open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Қ̊

**Қ̊** (гьитӀинаб : **қ̊**) кириллияб алфабеталъул тӀадеги хӀарп, жиб язгулам мацӀалда хӀалтӀизабулеб.
ТӀаса Жунгут

**ТӀаса Жунгут** — Дагъистаналъул Шурагьи мухъалда бугеб росу. 

Уна росдал поселениялъул статус бугеб *ТӀаса Жунгут росу* абураб муниципалияб гӀуцӀиялде гъорлӀе, цо бугеб чӀел-бакӀ гӀадин.

## Географияб
Росу буго мухъалъул центр Шурагьиса 19 км рикIкIад. 

## Демография

Ккола моноэтникияб авар росулъун.

## МугъчӀваял
Агглутинативияб мацӀ

**Агглутинативияб мацӀ** буго синтетикияб мацӀалъул тайпа, жиндир морфологиялда аслияб куцалъ агглутинация хӀалӀизабулеб. Агглутинативияб мацӀалда, рагӀулӀ букӀуна чанго морфема ва аффикс, цадахъ рекӀинарурал, хӀо батӀаго ругел рагӀул кьучӀал ва аффиксал инфлексия яги деривация бихьизабиледухъ ратӀа гьаризе ва идентификатизе бегьулеб куцалда. 

Фузионалал мацӀазде дандеккун, агглутинативияб мацӀалдаа аффиксазул букӀуна цоккураб магӀна, формантаз гӀуцӀуларо рикьизе кӀоларел структураюи, эл хисуларо цогидал формантазул лъаркӀукьги.

Агглутинативиял мацӀазул гӀемериселъ букӀуна цохӀо грамматикияб категория щибаб аффиксалъе, фузионалал мацӀаз чанго категория цойиде гьабулелъул. Термин билӀинабуна Вилгьелм фон Гьумболдтица мацӀазе морфологияб рахъалӀан классификация гьабизе. Эб бачӀараб буго латин *agglutinare* вербалдаса, жиндир магӀнаги "цадахъ рекӀинаби" абун бугеб.

## МугъчӀваял
### Цитацияби

### Иццал

* Bodmer, Frederick. Ed. by Lancelot Hogben. *The Loom of Language.* New York, W.W. Norton and Co., 1944, renewed 1972, pages 53, 190ff. .
https://glossary.sil.org/term/agglutinative-language
КъулецӀма

**Къуле́цӀма** буго магьдазул бол росу, жиб Дагъистаналъул Лаваши мухъалде кколеб.

Эб уна росдал поселениялъул статус бугеб *КъулецӀма росу* абураб муниципалаб гӀуцӀалида гъорлӀе цохӀо бугеб росу гӀадин.

## История
1895 соналде, КъулецӀма росу унаан Дагъистаналъул областалъул Шурагьиб сверухълъул Жунгут наиблъуда гъорлӀе.

## География
Росу буго мухъалъул центер Лавашиса 16 км-лъ шималияб бакътӀерхьудехун, Нахъалъарал рагӀалда. Ралъдал гьурматӀаса борхалъи буго 1370 м.

Бищун гӀагардегӀан ругел росаби бакътӀерхьуда УхӀлиб, бакъбаккуда Урма, жанубияб рахъалда ТӀарада ЧӀугӀлиб.

## Демография

Ккола моноэтникияб авар росу.

## Административияб гӀуцӀи

КъулецӀма росдаца гӀуцӀула росдалаб поселениялъул статус бугеб *«КъулецӀма росу»* абураб муниципалитат. 

Элъул территориялъул гӀатӀилъи буго 35.11 км2. ГӀатӀилъул рахъалъ эб буго 6-абилеб бакӀалда (мухъалъул тӀолаб гӀатӀилъудаса 4.32&nbsp;%).

## МугъчӀваял
Щулелъдерил сверел

**Щулелъдерил сверел** — авар мацӀалъул диалектазул цояб, жиб бакъдасеб тӀадгаруде гъорлӀе унеб, тӀибитӀун буго Гъуни мухъалъул Щулани.

## Фонетика
### Рагьукъал
БецӀдерил свералил рагьукъазул системалда гьечӀо стандарталъул хӀалуцараб гъугъаб алвеоларияб аффрикат  (*цц*) , хӀалуцараб гъугъаб палато-алвеоларияб аффрикат  (*чч*), гъугъаб хӀалуцараб алвеоларияб латералияб аффрикат  (*лӀ*), гъугъаб алвеоларияб латералаб фрикатив  (*лъ*), гъугъаб хӀалуцараб увуларияб аффрикат  (*хъ*), гъугъаб веларияб  плозивалъул хӀалуцараб форма  (*кк*).

Стандарталъул  (*лъ*) гьаркьил рефлексиял щулелъдерил свералида руго позициониял. РагӀул авалалда *лъ* хисун букӀуна *гь*: *гьеберго* "лъеберго", *гьале* "лъазе"; рагӀул бакьулӀ яги ахиралда букӀуна *-гьл-*: *ралгьад* "ралъад", *малгь* "малъ". Гьоркьосабахъилъул буго рагӀул байбихьуда  гьаркьид  хиси *лъоб* рагӀулӀ ва элъул дериватазулӀ: *лоб* "лъоб", *лоба* "лъоба" цги.

Алвеоларияб эйективияб стопалъул  (*тӀ*) бакӀалда щулелъдерил свералида букӀуна глотталаб плозив (*ъ* яги *ʼ*) рагӀул авалалда: *ъажу* "тӀажу", *ъом* "тӀом",  ва *-лʼ-* рагӀул ахиралда: *балʼа* "батӀа", *булʼ* "бутӀ", *белʼэр* "бетӀер". Руго рагӀаби, жиделӀ тӀ > ъ рефлексия гьечӀелги: *тӀинаб*, *битӀле* "битӀизе", *тӀанле* "тӀамизе".

## МугъчӀваял

## Библиография
*
ЧӀабатӀ

**ЧӀаба́тӀ** ялъуни **сулфур** () буго химикияб элемент, жиндир симбол **S** ва атомияб номер 16 бугеб. Эб ккола гӀатӀидго тӀибитӀараб, гӀемервалентаб ва метал-гуреб элемент. Нормалаб хӀалада чӀабтӀил атомаз гӀуцӀула цикликиял микьатомиял молекулаби S<sub>8</sub> химикияб формулагун. Элементалаб чӀабатӀ букӀуна кантӀогьилаб, кристалинаб къвакӀ рукъалъул температуралда.

## МугъчӀваял

## ТӀадеги цӀализе

## КъватӀисел регӀелал
*Sulfur at *[[The Periodic Table of Videos]]* (University of Nottingham)
*Atomic Data for Sulfur, NIST Physical Measurement Laboratory
*Sulfur phase diagram , Introduction to Chemistry for Ages 13–17
*Crystalline, liquid and polymerization of sulfur on Vulcano Island, Italy
*Sulfur and its use as a pesticide
*The Sulphur Institute
*Nutrient Stewardship and The Sulphur Institute
Хъарамахьи

**Хъарамахьи** () — Дагъистаналъул Шурагьи мухъалда бугеб росу. Гьебго цӀар бугеб муниципалияб гӀуцӀидул административияб центр.

## Географияб
Росу буго мухъалъул центр Шурагьиса 26 км рикIкIад. 

## Демография

## МугъчӀваял
Медицина

**Медицина** — пациентазе агъаз гьабиялъул, унтабазе ва ругъназе диагноз лъеялъул, прогнозалъул, профилакталъул, сах гьариялъул, паллиативияб квекул, пациентазул сахлъи щула гьабиялъул гӀелмуги праксисги. Медициналъ гъорлӀе рачуна сахлъи цӀунул батӀи-батӀиял праксисал, жал ругел сахлъи кквезе ва букӀахъинабизе унтабазул профилактиксисалдалъун ва терапиялдалъун. Гьанжесеб медициналъ хӀалтӀизарула биомедикалал гӀелмаби, биомедикалал цӀех-рехал, генетика ва медициналъул технология диагнозисалъе, терапиялъе ва унтабазул профилактикалъе, фармацевтикиял препаратазулги хирургиялъулги квекудалъун, гьединго психотерапия, шинаби, медикалал тӀагӀалаби, биологиял препаратал, ионизатаб радиация гӀадал батӀи-батӀиял методазу квекудалъун.

## Этимология
Медицина буго унтабазе диагноз лъеялъул, прогнозалъул, терапиялъул ва профилаксисалъул гӀелму. "Медицина" абураб термин буго латин *medicus*, "медик, цогидал сах гьарулев чи" рагӀудаса бачӀараб.

## МугъчӀваял
Веларияб эйективияб аффрикат

**Веларияб эйективияб аффрикат** буго рагьукъаб гьаракь, цо-цо кӀалъал мацӀазда хӀалтӀизабулеб. Интернационалаб фонетикияб алфабеталда эб гьаракь бихьизабизе хӀалтӀизабула .
 буго гӀаммаб реализация веларияб эйективалъул, жиб цӀиккӀаниселъ  гӀадин хъвалеб, ва мацӀазе къанагӀатаб жо буго  ва  батӀабахъи, цо-цо мацӀаздани, Нгуни мацӀал гӀадал, эл гьаркьал ратӀарахъула, гьединго Хьондакавказияб хъизамалъул авар–гӀандияб кӀкӀаралазул мацӀалдаги.

## Ружби
Веларияб эйективияб аффрикаталъул ружби:

## ХӀалтӀизаби

## Ралагье гьединго
* Фонетикиял топиказул лист
* k𝼄ʼ

## Баянал

## КъватӀисел регӀелал
*
Кванхи

**Кванхи** буго Чачан Республикалъул Хьаруб мухъалда бугеб авар росу, жиб чӀамалазул болӀе унеб. Эб ккола Кванхи росдал советалъул административияб центер.

## География
Росу буго Кванхи-лъарал рагӀалда.

## Демография

## МугъчӀваял
Мех

**Мех** буго рукӀиналъулги лӀугьа-рахъиназулги гьоркьоса къотӀулареб цебе-нахъа ккей, жиб нахъчӀвалареб куцалда чвахулеб аралдаса, гьанжелъудасан, букӀинелде. Эб буго батӀи-батӀиял роцаби гӀуцӀулеб жо, жибги хӀалтӀизабулеб лӀугьа-рахъинал рекъа-решон лъезе, эзул халалъи яги интервалал дандекквезе, гьединго материалияб унголъуда яги ургъулаб хӀалбихьуда роцабазул хехлъи борциналъеги.

## МугъчӀваял
КӀкӀал

**КӀкӀал** ккола гъваридаб мугӀрузул расалъи. ГӀоралъ магӀарда гъоркьан нух бахъун гьеб лъугьуна.
Никколо Макиавелли

**Никколо ди Бернардо дей Макиавелли** (, , 3 май 1469 – 21 юн 1527) — Флорентин дипломат, автор, философер ва историкчи, жив Ренессансалъул эпохалда вукӀарав. Ев бищунго лъикӀ лъала *[[Принц]]* () абураб политикияб трактаталдалъун, жиб гӀ-ш 1513 соналъ хъвараб, 1532 соналъ гурони публикация гьабичӀеб, эв хун щуго сон индал. Эсде гӀемерисез абула гьанжесеб политикияб философиялъулги политикияб гӀелмуялъулги эмен–илан.

## Биография

Макиавелли гьавуна Италиялъул Флоренциялда 1469 соналъ, 3 маялда, эв вукӀана лъабабилеб лъимерлъун ва тӀоцевесев васлъун адвокат Бернардо ди Никколо Макиваллил ва гьесул лъади Бартоломея ди Стефано Неллил хъизаналда. Макиавеллилазул хъизан риккӀунаан Тосканалъул некӀоял маркизазулӀа рачӀарал ругилан, эб хъазаналдаса рахъанилан анцӀила лъабго Флоренциялда Юстициялъул Гонфалониер,. Макиавеллица лъадилъун ячана Мариетта Корсини 1501 соналда. Изул букӀана анкьго лъимер, щуго васги кӀиго ясги: Примерана, Бернардо, Лодовико, Гвидо, Пиеро, Баччина ва Тотто.

## МугъчӀваял

**Цитация**

### Иццал
* 
* 
* 
* 
*
Эмбиент

**Э́мбиент** (ингил. *ambient* «сверухъаб») ин абула гьаркьил тембралдалъун гьабулеб электроникияб музикалъул субжанралде. Эмбиенталде абула атмосферияб, энвелопияб (сверунбацизабулеб), гӀинзуе квал гьабулареб, фоналда букӀунеб бакъанин. ЛIугьана 1970-л соназ Брайан Энол рижелаздалъун. Гьеб мехалдаса нахъе формизабуна жеги цочанго субжанрал. Популярияблъун лӀугьана 1990-ел соназдаса бахъараб, масала, The Orb ги Aphex Twin-ил (Эйфекс Твин) хIалтIаби сабалъун.

Жегигицин унго хIалихъ щиб кколеб эмбиентан абизе бегьуларо, щай гурони гьеб жанралъул цӀар чӀвазе бегьулеб буго батӀиял жанразул авторазул хӀалтӀабаздаги.
БежтӀасезул мацӀ

**БежтӀасезул мацӀ** (бежкьӀалас миц, *bežƛʼalas mic*, *beƶⱡʼalas mic*, ) — хьондакавказияб хъизамул цӀунтӀияб групалъул мацӀ. Элда кӀалъала 6,200 чи, аслияб куцалъ Дагъистаналъул БежтӀа мухъалда.

БежтӀасезул мацӀ бикьула лъабго диалекталде – БежтӀа, Кьадал ва ХошархотӀа росабазул. Лингвистикияб рахъалъ бежтӀасезул мацӀалъе бищун гӀагарал ккола гьунзисезулги хъваршисезулги. БежтӀадерие литературияб мацӀлъун ккола авар.

## Фонология
Цогидал гӀагарал цӀунтӀиял ва цогидал хьондакавказиял мацӀазде данде ккун, бежтӀасезул мацӀ буго рагьарал гьаркьал гӀемераб (16 батӀи-батӀияб рагьараб фонема).

Гьединго фонетикалда руго назалиял, умлаутиял ва халатал рагьарал, сингармонизм ва, элда хурхун гьещтӀолел рагьукъазул (сибилантазул) дистрибуция (цӀиккӀараб хӀалалъ кьадалисезул диалекталда).

### Рагьарал

### Рагьукъал

## Морфология

### Рик'''ӀкӀен'''

## МугъчӀваял




## КъватӀисел линкал
* 
* The Bezhta People and Language (P.J. Hillery)
* Bezhta Vocabulary List (from the World Loanword Database)
* Bezhta basic lexicon at the Global Lexicostatistical Database
Могилёвское (росу)

**Могилёвское** — Дагъистаналъул Хасавхъала мухъалда бугеб росу. Уна Могилёвское росдал бо гъорлӀе ва ккола административияб марказлъун.

## Ракьхъвай
Росу буго мухъалъул марказ Хасавюрталъул бакъбаккул рагIалда.

## Халкъалъул къадар

## МугъчIваял
Хъваршисезул мацӀ

**Хъваршисезул мацӀ** буго хьондакавказияб хъизамул цӀунтӀияб къокъалде унеб мацӀ. Гьелда кӀалъала хъваршисел Дагъистаналъул ЦӀумада, Гелбахъ, Хасавхъала мухъазда. Ethnologue-лда рекъон, кӀалъалезул риккӀен кколеб буго 1,870 чи, Россиялъул тӀолго халкъалъул цензалда (2002) рекъон — 1,872 чи.

## Фонология
Хъваршисезул мацӀалъул фонемазулаб инвентори буго гӀатӀидаб, гӀ-ш 87 батӀи-батӀияб фонемагун. Аслиял фонологиял процесазулӀ рехсезе бегьула ассимилация, рагьаразул гьармония, назализация.

## МугъчӀваял

### Баянал

### ГӀаммаб
* 

## КъватӀисел линкал
* Khwarshi basic lexicon at the Global Lexicostatistical Database
* Khalilova, Zaira (2007). Long-distance Agreement in Khwarshi 
* Khalilova, Zaira (2007). Reflexives in Khwarshi
Закаталисезул сверел

**Закаталисезул сверел** — авар мацӀалъул диалектазул цояб, жиб бакъдасеб тӀадгаруде гъорлӀе унеб. Сверел буго тӀибитӀун ЦӀоралда ругел авар Закатала ва Билкан мухъазда.

## Гаргарал
Закаталисезул диалекталъул руго хадусел гаргарал:
*кIатIихъезул
*чIаргин талаялъулазул 
*къабахъчолисезулгин махIамалариссезул.

## Фонология

### Рагьукъал

## МугъчӀваял

## Библиография
*
ТӀад-гьоркьохъеб рагьараб

**ТӀад-гьоркьохъеб рагьараб** буго цо-цо кӀалъалел мацӀазда ругел рагьарал гьаркьазул классалдаса бокьараб. Эб баян гьабулеб характеристика буго гьаракь бахъулелъул мацӀалзул позиция лъабил бутӀаялда букӀин тӀасиял ва гъоркьял рагьаразда гьоркьоб нухда.

## ТӀубараб-гуреб лист
ТӀад-гьоркьохъеб рагьараб, жидее Интернационалаб фонетикияб алфабеталда хасал симболал ругел, ккола:

* тӀад-гьоркьохъеб цебесеб гургинлъичӀеб рагьараб 
* тӀад-гьоркьохъеб цебесеб гургинлъараб рагьараб 
* тӀад-гьоркьохъеб бакьулӀеб гургинлъичӀеб рагьараб  (басриял публикациязда букӀине бегьула )
* тӀад-гьоркьохъеб бакьулӀеб гургинлъараб рагьараб  (басриял публикациязда букӀине бегьула  )
* тӀад-гьоркьохъеб нахъисеб гургинлъичӀеб рагьараб 
* тӀад-гьоркьохъеб нахъисеб гургинлъараб рагьараб 

Другие близко-средние гласные могут быть обозначены диакритическими знаками относительной артикуляции , применяемыми к буквам соседних гласных.

Цогидал тӀад-гьоркьохъел рагьарал рихьизарун рукӀине бегьула гӀахьалаб абул куцалъе хӀалтӀизарулел хӀарпазда диакритикалги лъун. 

## МугъчӀваял
Хайдакъ мацӀ

**Хайдакъ мацӀ** ( ) ккола хьондакавказияб хъизамул мацӀ, жиндир ареал Дагъистаналда бугеб. Цебе элъул хал гьабулаан Даргва мацӀалъул диалект гӀадин эб даргин диалектияб континуумалда букӀиналъ. *Routledge Ethnographic Handbook*-алъ (2017) хайдакъ мацӀ бикьун буго кӀиго диалекталде: хьондасеб (Мажалис-Хайдакъ) ва бакъдасеб (Хъарахайдакъ).*Россиялъул социолингвистазул ассоциация*-лъул (2021) тӀарамагъадисел баяназда рекъон, эб бикьун буго лъабго диалекталде: Гъоркьа Хайдакъ, ТӀаса Хайдакъ ва Шари.

## Диалектал
МацӀалъул буго лъабго вариет, жинца диалектал гӀуцӀулеб. Щибаб тӀасияб вариет рекъонккола регионалъул историкиял провинциязе.
* ТӀаса Хайдахъ – *Хъар Хайдакь*.
**Шурккант.
**Къаттаган.
**Ирчӏамул.
*Гъоркьа Хайдахъ – *Ххьар Хайдакь*.
**Баршамаӏъган.
**Гъаӏрцӏнила.
**Чӏивгьаӏн.
**Сунклан.
*Шари — *Шаӏръи*.

## Фонология
### Рагьарал

## Алфабет
Хайдакъ мацӀ хъвазе хӀалтӀизабула кириллияб хъвай-хъвагӀи. Алфабеталъул хӀарпал руго хадусел (эл абулеб куц бихьизабун буго гъоркьехун ИФА транскрипциялъ):

## МугъчӀваял
Гьунзисезул мацӀ

**Гьунзисезул мацӀ** ккола хьондакавказияб хъизамул мацӀ, жинда Дагъистаналъул бакъдасебгин бакътӀерхьудехун ругел гьунзисел кӀалъалеб.

## Классификация
Гьунзисезул мацӀ уна хьондакавказиял мацӀазул цӀунтӀияб групалде. Эб бищунго гӀагараб хурхен буго бежтӀасезулги хъваршисезулги мацӀазулгун, тӀарамагъадисел цӀех-рехазда рекъон.

## Географияб тӀибитӀи
Гьунзисезул мацӀалъул гьечӀо официалияб статус, хъвавул мацӀ гӀадин эб хӀалтӀизабиги буго дагьаб. Гьелда кӀалъала Дагъистаналъул ЦӀунтӀа ва Гелбахъ мухъаздаги Россиялъул гӀорхъода бугеб Гуржиялъул кӀиго росулӀги.

## Фонология

### Рагьарал
Гьунзисезул мацӀалда рагьарал рукӀине бегьула къокъал, халатал яги назаллъарал.

### Рагьукъал
МацӀалда буго 35 рагьукъаб. Лъабгояб, , , ва , данчӀвала авар мацӀалдаса рачӀарал рагӀабазулӀ.

## Референсал

*

## КъватӀисел линкал
*Hunzib basic lexicon at the Global Lexicostatistical Database
W

**W**, **w** буго латин алфабеталъул къоло лъабабилеб хӀарп, жибги хӀалтӀизабулеб гьанжесеб инглис алфабеталдаги, бакътӀерхьул Европалъул ва цогидал мацӀазул алфабетаздаги. Инглисалда элъул цӀар буго ''double-u'', авармацӀалде буссинабун, *кӀи-ю*.

## ЦӀар
КӀи-ю абураб цӀаруца бихьизабула эб хӀарпалъул эволюция, жиб цадахъ хъвараб кӀиго U гӀадин рикӀкӀунеб букӀаралдаса жибго жиндаго чӀараб хӀарпалде. Эб буго инглис алфабеталда цохӀого-цо бугеб кӀиго гьижаялъ гӀуцӀараб цӀар жиндир бугеб. Гьединго эб буго жинца бихьизабулеб цониги гьаракь цӀарулӀ гьечӀеб инглис хӀарп.

Цогидал бакътӀерхьул германиял мацӀазда, элъул цӀар буго моносиллабикияб: герман  , гьолланд  . ГӀемерисел мацӀазда, элъул цӀарул магӀна буго "кӀи v": португал *duplo vê*, испан *doble ve* (хъван букӀине бегьула *uve doble* гӀадинги), Паранс *double vé*, исланд *tvöfalt vaff*, чех *dvojité vé*, эстон *kaksisvee*, фин *kaksois-vee*, цги.

## Хъвавул системабазда хІалтІизаби

### Цогидал системаба
Интернационалаб фонетикияб алфабеталда,  хӀалтӀизабула зирараб лабиал-веларияб аппроксиманталъе.

## Цогидаб хӀалтӀизаби
* Географиялдаги синоптикалдаги W буго бакътӀерхь бихьизабулеб симбол ().
* Химиялда — волфрамалъул симбол.
* Физикалда W хӀарпалъ бихьизабула ватт.
* Партикуларияб физикалда W-бозонал — хӀаликъаб гьоркьолъи босулел зараби.
* биохимиялда W буго триптофаналъул симбол.
* Лъаб W (WWW) () буго тӀолгодунялалъул нусидул симбол.
* W буго Википедиялъул официалаб гуреб симбол.

### Цогидаб

## Ралагье гьединго
* Дигамма (Ϝ), некӀсияб грек хӀалп /w/ гьаркьие букӀараб
*Зирараб лабио-веларияб аппроксимант
*Wh (диграф)

## Референс
**Баянал**

**Цитатаби**

## КъватӀисел линкал
ЧӀинкӀиллъи

**ЧӀинкӀиллъи** — океаналда, ралъдада, хӀорида ва гӀуруда бугеб, киса-кибего лъадаца сверун ккураб ракъдаллъиялъул бутӀа, жиб бищун кутакаб эхедебахинеб мехалъцин кидаго лъада тӀадегӀанлъулеб.

## МугъчӀваял
A

**A**, **a** буго латин алфабеталъул хӀарп ва тӀоцебесеб рагьараб хӀарп, жиб гьанжесеб инглис, ва цогидалги алфабетазда бугеб. Инглисалда элъул цӀар буго *[[Инглис алфабет#ХӀарпазул цӀар|a]]* (абул куц ).

Эб релълъараб буго жибго лӀугьараб некӀсияб грек хӀарп алфалда. ТӀасияб регистралъул версия гӀуцӀараб буго лъабокӀнил кӀиго гьетӀараб рахъалъ, ва бакьулӀан цӀараб хӀуччица. Гъоркьияб регистралда гьеб хъван букӀине бегьула кӀиго куцалда: кӀитӀалаяб  ва цо-тӀалаяб . ТӀарамагъадисеб цӀикӀкӀаниселъ хӀалтӀизабула кверца хъваялда ва гьелъул кьучӀда ругел шрифтазда, ва гьединго данчӀвала италик типалда.

Инглисалда, *[[инглисл артиклал|a]]* буго индефинитияб артикл, цадахъ*an* алтернативияб формагун.

## ЦӀар
Инглисалда, хӀарпалъул цӀар буго *халатаб A* гьаракь, жиб  гӀандин абулел. Цогидал гӀемерисел мацӀазда гьелъул цӀар абулеб куц рекъонккола эб рагьараб гьижаялда абулелъе.

## Хъвавул системабазда хӏалтӏизаби

### Цогидал системабазда
* Интернационалаб фонетикияб алфабеталда,  хӀалтӀизабула гъоркьияб цебесеб гургинлъичӀеб рагьараб бихьизабизе,  — гъоркьияб бакьулӀеб гургинлъичӀеб рагьаралъе,  — гъоркьияб нахъисеб гургинлъичӀеб рагьараб гьаракь бихьизабизе.
* X-SAMPA-лда,  хӀалрпалдалъун бихьизабула гъоркьияб цебесеб гургинлъичӀеб рагьараб,  хӀалтӀизабула гъоркьияб нахъисеб гургинлъичӀеб рагьараб гьаркьие.

## Баянал

## Референсал

### Библиография

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## КъватӀисел линкал

* History of the Alphabet 
*
ГӀазу

**ГӀазу** ккола гьитӀинал цӀералъул кристаллаздасан гӀуцӀараб атмосфернияб цӀадул форма. Ракьалъул тӀадкӀалалда гьоркьоса къотӀичӀого бачӀунеб цӀадалъул бицуна.

## МугъчӀваял
B

**B**, яги **b**, буго латин алфабеталъул кӀиабилеб хӀарп, жиб гьанжесеб инглис алфабеталдаги, бакътӀерхьул европиял мацӀаздаги ва цогидаздаги хӀалтӀизабулеб. Элъул цӀар оригиналалда буго *be* (абул куц *бе*), инглисил мацӀалда — *[[инглис алфабет#ХӀарпазул цӀарал|bee]]* (абулеб куц ), гӀемерлъу форма *bees*.

Эб хӀарпалъ бихьизабула зирараб билабиалаб стоп цӀиккӀанисел мацӀазда, гьенибго гъорлӀ инглисги. Цо-цо батӀиял мацӀазда, эб хӀалтӀизабула цогидал билабиалал рагьукъал рихьизаризе.

## История

## Хъвавул системабазда хӀалтӀизаби

## Цогидал репрезентацияби
### Цоидаб

## Баянал

## Референцияби

## КъватӀисел линкал
* 
* 
* 
*
ЧӀегӀераб ралъад

**ЧегӀераб ралъад** — Атлантикияб океаналъул бассейналъул жанисеб ралъад, жиб Босфор проливалдасан цолъулеб Мармарияб ралъдада, цинги Дарданеллал проливалдасан (ЧӀегӀер ралъдал къварилъаби) Эгей ва Ракьдагьоркьосеб ралъадазда. Керч проливалдасан цолъула Азов ралъдада. ЧӀегӀераб ралъдал тӀасияб рахъалдасан унеб буго Европаялдаги Азиялдаги гьоркьоб бугеб лъадал гӀурхъи 

ЧегӀераб ралъдал тӀибитӀи  (батӀияб мугъчӀваязда рекъон — ).  Бищун кӀудияб ралъдал халаллъи шималиялдасан хьунде щвезегӀан — 580 км; бищун кӀудияб гъварилъи — 2210 м, гьоркьохъеб — 1240 м. Ралъдал лъадал объем 555 азар. км³ ккола.

## Этимология

## Гидрография

## Геология

## ЧӀинкӀиллъаби

## Гидрология и гидрохимия

## Климат

## Флора и фауна

## Лъазабиялъул тарих

## Экономика

## Экология ва тӀабигӀаталъул охрана

## Гьединго балагье

## МугъчӀваял

## Адабият

* 
* 
*  
* 
* *Агбунов&amp;nbsp;М.&amp;nbsp;В.* Античная лоция Чёрного моря. — М.:Наука, 1987. — 156 с.
* *Сорокин Ю. И.* Чёрное море: Природа, ресурсы. — М.:Наука, 1982. — 217 с.
* *Филиппов Д. М.* Циркуляция и структура вод Чёрного моря. — М.: Наука, 1968. — 136 с.
* *Кузьминская Г. Г.* Чёрное море. — Краснодар: Кн. изд-во, 1972. — 92 с.
* *Степанов В., Андреев В.* Чёрное море. — Л.: Гидрометеоиздат, 1981. — 160 с.
* *Зайцев&amp;nbsp;Ю.&amp;nbsp;П., Поликарпов Г. Г.* Экологические процессы в критических зонах Чёрного моря (синтез результатов двух направлений исследований с середины XX до начала XXI веков) // Мор. екол. журн. — 2002. — 1, N 1. — С. 33-55
* *Иванов М. В., Вайнштейн М. В., Гальченко М. Ф. и др.* Распределение и геохимическая активность бактерий в осадках // Изучение генезиса нефти и газа в Болгарском секторе Чёрного моря. София, 1984. С. 150—181.
* *Биркун А. А. мл., Кривохижин С. В.* Звери Чёрного Моря. — Симферополь: Таврия, 1996. — 96 с. ISBN 5-7780-0773-6
* Как «Александр Ковалевский» Бориса Савинкова спасал. «Природа», № 7, 2001  (рус.). vivovoco.astronet.ru. Дата обращения: 17 декабря 2019.
* Зайцев&amp;nbsp;Ю.&amp;nbsp;П. Это удивительное море  (рус.). irbis-nbuv.gov.ua. Дата обращения: 28 сентября 2022. / Ю. П. Зайцев. — Одесса: Маяк, 1978. — 157 c.

## Линкал

* Атлас Черного моря.  (рус.) (1841). Дата обращения: 3 февраля 2019.
* Южное отделение Института океанологии РАН  (рус.). www.ocean.ru. Дата обращения: 17 декабря 2019. Архивировано из оригинала 13 января 2009 года.
* The Southern Branch of the P.P. Shirshov Institute of Oceanology (англ.). www.ocean.ru. Дата обращения: 17 декабря 2019. Архивировано из оригинала 13 января 2009 года.
* Структура водных слоев Чёрного моря  (рус.). hmhsbritannic.ucoz.ru. Дата обращения: 17 декабря 2019. статья Р. Тузикова, кандидата геолого-минералогических наук.
* Петко Димитров, Димитър Димитров. Чёрное море, Потоп и древние мифы. Варна, 2008  (рус.). www.researchgate.net. Дата обращения: 17 декабря 2019.
* Крабы Чёрного моря  (рус.). russian.crabs.ru. Дата обращения: 17 декабря 2019.
ГӀабурикӀ

**ГӀабурикӀ** — мугӀрузде арав, кверщел ва закон гьечӀого бетӀербахъулев, партизан ва хъачагъ гӀадин вукӀинев чи; тӀоцеве — кавказалъул магӀарулав (мугӀрул чи), тухумалдаса такъсиралъухъ вачахъарав, гӀадатаб куцалъ чӀвай сабаблъун.

## Этимология
***ГӀабурикӀ*** абураб рагӀи лӀугьана гьоркь.-парс мацӀил ***''āpārak*** — ***«хъачагъ»*** абураб рагӀудасан.

== Тарих ==

== Магьшурал гӀабурикӀал ==


== ГӀабурикӀал маданияталда ги искусствоялда ==

* М.&amp;nbsp;Ю.&amp;nbsp;Лермонтовасул поэма — «Хаджи Абрек» (1833—1834).
* В путевом очерке «Кавказ» (1859) Александр Дюма повествует про дуэль чеченского абрека против казаков.
* [[Толстой, Лев Николаевич|Л. Н. Толстой]] в своей повести «Казаки» (1863) описывает стычку Казаков и Абреков.

== Гьединго балагье ==

* [[АхӀмад Хучбаров]]
* [[Хизир Хадзиев]]
* [[Гачаг]]
* [[Дата Туташхиа]]
* [[Башибузуки|Башибузукал]]
* [[Хунхузы|Хунхузал]]
* [[Басмачилъи]]
* [[Качакал]]

== Адабият ==

* 
* Малая Советская Энциклопедия. Том первый. Аа—Ваниль. — М.: Акционерное об-во «Советская Энциклопедия», 1928.— 960 c.
* *Дунюшкин И. Е.'' Феномен абречества и уроки борьбы с ним на северо-восточном Кавказе. // Проблемы истории, филологии, культуры. № 4(26), 2009. С. 61-70.
*   Архивная копия от 21 июня 2013 на Wayback Machine
*  
*  
## МугъчӀваял
Белгород

**Белгород** ккола Россиялъул жанубияб рахъалда бугеб шагьар, гьелъул гӀемерисел бутӀаби руго Северский Донецалъул кваранаб рагӀалда, Доналъул бутӀалъун кколеб гӀурул. Белгород Москваялдаса батӀа гьабулеб буго гӀага-шагарго анкьнусго километралъ, Россиялъулгун Украиналъул гӀорхъодаса лъебергогӀан километралъ гурони. Белгород областалъул гӀорхъаби руго Украиналъулгун, гьединлъидал украиналъулал ккола гьеб территориялда гӀумру гьабулел миллатазул къадаралъул рахъалъ кӀиабилеб бакӀалда (гӀурусаздаса хадуб). ГӀаммаб куцалда Белгород мухъалда гӀумру гьабулеб буго нусиде гӀагарун миллаталъул вакилзабаз.

Шагьаралъул рагӀалда ругел Белгородалъул районазде гъорлъе уна шагьаралда гӀагарда ругел цо чанго росаби, хасго Северный, Майский, Таврово ва цогидалги. ГӀаммаб куцалда Белгородалда ва гьелъул сверухълъиялда гӀумру гьабулеб буго гӀага-шагарго щунусазарго чи.

Белгород шагьар ккола рагъулаб машгьурлъиялъул шагьаразул цояблъун; Гьанжесеб Белгород ккола бацӀцӀадаб ва санагӀатаб шагьар; нусгоялдаса щунусазарго чияс гӀумру гьабулел шагьаразул тӀолгороссиялъул рейтингалда гьел критериязда рекъон цо гуреб нухалъ тӀоцебесеб бакӀ кквей гӀадада гуро.

Белгород шагьаралде гъорлъе уна кӀиго мухъ, гьезда абулаан БакътӀерхьул ва Бакъбаккул абун, цебе (1993 соналде щвезегӀан) гьезда абулаан Октябрьский ва Свердловск мухъал абун. Шагьар гӀезегӀан кӀудияб буго, гьелъул къватӀазул гӀаммаб халалъи буго 4,5 нусгоялдаса цӀикӀкӀун километр.
Къварилъухъ

**Къвари́лъухъ**, яги **Генде́рил Къвари́лъухъ** — Унсоколо мухъалда, Генуб росдадаса гӀемер рикӀкӀад гьечӀого бакъдахунги хьондахунги бикьараб кули. ТӀолго гендерил кули.

## Рикьи
Кули бикьун буго ТӀас-Къварилъухъ ги Гъоркь-Къварилъухъ гIисинкулазде. ТӀас-Къварилъухъ ккола тонелалде гӀагарде, хьиндарахъалда (бакълъуда), Гендерил щобикь. Гъоркь-Къварилъухъ тонелалдаса цо километралъ гӀодобегӀан, хьондарахъалда ккола.

## Этимология
Колол цӀар *къвари́лъи* абураб рагӀудасан, гьелъул II локативияб сериялъул квекудалъун лӀугьана. ГӀурус къагӀидалъ гьелде *Кваритлух* абула.

## ЧагӀазул рикӀкӀен
БецӀрохь

**Бе́цӀрохь**, яги **Генде́рил Бе́цӀрохь** — Генуб росдадаса бакъбаккурахъгун жанубрахъалда, Цимади бакӀалъул къварилъуда, гьелъул шималияб рахъалда бугеб кьурда бигъараб рохь.

## Этимология
Рохьил цӀар *бе́цӀаб рохь* ин абулел рагӀабаздасан бачӀана. Рохь мес-месалӀан цӀакъ ризабги, бакъучӀор жаниб кӀанцӀулареб хӀалалдаги букӀиндал, гьелда гьединаб цӀар чӀван буго.
БергъучӀи

**Бергъу́чӀи** — Унсоколо мухъалда, Авар-гӀорги ГӀанди-горги журалел бакӀалда бугеб кьурда цӀар, гьелдасан гьеб бакӀалъеги щвараб цӀар.

## Этимология
БакӀалда цӀар лӀугьана *бергъу́* «тӀокъо» абураб рагӀудасан *-чӀи* абураб некӀсияб локативалдалъун, жинца щбж. жинкь букӀин бихьизабулеб.
Хьиндалазул бо

**Хьи́ндалазул** **бо** — авар боязул цояб, жиндир ракьги Хьиндаллъул цӀикӀкӀанисеб бутӀаялда, Авар гӀорккун расалъуда букӀараб. Эб кколаан Авариялъул бищун кӀудиял, чагӀиги гӀемерал боязул цояб; элъул центерги букӀана Онсоколо.

## География

Хьиндалазул бодул ракь букӀана ГӀанди-гӀорул аххалъудаса Гъумеки-гӀорухъе щун, Хьиндаллъул аслияб бутӀаялда. ГӀорхьаби цурал рукӀана хьундехун НахъбакӀалъулгун, Таргъуялъул шамхаллъиялъулгун, Гендерил парсалккун, бакъбаккудехун Магьдилазул ханлъигун гин ГӀахъуща-Даргогун. 

Авариялъул боязулгун гӀурхъи букӀана бакъдехун рахъалда ГӀандаллъулгун, Жанисеб Авариялъулгун. БакътӀерхьудехун букӀана кӀкӀаралазул бодулгун, гьединго Бакълъулазул бодулгун гӀурхъи, ГӀанди-гӀорккун эххебе.

## ГӀуцӀи
Хьиндалазул бо букӀана Авариялъул бищун чагӀи гӀемеразул цояб. Элъул гӀуцӀул рахъалъ руго батӀи-батӀиял баянал. Йогьан Гилденштетил баяназда рекъон, XVIII гӀасруялъул 30-абилел соназда, Хьиндалазул бодулӀе унеб букӀун буго 15 росу, XIX гӀасруялъул байбихьуде, гьеб бодул букӀун буго 18идаса цӀикӀкӀун росу, 1500 хъизангун, 1500 рагъухъан вакӀаризе кӀолел. Цогидал иццазда рекъон, XIX гӀасруялъул 30-40лел соназ, Хьиндалазул бо букӀана гӀуцӀун 19 росдадаса, 23,000 чи вугеб.

Росаби.

*Балахьуни
*БекьилӀ
*БуцӀра
*Генуб
*ГьаракӀуни
*ГӀашилтӀа
*ГӀуркӀачӀи
*Зирани
*Игьали
*ИнкӀвалитӀа
*Къудукь
*Могьохъ
*МокӀсохъ
*Онсоколо
*Рихьуни
*ХарачӀи
*ХъахӀабросо
*Хьаргаби
*ХӀоцоб
*Шагьада

## Ралагье гьединго
*Хьиндаллъи

## Референсал
ГӀадамал-щолареб-мегӀер

**ГӀадамал-щолареб-мегӀер** — Дагъистаналда, КӀудияб Кавказалда бакъбаккул рахъалда бугеб, Богосс системаялда гъорлӀ инеб тӀогь. Гьеб ккола Дагъистаналда бищун рорхатал мугӀрузул тӀогьлъун лъабабилеб бакӀ, гьелъул борхалъи бахуна ралъдал гьумералдаса 4152 м.

## Сипат-сурат

## ТӀадерахиналъул тарих

## Гьединго балагье

* Россиялъул бищун рорхатал тӀогьазул сияхӀ
* Кавказалъул мугӀрул
* БетӀераб Кавказалъул бал

## МугъчӀваял

## Линкал

*
КӀарбуцӀ

**КӀа́рбуцӀ** — авар мифологиялъул рижи.

## Сипат-сурат
КӀарбуцӀида гьумер-кӀал букӀунаро, гьелъул кӀал буцӀцӀараб гӀадин букӀунин абула, хӀо гьелда чиясулӀе кутакаб хӀинкъи ккезабизе кӀолила.

## Этимология
Гьаб рагӀи лӀугьана *кIал* ва *бу́цӀцӀине* абурал рагӀабаздасан.
КӀогӀоро

**КӀогӀо́ро** (лат. *Rúbus saxátilis*) — гӀемерсаназул гьоцӀокьолеб бижунжо. 

## Ботаникияб сипат-сурат

КӀогӀоро ккола гӀемерго халат гьечӀеб харитайпадул, жиндир халалъи 30 см-де бахинегӀан букӀунеб бижунжо.
Генал

**Гена́л**, яги **ге́нусел** — Генур бетӀербахъи гьабулел чагӀазул цӀар.

## Этимология
Гендерил цӀар бачӀана гьезул росдал цӀаралдасан. Росдал цӀар — *Ге́нуб* – бачӀана *ге́ни* абураб рагӀудасан. Гендерил росу генул расалъудасан базе байбихьанин абула, гьединлъидал гьединаб цӀар гьелъиеги щола.
Хунз

**Хунз**, яги **ху́нзахъасел** — Хунзахъ бетӀербахъи гьабулел чагӀазул цӀар.

## Этимология
Ансал

**Анса́л**, яги **унсо́колосел** — Унсоколо бетӀербахъи гьабулел ругел чагӀазул цӀар.

## Этимология
Ансадерил цӀар Унсоколо росдал цӀаралдасан бачӀана.
Гьинухъезул мацӀ

**Гьинухъезул мацӀ** (жиндирго цӀар: **гьинузас мец**, *hinuzas mec*) буго хьондакавказияб мацӀ, жиб цӀунтӀияб групалде гъорлӀе унеб. Элда кӀалъала гӀ-ш. 200-даса 500-де гӀунтӀун чи, элги Дагъистаналъул ЦӀунтӀа мухъалда, аслияб  куцалъ Гьинухъ росулӀ ругел чагӀи. Гьинухъезул мацӀ цӀакъ гӀагараб буго цӀунтӀасезулалде, амма гьезда гьоркьоб тӀобанго бичӀчӀи гьечӀо.

## Фонология

### Рагьарал
Гьинухъезул мацӀалда батӀа гьабула анлӀго рагьараб , гьезул киналго рукӀине бегьула халаталлъунги къокъаллъунги. КӀиго рагьараб гьаракь букӀине бегьула фарингеаллъарабги:  and .

## Референсал

* Forker, Diana. A Grammar of Hinuq. Mouton Grammar Library [MGL] 63. DE GRUYTER Mouton, 2013. - 827 pages. 

## КъватӀисел регӀелал
*The Peoples of the Red Book: THE HINUKHS
* Hinuq basic lexicon at the Global Lexicostatistical Database
* Rosetta Project: Hinukh Swadesh List
Короналаб рагьукъаб

**Короналал рагьукъал** — рагьукъал гьаркьал, жидер артикулация лӀугьунеб мацӀалзул цебесеб рахъ гӀахьаллъун. Абул бакӀазда гъорлӀ, цохӀо короналала рагьукъал рикьизе бегьула чанго абул куцалде: апикалал (мацӀалзул тӀогь хӀалтӀизабулел), ламиналал (мацӀалзул бал хӀалтӀизабулел), кӀамургӀадал (эххедехун цӀараб мацӀгун) яги субапикалаб (мацӀалзул гъоркьияб рахъ хӀалтӀизабун), гьединго батӀи-батӀиял посталвеолариял артикуляцияби (жидер цо-цояз артикулаторлъун гьединго мацӀалзул нахъисеб рахъги гъорлӀе бачунел): палато-алвеолариял, алвеоло-палаталал ва ретрофлексиял. ЦохӀого-цо мацӀалзул цебесеб рахъалъул (короналаб) букӀуна  артикулациялъул аслиял бакӀазда гьоркьоб гьедигаӀанаб тиралъи, жинца рес кьолеб батӀалъул вариантал рукӀинеалъе. Короналазул буго цогидаб рахъги, сулкализация (мухъ), тӀадегӀан ругел ориентациязда цадахълъун сибилантал (гьещтӀолел гьаркьал) гьарулеб.

## Артикулациялъул бакӀ
}
| -->
|}

## Ралагье гьединго
* Перифералал рагьукъал, короналал гурел рагьукъал
* Апикалаб рагьукъаб
* Ламиналаб рагьукъаб
* Субапикалаб рагьукъаб
* Абул бакӀ
* Фонетикалъул топиказул лист

## Референсал

## ТӀадеги цӀализе

*
Дорсалаб рагьукъаб

**Дорсалал рагьукъал** ккола жал мацӀалзул нахъисеб рахъалъ (дорсум) рахъулел рагьукъал гьаркьаллъун. Эз гъорлӀе рачуна палаталал, велариял, цо-цо бакӀазда, алвеоло-палаталал ва увулариял рагьукъал. Эл контраслъула жал мацӀалзул цебесеб рахъалъ рахъулел короналал рагьукъалгун ва ларингеалал рагьукъалгун, жал фарингеалаб гьодорлъуда рахъулел.

## Мисалал

## Ралагье гьединго
*Абул бакӀ
*Фонетикалъул топиказул лист

## Референсал
*
Гъугъаб веларияб аффрикат

**Гъугъаб веларияб аффрикат** буго рагьукъаб гьаркьил тайпа, жиб цо-цо кӀалъалел мацӀазда хӀалтӀизабулеб. Интернационалаб фонетикияб алфабеталда гьеб гьаракь бихьизабулеб симбол буго  ва , эквивалентияб X-SAMPA симбол ккола `k_x`. Бухьинабулеб хӀучч гьечӀого бегьула букӀине,  ИФАлдаги `kx` in X-SAMPA-ялдаги. 

Авар мацӀалда буго гъугъаб веларияб аффрикаталъул интенсивияб вариант , гьеб гьаракь кибго бихьизабула  диграфалдалъун. Гьединго буго эб гьаркьил лабиаллъараб формаги: , жиб  триграфалдалъун хъвалеб.

Цо-цо мацӀазул буго **гъугъаб пре-велария аффриката**, жиб бахъулеб бакӀ дагьаб цебегӀан бугеб прототипияб гъугъаб веларияб аффрикаталъул бахъулеб бакӀалде данде ккун, амма прототипияб гъугъаб палаталаб аффрикаталъулгӀан цебегӀан гуреб.

Дандеги, цо-цо мацӀазул буго **гъугъаб пост-веларияб аффрикат**, жиб бахъулеб бакӀ дагьаб нахъегӀан бугеб прототипияб гъугъаб веларияб аффрикаталъул бахъулеб бакӀалде данде ккун, амма прототипияб гъугъаб увуларияб аффрикаталъулгӀан нахъегӀан гуреб.

## Ружби
Гъугъаб веларияб аффрикаталъул ружби:

## ХӀалтӀизаби

### ХӀалуцараб

### Лабиаллъараб

## Ралагье гьединго
* Фонетикалъул топиказул лист

## Референсал

## Едно

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## КъватӀисел регӀелал
* 
*
Гъугъаб лабиоденталаб фрикатив

**Гъугъаб лабиоденталаб фрикатив** буго рагьукъаб гьаркьил тип, жиб чанги кӀалъалел мацӀазда хӀалтӀизабулеб. Интернационалаб фонетикияб алфабеталда гьеб гьаракь бихьизабулеб симбол ккола .

Авар мацӀалда гьеб гьаракь данчӀвала гӀурус ва цогидал европиял мацӀаздаса рачӀарал рагӀабазулӀ, амма жиндир гӀодосанго рагӀабазулӀ гьеб букӀунаро.

Цо-цо гӀалимзабаз абула **гъугъаб лабиоденталаб аппроксимант** батӀияб бугилан фрикативиялдаса. ИФАлда аппроксимант бихьизабун букӀине бегьула  гӀадин.

## Ружби
Гъугъаб лабиоденталаб фрикативалъул ружби:

## ХӀалтӀизаби

## Ралагье гьединго
* Фонетикалъул топиказул лист

## Баянал

## Референсал
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## КъватӀисел линкал
*
Зирараб лабиал–веларияб аппроксимант

**Зирараб лабиал–веларияб аппроксимант** буго рагьукъаб гьаркьил тип, жибги хӀалтӀизабулеб батӀи-батӀиял кӀалъал мацӀазда, эздаго гъорлӀ аварги инглисги. Гьеб гьаракь бихьизабула  хӀарпалдалъун инглис алфабеталда; гьединго, интернационалаб фонетикияб алфабеталда гьеб гьаракь бихьизабулеб симбол буго , яги лъедерго хӀалтӀизабулеб , эквивалентияб X-SAMPA симбол буго `w`. Авар ортографиялда гьеб гьаркьие хъвала кириллияб . ЦӀикӀкӀанисел мацӀазда эб буго тӀасияб нахъисеб гургинлъараб рагьараб -ялъул бащдарагьараб аналог. МацӀазул инвенториял хартазда цогидал лабиаллъарал велариял рагьукъалгун,  лъун букӀине бегьула гьел рагьукъалгун цого хӀобода. Рагьукъазул харталда руго цохӀо лабиалабги велариябги хӀубал,  батизе бегьула веларияб хӀобода, (би)лабиалаб хӀобода, яги кӀиялдаго. Гьеб лъейиги букӀине бегьула фонетикияздаса цӀикӀкӀаниселъ фонологиял критериязда хурхараб.

## Ружби
Зирараб лабиал–веларияб аппроксиманталъул ружби:

 Аппроксиманталъул тип буго *хъищтӀулеб* яги *бащдарагьараб*. *ХъищтӀулеб*, яги *глайд* терминалъ бихьизабула  гьаркьил багъари (хъищтӀи)  гьаркьил позициялдаса хадуб бугеб рагьаралъул позициялде. *Бащдарагьараб* абун терминалъ бихьизабула гьеб гьаракь жиндир лӀугьиналда гьаркьилаб букӀаниги, эб 'силлабияб' гьечӀолъи (элъ гӀуцӀуларо силлабалъул ракӀ). 
 Цо-цо мацӀазда, япон ва, батизе бегьула, хьондасел ирокез мацӀал гӀадал, жидер,  хъван бихьизабулеб, кӀутӀби дандецун (гургинлъиниги гьечӀого) бахъулеб гьаракь бугел, эб ккола унгояб лабиал–веларияб (лабиаллъараб велариялде данде ккун) рагькъаблъун. ГӀагарарал транскрипциязда  хъваялдаса уна гьединал бакӀазда, яги хӀалтӀизабун букӀине бегьула гъоркьа-гургинаб диакритик, .

## ХӀалтӀизаби

## Ралагье гьединго
* Гъугъаб лабиал–веларияб аппроксимант
* Назалаб лабиал–веларияб аппроксимант

## Баянал

## Референсал

* 
* 
* 
* 
*
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## КъватӀисер линкал
*
Зирараб увуларияб аффрикат

**Зирараб увуларияб аффрикат** буго рагьукъаб гьаркьил къанагӀатаб тайпа, жиб цо-цо кӀалъалел мацӀазда хӀалтӀизабулеб. Интернационалаб фонетикияб алфабеталда гьеб гьаракь бихьизабула  яги  гӀадин. РекӀинабул мухъ гьечӀого,  гӀадин бихьизабун букӀинеги бегьула.

## Ружби
Зирараб увуларияб аффрикаталъул ружби:

## ХӀалтӀизаби

## Референсал

## КъватӀисел линкал
*
Веларияб эйективияб стоп

**Веларияб эйектив** — рагьукъаб гьаркьил тайпа, жиб цо-цо кӀалъалел мацӀазда хӀалтӀизабулеб. Интернационалаб фонетикияб алфабеталда гьеб гьаракь бихьизабизе хӀалтӀищабула симбол .

## Ружби
Веларияб эйективалъул ружби:

## ХӀалтӀизаби

## Ралагье гьединго
* Фонетикалъул топиказул лист

## Баянал

## Референсал
* 
*
* 
* 
* 

## External links
*
Зирараб билабиалаб плозив

**Зирараб билабиалаб плозив** яги **стоп** (*кӀикӀветӀаб*) буго рагьукъаб гьаркьил тип, гӀемерисел мацӀазда хӀалтӀизабулеб. Интернационалаб фонетикияб алфабеталда гьеб гьаракь бихьизабизе хӀалтӀизабула , эквивалентаб X-SAMPA симбол буго `b`. Зирараб билабиалаб плозив буго авар мацӀалда гӀемерго хӀалтӀизабулеб гьаракь, кириллияб хъвай-хъвагӀуда эб бихьизабула  хӀарпалъ.

## Ружби

Зирараб билабиалаб плозивалъул ружби:

## Вариацияби

## ХӀалтӀизаби

## Ралагье гьединго

* Бетацизм
* Фонетикиял топиказул лист

## Баянал

## Референсал

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## КъватӀисел линкал

*
Урартал

**Урартал** — некӀсияб халкъ, жиб Армяназул тӀалъуда гӀумру гьабулеб гин урарт мацӀалъ кӀалъалеб букӀараб. Гьел Урарталъул политикияб элита кколаан, XIII н. э. щ. гӀасруялдаса къавмазул цолъи гӀадин рехсолаан гин VIII-VI н. э. щ гӀасрабазда хӀукумат гӀадин.

И. М. Дянковас ургъараб гин ритӀухълъи бихьизабураб Армяназул этногеназалъул миграциягун-жубараб гипотезалда рекъон, урартаз, цогидал Урарталъул халкъаз гӀадин (гьурритаз гин лувияз), индо-европияб протоармян мацӀ босана гин хадуб армян этносалъул бутӀалъун ккана, гьелъие жиндираб маданияб хутӀел кьун, бетӀераб генетикияб компонентги гьездаса щун.

## Рижи
Урартал кин рижаралали бихьизабулеб дурусал баянал гьечӀо. Лъала, урартал аккадалгун гин гьурриталгун цадахъ, армяноидияб популяциялъул къокъинире унел рукӀараблъи. РакӀалда буго, Армяназул тӀалъудаса урартал тӀиритӀанин Ревандуз мухъалдаса (гьанжесеб Ираналъул хьундасебгун-бакътӀерхьул рахъалда бугеб БакътӀерхьул Азербайжаналъул территориялда), киб некӀсияб Мусасир шагьар букӀараб.  

Гьебмехалъ, Урартуялъул бетӀерлъи гьабулеб династиялъул рижи индо-европиялъул букӀине рес буго, щайгурелъул хӀакимзабазул цӀаразул балкан мацӀазда параллелал руго.

1-леб азарго соналалъ урартал, цогидал халкъазда цадахъ, армяназул халкъалъул бижизабиялъул процессалда гӀахьаллъана. Армяназ тӀолабго нексӀияб тӀалъул халкъазул физикияб гин маданияб компонеталъул ирс босана, тӀоцебесеб иргаялда, гьанжесел армяназул аслияб генетикияб компонентлъун кколел хурритазул, урартазул гин лувиязул.

## МацӀ
Урартазул мацӀ гьурритазул мацӀалде гӀагараб букӀанаан, гьединлъидал гьез гӀуцӀула гьурритазулгун-урартазул хъизан.

## Дин

Урартазул дин гӀагараб буго Месопотамиялъул диназде: урартазул букӀана кӀудияб бучудузул пантеон, гӀемерисел якъинго росарал Месопотамиялъул хӀукуматазул диназдаса (Шумералъул, Аккадалъул гин Ассириялъул). Урартуялда тӀибитӀун букӀана къурбанхвей. Къурбаналде аслияб куцалъ босулеб букӀана оцал гин гӀиял. Гьединго ратун руго чагӀазул къурбанхвеязул лъалкӀал. 

## Гь. ралагье

* Урартуялда бетӀербахъи гьабулеб халкъал
* Урартазул мацӀ

## МугъчӀваял
Хонокь

**Хонокь** — ЧачаналӀ Хьаруб районалда бугеб росу. Ккола Хьонокь росдал поселениялъул центерл.

## География
Росу буго Хонокь-лъара́л кваранаб рагӀалда, эб Харгабахк лъаралӀе чвахулеб бакӀалдаса дагьалъ эхедегӀан, районалъ централдаса 38 км-алъ рикӀкӀад, Дагъистаналъулги Гуржиялъулги гӀорхъода.

ГӀагарлъухъ ругел росаби ккола: хьондарахъалда — ГьагӀмади, хьонда-бакътӀерхьул рахъалда — Сандакъори ва КӀеселиб, бакъбаккудехун — Къедиги Сасикьги.

## Референсал
Унтел

**У́нтел** () буго хасго нормалаб-гуреб хӀал, жинца тӀолго чорхол яги элъул бутӀадул структуралде яги функциялде негативияб асар тӀамулеб, ва жиб къватӀиса щвараб ругънал хадужолъун кколареб. Унталаби гьединго лъала **медикалал кондицияби** () абунги, жал хурхарал хасал гӀаламатаздаги симптомаздаги. Унтел лӀугьинабизе бегьула патогенал гӀадинал къватӀисел фактораз яги жанисел дисфункциябаз. Мисалалъе, иммунияб системадул жанисеб дисфункциялъ рачине бегьула гӀемерал батӀи-батӀиял унталабазде, жидеда гъорлӀ иммунодефициталъул, гьиперсенситивлъул, аллергиязул ва автоиммуниял ригъабазул батӀи-батӀиял формаби ругел.

Унталил буго ункъго аслияб тайпа: инфенкциониял, дефициталъулал, раталилал (генетикиял гьединго генетик-гурелги раталил унталаби), физиологиял унталаби. Унталабазул классификация букӀине бегьулаб цогидаб куцалъ гьабурабги, мисалалъе, инфекциониял ва инфекциониял гурел гӀадинги. ЧагӀазул бищун хвелхӀалал руго коронариял артериябазул унтел (бичвахул обструкция), хадуцун цереброваскулариябги гъоркьияб респираториябги унталаби.

Унталаби лъазарулеб гӀелму ккола *[[патология]]*, жинца гьединго ''этиология'', яги гӀилла гъорлӀе бачунеб.

## Терминология

### Концептал
БатӀи-батӀиял бакӀазда *унтел*, *ригъен*, *унтулелъи*, *унти* гӀадал терминал хӀалтӀизарула синонималлъун, руго ситуацияби спецификиял конкретиял терминал хӀалтӀизари лъикӀаблъун рикӀкӀунел.

; Унтел
: *Унтел* термин гӀатӀидго гӀахьал гьабула бокьараб хӀаладе, жинца чорхол нормалаб функционаллъи биххизабулеб. Гьелдалъун, унталаби хурхун руго чорхол нормалал гьомеостатикиял ролцессазул дисфункциялда. ГӀемериселъ, термин хӀалтӀизабула хас гьабун инфекциял унталабазе, жал клиникияб рахъалъ цӀакъ къватӀичӀарал ва лӀугьунел патогениял микробиял агентал рукӀиналдалъун, гьенире гъорлӀе рачӀуна вирусал, бактериял, фунгал, протозоял, мултицеллулариял организмал, ва аберрантал протеинал, жал прионал гӀадинан лъалел. Инфекция яги колонизация, жиндир гьечӀеб нормалаб функционаллъи къватӀичӀвараб клиникияб биххи ва жинца гьеб лӀугьинабулареб, мисалалъе, бакьазда жанир бактериял, яги  пассажир вирусал рукӀин, унтеллъун рикӀкӀунаро. Гьелде данде, инфекция, жиб инкубационияб периодалда ассимптоматикияб букӀунеб, хӀо, хаду жинца симптомал кьолилан ккараб, гӀемериселъ рикӀкӀуна унтеллъун. Инфект-гурел унталаби ккола цогидал хутӀараллщинал, канцералъул цӀикӀкӀанисел формабиги, рекӀел унтелги, генетикияб унтелги гъорлӀе рачун.

## Референсал
Грамматика

Лингвистикалда, **грамматика** буго рижалилал мацӀал рекъезарун ругеб куцалъул асасазул бакӀари, гьеб мацӀалда кӀалъалез яги хъвадарулез бихьизабухзъе. Грамматикиял асасал рукӀуна хурхинарун клаузаби, фразаби, рагӀаби хӀалтӀизабиялда. Термин гьединго гӀахьал гьабула жиндица фонология, морфология, синтаксис, цадахъго фонетика, семантика, прагматика гъорлӀе рачунел субйектал лъазариялъеги. Буго, гӀатӀидго абуни, кӀиго батӀияб нух грамматика лъазабул: традиционияб грамматикаги теоретикияб грамматикаги.

## Этимология
*Грамматика* абураб рагӀи бачӀараб буго грек  (*grammatikḕ téchnē*) абуралдаса, жиндир магӀнаги "хӀарпазулаю гьунар" кколеб, гьебги  (*grámma*), "хӀарп", жибго эб рагӀи букго  (*gráphein*), "бахъизе, хъвазе" абураб вербалъул дериват. Гьебго грек кьибил данчӀвала *[[графика]]*, *[[графема]]*, *фотография* гӀадинал рагӀабазулӀги.

## Нотаби

## Референсал

* Rundle, Bede. *Grammar in Philosophy*. Oxford: Clarendon Press; New York: Oxford University Press, 1979. .
Инхокъварисезул мацӀ

**Инхокъварисезул мацӀ** ккола Хьондакавказияб мацӀ, цӀунтӀияб групалда гъорлӀе унеб мацӀ, жиб хъваршисезулалде цӀакъ гӀагараб, ва гӀемериселъ элъул диалект гӀадин рикӀкӀунеб. Эб батӀалъана хъваршисезул мацӀалдаса 9леб гӀасруялда.

## Диалектал
Инхокъварисезул мацӀалъул буго ункъго диалект:

* Хъвайнисезулаб (кӀалъала Хъвайни росулӀ)
* Кьванкьадасезулаю (кӀалъала Кванкьада росулӀ)
* Санкьадасезулаб (кӀалъала Санкьада росулӀ)
* Инхокъварисезулаб (кӀалъала Инхокъвари росулӀ)

Кванкьадасезулги санкьадасезулги диалектал руго цӀакъ цоцаде гӀагарал.

## Лексикияб дандекквей

## Ралагье гьединго

* Хъваршисезул мацӀ

## Референсал
ЦӀунтӀасезул мацӀ

**ЦӀунтӀасезул мацӀ** ( () яги  ()), буго хьондакавказияб хъизамул цӀунтӀияб групалде унеб мацӀ, жинда бакътӀерхьул Дагъистаналда ругел цӀунтӀал кӀалъалеб.

## Диалектал
ЦӀунтӀасезул мацӀ бикьула хадусел диалектазде:
*ГӀасахъезулаб
** Цебарисезул гаргар
*Мокъокъисезулаб
* Кидеросезулаб
** Шагьикьезул гаргар
* Шапихъезул
* Сагьадасезулаб

Гьаб макъалаялда кьурал мисалал руго гӀасахъезул диалекталъул цебарисезул гаргаралда ругел. Сагьадасезул диалект буго цогидаздаса бищун батӀалъи цӀикӀкӀараб.

Гьинухъезулги хъваршисезулг мацӀал цебе рикӀкӀунаан цӀунтӀасезулалъул диалекталлъун, гьанже гьезул хал гьабула цого групалда ругел батӀи-батӀиял мацӀазул гӀадин.

## Нотаби

## Библиография
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Khalilov, Majid Sh. (1999). *Цезско-русский словарь* (Tsez-Russian dictionary). Moskva: Academia. 
* 
* 

## КъватӀисел линкал
:**Инглисалда:**
* A paper about the verb "to begin" in Tsez (by Maria Polinsky)
* Tsez morphophonology(by Ramazan Rajabov)
* The class category in Tsez (by Ramazan Rajabov)
* The double-absolutive construction in Tsez (by Ramazan Rajabov)
* Tsez (Dido) basic lexicon at the Global Lexicostatistical Database
Кидеро

**Кидеро** — Дагъистаналъул Республикалъул ЦӀунтӀа мухъалъул росу. Кидеро росдал поселение абураб муниципалаб гӀуцӀидул административияб центер.

## География
Росу буго Кидеро лъарал кваранаб рагӀалда, мухъалъул центер ЦӀунтӀаса 2 км-алъ рикӀкӀад. ГӀагарда ругел росаби ккола: Цихокъ, Илбокъ, Зехида, Гьинухъ.

## Демография

## Референсал
ГутӀалӀ

**ГӀутӀалӀ** — Дагъистаналъул ЦӀунтӀа мухъалда бугеб росу, жиб Кидеро росдал советалде гъорлӀе унеб.

## Демография

## Референсал
ГьидалӀ

**Гьи́далӀ** — авар историкиялгун географиял регионазул цояб, жиб Авар гӀорул гӀаркьел Гичин гӀорул расалъуда бугеб. Гьидерил бол мухъ-ракь, жинца микьго росу жанибе бачунеб. Жакъа къоялъ гьеб территория уна Шамилил мухъалде гъорлӀе, ккола авар мацӀалъул гьидерил сверел тӀибитӀул ареал.

## География
ГьидалӀ ккола Авар гӀорул кваранаб рахъалда, Гичин гӀорул расалъула бугеб мес, жиб гьединго Гьидерил кӀкӀал абурал цӀарукьги лъалеб. Гьелъул гӀорхъи цураб буго бакъбаккуда ГӀандаллъигун, бакъдехун Къелдерил ракьгун.

## История
Хьургъи мацӀ

**Хьургъи мацӀ** (эндоним: *хьаргънилла*, *xarʁnilla kub*, яги *хьугъул мец*) буго хьондакавказияб хъизамул даргияб гӀаркьалил мацӀ, жиб Дагъистаналда бугеб. Элда кӀалъала Агъул мухъалъул Хьургъи росулӀ ругел чагӀи, цо-цоял рахъун руго гьединго Кспийскалде. Хьургъи мацӀ гӀемериселъ рикӀкӀуна Даргва мацӀалъул диалект гӀадин, гьелъул литературияб даргва мацӀалъулгун гьоркьоб бичӀчӀунгутӀи бугониги. Ethnologue-алъ эб хъвала Даргва мацӀалъул диалектазде гъорлӀе, амма рикӀкӀуна, эб батӀаяб мацӀ букӀине бегьулеблъи.

## Референсал

## КъватӀисел линкал
* ELAR archive of Chirag Documentation Project
Гвенега

**Гвене́га** () йин абула цосонилал ва гӀемерсаназулал ТӀоролал хъизамалъул харитайпаял рижунжалазде (*Poaceae*).

Азиялда, Америкалда, Африкалда, Европалда 442 гвенегадул регӏ бижула, Гӏурусалӏ – 8 (жанирачӏаралкин). Цогидал тӏоролаздаса гвенега къвакӏараб букӏуна, бакъваракьудагицин бижула, багӏариги лъикӏ хӏехьола. Гӏалхуда гвенега чӏарлъун яги боцӏухерлъун ккола.

Гьазул тайпадулӏ ккола чияс некӏомехалдаса нахъе хӏалтӏизабулеб (гьесго гӏалхукълъизабураб) *Panicum miliaceum* абураб могьолаб бижунжо, гьанжегицин кибго тӏибитӏараб култура. Гьелъул мугь гьанжеги кванилӏ хъурад кин хӏалтӏизабула («гвенегадул хъурад»).

## Цӏар
Линнейица тайпадуего хӏалтӏизабураб латинаб *Panicum* рагӏи жеги Плинийил хъвай-хъвагӏабазулӏ данчӏвала, хӏо Плиннийица гьеб рагӏудалъун абулеб буго цохӏо културалъул цӏар, бегьун – *Setaria italica*.

Гвенега йин абизе бегьула унго жал гьалъул тайпадулӏги кколарел, хӏо гьалда гӏагарда ругел тайпабазул мумасилаздаги.

## Хӏалтӏизаби ва магӏна
Гвенегадул хъурад (диал. гонегахъур) щвезалъе гӏезабула *Panicum miliaceum*, гьанжесеб мехалда гӏалхуда жиб данчӏвалареб. III азарсонидаса н. э. цебе гьаб културизабула Китаялдаги Монголиялдаги, Европалда ва Шималияб Африкалда.

Индиялдаги Шри-Ланкалдаги гӏадатго гӏезабула гӏисинаб гвенега (*Panicum sumatrense*).

Гвенегадул могьодасан щола хъурадги ханжуги, цинги тӏи ва спирт, боцӏуе квание хӏалтӏизабула мугь, чӏучӏ, сум ва батӏиял хутӏелал.
ДабагъистӀа

**Даба́гъистӀа** () ккола Сумахалъулал хъизамалъул тӀамах бортулел гъутӀбузул, хъархъазул ва рижунжалазул тайпа. Тайпадул ареал – Евразиялъул бакьулӀлъул регионал, Шималияб Америкалъул бакъбакк. ДабагъистӀа гӀезабула декоративияб ахил бижунжо кин, цинги тӀогьилаб релъен кьолеб гъарси кин.

## Этимология
Авараб *даба́гъистӀа* абураб рагӀи лӀугьана гӀарабалдаса бачӀараб *даба́гъи* «хьвацӀа лӀугьине» (< ) абураб рагӀуде авараб *тӀа* «тӀамах, тӀанхал; гъарси кин хӀалтӀизабулеб тӀамах-кӀачар» рагӀиги жубан. Гьелдагъун буго *даба́гъис* абураб формаги.

Диалектазда гьелде батӀи-батӀияб куцалда абула, гьезда гьоркьоса цояб ккола *релъа́дултIа* абураб рагӀи. МагӀнаялъул рахъалӀан гьал рагӀаби цоцада хурхун руго – гьаб бижунжоца кьола тӀогьилабгун багӀарккараб релъен.

Латинаб *Cotinus* лӀугьана некӀо-грек. *κότῐνος* «гӀалхул олива» абураб рагӀудасан, жиндирго иргаялда греказул мацӀалде прегрекияб мацӀалдасан бачӀараб.

## Биологикияб сипат-сурат
ТайпадулӀ руго тӀабортулел рижунжал; 2—5 м-алде рахинегӀан гӀолел хъархъал, яги 12 м-алде щолел къокъккарал гъутӀби.

## РегӀал
The Plant List-алъул (2013) базазул информациялда рекъон, тайпадулӀ унеб буго 7 регӀ:
* *Cotinus carranzae*
* *Cotinus chiangii*
* *Cotinus coggygria* — гьаб регӀ лъала Аварлъуда; жибго баккула Европалъул жанубалда, Кавказалда, Азиялъул жанубалда. ДабагъистӀа данчӀвала ракъварал, гамачӀхӀалал яги гъенихӀалал гъулдузда, хъархъазда гьоркьор, накӀкӀи- яги миккирохьазда.
* *Cotinus kanaka*
* *Cotinus nanus*
* *Cotinus obovatus* 
* *Cotinus szechuanensis*