белоруссиялда бугеб миллат. Къадар 9,4 миллионалде бахула.
Болгарал

**Болгарал** (бол. *българи*) — Болгариялда бугеб миллат. Къадар 7 миллионалде бахула.
Ингилисал

**Ингилисал** (инг. *English*) — Ингилиялда бугеб миллат. Къадар 90 миллионалде бахула.
Балъхъал

**Балъхъал** (балъ. *буйхади*) — МагIарул халкъалде гъорлъ унеб гьитIинаб миллат.
Багвалал

*'Багвалал* (баг. *багвалал*) — магIарулазде гъорлъ унеб гьитIинаб миллат. Къадар — 10 азарго чи.
Гъодоберисел

**Гъодоберисел** (гъодоб. *гъибдиди*) - Дагъистаналда бугеб цо гьитIинаб миллат. ГIадамазул къадар — 8 азарго чи.

## Тарих

## ХIаракат

## Дин
Гъодоберисел руго бусурбанал.

## МацI

Гъодобери мацI буго Шималияб Кавказалъул мацI.

### Алипба

### Гьаракьал
Венграл

**Венграл** (бал. *magyarok*) — Венгриялда бугеб миллат. Къадар 14,5 миллионалде бахула.
Грекал

**Грекал** яги **Юнанал** (бал. *Έλληνες*) — Юнаналда бугеб миллат. Къадар 16 миллионалде бахула.
Гьириял

**Гьириял** яги **Осетиял** ( / дигор. *дигорæ, дигорæнттæ*) — Кавказалда, Гьиристаналда бугеб миллат. Къадар — 700 азарго чи.
Гьунзисел

**Гьунзисел** (гьун. *гьунзалъ, хунзалис, энзеби, унзо*) — Кавказалда гIумру гьабулел ва магIарулазда гъорлъе унеб жамагIат. Къадар — 2,8 азарго чи. Аслияб къагIидалъ гьел руго ЦIунтIа районалъул Кьадал муниципалитеталда ва Къварели районалъул ЦIияб росу муниципалитеталда. Жеги гIемер гьунзисел руго Гъизилюрт районалъул Стальское росулъ.
КӀкӀаралал

**КІкІаралал** (кӀкӀар. *кӀкӀирди*) — этникияб гьитӀинаб миллат аваразде гъорлъ унеб. 

## ТӀиритӀи
ГӀахьвахъ мухъалда росаби: *[[КӀкӀаратӀа]], [[ГӀанчихъ]], [[ЦӀумали]], [[ГӀарчо]], [[Инхело]], [[ТӀадинхело]] (Чабакоро), [[МаштӀада]], [[РацилӀ]], [[ТӀукитӀа (ГӀахьвахъ мухъ)|ТӀукитӀа]], Рачабу-Сивухъ, ахирисел руго Хасавмухъалда гӀумру тӀобалел.* 

Болъихъ мухъалда ругел росаби: Гъоркьинхело*.*  

Хасавхъала мухъалда ругел росаби: *Сивухъ, ТӀукитӀа, ГӀанчихъ-хъутан, Андуз, Индира, Кирпич-хъутан, ва цодагьалго Кокрек, Муцалаул.*  

Гочарал цодагьалго кӀкӀаралал гӀумру тӀобалел руго БагӀархъал мухъалда, Бабаюрт мухъалда ва Кизилюрт мухъалда. 

Цоги гочарал кӀкӀаралал руго Курчалой росулъ Чачаназулъ ва гъорлъ ккола тейпалда Дагъистаналъул миллаталдаса - кӀирди  

Киналго росабазул цӀарал руго авар мацӀалдаса.  

Бищун кӀудияб росу - *КӀкӀаратӀа*  

## Этноним
Жалго кӀкӀирди абула. Авар мацӀалда кӀкӀаралал, гӀандисез - *кӀкIарадирал,* гӀахьвалаз - *кӀкIиридо,* багвалаз - *чӀириди/кӀичӏвад,* чӀамалаз - *кӀирди,* тӀиндаз - *чӀириди.*

## Тарих

Кавказияб рагъ лъвараб мехалда кӀкӀаралал рачана ГӀанди мухъалда жанир.
ЦӀунтӀал

**ЦӀунтӀал** — Хьондакавказияб этникияб къокъа, жиб аваразул субэтнослъун хъвалеб. Эзул мацӀ буго хъвай-хъвагӀи гьечӀеб, хьондакавказияб хъизамуде гъорлӀе унеб, ва жинда 15,354 чи кӀалъалеб. 

## МугъчӀваял
Кубачиял

**Кубачиял** (куб. *гӀугбугъан, гӀугбугъант, гӀугъбуг*) — Дагъистаналда бугеб миллат. Къадар — 7 азарго чи.
Дагъистаниял

**Дагъистаниял**  — Дагъистанялда бугеб миллат. Къадар 3,000 миллионалде бахула.

## Миллатал
Гъалгъаял

**Гъалгъаял** (гъалгъ. *гӀалгӀай*) — Кавказалда бугеб миллат. Къадар дунялалда — 1 млн чи.

## МугъчӀваял

## Литература
*
ТӀиндисел

**ТӀиндисел** (тӀин. *тиндалы, идери, идарии, идарал*) магIарул халкъалде гъорлъ унеб гьитIинаб миллат
Кабардиял

**Кабарди́нал** яги **Микма́кал** () — адыгазул субэтнос, Кабардин-Балкариялда бугеб миллат, гьединго руго Краснодарскалъулаб ва Ставрополалъулаб краязда, Карачаевгун-Черкесиялда, Адыгеялда ва Шималияб Осетиялда. Кабардин-Балкар жумгьурияталда 2010 саналъул хӀисабалда халкъалъул 57 % ккола гьел.

## ГӀадамазул къадар
Россиялда кабардиназул къадар 2010 соналда гьабураб хъвай-хъвагӀазда рекъон бахуна 517 азар чиясда.

### 2010 соналда гьабураб хъвай-хъвагӀаялъул данныял

## Тарих
XIV гӀасруялдасан нахъе киналго адыгазул тарих (кабардинал, чергесал ва адыгал рикӀкӀун) цо букӀана.

1825 соналъ гӀурусаздасанги къун, кабардиназул ракь Россиялъул империялда гъорлъ ана.

Амма 1864 с. швезегӀан гьезул цо-цоял, жедер ракь бахъанин, мукӀурлъичӀо, Дагъистаналда ва Буртиялъ рачӀана Россиялда данде рагъизе. 

Кавказалъул рагъда къейгун (1864 с.), адыгазул гӀемерисеб халкъ (гьезда гъоркьо кабардиналги) чӀван букӀана, хутӀарал щинал хӀалги гьабун ГӀусманазул империялда ритӀана.

## Религия
Кабардиназул Россиялда ва гьелдасан къватӀи суннит мазгьабалъул ислам буго. 

## Хъизан

Додинги гьадинги XIX гӀасру щвезегӀан кабардиназул кӀудиял хъизанал рукӀана. Гьезул гӀадатазда рекъон хъизаналъул бетӀер вукӀине ккола эмен, гӀисинал чӀахӀиязухъ гӀенеккизе ккола, ва руччаби бихьиназухъги.

## ХӀужаби


## Адабият
* 
*  (в пер.)
* Макъала «Кабардинал» // Россиялъул халкъал. Диназул ва маданиятазул гӀатлас. — М.: Дизайн, Информация. Картография, 2010. — 320 с.: с илл. ISBN 978-5-287-00718-8
* 
* Единый черкесский интернет ресурс, посвященный Всероссийской переписи 2010
ЖугьутӀал

**ЖугьутӀал** () — Израилалда бугеб миллат. Къадар 15,7 миллионалде бахула.
Испаниял

**Испаниял** (исп. *español*) — Испанияялда, Аргентинаялда... бугеб миллат. Къадар 135 миллионалде бахула.
Нипонал

**Нипонал** (яп. *Nihonjin, Nipponjin*) — Нипоналда бугеб миллат. Къадар 130 миллионалде бахула.
Эстониял

**Эстониял** (эст. *eestlased*) – Эстонияялда бугеб миллат. Къадар 1,1 миллионалде бахула.
Тажикал

**Тажикал** (таж. *Тоҷик*) — Тажикистанлда ва Афгъанистанялда бугеб миллат. Къадар 35 — 60 миллионалде бахула.
Татал

**Татал** (тат. *Тати* ) — Кавказалда, Азарбижаналда бугеб миллат. Къадар — 20 азарго чи.
ЧӀамалал

**ЧӀамалал** (чӀам. ч*Iама игьи*) — авар халкъалде гъорлъ унеб гьитIинаб миллат Къадар — 19,5 азарго чи. 
## ТIибитIи
## Тарих
## МацI
## Генетика
## РетIел
Туркменал

**Туркменал** (туркм. *Türkmenler, Түркменлер*) — Туркмениялда бугеб миллат. Къадар 8 миллионалде бахула.
Финал

**Финал** (фин. *suomalaiset*) — Финляндиялда бугеб миллат. Къадар 6,5 миллионалде бахула.
Французал

**Французал** ялъуни **Франгал** (инг. *les Français*) — Франсиялда бугеб миллат. Къадар 110 миллионалде бахула.
Чехал

**Чехал** () — Чехиялда бугеб миллат. Къадар 12 миллионалде бахула.

Чехал — магърибалъул славяназул халкъ, аслияб къагӀидаялъ жидерго ватӀан Чехиялда гӀумру гьабулеб.  Магърибалъул славяназул чех мацӀалда кӀалъалел гӀадамал миллатияб ва мацӀалъул рахъалъ гӀагарал руго словаказулгун, мадугьалихъ бугеб Чехиялъул Словакиялъул халкъалъулгун.
Китаял

**Хань** (, гьединго  яги **ха́нял**; гьединго къваридаб магӀнаялда **кита́ял**) —  сингун-тибетияб мацӀазул хъизаналъул этникияб къокъа.

Къадар 1 310 158 851 миллиардалде бахула.

## Тарих

## Ракьалда тӀиритӀи

Ханязул аслияб бутӀаялъ — 1,2 млрд чи — Китаялда чӀей гьабула, ва гьес Китаялъул халкъазул 92 % ккола.

### КъватӀиса пачалихъазда

## Маданият

## Гь. балагье
* Азиатал
* Китаял Россиялда

## ХІужаби

## РегӀелал

* 
* Карты с долей народов по уездам КНР
Кореял

**Кореял** руго Бакъбаккул Азиялъул этникияб група, жиндер лӀугьен Кореялъул бащдабчӀинкӀиллъудаса бугеб. Кореязул цӀикӀкӀанисел гӀумру гьабун руго Шималиябги Жанубиябги Кореялъул кӀиго суверенияб пачалихъалда, жидеда цадахъ босун Корея илан абулел.

## Баянал

## Референсал

### Иццал
* 
* 
* 
*
Шведал

**Шведал** (швед. *svenskar*) — Швециялда бугеб миллат. Къадар 8 миллионалде бахула.
Югославал

**Югославал** (сербохорв. *Jugoslaveni, Југославени*) — Югославиялда бугеб Славян миллат. Къадар — 892,500 азарго чи.
Славянал

**Славянал** (слав. *словѣнє*) — Евразияялда бугеб миллат. Къадар 300-350 миллионалде бахула.
Полякал

**Полякал** (Пол. *Polacy*) — Польшаялда бугеб миллат. Къадар 60 миллионалде бахула.
Румынал

**Румынал** (рум. *români*) — Румыниялда бугеб миллат. Къадар 23,8 миллионалде бахула.
ТӀавус

**ТӀавус** (латиназул мацIалда *Pavo*) — гӀалхул ва рукъалъул хIинчI. 

## 
* *Pavo cristatus*
* *Pavo muticus*
Къункъра

**Къункъра** (латиназул мацIалда *Grus*) — гӀалхул хIинчI. 

## 
# *Grus americana*
# *Grus antigone*
# *Grus canadensis*
# *Grus grus*
# *Grus japonensis*
# *Grus leucogeranus*
# *Grus monacha*
# *Grus nigricollis*
# *Grus rubicunda*
# *Grus vipio*

## 
*ХӀамзатил Расулалъул песня: ХъахӀал къункъраби
БетӀер

**БетӀер** (латин мацӀалда *caput*) —  ккола чиясул лага-черхалъул аслиял бутIабаздасан цояб.
Рас хӀулараб бакӀ

**Рас хӀулараб бакӀ** яги **нодоклъи** (латиназул мацӀалда *alopecia*) — гӀадамасул лага-черх.
Мугъзагьод

**Мугъзагод** (латиназул мацӀалда *Columna vertebralis*) —  гӀадамасул лага-черх.
ГьитӀинкилищ

**ГьитӀинкилищ** (латиназул мацӀалда *digitus minimus*) —  гӀадамасул лага-черх.
Хъал

**Хъал** яги **ТӀом** (латиназул мацӀалда *cutis*) — гӀадамасул лага-черх.
Гвангвара

**Гвангвáра** () ккола гьодимухъ бугел рухІчІаголъабазул ва гІадамасул бетІералъул рокьол бутІа, жинца бетІерги  цІунулеб, гьелъул тамахал текстусалги кколеб.

## Лъугьин

## Функциял

## ГІуцІи

## Гвангвараялъул цІубай

### ГІадалнахалъул гвангвара

## ГІадамасул гвангвара

### Гвангварадул куц-мухъ

### Гвангвара маданияталда

## Балгье гьединго

## Баянал

## МугъчІваял
РекӀекьа хӀетӀе

**РекӀекьа хӀетӀе** яги **Гъоркьа хӀетӀе** (латиназул мацӀалда *pes*) —  гӀадамасул лага-черх.
Ца

**Ца** яги **ГӀус** (латиназул мацӀалда *dens*) —  гӀадамасул кӀалзул ругел, кванил нигӀматазул аслияб механикиял переработкабазе гьабулел лугби. 

ГӀадатияв чиясул букӀуна 28-32 цаби. БатӀалъи гьабула лъимералъул (заманалъулаб) ва даимаб гӀусазда гьоркьоб. 

## Цабазул тайпаби

Жидерго аслияб хӀалтӀиялда рекъон, цаби рикьула 4 категориялде: 

* Цересел цаби — цо кьалбал ругел ва гьитӀинал, шпателалъулал рагӀалал ругел цебесеб цаби. Гьел хӀалтӀизарула квен кквезе ва къотӀизе. 

* Гожо — конусалъул формаялъул. Квен биххизабизе ва кквезе хӀалтӀизарулел цаби. 
* Премолярал  — формаялъул ва позициялъул рахъалъ киназулго ва кьалбал гьоркьор ругел. Гьел къватӀире рахъуна гӀицӀго даимго цаби рижун хадуб. Гьезул кӀиго кьалбал рукӀуна, квен лъулъазе хӀалтӀизарула.
* Молярал — квен лъу лъулъазе хӀалтӀизарулел нахъисеб цаби — гӀемерисеб мехалъ лъабго кьалбал рукӀуна тӀасияб лагаялда, кӀиго гъоркьияб лагаялда.
ГӀадамасул бер

**Бер** (латин мацӀалда *oculus*) — гӀадамасул лага-черхалъул цо бутIа. 

Чиясул букIула 2 бер. РукIула рухI-чIаголъаби гIемерал берал ругел.
РакӀ

**РакӀ** — ччобориялъклаб лага, гӀемерисел хӀайваназда ва инсанасда бугеб, жинца циркулаторияб системаялъул бидурихьаздасан биги кьабулеб. 

## Additional images

File:Blausen 0451 Heart Anterior.png|The human heart viewed from the front
File:Blausen 0456 Heart Posterior.png|The human heart viewed from behind
File:Blausen 0260 CoronaryVessels Anterior.png|The coronary circulation
File:2005 Surface Anatomy of the Heart.jpg|The human heart viewed from the front and from behind
File:2008 Internal Anatomy of the HeartN.jpg|Frontal section of the human heart
File:Slide2aaaaaa.JPG|An anatomical specimen of the heart
File:Human Heart and Circulatory System.png|Heart illustration with circulatory system
File:Animated Heart.gif|Animated Heart 3d Model Rendered in Computer


## Баянкьелал

## РегӀелал

## Библиография
* 
* 
* 
* 

## КъватӀисел регӀелал

* Transplantation of pig heart to human. BBC, 11 Jan 2022. 
* Heart surgeon Bartley P Griffith talks about the unique transplant of pig heart to human.
* What Is the Heart? – NIH
* Atlas of Human Cardiac Anatomy
* Dissection review of the anatomy of the Human Heart including vessels, internal and external features
* Prenatal human heart development
* Animal hearts: fish, squid
* The Heart, BBC Radio 4 interdisciplinary discussion with David Wootton, Fay Bound Alberti & Jonathan Sawday (*In Our Time*, 1 June 2006)
*
Рищи

**Рищи** яги **СукӀалаби** (латиназул мацӀалда *articulatio sinovialis*) —  гӀадамасул лага-черх.
Рачелкъай-1

**Рачелкъай** (латиназул мацӀалда *lumbar*) —  гӀадамасул лага-черх.
МагӀу

**МагӀу** (латиназул мацӀалда *Lacrimae*) —  гӀадамасул лага-черх.
Би

**Би** (лат. *sanguis*) —  гӀадамасул, гьединго батIи-батIиял хIайваназулги, лага-черхалъул  жанислъи: багIараб кьералъул лъамалъи.
 
Чиясул чорхолъ  биялъул ккола 6,5-7%.
 
Би чиясулги, гIемерисел хIайваназулги букIуна биялъул клеткаби- эритрацитазда букIулеб белок - гемоглобиналъул  - багIараб кьералъул, амма цо-цо гьитIичазул (гIурус. *молюски*) ва хIатIарикьалазул (гIурус. *членистоногие*), биялда жаниб гемоцеанин букIиялъ, хъахIилаб кьералъул букIула буго.
## ХIужаби
ХӀатӀихинкӀ

**ХӀатӀихинкӀ** СукӀалаби (латиназул мацӀалда *malleolus*) —  гӀадамасул лага-черх.
Нилъалзул хӀама

**Нилъалзул хӀама** яги **чанагъ** (латиназул мацӀалда *gnathus*) —  гӀадамасул лага-черх.
Щокърол къоно

**Щокърол къоно** () — инсанасул щекъералда бугеб цӀутӀел, жиб мукъулукъалда сверун бугеб хъалхъангӀадаб цӀилалъул бокӀоналъ гӀуцӀараб; дандчӀвала аслияб къагӀидаялъ бихьиназул

## Структура
Щокърол къоноялъул структураялъ лӀугьинабула тӀомода гъоркь цӀутӀел. Аслияб хӀалалъ, гьеб букӀуна кӀудияб ва халлъулеб гӀурал бихьиназул, щай абуни бихьиназул гьелъул роценалъул букӀуна тенденция пубертлъиялъул заманалда кӀодолъиялде, гьебги  гьормоналиял хисиязул хӀасилалда. Руччабазул хъалхъангӀадаб цӀилалъул тӀасияб рагӀалда бугеб гьеб халлъула загӀипго яги загьирлъуларо.

## Функция
Щокърол къоно, гьеб лӀугьинабураб хъалхъангӀадаб цӀилалда хурхун, кумек гьабула мукъулукъалъул къадал ва цебесеб рахъ, гъорлӀе битӀун мукъулукъалда нахъа ругел гьаркьилал пардавалги рачун, цӀунизе. 

Щокърол къоноялъул цогидаб функция хурхараб буго гьаракь гъварилъизабиялда. ГӀолилазулаб ригьалда хъалхъангӀадаб цӀил рекӀуна мукъулукъгун гьудала. Гьединлъидал мукъулукъил къоноялъул роцен кӀодолъула аслияб къагӀидаялъ бихьиназул. Цадахъ, фонационияб аппараталда лӀугьуна дагьабги кӀудияб дека, гьелъул хӀасилалда бихьинчиясе щола дагьабги гъваридаб гьаркьилаб нота.

## Хирургия
Щокърол къоноялъул куц-мухъ хисизабизе гьабулеб косметикияб операция буго хондроларингопластика (хъалхъангӀадаб цӀил гьитӀин гьаби). Операция буго эффективияб, гьединлъидал захӀмалъизариял руго къанагӀатал ва, лӀугьаниги, тӀасаунел.

## Суратал

File:Slide9lll.JPG|Щокърол цӀутӀел
File:Slide5mmm.JPG|Щокърол цӀутӀел
File:Slide7ooo.JPG|Щокърол цӀутӀел


## Ралагье гьединго

*МацӀакьаб ракьа
*Щекъер

## ХӀужжаби

## КъватӀисел регӀелал
*
*
Рас

**Рас** яги **КатӀари ** (латиназул мацӀалда *pili, capillus, crinis, coma*) — гӀадамасул лага-черх.
Чи

**Чи** яги **ГӀадан** ялъуни **Инсан**  (латиназул мацӀалда *Homo sapiens sapiens*)
Лакълакъ

**Лакълакъ** (латиназул мацӀалда *Ciconiidae* spp.) — Ciconiidae хъизан кӀудияб гӀалхул хӀинчӀ. 

### 
* *[[Mycteria]]*
** *Mycteria cinerea*
** *Mycteria ibis*
** *Mycteria leucocephala*
** *Mycteria americana*
* *[[Anastomus]]*
** *Anastomus oscitans*
** *Anastomus lamelligerus*
* *[[Ciconia]]*
** *Ciconia abdimii*
** *Ciconia episcopus*
** *Ciconia stormi*
** *Ciconia maguari*
** *Ciconia boyciana* 
** *Ciconia ciconia* — хъахӀаб лакълакъ
** *Ciconia nigra* — чӀегӀераб лакълакъ
* *[[Ephippiorhynchus]]*
** *Ephippiorhynchus asiaticus*
** *Ephippiorhynchus senegalensis*
* *Jabiru*
** *Jabiru mycteria*
* *[[Leptoptilos]]*
** *Leptoptilos javanicus*
** *Leptoptilos dubius*
** *Leptoptilos crumeniferus*
ХъахӀаб лакълакъ

**ХъахӀаб лакълакъ** (латиназул мацӀалда *Ciconia ciconia*) — Ciconiidae хъизан кӀудияб гӀалхул хӀинчӀ.
ЦӀецӀ

**ЦӀецӀ** (латиназул мацӀалда *glandula*) —  гӀадамасул лага-черх.
ТӀогьилхӀинчӀ

**ТӀогьилхӀинчӀ** (латиназул мацӀалда *Oriolus oriolus*) — Oriolidae хъизан гӀалхул хӀинчӀ.
ХӀинчӀ

**ХӀинчI** () — би хинаб, мугъзагьодилаб, хӀулуцараб (хӀулуца лага бацараб) цинги боржине куркьбиги бугеб хIайван.
Гагу

**Гагу** (латиназул мацӀалда *Cuculus canorus *) — Cuculidae хъизан гӀалхул хӀинчӀ.
Конгони

**Конгони** (латиназул мацӀалда *Alcelaphus buselaphus*) — Bovidae хъизан гӀалхул кӀудияб антилопа.
ЧӀегӀераб гну

**ЧӀегӀераб гну** яги **ХъахӀаб рачӀ гну** (латиназул мацӀалда *Connochaetes gnou*) — Bovidae хъизан гӀалхул кӀудияб гну.
Гну

**Гну** (латиназул мацӀалда *Connochaetes*) — Bovidae хъизан гӀалхул кӀудияб антилопа. 

## 
* *Connochaetes taurinus* — ХъахӀилаб гну
* *Connochaetes gnou* — ЧӀегӀераб гну яги ХъахӀаб рачӀ гну
ХъахӀилаб гну

**ХъахӀилаб гну** (латиназул мацӀалда *Connochaetes taurinus*) — Bovidae хъизан гӀалхул кӀудияб гну. 

## 
# *Connochaetes taurinus taurinus*
# *Connochaetes taurinus albojubatus* 
# *Connochaetes taurinus cooksoni*
# *Connochaetes taurinus johnstoni*
# *Connochaetes taurinus mearnsi*
ВаранихӀинчӀ

**ВаранихӀинчӀ** (латиназул мацӀалда *Struthio camelus*) — Struthionidae хъизан гӀалхул хӀинчӀ.
БагӀараб бубал

**БагӀараб бубал** (латиназул мацӀалда *Alcelaphus caama*) — Bovidae хъизан гӀалхул кӀудияб антилопа.
Северияб грисбок

**Северияб грисбок** (латиназул мацӀалда *Raphicerus sharpei *) — Bovidae хъизан гӀалхул гьитӀинаб антилопа.
Югалъулаб грисбок

**Лымшор грисбок** (латиназул мацӀалда *Raphicerus melanotis*) — Bovidae хъизан гӀалхул гьитӀинаб антилопа.
Коб

**Коб** (латиназул мацӀалда *Kobus kob*) — Bovidae хъизан гӀалхул кӀудияб антилопа. Neekeri valtteri

## 
# *Kobus kob kob*
# *Kobus kob thomasi*
# *Kobus kob leucotis*
Суни

**Суни** (латиназул мацӀалда *Neotragus moschatus*) — Bovidae хъизан гӀалхул гьитӀинаб антилопа.
Дикдик

**Дикдик** (латиназул мацӀалда *Madoqua*) — Bovidae хъизан гӀалхул гьитӀинаб антилопа. 

## 
* *Madoqua guntheri* – 
* *Madoqua kirkii* – 
* *Madoqua piacentinii* – 
* *Madoqua saltiana* –
Бейра (хӀайван)

**Бейра** (латиназул мацӀалда *Dorcatragus megalotis*) — Bovidae хъизан гӀалхул кӀудияб антилопа.
Ориби

**Ориби** (латиназул мацӀалда *Ourebia ourebi *) — Bovidae хъизан гӀалхул гьитӀинаб антилопа. 

## 
**[[Ourebia ourebi aequatoria]]* 
**[[Ourebia ourebi cottoni]]*
**[[Ourebia ourebi dorcas]]* 
**[[Ourebia ourebi gallarum]]* 
**[[Ourebia ourebi goslingi]]* 
**[[Ourebia ourebi haggardi]]* 
**[[Ourebia ourebi hastata]]* 
**[[Ourebia ourebi kenyae]]*
**[[Ourebia ourebi montana]]* 
**[[Ourebia ourebi ourebi]]* 
**[[Ourebia ourebi quadriscopa]]* 
**[[Ourebia ourebi rutila]]* 
**[[Ourebia ourebi ugandae]]*
Гарна

**Гарна** (латиназул мацӀалда *Antilope cervicapra*) — Bovidae хъизан гӀалхул кӀудияб антилопа. 

## 
# *Antilope cervicapra cervicapra*
# *Antilope cervicapra rajputanae*
# *Antilope cervicapra centralis*
# *Antilope cervicapra rupicapra*
Канна (хӀайван)

**Канна** (латиназул мацӀалда *Taurotragus oryx*) — Bovidae хъизан гӀалхул кӀудияб антилопа.
ГьитӀинаб куду

**ГьитӀинаб куду** (латиназул мацӀалда *Tragelaphus imberbis*) — Bovidae хъизан гӀалхул кӀудияб антилопа. 
 
## 
* *Tragelaphus imberbis imberbis*
* *Tragelaphus imberbis australis* (**Югалъулаб гьитӀинаб куду**): Кения ва Танзания.
Бушбок

**Бушбок** (латиназул мацӀалда *Tragelaphus scriptus*) — Bovidae хъизан гӀалхул кӀудияб антилопа. 

## 
* *Tragelaphus scriptus delamerei *
* *Tragelaphus scriptus scriptus*
КӀудияб куду

**КӀудияб куду** (латиназул мацӀалда *Tragelaphus strepsiceros*) — Bovidae хъизан гӀалхул кӀудияб антилопа. 
 
## 
* *Tragelaphus strepsiceros strepsiceros*: югалъулаб Кения, Намибия, Ботсвана ва Югалъулаб Африкаялъул Республика.
* *Tragelaphus strepsiceros chora*: Северияб Кения, Эфиопия, Бакъбаккул Судан, БакътӀерхьул Сомали ва Эритрея.
* *Tragelaphus strepsiceros cottoni*: Чад ва БакътӀерхьул Судан.
Горал

**Горал** (латиназул мацӀалда *Naemorhedus goral*) — Bovidae хъизан гӀалхул кӀудияб хӀайван.
Аноа

**Аноа** (латиназул мацӀалда *Bubalus depressicornis*) — Bovidae хъизан гӀалхул гьитӀинаб гамущ.
Тамарау

**Тамарау** (латиназул мацӀалда *Bubalus mindorensis*) — Bovidae хъизан гӀалхул кӀудияб гамущ.
Гамущ

**Гамущ** (латиназул мацӀалда *Bubalus bubalis*) — Bovidae хъизан рукъалъул ва гӀалхул кӀудияб хӀайван.
Чинкара

**Чинкара** (латиназул мацӀалда *Gazella bennettii*) — Bovidae хъизан гӀалхул гьитӀинаб антилопа.
Варани

**Варани** (латиназул мацӀалда *Camelus*) — Camelidae хъизан рукъалъул кӀудияб хӀайван. 

## 
# *Camelus dromedarius*
# *Camelus bactrianus*
Кету

**Ке́ту**, яги **ру́къалъул ке́ту** () ккола рукъалъул хІайванлъун ва бищун популярияб компаньон-хІайванлъун (гьойго гІадин). 

ГІелмияб систематикаялда рекъон, рукъалъул кету ккола жанаваразул тІелалъул кутузул хъизаналъул рахьхахулеб хІайванлъун. 

Цебе рукъалъул кету рикІкІунаан батІагояб биологиялъулаб навгІлъун. Гьанжесеб биологиялъулаб систематикаялда рекъон, рукъалъул кету (*Felis silvestris catus*) ккола  гъоркьнавгІлъун.

Жибго букІунеб гІункІазде ва цогидал гІисинал хІайваназде чан гьабулеблъун букІаго, кету ккола жамгІияб хІайванлъун, жинца коммуникациялъе гьаркьилал сигналабазул гІадидаб диапазонги, феромоналги лагадул багъариги хІалтІизабулеб.

## ХІужжаби
Болъон

**Болъон** (латиназул мацӀалда *Sus scrofa domesticus*) — Suidae хъизан рукъалъул гьитӀинаб хӀайван. 

* Бихьин болъон
Лъункари

**Лъунка́ри**, яги **хъаба́н** () — Suidae хъизамул кIудияккараб гӀалхул болъон. 

## Этимология
*Лъунка́ри* [ʎ:unká-ri] лӀугьун батизе бегьула инс-кавказияб **ʎ_im-kV* ( > **ʎ_winkV* яги **ʎ_inkwV*) абураб кьолбодасан, авараб *лъинква́* [ʎ:inkʷá] «гIалхул цIе» рагIиго гIадин. Авараз лъункрида цоги *«гIалхул болъон»* ин абула, цинги *«хъаба́н»* (тюрк мацӀаздасан бачӀараб).
Гьой

**Гьой** (латин мацӀалда *Canis lupus familiaris*) — Canidae хъизан рукъалъул кӀудияб ялъуни гьитӀинаб хӀайван. 

***Таращ** - *Щенок*
ГӀака

**ГӀака** (латиназул мацӀалда *Bos taurus taurus*) — Bovidae хъизан рукъалъул кӀудияб хӀайван. 

* ♂ **Оц**
* **ГӀачӀар** - *Телка* 
* **Бече** - *Теленок*
Чахъу

**Чахъу** (♀) /**Куй** (♂) (**лемаг**, **гӀиялъажо**; латиназул мацӀалда *Ovis aries*) — Bovidae хъизан рукъалъул гьитӀинаб хӀайван. 

**КьегӀер** - *Ягненок*
Як

**Як** (латиназул мацӀалда *Bos grunniens*) — Bovidae хъизан гӀалхул ва рукъалъул кӀудияб хӀайван.
Чу

**Чу** (лат. *Equus ferus caballus*) — хъизан-рукъалъул кӀудияб хӀайван. 

## Этимология
**Чу** абураб рагIи ккола унго аварияб лIугьин бугезул цояб. **Чу** гIагарлъула гIандияб **ича**, гIахьвалияб **ичва**, чIамалияб **иша**, тIиндалияб **ичва**, кIкIаратIияб **ичва**, болъихъияб **ича**, багулияб **ичв**, гъодоберияб **ича** «гIала» абурал рагIабазе. Реконструкциялда рекъон, авар. **ču** лIугьана некIо-авараб мацIадул ***ʔičú** абураб формалдасан. Авар-гIанди мацIазда гьоркьобго цохIо авар мацIалъул гурони *horse/лошадь* абураб магIна гьечIо, хутIарщиназул *mare/кобыла* буго. Гьал киналго формаби прото-авар-гIанди мацIалъул ***ʔičʷa** абураб формалдасан лIугьун руго. Жиндирго иргада, протоавар-гIанди форма лIугьун букIине ккола тIолгокавказияб мацIалъул ***ɦɨ[n]čwĭ (~ -ĕ)** абураб формалдасан. Рорце: лакияб **чву**, даргияб гIахъушияб **урчи**, даргияб чирахъияб **урче**, даргияб кубачияб **у̅че**, лезгияб **шив** «бихьин чу», рочияб **ноьш** «чу» (< протолезг. ***ʡɨnšʷ**), цоги хиналугияб **пши** «чу». Магърибкавказиял мацIаздаги: абхазияб **ачвǝ**, абазияб **чǝ**, адигияб **шǝ**, хъабардияб **шǝ**, убихияб **чʲǝ** «чу». Цинги, Диаконовасулгун Старостинил квербакъиялдалъун, нилIеда бачун бажарула хурритияб **eššǝ** «чу» абураб рагIиги. Халаре гуржиязул **ачу**, **ачи** «чу аскIобе ахIулеб рагIи», **ачуа** «чу (лъималазул мацIалда)». Протокавказияб мацIалдасан гьезухъе некIо щвараб кьибил. 

Хаслъул падежалда – *чол*, гIемерлъул формалда – *чу́ял*

* **Барти** - бихьинаб чу
* **ГӀала** - цӀуяб чу (≈ гIур. *кобы́ла*)
* **Тайи** - жеги лъагIичIеб чол тIинчI (≈ гIур. *жеребёнок*)
* **Ябучу** - нахълъараб, унтараб, хераб чу (гьакинибги лъун баччизе кколеб хIайван)
Бакьуч

**Бакьуч** (латиназул мацӀалда *Meles meles*) — Mustelidae хъизан гӀалхул гьитӀинаб вахӀшияб хӀайван.
Цакьу

**Цакьу** () — Mustelidae хъизаналъул гӀалхул гьитӀинаб вахӀшияб хӀайван. 

## Релъарал хӀайванал
**Martes americana* — Америкаялъул цакьу 
**Martes pennanti* 
**Martes foina* 
**Martes martes* 
**Martes gwatkinsii* 
**Martes zibellina* 
**Martes flavigula* — Харза
**Martes melampus* — Япониялъул цакьу
Америкаялъул цакьу

**Америкаялъул цакьу** (латиназул мацӀалда *Martes americana*) — Mustelidae хъизан гӀалхул цакьу.
ХӀама

**ХӀама** (латиназул мацӀалда *Equus asinus asinus*) — Equidae хъизан рукъалъул кӀудияб хӀайван.
ЦӀцӀе

**ЦӀцӀе** (цӀуяб) ва **ДегӀен** (бихьинаб) (латиназул мацӀалда *Capra aegagrus hircus*) — Canidae хъизан рукъалъул кӀудияб хӀайван.
Гвангва

**Гвангва** (латиназул мацӀалда *Sciuridae* spp.)  –  Sciuridae хъизан гӀалхул гьитӀинаб хӀайван. 

## 
* Ratufinae –  (1 жинс, 4 жура)
* Sciurillinae –  (1 жура)
* Sciurinae
** Sciurini –  (5 жинс, 38 жура)
** Pteromyini – лепешка (15 жинс, 45 жура)
* Callosciurinae –  
** Callosciurini (13 жинс, 60 жура)
** Funambulini  (1 жинс, 5 жура)
* Xerinae –  
** Xerini –  (3 жинс, 6 жура)
** Protoxerini (6 жинс, 50 жура)
** Marmotini –  (6 жинс, 90 жура)
БацӀ

**БацӀ** (латиназул мацӀалда *Canis lupus*) — Canidae хъизан гӀалхул кӀудияб вахӀшияб хӀайван. 

## 
* Тундраялъул бацӀ ( *Canis lupus albus* )
* *Canis lupus alces* †
* ГӀарабистаналъул бацӀ ( *Canis lupus arabs* )
* *Canis lupus arctos* "Мелвильский островной волк"
* Мексикаялъул бацӀ ( *Canis lupus baileyi* )
* Ньюфаундлендалъул бацӀ ( *Canis lupus beothucus* ) †
* *Canis lupus bernardi* Bernard's Wolf, Banks Island Wolf †
* *Canis lupus campestris* Степной волк
* Тибеталъул бацӀ ( *Canis lupus chanco* )
* *Canis lupus columbianus* British Columbia Wolf †
* *Canis lupus crassodon* Ванкуверский островной волк
* Динго ( *Canis lupus dingo* )
* Гьой ( *Canis lupus familiaris* )
* Флоридаялъул чӀегӀераб бацӀ ( *Canis lupus floridanus* ) 
* *Canis lupus fuscus* Cascade Mountain Wolf †
* *Canis lupus gregoryi* Gregory's Wolf, Mississippi Valley Wolf
* Манитобаялъул бацӀ ( *Canis lupus griseoalbus* )
* *Canis lupus hallstromi* Новогвинейская поющая собака
* Япониялъул бацӀ ( *Canis lupus hattai* ) †
* Хонсюялъул бацӀ ( *Canis lupus hodophilax* ) †
* Гудзоналъул бацӀ ( *Canis lupus hudsonicus* )
* *Canis lupus irremotus* Northern Rocky Mountains Wolf
* Лабрадоралъул бацӀ ( *Canis lupus labradorius* )
* *Canis lupus ligoni* Alexander Archipelago Wolf
* Евразиялъул бацӀ ( *Canis lupus lupus* )
* Бакъбаккул Канадаялъул бацӀ ( *Canis lupus lycaon* )
* *Canis lupus mackenzii* Mackenzie River Wolf
* *Canis lupus manningi* Baffin Island Wolf
* *Canis lupus mogollonensis* Mogollon Mountain Wolf †
* Техасалъул бацӀ ( *Canis lupus monstrabilis* )
* *Canis lupus nubilus* Буффалский волк Great Plains Wolf
* *Canis lupus occidentalis* Макензийский равнинный волк Mackenzie Valley Wolf
* Гренландиялъул бацӀ ( *Canis lupus orion* )
* *Canis lupus pallipes* Indian Wolf
* Юконалъул бацӀ ( *Canis lupus pambasileus* )
* *Canis lupus rufus* Рыжий волк
* *Canis lupus signatus* Иберийский волк
* Аляскаялъул тундраялъул бацӀ ( *Canis lupus tundrarum* )
* *Canis lupus youngi* Southern Rocky Mountains Wolf
Хундуз

**Хундуз** (латиназул мацӀалда *Castor fiber*) — Castoridae хъизан гӀалхул гьитӀинаб хӀайван.
Канадаялъул хундуз

**Канадаялъул хундуз** (латиназул мацӀалда *Castor canadensis*) — Castoridae хъизан гӀалхул гьитӀинаб хундуз.
ГӀужрукъ

**ГӀужрукъ** (латиназул мацӀалда *Erinaceidae* spp.)  –  Erinaceidae хъизан гӀалхул гьитӀинаб хӀайван. 

## 
* Erinaceinae
** *[[Atelerix]]*
** *[[Kirpi|Erinaceus]]*
** *[[Hemiechinus]]*
** *[[Mesechinus]]*
* Hylomyinae
** *[[Echinosorex]]*
** *[[Hylomys]]*
** *[[Podogymnura]]*
БецагӀункӀкӀ

**БецагӀункӀкӀ** (латиназул мацӀалда *Talpidae* spp.)  –  Talpidae хъизан гӀалхул гьитӀинаб хӀайван.
Пил

**Пил** (латиназул мацӀалда *Elephantidae* spp.) — Elephantidae хъизан гӀалхул кӀудияб хӀайван. 

## 
* *Loxodonta*
** *Loxodonta africana* Африкаялъул пил
** *Loxodonta cyclotis*
* *Elephas*
** *Elephas maximus* Азиялъул пил
Африкаялъул пил

**Африкаялъул пил** (латиназул мацӀалда *Loxodonta africana*) — Elephantidae хъизан гӀалхул кӀудияб хӀайван.
Азиялъул пил

**Азиялъул пил** (латиназул мацӀалда *Elephas maximus*) — Elephantidae хъизан гӀалхул ялъуни рукъалъул кӀудияб хӀайван.
Пинта

**Пинта** (латиназул мацӀалда *Dama dama*) — Cervidae хъизан гӀалхул кӀудияб хӀайван.
Бис

**Бис** (латиназул мацӀалда *Capra cylindricornis*) — Bovidae хъизан кӀудияб гӀалхул цӀцӀе.
КӀудияб гӀункӀкӀ

**КӀудияб гӀункӀкӀ** (латиназул мацӀалда *Rattus*) — Muridae хъизан гӀалхул гьитIинаб хӀайван.
Полинезиялъул кӀудияб гӀункӀкӀ

**Полинезиялъул кӀудияб гӀункӀкӀ** (латиназул мацӀалда *Rattus exulans*) — Muridae хъизан гӀалхул кӀудияб гӀункӀкӀ. 

## ХIужаби
ВахӀшиял хӀайванал

**ВахӀшияб хӀайван** () — ккола Carnivora отрядалъул гӀалхул кӀудияб яги гьитӀинаб хІайван.
ГӀанхвара

**ГӀанхва́ра** (латиназул мацӀалда *Spermophilus*, ялъуни *Citellus*) — Sciuridae хъизаналъулӀ кколеб гӀалхул гьитӀинаб хӀайван.
ГӀангур

**ГӀангу́р** (Starling: ʕangúr, лат. *Canis aureus*) — Canidae хъизаналъуб ккезабураб гIезагIан кIудияб чан (гIалхул хIайван).

Гьелде цоги **чакъа́л** абула.
Америкаялъул нухрагӀункӀкӀ

**Америкаялъул нухрагӀункӀкӀ** (латиназул мацӀалда *Neovison vison*) — Mustelidae хъизан гӀалхул гьитӀинаб нухрагӀункӀкӀ.
ЦӀиркъ

**ЦӀиркъ** (латиназул мацӀалда *Lynx*) — Felidae хъизан гӀалхул гьитӀинаб вахӀшияб хӀайван. 

## species