open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Эрдогъан, Ражаб ТӀайип

**Ражаб ТIайип Эрдогъан** (, 1954 c.) — Турциялъул премьер-министр (2003 соналдасан байбихьун), исламияб ритІухълъиялъул ва цебетІеялъул партиялъул цевехъан. 

## Биография
### ГІолохъанал сонал
Ражаб ТIайип Эрдогъан гьавуна 1954 соналъул 26 февралалъ истамбулалъул Бейоглу мухъалъул Къасымпаша абулеб бакІалда, чІегІер ралъдал рагІалда, ралъдал хъаравуласул хъизаналда. Турказул «Миллиет» абулеб казияталъул баяназда рекъон, жиндирго цо кІалъа-басаялда Эрдогъаница бицана, гьесул хъизан ГІачІаристаналдаса Ризеялде рачІарал ругоян. ГІолохъанлъуда гьес шагьаралъул хІинкъи гьечІел къватІазда рукІана лимонадал ва булкаби ричулев. 1965 соналъ Эрдогъаница лъугІизабуна Пийале Паша абулеб байбихьул школа ва 1973 соналъ Истамбулалда бугеб динияб имамзабазул ва хатІибзабазул лицей. Эйюп абулеб лицеялда экзаменги кьун диплом щвана.

1976 соналъ гьев лъугьана Истамбулалъул Бейоглу абулеб мухъалда гІолохъанаб халкъияб хвасаргьабиялъул партиялъул председателлъун. 1978 соналъ гьес лъадилъун ячана Эмине Гюльбаран. 1980 сон щвезегІан Эрдогъан хІалтІана истамбулалъул транспортазул организациязда. 1980 соналъул 12 сентябралъ пачалихъалда лъугьана рагъулаб инкъилаб ва киналниги сиясатиял партиял гьукъун рукІана. 1981 соналъ гьес лъугІизабуна Мармара Университеталъул икътисадалъул ва бича-хисиялъул гІелмабазул факультет.

1984 соналда Ражаб ТІайип Эрдогъан лъугьана Бейоглуялда лъикІлъиялъул партиялъул бутІаялъул председателлъун,ва 1985 соналъ — партиялъул истамбулалъул бутІаялъул председателлъун, гьединго партиялъул советалъул тІадегІанав гІахьалчилъун. Гьесул сиясатиял балагьиязе кІудияб асар гьабуна «сиясатияб ислам» абулеб партия гІуцІцІарав Нежметтин Эрбаканица.

### Сиясатияб хъулухъ
1994 соналъ Истамбулалъул мэрлъун вищана. 1996 соналъ ЛъикІлъи гьабиялъул Партиялъ гІахьаллъи гьабуна исламияб цолъи гьабиялда, кинго рагъул инкъилабалдаса хадуб 1997 соналъ гьеб гьукъана, живго Эрдогъан 4 моцІги цІан туснахъ гьавуна, халкъазда гьоркьоб рагъ-муч багъаризабулеллъун хІукуматалъ рикІкІарал пикрабазе гІоло.

2001 соналъул июлалда Эрдогъаница гІуцІцІана РитІухълъиялъул ва цебетІеялъул партия, 2002 соналъ парламенталъулал рищиязда жиб бергьараб. Туснахъ гьавун вукІиналъ Эрдогъание квал-квал гьабуна премьер-министрлъун вачІине, кинго ГІиракъалда данде рагъ байбихьидал, АЦШялдехун гьетІараб турказул тІадчагІаз изну кьуна пачалихъалъул аслиял законал хисизе ва гьелдалъун Эрдогъан вачІана правительствоялъул бетІералде. Турциялъ хІукму гьабуна жиндирго рагъул къуватал рехизе, аслияб куцалда курдаз гІумру гьабулеб ГІиракъалъул шималияб рахъалде. Эрдогъан ккола Турция Евроцолъиялде лъугьиналъул рахъ кколевлъун.

2009 соналъ гІахьаллъана Давосалда букІараб Дунялалъулго икътисадалъул данделъиялда, гьениб гьесде кутакалда гьужум гьабуна жугьутІазул президент ШимгІон Пересица, ФилистІиналда данде ГІизраилалъ гьабулеб рагъул рахъги ккун..

## КъватІисеб сиясат

### Россия

## Шапакъатал

## ХІужаби
Туркал-месхетинал

**Туркал-месхетинал** ( ;  ;  ; ) Гуржиялъул бищун кӀудияб миллат ккола.

Би гьекъон гӀорцӀуларев, бетӀер сверарав ИстӀалинил хӀай букӀана 1944 соналда буртиял, ингушал, балкарал, калмыкал, карачаевал, Крымалъул татарал, **туркал-месхетинал** ватӀан тун къватӀире къотӀи. 

## Примечания
Имам ГъазимухӀамад

Имам **Гъази-МухӀамад** () — Генуса имам Гъази-МухӀамадил тарихалдасан макъсуд буго гьес капурзабазулгун рагъги гьабун дагъистаналъул ва чачаналъул бусурбабазда гьоркьоб динул-ислам кинаб къагӀидаялда билълъанхъизе гьабулеб букӀарабали лъай.

Гьeв кӀудияв Аллагьасул вали, кӀудияв диналъул мужадид, бусурбабазул бахӀарчияв, гӀелмияв имам, Дагъистаналъул Генуб росулъ загьирлъараб гвангъараб шаригӀаталъул ва тӀарикъаталъул нур, ахирги жив бацӀцӀадаб нияталда гӀурусазда данде вагъулаго шагьидлъун хварав.

Гьесул тарих данде гьабизе цохӀого цо Генуса ХӀасанилав-дибир ургъун вуго. Гьес хъван буго гьаб багьа тӀадегӀанаб баянаб тарих. Гьев живгоги Генуса устар, шайих ГӀабдуллагь-хӀажиясул заманалда вукӀарав чи вуго. Амма нижеда жиб лъалареб гӀиллаялъе гӀоло гьесул гьaб багьа тӀадегӀанаб тӀехьалъул йа тӀаралъи-мукъадиматниги йа ахир-хатиматго гуреб имамасул гъазаватазулги ва хасго гъосул халил шагьидлъиялъул хӀакъалъулъги хъван бажарун гьечӀо.

Ялъуни гьеб данде гьабун тӀубазегӀан живго хун ун ватизе ккола. Ялъуни данде гьабулеб заманаялда цо щибниги гӀиллаялдалъун живго хвeзегӀан тӀубазе гьабун бажаричӀого букӀине бегьула.

Гьаб соналъул – 1369-леб гьижрияб – авалалда, дица генуса ГӀалил ГӀабдуллагьан абулев, лъикӀав, хутӀаразул хутӀарав, иман щулияв, жиндаса баракат щолев гӀалимчи, гьев имамасул цебесеб наслуялъул чи, гьесда ГьаракӀуниб кьезеги гьабун, босун гьениб ккун дица гьеб кинабго насху гьабун хъвана, ГьаракӀуниса дир гӀагарал чагӀазул цояв, нижер дибир жакъасев ГьаракӀунив вугев нижер кӀудияв имам, ва дир устарасул Пахрудин-апандиясул кваранаб квер Хабсури абулев чиясул кумекалдалъун. 
 

## Примечания
ЦӀумадисезул гьаракь

**ЦIумадисезул гьаракь** () , ЦIумада районалъул газета (19347).
Ралъад

**Ралъад** — Дунялалъул океаналъул бутӀа, цӀамгӀалаб лъимги жаниб бугеб лъелмес, ракъдаллъиялъ яги лъекьаб рельефалъул борхалъиялъ батӀа гьабураб. Дунялалъул океаналдаса батӀалъи гьабула гьединго гьидрологиял, метеорологиял ва климатиялги низамаздалъун, жидее сабаблъун ралъадазул океаназде данде ккун ракъдадегӀан рукӀинги, рагьараб бутӀагун гӀурхъи лъураб хурхен букӀиналъ лъел хӀинццаб хис-бас букӀинги. Ралъадал цоцадаса ратӀа гьарула гьезул флораялда ва фаунаялда рекъон; ралъадазе сипат-суратаб буго эндемикал рукӀин.

## Баян гьаби

## Физикиял гӀелмаби

### Ралъдал лъим

### Ралъдал къадар

### Карачелал

### Цунами

### Чвахиял

### Океаниял хӀавузал

### Ралъдал рагӀалал

### Лъел цикл

### Карбогеналъул цикл

## ГӀумру ва ралъад

## ГӀадамал ва ралъад

## Экологиял проблемаби

## Ралагье гьединго

## ХӀужжаби

  

## КъватӀисел регӀелал

* National Oceanic and Atmospheric Administration
БагӀараб цӀва (газета)

**БагIараб цIва** (), газета. Шамилил районалъул администрация ва редакциялъул захIматалъулаб коллективалъул совет (1931).
Бакълъалалуз нур (газета)

**Бакълъалалуз нур** , газета.  Гумбет районалъул Администрация, "Бакълъулазул нур" газеталъул редакциялъул  хIалтIухъ абалул коллектив (1965) (1992: *Вождасул васиятал*)

  

Гумбет районалъул администрациялъул газетаялде гьанжесеб цIар буго "Гумбет"
Гъуниб (газета)

**Гъуниб** () , Гъуниб районалъул газета (1923) (1997: *ЦIияб канлъи*)
ЗахӀматалъул байрахъ (газета)

**ЗахIматалъул байрахъ** (),  ЛьаратIа районалъулаб газета (1951).
НасихӀат (газета)

**НасихIат** (),  ритIухълъи ва гьудуллъи цIуниялъул газета (1991).Хасавюрт шагьаралъул,ва гьединго Хасавюрт мухъалъул магӏарулазул жамгӏияб казият,бахъизе байбихьана 1991 соналъ.
Росдал захӀматчи (газета)

**Росдал захIматчи** (), газета, Хунзахъ районалъул администрация ва редакциялъул захIматалъулаб коллектив (1925).
ЦӀоралъул магӀарулал (газета)

**ЦIоралъул магIарулал** (), Закатала районалъул магIарулазул газета (1993).
Абу Айюб аль-Ансари

**Абу Аюб ал-Ансари** (гIараб мацIалда **أبو أيوب الأنصاري**). 

Гьав асхIабасда цIар буго *Халид ибн Зайд ибн Кулайб*, ва гьав ккола Бану Наджар абураб къабилаялдаса. Гьесул тIокIцIар буго Абу Аюб. 

ТIадегIанав Аллагьас Магърибгун, Машрикъалда гьесул цIар тIобитIизабуна ва халкъалда гьоркьоб гьесул къадру-къимат тIадегIан гьабуна. Гьеб гуребги, Аллагьас гьесул рукъ тIаса бищана, гьижра гьабун вачIунев Бичасул авараг (жинда ссвалат салам лъеяв) рещтIунеб бакIлъунги.

Бичасул авараг (жинда ссвалат салам лъеяв) Абу Аюбил рокъов рещтIиналъул бицунеб къиссаялъул, кигIан гьеб такрарлъаниги, берцинлъи ва гIащикълъи гурони букIунаро.

Бичасул авараг (жинда ссвалат салам лъеяв) Мадинаялде щвараб мехалъ, кинавниги сафаралдаса вачIунев чи кIодо гьавуларев гIадин, лъикIаб куцалда дандчIвай гьабун, кIодо гьавуна гьев Мадинаялъул агьлуялъ.

Гьесул ахирисеб гъазават букIана, МугIавиятил заманаялъ, гьесул вас Язидил бетIерлъиялда гъоркь, КъустIантIиния (Стамбул) рагьизе гьабураб гъазават. Гьеб мехалъ Абу Аюб вукIана ункъогоялде гIумру бахарав херав чи. Кин бугониги херлъиялъ гьев, Язидил байрахъалда гъоркь аскаралде лъугьиналдаса ва гумузда рекIун унел боялгун цадахъ, гъазаваталде вахъиналдаса нахъе чIвачIо.

Бусcурбабаца Абу Аюбил васият тIубан, тущманасда дандеги рагъун, КъустIантIиниялде щвезегIанги ваччун, гьес абухъе вукъана Абу Аюб. 

## Примечания
Имам Шамил

**Имам Шамил** нилъеда лъала Кавказалда, ва батIи-батIиял хасго бусурбабазул улкабазда цIар рагIарав, рагъул ва пачалихъалъул бажари бугев, гIакъилав бетIер ва сиясатчи вукIин.

Амма киназдаго лъалеб гуро гьесул умумул шал ва киса рукIаралали, хъванги гьечIо.

ГьоцIдерица бицуна Гьидалъа биде вахъун жодохъе вачIанила Денгав абурав чи, гьев вукъунги гьенивго вуго, Денгал нохъойилан абулеб бакIги буго. Денгал вас МухIамад гьенив гьавурав, гIурав, ГьоцIалъа ккана ГIашилтIа (Унсоколо мухъалъул) росулъе.

Гьениб гьес гьабула хъизан. Лъадилъун йачула гьебго росулъа Бахту-меседу абурай лъикIаб тухумалъул яс. ГIашилтIаса гьел уна Генуре. Генуб гьавула гьезие вас ГIали. Гьев ГIали унтарав загIипав вас вукIун вуго, гьесда цIар хисула Шамил абун. Гьеб мехалъ гьев вас Шамил гIунила сахав, зурбаяв гIолохъанчи. Гьев вуго вукIинесев Дагъистаналъулги, Кавказалъулго, дунялалдаго, хасго бусурбан хIукумтазда ва Россиялда цIар рагIарав пачаликъалъул бетIер, дунялалда цIар рагIарав бодул бетӏер.

Гьев Гьидалъа умумузул вукIин баян гьабула гьесул эбелалъул гIагарав чи (вацгIал) ГIашилтIаса Шагьав Шамилица Гьидалъе хъвараб ва цойгидалги кагътаз. 

## Примечания


## Литература
* Шапи Казиев. Имам Шамиль. ЖЗЛ. М., Молодая гвардия, 2010. ISBN : 5-235-02677-2
*  О.-Д. А. Частное письмо о взятии Шамиля от 2 сентября 1859 // Русский архив, 1869. — Вып. 6. — Стб. 1045—1068.
Хьаргабиса ГьитӀинав ТӀалхӀат

**Хьаргабиса ГьитIинав ТIалхIат**, гьавидал **Урдашил МухӀамадил ТӀалхӀат** (1884–1984, Хьаргаби, ДАССР) вукӀана авар гӀалимчи, мавлидазулги, назмабазулги, марсиязулги автор.

## Биография
ТIалхIат гьавуна гIага-шагарго 1884-абилеб соналъ, Дагъистаналъул вилаяталъул Авар сверухълъул Хьаргаби. Гьесул эмен, Урдашил МухӀамад, вукIана жиндирго рукъалъул магIишатги гьабун чIарав, гIаммал гIадамаздаса ватIа вахъичIев чи. ТIоцебе инсуца малъана ТIалхIатида иман, ислам, гьединго Къуръан цIализе. Хадув росдал мадрасаялде витIана. БатIи-батIиял росабалӀе хьвадун, цIи-цIиял мугIалимзаби цIехон, лъай тӀалаб гьабун гIемерал соназ хьвадана ТIалхIатги. Бищунго гIемер гьев цIалана магIарулъиялъго жиндир адаб-хIурмат гьабулев, машгьурав гIалимчи Къудукьа СагIидида цеве.

РосулӀе вуссун хадуса ТIалхIатица кIиго соналъ дибирлъи гьабуна. Гьелдаса хадуб, 1936-лъ мажгит-мадраса къазегIан мударислъунги вукIана. ЦохIого цо мажгитал къаялда къокълъичIо коммунистаз дин чIунтизабизеян гьабулеб хIалтIи. Киса-кирего гIалимзаби, ккун, туснахъ гьаризе лъугьана. Гьоркьоб хутIичIо Хьаргаби росуги. ХIуригат бахъилелде цебеги, гIалимзабазул цIар бугеб росу букIиналъ, гьелде цIакъ кIудияб ишан босана НКВД-ялъ. Жанир лъун тIагIаралги ккана, нахъе риччаралги ккана. ГьитIинав ТIалхIатги Гъунив туснахъалда жанив тIамун вукIана 1937-абилеб соналъ. Амма, гIунтIизабизе гIайиб батичIого лъаларо, жидерго план тIубан букIиналъ лъаларо, чанго моцIидасан къватIиве виччана. Виччалагоги лъазабунила гьесда, дин гьабуни, цIидасан жанив тIамизе вугилан. Гьеб мехалде гIумрудул 53 сон бугев ТIалхIатие кIудияб батIалъиго букIун батиларо щиб кканиги, тIадежоялъе киналго гIалимзабиги ккун унел рукIиндал. Жинца малъулеб букIараб гIелму гьес гьор-кьоб къотIизе течIо. Нахъа хъаравуллъи чIезабун букIаниги, бакI-бакIалде ун малъана гьес гьеб. 

## Референсал
Гьигьалъа ХӀажимухӀамад ХӀусейнияв

**Гьигьалъа ХIажимухIамад ХIусейнияв** (1835 - 1935)

АнцIила ичIабилеб гIасруялъул ахиралда, ва къоабилелъул авалалда МагIарулазда дин исламалъул балъголъаби мухIканго, камилго, гIатIидго лъазариялда, халкъалъе мустахIикъаб рухIаният ва жамгIиябгун напсияб тарбия кьеялда тIад машгъуллъун, ракI бацIцIадго, кIудияб пайдаяб хIасилалдалъун хIалтIулев вукIарав гIалимчи, динияв хIаракатчи, шагIир, таржумачи, катиб ккола *Гьигьалъа ГъазимухIаммадил вас ХIажимухIаммад ХIусейнияв*. 

Цо къарну гIумруялъул нахъа тана гьес 1835 соналъ гьавурав гьев хвана 1935 соналъ. Сверухъ ругел росабалъ гьев лъалаан МухIамаддибир абураб цIаралда гъоркь. Диниял ва шигIриял асаразда хадуб гьес хъван батула цин Гьигьалъа ГъазимухIаммадил вас МухIаммадин, цин Агъвалиса ХIусейнияв МухIаммадилан.

Гьелъин цо-цоязда гьел асарал хъварал чагIи батIи-батIиял ругиланги кколеб. МухIамад хIакъикъаталда гьавуна ва гIуна Гьигьалъ росулъ. Хьизан гьабун санал индал гьев жиндирго инсул букIараб ахикье Агъваливе вахъуна, гьениб минаги бан, магIишат гьабизе лъугьуна. Гьенив гьев хунги вуго, вукъунги вуго. Агъвали росдал авалалда буго гьесул хобалда тIад гьабураб, бусурбабаз зиярат гьабулеб хIужраги.

Жиндирго цIаралда ХIусейинияв абун тIаде жубаялъе гIилла ккола, гьесие жив МухIаммад аварагасул (с.т.гI.в.) яс ФатIиматил вас ХIусейнил кьибилалъул вукIин загьир гьабизе бокьи, ай жив сайидазул вукIин. ХIакъикъаталда гьеб гьединги букIун буго. Гьигьалъ росулъа гIолохъанав гIелмияв хIалтIухъан Шамхалдибир ГIисаевасул баяназда рекъон, гьесин абуни кьочIчIое босун буго Шамил имамасул дурц ГIабдурахIманил вас Шамилица гIуцIараб жиндир тухумалъул силсилат. 1721 соналъ Гъазигъумекдерил хан квер гьечIев Сурхайица лезгиназул Курах росулъ къадилъун тIамун вуго Мазамма абурав чи. Гьесул вас, гъумекиса тIарикъаталъул устар Джамалудинил вацгIал, ГъазимухIаммад Гьигьалъе гочун вуго, анцIила микьабилеб гIасруялъул кIиабилеб бащалъиялда. МухIканал чIванкъотIарал сонал чIезариIзе захIмат буго. Гьелъие гъваридаб цIех-рех къваригIуна, гьеб жеги гьабун гьечIо. ГъазимухIаммад, Жамалудин устарго гIадин, кколев вуго ХIусейнил микьабилеб наслуялъул вакил. Гьеб сиясиялда чIезабун буго.

Шай ГъазимухIаммад жиндирго ватIаналде гочинчIого Гьигьалъе гочарав? Гьеб суалалъе жаваб кьезе захIмат буго. ГIелмуялда. хадув вачIун ватизеги бегьула, гьединал батIи-батIиял миллатазул гIадамал лъай босизе батIияб росулъе гочин доб заманалда тIибитIараб иш букIана. ЧIамалазул жамагIаталда жанир рукIана Хъварщиса Загъаласда цадахъ Дагъистаналда машгьурал гIалимзаби. Гьезухъе цIализе рачIунел рукIун руго, жидерго росулъ лъикIал мугIалимзаби, гIалимзаби ругониги, батIи-батIиял миллатазул вакилзаби.

Кин бугониги ГъазимухIамадил къисмат бухьараб буго Гьигьалъ росдада. 

## Примечания
Сура Ал-Бакъара

Гьаб cура тIубанго Мадиналда рештIине гьабураб буго, гьалда жаниб кIинусиялда ункъоялда анкьго аят буго.

Ал-Бакъара буго Къуръаналда жаниб бищунго кІудияб сура.

## Текст

## ХІужаби

## Линкал
*
Хунзахъа КӀудияв ХӀажи

**Хунзахъа КIудияв ХIажи** (1872 - ). Абулмуслимил наслуялъул гIалимчи.

Хунзахъа Ражабил ГIумарил вас Ражаб-хIажи гьавуна гIага-шагарго 1872 соналъ ГIалимчулал абулеб тухумалда. ГIалимчулалин гьесул тухумалда абиялъе гIилла ккола Абумуслим-шайих вачIаравго, гьес бачIараб гIелмуги тIахьалги цIалун, гIелму босарал гIемерал гIалимзаби гьесул тухумалъул рукIин.

Эмен хун хутIарав гьитIинав ХIажи, гIелмуги умумуздасан бачIараб рухIияб бечелъиги щвечIого хIутIилин хIинкъун, эбел ГIумарил ГIаишатица гьитIинго гIелмуялъул нухде вуссинавун вуго. Анлъго сон барав вас эбелалъ витIула умумузул кьолбол гьобол ГIумар абун кIудияв гIалимчиясухъе цIализе БуцIраве.

Абумуслим щайихасдасан бачIараб гIелму инсуца васасухъе кьолаго, ХIажил умумул гьоркьоса кьотIизе течIого гIелму цIаларал гIалимзаби рукIана. ХIажи вукIун вуго инсул рахъалъан 15-абилев гIалимчи. Гьесул эмен хехго хун вуго. Гьесул рукIана кIиго васги кIиго ясги: МухIаммад, Гъайирбег, Хадижат, ПатIимат.

Гьесул умумуздасан рачIарал тIахьазда хъвараб тарихалдасан буго гьадинаб хъвайхъвагIай: «Дагъистаналде ислам бачIинелде цебе, нижер кIудияв эмен, жиндир зара бацIцIадав, кафураб заманалда гьезул гIалим ватана. Абумуслим вачIана, ислам къабул гьабуна. ТIоцебе иманги лъун гьев жаниве вачана жиндиралда цун рукъзал кьуна, масжид бана. Абумуслимида цадахъ йикIарай гьесул яц жиндирго васасе чIужулъун ячана. Биги гьанги жубана Абумуслимил тайпаялъул, гьесул нухда хьвадулел умумул нижер лъугьана. АнцIила щуго гIалим наслуялда вахъана, щунусиялде гIагарун тIахьал гьезул ратана. Гьезул щибав гIелмуялде гурони валагьичIо, гIелму тун хьвадаразул магIишатги билълъинчIо. Мисриялде, Шамалде ун гIелму тIалаб гьабуна, гьениса тIахьал росун тадрис гьабун цIалана. Гьезул цIар Аль-гIуламау ГIалимчулал аль-аварию" аль-хунзахийю аль-тIалтIию абун тIибитIана». 

## Примечания
Сура ТӀа Гьа

Сура ТІа Гьа буго Маккаялда жиб рештӀине гьабураб, жинда жаниб нусиялда лъебералда щуго аят бугеб.

Гьаб сураталъул аслияб мурад буго диналъул аслаби рицин ва гьел рацӀцӀад гьари. Аллагь вукӀин чӀезабиялъул далилал рицингун цадахъ гьев Аллагь жив цогояв  вукӀин гьесие гӀахьалав чи гьечӀеблъиги бицунеб буго. Аварагзабазул ва гьел ритӀиялъул хӀикматги бицунеб буго. Ахират букӀин, хӀисаб мизан ва жазаъ букӀиналъулги бицунеб буго.

Аллагьасул свалат салам лъеяв аварагас Аллагьасе гьабулеб гӀибадаталъулъ яхӀ бахъи, жиндие гьабулеб къварилъи ва заралалда сабро гьаби бицулеб буго. Жинда тӀад къараб рисалат тӀубазе гьабун, Аллагь цо гьавун, гьесие гӀибадат бацӀцӀад гьабиялда уммат ахӀана хирияв аварагас, амма гьесда тӀад къан букӀинчӀо хӀал-зулму гьабун гӀадамал исламияб диналде ахӀизе.

Сураталда жаниб лъикӀго гӀатӀид гьабун бицунеб буго жив Аллагь вуго абун хьвадулев вукӀарав пиргӀавнил ва гьесул къавмалъул. Муса авараг ТӀадегӀанав Аллагьасда кӀалъаялъул, гьесда рисалат тӀад къаялъул ва Мусалги пиргӀавнилги бахӀс бицун буго.

Адам аварагасул къисаялда бакка-бахъи гьабун буго, инсанасул ракӀ хӀинкъулеб хӀалалъ къиямасеб къоялъул ва гьелъул захӀмалъабазул бицун буго:. Гьеб къиямасеб къоялъ хӀисаб мизан гьабун Аллагьасда мутӀигӀаб халкъ алжаналда иналъул, Аллагьасда гӀасилъарал гьев жидер БетӀергьан вукӀиналда инкар ккураб халкъ жужахӀалда иналъулги бицун буго.
Сураталда цӀар лъун буго «сурату ТӀа-гьа»- абун. Гьеб ТӀагьа абураб цӀарги Аллагьасул свалат салам лъеяв аварагасул цӀараздаса цо цӀар буго. Гьеб хирияв аварагасул цӀаралдалъун сурат байбихьиялда жанибги аварагасул ракӀ парахат гьаби буго. Мушриказул къварилъабазда сабро гьабизе гьесие квер бакъи гьабиги буго. 
Сура букІана рештІун Маккаялда ва гьелда жаниб буго 7 аят.

## Текст

## ХІужаби

## Линкал
*
Малаик

**Малаик** (гIараб мацIалда **ملاك**)

ЦIарцIар ккун малаикзабазда ракI кин чIезабилеб. Дуца ракI чIезабизе ккола Аллагьасул гьал хадур рехсарал малаикзаби рукIиналда. Жабраил – вахIюгун вачIунев; Микаил – ризкъаби рикьулев; Исрапил – Суралъе пулев; ГIизраил – рухIал росулев. Гьал руго чIахIиял малаикзаби. Гьединго ракI чIезабизе ккола, инсанасул гIамал хъвалел Ракъиб-ГIатид, хабалъ хIисабсуал гьабулел Мункар-Накир, алжанжужахI хьихьизе тарал, ГIаршалда сверун тIаваф гьабулел, ГIарш баччулел ва гьел гурелги цогидал малаикзаби рукIиналдаги.

Дуда малаикзаби рукIин сундалъун лъалеб? Гьел рукIин лъала КъуръанхIадисалъ бицун, Къуръан-хIадисалда хIакъаб гурого жо букIунарелъул. 

Бадруялъул гъазаваталда загьирлъана чIахIиял мугIжизатал. Хирияв аварагас (*жинда ссалат-салам лъеяв*) цебесеб къоялъго рихьизаруна мушрикунал чIвазе ругел бакIал, бусурбабазе бергьенлъи щвезе бугиланги бицана; БетIергьанас азарго малаикги витIун бусурбабазе квербакъана; асхIабзабазда жидеца кьабилалде чанги капурчиясул бетIер тIаса къотIулеб бихьана, ай малаикзабаз кьабун ва гь.ц. Бусурбабазул дугIаялъе жавабги гьабун, тIоцебесеб хIалбихьиялда аскIоб, лъабго нухалъ капурзабаздаса дагьал ругел бусурбабазе, гIицIго гьезул ракI парахалъизе рещтIинарурал малаикзаби. Щайгурелъул бергьенлъи Аллагьас кьола, малаикзаби – сабабал ккола, бергьенлъи букIинабизе гьезда жидедаго кIоларо. 

## Примечания
Бадруялъул гъазават

**Бадруялъул гъазават** (гIараб мацIалда **غزوة بدر**)

## Бадруялъул дарсал
Бадруялъул гъазават ккелалде бусурбаби къватIире рахъиналъе сабаблъун букIана къурайшиязул Шамалдаса бачIунеб караваналда тIад кверщел гьабизе бокьи.

Гьеб букIана бусурбабазде данде рагъулел капурзабазул боцIиялда бетIерлъи гьабизе бугеб ихтияралда рекъон ва бусурбабазухъа бахъун араб яги Маккаялда тезе ккараб боцIиялъул бакIалда букIине гьабураб сапар. Хадубккун БетIергьанас гьеб сверизабуна жеги тIадегIанаб амруялде. Ай Аллагьасул нухда дагIват гьабиялде ва дин тIибитIизабиялде.

Гъазават гьабилелде, нилъеда бихьулеб буго, Аварагас (*жинда ссалат-салам лъеяв*) асхIабзабазулгун мушавара (гIакълу дандбай) гьабураб куц. Жидер хIакъалъулъ вахIю бачIинчIел киналниги ишазулъ ТIагьаяс (жинда ссалат-салам лъеяв) асхIабзабазулгун гIакълу дандбалаан.

Гьелъие гIоло бусурбаби тIадрекъана киналниги, жидер хIакъалъулъ Къуръан-хIадисазулъ хIукму бачIинчIел ишазулъ, мушавара гьабизе ккей шаргIияб кьучI букIиналда. Бадруялде мушрикуналгун рагъизе иналде Абубакр-асхIабасулгун ГIумар-асхIабасул рахъалъан разияб жаваб щваниги, гьелдаги гIей гьабичIого, ансаразул пикру гьикъана Аварагас (*жинда ссалат-салам лъеяв*).

Гьелъул хIикматги букIана ТIагьаясе ансарияз, Мадинаялда жанив гьев вугони, цIунизе къотIи гьабун букIин гIакъабаталда.

Расуласе (*жинда ссалат-салам лъеяв*) лъазе къваригIун букIана гьеб къотIиги ккунищ гьел чIолел ялъуни гьезул кидаго исламги Аварагги (*жинда ссалат-салам лъеяв*) цIунизе БетIергьанасе гьабураб къотIийищ бугебали. Ансарияз кидаго БетIергьанасе ва Гьесул Расуласе (*жинда ссалат-салам лъеяв*) мутIигIлъизе хIадурал жал рукIин лъазабуна. 

## Примечания
УхӀудалъул гъазават

**УхIудалъул гъазават** () букӀана цересел бусурбабаздаги къурайшияздагъи гьоркьоб рагъул мехалда Мадиналда гӀагарлъухъ УхӀуд магӀарда хьондехун бугеб расалъуда 626 соналъул 23 марталда (7 шавал, 3 ГЬ) ккараб гъазават.
ИхӀсан

**Ихсан** (гIараб мацIалда **احسان** ), диналъул лъабабилеб аслу.

ИхIсан ккола дуца дурго БетIергьанасе лагълъи гьаби дуда Гьев вихьулев гIадин, дуда Гьев вихьичIониги, Гьесда мун вихьулев вугелъул. Гьединаб хIалалде инсан вачIине ккани, кидаго Аллагь рехсон, Аллагь ракIалда чIезавун черхалъул гьава-нафсалда данде къеркьон, батIи-батIиял гIибадат тIагIат гьабиялда тIад чIей гьабун киналдаго инсан куцалеб тарбият букIине ккола. Гьеб тарбияталда тасаввуфилан яги тIарикъатилан абула. Гьеб тарбият кьезе инсанасе рухIияв устарги чара гьечIого къваригIуна. Гьеб тарбият гьечIони инсанасул иманги исламги, жиндир хIакъикъатги гьечIеб цIараллъун хутIула. Гьеб тарбият тIадаб букIиналъе нугIлъи гьабулел гIемерал Къуръаналъул аяталги Аварагасул хIадисалги руго, гьелда агьлусуннаталъул киналго хIакъал имамзабиги гIалимзабиги тIад рекъарал руго. 

## Примечания
Аллагьасул берцинал цӀарал

**Аллагьасул берцинал цІарал** (гІараб мацІалда **أسماء الله الحسنى** ) - ккола ТІадегІанав Аллагьас Къуръаналда рещтІун яги МухІаммад аварагас  хІадисалдалъун нилъеда рицарал Аллагьасул рецц-бакъалъул, хІамд-санаалъул, Аллагь ТІадегІан гьавиялъул цІарал. Аллагьасда ва Гьесул цІаразда релъараб щибго ва кинабниги цІар гьечІо, гьезул камилаб, рагІа-ракьанде щвараб мурадгун-магІна цохІо Вати ТІадав Аллагьасда гурони лъаларо. Гьелда иман лъун, божизе тІадаб буго ва дугІа гьабулелъул гьел цІараздалъун Аллагьасде ахІи байги беццараб буго. 

Гьал гурелги Аллагьасул 99 берцинал цІаралги руго, Гьесда гурого хІакъикъат лъаларел рикІкІун хІал кІоларел гІемерал камилал сифаталги руго Гьесул, тІадегІанал цІаралги руго.
Шагьадат

**Шагьадат** (; ) — цо гурони гьечIев, вати тIадав Аллагьасда божи ва МухІаммад авараг  Аллагьас халкъалде дин босун витIарав илчи вукIиналда божи. Гьединго шагьада абураб рагIи бачIуна шагьид абураб магIнаялдаги, ай диналъе гIоло къеркьо хварав чи абураб.

Къокъаб куцалда шагьадаталъул магIна бачIуна гьадин: «Дица нугІлъи гьабула ракІ чІун, лъан, хІакълъунго жиндие лагълъи гьабизе кколеб щибго гьечІоян, цо вати тІадав Аллагь гурого, ва дица нугIлъи гьабула, хIакълъунго МухІаммад  — Аллагьасул халкъалда дин малъизе витIарав авараг вукIиналда». ШигIияз битIулеб шагьадат батIа бахъула суннияз битIулелдаса, тIаде жубараб «*ва ГIалийюн Валийю Ллагь*» - абураб рагIиялъ, ай "ва дица нугIлъи гьабула ГIали Аллагьасул вали вукIиналда" - абураб. Шагьадат битIи ккола инсанас исламияб дин босиялъе бищун аслияб шартIлъун. Исламалда жаниб шагьадат битIарав чиясул би тIей хIарамаб буго.

## Исламалъул рукну
Шагьадат рикIкIуна тIоцебесеб ва аслияб рукнулъун исламалъул щуябго рукнуялдаса (бл. исламалъул щуябго рукну). Гьелда жаниб буго исламалъул кIиябго аслияб тIадкъай, ТIадегIанав Аллагь цо гьави (тавхІид) ва МухІаммад авараг Аллагьасул халкъалде витIарав чапар вукIиналда божи. Бусурбабаз шагьадат битIула, гIемераб бакIалда ва къойида жаниб чанго нусго нухалъ. ГIага-шагарго гьеб букIуна щибаб дугIаялъулъ.

## Шагьадаталъул магІна
Къокъаб куцалда шагьадаталъул магIна бачIуна гьадин: «Дица нугІлъи гьабула, Аллагь тун батIияв жиндие лагълъи гьабулеб жо гьечIо ва дица нугIлъи гьабула, МухІаммад  — Аллагьасул авараг вукIиналда». Цодагь гIатIидго ва камилго гьелъул магIна бачIуна гьадин: «Дица нугІлъи гьабула ракІ чІун, лъан, хІакълъунго жиндие лагълъи гьабизе кколеб щибго гьечІоян, цо вати тІадав Аллагь гурого, ва дица нугIлъи гьабула, хIакълъунго МухІаммад  — Аллагьасул халкъалда дин малъизе ва кинабниги инсаният къоселалъул бецIлъиялдаса исламалъул нуралде тIоритIизе витIарав авараг вукIиналда»

## Ислам боси
Капурав чи исламалде вачIине кканани, бищун цебе гьесда тIадаб буго шагьадат битIизе. Шагьадат битIилалда цебе бараб какги, ккурал кIалалги, гьабураб кинаб бугониги исламалъ тIад къарал гIибадаталги, капурав чиясдаса къабул гьаруларо. Гьелдалъун бичIчIула, хIакълъунго шагьадат букIин, исламалъул чIахIиял рукнабаздаса цояблъун ва гьезул аслулъун.

## Шагьадаталъул хIакъалъулъ рачIарал хIадисал
* Аварагас  абуна: «Щив чи вугониги жинца нугIлъи гьабун, Жиндие гIахьалчи гьечIев цо Аллагь тун батIияв, лагълъи гьабизе кколеб щибго гьечIоян, ва МухІаммад — Гьесул лагъ ва Гьесул чапар вугоян, ва ГIиса — Аллагьасул лагъ ва Гьесул чапар вугоян, гьединго гьев Гьесул рагIи вугоян, Жинца Марйамихъе битIараб, ва Гьесдаса бачIараб рухI вугоян, ва хIакълъунго Алжан — хIакъаб буго, ва ЖужахІ — хIакъаб бугоян, гьев чи Аллагьас гьесул гIамалазухъ балагьун Алжаналъуве вачуна»-ян.

## ХІужаби

## Адабият
* 
* 

## МугъчІваял
Къелеса ГӀали

**Къеле́са ГIали́** (хв. 1690, ГьочотӀа) — гӀалимчи, жинца Дагъистаналда гӀелмияб лъай тӀибитӀизабиялъе кӀудияб кӀвар бахъарав. Гьесул хъварал руго логикадул, полемикадул, теологикияб философиядул хӀалтӀаби; гьединго эв ккола гӀемерал глоссабазул ва комментариязул авторлъун.

Гьев гьавураб заманалъул тарих мухIканго лъазе кIвечIо, хIисаб гьабураб мехалъ гьеб кколеб буго гьижрияб тарихалъул 11-абилеб гIасруялъул байбихьи. Гьев гьавун вуго Къелдерил жамгIияталде гъорлъе унеб Ругъелда росулъ. ГIалил ин- суда цIар букIун буго ХIусен. ЧIахIиязул биценалда рекъон, ГIали гьитIинав гIолохъанчи вукIаго, гIагараб росуги тун, ун вуго гIелму тIалаб гьабизе ва, Дагъистаналъул гIемер росабалъе щун, доб заманаялъ машгьурал гIалимзабазда цеве цIалун вуго.

## Примечания
ХӀаж

**ХӀеж** () — исламалъул щуабилеб рукну.

Исламалъул щуабилеб аслу ккола нухалъул рахъалъ хӀал кӀварав чияс хӀаж гьаби. ШаригӀаталда рекъон хӀаж абула КагӀбаялде къасд гьабиялда, гьаризе кколел хассал гӀамалал гьаригун цадахъ.

ХӀажалъул бицун хӀал кӀоларебгӀан гӀемераб хиралъи буго, гӀемерал дунял ахираталъул хиралъаби руго. Гьелъ черх лъикӀлъизабула, ракӀ сахавалъизабула, гӀадамал ращад гьарула, бусурбабазда гьоркьоб вацлъи ва цолъи цӀикӀкӀинабула. ХӀажалъ аварагзабазул, гьезул асхӀабзабазул тарих ракӀалде щвезабула, хириял бакӀазде зияратал гьаризе рес кьола, ракӀалги рухӀалги рацӀцӀад гьарула. «ХӀалкӀолебги букӀаго хӀаж гьаби-чӀого хварав чи, бокьани ягьудиявлъун хва абе, бокьани насраниявлъун хва абе» – ян абуна Аллагьасул расулас . Гьединлъидал хӀаж гьабулел къагӀидабиги лъазарун нухалъул рахъалъ хӀал кӀолев чияс, хӀаж борхизе хӀаракат бахъизе ккола. 

Гьал щуялго аслаби малъичӀого исламалъ тӀад гьабулел гӀемерал тӀадал жалги руго эбел инсул хӀурмат гьаби гӀадал, гӀагарлъиялъулгун лъикӀаб хурхен гьаби гӀадал, мадугьалзабигун лъикӀ рукӀин гӀадал, гӀисиназда гурхӀел гьаби, чӀахӀиязул хӀурмат гьаби гӀадал.

Гьединго руго исламалъ хӀарам гьарурал жалги, масала, гьездаса ккола чӀахӀиял мунагьал: чи чӀвай, зина гьаби, цӀогь гьаби, гьекъолди, наркомания, рищватчилъи, мацӀ гьаби, гъибат гьаби, бугьтанал лъей, хӀал хъублъи, хӀасад, тущманлъи, чидай зарал гьаби кверазги мацӀалъги, чияр хӀарамаб боцӀи кванай, зулму гьаби ва гь. ц. Гьездасаги цӀунизе ккола цебехун ккаралдаса тавбуги гьабизе ккола. Аллагь тӀаса лъугьинчӀони гьездалъун кьолеб гӀазаб гӀакъуба бицун хӀал кӀолареб хӀехьон бажарулареб буго. 

## Примечания
КӀалкквей

**КIалкквей** (гIараб мацIалда **صوم**)

Исламалъул ункъабилеб аслу ккола Рамазан моцIалъ кIал кквей. ШаргIалда кIал кквей абула рогьаралдаса бакъ тIерхьинегIан тIубараб къад къоялъ кIал биххулел жал гьаричIого чIеялда. 

КIал биххулел жал ккола кванай, гьекъей, чIужуялъулгун жинсияб гьоркьоблъи гьаби, бокьун лагIдей бачIинаби, лагIдей, къватIиса ургьибехун бугеб кинабгIаги нухдаса жанибе щиб бугониги бихьулеб жо биччай ва гьел гурел цогидалги. КIал кквеялъ мунагьаздаса цIунула, гIибадаталде ругьун гьавула, гьаванафсалде данде чIезе гьунар кьола, черх сахлъизабула, мискинзабазда гурхIизе тIамула. КIал ккуразе букIунеб кири Аллагьасда гурого лъаларо, гьезие хассаб алжанги буго, гьенив гьезда Аллагьги вихьизе вуго. ШаргIияб гIузруги гьечIого фаризаяб цо кIал кквечIого тани, гьелдалъун гьесие ккараб зарал тIолабго гIумруялъ кIал ккуниги бецIун рагIалде бахъунаро. Рамазан моцIалъ кколеб фаризаяб кIал малъичIого, кIал кквезе суннатал моцIалкъоялги руго, кIал ккурав чияс цIунизе кколел суннаталадабалги руго, гьездаги тIад чIей гьабуни бицун хIал кIолареб кири щола. 

## Примечания
Минара

**Минара** буго сивул тайпа, жиб мажгиталлда яги элда цун бараб. Минараби хӀалтӀизарула будунас как ахӀиялъе. Эл рукӀине бегьула батӀи-батӀияб бегӀу́л, риццат-туцаздаса тӀерен-халатазде щун.

ГьитӀинал мажгитазул гӀемериселъ букӀуна цо минара, гьоркьохъезул — кӀиго; Истанбулалда кӀудиял султӀаниял мажгитазул рукӀана ункъидаса анлӀиде щун минара. Бищун гӀемерал минараби ругеб мажгит буго Мадинаялда аварагасул мажгит анцӀго минарагун.

## Функцияби
Минараялъул формалаб функция буго будунасе как ахӀизе хал гьабул бакӀ чӀезаби. Как ахӀула къода жаниб щуцӀул, рогьалида, къаде, бакъанида, маркӀачӀуда, боголида. ЦӀикӀкӀанисел гьанжесел мажгитазда, как ахӀула мусаллахӀалда (какил рукъ) микрофоналъ, гьаракь къватӀибе кьола минарабазда элъие лъураб системаялдасан.

## Нотаби

## Референсал
Сугъралъ (газета)

**Сугъралъ** () ккола Гъуниб мухъалъул газета. СугъралӀ росдал жамгӏияб казият, биччала сугъулдерил хӏаракатчагӏазул хӏаракаталдалъун, моцӏалда жаниб цо нухалъ. Газета бахъулеб буго авар ва гӏурус мацӏазда.
Газеталъ аслияб къагӏиядалъ бахъулеб материал буго, жакъасеб Сугъаралъ, росдал гӏумруялъул хӏакъалъулъ, росдал тарихалъул, ва гьединго машгьурал росуцоязул хӏакъалъулги. Гьединго гьениб кьола росулъ ва шагьараздагун гӏатӏиракьазда гӏумру гьабулел сугъулдерил чан чи хварав,ва гьавурав, мухӏкан гьабураб демографиялъул статистикаги, ва газеталъул ахиралда кьола росуцоязул рукӏинисел, ва рукӏарал бертабазул хӏакъалъулъ баянал, ай бертин киб , кида байбихьулеб ва лъица щал рачулел къокъаб информацияги. Газеталъул тарих кӏудияб гьечӏониги, амма бечедаб буго, газета бахъулеб букӏана кӏиго нухалъ. Тӏоцебе 90 соназул заманалда,хадуб дагьаб заман ун, цӏидасан биччана 2003 соналъ.Гьелдаса нахъе чӏечӏого, хӏалтӏулеб буго.
«Сугъралъ» газеталъе подписка гьабизе. ЛъагIелалъ газеталъул багьа буго 300 гъурущ, дагьаб гъурщил къуват бугезе 500 гъурущ.
ТаравихӀазул как

**ТаравихIазул как** (гIараб мацIалда **تراويح**) ккола муаккадал, ай тIадчIун гьаризе кколел суннатал каказул цояблъун. Гьеб бала рамазан моцIалъ. Гьелъул гIуж щола боголил как бан хадуса, халат бахъула хъахIлъи биччазегIан. Гьелъул тIаса бищараб гIуж байбихьула сардил ункъо бутIа гьабун цо бутIа аралдаса. Хасго хирияб буго, кьижун хадув тIадеги вахъун, бараб.

Амма киса-кибего гIадат билълъун буго, боголил как бан лъугIарабго, ратибатги бан таравихI базе байбихьулеб. Нилъер Дагъистаналда таравихIазул какил микьго ракагIат бан тола, амма киналго тIахьазда гьелъул базе бихьизабураб къадар къого ракагIат буго. Цогидал исламиял хIукуматаздаги къого ракагIат бала. ЛъикI букIинаан нилъер Дагъистаналдаги гьедин гьабунани. Мажгиталда жамагIаталъ гIицIго микьго ракагIат бан толеб бугони, гьелгун микьго ракагIат бала, хутIараб анцIила кIиго ракагIат рокъове щвараб мехалъ бала, хасго лъикIаб буго кьижун хадуса радакь тIадеги вахъун тIубазабуни. Ахиралде витруги ккезабила. Витруги Рамазан моцIалъ, жинца жиндиего баралдаса жамагIатгун бараб хирияб буго, мажгиталда бани, гьеб дагьабги лъикIаб буго. 

## Примечания
Хурма

**Хурма** (латиназул мацӀалда *Diospyros kaki*)

Хурма кваназе бокьуларел чагӀи къанагӀат ратила жакъа къоялъ, щайин абуни босизеги щолеб буго, бихьизе бер кколебги, квине гьуинабги букӀун. Гьеб гуребги гӀемераб даругин пайдаги буго гьелъул инсанасе. ГӀемерал берцинал цӀарал лъун руго гьелда гӀадамаз – «тӀогьилаб бакъ», «Китаялъул микьир»… Кин абуниги, гьелъул ватӀан ккола, аслияб къагӀидаялъ, Китайгун Япония. Нилъер гӀасруялде щвезегӀан цебеккунго гьеб Китаялдасагун Япониялдасан бачӀараб пихъ бугин рикӀкӀунаан. Европаялде гьеб бачӀун буго Ӏ760 соналда – тӀоцебе югалъулаб Франциялде. Хадубккун гьеб бекьун буго Италиялда, Алжиралда, Египеталда, СШАялда. Жакъа къоялда хурма бижула Узбекистаналдаги, Гуржиялъги, Крымалдаги, Азербайжаналдаги, Краснодаралъул ракьалдаги. Абула 500-ялде гӀагарун тайпа бугин гьелъулин. Гьел цоцаздаса ратӀа рахъула жидер кьералъухъ, тӀагӀамалъухъ, чӀахӀалъи-гӀисинлъиялъухъ балагьун. 

## Хурмаялъул пайда

Кинан тӀаса бищилеб лъикӀаб хурма? Барщараб хурма букӀине ккола лъикӀаланго тамахлъараб. Кьерги канчӀтӀогьилаб, багӀарсияб букӀине ккола, тӀанхалги – тӀулакьерал сурмиял. Гьелда тӀад чӀегӀерал тӀанкӀал лъун ругони, пихъ хвезе байбихьиялъул магӀна ккола. Кинаб пайдаха гьелъул бугеб? Хурмаялда гъорлъ рукӀуна гӀемерал черхалъе хӀажатал, пайдаял элементал, витаминал – глюкоза, сахароза, «А», «С», «Р» витаминал, махх, калий, кальций, медь, магний, марганец, йод. КӀалдиб бохьун чӀолеб тайпаялъулги буго жинда жаниб пектин букӀиналдалъун черхалъе пайда. Гьелъ кванирукъалъул, бакь-чехьалъул хӀалтӀи лъикӀлъизабула. Гьединго жиндилъ магний букӀиналда бан чорхолъ ганчӀал ккезе толаро. КъваригӀел гьечӀел цӀамал чорхолъа къватӀире рехула, черх бацӀцӀад гьабула, лъим къватӀибе кьабулеб гӀадат буго. Би дагьал чагӀазе кваназе лъикӀаб буго жинда жаниб гӀемераб махх букӀиналда бан. Йод гъорлъ букӀиндал хурма кваназе пайдаяб буго мукъулукъалъул цӀуцӀдузул (щитовидная железаялъул) унти бугел чагӀазе. Пектин гъорлъ бугелъул, кванирукъалъул хӀалтӀи лъикӀлъизабиялъеги кваназе лъикӀаб буго хурма. Гьороялъул (ракалъул) унтиялда данде чӀеялъе лъикӀаб буго витамин «А» гъорлъ букӀиндал. РекӀелги, рихьазулги хӀалтӀи лъикӀлъизабиялъеги пайдаяб буго хурма. Гьединго хӀалтӀизабизе лъикӀаб буго рихьал къварилъиялъ ракӀалда жо чӀоларел чагӀи сахлъиялъеги – склерозалъул унти бугез. Гьединго нерваби гӀодор къазеги, хӀалхьи кьеялъеги кваназе лъикӀаб буго. Абула кванде гъира базабулин хурмаялъин, нервабазе хӀалхьи кьолин, хӀалтӀуде гъира ккезабулин, свак лъазе толарин. Хасго лъикӀаб буго гьеб пихъ кидаго захӀматаб, хӀалуцараб, гӀемер нерваби холеб хӀалтӀуда рукӀунел чагӀазе. Хурма хӀалтӀизабула гьединго гьурмал куц берцинлъизабиялъеги – батӀи-батӀиял маскаби гьарун, гьурмал куц цӀвакизабизе, гвангъизабизе. Амма буго цо тайпа гӀадамазул кинго гьеб кваназе бегьуларел. Гьел ккола «сахарный диабет» унти бугел гӀадамал, кьаралъиялъул, гьороялъул унти бугел гӀадамал. Гьезие гьукъараб буго хурма кваназе. 

## Примечания
Хъергъу

**Хъергъу** (латиназул мацIалда *Accipiter nisus*)

## 
* Хъарчигъа (*Accipiter gentilis*)
Ал-ХӀасибу

**Ал-ХIасибу** (гIараб мацIалда **الحسيب**). Жив гIолев. Лъил гьев ватаниги, гьесие жив гIолев. 

ТIадегIанав Аллагь ккола кинабго жоялъе Жинца гIей гьабулев. Гьаб сифаталъул хIакъикъат Аллагьасе гурони букIине рес гьечIо. Жиб хIажалъулебщинаб жо хIажалъула жиб батиялдеги, жиндир бати даимлъиялдеги, жиндир бати камиллъиялдеги. ТIадегIанав Аллагь гурони цониги жо гьечIо щибаб жоялъе жинца гIей гьабулеб. Киналго жал ратиялъеги, гьезул рати даимлъиялъеги ва камиллъиялъеги цохIо Аллагь вугони гIола, тIокIаб жо хIажалъуларо. Дуда ракIалда ккоге мун кванагьекъолеб жоялде, зоб-ракьалде, бакъ-моцIалде ва гьеб гурел жалаздеги хIажалъараб заманалда, Аллагь гуресде хIажалъанин ва Гьев дуе гIечIин абун. Щай абуни, Гьев ккола тIагIам, зоб-ракь Жинца бижун дуе гIей гьабуравлъун. Гьединго дуда ракIалде ккоге эбелалъ жиб хахизеги гьабулеб, жиндие хъулухъги гьабулеб лъимералъе ТIадегIанав Аллагьас гIей гьабун гьечIин абун. Аллагь ккола гьесие эбелги йижун, гьелъул каранда рахьги бижун, гьеб хахизе гьелдаги малъун, гьеб хахизе кьезе эбелалъул рекIелъ гьеб лъимералдехун гурхIелги бижун гьелъие гIей Жинца гьабурав. Гьаб сифаталдаса лагъасе бугеб бутIа ккола цохIо Аллагь жиндие гIолевлъун вукIин. Гьесул мурадлъун вукIина цохIо ТIадегIанав Аллагь, батIияб жоялдалъун жиндир ракIги машгъул гьабиларо, хIатта алжан-жужахIалдалъунгицин. Аллагьасул кIодолъи жиндие загьир-лъараб мехалъ абила: «Гьев дие гIола, тIокIаб жо дие къваригIун гьечIо, цойги жо щваниги щвечIониги, гьелъул ургъелги дие гьечIо», – абун. 

## → →
*Аллагьасул берцинал цIарал 

## Примечания
Ал-Жалилу

**Ал-Жалилу** (гIараб мацIалда **الجليل**). Жив кIудияв. 

Гьелъул мурад ккола киналниги гьайбатал сипатал Жиндие ругев абураб. Гьайбатал сипаталлъун рикIкIуна тIадегIанлъи, ханлъи, вацIцIалъи, гIелму, бечелъи, хIалкIолъи ва цогидал нилъеца рехсарал сипатал. Гьел киналго жиндилъ данделъарав чи ккола мутIлакъав «ал-Жалил». Гьезул цо-цо сипатал ругев чи ккола, гьелда рекъараб «жалалат» жиндилъ бугев чи. МутIлакъго Жалил ккола ТIадегIанав Аллагь. Лагъзадерида гьоркьоса жалилаллъун ккола жидер киналниги батIиниял сипатал берцинлъарал ва басират бугел ракIазе жал рокьулел гIадамал. 

## → →
*Аллагьасул берцинал цIарал

## Примечания
Ал-Кариму

**Ал-Кариму** (гIараб мацIалда **الكريم**). Ай, рецIел босизе кIолевги вукIун, тIаса лъугьун толев, жинца къотIи гьабураб мехалъ гьеб тIубазе гьабулев, жинца кьолеб жо цIикIкIине гьабулев, лъие ва кигIан кьураб абун гьелъул ургъелги жиндие гьечIев, хIажатаб жо жиндеги борхичIого цогияздаса тIалаб гьабуни (цогидасдаги тIубазе кIолинги абун), гьелдаги жив разилъуларев.

Жиндехун хъачIлъи хIалтIизе гьабуни, гIайиб чIван гурого, гьелда тIаде цIикIкIине гьабуларев. Гьаб кинабго жо жиндилъ данделъарав чи ккола мутIлакъав «Ал-Карим». Гьеб кинабго буго ТIадегIанав Аллагьасулъ. Лагъасеги рес буго жиндаго тIад хIалтIун гьал пишабаздалъун живго берцинлъизавизе, амма цо-цо умуразулъ ва хIалицаго гIадин. Гьединлъидал гьесиеги каримилан сипат гьабизе бегьула, амма гьев вукIуна мутIлакъав «Ал-Каримасде» дандеккун мукъсанавлъун. Гьедин лагъасе сипат гьабизе кин бегьулареб ссалат-салам лъеяв Аварагас абунги букIаго: «Нужеца цIолбол гъветIалда «Ал-Карамилан» абуге, «Ал-Карам» бусурманчи ккола», – ян. (Бухари, Муслим). ЦIолбол гъветIалда «Ал-Карамилан» абиялъе гIилла букIана гьеб хIеренаб, жиндир пихъ гьуинаб, бетIизеги кваназеги бигьаяб ва заз гьечIеб букIин. 

## → →
*Аллагьасул берцинал цIарал 

## Примечания
Аль-ЛатӀифу

**Ал-Латıифу** (гӀараб мацӀалда **اللطيف**). Жив гурхӀулев, хӀеренав. 

Гьаб цӀаралъе мустахӀикълъула жинда балъгоял ва гӀисибикъиналгицин маслахӀаталги лъалев, гьел маслахӀатал рилълъине гьариялъулъ хӀеренлъиги хӀалтӀизабулев чи. Кинабго жоялда хадугъейги, гьабулеб пишаялъул хӀеренлъиги данделъани, «лутӀфу» абураб рагӀул магӀна камиллъула. Гьебги ТӀадегӀанав Аллагьасулъ гурони камиллъизе рес гьечӀо. Гьесул кинабго жоялда хадугъейин абуни, гьелъие гӀорхъи гьечӀо. Балъгояб жоги Гьесул гӀилмуялда загьиралда релълъун букӀуна, щибго батӀалъи гьечӀого. Гьесул гьабулеб ишалъулъ бугеб хӀеренлъиги гурхӀелги абуни, гьелъиеги гӀорхъи гьечӀо. Гьеб бичӀчӀизе ккани, цо-цоккун Гьесул афгӀалал лъазе ккола. Гьеб лъанагӀан, «АллатӀиф» абураб цӀарул магӀнаги гьесда цӀикӀкӀун лъала. Гьеб хъвазе ккани, гьелъие гьал нилъехъ ругел тӀахьал гӀоларо. ТӀадегӀанав Аллагьасул лутӀфуялдаса ккола эбелалъул чохьониб тӀинчӀ цӀуни ва цӀиноялдалъун кваназабун къватӀибе бачӀинегӀан гӀезаби. КъватӀибе бачӀун хадуб лъицаниги малъичӀого ва бихьизе гьабичӀого, эбелалъул керен кӀалдибеги босун гьеб хахизе илгьам гьаби. ХӀатта хоноги бихъун къватӀибе бачӀараб сагӀаталъ тӀинчӀалда лъала гӀодоса мугь бищизе. Гьединго лъимер гьабун хадуса хахулебгӀан заманаялъ гьелъул цабзазде хӀажалъи ккезегӀан гьел рижи нахърахъи. Цинги, квен чӀамизе хӀажалъи ккараб мехалъ гьел рижизари, цабиги – цоял бегӀерал, жидеца къотӀулеллъун, цоял – гӀебал, жидеца ххенолеллъун, батӀи-батӀияллъун гьари, кӀадиб лъураб тӀагӀам цабзазда гьоркьобе ккезабизе ва кӀалъазе мацӀ бижи, хӀатта цохӀо лукъма инсанасул ургьибе швезегӀан гьелда тӀад хӀалтӀулел гӀадамазулги гьабулеб хӀалтӀулги хъвазе лъугьани, гьеб хъван рагӀалде бахъинаро. ТӀадегӀанав Аллагьасул лагъзадеридехун бугеб лутӀфуялдаса ккола Гьес гьезда бажарулеб жо тӀадкъайги, гӀураб къадаралдаса цӀикӀкӀун гьезие жо кьунгутӀиги. Гьединго Аллагьасул лутӀфуялдаса ккола лагъзадерие къокъаб заманалда жаниб дагьа-макъаб гӀамалги гьабун, абадияб талихӀ щвезе рес кьей. Ай къокъаб гӀумруялда гьабураб гӀамалалъухъ ахираталда абадияб талихӀ насиб гьаби. Гьединго гьесул лутӀфуялдаса ккола ракалдаги биялдаги гьоркьоса бацӀцӀадаб рахь бачӀине гьаби, гьединго къвакӀарал гамчӀазда гьоркьоса къиматаб жавгьар бахъи, наялдаса гьоцӀо къватӀибе бахъи, хӀапароялдаса дарай къватӀибе бахъи. Гьеб кинабго бицун бахъунаро.

Лагъасе гьаб цӀаралдаса бугеб бутӀа ккола, хъачӀлъиги, хӀакъи-бакъир гьариги, дагӀбадиги жибго тун, гурхӀелалдалъунги хӀеренлъиялдалъунги Аллагьасул лагъзал Гьесухъе рачин ва ахираталъул талихӀалде гьел тӀоритӀиги. Гьелъулъ бищунго берцинаб лутӀфуялъул нухги ккола, Аллагь разилъулеб жиндирго хьвада-чӀвадиялдалъунги лъикӀал гӀамалаздалъунги халкъ хӀакъкъаб жо къабул гьабиялде рачин. Гьелъул асар цӀиккун букӀуна, берцинал, къачӀарал рагӀабазул асаралдаса.

## → →
*Аллагьасул берцинал цӀарал 

## Примечания
Аль-Хабиру

**Аль-Хабиру** (гIараб мацIалда **الخبير**). Гьелъул мугIна ккола жиндаса батIиниял жал балъго хутIуларев.

Зобракьалда цониги жо лъугьунаро ва цониги зарра шуруларо ва чIоларо Гьесда лъан гурого. «ГIалим» абураб цIаралъулго магIна буго гьалъулги, кинниги батIиниял ва балъгоял жалазде гIунтIизабураб мехалъ гьелда «хибрат» абун абула ва гьеб жиндилъ бугев чиясдаги абула «хабир» абун. Гьаб цIаралдасан лагъасе бугеб бутIаги ккола жиндирго гIаламалда лъугьунебщинаб жо гьесда лъалеб букIин. Гьесул гIаламги ккола гьесул ракIги черхги, ва гьединго гьесул рекIелъ рахчарал сифатал: рекIкI, хиянат, дунял бокьи, квешлъиги балъго гьабун лъикIлъи загьир гьаби, ихлас букIунгутIигун цадахъ бугевлъун хIай гIадал. Гьеб кинабго жоялда хадувгъун вахъунаро жинца жиндирго нафсалъул хIалги бихьарав, гьелъул макруги гуккиги жинда бичIчIарав, «хибрат» бугев чи гурони, ва гьелдехун тушманлъиги гьабун гьелдасаги жив цIунарав. Лагъзадерида гьоркьосан гьединав чи ккола жинда «хабирилан» абизе мустахIикълъарав чи. 
## → →
*Аллагьасул берцинал цIарал 

## Примечания
Аль-ХӀалиму

**Аль-ХIалиму** (гIараб мацIалда **الحليم**). Гьелъул магIна ккола Жинда гIасилъулел чагIазул гIасилъиги бихьулев, Жиндир амруялъе хилифлъиги бихьулев, амма ццим бахъиялъ жив хехгьабун рецIел босизе гьусизавуларев, рецIел босизе кигIан кIолеб бугониги.

«ХIалим» абураб сифаталдаса лагъасе бугеб бутIайин абуни, лъалареб жо гуро. ХIилму ккола лагъзадерил лъикIал ва берцинал пишабаздасан цо пиша. Гьебги баян гьабизе кколеб жо гуро.

## → →
* Аллагьасул берцинал цIарал 

## Примечания
Ал-Къайюму

**Ал-Къайюму** (гIараб мацIалда **الحليم**). Киналниги жалазул рукIин жиндалъун бугев. 
Аллагьас рижанщинал жал кIиго батIиял руго, жиб букIине ккани жиндие бакI хIажалъулебги, хIажалъуларебги. БакI хIажалъулел жал ккола сифатал ва ахIвалал. Масала, хъахIлъи букIине ккани, гьелъие хIажалъула кагъат ва цогидал жал. Жиндие бакI хIажалурареб жойин абуни, гьеб ккола жибго жиндаго чIараб жо, жиндие черхалъул, гъалипалъул бугеб гIуцIиялда релълъун. Кинниги, гьеб жо бакIалде хIажалъичIониги, жиндир бати даимлъизе ккани гьелъие чара гьечIого хIажалъула цоги амраби. Гьединлъидал, бакIалде хIажалъичIониги цоги жалазде хIажалъи халгьабун, гьелда кинабго рахъалъ жибго жиндаго чIараб жойин абуларо. Вужудалда батани жинца жиндиего гIейги гьабулеб, жиндир батиги цоги жоялдалъун гьечIеб, жиндир бати даимлъизе ккани цоги жо бати шартIлъулареб мавжуд, гьеб ккола мутIлакъго жибго жиндаго чIараб мавжуд. Гьелдаго цадахъ цогидал мавжудатазул ратиги гьесдалъун батани, гьев ккола «ал-Къайюм», ай киналниги жалазул бати жиндалъун бугев. Гьединаб сифат ТIадегIанав Аллагьасул гурони гьечIо. Лагъасул гьаб сифаталъулъ гIахьаллъи букIуна Аллагь гуресдехун гьесул хIажалъи букIунгутIиялъул къадаралда. 

## → →
* Аллагьасул берцинал цIарал 

## Примечания
Ал-Важиду

**Ал-Важиду** (гIараб мацIалда **الواجد**). Жиндие щибго жо камун гьечIев.

«Ал-Факъид» жиндие щиб букIаниги жо камураб абураб рагIиялъул дандияб ккола гьаб. МутIлакъав «ал-Важид» ккола тIадегIанав Аллагь. ХутIараб жалазе цо-цо жо камун гьечIониги, камурал жал гIемер руго. 

## → →
*Аллагьасул берцинал цIарал 

## Примечания
Ал-Мажиду (الماجد)

**Ал-Мажиду** (гIараб мацIалда **الماجد**). 

«Ал-Важидуги» «ал-Мажидуги» цого магIнаялда руго. Амма «ал-Мажиду» абураб формаялъул магIна цIикIкIун рагIа-ракьанде швараб букIуна. Гьелъул магIнаги цебехун бицун буго. 

## → →
*Аллагьасул берцинал цIарал 

## Примечания
Ал-Мажиду

* → **[[Ал-Мажиду (الماجد)|Ал-Мажиду]]** (**الماجد**)
* → **[[Ал-Мажиду (المجيد)|Ал-Мажиду]]** (**المجيد**)
Ал-ВахӀиду

**Ал-ВахIиду** (гIараб мацIалда **الواحد**). Жив цогояв, ай бутIабазде викьуларев ва жиндие кIиабилев гьечIев. 

БутIабазде бикьулареб жойин абуни, гьеб ккола «атомилан» жинда абулеб, жиб бикьун бачIунареб зарра. Гьелъул хIакъалъулъ абула гьеб цо жо бугилан, ай бикь-бикьун бачIунареб. ТIадегIанав Аллагьги цо вуго, Жиндир заталъулъ бикь-бикьи букIине рес гьечIев. Жиндие кIиабилеб гьечIеб жойин абуни, гьеб ккола жинда релълъараб цоги жо гьечIеб жо, масала, бакъ. Гьеб жиндие черх бугеб жо букIин хал гьабун бикь-бикьун бачIине рес бугониги, гьелда релълъараб кIиабилеб бакъ гьечIо, амма букIине рес буго. Вужудалда батани, жиб цогояб, жинда релълъараб тIокIаб букIине ресги гьечIеб мавжуд (батараб, бугеб), гьелда абула мутIлакъго жиб цогояб мавжуд абун. Гьевги ккола тIадегIанав Аллагь. Лагъзадерида гьоркьоса жив цогоявлъун рикIкIуна, жиндиралда релълъараб лъикIаб пиша бугев чи гIадамазда гъорлъ гьечIони. Амма гьев цо вукIин буго гьесдаго релълъарал гIадамазде дандеккунги, гьев вугеб заманалде дандеккунги, гьесулъ бугеб цо-цо пишабазде дандеккунги бугеб жо. Щайин абуни, цогидаб заманалда гьесдаго релълъарав чи загьирлъизе рес бугелъул. МутIлакъго цолъун вукIин цохIо ТIадегIанав Аллагьасе гурого букIунаро. 

## → →
*Аллагьасул берцинал цIарал 

## Примечания
Аль-ГӀазиму

**Аль-ГIазиму** (гIараб мацIалда **العظيم**). ГIазим абураб цIар, байбихьуда гьеб лъуна черх бугеб жоялда. 

Масала, цо черх цоги черхалдаса халалъиялъул, гIеблъиялъул, гъварилъиялъул рахъалъ цIикIкIараб бугони, нилъеца абула: «Гьаб черх гьалдаса кIудияб (гIазим) буго» абун. КIудияб черхги букIуна бераз жанибе бачине кIолебги, жанибе бачине рес гьечIебги, зоб-ракьалда релълъун.

Мисалалъе босани, пил ккола кIудияб черх бугеб хIайван, кинниги беразда гьеб жаниб бачине кIола, ай, гьелде щвечIеб жоялде данде ккун, кIудияб ккола. Зоб-ракьин абуни, бераз гьеб жанибе бачине рес гьечIо. Гьеб ккола беразда рихьулел жалазда гьоркьор мутIлакъго «гIазимлъун» кколеб жо. Гьединго гIакълу жинда нахъгIунтIулел жалги батIи-батIиял рукIуна: гIакълу нахъгIунтIулелги, нахъгIунтIуларелги. ГIакълу нахъгIунтIуларел жалги кIийиде рикьула: нахъгIунтIизе рес бугелги, рес гьечIелги. Гьеб ккола мутIлакъго кIудияб жо (гIазим), гIакълу нахъгIунтIулеб гIорхъи жинца бахараб. Гьевги ккола ТIадегIанав Аллагь. Лагъзадерида гьоркьоса кIудияв («гIазим») ккола аварагзабиги гIалимзабиги, гIакъилав чиясда жидер сифатаздаса дагьабгIаги жо лъараб мехалъ, гьездехун бугеб рокьилялъул жиндир ракI цIолев. Авараг ккола жиндир умматалда жанив гIазим (кIудияв), шайих ккола жиндир муридзабазда гьоркьов гIазим (кIудияв), мугIаллим ккола жиндир мутагIиласе гIазим. ТIадегIанав Аллагьасул хутIизегIан, хутIарал жалазул кIодолъи ккола цо-цо жоялде дандеккун бугеб кIодолъи. Аллагьасул кIодолъийин абуни, гьеб ккола мутIлакъаб кIодолъи. 

## → →
* Аллагьасул берцинал цIарал 

## Примечания
Аль-Гъафуру

**Аль-Гъафур** (гIараб мацIалда **الغفور**). Гьаб цIар ккола, «аль-Гъаффар» цIарго гIадин, «жинца мунагьал чурулев» абураб магIнаялда бугеб цIар. 

КIиялдаго гьоркьоб бугеб батIалъийин абуни, «гъаффар» ккола Жинца мунагьал чури тIатIалаго гIемер такрарлъулев. «Гъафур» ккола Жинца рагIаракьанде щун, камилго мунагьал чурулев. 

## → →
*Аллагьасул берцинал цIарал 

## Примечания