open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Систан ва Балучистан

**Систа́н ва Балу́чистан** ( — *Sistân o Balucestân*, , *Balučistan*) — ккола Ираналъул 31 провинциялъул (останазул) цояб. Гьеб буго пачалихъалъул жунубгун-букъбаккуда, Афгъанистаналъул ва Пакистаналъулгун гІорхъода. Ракь — 181 785 км², халкъалъул къадар — 2 405 742 чи (2006). Халкъалъул цІцІикІкІарсал балучал ккола. Хурасан бикьаралдаса хадуб Ираналъул бищун кІудияб остан буго.

Административияб марказ — Загьедан шагьар, цогидал чІахІиял шагьарал — Забол (130 аз.), Ираншагьр (100 аз.), Чагьбагьар (72 аз.), Сараван (60 аз.), Хаш (57 аз.), Конарак (30 аз.), Загьакъ (11 аз.), Пишин (11 аз.), Бемпур (10 аз.).

## География
Останалда буго кІиго вулкан: Безман ва Тефтан. Мегьрестан шагьрестаналда буго машгьураб Анаран нохъо.

## Административияб бикьи
Остан бикьула 14 шагьрестаналда:
# Забол (Zabol)
# Загьакъ (Zehak)
# Загьедан (Zahedan)
# Ираншагьр (Iranshahr)
# Конарак (Konarak)
# Никшагьр (Nikshahr)
# Сараван (Saravan)
# Сарбаз (Sarbaz)
# Хаш (Khash)
# Чагьбагьар (Chabahar)
# Далган (Dalgan)
# Хирманд (Hirmand)
# Мегьрестан (Mehrestan)
# Сиб о Соран (Sib o Soran)

## Шагьарал
Хадусеб таблицаялда Систан ва Балучистаналъул 10 бищун кӀудияб шагьар бихьизабун буго:

## Терроризм
Провинциялъул территориялда хІалтІула суннияб исламияб гІуцІи Джундаллагь, чанго гІадамал чІвараб террористияб актазул жавабчилъи жедеда тІад босарал.

## Экономика
Жакъа-къоялда Систан ва Балучистан ккола Ираналъул экономикаялъул рахъалъ бищун нахъ ккараб регион.

## Рихьизе бакІал
Загьеданалда руго Рузманкъоялъул мажгит, Макки мажгит, мадраса, сикх гурудвара, Расули базар. Забол шагьаралда аскор руго некІсияб Шагьре-Сухте абураб гІадамал чІараб бакІалъул хутІелал, Хамун хІоразул къокъа ва Хважа абураб Хважа ГІали Магьди вукъараб мукъадасаблъун рикІкІунеб мегІер, Гага-Шагьр хъалаялъул хутІелал ва Аршакидазул ва Сасаниязул заманалъул зартуштиязул как балеб бакІ.


Файл:Sab fort.jpg|Сараван шагьаралда бугеб Хъале-Саб хъала 
Файл:Ghaleh naseri.jpg|Ираншагьр шагьаралъул хъала
قلعه رستم سیستان.JPG|Рустамил хъала
Along the shore... در امتداد کرانه - panoramio.jpg|Чагьбагьар
Makki Mosque.jpg|Макки мажгит


## Гь. балагье
* Систан
* Балучистан

## ХІужаби

## Адабият
* 

## РегІелал

*Official website of Sistan and Baluchestan Governorship
*Chabahar Free Trading Zone, Sistan and Baluchistan
Илам (остан)

**Ила́м** ( — *Ilâm*) — ккола Ираналъул 31 провинциялъул (останазул) цояб. Остан буго пачалихъалъул бакътІерхьул рахъалда, гІорхъода руго останал: шималалдаса Керманшагь, Лурестан — бакъбаккуда, Хузестан — жунубгун-бакъбаккуда, ва гьединго жунубгун-бакътІерхьуда буго ГІиракъгун гІурхъи. Ракь — 20 133 км², халкъалъул къадар — 545 787 чи (2006). Гьезул гІемерисел ккола курдал, амма гьединго луралги гІемер руго.

Административияб марказ — Илам шагьар, цогидал чІахІиял шагьарал — Эйван (30 аз.), Дегьлоран (28 аз.), Абданан (22 аз.), Даррешагьр (19 аз.), Аркваз (15 аз.), Мегьран (14 аз.), Сарабле (10 аз.).

## География
Илам буго пачалихъалъул бакътІерхьул рахъалда, Загрос тІалъиялда. Бищун борхатаб танкІ — Кабир-Кугь (2790 м). Илам ккола Ираналъул бищун хинаб останама хасало температура 3-5&nbsp;°C бортизеги бегьула. ЛъагІалил гьоркьохъеб роччен — 578 мм.

## Тарих

## МацІ

## Административияб бикьи
Остан бикьула 8 шагьрестаналда:

## Экономика
Экономиаялъуд аслиял отраслял — росдалаб магІишат (ролъ, зайтун, багІли, цитрусал, чамастак, гІеч, гени, курак, микьир, цІулакьо, хурдул), кванил, нартул, цементалъулаб промышленностал, нарт ва газ бахъи, бича-хиси, транспорт ва ГІиракъалда зияраталда унел шигІиязул транзит.

Илам шагьаралда буго цементалъул завод «Симане Илам». Шебаб шагьаралда — завод алкол гьечІел гьекъелалъул завод «Парсика».

## Рихьизе бакІал
Илам шагьаралда руго Губернаторияб ва Миргъулам хъалаби. Абданан шагьаралда буго Сасаниязул заманялъул хъала.
    
Гьединго останалда интересал бакІаздасан ккола Сасаниязул заманялъул зартуштиял как балеб бакІазул риххелал (гьездасаго ккола Сиягол айван).

## Гь. балагье
* Элам

## ХІужаби

## РегІелал

* Суртал
Илам (магӀнаби)

**Илам**:

* Илам — Ираналъул 31 провинциялъул (останазул) цояб
* Илам — цого цІар бугеб Ираналъул провинциялъул шагьрестан.
* Илам — Ираналда бугеб шагьар
* Илам — Непалалъул бакъбаккуда бугеб шагьар, гьебго цІар бугеб районги
* Илам — Мечи зоналда бугеб район, Непал
* Илам — Крайстчерчалъул шагьарсвери , ЦІияб Зеландия
Ираналъул тӀадегӀанав бетӀер

**Ираналъул тIадегIанав бетIер** (, *вали-е [[факъигь]]-е иран*, рагӀиккун магӀна *цӀунулев-илагьияв*), **рагьбар** (), яги **[[факъигь]]** () — Исламияб Республика Ираналда тӀадегӀанаб пачалихъияб хъулухъ,   «*[[Вилаят ал-факъигь]]*» () абураб доктринаялда рекъон гӀуцӀараб.

ТIадегIанав бетIер ккола пачалихъалъул бетIер.

## Статус
Исламияб Республике Ираналъул Конституциялъул 5 макъалоялда рекъон, «Вали-е-ГIаср вахчун вугев гIанасеб заманаялъ (ай, Магьди ваккизегIан), Исламияб Республика Ираналда ва исламияб уммаялда хIукму гьаби тIаде къазе ккола гIадилав, иман ккурав, гьанже бугеб заманаялъул ахIвал бичIулев, бихьинчияв, гIакъилав, хIукму гьабизе лъалев факъигь (рухIанияв цевехъан), Исламияб Республика Ираналъул Конституциялъул 107-абилеб макъалоялда рекъон гьеб хъулухъалда тIамулев.

Исламияб Республика Ираналъул Конституциялъул 57 макъалаялъ чIезабула:

Ираналъул тIадегIанав рухIанияв бетIерасе бегьула батIи-батIиял исламалда хурхарал суалазда тIаса фатваби кьезе (м. 109).

Пачалихъалъул цевехъанасда хадув цогидав тIадегIанав расмияв вакиллъун ккола Президент (м. 113). Цевехъанас Исламияб Республике Ираналъул гIаммаб сиясат бихьизабула амма цин Сиясияб маслахIат баян гьабулеб Шурагун дандбан хадуб (м. 110, 176). Гьединго ТIадегIанав бетIер ккола Ираналъул Рагъулал къуватазул ТIадегIанав саргIаскар (м. 110).

ТIадегIанав арбитрасул функцияби гурони, Ираналъул рагьбарас цо-цо кадрабазул суалалги тIубала. Гьес жинцаго хъулухъалда тIамула яги хъулухъалдаса рахъула Конституция цIунулезул шураялъул (жинца кверщелалъул лъабабго гIаркьелалъул къарар блокабизе кIолеб, цIакъ кIвар бугеб Ираналъул контролияб орган) факъигьал, Диваналъул кверщелалъул тIадегIанав вакил, Исламияб Республике Ираналъул Телерадиокомпаниялъул бутIрул, Цолъараб штабалъул кIудияв, Главнокомандующего Корпусом Стражей Исламской Революции, рагулал къуватазул ва жанисел аскаразул командиралги.

Президент отвечает перед Лидером страны в сфере своих полномочий (статья 122 Конституции).

Религиозный лидер избирается Советом экспертов из влиятельных богословов, избираемых на всенародных выборах сроком на 8 лет.

## Ираналъул ТIадегIанал бутIрул

## ХІужаби

## РегIелал
* Лидер Ирана — факих, его статус. Материал из иранской газеты с официальной трактовкой, почему иранцам нельзя избирать высшего руководителя страны, рус.
* Информационный блок офиса Великого Лидера Сейида Али Хаменеи
ТӀидиб

**ТӀидиб** — Дагъистаналъул Шамилил мухъалъул росу, ТӀидиб росдал боялъул административияб марказ.

## География
ТӀидиб буго гьидерил расалъуда, буго мухъалъул марказ ХӀебдаса 8 км-ялъ жанубиябгин бакъбаккудехун, ГичиногӀоралъул рагӀалда.

## Халкъалъул къадар

## Тарих

## Социалияб сфера
РосулӀ буго хӀалтӀулеб бакӀалъулаб азархана, гьанжесеб алат-къоногун, медпункт, мадраса, маданияталъул рукъ, музей, росдал ва школалъулаб библиотека.

## Археология
Росдадаса рикӀкӀад гьечӀого буго Гинчи хабзал, мазгарул гӀасруялъул гӀарас (н. щ. III–II азарсонал). Гьеб гӀарасалдаса цӀар щун буго 1956 соналъ рагьараб археологияб култураялъеги — Гинчи абураб. 

Гьениб гьединго лӀугьун буго Жанубияб Кавказалъул цебесеб ва гьоркьохъеб энеолиталъул Сиони–Цопи–Гинчи култура. Гьелъие дата чӀезабула н. щ. V азарсоналдалъун.

## МугъчӀваял

## РегӀелал
Гъоркьбакълъухъ

**Гъоркьбакълъухъ** — Дагъистаналъул Шамилил мухъалъул росу, Бакълъухъ росдал боялъул административияб марказ.

## География
Росу буго Шамилил мухъалъул шималалда, Хунзахъ тӀалъиялъул аххакь бугеб мегӀералъул балалӀ. Мухъалъул марказ ХӀебдаса шималалиябгин бакътӀерхьуда 6 км-ялъ рикӀкӀад.

## Халкъ

## Тарих

## МугъчӀваял
ТӀасабакълъухъ

**ТӀасабакълъухъ**, **Ансуб** — Дагъистаналъул Шамилил мухъалъул росу, гьеб цӀар бугеб муниципалияб гӀуцӀиялде гъорлӀе унеб.

## География
Росу буго Бакълъухълъарал  рагӀалда, мухъалъул марказ ХӀебдаса 7 км-ялъ шималиябгин бакътӀерхьудехун.

## Халкъ

## РегӀелал

## МугъчӀваял
Микьигьориб

**Микьигьориб** — Дагъистаналъул Шамилил мухъалъул росу, ТӀогьохъ росдал боялде гъорлӀе унеб.

## География
Росу буго мухъалъул марказ ХӀебдаса 11 км-ялъ бакъбаккудехун.

## Халкъалъул къадар

## Тарих

## МугъчӀваял

## РегӀелал
Нью-Йорк

**Нью-Йорк**, гьединго **Нью-Йорк Шагьар** (, *New York City*, *NYC*) ккола Цолъарал Штатазда бугеб бищун халкъ гӀемераб шагьар.

## Этимология
## История
## Географ\жю
## Демография
Австралия

**Австралия**, официалго **Австралиялъул Цадахълъи**, буго суверенияб пачалихъ, Австралияб континенги, Тасманиялъул чӀинкӀиллъиги, ва чанго гӀиссинал чӀинкӀиллъабиги гъорлӀе рачараб.  бугеб гӀатӀилъигун, Австралия буго территориялъул рахъалъ Океаниялда бищун кӀудияб пачалихъ ва дунялалъул анлӀабилеб бищун кӀудияб пачалихъ.

## Баянкьелал

## МугъчӀваял

## Библиография

* 
* 
* 
* 
* 

## ТӀадеги цӀалиялъе

* Denoon, Donald, et al. (2000). *A History of Australia, New Zealand, and the Pacific*. Oxford: Blackwell. .
* Goad, Philip and Julie Willis (eds.) (2011). *The Encyclopedia of Australian Architecture*. Port Melbourne, Victoria: Cambridge University Press. .
* Hughes, Robert (1986). *The Fatal Shore: The Epic of Australia's Founding*. Knopf. .
* Powell, J.M. (1988). *An Historical Geography of Modern Australia: The Restive Fringe*. Cambridge: Cambridge University Press. 
* Robinson, G.M., Loughran, R.J., and Tranter, P.J. (2000). *Australia and New Zealand: Economy, Society and Environment*. London: Arnold; New York: Oxford University Press.  paperback,  hardback.
* 

## КъватӀисел регӀелал

* 
* 
* About Australia from the Department of Foreign Affairs and Trade website
* Governments of Australia website (federal, states and territories)
* Australian Government website
* Australian Bureau of Statistics
* Tourism Australia
*
Хьиндахъ (Гъуниб мухъ)

**Хьиндахъ** — Дагъистаналъул Гъуниб мухъалъул росу, гьебго цӀар бугеб административияб гӀуцӀиялде гъорлӀе унеб. 

## География
Росу буго мухъалъул марказ Гъуниса 1.5 километралъ шималияб рахъалдехун.

## Демография

Ккола моноэтникияб авар росулъун.
## Тарих

## МугъчӀваял

## РегӀелал
Хьиндахъ

**Хьиндахъ** буго авар росабазул цӀар:
* ГӀандалазул Хьиндахъ — Дагъистаналъул Гъуниб мухъалъул росу.
* ТӀонсазул Хьиндахъ — Дагъистаналъул ЛъаратӀа мухъалъул росу.
* Нахъахьиндалазул Хьиндахъ (Коло-Хьиндахъ) — Дагъистаналъул Хунзахъ мухъалъул росу.
* Къелдерил Хьиндахъ — Дагъистаналъул Шамилил мухъалъул росу.

## Ралагье гьединго
* Гьоор-Хьиндахъ
* Хьини
* Хьинуб
* Хьиндаллъи
Лурестан

**Луреста́н** ( — *Лорестан*) — Ираналъул 31 провинциялдаса (останазул) цояб.

Ракьалъул гӀеблъи — 28 294 км², халкъалъул къадар — 1 716 527 чи (2006). Халкъалъул цӀцӀикӀкӀарасел ккола лурал. 

Административияб марказ — Хурремабад шагьар, цогидал чӀахӀиял шагьараздасан ккола — Боруджерд (235 аз.), Кугьдашт (230 аз.), Доруд (120 аз.), Элигудерз (94 аз.), Нурабад (78 аз.), Азна (38 аз.), Алаштар (30 аз.) ва Поле Дохтар (28 аз.)

## География
ГӀурхъи уна шималалдаса ХӀамадангун, Керманшагьгун шималгун-бакътӀерхьудаса, Маркези остангун шималгун-баккудаса, Иламгун бакътӀерхьудаса, Исфагьангун бакъбаккудаса ва Хузестангун жунубалдса.

## Тарих
ЦебегӀанасеб заманаялъ Лурестаналда гӀумру гьабулел рукӀана къасситал ва жибго Лурестан Элам пачалихъалда гъорлъ унеб букӀана.

## Административияб бикьи
Остан бикьула 10 шагьрестаналда: 
# Алаштар (Selseleh County)
# Алигударз (Aligudarz)
# Боруджерд (Borujerd)
# Доруд (Dorud)
# Дурегь (Doureh)
# Кугьдашт (Kuhdasht)
# Нурабад (Delfan)
# Пол-Дохтар (Poldokhtar)
# Хурремабад (Khorramabad)
# Азна (Azna)
 
## Экономика
Аслиял экономикаялъулал отраслал — росдалаб магӀишат, кванил, хьвацӀул ва автомобилияб промышленностал, бича-хиси. Хурремабад
шагьаралда буго Эркенаб экономикияб зона «Лурестан» ва «Носа» компаниялъул исследовательскияб марказ. Боруджерд шагьаралда буго автомобилияб завод «Загросс Ходро».

## Рихьизе бакӀал
Хурремабад шагьаралда буго Сасаниязул заманаялъ бараб Фалак-ол Афлак абураб хъала, сверухълъиялда — Яфтех нохъо.

## Тарихиял картаби

## ЦӀар рагӀарал чагӀи
* Hossein Borujerdi, иранияв сайид
* Shahmirza Moradi, музыкант
* Nasrollah Kasraian, фотограф
* Abdolhossein Zarrinkoob, хъвадарухъан, тарихчи ва критик
* Sayyed Jafar Shahidi, хъвадарухъан, тарихчи ва критик
* Parviz Shahbazi, хъвадарухъан ва режисёр
* Loris Tjeknavorian, арминияв режисёр
* Mehdi Karroubi, хӀакимчи
* Qadam Kheyr, бакӀалъулай машгьурай гӀадан
* Narges Rashidi, актриса
* Seyyed Ahmad Reza Shahrokhi, Ираналъул тIадегIанав бетIерасул кумекчи

## ХІужаби

## РегІелал

* Лурестаналъул губернатор
* Lorestan.Org
### ХІукумат
* Provincial Cultural Heritage Organization
* Governor's Office
* Agricultural Jihad Organization of Lorestan Province
* Lorestan Department of Education
* Lorestan Urban Utilities Company
* Lorestan Rural Utilities Company
Хъирим

**Хъирим** (, , ), гьединго **Хъирим бащдабчӀинкӀиллъи** (, , ), цебе **Таври́да** () — Бакъбаккул Европаялъул бащдабчӀинкӀиллъи. Буго ЧӀегӀераб ралъадалъул шималияб рагӀаллъуда, гӀумру гьабун бугеб халкъалъул къадар бахуна  2.4 миллион чиясде, аслияб къагӀидаялъ гьел ккола этникиял гӀурусал гӀураб къадар украиназул ва хъиримтатаразул этникияб дагьбутӀагун, ва цогидалгун. БащдабчӀинкӀиллъи тӀубанго гӀадин сверун ккун буго ЧӀегӀераб ва гьитӀинаб Азовалъул ралъадаз; гьеб буго Украиналъул Херсон областалъул жанубалдехун, жибгун Перекопалъул габурлъиялъ цолъизабун бугеб, ва Россиялъул Краснодар краялдаса бакътӀерхьудехун, гьезда гьоркьоб буго Керчалъул ралъдакъварилъи, 2018 соналдаса гьелдасан Хъирималде лъун буго кьо.

## Баянкьелал

### Цитатаби

## КъватӀисел регӀелал
 
* 
* Lists of Crimean Tartar villages emptied in the May 1944 deportations, and most of them renamed in Russian
1389 сон

## Лъугьа-бахъинал
* 1389—1425 — Василий Дмитриевич — московский ва владимирский кӀудияв князь.
* 1389—1396 — Швециялъул Королева Маргарита I Датская.
* 1389—1404 — Папа Бонифаций IX (гӀ-ш. 1355&nbsp;— 1404).

## Гьаруна
* 

## Хвана
* 19 май — Дмитрий Донской, московский (1359 с. нахъе) ва владимирский (1362 с. нахъе) кӀудияв князь.
* 28 июн (1389) — Мурад І, гІусманиязул султІан.

## Гь. балагье

## ХІужаби
Бушер (остан)

**Буше́р** (  — *Бушегьр*) — Ираналъул 31 провинциялдаса (останалдаса) цояб. Остан буго Парс заливалъул рагӀалда. Ракьалъул гӀатӀилъи — 22 743 км². Административияб марказ — Бушер шагьар, цогидал чӀахӀиял шагьарал — Боразджан, Бендер-Генаве, Хормудж ва цогидал. Останалда гъорлъ уна 9 шагьрестан. 2006 соналъ останалъул халкъалъул къадар бахана 886 267 чиясда.

## Тарих
Француз гӀалимзабаз 1913 годсоналъ гьарурал цӀех-рехазда рекъон чӀезабуна Бушералъул тарих Эламалъул заманалдаса байбихьулеблъи.

## Административияб бикьи
Остан бикьула 9 шагьрестаналда:
# Бушер
# Генаве
# Дейер
# Дейлем
# Дешти
# Дештестан
# Джем
# Кенган
# Тенгестан

## ЧӀахӀиял шагьарал

* Бушер (165 аз.)
* Боразджан (95 аз.)
* Бендер-Генаве (60 аз.)
* Хормудж (32 аз.)
* Бендер-Кенган (25 аз.)
* Бендер-Дейлем (21 аз.)
* Бендер-Дейер (20 аз.)
* Чогадек (17 аз.)
* Абпахш (16 аз.)
* Агьрам (13 аз.)
* Джем (12 аз.)
* ВахӀдатийе (12 аз.)
* Каки (11 аз.)
* Ассалуйе (10 аз.)
* Харг (10 аз.)
* Бандар-Тагьири (10 аз.)

## Экономика
Аслиял экономикаялъул отраслал — нарт ва газ бахъи, химикияб, нартул, гумузул, кванил, текстилияб промышленностал, бича-хиси, транспорт, энергетика, росдалаб магӀишат (чамастак, цитрусал, алоэ), ччугӀакквей, туризм.

Бушералда буго кӀвар бугеб порт (Бандар-ГӀаббасалдаса хадуб жиндир бугеб кӀвар борцун Ираналъул кӀиабилеб порт бугин абизе бегьула) ва Эркенаб экономикияб зона. Харг чӀинкӀилъиялда буго нартул завод  ва нартул терминал.

### Бушералъул АЭС
Бушералда аскоб буго атомнияб электростанция.

## Рихьизе бакӀал
Бушералда руго интересал некӀсиял мажгитал ва голландиязул хъалаялъул риххелал.

## ХІужаби

## РегӀелал
* Bushehr Cultural Heritage Organization
* Иранияб нартул компания
* Iran Petrochemical Commercial Company 
* Pars Special Economic Energy Zone
* National Iranian Gas Company
* National Petrochemical Company of Iran
* Bushehr Province Department of Education
* Encyclopedia WikIran on Bushehr Province
Бушер (магӀнаби)

**Бушер**:

* Бушер — Ираналда бугеб шагьар-порт, Бушер останалъул административияб марказ.
* Бушер — Ираналъул провинция.
* Бушер — цого цӀаралда бугеб останалъул шагьрестан.
Хъвадарухъан

**Хъвада́рухъан** (яги ****) ккола рагӀабазул аслуялда асарал гӀуцӀулев чи.

## Гь. балагье
* Адабият

## ХІужаби

## Адабият

* Томашевский Б. Писатель и книга. 1928.
* Шкловский В. Техника писательского мастерства. 1927.
* Мастерство писателя. Антология журнала «Литературная учёба». 1930—-2005. 2005.
Дагъистани

* ГIумар-хIажи Зиявудин Дагъистани
* МахІмуд Жалалудин-апанди ад-Дагъистани
1672 сон

## Лъугьа-бахъинал
* 

## Гьаруна
* 1 май — Джозеф Аддисон — ингилис хъвадарухъан, публицист.
* 9 июн — Пётр I, Россиялъул империялъул император.

## Хвана
* 8 май — Жан-Араман дю Пейре граф де Тревиль
1843 сон

## Лъугьа-бахъинал
* 15 ноябр — Шамил имамасул аскараз Хьаргаби хъала бахъи Кавказалъул рагъда (1817—1864 сс).

## Гьаруна
* 3 январ — Вильгельм Гольдбаум, австрияв ва немцав публицист, юрист (хв. 1912).
* 30 март — Константин Михайлович Станюкович, гIурус хъвадарухъан.
* 15 июн — Эдвард Григ, норвежав композитор.
* 2 июл — Антонио Лабриола, италиянав философ-социалист (хв.1904).
* 8 июл — Гильдебранд, Герман Христиан (хв. 1890) — прибалтияв тарихчи.
* 20 сентябр — Николай Александрович, наследник цесаревич и великий князь.
* 29 сентябр — Скобелев, Михаил Дмитриевич, гIурус рагъулав бутIер.

## Хвана
* 15 феврал — Теодорос Колокотронис, грек рагъулав цевехъан.
* 29 апрел — Алексей Николаевич Оленин, Россиялъул пачалихъияв хӀалтӀухъан.
* 19 март — Антон Рейнгард Фальк
* 21 март — Роберт Саути, ингилис шагӀир.
* 7 май — Дмитрий Петрович Глебов, гӀурус шагӀир.
* 7 июн — Иоганн Христиан Фридрих Гёльдерлин
* 11 июн — граф Пётр Христианович Витгенштейн
* 16 июн — Вильям Шау Каткарт, британский генерал ва дипломат.
* 24 июн — Иоганн Фридрих Кинд, немецкий шагӀир ва драматург.
* 25 июн — Мария Анна Аделаида Ленорман, французай палугьан (гь. 1772).
* 4 сентябр —  (; гь. 1817) — Огюст Вакрил вац ва гьесул чӀужу Леопольдина Гюго (; гь. 1824) — Виктор Гюгол яс.
* 19 сентябр — Гюстав Гаспар Кориолис, математик.
* 6 октябр — Арчибальд Кэмпбелл, британ генерал (гь. 1769).
* 25 октябр — граф Евграф Федотович Комаровский, Россиялъул пачалихъияв хӀалтӀухъан ва мемуарист.

## Гь. балагье

## ХІужаби
Гьаврила Рыбников

**Рыбников Гьаврила Пётрасул вас** (гIур. *Рыбников Гавриил Петрович*) - советияв КIудияб ВатIанияб рагъалъул рагъухъан, мухъилав.  

## ГIумру
Гьавуна 22 марталъ 1914 соналъ Кубанаялъул улкаялда Костромская станицаялда. 1940 соналъ ахIана армиялда, цо сон лъугIун хадуб КIудияб ВатIанияб рагъ байбихьана. Брестияб хъала цIунала вукIана. 

## Хъизан
**Лъади** - Анна Рыбникова НикIалаясул яс

**Лъимал** - Нина Рыбникова (Рамазанова) Гьавриласул яс (МухIамад Рамазанил лъади), Валентина Рыбникова Гьавриласул яс.

## Хъулухъ

## Лагълъи
Йазд (остан)

**Йазд** ( — *Езд*) — ккола Ираналъул 31 провинциялъул (останазул) цояб. Ракьалъул гӀатӀилъи — 129 285 км², халкъалъул къадар — 990 818 чи (2006). Административияб марказ — Йазд, цогидал чӀахӀиял шагьараздасан ккола — Эрдекан (80 аз.), Мейбод (60 аз.), Тебес (32 аз.), Бафк (31 аз.), Мехриз (27 аз.), Эберку (22 аз.), Тафт (16 аз.), Сахедийе (15 аз.), Зарч (10 аз.).

## Халкъ
Останалъул халкъалъул цӀцӀикӀкӀарасел ккола парсал шигӀияб мазгьаб ккурал. 

Гьединго останалда буго гьитӀинаб зартуштиязул жамагӀатги.

## Административияб бикьи
# Абаркугь
# Ардакан
# Бафк
# Йазд
# Мейбод
# Мегьриз
# Садук
# Табаз
# Тафт
# Хатем

## Суртал

Yazd Province-maps-for-free.jpg|Йазд останалъул рельеф
Ateshkadeh yazd.jpg|зартуштиязул гьатӀан
Amir Chakhmaq Complex, Yazd.jpg|Амир-Чагмаг
Файл:Yazd-jame.jpg|800 сон бараб мажгит, Персиялда бищун борхатаб минаретгун
Файл:Citadelle meybod.jpg|Мейбодалда бугеб некӀсияб хъала
Файл:Pigeonnier meybod.jpg|Мейбодалда маккабазул рукъ


## ХІужаби

## РегӀелал
* Информация об остане Йезд на сайте Русской службы Гостелерадио Исламской Республики Иран
*  Yazd Geography and History
* Official website of Yazd Governorship
* Iran Chamber of Commerce
* Cultural Heritage Organization of Yazd Province
Философ

**Фило́соф** ( — *[[гӀакъиллъи]] бокьулев*) — профессионалияб къагӀидаялъ дунялалъул аслиял суалазда тӀасан ургъулев чи.

ТӀоцересел философаллъун милетиял рикӀкӀула.

## Термин гӀуцӀи
«Философ» () абураб теримин «философия»-абураб терминалдасаги цебесеб буго.

## Философасул тарихиял образал
* ГӀакъилчи
* Софист
* Теург (маг)
* Философ-гӀалимчи
* Философ-художник
* Динияв гӀалимчи
* Философиялъул профессор

## ХІужаби

## РегӀелал

* История философии: Энциклопедия
* Краткий словарь философов на сайте «Философская антропология»
* Блинников Л. В. Краткий словарь философских персоналий .
Маркъо ШагӀбанов

**ШагӀбан ХӀапизов** яги **Маркъо ШагӀбанов** — авар тарихчи ва журналист. ИИАиЭ ДФИЦ РАНалъул гӀелмияв хӀалтӀухъан.

## Биография
Гьавуна ЧӀарада мухъалъул ГӀириб росулъ.

## ХӀалтӀаби

## ХІужаби

## РегIелал
* Праздник первой борозды. Шахбан Хапизов на телеканале ННТ
* Марко Шахбанов: ищу, не знаю чего
* НОВАЯ КНИГА: "ПОСЕЛЕНИЯ ДЖАРСКОГО ОБЩЕСТВА" 
* Аварское нуцальство:  основные черты государственного строя
Семнан (остан)

**Семна́н** ( — *Semnân*) — Ираналъул 31 провинциялдаса (останалдаса) цояб. Пачалихъалъул севералда буго. Административияб марказ — Семнан шагьар, цогидал чӀахӀиял шагьараздаса ккола — Имамшагьр (136 аз.), Гермсар (70 аз.), Дамган (60 аз.), Магьдишагьр (22 аз.), Эйванеки (11 аз.), Сорхе (10 аз.). Останалъул ракьалъул гӀеблъи — 97 491 км². 2006 соналъ халкъалъул къадар бахана 589 742 чиясда. Миллатияб рахъалдаса халкъалъул цӀцӀикӀкӀарасел ккола парсал.

## География
Провинция буго Эльбурсалъул мугӀрул рахасалда, Деште-Кевир пустыняялъул рагӀалда.  

## Административияб бикьи
Остан бикьула 5 шагьрестаналда:

## Экономика
Аслиял экономикаялъул отраслал — росдалаб магӀишат (ролъ, пампа, гӀеч, цӀибил, писташкаби), бича-хиси, текстилияб, кванил, аэрокосмикияб, автомобилияб, металлургияб промышленностал, транспорт.

Останалъул территориялда буго космодром Семнан.

## Суртал

File:Darvazeye Arg - Semnan 03.JPG|Семнан
File:Tomb Shahrood.jpg|Шагьруд
File:Cheshmeh-Ali by Hadi Karimi.jpg| Дамгъан
File:756672 5fRu48oIکوچه باغهای شهرسرخه.jpg|Сорхе шагьаралъул некӀсияб къватӀ
File:


## ХІужаби

## РегIелал
*History of Semnan Province
*Information on Semnan National geoscience database of Iran
*Semnan Cultural Heritage Organization
* SemnanLine NEWSPORTAL 
*
СССРалъул пачалихъияб гимн

**СССРалъул пачалихъияб гимн – **СССРалъул расмияб символ. 1943 соналъ «Интернационалалъул» бакIалда тасдикъ гьабуна.

## Текст

## ХІужаби

## РегӀелал

* Гимн СССР  — текст гимна, гимн в хоровом исполнении
* Спецсообщение Абакумов реакции военнослужащих на новый государственный гимн СССР
* УКАЗ ПРЕЗИДИУМА ВС СССР ОТ 27.05.1977 О ГОСУДАРСТВЕННОМ ГИМНЕ СССР
* Гимн СССР 1977—1991 — текст гимна, слушать, скачать гимн
Orient (журнал)

**Orient** — россиялъулаб интернет-издание, публицистикияб ориенталистикияб интернет-журнал.

## Тарих
Сайт orientjournal.ru гӀуцӀана 2022 соналъул май моцӀалъ журналистазул къокъаялъ. Инвестораллъун рахъана «КИТ Финанс» банкалъул цевесалав бетӀергьан Александр Винокуров ва Наталья Синдеева.

2011 соналъул феврал моцӀалъ сайталдаса нахъе ана аслияв редактор ва гьеб гӀуцӀарав чи Леонид Бершидский.

2011 соналъул март моцӀалъ сайталъул генералияв директорлъун вахъана цевесев *[[Forbes]]* журналалъул редактор Максим Кашулинский, главным редактором — Юрий Сапрыкин.

Рубрикалби: «Личность», къойил обзор «О чём говорят этим утром» ва «Къойил график».

## Шапакъатал
2010 соналъ сайталъе швана премия РОТОР соналъул бищун лъикӀаб информациялъулаб сайт хӀисабалда.

## ХІужаби

## РегӀелал
*
Гулестан

**Гулеста́н** ( — *Golestân*) — Ираналъул 31 провинциялдаса (останазул) цояб. Пачалихъалъул шималияб рахъалда буго. ГӀорхъи уна шималалдаса Туркменистангун (Балкан вилаят), бакъбаккудаса — Шималияб Хурасангун, жунуб рахъалдаса — Семнангун, бакхътӀерхьудаса — Мазандарангун. БакхътӀерхьудаса остан Каспий ралъадалъ чурула. Административияб марказ — Гурган шагьар, цогидал чӀахӀиял шагьараздаса ккола — Гумбаде-Къавус (140 аз.), Бандар-Торкаман (127 аз.), Гумушан (100 аз.), Кордкуй (68 аз.), ГӀалиабад (47 аз.), Бандар-Гез (47 аз.), Азадшагьр (39 аз.), Минудашт (26 аз.), Рамиан (12 аз.).

Ракьалъул гӀатӀилъи — 20 195 км². Халкъалъул къадар — 1 617 087 чи (2006).

## Тарих
12 сентябралъ 1723 соналъ гӀурус-парс рагъул хӀасилалда гьаб область уна Россиялда гъорлъе. 1735—1739 соназда букӀараб гӀурус-турк рагъдаса хадуб область Персиялъе нахъбуссинабула Турциялде данде альянс гӀуцӀиялъе гӀоло.

Гулестан Мазандаран останалдаса батӀа тӀезабула 1997 соналъ.

## Административияб бикьи
Провинция бикьула 12 шагьрестаналда:

## Экономика
Аслиял экономикаялъул отраслал — росдалаб магӀишат (пампа, пиринчӀ, ролъ, гандури, соя, бакъдебусс, тамахьо, кӀартуп, пер, тӀугьдул, киви, бананал, гӀодобкару), кванил, текстилияб, нартул, нартгун-химикияб, автомобилияб промышленностал, энергетика, тӀурччи бахъи, бича-хиси, транспорт, ччугӀа кквей. Гурга́н шагьаралда буго нартул завод «Нэшнл Ираниан Ойл Рефайнинг энд Дистрибьюшн Компани».

## ХІужаби
ГӀабасил МухӀамад

**ГӀабасил МухӀамад** (25 декембер, 1932 — 19 октобер, 2014, ЛъагӀелухъ, Хунзахъ мухъ, Дагъистан) — авар шагӀир, Дагъистаналъул Республикаялъул халкъияв шагӀир (1995).

## Биография

Г1абасил Мух1амад гьавуна Хунзахъ районалъул Т1алъул росда **25 декабралъ 1932 соналъ.  ** Гьес лъугӀизабуна Москваялда А. М. Горькиясул цӀаралда бугеб Литературияб институт. Гьев хӀалтӀана республикаялъул тӀалъиялда учительлъун ва Дагъистаналъул тӀахьазул издательствоялъул авар редакциялъул коллективалда редакторлъун. Гьев ккола СССРалъул Хъвадарухъабазул союзалъул член 1967 соналдаса нахъе ва Дагъистан Республикаялъул Хъвадарухъабазул союзалъул правлениялда хӀалтӀана. Гьесул асаразда аслияб къагӀидаялъ рихьулел руго лирикиял, философиял ва тарихиял асарал. Литературияб дебют гьес гьабуна 1959 соналъ республикаялъул «Красное знамя» (БагӀараб байрахъ) газеталда ва «Дружба» (Гьудуллъи) альманахаялда. 1961 соналдаса нахъе Дагъистаналъул издательствабаз гьев басмаялда вахъуна, гьездаго гьоркьоб аваразул гӀолохъанал шагӀирзабазул «ГӀолохъанал гьаркьал», «КӀалъалел чвахиял» ва цогидалги жамгӀиял антологиязда. Авар мацӀалда гьесул тӀоцебесеб шигӀрияб мажмугӀ «Подснежник» (Подснежник) къватӀибе биччана 1965 соналда Дагъистаналъул тӀахьазул издательствоялда. Гьелда хадур къватӀире риччана гьесул кучӀдузул ва назмабазул мажмугӀал: «Сардил чирахъ» (1966), «Хъулухъалда тӀад цӀум» (1968), «Ралъдал карачел» (1971), «НакӀкӀазда тӀад ругел мугӀрул» (1973), «МугӀрузда» (1975), «981», «Секвенция». «Стихи и стихи» (1982), «На крыльях ласточки» (1985). Поэт вукӀана лъималазе хъварал чанго кучӀдузул мажмугӀазул автор: «Рохьил маргьаби» (1972), «Рохьил бакъанал» (1974), «ЦӀаял ракӀал» (1978), «Рохьил балъголъаби» (1983). Гьес хъвана «КъахӀаб-Росолъа МахӀмуд» ва «Камалил Башир» абурал трагедиял. Авторасул драматикиял асарал росана «Легенды о любви» абураб тӀехьалде (Дагкнигоиздат, 1988). Москваялда басмаялда бахъана гьесул «ЦӀумалъул махӀ» абураб поэзиялъул тӀехь (Современник, 1985). 2004 соналъ Дагъистаналъул тӀахьазул издательствоялъ къватӀибе биччана авар мацӀалда шагӀирасул тӀаса рищарал асаразул тӀехь. 1974 соналъ Авар музыкалиябгун драмаялъул театралда лъураб «МахӀмуд» абураб трагедиялъухъ шагӀирасе кьуна ГӀ.ЦӀадаса Дагъистаналъул АССРалъул республикаялъулаб премия. Гьев вукӀана Кагьаб-Росо МахӀмудил цӀаралда бугеб жамгӀияб литературияб премиялъул лауреатги. Ахирал соназда гьес гӀумру гьабуна гӀагараб Тлайлухъ росулъ, гьениб жиндирго рокъоб гӀуцӀана литературияб музей.

## 19 октябралъ 2014 соналъ гьев нилъедаса ваталъана Мах1ачхъала шагьаралда.

## КъватӀисел регӀелал
* На 82-м году жизни скончался известный аварский писатель, народный поэт Дагестана Магомед Абасов
* Хунзахъ мухъалъул расмияб сайт
Сурхайханил ПатагӀали

**Сурхайханил ПатагӀали** яги **ПатагӀали Аварияв** (?, Хунзахъ, Авар нуцаллъи — октобер, 1877, Кутиша, Дагъистаналъул вилаят, Россиялъул империя) — аваразул рагъул цевехъан, Имам Шамилил наиб. Хунзахъа авар нуцалзабазул наслуялъул чи. ПатагӀалил эмен вукӀана Сурхайхан Аварияв, ГьоцӀалӀа ХӀамзатица жив чӀварав, гьесул кӀудияв эмен вукӀана Гебек-хан, КӀудияв ГӀумаханил вац.

## Биография

1834 соналъ нуцалзабазул наслу тӀагӀинабуна, ПатагӀали вукӀана кӀодоэбелгун Хунзахъ. ГӀурус оккупационияб нухмалъиялда ракӀалда букӀана жеги балугълъичӀев ПатагӀали аваразул ханлъун тезе. Гьев Туплисалде вачана, амма муридзабаз эркен гьавуна. 

ПатагӀали рехсон вуго 1844 соналъул лӀугьа-бахъиназда "ХӀажимурад 30 муридгун Хунзахъе вачӀиндал, гьесда цадахъ вукӀун вуго ПатагӀали, Сурхайханил вас, ва Хунзахъе щведал, гьел рещтӀун руго ханзабазул рокъор". 1851 соналъ Шамилица наиблъудаса вахъана ХӀажимурад ва Сиухъ, ХӀариколо, ТӀануси ва Гозолоколо росаби кьуна ПатагӀали наибасухъе. 

Дагъистаналда гӀурус кверщел билӀинабун хадув ПатагӀали вукӀана гӀурус администрациялда хӀалтӀулев, гьесие чӀезабун букӀана 500 гъурущ мухьалъулги. 

1877 соналъ ПатагӀалица бетӀерлъи гьабуна Дагъистаналъул ункъабилев имам СугъралӀа МухӀамадхӀажил нухмалъиялда гъоркь аваразул гӀурус оккупациялде данде рахъиналъе. 1877 соналъул октобералда ПатагӀали чӀвана гӀурус пачаясул аскаралггун данде Кутиша росдада аскӀоб ккараб рагъуӀл.

## Хъизан
ПатагӀил лъадилъун йикӀана Хириясул ГӀалибегил яс Ханзадай. Гьезул букӀана 7 лъимер,  ва киналго рукӀана Хунзахъ. КӀиабилей лъади йикӀана Сиухъ, гьелъие гьарурал рукӀана ичӀгоял, цояв васасда цӀар букӀана ГӀамирсултӀан. Гьез гӀахьаллъи гьабуна Дагъистаналъул щуабилев имам ХӀоцоса Нажмудинил нухмалъиялда гъоркь букӀараб данде рахъиналда.

## РегӀелал
* Имам Шамилил ПатагӀали наибасухъе кагъат
Шималияб Хурасан

**Шима́лияб Хураса́н** ( *Xorâsân-e Šemâli*, ) — Ираналъул 31 провинциялдаса (останазул) цояб. Пачалихъалъул шималиябгун-бакъбаккул рахъалда буго. Административияб марказ — Боджнурд шагьар, цогидал чӀахӀиял шагьараздаса ккола — Ширван (83 аз.), Исфараен (52 аз.), Джаджарм (26 аз.), Герме (25 аз.), Ашхане (19 аз.), Фарудж (11 аз.). Шималияб Хурасан — ккола 2004 соналъ Хурасан остан бикьун лъугӀарал 3 провинциялдаса цояб. Ракьалъул гӀатӀилъи — 28 434 км², халкъалъул къадар — 811 572 чи (2006). Останалъул аслиял миллатаздаса ккола курдал, туркменал, хурасаниял тюркал ва парсал.

## Административияб бикьи

Провинция бикьула 7 шагьрестаналда:
# Боджнурд (Bojnord)
# Герме (Germeh)
# Джаджром (Jajrom)
# Исфараен (Esfarayen)
# Мане ва Самалкан (Maneh and Samalqan)
# Фарудж (Faroj)
# Ширван (Shirvan)

## Экономика
Аслиял экономикаялъул отраслал — росдалаб магӀишат (ролъ, пурчӀина, гандури, пампа, памадурал, кӀартуп, чакаралъул чӀалкӀутӀан, писташкаби, багӀли), кванил, къохьол, текстилияб, металлургияб, нартгун-химикияб промышленностал, энергетика, бича-хиси, транспорт, бокситал рахъи.

Боджнурд шагьаралда буго турбабазул завод «Наварде Бахар». Исфараеналда — турбабазул завод «Лулегостар».

## Рихьизе бакӀал
Боджнурд шагьаралда уна интересаб чуязул ярмарка. Провинциялда руго некӀсиял хъулби ХӀасанабад, Къайсар, Солак ва Фагхатдеж, Шайих ГӀали Исфарайенил хоб, Баба Тавакул ва Султан Сайид ГӀаббасил зияратал, Сари-Гол ва Салук заповедникал, Ноширван, ГӀибадатгагь, Бидагъ, Конегарм ва Сайид Садекъ нохъаби, минералияб ицц Айюб.

## Суртал

File:نمای غربی شهر تاریخی بلقیس.jpg|Исфараен
File:نمای بیرونی مسجد جامع جاجرم.jpg|Джаджарм
File:Besh Ghardash 2018-07-29 01.jpg|Боджнурд
File:Aspakhu Stone Fire Temple.jpg|Боджнурд
File:آینه‌خانه مفخم.jpg|Боджнурд
File:Hamed.moosavinezhad 131.jpg|Боджнурд
File:خراسان شمالی فاروج تیتکانلو آجیل.jpg|Фарудж


## ХІужаби
Дубай

**Дуба́й** (, ; , , ) — Цолъарал ГIараб Имаратазул бищун кӀудияб шагьар, ралъдал порт ва Дубай имараталъул административияб марказ, ЦГIИялъул ва ГӀагардаб Машрикъалъул бищун кIвар бугеб бича-хисиялъул ва финансазул марказ.

## Тарих

## География
Дубай буго Парс заливалъул рагӀалда.

### Климат
Дубай гьава-бакъалъул рахъалъ рикӀкӀуна дунялалъул бищун багӀарараб шагьараздаса цояблъун.

ЦӀадал Дубаялда цӀакъ къанагӀат рала (цо соналда жанир 80 мм цӀцӀикӀкӀуларо), ва гьелги ралахасалил кӀиабилеб бащалъиялда (феврал-март).

## Шагьаралъул районал
**Шагьаралъул аслил районаздаса ккола:**
* Бур-Дубай — тарихияб центр;
* Гарденс — кьижулеб район;
* Даунтаун — бизнес-район;
* Дейра — бакъбаккул бича-хисиялъул район;
* Джумейра — ралъдал гӀагарда бугеб район;
* Дубай Марина — гӀумру гьабулеб район.

## Экономика
Дубай — ГӀагардаб Машрикъалъул бищун кӀудияб бича-хисиялъул, финансабазул ва туристияб марказ.

## Транспорт
Транспорталъул гӀадлу Дубаялда гьабула *Roads and Transport Authority* (RTA) абураб 2005 соналъ ханасул амруялдалъун гӀуцӀараб агентствоялъ. 2010 соналъул январ моцӀалда Дубаялъул жамгӀияб транспорт хӀалтӀизабулеб халкъалъул къадар бахана 6 %.

Шагьаралда буго кӀиго ралъдал порт, чанго автовокзал (бищун кӀудияб Бар-Дубаялда) ва кӀиго халкъаздагьоркьосеб аэропорт (Дубай ва Ал-Мактум). Буго гьединго цебетӀураб автобусазул хатӀал.

2009 соналъул 9 сентябралъ рагьана машинистал гьечӀого хӀалтӀулеб Дубаялъул метрополитен.

2009 соналъул 30 апрелалъ рагьана монорельсияб нух.

### РакьдатӀаса транспорт
Щуго аслиб маршрут  (E 11, Е 311, E 44, Е 77 и E 66) уна Дубаялдаса цоги аско ругел шагьаразда ва росабалъ. 

### Авиатранспорт
Дубаялъул халкъаздагьоркьосеб аэропорт (IATA: DXB) — ккола Emirates Airlines ва Flydubai авиакомпаниязе аслияб аэропортлъун.. 

## Рихьизе бакӀал

* Бурдж-Халифа — небоскрёб.
* Бурдж ал-Араб — отель.
* Фонтан Дубай — музыкалияб фонтан.
* Аквариум
* Дуниял.
* Emirates Towers.

## Суртал

Al Fahidi Fort.jpg|Форт Ал-Фагьиди, 1799 соналда бараб
UAE Dubai Marina img3 asv2018-01.jpg|Метроялъул багӀараб хатӀ
Panorama metro.jpg|Метроялъул хатӀазул панорама
Night Dubai.jpg|Дубай сардилъ

PalmIslandDubai.JPG|Джумейра нахил гъветӀ
DubaiSkyscrapers2.jpg|Шайих Зайидил шосее
Dubai Monorail 01.jpg|Дубаялъул монорельс



## Шагьарал-вацал
Дубаялъул руго гъоркь рехсарал шагьарал-вацал:

## ХІужаби

## Адабият
* Густерин П.В.: Города Арабского Востока. 2007г.
* 
* The Government and Politics of the Middle East and North Africa. D Long, B Reich. p. 157

## РегӀелал
* 
* Ближневосточный Манхэттен: как Дубай из пустыни превратился в мировой центр // РИА, 16 сен 2017
; Фоторепортажал
*
Хьиндахъ (ЛъаратӀа мухъ)

**Хьи́ндахъ** — Дагъистаналъул ЛъаратӀа мухъалда бугеб росу. ЛъаратӀа мухъалъул Хьиндахъ росдал боялъул административияб марказ.

## География
Росу буго мухъалъул марказ ЛъаратӀаса 22 км-ялъ шималалдехун, Чарахъ лъарал расалъиялъул квегӀал лабаллъуда.

## Демография

 

Ккола моноэтникияб авар росулъун.

## МугъчӀваял
356 сон н. э. цебе

## Лъугьа-бахъинал
* Консулал Марк Фабий Амбуст (2-леб нухалъ) (патриций) ва Марк Попилий Ленат (2-леб нухалъ) (плебей). Диктатор (№ 27) Гай Марций Рутил, чуязул рехъедалъул кIудияв Гай Плавтий (плебей).
* 356/355 — Афиназул архонт-эпоним Эльпинес.

## Гьаруна
* 20 Июл — Александр Македонияв, Македониялъул хан, рагъул цевехъан, жив хун хадуб биххараб гӀаламалъул пачалъихъ гӀуцӀарав чи.

## Хвана

## Гь. балагье

## ХІужаби
Гъадари

**Гъада́ри** буго бакълъулазул бодул росу, жиб Дагъистаналъул Бакълъул мухъалде кколеб.

Эб уна росдал поселениялъул статус бугеб *Гъадари росу* абураб муниципалаб гӀуцӀалида гъорлӀе цохӀо бугеб росу гӀадин.

## История
Росдае кьучӀ лъурав чилъун рикӀкӀуна Аваралъул нуцалзабазул чи. 

1974 соналъ гъадарисезул гӀемерисел рахъана Гелбахъ мухъалде, гьениб лӀугьана росу ЦӀияб Гъадари.

## География
Росу буго Гъадари-лъарал бетӀералдегӀан кколеб бакӀалда, ралъдал гьурматӀаса 987 метралъ борхалъуда, мухъалъул центер МелъелтӀаса 11 км-лъ жанубияб бакъбаккудехун. 

Бищун гӀагардегӀан ругел росаби ккола бакътӀерхьудехун Аргъвани, жанубияб бакътӀерхьудехун Садуб, хьунал рахъалда Данухъ. 

## Демография

Ккола моноэтникияб авар росу.

## Административияб гӀуцӀи

Гъадари росдаца гӀуцӀула росдалаб поселениялъул статус бугеб *«Гъадари росу»* абураб муниципалитат. 

Элъул территориялъул гӀатӀилъи буго 13.57 км2. ГӀатӀилъул рахъалъ эб буго 13-б бакӀалда (мухъалъул тӀолаб гӀатӀилъудаса 2.01&nbsp;%).

## ЦӀар рагӀарал чагӀи
* ГьаркӀасуниса Асилдар, шайх, теологист.

## МугъчӀваял
Гъоркьа Инхо

**Гъоркьа И́нхо** буго бакълъулазул бодул росу, жиб Дагъистаналъул Бакълъул мухъалде кколеб.

Эб уна росдал поселениялъул статус бугеб *Гъоркьа Инхо росу* абураб муниципалаб гӀуцӀи́ялде гъорлӀе цохӀо бугеб росу гӀадин.

## География
Росу буго ГӀанди-гӀорул жанилъуда, ралъдал гьурматӀаса 560 метралъ борхалъуда, мухъалъул центер МелъелтӀаса жанубияб рахъалдехун 10 км-лъ.

Бищун гӀагардегӀан ругел росаби ккола шималияб рахъалда ТӀаса Инхоги ЧӀикьги, бакътӀерхьуда КилалӀ.

## Демография

Ккола моноэтникияб авар росу. 

## Муниципалаб гӀуцӀи

Гъоркьа Инхо росдаца гӀуцӀула Бакълъул муниципалаб мухъалда гъорлӀ росдал поселениялъул статус бугеб *«Гъоркьа Инхо росу»* абураб муниципалитет, цохӀо гьеб росу жанибе бачараб. 

Элъул территориялъул гӀатӀилъи буго 33.64 км². ГӀатӀилъул рахъалъ эб буго 7-б бакӀалда (мухъалъул кинабниги гӀатӀилъул 4.98&nbsp;%).

## Археология
Гъоркьа Инхо росдал ракьазда буго чанго некӀсияб росдал хутӀел: Кверсахъ (10 км-лъ), Гьиликь, ГӀемелтӀа, гьединго Майдан абулеб бакӀалда бугеб гьоркьохъел гӀасрабазул росу. ГӀемелтӀа ккола VIII—XIII гӀасрабазул росу, жиб Магьардала абулеб бакӀалда, ГӀанди-гӀорул кваранаб рахъалда букӀараб. 

## МугъчӀваял
ЛъаратӀа

**ЛъаратӀа** — Россиялда ругел росабазул цӀар:
*ЛъаратӀа — Дагъистаналъул Бакълъул мухъалъул росу.
*ЛъаратӀа — Дагъистаналъул ЛъаратӀа мухъалъул росу.
ЧӀиркъатӀа

**ЧӀиркъа́тӀа** буго бакълъулазул бодул росу, жиб Дагъистаналъул Бакълъул мухъалде кколеб.

Эб уна росдал поселениялъул статус бугеб *ЧӀиркъатӀа росу* абураб муниципалаб гӀуцӀи́ялде гъорлӀе цохӀо бугеб росу гӀадин.

## История

ЧӀиркатӀа букӀана Кавказалъул имаматалъул ункъабилеб тахшагьар. ГӀурусгун кавказияб рагъул мехалда, гьенир гьарулаан тӀункӀил хер, гуллби, хунжрул, хвалчаби, гӀарадалъул гуллби. 1839 сонил 4 юналда росу бахъана генерал Граббеца. 

## География
Росу буго ГӀанди-гӀорул жанилъуда, ралъдал гьурматӀаса 400 метралъ борхалъуда, мухъалъул центер МелъелтӀаса бакъбаккудехун. Географияб рахъалъ росу ккола Хьиндаллъуде.

Бищун гӀагардегӀан ругел росаби ккола жанубияб бакъбаккудехун ГӀашилтӀаги бакътӀерхьуда Лъанлъариги. Росдада аскӀоб буго 1809 соналдаса нахъе чӀабатӀ бахъулеб букӀараб бакӀ.

## Демография

Ккола моноэтникияб авар росу. 

## Административияб гӀуцӀи

ЧӀиркъатӀа росдаца гӀуцӀула росдалаб поселениялъул статус бугеб *«ЧӀиркъатӀа росу»* абураб муниципалаб гӀуцӀи́. 

Элъул территориялъул гӀатӀилъи буго 49.73 км². ГӀатӀилъул рахъалъ эб буго 6-б бакӀалда (мухъалъул кинабниги гӀатӀилъул 7.35&nbsp;%).

## Археология
ЧӀиркъатӀа росдал ракьазда буго чанго археологияб гӀарас. Росдадаса 10 км-лъ бакъдехун (шимал рахъ), ХаритӀани абулеб бакӀалда руго неолиталъул мехалъ гьарурал кьуртӀа-суртал. Гьединго руго цересел чӀелбакӀал, жал гьоркьохъел гӀасрабазде кколел. ЧӀиркъатӀаса 0.4 км-лъ бакъдехун буго КӀудияб-росу абураб гьоркьохъел гӀасрабазул чӀел букӀараб бакӀ.  Шимал рахъалда, Чал-Мада абулеб бакӀалда буго Атал-росу, гьенибго хабзалги, ганчӀил табтал ругеб, 7–8 км-лъ жануб рахъалда — хетарул хутӀалабигун Щулалъул-ГохӀ. ГӀанди-гӀорул квегӀаб рагӀалда, БергъучӀи абулеб бакӀалдаги, 8 км-лъ бакъдехун, *Капула* абулеб месдаги руго росаби рукӀарал бакӀал. Гьенирги, СаламагӀарда бугеб нохъолдаги батана керамика гьоркьохъел гӀасрабазул керамика. Бергъули абулеб бакӀалда, росдадаса 10 км-лъ бакъбаккудехун мугӀрул щобда руго ракьулӀ хобал, гьенир ратана хучдузу маххул тӀочӀваби, батӀи-батӀияб махх-чӀум, щагӀил цӀарагӀ, эзул къо-моцӀ чӀезабула гьоркьохъел гӀасрабаздалъун.

## МугъчӀваял
Данухъ

**Да́нухъ** буго бакълъулазул бодул росу, жиб Дагъистаналъул Бакълъул мухъалде кколеб.

Эб уна росдал поселениялъул статус бугеб *Данухъ росу* абураб муниципалаб гӀуцӀи́ялде гъорлӀе цохӀо бугеб росу гӀадин.

## История
1877 соналъ Дагъистаналда лӀугьараб дандерахъиналда гӀахьаллъун, Данухъ росу гӀурусаз бахъана гьебго сонил 21 маялда; данхъа́л Россиялде къотӀана. 1883 соналъ эл нахърусана жидерго ракьалде. 

## География
Росу буго ХъанчимегӀералъул аххада, ралъдал гьурматӀаса 1694 метралъ борхалъуда, мухъалъул центер МелъелтӀаса 11.5 километралъ шималияб бакъбаккудехун, НахъбакӀ мухъалъул гӀорхъода.

Бищун гӀагардегӀан ругел росаби ккола шималияб бакъбаккудехун ГӀаркьухъ, бакъдасеб рахъалда Гъадари, жанубияб бакътӀерхьудехун Аргъвани. 

## Демография

Ккола моноэтникияб авар росу.

## Административияб гӀуцӀи

Данухъ росдаца гӀуцӀула росдалаб поселениялъул статус бугеб *«Данухъ росу»* абураб муниципалаб гӀуцӀи́. 

Элъул территориялъул гӀатӀилъи буго 16.44 км².

## ЦӀар рагӀарал чагӀи
*Данухъа ГьитӀин, Шамил имамасул наиб.

## МугъчӀваял
КилалӀ

**Ки́лалӀ** буго бакълъулазул бодул росу, жиб Дагъистаналъул Бакълъул мухъалде кколеб.

Эб уна росдал поселениялъул статус бугеб *КилалӀ росу* абураб муниципалаб гӀуцӀи́ялде гъорлӀе цохӀо бугеб росу гӀадин.

## История
КилалӀ букӀана Шамил имамасул тӀарамагъадисеб резиденция, эв Гъуниве иналда цебе. 

1970 соналъ ракь багъарун, росу биххун букӀана, гьенир рукӀаразул цӀикӀкӀараб бутӀа бахъана гьанжесеб ЦӀияб Лак мухъалъул КилалӀ росулӀе.

## География
Росу буго ГӀанди-гӀорул жанилъуда, ралъдал гьурматӀаса 915 метралъ борхалъуда, мухъалъул центер МелъелтӀаса 11 километралъ жанубияб бакъбаккудехун.

Бищун гӀагардегӀан ругел росаби ккола бакъбаккудехун Гъоркьа Инхоги ТӀаса Инхоги. 

## Демография

Ккола моноэтникияб авар росу. 

## Административияб гӀуцӀи

КилалӀ росдаца гӀуцӀула росдалаб поселениялъул статус бугеб *«КилалӀ росу»* абураб муниципалаб гӀуцӀи́. 

Элъул территориялъул гӀатӀилъи буго 23.47 км². ГӀатӀилъул рахъалъ эб буго 9-б бакӀалда (мухъалъул кинабниги гӀатӀилъул 3.47&nbsp;%).

## МугъчӀваял
Аргъвани

**Аргъва́ни** буго бакълъулазул бол росу, жиб Дагъистаналъул Бакълъул мухъалде кколеб. Эб ккола Аргъвани росдал советалъул административияб центер.

## История
1839 сонил 1 юналъ Аргъвани лӀугьана рагъ, росу гьужум гьабун, чӀунтизабун букӀана генерал Граббеца.

## География
Росу буго ралъдал гьурматӀаса 1530 метралъ борхалъуда, мухъалъул центер МелъелтӀаса 6 км-лъ шималияб бакъбаккудехун.

Бищун гӀагардегӀан ругел росаби ккола шималияб бакъбаккудехун Данухъ, бакъбаккудехун Гъадари, жанубияб рахалда Садуб, бакътӀерхьуда МелъелтӀаги ЛъаратӀаги.

## Демография

Ккола моноэтникияб авар росу.

## МугъчӀваял
1415 сон

## Лъугьа-бахъинал
* 6 июл — Ян Гус Констанцаялда цIа гъун вухIана.

## Гьаруна

## Хвана
* 6 июл — Ян Гус, чех дагӀватчи, философ, Реформациялъул идеолог.
Россиялъул къватӀисел амрабазул министрал

1549 соналдаса бахъараб жакъа-къоялда щвезегIан рукIарал Россиялъул къватӀисел амрабазул министразул сияхӀ.

**Жаниблъи:**1 Посольский приказ2 КъватӀисел амрабазул коллегия3 Россиялъул империялъул КъватӀисел амрабазул министерство4 Народный комиссариат по иностранным делам РСФСР5 Народный комиссариат по иностранным делам СССР6 СССРалъул КъватӀисел амрабазул министерство7 СССРалъул КъватӀисел гьоркьолъабазул министерство8 Россиялъул къватӀисел амрабазул министерство9 Гь. балагье10 РегӀелал

Бищун цІцІикІкІун хъулухъалда хутІана: Карл Нессельроде - 39 сон, Андрей Громыко - 28 сон, Александр Горчаков - 26 сон, Сергей Лавров - 18 сон, Никита Панин - 17,5 сон.

## Гь. балагье
* Россиялъул КъватӀисел амрабазул министерство

## ХІужаби

## РегІелал
* КЪАМалъул бутІрул
* Правители России и Советского Союза
Минерал (магӀнаби)

**Минерал** бищун гӀемерисеб ккола:
*Минерал, элемент яги химикияб итӀнел, жиб гӀемерисеб кристаллъун кколеб ва геологиял процессазул хӀасилаздалъун лӀугьунеб
*Минералияб лъим, тӀадегӀан рехсараб къагӀидаялъул минерарал гъорлӀ бугеб лъим
*Диетикияб минерал, чӀагоял организмабазе къваригӀунел элементал
*Минералиял ресурсал, геологиял рижунбакӀал (кристаллиял, кристаллал-гурел, къакӀара, лъамаял ва газхӀалал), жаниса минералал потенциалго рахъизе бегьулел
1 сон

## Лъугьа-бахъинал

### БакІ бихьун

### [[Румалъул империя]]
* Император: Октавиан Август.
* Консулал: Гай Юлий Цезарь Випсаниан ва Луций Эмилий Лепид Павел.
* Консул-суффект: Марк Геренний Пицен.
* Тиберий, под командованием Октавиана Августа, подавляет восстания германских племён: бруктеров, каннинефатов, хаттуариев и хассуаров (1—5 гг.).
* Гай Юлий Цезарь Випсаниан назначен командующим армией в Армении, совместно с Марком Гереннием Пиценом, который являлся правителем данной территории.
* Румаз бала акведук Аква Альсиетина.
* Хайфалда бана тӀоцебесеб искусственияб пристань рагьараб ралъадалда.
* херусказул цевехъан Арминий (18 сон н. э. цебе — 19 сон н. э.) служит в римской армии, получает гражданство.

### [[Китай]]
* Китаялъул император Пин-ди.
* Китаялъулаб Хань династиялъул Юань ши эра байбихьи.

### Тематикаялда рекъон

#### Искусство ва гІелму
* 1 январ — христианияб летоисчислениялъул тІоцебесеб къо, нилъер эраялъул ва I гІасруялъул байбихьи.

## ГІага-шагарал датаби
* Овидияс жиндир «Метаморфозал» хъвана.
* Ливий написал и увековечил историю Рима в «Ab Urbe Condita».
* Завершение истребления львов в Западной Европе.
* Рималда дарай бакки.


Изображение:World in 1 CE.png|Дуниял 1 соналъ
Изображение:Germanic tribes (750BC-1AD).png|Герман къавмал 1&nbsp;соналда (оранжевияб)
Изображение:East-Hem 001ad.jpg|Бакъбаккул бащадгор 1 соналда


## Гьаруна
* Юний Анней Галлион — Римский проконсул (хв. 65 соналъ).
* Квинтилий Вар — Публия Квинтилия Варал ва Клавдия Пульхрал вас (хв. 27 соналъ).
* Аполлоний Тианский — неопифагорей школаялъул философ (хв. 98 соналъ).
* Секст Афраний Бурр — рималъул аскаразул кӀудияв ва пачалихъияв цевехъан.
* Вологез I — Парфиялъул хан.
* Корнелия Лентула — Косса Корнелия Лентулал яс (консула в 1 году до н. э.).
* Стефан Первомученик — первый христианский мученик, происходивший из диаспоры евреев.
* Никанор (апостол от 70) — апостол от семидесяти, один из семи диаконов, выбранных апостолами.

## Хвана
* Аршак II — Ибериялъул хан (20 сон н. э. цебе — 1 сон н. э.).
* Гай Антистий Вет (консул 6 соналъул н. э. цебе).
* Тигран IV — КІудияб Армениялъул хан.

## Гь. балагье

## ХІужаби
Уржелалъул епископазул сияхӀ

**Урже́лалъул Епи́скоп** (, ) — Римгун-католикияб гьатӀаналъул Уржелалъул епархия.

## ХІужаби

## Адабият
* 
* 

## РегІелал
* 
* 
*
Садуб

**Садуб**, гьединго **ЦӀияб Аргъвани**, буго бакълъулазул бол росу, жиб Дагъистаналъул Бакълъул мухъалде кколеб. Эб уна Аргъвани росдал советалда гъорлӀе.

## История
Росу лӀугьана 1971 соналъ эргъвендерил цо бутӀа 1970 сонил ракьбагъаруда хадуса Саду-майдан абулеб бакӀалде рахъингун.

## География
Росу буго мухъалъул центер МелъелтӀаса 8 км-лъ бакъбаккудехун. Ралъдал гьурматӀаса борхалъи буго 1015 метра.

Бищун гӀагардегӀан ругел росаби ккола шималияб бакъбаккул рахъалда Гъадари, жанубияб бакъбаккуда Лъанлъари, шималияб бакътӀерхьуда Аргъвани.

## Демография

Ккола моноэтникияб авар росу.

## МугъчӀваял
2 сон

## Лъугьа-бахъинал
### [[Румалъул империя]]
* Император: Октавиан Август.
* Консулал: Публий Виниций ва Публий Альфен Вар.
* Консулы-суффекты: Публий Корнелий Лентул Сципион и Тит Квинкций Криспин Валериан.
* Возвращение Тиберия с Родоса в Рим.
* Мирный договор между Римом и Парфией, заключённый Гаем Юлием Цезарем Випсанианом с  парфянским царём Фраатом V (Фраатаком).
* Гай Юлий Цезарь Випсаниан отдаёт армянский престол мидянину Ариобарзану, который вскоре погибает.
* Развод Тиберия и Юлии Старшей.
* Ссылка Юлии Старшей.
* Брак Публия Квинтилия Вара с Клавдией Пульхрой.

### [[Китай]]

* ТӀоцебесеб нухалъ халкъалъул хъвай-хъвагӀи гьабуна (хӀасилал: 12 233 062 хозяйство ва 59 594 978 рухӀ).
*Джунгариялдаса цӀияб шималияб нух рагьана.

## Гьаруна
*

## Хвана

* Випсания Марцелла (ок. 2 года) — Публий Квинтилий Варил кӀиабилей чӀужу, Агриппал яс.
* Луций Цезарь — Августил вачарав вас (17 н. э. цебе)
* Марк Лоллий (консул 21 года до н. э.)
* Публий Корнелий Лентул Сципион (консул-суффект 2 соналлда)

## Гь. балагье

## ХІужаби