open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Къум (остан)

**Къум** ( — *Qom*; ) — Ираналъул 31 провинциялдаса (останалдаса) цояб. Административнияб марказ — Къум шагьар. Провинция гӀуцӀана 1995 соналъ Тегьран останалъул бутӀаялдаса. Ракь — 11 526 км². 2006 cоналъ халкъалъул къадар бахулеб букӀана 1 046 737 чиясда, гьездаса шагьаразда гӀумру гьабулел — 91,2 %. Аслиял миллатал — парсал, азарбижанал ва лурал.

## География
Климат буго бакъвараб, пустынияб. ЦӀадал дагьал гурони раларо. Останалда буго кӀиго цӀамул хӀор — Дерьяйе-Немек ва Намак.

## Тарих
Къум жеги ислам бачӀилалдего букӀана кӀудияб шагьар. Гьанир ратарал археологиял рателал руго нелъер эраялда цебе 5-абилеб азарсоналъул.

КӀиабилев халип ГӀумарица бахъана Къумалъул марказ. 644—645 сс. Къум жиндирго контролалде босана Абу Муса АшгӀарица, гьеб заманаялъ гьенир гӀемер дагӀбаби лъугӀулел рукӀана гӀарабаздаги бакӀалъул гӀадамаздаги гьоркьоб.

Гьединго Къумалда халипасдаса рахчун рукӀана гӀалавидал. Ал-Мамуница 825 соналъ шагьар сверухъ ккуна, ва шагьар бихизабуна гӀемер чиги чӀван.

831 соналъ Къумалъул гӀадамал халипасда данде рахъана, амма гьеб багъа-бачари халипасул аскараз хехгого тӀагӀинабуна. ГӀицӀго Буидазул заманаялъ гурони Къум гӀалавидазул хӀукмуялда гъоркь ккечӀо, гьеб заман рикӀкӀула Къум цебетӀураб заман.

## Административияб бикьи
Къумалъул провинциялда (остан) жаниб цо гурони шагьрестан унаро, гьебги бикьула 5 мухъалда (бахш).

## Къум жакъа
Ираналда Исламияб революция бергьун хадуб Къум лъугӀана дунялалъулго шигӀизмалъул марказлъун.

## ХІужаби

## РегӀелал
* Noor Fiqh Library, Qom 
* The Islamic Propagation Office of The Islamic Seminary in Qom
* Society of Islamic Teachers of Qom’s Hawzah (in Persian)
* Dar-ul Hadith Institute
* Hawzah Yellow Pages
* Qom’s main Seminary website (called *The Hawzah*)
* Qom’s Cultural Heritage Organization
* Tuba Graphics, a religiously affiliated organization based in Qom 
* Qom Province Dwelling Foundation of Islamic Revolution
* Governor of Qom website
* Qom Province Transportation and Terminals Organization
* Telecommunications Company of Qom
* Qom Management and Planning Organization
* Qom News Website 
* Qom University of Medical Science
Къум

## Топонимал
* Къум — Ираналъул остан (провинция).
* Къум (, ) — Ираналда шагьар, Къум останалъул административияб марказ.
* Къум — Ираналда бугеб гІор.
* Къум — Азарбижаналъул КахIиб районалъул росу.
* Къум — Таджикистаналъул Айни мухъалда бугеб росу.
* Къум — Таджикистаналда бугеб гІор.
Гьандихъ

**Гьандихъ** — Дагъистаналъул Шамилил мухъалъул росу. ГӀуцӀула гьеб цӀар бугеб муниципалияб гӀуцӀи.

## География
Росу буго мухъалъул шималалда, ЗоногохӀ балалъул аххакь, ралъдал гьумералдаса 1772 м борхалъуда, мухъалъул марказ ХӀебдаса 8 км-ялъ шималиябгин бакъбаккудехун.

## Халкъ

## История
Росуялъул тӀоцебесеб реххсей буго 1431 соналъ. Биценазда рекъон, росуялъе кьучӀ лъун буго Хунзахъа вачӀарав чияс.
## Инфраструктура
РосулӀ буго гьоркьохъеб школа. 1986 соналъ рагьана «Дагэлектроавтомат» факториялъул филиал.

## Росдал магӀишат

## МугъчӀваял
ГьентӀа

**ГьентӀа́** — Дагъистаналъул Шамилил мухъалъул росу, гьебго цӀар бугеб муниципалияб гӀуцӀиялде гъорлӀе кколеб.

## География
Буго ЧӀохъда мегӀералъул аххакь, мухъалъул марказ ХӀебдаса 8 км-ялъ жанубалдехун.

## Халкъ

## РегӀелал

## МугъчӀваял
Къазвин (остан)

**Къазви́н** ( — *Qazvin*; ) — Ираналъул 31 провинциялдаса (останазул) цояб. Пачалихъалъул шималгун-бакътӀерхьул рахъалда буго. Административияб марказ — Къазвин шагьар. Провинция гӀуцӀана 1996 соналъ Зенджан останалдасаги батӀа тӀун. Ракь — 15 549 км², халкъалъул къадар — 1 143 200 чи (2006), гӀемерисел (52.50 %) руго азарбижанал, гьединго руго парсал (40.90 %) ва татал.

## Административияб бикьи
;Шагьрестанал:
# Абийек 
# Буин
# Къазвин
# Такестан
# Эльбурз

;Шагьарал

## ХІужаби
Къазвин (магӀнаби)

**Къазвин**:

* Къазвин — Ираналда бугеб шагьар.
* Къазвин — Ираналъул цо провинция (остан).
* Къазвин — цого цІар бугеб Ираналъул провинциялъул шагьрестан.
ГъогъолӀ

**Гъогъо́лӀ**, **Гъогъолъ** — Дагъистаналъул Шамилил мухъалда бугеб росу.

Уна росдал поселениялъул статус бугеб *ГъогъолӀ  росу* абураб муниципалияб гӀуцӀиялде гъорлӀе цо бугеб росу хӀисабалда.

## География
Росу буго ГъогъолӀлъарал кваранаб рагӀалда, мухъалъул марказ ХӀебдаса 17 км-ялъ бакъбаккудехун.

## Демография

Ккола моноэтникияб авар росулъун.

## МугъчӀваял

## РегӀелал
Марказияб остан

**Марказияб оста́н** ( — *Остане-Маркязи* — «Марказияб провинция») — Ираналъул 31 провинциялдаса (останазул) цояб. Провинция буго пачалихъалъул бакътӀерхьуда. Административияб марказ — Эрак шагьар. Цогидал чӀахӀиял шагьарал — Саве, Мехеллат, Хумейн, Делижан, Тафреш, Аштиан, Шазенд. Ракь — 29 130 км², халкъ — 1 351 257 чи (2006). Аслияб къагӀидаялъ парсал ва къажарал.

## География
Марказияб остана мугӀрузул ландшафт сабаблъун рукӀула ракъварал ва квачарал хаселал.

## Административияб бикьи
Остан 1980 соналъ Мазандаран провинциялдаса батӀа тӀун гӀуцӀана. Цинги 1986 соналъ гьелдаса батӀалъана Тегьран остан. Останалда жаниб уна 10 шагьрестан:
# Эрак
# Аштиан
# Делижан
# Комиджан
# Хумейн
# МахӀаллат
# Саве
# Шазенд
# Тафреш
# Зарандийе

## Лъай кьей
Останалда буго 9 чӀахӀияб университет.

## ХІужаби
Бакъбаккул Азарбижан

**Ба́къбаккул Азарбижа́н** ( Âzarbâyjân-e Šarqi, ) — Ираналъул 31 провинциялдаса (останазул) цояб. Пачалихъалъул шималгун-бакътӀерхьул рахъалда буго, ва Армениягунги Азарбижангунги гӀуръи буго, гьединго мадугьалал останал ккола Ардабил, БакътӀерхьул Азарбижан ва Зенджан. 

ГӀуцӀана 1950 соналъ Азарбижан останги кӀийитӀа бикьун. Население — 3 603 456 человек (2006 г.). Административияб марказ — Табриз шагьар.

## География
 
Останалъул ракьалъул гӀеблъи буго 45 650 км². Бакъбакул Азарбижан бикьула 19 шагьрестаналда:

# Ажабшир
# Азершагьр
# Ахар
# Бонаб
# Боутанабад
# Верзекан
# Джульфа
# Калейбар
# Меренд
# Мелекан
# Мераге
# Меяне
# Оску
# Сераб
# Табриз
# Харис
# Гьаштруд
# Чароймак
# Шабестар

## Тарих

## Халкъ
Аслияб халкъ ккола — азарбижанал (шахсевенал, афшарал ва къарадагъал рикӀкӀун), ва гьезул тӀолабго халкъалдаса къадар бахула 97%. Руго гьединго гӀисинал къокъаби: парсал, курдал, талышал, тати деалекталда кӀалъалел гӀадамал, армянал ва ассириял.

## ХІужаби

## РегӀелал
* Официальный сайт правительства Восточного Азербайджана
ВикирагӀело

**ВикирагӀело** () — эркенго цӀезабулеб гӀемерфункциялъулаб рагӀело ва тезаурус вики-моторалъул аслуялда бугеб. «Викимедиа» фондалъул проектаздаса цояб.

ТӀоцебе баккана ингилис мацӀалда 12 декабралъ 2002 соналъ.

## ХІужаби

## Адабият

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## РегӀелал

* Wiktionary
*
Музикалиял алатал

**Музика́лиял ала́тал** — эстетикияб къагӀидаялъ рагӀунеб музыкалияб гьаракь бахъулел алатал.

## Классификация
* Баян — аргъан
* Барабан — къади
* Пандур — тӀамур
* Бубен — жергьен
* Чагана — чагьана
* Зурна — зурма
* Баянист — аргъанчи
* Барабанщик — къодохъан
* Зурнач — зурмихъан
* Танец — кьурди
* Танцор, танцовщица — кьурдухъан
* Песня — кечӀ
* Веселье, танцы — сухӀмат
* Ритм — наку
* Мелодия — бакъан

## Адабият

* 
* 
* 
* *Муратов С. В.* Рациональная классификация музыкальных инструментов // 2013.03.31 (samlib.ru)
* 
*
Гилан (магӀнаби)

**Гилан**:

* Гилан — Ираналъул остан.
* Гилан — Гнилана абураб Сербиялда бугеб шагьаралъул цебесеб цІар.
* «Гилан» — Элистаялдаса «Уралан-д» абураб футболалъул клубалъул 1992 соналъ букІараб цІар.
* Гилан, Перо — Югославиялъул халкъияв багьадур.
----
* «Гилан» — азарбижан футболалъул клуб «Габала»-ялъул цебесеб цІар.
*  — Рашт шагьаралдаса (Гилан остан) иранияб футболалъул клуб.
1404 сон

## Лъугьа-бахъинал
* Гуржиялъул хан Георгийица VII жиндаго тӀад Тимурлангил хӀукму тасдикъ гьабула.

## Гьаруна
*Гь. балагье: [[:Категория:1404 соналъ гьарурал]]*
## Хвана
*Гь. балагье: [[:Категория:1404 соналъ хварал]]*

## Гь. балагье
С (кириллица)

**С**, **с** — кириллицаялда гӀуцӀарал алипбаязул хӀарп. БачӀин буго сигма хӀарпалдаса.

## Тарих
Кириллияб С хӀарп лӀугьараб буго грек «sigma lunata» (**Ϲ**, **ϲ**) хӀарпалдаса.

## Форма

## ХӀалтӀизаби
ГӀемерисел мацӀазда, жидеца кириллица хӀалтӀизабулел, — авар, булгар, украин, белорусс, гIурус, русин, серб, македон ва черногор мацӀал гӀадал, — кириллияб С хӀарпалъ бихьизабула гьаракь . Ингуш ва чачан мацӀазда бихьизабула гъоркьияб борхиялъул нахъисеб кьералъул лабиаллъичӀеб  ва гьоркьохъеб борхиялъул гьоркьохъеб кьералул . Тувин мацӀалда гьеб хӀарп хъван букӀине бегьула диграф гӀадинги. 

### Авар мацӀалда

### ГӀурус мацӀалда

## Хурхарал хӀарпал ва цогидал релълъарал ишараби
*Σ σ/ς : Грек сигма
*S s : Латин S
*Ѕ ѕ : Кириллияб Ѕ
*C c : Латин C

## Кодал

## Ралагье гьединго
*Юникодалда кириллиял ишараби

## Баянкьелал

## Адабият
* 
* 

## КъватӀисел регӀелал
* С хӀарпалъул хӀакъалъулӀ
Гилан

талышпарс
}}
**Гилан** ( *Gilân*), (), некӀо **[[Дайламитал|Дайлам]]** — Ираналъул 31 провинциялдаса (останазул) цояб. Ракь — 14 042 км², халкъ — 2 404 861 чи (2006).

Гилан буго Каспий ралъадалъул жунубгун-бакътӀерхьул рагӀалда, Мазандараналдаса бакътӀерхьуда, Ардабил останалдаса бакъбаккуда, Зенджан ва Къазвин останаздаса шималалда. Гьединго останалъул севералдаса уна Азарбижан Республикагун гӀурхъи.

## География
Рохьал — гӀага-шагар 1,5 млн га. Гьединго руго нарт, тӀурччи, маххул ва пахьул руда бахъулел бакӀал.

## Тарих

Цебе заманаялъ гьаб букӀана гелазул (гьанжесел гиланазул умумул) ва кадусиязул (гьанжесел талышазул умумул) территория.

Россиялъ бергьараб ГӀурусгун-парс рагъдаса хадуб, 12 сентябралъ 1723 соналъ Мазандаран Россиялда гъорлъ бачӀана. ГӀурус-турк рагъул заманаялъ (1735—1739 сс.) область Парсалда нахъбуссинабуна Турцияла данде альянс гӀуцӀизе гӀоло.

### Иранияб революция ва Гилан республика

1909 соналъ Гилан букӀана Иранияб революциялъул (1905—1911 сс.) кӀвар бугеб центрлъун.

## Халкъ
Аслиял миллатал: гилякал, талышал, руго гьединго курдал ва азарбижанал.

Административияб марказ — Рашт шагьар. Останалъул цогидал шагьарал: Лангаруд, Соумеэсера, Таларуд, Лагьиджан, Хаштпар, Астара, Резваншагьр, Рудсар, Рудбар, Эмлаш, Ашрафие, Саягьгул Шефат, Сувмее-Сара, Фуман, Месал. Останалъул аслияб порт — Анзали.

## Административияб бикьи
Провинциялда жаниб уна 13 шагьрестан:

 

## Экономика
ГӀадамазул аслияб пиша — рекьари буго. ЛъарагӀлъиялда — рис (60 % ракь), кенаф, каругъветӀ, цитрусал, мугӀрул ахалъуда — чай, тамахьо, зайтун.

## Лъай кьей
Останалда буго 7 тӀадегӀанаб лъай кьолеб гӀуцӀи (вуз).

## Балагьизе бакӀал
* Масуле — хасаб архитектура бугеб магӀарул росу.
* Рудхан хъала — Сасанидазул заманаялъ Рудхан росулъ бараб гьоркьосел гӀасрабазул хъала.
* Марлик — хабазул гохӀ.
* Анзали порт

## ХІужаби

## Адабият
* *Иванова М. Н.* Национально-освободительное движение в Иране в 1918—1922 гг. М., 1961.
* *Скляров Л.* Почему провалилась советская попытка «экспорта» революции в Гилан // Азия и Африка сегодня. 1997. № 12.

## РегІелал

* 
* Гилян в БСЭ (3-е издание)
* http://www.rkka.ru/oper/pers/pers.htm 
* https://web.archive.org/web/20070223045620/http://www.rusamny.com/365/t02(365).htm
Проект:Авария/ГӀуцӀиялъе

**Хъвазе кколел макъалабазул сияхӀ**

*Нужеца гьаб бутӀаялда Авариялда хурхараб макъала хъваялъе запрос тезе бегьула*.

## Макъалабазул сияхӀ
* НекӀсиял аварал
* Кавказалъул Албания
* Аваргун-гӀурус гьоркьолъаби
* Кавказалъул рагъ
* Авар округ
* ХІажи Нажмудинов
* Шамил ГӀалиев
* Машидат Гъаирбегова
* МухӀамад-къади Дибиров
* ГӀабасил МухӀамад
Ардабил (остан)

**Ардабил** ( — *Ardabil*, гьединго Ардебил; некӀсияб цӀан **Артавил**; ) — Ираналъул 31 провинциялдаса (останазул) цояб. Азарбижаналъул гІорхъода буго, гьединго мадугьалал останал ккола — Бакъбаккул Азарбижан, Зенджан ва Гилан. Административияб марказ — Ардабил шагьар. Остан гІуцІана 1993 соналъ Бакъбаккул Азарбижаналъул (гӀемерисеб бутӀа) ва Гилан останалъул шималияб рахъги батӀа тӀун. Ракь — 17 800 км². Халкъалъул къадар — 1 228 155 чи (2006). Халкъалъул гӀемерисел руго азарбижанал.

## Тарих

Остан гІуцІана XX гІасруялъ Иранияб Азарбижан остана бикьулеб мехалъ. ГІарабазул гьужумазул заманаялъ Ардабил букІана Ираналъул бищун кІудияб шагьар, ва гьединабго кІудияб шагьарлъун хутІана мангъулаз бахъизегІан.

## География
Останалда буго кІудияб Ноур абураб хІор ва Сарейналда аскоб хинал иццалги.

## Административияб бикьи
Остан бикьула 12 шагьрестаналда:
# 
# Ардабил
# 
# Биле-Сёвер
# Герми
# Каусар
# Мешгиншагьр
# Намин
# Нир
# Парсабад
# Сарейн 
# Хельхал

## Маданият
Ардабил остан цІар рагІараб буго гьаниб бугеб Сафавидазул заманаялъул Сейфу ад-Дин устарасул зияраталъе гІоло.

## ХІужаби

## РегІелал
* Выступление азербайджанцев Ардебиля
* Azerb Link Of Ardebil 
* Encyclopedia of Orient About Ardebil
* 
*  entries in the
Зинжан (магӀнаби)

**Зинжан**:

* Зинжан — Ираналда бугеб шагьар.
* Зинжан — Ираналъул цо провинция (остан).
* Зинжан — цого цІар бугеб Ираналъул провинциялъул шагьрестан.
* Зинжан — Сенджан шагьаралъул альтернативияб цІар
Иран (магӀнаби)

**Иран** — гIемерал магIнаби ругеб цIар:

* **[[Иран|Ира́н]]** — Азиялда бугеб пачалихъ.
* Иран — Северияб Осетиялда Киров мухъалда бугеб росу. Иран росдал боялъул административияб центр.
* Иран — Россиялда, Бурятиялъул Еравнин мухъалда бугеб гIор. Байсыхан гIорул квегIисаб приток (→ Бутуй → Витим → Лена).
* Иран — Россиялда, Магадан областалда бугеб гIор. Тапалъул приток. 
*Иран — Малайзиялда ва Индонезиялда, Калимантан чIинкIилъиялда бугеб мугIрул массив.
Лъануб

**Лъану́б** — Дагъистаналъул Шамилил мухъалъул росу, гьебго цӀар бугеб муниципалияб гӀуцӀиялде гъорлӀе унеб.

## География
Росу буго Лъанублъарал рагӀаӀлда, мухъалъул марказ ХӀебдаса 9 км-ялъ бакъбаккудехун.

## Халкъ

## РегӀелал
МГӀ «Лъануб росу»

## МугъчӀваял
МачӀада

**МачӀада́** — Дагъистаналъул Шамилил мухъалъул росу, гьебго цӀар бугеб муниципалияб гӀуцӀиялде гъорлӀе унеб.

## География
Буго мухъалъул марказ ХӀебдаса 7 км-ялъ жанубалдехун.

## Халкъ

## Социалияб инфраструктура
РосулӀ буго гьоркьохъеб школа,  РМКъ, библиотека, БагӀархъалаялъул электромеханикияб факториялъул филиал.

## КӀвар-бакӀал
Комполазул ШайхмухӀамадил мовзолей — регионалияб кӀвар бугеб маданияб ирсалъул объект.

## РегӀелал

## МугъчӀваял
Ракьуб-ГӀахьвахъ

**Ракьуб-ГӀахьвахъ**, цебе **ГӀахьвахъ**, буго Дагъистаналъул Шамилил мухъалъул росу.

Эб уна росдал поселениялъул статус бугеб *Ракьуб-ГӀахьвахъ росу* муниципалаб гӀуцӀиялда гъорлӀе цохӀо бугеб росу гӀадин.

## История
1930-л соназде щвезегӀан росдал цӀар букӀана ГӀахьвахъ–илан. 1944 соналъ росдал киналниги чагӀи рахъинаруна ГӀандал мухъалъул Дагъбаш (Зандакъ) росулӀе. 1957 соналъ чачаназе реабилитация гьабун хаду, гӀемерисел гьел руссана Гелбахъ мухъалъул Нечаевкаялда, дагьалгоял нахъруссана гӀагараб росулӀе.

## География
Буго Ракьуб-гӀорул рагӀалда, мухъалъул центер ХӀебдаса 18 км-яъ жанубияб бакътӀерхьудехун.

## Демография

## МугъчӀваял
Зинжан (остан)

**Зинжа́н** ( *Zanjân*; ) — Ираналъул 31 провинциялдаса (останазул) цояб. Административияб марказ — Зинжан шагьар. Останалъул ракьалъул гӀеблъи — 21 773 км². Халкъалъул къадар — 1 015 734 чи (2006), гьезул гӀемерисел ккола падарал.

## Административияб бикьи
Останалда жаниб уна 7 шагьрестан:
# Абхар
# Иджруд
# Худабенде
# Хуррамдарре
# Зинжан
# Таром
# Махнешан

## Экономика
Зинжан остан машгьураб буго гьениб бижулеб гага гьечІеб багІли самаблъун. Жиндица кколеб географияб ва стратегияб бакІалъе гІоло остан буго пачалихъалъул индустриалиял марказдасан цояб. Остан буго Тегьраналдаса 330 км севергун-бакътІерхьуда.

## ХІужаби
ГӀасаб

**ГӀасаб** — Дагъистаналъул Шамилил мухъалъул росу, гьебго цӀар бугеб административияб гӀуцӀиялде гъорлӀе кколеб.

## География
Буго ГӀасаблъарал рагӀалда (АваргӀоралъул хӀавуз), мухъалъул марказ ХӀебдаса шималиябгин бакътӀерхьудехун 5 км-ялъ рикӀкӀад.

## Халкъ

## Тарих
ГӀасаб росдал шура гӀуцӀана ВЦИК-ялъул  декреталдалъун 1921 соналъул 20 январалда Гьандихъ сверухълъиялда гъорлӀ.

1928 соналъ росу бачана КъахӀиб мухъалде гъорлӀе. 

1960 соналдаса — Совет мухъалда гъорлӀ. 

1994 фебруаралдаса буго Шамилил мухъалъул росулъун.

## Социалияб инфраструктура
РосулӀ буго гьоркьохъеб школа, ФАП, ДК, библиотека, Исламияб институт.

## Росдал магӀишат
СПК «ГӀасаб» (цебе Калининил цӀаралда букӀараб колхоз).

## МугъчӀваял
Хучада

**Хучада** — Дагъистаналъул Шамилил мухъалъул росу, гьебго цӀар бугеб муниципалияб гӀуцӀиялде гъорлӀе унеб.

## География
Буго мухъалъул марказ ХӀебдаса 8 км-ялъ жанубгин бакътӀерхьудехун.

## Халкъ

## Тарих
1944 росдал гӀадамал гочинаруна ГӀандал мухъалъул Дагъбаш (Зандакъ) росулӀе. 1957 гӀемерисел нахъруссана букӀараб росулӀе.

## Машгьурал гӀадамал
* ХӀажиясулав ГьитӀинмухӀамадил Рашид (15 март, 1968) — алпинистчи, дунялалъул бищун борхатаб тӀогь  Гьевересталде  (Джомолунгма) вахарав.

## РегӀелал

## МугъчӀваял
24 апрель

**24 арил** — лъагӀалил 114-б къо (115-б халатаб соналъ) григореанияб гӀужалаталда рекъон. ЛъагӀалил ахир щвезе хӀутӀула 251 къо.

## МугъчӀваял

## КъватӀисел регӀелал

* BBC: On This Day
* 
* Historical Events on April 24
* Today in Canadian History
Курдистан (магӀнаби)

**Курдистан**:
* Этнографикиял регионал
** Курдистан — Аскосеб Машрикъалда бугеб курдал чӀараб этнографикияб область.
** Бакъбаккул Курдистан — условное название западных земель Ирана, преимущественно населённых курдами.
** Шималияб Курдистан — условное название восточных земель Турции, преимущественно населённых курдами.
* Пачалихъиял гӀуцӀалаби
** Жунубияб Курдистан — ГӀиракъалда жаниб унеб курд пачалихъияб гӀуцӀи.
** Западный Курдистан — Сириялда жаниб унеб курд пачалихъияб гӀуцӀи.
** Арарат Курдистан — самопровозглашённое курдское государство (1927—1930).
** Курдистан уезд — курдская автономия в СССР (1923—1929) со столицей в городе Лачин.
** Курдистан Королевство — непризнанное государство, существовавшее на территории современного Ирака (1922—1924).
* Административиял рикьалаби
** Курдистан (остан) — Ираналъул остан (провинция).
** Курдистан (эялет) — ГӀусманияб Империялъул провинция.
АхӀмад Чинар

**Ахlмад Чинар** (, гьав. Гёксуналда, 1966 с.), — Турциялъул сиясатчи. Ичичlалиса гочарав Гичил наслуялъул чи.

## Биография
АхIмад гьавуна 1966 соналда Кахраман-Мараш вилаяталъул Киреч абураб гьитIинаб магIарул росулъ. Гьесул умумул ккола 1884 соналда Дагъистаналъул Ичичlали росулъа ГIусмани империялде гочарал мугьажирзаби. 

Байбихьул лъай АхIмадие щвана жиндирго росулъ, гьоркьохъеб школа ва индустриалияб лицей лъугIизабуна Кахраман-Марашалда. 1983 соналда АхIмад лъугьана цIализе Истамбул университеталъул социалиял гIелмабазул факультеталде ва 1987 соналда лъугIизабуна гьеб юристасул дипломгун.

АхIмадида лъикI лъала рахьдал мацIги. Гьесие цIакъ бокьула жиндирго миллат, гьелъул тарих ва культура.

### Сиясатияб хъулухъ
1993-1994 соназда АхIмад вукIана Англиялда стажировкаялда. 1995 соналдаса нахъе гьев вуго пачалихъияб хъулухъалда. Гьедин, 2005-2007 соназда гьев вукIана Истамбулалъул администрациялъул туризмалъул ва культураялъул комитеталъул бетIерлъун, 2008-2010 соназда экономикаялъул министрасул заместителасул канцеляриялъул нухмалълъулевлъун, 2011 соналдаса нахъе, цIияб хъулухъалде тIамизегIан, Адана вилаяталъул Сейхан шагьаралъул бетIерлъун.

## Творчество
Пачалихъияв хIалтIухъан гуревги Турциялда АхIмад лъала гьунар бугев хъвадарухъан хIисабалдаги. Гьес хъвала прозаялъул асаралги сокIкIула шигIрабиги. Масала, гьесул «Дун каймакан вукIана, дица кинабго хъвачIо» абураб тIехь Турциялда лъугьана бестселлерлъун.

## Хъизан
АхIмадил чIужу Кулсум ккола магIарулай, гьезул буго кIиго лъимер: яс ГIайишатги вас Сурхайги.

## ХІужаби
БакътӀерхьул Азарбижан

**Ба́кътІерхьул Аза́рбижан** ( *Âzarbâyjân-e Qarbi*, ) — остан на западе Ирана. Одна из провинций Иранияб Азарбижаналъул провинциялдаса цояб. ГІуцІана 1950 соналъ Азарбижан остан бакътІерхьул ва бакъбаккулалда кІийидаги бикьун. Аслиял миллатал — падарал ва курдал.
Урмия хІоралъул гІеблъиги малъун останалъул ракьалъ ккола 37 437 км². 2006 соналда останалъул халкъалъул къадар бахана 2 873 459 чиясда. Административияб марказ — Урмия шагьар. Останалъул чІахІиял шагьараздасан гьединго ккола Хой, Мегьабад.

## Административияб бикьи
БакътІерхьул Азарбижан бикьун буго 14 шагьрестаналда:
# Бокан
# Мегьабад
# Маку
# Миандоаб
# Накаде
# Ошнавийе
# Пираншагьр
# Сельмас
# Сердешт
# Текаб
# Урмия
# Хой
# Чалдоран
# Шагьиндеж

## Интересал фактал
* Останалда гьайуна Сона Бабаи, АЦШялъул гражданство щвараздаса бищун херай гІадан.

## ХІужаби

## РегІелал
* 
* Official website of West Azarbaijan Governor’s Office
* 
* West Azarbaijan Provincial Management Organization
* 
* Mahabad municipality official website
* Recent photos from Azarbaijan
* 
* About Urmia
Джексон, Майкл

**Майкл Джозеф Джексон** (; 29 август 1958, Гэри — 25 июн 2009, Лос-Анджелес) — американав кочӀохъан ва актёр, XX гӀасруялъул поп-музыкаялъул бищунго машгьурав ва цеве арав исполнитель.

## ГIумру ва карьера

## Творчество

### Студиялъулал альбомал
* *[[Got to Be There]]* (1972)
* *[[Ben]]* (1972)
* *[[Music & Me]]* (1973)
* *[[Forever, Michael]]* (1975)
* *[[Off the Wall]]* (1979)
* *[[Thriller]]* (1982)
* *[[Bad (альбом)|Bad]]* (1987)
* *[[Dangerous]]* (1991)
* ** (1995)
* *[[Invincible]]* (2001)

### Хун хадув релизал
* *[[Michael (альбом)|Michael]]* (2010)
* *[[Xscape]] *(2014)

## Billboard Hot 100 чарталда лъикІал бакІал ккурал кучІдул

## Фильмография
### ТІубанметражиял фильмал

### Къокъметражалъулал фильмал

### Телевидениялда вакки

## ВидеохІаял

## Турал
* *[[Bad Tour]]* (1987—1989)
* *[[Dangerous World Tour]]* (1992—1993)
* *[[HIStory World Tour]]* (1996—1997)
* *[[This Is It (концертияб тур)|This Is It]]* (2009—2010) (НахъчIвана)

## ТІахьал
* 
* 

## Гь. балагье
* Список самых дорогих музыкальных видеоклипов
* Голливудская аллея славы — список лауреатов за вклад в индустрию звукозаписи
* *[[Mesoparapylocheles michaeljacksoni]]* — вымерший рак-отшельник, в 2012 году названный в честь певца

## ХІужаби

## Адабият
* 
* 
* *Geraldine Hughes.* Redemption: The Truth Behind the Michael Jackson Child Molestation Allegations. — Branch & Vine Pub Llc, 2004. — 184 с. — ISBN 0-615-30670-5.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## РегІелал

* 
* Официальный сайт 
*
Курдистан (остан)

**Курдиста́н** (,  — *Kordestân*, ) — Ираналъул 31 провинциялдаса (останазул) цояб (цогидаб гьелдаса кӀудияб курд регионгун — Жунубияб Курдистангун къосуге). 

ГӀемерисеб халкъ ккола курдал (97,8%), гьелги регионалда аслияб жедер кьибил гьениб бугеб халкъ буго. Останалъул ракь — 29 137 км².

Останалъул административияб марказ ккола Санандаж (Сенендедж) шагьар, жиб цебе курдазул Ардалан абураб пачалихъалъул (1169—1867 сс.) тахшагьарлъун букӀараб.

Цогидал чӀахӀиял шагьараздасан ккола — Секкез (135 аз.), Мериван (95 аз.), Бане (71 аз.), Корве (67 аз.), Камьяран (48 аз.), Биджар (47 аз.), Дивандарре (23 аз.), Дегьголан (21 аз.).

## Тарих

## Халкъ
Останалъул халкъалъул къадар бахула 1 440 156 чиясда (2006 с.). Этникияб рахъалъ халкъалъул цӀцӀикӀкӀарасел ккола курдал (97,8%) ва падарал (0,3%).

## Административияб бикьи

Остан бикьула 10 шагьрестаналда:

## Экономика
Аслиял экономикаялъул отраслял — росдалаб магӀишат (ролъ, пурчӀина, рис, пихъ, пампа, тамахьо, клубника), кванил, текстилияб, химикияб, хьвацӀил промышленностал, Мериван шагьаралда буго Хассаб экономикияб зона.

## Рихьизе бакӀал
Санандаж (Сенендедж) шагьаралда буго ХӀажар Хатун мажгит, КӀудияб мажгит (Дар-ал ИхӀсан), ГӀаббасиязул заманалъул кӀалгӀа, Сафавиязул заманалъул базар, Абидар мегӀер, хӀор ва ВахӀдат дамба.


Image:Dar al ehsan 2.jpg|КӀудияб мажгит (Дар-ал ИхӀсан)
Image:Darehsan 1.jpg| Дар-ал ИхӀсан мажгиталда узорал
Image:Karaftu.jpg| Карафту нохъо
Image:خانقاه نقشبندی در مسجد خانقاه سقز 1.jpg|Ханкъагь мажгит


## ХІужаби

## РегІелал
*Kordestan Province Cultural Heritage Organization
*''Pālangān under snow'' - some photographs
1852 сон

## Лъугьа-бахъинал
* ТIоцебе центиллион абураб тарих хIалтIизабуна.

## Гьаруна
* 25 июн — Антонио Гауди, испан архитектор (хв. 1926).

## Хвана
* 4 март (21 феврал) — Николай Васильевич Гоголь, гIурус хъвадарухъан (гь. 1809).
* 24 апрел (12 апрел) — Василий Андреевич Жуковский, гIурус шагIир, таржамчи, критик ва академик.

## ХІужаби
Хьонохъ

**Хьонохъ** — Россиялд ругел росабазул цӀар:
*Хьонохъ — Дагъистаналъул Шамилил мухъалъул росу;
*Хьонохъ — Дагъистаналъул ЦӀумада мухъалъул росу;
Ригьикь

**Ригьикь** ялъуни **Ракьуб** — Дагъистаналъул Шамилил мухъалъул росу, гьебго цӀар бугеб муниципалияб гӀуцӀиялде гъорлӀе унеб.

## География
Росу буго РакьубгӀоралъул рагӀалда, мухъалъул марказ ХӀебдаса 9 км-ялъ жанубиябгин бакътӀерхьудехун.

## Халкъ

## Тарих

## Социалияб инфраструктура
РосулӀ буго гьоркьохъеб школа, маданияталъул рукъ, библиотека, амбулатория.

## РегӀелал
МО «село Ратлуб»

## МугъчӀваял
Наиб

**Наи́б** ( — *бакӀ ккурав, жинда тӀад цо жо къарав, бакӀалъулав*) — гьоркьосел гӀасрабазда исламиял пачалихъазда букӀараб хъулухъалъул цӀар.

## Этимология
ГӀараб мацӀалдаса «Наиб» () абураб рагӀиялъул магӀна ккола «бакӀ ккурав». РагӀи лъугӀана «наба» ( — «лъил букӀаниги бакӀ кквезе», «цогидасул бакӀ хисизе») абураб рагӀиялдаса.

## Ниабил батӀи-батӀиял пачалихъазда
;Имамат
Шамилил Имамасул имаматалда  — имамасул амру бакӀазда тӀубалев чи.

;ГӀусманияб империя

## ХIеж

## ХІужаби
Абакаров, Абакарил Къади

**Абака́рил Къади́ Абака́ров** (26 апрел 9 май 1913 сон — 29 феврал 1948 сон) — КӀудияб ВатӀанияб рагъул гӀахьалчи, СССРалъул багьадур (1946).

## Биография
Гьавуна 26 апрелалъ 9 май моцӀалъ 1913 соналъ Дагъистаналъул ЦӀумада мухъалъул Эчеда росулъ. Аварав. Байбихьулеб цӀали швана.

Рагъда ахӀана 1942 соналъул феврал моцӀалъ. 1944 соналъ ВКП(б) гъорлъ лъугӀана.

17 апрелалъ 1945 соналъ «Вербиг» маххул нухлул станция цӀунулаго (Зелов шагьаралъул шималгун-бакъбаккул рахъ) гьесда тӀад къараб отрядалъ 7 танкги, 2 штурмалъул ярагъги анцӀго фашистги гъурана, живго Къади Абакаровас 5 танк ва цо штурмалъул ярагъ гъурана.

15 маялъ 1946 соналъ СССРалъул ТӀадегӀнаб Советалъул Президиумалъул Указалда рекъон старшина Абакаров Къадие кьола Советияб Союзалъул багьадур абураб цӀар ва Ленинил орденги «Меседил цӀваги» кьола.

1945 соналъул ахиралда Къади Абакаровасе демобилизация гьабуна.

ХӀалтӀулев вукӀана цин ЦӀумада мухъалъул Агъвали росдал школаялда, хадув мухъалъул бича-хисиялъул бутӀаялъул кӀудиявлъун, ва гьелдаса хадув сберкассаялъул бетӀерлъун.

Хвана 29 февралалъ 1948 соанлъ.

## Шапакъатал
* Советияб Союзалъул багьадурасул «Меседил цӀва»;
* Ленинил орден;
* БагӀараб байрахъалъул орден;
* Цогидал медалал.

## РакӀалде щвей
* Къади Абакаров гьавураб росулъ колхоз буго гьесул цӀаралда.
* Гьесул цӀаралда руго Агъвали ва Шаваялда школаби.

## ХІужаби

## Адабият
* 

## РегӀелал
* 
* Автобиография Абакарова Кади Абакаровича .
* Книга, посвящённая Кади Абакарову. Укротитель «тигров». Автор Газиев Расул.
Дегьестан

**Дегьестан** () — росдал округ, Ираналъул административиябгун-территорияб единица, жиб жиндир иргаялда бахшалъул (ай, районалъул) бутӀа кколеб. «Дегьестан» абураб цӀар лъугӀула «дегь» (росу) рагӀиялдаса (бал. дегькъан). Дегьестаналда жаниб уна чанго росу (руста). Дегьестаналъул бетӀер — дегьдар (бегаул). Идара — дегьдари (росдал совет).

## Цогидаб
Дегьистан — Туркменистаналъул бакътӀерхьуда бугеб тарихияб район.

## Гь. балагье
* Ираналъул администратияб бикьи
*
ГеницӀороб

**Ге́ницӀороб** буго Дагъистаналъул Шамил мухъалъул росу, жибги ТӀелекь росдал боялде гъорлӀе унеб.

## География
Росу буго Телекьлъарал квегӀаб рагӀалда, мухъалъул марказ ХӀебдаса 14 километралъ бакъбаккудехун.

## Халкъ

## МугъчӀваял

## РегӀелал
*
Могьохъ (Шамилил мухъ)

**Могьо́хъ** — Дагъистаналъул Шамилил мухъалъул росу, гьебго цӀар бугеб административияб гӀуцӀиялде гъорлӀе унеб.

## География
Росу буго мухъалъул марказ ХӀебдаса 6 километралъ шималиябгин бакъбаккудехун.
## Халкъ

## Тарих

## МугъчӀваял

## РегӀалаби

* Шамилил мухъалъул сайт
2 май

**2-абилеб май** — григорианияб календаралда рекъон лъагIалил 122-абилеб къо (високоснияб соналъ — 123-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 243 къо.

## Байрамал

## Лъугьа-бахъинал

## Гьаруна

## Хвана

## Ишараби
ЗанатӀа

**ЗанатӀа** — Дагъистаналъул Шамилил мухъалъул росу, Бакълъухъ росдал боялде гъорлӀе кколеб.

## География
Росу буго мухъалъул марказ ХӀебдаса шималалдехул 6 км-ялъ рикӀкӀад.

## Халкъ

## Тарих

## Машгьурал гӀадамал
* Давудилазул МаламухӀаммадил ГӀумар — тарихиял гӀелмабазул доктор, профессор.

## МугъчӀваял
Датуна гьатӀан

**Датуна гьатӀан** буго гьоркьохъел гӀасрабазул  гьатӀан, жиндие кьучӀ X гӀасруялъул ахиралда — XI гӀасруялъул байбихьуда лъураб. Эбо гьитӀинаб базилика, гьанжесеб Шамилил мухъалъул ДатунатӀа росулӀ бараб. ГьатӀан босун буго федералияб кӀвар бугел маданияб ирсалъул обйектазул реестралде.

## География
ГьатӀан буго Шамилил мухъалъул ДатунатӀа росдада аскӀоб, лъарал рагӀалда, ГьатӀан-бугеб-кӀкӀал абулеб бакӀалда.

## Тарих
ГьатӀан бан буго X гӀасруялъул ахиралда — XI гӀасруялъул байбихьуда гуржи миссионерзабаз. XIII гӀасруялда реххун тараб гьеб, XIX гӀасруялъул къокъабго заманалда жаниб букӀана хӀалтӀулеб. Кавказалъул рагъул заманалда, гьатӀан букӀана имам Шамилил рахъалде рачӀарал гӀурус солдазе гӀибадат гьабиялъе.

## Архитектура
Бан буго гуржиязул къуба гьечӀел, жанахӀ-типалъул килисабазул къагӀидаялда. Къадал лъун руго месед-тӀогьилаб хъиругьецӀоялъ. ГьатӀаналъул халалъи буго 9,1 м, гӀеблъи буго 5,7 м, борхалъи – 8 м. ТӀохтӀа ккун буго рици. ГьатӀаналъул буго лъабго рагьу — бакътӀерхьудаса, бакъбаккудаса ва централияб шималалдаса. Ахирисеб буго кӀкӀалахъе балагьараб, сундуе гьеб букӀарабали лъалеб гьечӀо. Гордал руго чӀчӀедерал. Минаялъул цо рахъалда руго кӀикъадал,  хӀужрабиги (келион) ругел (гьелъ нугӀлъи гьабизе бегьула монахал рукӀараблъиялъе). XX гӀасруялъул 20-л соназдаги гьенир рукӀарал фрескаби рихьизе бегьулаан. 

Жакъа къоялъ гьатӀан чӀобоголъун буго; гьелъие вандалазул ва "чӀегӀерал" рухъарухъабазул заралги камулеб гьечӀо.

## МугъчӀваял

## Библиография
*Gajiev, V. G (2013) History of Dagestan, Tbilisi State University, ISBN 9785458344876

## РегӀелал
* Датуна гьатӀан — Дагъистаналъул мугӀрузда бугеб некӀсияб насранияб килиса
* Датуна гьатӀаналъул гӀажаибаб къисмат
* Шималияб Кавказалда насранияб дин XV гӀасруялде щвелалда
* Аваристаналда гуржи килисаялъул пиша VIII–XVI гӀ.
* Древнейший христианский памятник Дагестана страдает от вандализма «диких» туристов
* Датунская церковь и Кородинская мечеть — «свидетели истории» или «жертвы преступления»?
ДатунатӀа

**ДатунатӀа** — Дагъистаналъул Шамилил мухъалъул росу, Гьолокь росдал боялде гъорлӀе кколеб.

## География
Росу буго АваргӀоралъул квегӀаб рагӀалда, мухъалъул марказ ХӀебдаса 8 км-ялъ бакъбаккудехун.

## Тарих

## Демография

## Машгьурал бакӀал
* Росдада гӀагарлъухъ буго гьоркьохъел гӀасрабазул насранияб гьатӀан.

## МугъчӀваял
ЧагьармахӀал ва Бахтиария

**ЧагьармахӀал ва Бахтиария Чехармеха́ль и Бахтиа́рия** ( — *Cahârmahâl o Baxtiyâri*) — Ираналъул 31 провинциялдаса (останазул) цояб. ГӀурхъи буго Исфагьан сотангун шималалда ва бакъбаккуда, Хузестангун букътӀерхьуда ва жунубалда Когьгилуйе ва БуйерахӀмад остангун. Ракь — 16 332 км², халкъалъул къадар — 857 910 чи. ЦӀцӀикӀкӀарасеб халкъ ккола бахтиарал, гьединго руго парсал ва кашкаял.

Административияб марказ — Шагьре-Курд, цогидал чӀахӀиял шагьарал — Буруджен (50 аз.), Фарухшагьр (30 аз.), Фарсан (27 аз.), Лурдеган (24 аз.), Гьафшеджан (21 аз.), Киан (18 аз.), Саман (15 аз.), Джунекан (15 аз.), Фарадонбе (13 аз.), Бен (12 аз.), Гендоман (12 аз.), Суршжан (12 аз.), Булдаджи (12 аз.), Ардал (10 аз.).

## Административияб бикьи
ЧагьармахӀал ва Бахтиария бикьула 6 шагьрестаналда: 
# Ардал
# Буруджен
# Кугьранг
# Лурдеган
# Фарсан
# Шагьре-Курд

## Экономика
Аслиял экономикаялъул отраслал — росдал магӀишат (рис, овощал), кванил,  текстилияб, металлургияб промышленностал, энергетика, туризм. Шагьре-Курд шагьаралда буго Хассаб экономикияб зона, металлургияб завод «Иран Ходро» / «Сайпа».

## Рихьизе бакӀал
Шагьре-Курд шагьаралда буго «МатӀузул зал», гьелда аскоса гӀебеде — мугӀрул курорт Бардегь ва чанго берцинаб хӀор.

## ХІужаби
Гьолокь

**Гьолокь** — Дагъистаналъул Шамилил мухъалъул росу, Гьолокь росдал боялъул административияб марказ.

## География
Росу буго АваргӀоралъул квегӀаб рагӀалда, мухъалъул марказ ХӀебдаса 16 км-ялъ бакъбаккудехун.

## Халкъ

## Тарих

## Машгьурал гӀадамал
* Макъсудилазул МухӀаммадил МухӀаммад — медицинаялъул гӀелмабазул доктор, профессор. Россиялъул Федерациялъул мустахӀикъав тохтир. Дагъистаналъул Жумгьурияталъул сахлъицӀуниялъул министер (1949–1959)

## МугъчӀваял
Раквакь

**Раква́кь** — Дагъистаналъул Шамилил мухъалъул росу, ГӀурада росдал боялде гъорлӀе унеб.

## География
Росу буго мухъалъул центр ХӀебдаса 6 км-алъ бакъдехун, Гичин гӀурул квегӀаб рагӀалда.

## Демография

Ккола моноэтникияб авар росулъун.

## МугъчӀваял

## РегӀелал
МГӀ «ГӀурада росдал бо»
Лъахъ

**Лъахъ** — Дагъистаналъул Шамилил мухъалъул росу, ГӀурада росдал боялде гъорлӀе унеб.

## География
Росу буго мухъалъул марказ ХӀебдаса 6 км-ялъ жанубалдехун, ГичиногӀоралъул квегӀаб рагӀалда.

## Халкъалъул къадар

## Тарих

## МугъчӀваял

## РегӀелал
МГӀ «ГӀурада росдал бо»
Гьоориб

**Гьоор** — Дагъистаналъул Шамилил мухъалъул росу, Гьоор росдал боялъул административияб марказ.

## География
Росу буго мухъалъул марказ ХӀебдаса 2 км-ялъ бакъбаккудехун.

## Халкъ

## Тарих

## Социальная инфраструктура
РосулӀ руго школа, медикалияб пункт, мажгит, библиотека, ункъго тукен ва кор.

## БакӀал

РосулӀ руго некӀсиял сиял, гьелъ росдада абула "Сиязул улка" абун.

## РегӀелал
* 
* Росдал суратал
* Гьоор росдал хӀакъалъулӀ
*  // Шамилил мухъалъул расмияб сайт

## МугъчӀваял
Гьоор-Хьиндахъ

**Гьоор-Хьиндахъ** — Дагъистаналъул Шамилил мухъалъул росу, Гьоор росдал боялде гъорлӀе унеб.

## География
Росу буго мухъалъул марказ ХӀебдаса 2 км-ялъ бакъбаккудехун, КъахӀиблъарал кваранаб рагӀалда.

## Халкъ

## Тарих

## Социалияб инфраструктура
РосулӀ буго хӀалтӀулеб библиотека, росдал маданияталъулаб рукъ, байбихьул школа, медикалияб пункт ва тукен.

## РегӀелал
* 
* 

## МугъчӀваял
Керманшагь (остан)

**Керманша́гь** ( — *Kermânšâh*; ) — ккола Ираналъул 31 провинциялъул (останазул) цояб. 1979 соналдаса 1990 соналде щвезегӀан останалъул цӀар букӀана **Бахтаран**.

Ракь — 24 998 км², халкъалъул къадар — 1 879 385 чи (2006). Административияб марказ — Керманшагь шагьар (800 аз.), цогидал чӀахӀиял шагьарал — Исламабаде-Герб (90 аз.), Харсин (52 аз.), Кангавар (50 аз.), Сонкор (45 аз.), Джаванруд (44 аз.), Сагьне (35 аз.), Сарпол-Захаб (35 аз.), Паве (20 аз.), Кайгьаншагьр (20 аз.), Гилане-Герб (20 аз.), Ревансер (17 аз.), Къасре-Ширин (16 аз.).

## Тарих

Останалъул ракьалда гӀадамаца гӀумру гьабулеб букӀана жеги палеолиталъул ва неолиталъул заманалда, ва хасго машгьурлъана Ахаманишазул ва Сасаниязул заманалда. Керманшагь шагьар ккола Ираналъул бищун некӀсиял шагьараздаса.

## Административияб бикьи
Остан бикьула 14 шагьрестаналда:
# Гилангерб
# Далаху
# Джаванруд
# Исламабаде-Герб
# Къасре-Ширин
# Кангавар
# Керманшагь
# Паве
# Равансар
# Селасе-Бабаджани
# Сарполе-Захаб
# Сахне
# Сонкор
# Харсин

## Экономика
Экономикаялъул аслиял отраслал — химикияб, нарталъулаб, текстилияб, кванил, электротехникияб, хьитал рукъиялъул, мина балел алатазул, росдал магӀишат (рис, чакаралъул чӀакӀултӀан, овощал, пихъ), бича-хиси, транспорт.

Керманшагь шагьаралда буго нарт-химиялъул завод «Нэшнл Ираниан Петрокэмикл Компани», нарталъул завод «Нэшнл Ираниан Ойл Рефайнинг энд Дистрибьюшн Компани»-ги.

## Рихьизе бакӀал
Керманшагьалда буго некӀсияб гӀадатияб базар, мажгитал ва Къажаразул заманаялъ рарал кӀалгӀаби ва бечедал рукъзал (гьездаса ккола Рузманкъоялъул мажгит, Теке Муавен-ул-Мулк мажгит ва жугьутӀазул авалалда бугеб ХӀажа Барухил рукъ), Сафавидазул заманаялъ бараб Поле Когьне кьо. Гьединго Керманшагьалда аскоб буго Бегьистун кьуру жиб жинда тӀад рахъарал Парфиялъул ва Ахаманишазул заманялъул рельефазе гӀоло машгьураб, Сасанидазул заманаялъул Такъе-Бустан абураб нохъодул комплекс, До-Ашкафт абураб нохъоги.

## ХІужаби

## РегӀелал

* Сайт Керманшаха — курдская культура
* A persian article about Giveh
UTC+3:30

**UTC+3:30** — хасало Ираналда хІалтІизабулеб сагІтил рачел.

## География

Иран ккола жиндир заманалда UTC заманалда данде ккун тІубараб тарих гьечІел дунялалъул пачалихъазадаса. Гьединлъидал Ираналда хасалил заман бищун буго UTC+3:30. БакІалъул заман 52° 30’ мередианалда ххал ккун реъезе гьабула (Тегьраналъул гІеблъи — 51° 30' в. д.).

Риидал заманаялъ (апрел-октябр) Иран UTC+4:30 заманалда бахъула.

## Гь. балагье
* Тегьраналъул заман (IRST)

## ХІужаби

## РегІелал
* Время в Иране // В Иране 1 часовой пояс, поэтому во всех городах страны одинаковое время.
* Время в Иране
* Точное время в г. Тегеран
UTC+4:30

**UTC+4:30** — Ираналда риидал ва Афгъанистаналда тӀубараб соналъ хІалтІизабулеб сагІтил рачел.

## ТӀубараб соналъ
* 

## Гь. балагье
* Тегьраналъул заман (IRST)
* UTC+3:30
Лъамел

**Лъамел** (/ɬːämˈel/; , "гьитӀинаб рукъ") ккола чӀаголъиялъул формабазул аслияб структуралияб ва функционалияб цобутӀа. Щибаб лъамел гӀуцӀун букӀуна мембранаялъ жаниб бачараб цитоплазмаялдаса, жинда гъорлӀ протеинал ва нуклеял цӀекӀлъелал гӀадал гӀемерал биомолекулабиги ругеб.

Лъамелазе щвезе бегьула хассал функциял, гьезда жанир тӀуразе бегьула репликация, ДНЦӀ-ялъул репарация, протеиналъул синтез гӀадал батӀи-батӀиял масъалаби. Лъамелазул букӀине бегьула специализация ва рагъардахъизе кӀвей. Жидер роцен цӀакъ гьитӀинаб букӀиналъ, лъамелал рорцуна микрометрабаздалъун.

ГӀемерисел гъветӀ-хералъулал ва рухӀчӀаголъабазулал лъамелал, жидер роцен 1-ялдаса 100 микрометралде щвезегӀан ругел, рихьизе кӀола гӀицӀго канлъулаб микроскопалъукь. Электронияб микроскопиялъ кьола дагьабги цӀикӀкӀараб бихьизе реслъи, лъамелалъул цӀакъ деталияб структура бихьизабула. Организмаби классификатинарун рукӀине бегьула цолъамелал (жидер цохӀо лъамел бугел, бактериял гӀадал) яги гӀемерлъамелал (гъветӀ-херги хӀайваналги гъорлӀе рачун) гӀадин. ГӀемерисел цолъамелал организмабазул классификация гьабула микроорганизмаби гӀадин. Гъвет-хералъулги хӀайваназулги лъамелазул къадар букӀуна батӀи-батӀияб гьезул навгӀазда рекъон; гӀага-шагарго рикӀкӀун буго инсанасул къаркъалаялда 37 trillion (3.72×1013) лъамел букӀин. Гьездаса гӀага-шагарго 80 миллиард ккола гӀадалнахалде. 

## Этимология
Лъамел абураб термин буго *лъамизе*, ай къотӀизе, батӀа гьабизе абураб пигӀлуялдасса бачӀараб.

## Лъамелазул тайпаби

## Лъамелазул формаби

## Сублъамелиял компонентал

## Лъамелалъул мембрана тун къватӀисел структураби

## Лъамелиял процессал

## ГӀемерлъамеллъи

## ЛӀугьин

## МугъчӀваял

## Баянкьелал

## ТӀадеги цӀалиялъе

* 
* ; The fourth edition is freely available  from National Center for Biotechnology Information Bookshelf.
* 
* 

## КъватӀисел регӀелал
***Ингилисалда:***
* MBInfo – Descriptions on Cellular Functions and Processes
* MBInfo – Cellular Organization 
* Inside the Cell  – a science education booklet by National Institutes of Health, in PDF and ePub.
* Cells Alive!
* Cell Biology in "The Biology Project" of University of Arizona.
* Centre of the Cell online  
* The Image & Video Library of The American Society for Cell Biology , a collection of peer-reviewed still images, video clips and digital books that illustrate the structure, function and biology of the cell.
* HighMag Blog, still images of cells from recent research articles.
* New Microscope Produces Dazzling 3D Movies of Live Cells , March 4, 2011 – Howard Hughes Medical Institute.
* WormWeb.org: Interactive Visualization of the ''C. elegans'' Cell lineage – Visualize the entire cell lineage tree of the nematode *[[Caenorhabditis elegans|C. elegans]]*
* Cell Photomicrographs
Тегьраналъул заман

**Тегьраналъул заман**, **Ираналъул стандартияб заман** — сагІтил рачел UTC+3:30. Тегьраналъул заман хІалтІизабула Ираналъул территориялда. БакІалъул заман 52° 30’ мередианалда ххал ккун реъезе гьабула (Тегьраналъул гІеблъи — 51° 30' в. д.).

## Интересал фактал
* Мосваялъул заманалда данде ккун хасало батӀалъи ккола бащдаб сагӀат ва риидал сагӀатги бащадги.

## Гь. балагье
* Иран
* UTC+3:30
* UTC+4:30
Риидалил заман

**Риидалил заман** — риидалил мех щолеб мехалъ хӀалтӀизабулеб заман. ГӀадатияб къагӀидаялъ гӀемерисел бакӀазда сагӀат бачула хасалил заманалдаса 1 сагӀаталъ цебе.
ГӀемерисел улкабазда заман буссинабула гьатӀанкъоялда цебесеб сордоялъ.

Гьединаб заман гӀемерисез хӀалтӀизабула электроэнергиялъул экономия гьабизе ва цогидал пачалихъазул замангун синхронизация лъугӀизе.

## Тарих

### КъватӀисал пачалихъазда
### Россиялда, СССРалда ва постсоветиял улкабазда

## Гьанжесеб хӀал

### Риидалил заман хӀалтӀизабулел пачалихъал ва территориял
Информация бихьизабун буго 2021 соналъул цӀех-рехасул аслуялда — 62 пачалихъ ва 10 территория.

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Риидалил заманалъул эффективность

## ХІужаби

## РегӀелал

* Распоясавшееся время (обоснование сохранения летнего времени в России в течение всего года)
* Карта стран, переходящих на летнее время и даты перехода
* Европейская точка зрения
* LEGAL TIME 2015 (на русском языке)
Ираналъул гимн

**Исла́мияб Респу́блика Ира́налъул Миллияб гимн** ( */ Sorude Melliye Jomhuriye Eslâmiye Irân*) — Исламияб Республика Ираналъул расмияб символаздаса цояб ккола. Гимналъул автор вуго Сайед Багъери, ва музыкаялъул — ХӀасан Риягьи. Расмияб къагӀидаялъ къабул гьабуна 1990 соналъ, ва 1980 соналъ, Исламияб революция лъугӀун хадуб цо соналдаса къабул гьабун букӀараб «Даимго чӀаго букӀа, Иран!»-абураб гимн хисана.

Ираналъул пачалихълъиялъул тарихалда жаниб гьеб ккола щуабилеб гимн. 1873 соналдаса 1925 сон щвезегӀан Ираналда (гьеб заманалъ Ираналда хӀукуматалда букӀана Къажаразул династия) билъанхъулеб букӀана «Шагьасул Сахлъи»-абураб гимн. 1910—1932 сон соназда Ирана цохӀо гимн букӀинчӀо. 1933 соналдаса байбихьун 1979 соналде щвезегӀан Шагьиншагьияб Ираналъул пачалихъалъул гимнлъун букӀана «Ираналъул Империяб гимн». Исламияб революции лъугӀун хадуб, 1979—1980 соназ де-факто гимн хӀисабалда хӀалтӀизабулеб букӀана «Я Иран!»-абураб ватӀанчилъияб кечӀ. 1980 соналъ къватӀиб биччана цебесеб Ираналъул гимн — «Даимго чӀаго букӀа, Иран!». 1990 соналъ гьанжесеб гимн къабул гьабуна.

## Текст
}
|Над горизонтом взошло Машрикъалъул бакъ,
Свет истины в глазах Верующих,
Бахман — сияние нашей Веры,
Твоё послание, О Имам, Независимость, Свобода, украшение наших Душ.
Шагьиды, эхо ваших возгласов в ушах эпохи,
Будь незыблемым и вечно молодым.
Исламияб Республика Иран!
|}

## Исламияб Республика Ираналъул цебесеб гимн

Гьаб гимн гӀемерисал иранистазе ва жалго ираназда Исламияб революциялдаса хадур рукӀарал репрессияздалъун, ГӀиракъгун рагъалъул заманалдалъун ракӀалда буго.

## Гь. балагье
* Я Иран! — де-факто 1979—1980 соназ букӀараб Ираналъул гимн, 1944 соналдаса нахъего машгьураб ватӀанчилъияб кӀеч, гьанже тӀолго ираназул расмияб гуреб гимн.
* Ираналъул Империяб гимн — 1933—1979 соназ букӀараб Ираналъул гимн.
* Шагьасул Сахлъи — 1873—1909 соназ букӀараб Ираналъул.

## РегӀелал ва иццал
* Гимн Ирана на сайте national-anthems.net
* khamenei.ir — سرود ملی جمهوری اسلامی چگونه تغییر کرد؟
Когьгилуйе ва БуйерахӀмад

**Когьгилуйе ва БуйерахӀмад** ( — *Kohgiluyeh o Buyer-Ahmad*) — Ираналъул 31 провинциялдаса (останазул) цояб. Пачалихъалъул жунубгун-бакътІерхьуда буго. Административияб марказ — Ясудж шагьар, цогидал чӀахӀиял шагьарал — Догонбадан яги Гачсаран (83 аз.), Дегьдашт (52 аз.), Ликак (13 аз.), Черам (13 аз.), Ланде (11 аз.), Башт (10 аз.). Останалъул ракь — 15 504 км². 2006 соналъ халкъалъул къадар баана — 634 299 чиясда, гьездаса гӀемерисел ккола лурал, парсал, ва кашкаял.

## Тарих
Цебе Когьгилуйе ва БуйерахӀмад Парс останалъул бутӀалъун букӀана ва гьединго Хузестаналъулги (23 июн 1963 соналда щвезегӀан). Гьездаса батӀа тӀуна 13 июналъ 1963 соналъ. Ва тӀубанго батӀаяб останлъун лъазабуна 1974 соналъ.

Останалда буго 132 расмияб къагӀидаялъ регистрация гьабураб тарихияб ва маданияб асар бугеб бакӀ.

## География
Останалъул тӀолго территориялда руго Загрос мугӀрул. Динаралда буго бищун борхатаб тӀанкӀ (4525 метр). Останалъул мугӀрул миккидул рохьабаз цӀун руго.

## Административияб бикьи

## Экономика
Аслиял экономикаялъул отраслял — нартул, кванил, текстилияб, хъарщидул промышленность, бича-хиси, росдалаб магӀишат, туризм. Ясудж шагьаралда буго нарталъул завод «Нэшнл Ираниан Ойл Рефайнинг энд Дистрибьюшн Компани».

## ЦӀалул гӀуцӀаби
* Университет Ясуджы
* Ясуджский медицинский университет
* Islamic Azad University of Gachsaran

## Рихьизе бакӀал
Ясудж шагьаралда руго Патавех абурал некӀсиял кьоял ва Пай-э Чол хабал, Ахаманишазул заманалъул риххелал ругеб Хосрави борхалъи. Гьебго шагьаралда аскоб Парс останалда унеб нухда буго Танг-э Мейран перевал («Персиялъул каву»), гьенир Александр Македонскияс Ахаманишазул бо щущахъ бана.

## ХІужаби

## РегӀелал

* Когьгилуйе ва БуйерахӀмад останалъул администрациялъул расмияб сайт
КъахӀиб

**КъахӀиб** — Дагъистаналъул Шамилил мухъалъул росу, КъахӀиб росдал боялде гъорлӀе унеб, гьелъул административияб марказлъунги кколеб.

## География
Росу буго мухъалъул марказ ХӀебдаса 5 км-ялъ жанубиябгин бакъбаккудехун, КъахӀиблъаралъул квегӀаб рагӀалда.

## Халкъалъул къадар

## Тарих
1932 соналдаса 1960 соналде щвезегӀан букӀана КъахӀиб мухъалъул административияб марказ.

## МугъчӀваял

## РегӀелал
КӀигӀинихъ

**КӀигӀинихъ** — Дагъистаналъул Шамилил мухъалъул кули (росу), КъахӀиб росдал боялде гъорлӀе унеб.

## География
Росу буго мухъалъул марказ ХӀебдаса 10 км-ялъ жанубиябгин бакъбаккудехун.

## Халкъалъул къадар

## Тарих

## МугъчӀваял

## РегӀелал
Ракьалъул рахъалъан чӀахӀиял пачалихъазул сияхӀ

**Ракьалъул гӀеблъи борцун [[пачалихъ]]азул ва пачалихъиял территориязул сияхӀ**.

## ЦМГӀаялда гӀахьалал пачалихъазул сияхӀ
В данный список включены данные по государствам — членам ООН (без учёта заморских владений и территорий, так как они находятся за пределами континента расположения бывшей метрополии и/или не имеют с ней общей границы). В списке также приведены места этих государств по площади в частях света.
Из признанных ООН стран членами ООН не являются Ватикан и Государство Палестина, имеющие статус страны-наблюдателя при ООН.

## Полный список государств и территорий
В ниже приведённый список включены фактические данные по государствам, владениям и территориям, включая непризнанные государства и самоуправляемые территории.
 

## Список государств с зависимыми территориями (владениями)
Ниже приведён список государств по площади, включая их владения (территории, ассоциированные государственные образования). Площади даны с учётом внутренних вод (озёра, водохранилища, реки).

## Галерея

Файл:European area.png|Ракьалъул гӀеблъи борцун борцун Европаялъул пачалихъазул сияхӀ
Файл:Africana area.png|Ракьалъул гӀеблъи борцун борцун Африкаялъул пачалихъазул сияхӀ


## Гь. балагье

* Улка
* Пачалихъ
* Виртуалияб хӀукумат
* Карликовое государство
* Пачалихъазул сияхӀ
* Дунялалъул тахшагьаразул сияхӀ
* Халкъалъул къадар борцун пачалихъазул сияхӀ

## ХІужаби

## РегІелал
* 
*
ГӀурчухъ

**ГӀурчухъ** — Дагъистаналъул Шамилил мухъалъул росу, Ругъелда росдал боялде гъорлӀе унеб.

## География
Росу буго мухъалъул марказ ХӀебдаса 14 км-ялъ жанубалдехул, КвенишгӀоралъул квегӀаб рагӀалда.

## Халкъалъул къадар

## Тарих
1944 соналъ росу биххизабун, кинабго халкъ гочинабуна ГӀандал мухъалде. БукӀахъинабуна 1957 соналъ, гӀадамал нахъруссун рачӀун.

## МугъчӀваял

## РегӀелал
Хьонохъ (Шамилил мухъ)

**Хьонохъ** — Дагъистаналъул Шамилил мухъалъул росу. Уна Ругъелда росдал боялде гъорлӀе.

## География
Росу буго мухъалъул марказ ХӀебдаса 15 км-ялъ жанубалдехул, КвенишгӀоралъул квегӀаб рагӀалда.

## Демография

Ккола моноэтникияб авар росулъун.

## МугъчӀваял

## РегӀелал
Авар бодул тарих

**Авар бодул тарих** бикьула чанго периодалда.

## НекӀсияб заманалдаса XIII гӀасруялда щвезегӀан

## Кавказалъул рагъул период

## Аваразул ярагъ

## Строй
Аслияб куцалда, аварал лъелал аскаразда рукIана. Амма гьезул нухмалъулев чотIа вукIуна.

## ХІужаби

## Адабият
* *ХӀажи-Мурад Доногъо*, «Военная история аварцев» // МахӀачхъала, 2015 с.