Авар сверухълъи

**Авар сверухълъи**, ялъуни **Авар округ** — Дагъистаналъул вилаяталда ва Совет Дагъистаналда гъорлӀ административияб цвел (*[[округ]]*), жиб 1864–1928 соназда букӀараб. Элъул административияб центер букӀана Хунзахъ.

## История
Дагъистаналъул вилаяталда гъорлӀ Авар сверухълъи гӀуцӀана 1864 соналъ, Авар ханлъи тӀагӀинабун, элъул букӀараб территориялда. 1865 соналъ, Авар сверухълъуде гъорлӀе бачана хьиндалазул бодул цӀикӀкӀанисеб территория, Хьиндал наиблъи гӀадин. Хьиндалазул бодул БуцӀра, ГӀуркӀачӀиб, Могьохъ, ХӀоцоб, Шагьада росаби рачана Хунзахъ наиблъуде гъорлӀе. 

1921 соналъ эб ана Совет Дагъистаналде гъорлӀе. 1928 ноябралда Дагъистаналъул АССРалда гьабуна кантоназде рикьи, ва киналго сверухълъаби гӀадин, Авар сверухълъиги тӀагӀинабуна.

## Административияб рикьи

### XIX гӀасру
1895 соналъ, 1493.8 кв. км. гӀатӀилъи бугеб Авар сверухълъуда букӀана 81 росу, жиндица 55 росдал жамагӀат гӀуцӀулеб, эл рикьун рукӀана 4 наиблъуде: Бакълъухъ (центер — Гъоркьбакълъухъ), Хьиндал (центер — Унсоколо), Хунзахъ, ЦӀатӀанихъ (центер — Харахьи).

#### Бакълъухъ наиблъи
Наиблъи гӀуцӀун букӀана анкьо росдал жамагӀаталдаса, жиндица Жанисеб Авариялъул Кьурукь регионалъул анцӀабго росу жанибе бачараб. Гьенир рукӀана 970 цӀаракиги, 3251 чиги. Наибасулаб чӀел букӀана Гъоркьа Бакълъухъ.

#### Хунзахъ наиблъи
Наиблъи гӀуцӀун букӀана 22 росдал жамагӀаталдаса, жинца 39 росу жанибе бачараб. Эзда гъорлӀ рукӀана хундерил бодул киналгоги, хӀебдалазул бодул цӀикӀкӀаниселги, хьиндалазул щугоги росаби. Эб кколаан Авар сверухълъул бищун чи гӀемераб наиблъи, гьениб букӀана 3,764 цӀараки, чагӀазул рикӀкӀен букӀана 15,336 чи. Сверухълъулги, наиблъулги чӀел букӀана Хунзахъ.

#### Хьиндал наиблъи
Наиблъи гӀуцӀун букӀана 14 росдал жамагӀаталдаса, жиндица хьиндалазул бодул 15 росу жанибе бачараб. Гьенир рукӀана 2921 цӀаракиги, 9958 чиги. Наибасул чӀел букӀана Онсоколоб.

#### ЦӀатӀанихъ наиблъи (Нахъахьиндал)
Наиблъи гӀуцӀун букӀана 11 росдал жамагӀаталдаса, жиндица 17 росу жанибе бачараб. Эзда гъорлӀ рукӀана нахъахьиндалазулги хӀебдалазулги росаби. Гьенир рукӀана 1716 цӀаракиги, 6236 чиги. Наибасул чӀел букӀана Харахьи.

### XX гӀасру
1913 соналде Авар сверухълъи бикьулаан кӀиго бутӀаялде: Хунзахъ бутӀа, 596.71 кв. км. гӀатӀилъигун, Хьиндал бутӀа, 710.09 кв. км. гӀатӀилъигун. Хунзахъ бутӀаялъул гӀатӀилъи букӀана 596.71 кв. км., элъ гъорлӀе бачунаан 64 росу, 26 жамагӀаталде бикьараб. Гьениб букӀана 4,521 цӀараки, чагӀазул рикӀкӀен букӀана 19,676.

1926 соналде сверухълъиялъул административияб гӀуцӀи букӀана хадусеб ункъго бутӀа: Бакълъухъ (центер — Гьандихъ), Хьиндал (центер —  Унсоколо), Харахьи ва Хунзахъ.

## Демография

### Россиялъул империялъул ценз (1897)
1897 соналъул Россиялъул империялъул агьлулъиялъул къадар рикӀкӀиналъул бяназда рекъон, Авар сверухълъиялъул агьлулъи букӀана 37 639 чи, гьезул 18 890 бихьинчи ва 18 749 чӀужугӀадан. Халкъалъул цӀикӀкӀанисезул рахьдал мацӀлъун букӀана Авар.

Сверухълъиялъул марказ Хунзахъ гӀумру гьабун вукӀана 1587 чи.

### Кавказияб Календар (1917)
*Кавказияб Календаралъул* 1917 соналъулаб басмаялда рекъон, 1916 соналъ Авар сверухълъиялда гӀумру гьабун вукӀана 35 749 чи, гьезул 17,956 бихьинчи ва 17 793 чӀужугӀадан, гьел киназдасаго 34 935 чи вукӀана кидаго гӀумру гьабун вугев, 814 чи вукӀана заманалъ чӀарав:

## Баянкьелал

## МугъчӀваял

### Библиография
*
*