open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Курагъ росдал совет

**Курагъ росдал совет ** — административиябгун территориалаб цвелги, ''росдал поселение'' абун статус бугеб муниципалаб гӀуцӀи́ги (росдал совет), жиб Дагъистаналъул Агъул мухъалда гъорлӀ бугеб.

ГъорлӀе бачуна кӀиго росу. Административияб центер буго Курагъ росу.

## Демография

## ГӀуцӀи
Курагъ росдал советалде уна 2 росу:

Муниципалаб гӀуцӀиялъул гӀатӀилъи буго 33.29 кв. км.

## МугъчӀваял
Алдамилал

**Алда́милал** рукӀана Авар нуцалзабазул рукъалъул цо гӀаркьел, жидер чӀел Къедиб букӀарал. Эл кколаан Ункъракь регионалъул нучалчагӀи, жидеца авар нуцалзабазул цӀарудаса Ункъракьги, Хъваршиги боязе нухмалъи гьабулел рукӀарал, гьединго эзул кверщаликь рукӀана Хьаруб, Зумсур, Хашарибги ракьал (гьанжесел Хьарубги, Итумхъалаги районал), Тушалда ункъго росуги.

## Референсал
Ахти

**Ахти** () — Дагъистаналъул Республикаялда бугеб росу, Ахти муниципалаб районалъул администартивияб центер ва бищун чи гӀемераб бакӀ.

ГӀуцӀула «Ахти росдал совет» абураб росдалаб поселение.

## География
Гьеб буго МахІачхъалаялдаса жанубияб рахъалда, Самур гӀорулӀе Ахти-гӀор жубалеб бакӀалда.

## Демография

## Референсал
Долтул-гӀор

**Долтул-гӀор** — Дагъистаналда бугеб гӀор, Самур гӀорул квегӀаб гӀаркьел, жиб авар ГьитӀинаб Кьенсерухъ регионалда (Рутул мухъалъул бакътӀерхьуда) чвахулеб.

## География
Долтул-гӀоралъул бетӀер буго ЦӀацӀ-мегӀералъул бакъбаккул рахъаладе бугеб цӀоролӀ, эб чвахула Самур гӀорулӀе, элъул кӀалалдаса 175 километралъ рикӀкӀад.

ГӀорул халалъи буго 36 км, тӀолаб чвах 1460 м, лъим бакӀарулеб гӀатӀилъи 202 км², гьоркьохъеб борхалъи 2820 м. КӀалалдаса 6 километралъ, гӀор чвахула 1905 соналъ ракь гьунун лӀугьараб хӀорнисан.

## Гидрология
ГӀорул ицц буго ригь-ригьалъулал гӀазабазулги цӀеразулги лъинал, гьединго цӀадал. ЛъагӀалида жаниб чвахи букӀуна цо-ккураб гуреб. Лълъел бищунго гӀемераб чанлъи́ (лъагӀалил чвахул 50–60&nbsp;%) ккола роолги хаслихълъулги мехалде (май-сентябер). ЛъагӀалил гьоркьохъеб лъим ин буго гӀорул кӀалалда 6,50 м³/с, максималаб 65.2, минималаб 1,32 м³/с.

## Референсал
ГьитӀинаб Кьенсерухъ

**ГьитӀинаб Кьенсерухъ**, гьединго диалектияб **ТӀинаб КӀесер**, ккола авар регионазул цояб, жиб Самур гӀорул кӀалалда бугеб. Элъул территориялъул гӀатӀилъи буго 295 км2.  XVII–XVIII гӀасрабазда эб букӀана цебетӀураб историко-културияб микрорегионги Бакъбаккул Кавказалда кӀвар бугеб этнополитикияб цолъиги.

ГьитӀинаб Кьенсерухъ росаби ккола ГоргилӀ, ГьочотӀа, Къиргъил, Та́расан. Гьанже гьениб буго хутӀун цохӀо ГьочотӀа росу. Гьеб территория жакъа къоялъ буго Рутул мухъалда гъорлӀ. Регион ккола авар мацӀалъул гьочотӀасезул сверел тӀибитӀараб ареал.

## Референсал

### Иццал
*
Миси

**Миси** буго Дагъистаналъул Агъул мухъалъул росу, жиб Гъудгъул росдал советалда гъорлӀе унеб.

## География
Росу буго мухъалъул центер Типигъалдаса 3 км-лъ бакъбаккудехун, Мисичаялъул рагӀалда.

## Демография

## Референсал
Гутум

**Гуту́м** () — Дагъистаналъул Ахти мухъалъул росу.

Эб уна росдал поселениялъул статус бугеб *Гутум росу* абураб муниципалаб гӀуцӀиялде гъорлӀе цохӀо бугеб росу гӀадин.

## Этимология

## История
XVII–XIX гӀасрабазда Гутум росу унаан Ахтипара жамагӀаталда гъорлӀе.

## География
Гутум росу буго Ахти мухъалъул жанубияб рахъалде, эб ккола мухъалъул бищун борхатаб бакӀалда бугеб росу (ралъдал гьурматӀаса борхалъи буго 2032 метра). Росу буго гьебго цӀар бугеб лъарал рагӀалда (Ахти-гӀорул расалъи), Зандак магӀардаса хьундехун, Азарбижаналъул Шаки районалъулгун гӀорхъодаса 5 километралъ.

## Демография

## Муниципалаб статус
Гутум росу ккола гьебго цӀар бугеб муниципалаб гӀуцӀиялде гъорлӀе. 

Муницпалаб гӀуцӀиялъул гӀатӀилъи буго 8.27 км2.

## Инфраструктура
1972 соналъ росулӀ гьабуна электрификация, 1982-лъ бачана цӀияб нух.

РосулӀ руго ошкола, КФХ «Гдым-су», клуб, библиотека, фелдшер-акушерияб пункт.

## МугъчӀваял
ХаритӀун (нуцалчи)

**ХаритӀун** (хв. 1449) вукӀана XV гӀасруялда Бакълъул регионалда нухмалъи гьабулев вукӀарав авар нуцалзабазул рукъалъул чи, Ибрагьим-нуцаласул вац. Эсул чӀел букӀана Эшехаб абулеб бакӀалда, хоб буго МелъелтӀа Бакъда хабалалӀ.

## Референсал
АхӀмад аш-ШаргӀ

**АхІмад ХІусейн аш-ШаргІ** (**АхІмад ШаргІ**, тІокІцІар **Абу МухІаммад ал-Джулани**/**ал-Джолани**) (, ; гьав. 29 октябралъ 1982, Ар-Рияд, СагІудиязул ГІарабия) — сириялъул пачалихъияв ва политикияв жигарчи, муджагьид, Асадил режим кІалагъоркье бортиялъе сабаблъун ккараб 2024 соналъ сириялъул дандечІеялъул гьужумалъул цевехъан. 2024 соналъул 8 декабралдасан байбихьун Сириялъул БетІер , 2025 соналъул 29 январалдасан байбихьун Сириялъул цо хIалалдаса цогиялде рачIунеб болжалалъул президент.

## Лъимерлъи ва гӀолохъанлъи

## ХӀукуматалде вачӀинегӀан карьера

## Критика

## Дунялбихьи, сиясиял бербалагьиял, диналдехун хурхен

## Публикияб сипат

## Хасаб гӀумру

## Шапакъатал

## Рагъулаб цӀар

## Баянкьелал

## Библиография

## Адабият

## РегӀелал
Бакълъулазул бо

**Бакълъулазул бо** — авар боязул цояб, жиндир ракьги Аваралъул бакътӀерхьуда, Бакълъи (Бакълъуда) регионалда бугеб. Элъ гъорлӀе рачуна ГӀанди-гӀорул квегӀаб рахъалдехун ругел гьанжесеб Бакълъул мухъалъул росаби, гьединго НахъбакӀги Болъихъги мухъазул цо-цоялги.

## География
Бакълъулазул бол гӀурхъи цураб букӀана шималияб рахъалда НахъбакӀалъулгун, бакъбаккудаги жанубияб рахъалдаги хьиндалазулгун, бакътӀерхьуда тӀехӀнуцалги гӀандадерилги боялгун, гьединго Ичкериялъулгун.

## История
*Бакълъулал* абураб термин тӀоцебе данчӀвалеб буго ГӀандуникӀил васигаталда, Авар нуцаллъуда хурхарал чагӀаз бетӀерлъи гьабулеб территория гӀадин. Лъалев вуго гьеб регионалда нухмалъи гьабулев вукӀана ХаритӀун абурав нуцалчи, биценазда рекъон, жив авар нуцаласул вацлъун вукӀарав. Эв хвана 1449 соналъ, гьелдаса хаду, батизе бегьулеб жо, эсул ирсилазухъе щвана нухмалъи гьаби.

XIV гӀасруялъул ахиралдехул БакълъулалӀ тӀибитӀана ислам.

1772 сонил баяназда рекъон, бакълъулазул бо гӀуцӀун букӀун буго 1500 авар «фамилиялдаса», жал бетӀербахъи гьабун МелъелтӀа, Сивухъ, ЦӀиликь, ЛъаратӀа, Ингишу, Аргъвани, Данухъ, ГӀаркьухъ, ЧӀиркъатӀа, ГӀашилтӀа, ИчичӀали, Шабдухъ, ЦӀунди, КӀижани, Инхо рукӀарал.

## ГӀуцӀи

Бакълъулазул бол росаби руго:
# Аргъвани
# Гъадари
# Гъоркьа Инхо
# ГӀаркьухъ
# Данухъ
# Ингиши
# ИчичӀали
# КилалӀ
# КӀижани
# ЛъаратӀа
# МелъелтӀа
# Садуб
# Сивухъ
# ТӀаса Инхо
# ЦӀиликь
# ЦӀунди
# ЧӀикь
# ЧӀиркъатӀа
# Шабдухъ

## Референсал
Угул

**Угул** () буго Дагъистаналъул Ахти мухъалъул росу.

Эб уна росдал поселениялъул статус бугеб *Угул росу* абураб муниципалаб гӀуцӀиялде гъорлӀе цохӀо бугеб росу гӀадин.

## География
Угул росу буго Шалбуз мегӀералъул хьолбохъеб бала́да, жибго тӀогьидаса бакътӀерхьудехун. Муглах лъарал рагӀалда, эб Ахти-гӀорулӀе чвахулеб бакӀалда. Мухъалъул центер Ахтиялде щвезегӀан буго 27 км.

## Демография

## Муниципалаб статус
Угул росу ккола гьебго цӀар бугеб муниципалаб гӀуцӀиялде гъорлӀе. 

Муницпалаб гӀуцӀиялъул гӀатӀилъи буго 4.05 км2.

## МугъчӀваял
Фий

**Фий** () буго Дагъистаналъул Ахти мухъалъул росу.

Эб уна росдал поселениялъул статус бугеб *Фий росу* абураб муниципалаб гӀуцӀиялде гъорлӀе цохӀо бугеб росу гӀадин.

## География
Росу буго Фия лъара́л (Ахти-гӀорул кваранаб гӀаркьел) рагӀалда, мухъалъул центер Ахтиялдаса 35 км-лъ рикӀкӀад.

Росу бикьула роххабазде: Ахкун, Паталар, Ваткун.

## Демография

## Муниципалаб статус
Фий росу уна гьебго цӀар бугеб росдалаб поселениялда гъорлӀе. 

Муницпалаб гӀуцӀиялъул гӀатӀилъи буго 49.89 км2.

## МугъчӀваял
Ахти росдал совет

**Ахти росдал совет ** — административиябгун территориалаб цвелги, ''росдал поселение'' абун статус бугеб муниципалаб гӀуцӀи́ги (росдал совет), жиб Дагъистаналъул Ахти мухъалда гъорлӀ бугеб.

ГъорлӀе бачуна унгъго росу. Административияб центер буго Ахти росу.

## Демография

## ГӀуцӀи
Ахти росдал советалъ жанибе бачуна ункъго росу:

Муниципалаб гӀуцӀиялъул гӀатӀилъи буго 216.28 кв. км.

## МугъчӀваял
Хуруг

**Хуруг** () буго Дагъистаналъул Ахти мухъалъул росу. Эб ккола Хуруг росдал советалъул административияб центер.

## История

## География
Росу буго Самур гӀорул квегӀаб рагӀалда, ралъдал гьурматӀаса 1200 метралъ борхалъуда, мухъалъул центер Ахтиялдаса 14 километралъ бакътӀерхьудехун.

## Демография

Росдал чагӀи руго куралал.

## Референсал
Сумугъул

**Сумугъул** () буго Дагъистаналъул Ахти мухъалъул росу. Эб ккола Сумугъул росдал советалъул административияб центер.

## История
XVII гӀасруялдаса бахъараб 1839 сониде щун, росу унаан Ахтипара жамгӀияталда гъорлӀе.

## География
Росу буго Ахти-гӀорул кваранаб рагӀалда, муъхалъул центер Ахтиялдаса 12 км-лъ рикӀкӀад. ГӀагарлъухъел росаби руго Мичегь, Хъурукал, Ахти, Фий, Хин.

## Демография

Росдал чагӀи руго куралал.

## Референсал
Хекем

**Хекем** () буго Дагъистаналъул Ахти мухъалъул росу, жиб Ахти росдал советалда гъорлӀе унеб.

## География
Росу буго Самур гӀорул квегӀаб рагӀалда, мухъалъул центер Ахтиялда гӀагарлъухъ, Басрияб Хекемалдаса 2 км-лъ жанубияб бактӀерхьудехун. Росу бикьула кӀиго роххаде: *Къабанрын мягьле*, *Къачхаррын мягьле*. 

## Демография

## Референсал
Хъурукал

**Хъурукал** () буго Дагъистаналъул Ахти мухъалъул росу, жиб Ахти росдал советалда гъорлӀе унеб.

## География
Росу буго мухъалъул центер Ахтиялдаса 5 км-лъ жанубияб бакътӀерхьудехун, Ахти-гӀорул кваранаб рагӀалда, Магул лъар элъулӀе чвахулеб бакӀалда.

## Демография

## Референсал
Мичегь

**Мичегь** () буго Дагъистаналъул Ахти мухъалъул росу, жиб Сумугъул росдал советалда гъорлӀе унеб.

## История
1966 соналъ росулӀа цӀикӀкӀанисел чагӀи рахъана Дохъузпара мухъалъул Авадан росулӀе.

## География
Росу буго мухъалъул центер Ахтиялдаса жанубияб бакътӀерхьудехун, Гелмец-Ахти бала́л бакъда рахъалда, Ахти-гӀорулӀе Камин лъар жубалеб бакӀалда.

## Демография

## Референсал
Гъугъвез

**Гъугъвез**, яги **ЦӀияб Гъугъвез** () буго Дагъистаналъул Ахти мухъалъул росу, жиб Хуруг росдал советалда гъорлӀе унеб.

## История
Росу лӀугьана 1970-л соназул тӀарамагъада, Ахти мухъалъул Басрияб Гъугъвез росулӀа чагӀи Чархи-Кам абураб хъутаналде рахъингун.

## География
Росу буго Дагъистаналъул жанубияб рахъалда, Азарбижаналъулгун гӀорхъода.

## Демография

## Референсал
ЦӀияб Усур

**ЦӀияб Усур** () буго Дагъистаналъул Ахти мухъалъул росу, жиб Луткун росдал советалда гъорлӀе унеб.

## История
Росу лӀугьана 1966 соналъ ракь багъарун биххараб Усур росулӀа чагӀи лъаргӀире рахъун.

## География
Росу буго Дагъистаналъул жанубияб рахъалда, Азарбижаналъулгун гӀорхъода.

## Демография

## Референсал
Темир-Хан-Шура сверухълъи

**Темир-Хан-Шура сверухълъи**, яги **Темир-Хан-Шура округ** букӀана Дагъистаналъул областалъул районазул цояб (*[[округ]]*), жиб Россиялъул империялъул Кавказалъулаб сардарлъуда гъорлӀ букӀараб. Сверухълъул административияб центер букӀана Темир-Хан-Шура (гьанжесеб Шурагьиб).

## История
Темир-Хан-Шура сверухълъул Дагъистаналъул областалда гъорлӀ гӀуцӀана 1867 соналъ Таргъуялъул шамхаллъудасаги, Магьдилазул ханлъудасаги, Сулахъ наиблъудасаги. 1921 сонида эб бачӀана Дагъистаналъул АССРалда гъорлӀе. Гьебго сонил юлалда сверухълъул цо бутӀа батӀа гьабуна МахӀачхъала районалде.

1922 соналда Темир-Хан-Шура сверухълъи буссинабуна Шурагьиб мухъалде.

## Референсал

## Библиография
*
Гьеба

**Гьеба** () буго Дагъистаналъул ГӀахъуша мухъалъул росу.

Эб уна росдал поселениялъул статус бугеб *Гьеба росу* абураб муниципалаб гӀуцӀиялде гъорлӀе цохӀо бугеб росу гӀадин.

## География
Росу буго мухъалъул центер ГӀахъушаса 8 км-лъ к жанубияб бакъбаккудехун, Дарголакъат лъара́л рагӀалда (ГӀахъуша-лъарал гӀаркьел).

## Демография

## Муниципалаб статус
Гьеба росу ккола гьебго цӀар бугеб муниципалаб гӀуцӀиялде гъорлӀе. 

Муницпалаб гӀуцӀиялъул гӀатӀилъи буго 3.98 км2.

## МугъчӀваял
ЦӀад

**ЦӀад** — атмосферияб гӀодорай, жиб 0,5-ялдаса 6—7 мм-ялде щвезегӀан гьоркьохъеб диаметр бугел къатӀрабилъун накӀкӀалӀан балеб.

КъатӀрабазул гьитӀинаб диаметр бугеб лӀамияб гӀодораялда хъухъ-илан абула. 6-7 мм-алдаса чӀахӀиял къатӀраби накӀкӀалӀан рортулаго рикь-рикьула, гьединлъидал кигӀан кутакаб цӀад букӀаниги, гьелъул къатӀрабазул диаметр 6-7 мм-алдаса чӀахӀалъуларо. ЦӀадул интенсивлъи гӀадатияб куцалъ 0,25 мм/сгӀ-алдаса (хъухъ) 100 мм/сгӀ-алде щвезегӀан (чвахунцӀад) букӀуна.

## ГӀуцӀул механизм
ЦӀад бала  0 °C гӀодобегӀанал температураязда цӀикӀкӀунцӀорорал гин цӀорол кристаллал жинда ругел журарал накӀкӀазулӀан (аслияб куцалъ цӀадал гъатахаразулӀан гин рорхатго гъатахаразулӀан). КъатӀрабазда тӀад лълъел хӀухьалил цӀевул тӀадецуй цо температураялда ругел цӀорол кристаллазда тӀад бугелдаса цӀикӀкӀунеблъидал, накӀкӀ, лълъел къатӀрабазде дандеккун лълъел хӀухьалица цӀечӀеб букӀаниги, кристаллазде дандеккун цӀикӀкӀунцӀураб букӀуна, гьединлъидал цого мехалъ къатӀраби хӀухьладе сверуралго, кристаллал гӀезаризе байбихьула. КӀодолъулаго гин бакӀлъулаго, кристаллал накӀкӀалӀан рортула, цӀикӀкӀунцӀорорал къатӀрабиги жинда цӀоронрекӀинарун. НакӀкӀул кьочӀоде яги гьелда гьоркь 0 °C температура бугел гъатазде унаго, гьел биуна, цӀадал къатӀрабаздеги сверун.

Роржулел къатӀраби бакъуца гвангъизарулаго рекъарал шартӀал рукӀани, зодибутӀ бихьизе бегьула.

ГӀемераб мехалъ цӀад бачӀоялъ ракъдаллъи бачӀизабула.

## ЦӀадал накӀкӀал гӀуцӀи

ЦӀа́дал накӀкӀал гӀуцӀула цӀевул рахъалъ гӀагараб, хӀо батӀи-батӀияб температура бугеб кӀиго гьогьмадул масса жубаралдаса, яги рагьа́раб гьогьен гьелдаса цӀорораб тӀасанлъуда цуралдаса, яги гьогьмадул эхеде рахунел чвахабазда жаниб. ТӀоцебесеб мисалалда жубавул регьел кидаго журалел массабазул рагьлидаса цӀикӀкӀуна, гин гьогьен цӀураблъун ккезе бегьула; гьелъ лӀугьинарулал цӀадал гӀисинал рукӀуна, хӀо халатбахъун банани, гьел лъикӀго чвахизе рес буго. Гьединал цӀадазда гьоркьоб уна гӀисинал, хӀо халатбахъарал европалъул хӀукуматазул хасалил цӀадал. КӀиабилебалдаса рагӀалдасеб хӀукуматазда цӀадал радарула цӀорораб мехалъ ралъдал гьури букӀунаго. Бищун чобочараб гӀодорай бала гьогьен эхеде бахунеб мехалъ, хасго рахьарал хӀукуматазда, жиндир гьогьмада лълъел хӀухьел хасго гӀемераб бугеб: тӀасиял, цӀикӀкӀунлъелъерал атмосфералъул гъатазде бахунаго, гьогьен кӀодолъула, тӀадеги гьелъул температура гӀодоккола, гьеб цӀевул даражаялде гӀагарлъула гин гьелдасацин цӀикӀкӀуна, цинги лълъел хӀухьалил бутӀа кондесатизула. Гьелда гьоркьоре уна мугӀрузул гъолоздасан рагьараб гьогьен бахунаго балеб гӀодорай, гин гьединго циклонал лӀугьунел бакӀалда букӀунеб гӀодорай.

## Нотаби

## МугъчӀваял

## Линкал
* ''Людмила Николаевна Грошева'' «Художественный образ дождя»
ГӀалиханмахьи росдал совет

**ГӀалиханмахьи росдал совет ** буго административиябгун территориалаб цвелги, ''росдал поселение'' абун статус бугеб муниципалаб гӀуцӀелги (росдал совет), жиб Дагъистаналъул ГӀахъуша мухъалда гъорлӀ бугеб.

ГъорлӀе бачуна кӀиго росу. Административияб центер буго ГӀалиханмахьи росу.

## География
Муниципалаб гӀуцӀиялъул гӀатӀилъи буго 8.35 км2.

## Демография

## ГӀуцӀи
ГӀалиханмахьи росдал советалъ жанибе бачуна 2 росу:

## МугъчӀваял
Бархъали

**Бархъали** () буго Дагъистаналъул ГӀахъуша мухъалъул росу. Эб ккола Бархъали росдал советалъул административияб центер.

## Этимология

## География
Росу буго мухъалъул центер ГӀахъушаса 13 км-лъ бакътӀерхьудехун, ГӀахъуша-лъара́л рагӀалда.

## Демография

## Референсал
БерхӀеинзи

**БерхӀеинзи** () буго Дагъистаналъул ГӀахъуша мухъалъул росу, жиб ГӀахъуша росдал советалда гъорлӀе унеб.

## Этимология
Дарги мацӀалдаса цӀарул магӀна буго "сурмияб ицц" абун.

## География
Росу буго мухъалъул центер ГӀахъушаса 2.5 км-лъ жанубияб бакбаккудехун.

## Демография

## Референсал
Джейн Остин

**Джейн О́стин** (, ; 16 декембер 1775&nbsp;– 18 юл 1817) йикӀана инглис новелист, жиндир цӀар рагӀарай анлӀго новелалдалъун, жиндилӀ XVIII гӀасруялъул ахиралъул инглис ракьугьабазул (ракьазул джентри) гӀумруялъул хъвалсараб интерпретацияги, критикаги, комментарийги гьаби бугеб.

Остинил сужетаз хал гьабула руччабазул лъикӀаб социалаб бакӀалдеги экономикияб хӀинкъаликълъудеги хадуиналда ригьнада ран рукӀиналъул. Элъул хӀалтӀаби руго XVIII гӀасруялъул кӀиабилеб бащалъул сентименталал новеллабазул бахчараб критика, гин эл ккола XIX гӀасруялъул литературияб реализмалде иналъул бутӀа.

Остиница аслиял новелаби хъвана 22 сон балалде, амма элъул публикация букӀинчӀо 35 сон базегӀан. Анонимго къватӀире риччарал *[[Sense and Sensibility]]* (1811), *[[Pride and Prejudice]]* (1813), *[[Mansfield Park]]* (1814), гин *[[Эмма (новела)|Эмма]]* (1816) романазул букӀана рекъараб битӀккей, амма эз элъие публикияб рецц бачӀинчӀго чӀаго йикӀаго. (Эй лъалаан гьел новелабазул автор гӀадин цо-цо чагӀазда, эздаго гъорлӀ принц-реген гӀадал цӀар рагӀараздаги). Элъ хъвана кӀиго новелаги — *[[Northanger Abbey]]* гин *[[Persuasion (новела)|Persuasion]]*, киялъулго публикация гьабуна эй хун хаду 1817 соналъ, — байбихьун букӀан цогидабги, тӀарамагъада *[[Sanditon]]* илан жинда цӀар лъураб, хӀо эб хъван бахъинчӀого хутӀана, эй хведал. Элъ гьединго нахъе тана гӀолилазулал хъвай-хъвагӀаязул лъабго том манускриптазда, къокъаб эпистоларияб роман *[[Lady Susan]]*, гин лӀугӀизабичӀеб новела *[[The Watsons]]*.

## Нотаби

## Референсал
Муниципалаб мухъ (Россия)

Россиялда **Муниципалаб мухъ** () буго муниципалаб гӀуцӀалил тайпабазул цояб, бакӀалъул жиндирго нухмалъул органазул форма, жиндица гӀаммаб территориялъ цойиде гьабураб чанго шагьрияб, росдал поселение, гьединго букӀине бегьула росабазда гьоркьосеб ракьги, жанибе бачунеб.

## РикӀкӀен

ЦӀи гьарурал баяназда рекъон, 2021 сонил 1 январалде букӀана 1599 муниципалаб мухъ.

## Нотаби

## Референсал
БурхӀимахьи (ГӀахъуша мухъ)

**БурхӀимахьи** () буго Дагъистаналъул ГӀахъуша мухъалъул росу, жиб Дубримахьи росдал советалда гъорлӀе унеб.

## География
Росу буго мухъалъул центер ГӀахъушаса 4 км-лъ бакъбаккудехун, Инки лъара́л рагӀалда.

## Демография

## Референсал
Гьокусай

, живго **Гьокусай** гӀадинги лъалев, вукӀана Эдо периодалъул япон укийо-е а́ртист, вахъарухъанги гравюристги гӀадин хӀалтӀулев вукӀарав. Эсул цӀулатӀа гравюрабазул *[[Фуджи могӀрол лъеберала анлӀго бихь]]* абураб сериялда гъорлӀ буго иконикияб гравюра, *[[КӀудияб карачел Канагавалда]]*. Гьокусайица кӀудияб рол хӀана *укийо-е* портретуралдаса махщалил дагьабги гӀатӀидаб, пейзажаздеги, гъветӀ-хералдеги, рухӀчӀаголъабаздеги буссараб стилалде бачиналъулӀ. Эсул хӀалтӀабаз кӀудияб асар гьабуна Винсент ван Гогидеги Клод Монедеги XIX гӀасруялъул тӀарамагъада Европаялда тӀибитӀун букӀараб японизмалъул мехалда жаниб.

## Нотаби

## Референсал
Мацуо Башо

; гьавидал , хаду  гӀадин лъалев вукӀана Эдо периодалъул бищун цӀар рагӀарав япон поэт. ЧӀаго вукӀаго Башое цӀар щвана *[[Ренку|гьайкай-но ренга]]* формалда гьарурал жиндирго хӀалтӀабазухъ; жакъа, комментариязул нус-нус сон индал, эв рикӀкӀун вуго хьайкуялъул (домехалъ гьоку–йилан букӀараб) бищун кӀудияв устарлъун. Эв гьединго лъикӀ лъала жиндирго нухда хъвай-хъвагӀабаздалъунги, бакътӀерхьуде, Кийотоялдеги, Нараялдеги ун хадуса хъвараб *[[Нозараши Кико|Гьорогъараб скелеталъул рахъалъ хъвай]]* (1684) абураб асаралдаса байбихьун. Мацуо Башол поэзия дунялаллдаго лъала, Япониялда эсул кучӀдузул гӀемерисел хъван рукӀуна монументаздаги традициониял месаздаги. БакътӀерхьуда Башо жинирго гьокуялдалъун машгьурлъаниги, эс жинцаго рикӀкӀунаан жиндир бищун лъикӀаб хӀалтӀи ренкуялда нухмалъилӀги гӀахьаллъулӀги бугилан. Эс жинцаго абухъе, "Жиндир гӀемерал хадухъабазда кӀола дидаго гӀадин лъикӀ гьоку хъвазе. Унгоги дун щив вугевали дица бихьизабула гьайкай кучӀдул херхиналъулӀ."

## Референсал
Дагъистаналъул росдал советал

Дагъистаналда **Росдал советал** ккола Республикалъул мухъазда гин эзда рекъарал муниципалал мухъазда гъорлӀ ругел административ-территориалал цвелалги муниципалал гӀуцӀалабиги (росдал поселенияби), жидеца кӀиго яги цӀикӀкӀун росуги жанибе бачунел, цо административияб центерги бугел.

## История

Дагъистьаналъуд территориялда росдал советал, СССРалдаго гӀадин, гӀуцӀизе лӀугьана 1920-л соназда. 1990 сонил 22 новембралда къабул гьабуна акт «Дагъистаналъул АССРлъул административ-территориалаб гӀуцӀиялъул суалал тӀураялъул», 2002 сониде щвезегӀан букӀараб.

СССР биххигун, Дагъистаналъ росдал советал цӀунана административ-территориалаб гӀуцӀиялъул обйектал гӀадин гин церетӀезаруна муниципала гӀуцӀалаби (бакӀалъул жибгонухмалъул органал) гӀадин 1990-л соназда,, эзул кьучӀда цинги, 2005 соналъ бакӀалъул жиндирго нухмалъул реформа гьабулаго, гӀуцӀана росдал поселенияби.. Республикияб кӀвар бугел шагьразул юрисдикциялда рукӀарал росдал советазул ликвидацияги гьабуна.

## Сипат
2002 сонил 10 апрелалдаса «Дагъистаналъул Республикаялъул административиябгун территориалаб гӀуцӀиялъул» N16 акталъул  1себ макъалаялда рекъон, росдал совет ккола административ-территориалаб цвел, чанго росу гъорлӀе бачунеб, цо административияб центерги буге. Дагъистаналъул къанунлъуда рекъон, росдал совет гӀуцӀуларо цохӀо буго росдал, эб ккола батӀагояб административияб цвел кколеб. Гьединаб рикьи бихьула бакӀалъул жиндирго нухмалъул организациялдаги: *росдал совет* абула гӀицӀго кӀиго яги цӀикӀкӀун росу жанибе бачунеб муниципалаб гӀуцӀалида; жинда гъорлӀ цохӀо гурони росу гьечӀеб росдалаб поселениялда абула *росу*–йилан.

Дагъистаналъул мухъазда руго кинабниги 363 росдал советги, 338 росуги, жиб советазда гъорлӀе бачинчӀеб.

## Ралагье гьединго
* Дагъистаналъул административияб рикьи

## Референсал
Ашока

**Ашо́ка** (, , ; –232 НЩ) вукӀана Магадгьалъул император соналдаса нахъе живго хвезегӀан, гин Мауря династиялдаса лъабабилев бетӀер. Эсул империялъ кколаан Индияб субконтиненталъул кӀудияб бутӀа, бакътӀерхьуда гьанжесеб Афгъанистаналдаса бахъараб бакъбаккуда Бангладешалде щвезегӀан, Паталипутраялда жиндир тахшагьаргун. 

## Референсал
Уркарахъ

**Уркарахъ** () буго Дагъистаналъул Республикаялда бугеб росу, Уркарахъ муниципалаб районалъул администартивияб центер ва бищун чи гӀемераб бакӀ.

ГӀуцӀула «Уркарахъ росдал совет» абураб росдалаб поселение.

## Демография

## Референсал
Дибгалик

**Дибгалик** () буго Дагъистаналъул ДахӀадал мухъалъул росу.

Эб уна росдал поселениялъул статус бугеб *Дибгалик росу* абураб муниципалаб гӀуцӀалида гъорлӀе цохӀо бугеб росу гӀадин.

## География
Росу буго мухъалъул центер Уркарахъалдаса жанубияб бакъбаккудехун, Хула-лъара́л рагӀалда.

## Демография

## Муниципалаб статус
Дибгалик росдаца гӀуцӀула гьебго цӀар бугеб муниципалитат. 

Муницпалаб гӀуцӀалил гӀатӀилъи буго 13.37 км2.

## МугъчӀваял
Росдал совет

**Росдал совет** (; , ; ) буго цоккураб росдаллъул администрацияги (совет), элъул кколеб территориалаб бутӀаги (административ-территориалаб цвел). Гьединго росдал советилан абула администрауиялъул рукъалдеги.

Росдал советал рукӀана росдаллъул административияб рикьул бищун гӀодобегӀанасеб макъам Совет Союзалда, эл рукӀана бакӀалъул жиндирго нухмалъуе гӀахьалал, росдал советалъул бетӀер тӀамулаан тӀадехунисеб администратциялъ. СССР биххун хадуса, эл цӀунун хутӀун руго административ-территориалаб рикьул лъабабилеб макъам гӀадин Россиялъул субйектазул, Белоруссалъул, Украиналъул территориялда.

Россиялул цо-цо субйектазда, гьенибго Дагъистаналдаги, росдал совет ккола мухъалъул (районалъул) росдалаб административияб цвел, жинца кӀиго яги цӀикӀкӀун росу гъорлӀе бачунеб, жиб мухъалъул администрациялъеги мукӀураб.

## Баянал
ХӀафиз Ширази

**Ходжа Шамсудин МухӀамад ХӀафиз Ширази** (, 1325–1390), жиндир **ХӀафиз** абун криптонималдалъунги, гьединго **лисан-ал-гъайб** ('вихьуларесул мацӀ') тӀокӀцӀарукьги лъалев, вукӀана парс лирикияб шагӀир, жиндир асаразул мажмугӀ ираниял халкъаз парс литератураялъул тӀогьлъун рикӀкӀунев. Эсул гӀумруги шигӀрабиги лӀугьана гӀеме-гӀемерал анализазул, комментариязул, интерпретациязул обйект; эс цогидал парс авторазулалдаса кӀудияб асар гьабуна парс литератураялде XIV гӀасруялдаса хаду.

ХӀафиз бищунго цӀар рагӀана жиндирго Диваналдалъун, эсул цӀунун хутӀарал шигӀрабазул мажмугӀ, жиб эв хун хадуса данде гьабун батизе бегьулеб. Эсул хӀалтӀабазе сипат гьабизе бегьула антиномианиял абун, гьоркьокъел гӀасрабазул "тефософияб" термин хӀалтӀизабуда рекъон; XIII гин XIV гӀасрабазда "теософия" термин хӀалтӀизабулаан "цохӀого-цо исламиял дахӀалал тӀахьаздаса асар щварал авторазул" мистикиял асаразе (теологиялдаса батӀиясахъе). ХӀафизица цӀикӀкӀаниселъ хъвалаан лирикияб поэзиялъул жанралда, яги гъазалалда, рокьул шигӀрабазул мистикиял формабазулӀ бищинаб инспирациялъул экстаз бихьизабизе идеалаб стилалда.  Эв вукӀана суфияв.

## Референсал
Бускри росдал совет

**Бускри росдал совет ** — административиябгун территориалаб цвелги, ''росдал поселение'' абун статус бугеб муниципалаб гӀуцӀелги (росдал совет), жиб Дагъистаналъул ДахӀадал мухъалда гъорлӀ бугеб.

ГъорлӀе бачуна кӀиго росу. Административияб центер буго Бускри росу.

## География
Муниципалаб гӀуцӀиялъул гӀатӀилъи буго 15.28 км2.

## Демография

## ГӀуцӀи
Бускри росдал советалъ жанибе бачуна 2 росу:

## МугъчӀваял
Бутултамахьи

**Бутултамахьи** () буго Дагъистаналъул ДахӀадал мухъалъул росу, жиб Урари росдал советалда гъорлӀе унеб.

## География
Росу буго мухъалъул центер Уркарахъалдаса жанубияб бакътӀерхьудехун. Ралъдал гьурматӀаса борхалъи буго 1555 метра. 

## Демография

## Референсал
Урари

**Урари** () буго Дагъистаналъул ДахӀадал мухъалъул росу. Эб ккола Урари росдал советалъул административияб центер.

## История
1928–1930 соназда росу букӀана Урари (ДахӀадал) мухъалъул административияб центер.

## География
Росу буго мухъалъул центер Уркарахъалдаса жанубияб бакътӀерхьудехун.

## Демография

## Референсал
Шаласи

**Шаласи** () буго Дагъистаналъул ДахӀадал мухъалъул росу, жиб СутбукӀ росдал советалда гъорлӀе унеб.

## География
Росу мухъалъул центер Уркарахъалдаса 33 км-лъ шималияб бакъбаккуда, ГӀаяша мухъалъ сверун къараб анклав.

## Демография

## Референсал
ЦӀияб Уркарахъ

**ЦӀияб Уркарахъ** () буго Дагъистаналъул ДахӀадал мухъалъул росу, жиб Гъулати росдал советалда гъорлӀе унеб.

## География
Росу буго ДахӀадал мухъалъул анклав, Дербенд мухъалда бугеб.

## Демография

## Референсал
ГӀашти

**ГӀашти** () буго Дагъистаналъул ДахӀадал мухъалъул росу. Эб ккола ГӀашти росдал советалъул административияб центер.

## География
Росу буго мухъалъул центер Уркарахъалдаса 50 км-лъ жанубияб рахъалдехун.

## Демография

Росдал чагӀи кӀалъала жидерго мацӀалда, жиб дарги диалектияб континуумалде кколеб.

## Референсал
УргъабекӀ

**УргъабекӀ**, гьединго **Кубачи** () буго Дагъистаналъул ДахӀадал мухъалъул росу.

Эб уна росдал поселениялъул статус бугеб *УргъабекӀ росу* абураб муниципалаб гӀуцӀалида гъорлӀе цохӀо бугеб росу гӀадин.

## География
Росу буго мухъалъул центер Уркарахъалдаса 16 км-ж жанубияб бакътӀерхьудехун.

## Демография

## Муниципалаб статус
УргъабекӀ росдаца гӀуцӀула гьебго цӀар бугеб муниципалитат. 

Муницпалаб гӀуцӀалил гӀатӀилъи буго 8.93 км2.

## МугъчӀваял
Бурдеки

**Бурдеки** () буго Дагъистаналъул ДешлахӀар мухъалъул росу. Эб ккола Бурдеки росдал советалъул административияб центер.

## География
Росу буго мухъалъул центер ДешлахӀаралдаса 24 км-лъ жанубияб рахъалдехун, Бурдеки-лъара́л (ХӀамри-гӀорул бассен) рагӀалда.

## Демография

## Референсал
Ванашимахьи

**Ванашимахьи** буго Дагъистаналда даргиязул росабазул цӀар:
*Ванашимахьи — ДешлахӀар мухъалъул росу.
*Ванашимахьи — Шурагьиб мухъалъул росу.
ТӀарада ЧӀугӀлиб

**ТӀарада ЧӀугӀли́(б)** буго магьдазул бол росу, жиб Дагъистаналъул Лаваши мухъалде кколеб.

Эб уна росдал поселениялъул статус бугеб *ТӀарада ЧӀугӀлиб росу* абураб муниципалаб гӀуцӀалида гъорлӀе цохӀо бугеб росу гӀадин.

## История
1895 соналде, ТӀарада ЧӀугӀлиб росу унаан Дагъистаналъул областалъул Шурагьиб сверухълъул Жунгут наиблъуда гъорлӀе.

## География
Росу буго мухъалъул центер Лавашиса 10 км-лъ шималияб бакътӀерхьудехун, Нахъалъарал рагӀалда. Ралъдал гьурматӀаса борхалъи буго 1500 м.

Бищун гӀагардегӀан ругел росаби ккола шималияб рахъалда УхӀлибги КъулецӀмаги, шималияб бакътӀерхьуда Урма, жанубияб бакъбаккуда ХахитӀа, шималияб бакътӀерхьуда Хьаргаби мухъалъул ГӀаймакиб.

## Демография

Ккола моноэтникияб авар росу.

## Административияб гӀуцӀи

ТӀарада ЧӀугӀлиб росдаца гӀуцӀула росдалаб поселениялъул статус бугеб *«ТӀарада ЧӀугӀлиб росу»* абураб муниципалитат. 

Элъул территориялъул гӀатӀилъи буго 18.65 км2. ГӀатӀилъул рахъалъ эб буго 11-абилеб бакӀалда (мухъалъул тӀолаб гӀатӀилъудаса &nbsp;%).

## МугъчӀваял
ГӀурухъ

**ГӀурухъ** буго магьдазул бол росу, Дагъистаналъул Шурагьиб мухъалде кколеб. Эб уна ХӀабщи росдал советалда гъорлӀе.

## География
Росу буго мухъалъул центер Шурагьиса 20 км-лъ жанубияб бакътӀерхьудехун. Ралъдал гьурматӀаса борхалъи буго 1000 метра.

Бищун гӀагардегӀан ругел росаби ккола шималияб бакъбаккуда ТӀаса Жунгуталиб, жанубияб бакъбаккудехун Дурангъиб, жанубияб рахъалдехун ХӀабщиб, шималияб бакътӀерхьудехун ГьаркӀасуниб.

## Демография

## Референсал
ХӀабщи росдал совет

**ХӀа́бщи росдал совет ** — административиябгун территориалаб цвелги, ''росдал поселение'' абун статус бугеб муниципалаб гӀуцӀалги (росдал совет), жиб Дагъистаналъул Шурагьиб мухъалда гъорлӀ бугеб.

ГъорлӀе бачуна 2 росу. Административияб центер буго ХӀабщи росу.

## История
ХӀабщи росдал жамагӀат кколаан Жунгут наиблъуде, жиб Дагъистаналъул областалъул 1864 соналъ гӀуцӀараб Шурагьиб сверухълъуда гъорлӀ букӀараб. Элъ жанибе бачунаан цо росу — ХӀабщиб. 1885 соналъ, гьеб жамагӀаталда рукӀана 321 цӀаракиги, 1,431 чиги, 1902 соналде чагӀазул рикӀкӀен бахана 1454-де. 1928 соналда Шурагьиб сверухълъул бакӀалда гьабуна Шурагьиб кантон, лъагӀалидасан элъул цӀар хисана Шурагьиб мухъ абун, ХӀабщи росдал советги ана гьелдаго гъорлӀе. 1930 соналде, ХӀабщи росдал советалда гъорлӀ букӀана 2 росу, гьенир 464 цӀаракиги, 1,832 чиги.

## География
Территория буго Шурагьиб мухъалъул жанубияб бакъбаккуда. Элъул гӀурхъи цураб буго шимал рахъалда ТӀаса Жунгуталиб, бакъбаккудехун Къарамахьи, бакътӀерхьуда ГьаркӀасуниб, гьединго жанубияб рахъалда Лаваши мухъалъул УхӀлибги ХъахӀабросдалги, бакътӀерхьуда Онсколо мухъалъул ГьаракӀуниб росдалал поселениязулгун.

Муниципалаб гӀуцӀалил гӀатӀилъи буго 23.34 км2. ГӀатӀилъул рахъалъ эб буго 14-абилеб бакӀалда (мухъалъул кинабниги гӀатӀилъудаса &nbsp;%).

## Демография

## ГӀуцӀи
ХӀабщи росдал советалъ жанибе бачуна кӀиго росу:

## МугъчӀваял

### Иццал
*
Арачанамахьи

**Арачанамахьи** () буго Дагъистаналъул ДешлахӀар мухъалъул росу, жиб Гъоркьа МулебкӀи росдал советалда гъорлӀе унеб.

## География
Росу буго мухъалъул центер ДешлахӀаралдаса 31 км-лъ жанубияб бакътӀерхьудехун.

## Демография

## Референсал
ХъахӀабросу

**ХъахӀабросу** буго авар росабазул цӀар:
*ХъахӀабросу — магьдазул бол росу, Лаваши мухъалда бугеб.
*ХъахӀабросу — хьиндалазул бол росу, Онсоколо мухъалда бугеб.
БурхӀимахьи

**БурхӀимахьи** буго даргиязул росабазда цӀар:
*БурхӀимахьи — Дагъистаналъул ГӀахъуша мухъалъул росу.
*БурхӀимахьи — Дагъистаналъул ДешлахӀар мухъалъул росу.
Вачи

**Вачи** () буго Дагъистаналъул Республикаялда бугеб росу, Кули муниципалаб мухъалъул администартивияб центер.

Элъ гӀуцӀула «Вачи росу» абураб росдалаб поселение.

## География
Росу буго МахӀачхъалаялдаса 100 км-лъ жанубияб бакътӀерхьудехун, Хъунех лъарал расалъуда (Гъумеки-гӀорул гӀаркьел).

## Демография

## Референсал
СунбатӀул

**СунбатӀул** () буго Дагъистаналъул Кули мухъалъул росу.

Эб уна росдал поселениялъул статус бугеб *СунбатӀул росу* абураб муниципалаб гӀуцӀалида гъорлӀе цохӀо бугеб росу гӀадин.

## География
Росу буго мухъалъул центер Вачиялдаса 3 км-ж жанубияб бакътбаккудехун.

## Демография

## Муниципалаб статус
СунбатӀул росдаца гӀуцӀула гьебго цӀар бугеб муниципалитат. 

Муницпалаб гӀуцӀалил гӀатӀилъи буго 16.50 км2.

## МугъчӀваял
ГӀабурикӀ (росу)

**ГӀабурикӀ** буго Дагъистаналъул ДешлахӀар мухъалъул росу, жиб ХӀурахъи росдал советалда гъорлӀе унеб.

## География
Росу ГӀаяша мухъалда бугеб анклав.

## Демография

## Референсал
Вихьли росдал совет

**Вихьли росдал совет ** — административиябгун территориалаб цвелги, ''росдал поселение'' абун статус бугеб муниципалаб гӀуцӀелги (росдал совет), жиб Дагъистаналъул Кули мухъалда гъорлӀ бугеб.

ГъорлӀе бачуна кӀиго росу. Административияб центер буго Вихьли росу.

## География
Муниципалаб гӀуцӀалил гӀатӀилъи буго 50.33 км2.

## Демография

## ГӀуцӀи
Вихьли росдал советалъ жанибе бачуна 2 росу:

## МугъчӀваял
Вихьли

**Вихьли** () буго Дагъистаналъул Кули мухъалъул росу. Эб ккола Вихьли росдал советалъул административияб центер.

## География
Росу буго мухъалъул центер Вачиялдаса 6 км-лъ шималияб бакъбаккудехун.

## Демография

## Референсал
СугъралӀа МухӀамадхӀажи

**СугъралӀа МухӀамадхӀажи** (1839–1877, 29 декембер, СугъралӀ, ГӀандалазул бо) вукӀана Дагъистаналъул 4-абилев имам, гьитӀинаб гъазаваталъул церехъабазул цояв.

## Референсал

## Библиография
:***ГӀурусалда***
* 
* *[[Гиничукьа ХӀайдарбег|Хайдарбек Геничутлинский]].* О восстании 1877 года в Дагестане. Перевод Т. М. Айтберова. Дагестанский научный центр РАН. Махачкала, 1992.
* \
Имам ХӀамзат

**Имам ХӀамзат**, гьединго **ГьоцӀалӀа ГӀалискандил ХӀамзат** (1789–1834, 19 септембер, Хунзахъ, Авария) вукӀана Кавказалъул рагъулавги, политикиявги, диниявги хӀаракатчи, Дагъистаналъул Чачаналъулги имам, гӀурусгун кавказияб рагъул гӀахьалчи.
Хъуйми

**Хъуйми** () буго Дагъистаналъул Кули мухъалъул росу, жиб КагӀи росдал советалда гъорлӀе унеб.

## География
Росу буго мухъалъул центер Вачиялдаса 2 км-лъ шималияб рахъалдехун.

## Демография

## Референсал
Краснодар

**Краснодар** — Россиялъул жанубияб рахъалъул бищун кӀудияб шагьар ва Краснодар краялъул административияб центер. Кубан гӀурул рагӀалда бугеб шагьар. Краснодар ккола Россиялъул чӀахӀиял икътиссадалъул, культураялъул ва транспорталъул центрлъун. Гьениб гӀумру гьабулеб буго цӀикӀкӀун миллион чи.

## Тарих
Шагьар гӀуцӀана 1793 соналъ. Гьелъул тӀоцебесеб цӀар букӀана **Екатеринодар** (Екатерина II-ялъул дар, яги кьал кӀияб). Гьеб гӀуцӀана украиназул казаказул рагъул къоно гӀадин, гӀурхъаби цӀунизе.

## Экономика
Краснодар ккола Россиялъул къиблаялъул бищун кӀудияб ва цебе тӀураб икътисадияб центрлъун, гьелъул экономика буго диверсифицинабураб ва кунчӀараб, хурхараб промышленносталъул (машин гьабиялъул, кванил индустрия), аграрияб комплексалъул, логистикаялъул ва транспорталъул (кӀудияб узел), гьединго хъулухъазул сферабазда.

## ХӀужаби

## Линкал

*
Зирараб веларияб латералаб фрикатив

**Зирараб веларияб латералаб фрикатив** буго лъедераб кӀалъавулаб гьаракь. Аффрикаталъул цояб элемент гӀадин, эб батула, мисалалъе, зулу ва хоша мацӀазда (ралагье веларияб латералаб эйективияб аффрикат). Жибго гьеб гьаракьил регистрация гьабун буго цохӀо Кавказалъул ва ЦӀияб Гвинеялъул чанго мацӀалда.
Холел ругел регӀал

**Холел ругел регӀал** (ингилис: *Endangered species, EN*) ккола рикӀкӀен цӀакъ дагьлъудалъун яги сверухъел фактораздалъун хвезе бегьулел биологикиял регӀал.

Интернационалияб тӀабигӀаталъул цӀунул цолъуда рекъон, 2006 сониде щвезегӀан лъалеб регӀазул 40% хун лӀугӀулеб буго.  

Цере чагӀаз ургъел гьабичӀого квенал, тӀомал гин хутӀанщинаб щвезалъе чӀвалаан хӀайванал. Халкъги гин бича-хисиги гӀемерлъулаан, гьезда цадахъ рухӀчӀаголъи хвезабиги, гьединлъидал чанцӀулго цо-цо регӀалги тӀагӀунаан. АхӀвал-хӀал хисана XVI гӀасрудул бакьулl, мех-мехалъ чанаре хьвадулел рукӀарал ракьал чӀороголъун, чагӀазда ургъел ккарабго, тӀоцебе чан гьариялъе къадар чӀезабидал. ХӀо гьеб гьукъун букӀана хӀайваназул рикӀкӀен цӀикӀкӀарабго цӀидасан гьел чӀвазе байбихьизе. ТӀоцересел гьукъаби, жинца чан гьаби гин хӀайванал тӀагӀинарулел цогидалщинал гъукьулел XIX гӀасрудул тӀарамагъаде гӀунтӀизегӀан рахъун рукӀинчӀо, Европаялда цо-цоял регӀал хвезе лӀугьарабго гурони.

## Хун лӀугӀул проблемаби
РегӀазул *тӀагӀин* ккола тӀабигӀаталъул бечелъунгутӀизабул гин тӀабигӀияб сверухълъи цӀунизе чагӀазда тӀадкъараб моралияб проблемлъун бугин божулезе бищун аслияб факторлъун. 

*Дестабилизация* лъикӀ лъала кванил рахсил гӀекӀ экосистемалдаса тӀагӀараб мехалъ. Цо бегӀ хун лӀугӀарабго, гӀемериселъ кӀиабилеб даражаялъул регӀазул популяцияб рикӀкӀенги хисула. Экосистемаги нахъбуссинабизе кӀолареб хӀалалъ цӀакъ хисизеги рес буго.

## МугъчӀваял

## Линкал
* The U.S. Fish and Wildlife Service (USFWS) — Endangered Species Program. The USFWS is the principal Federal agency responsible for protecting endangered and threatened species.
* U.S. Fish & Wildlife Service. Threatened and Endangered Species System (TESS). Detailed information on Endangered, Threatened or candidate species in the U.S.
* The World Conservation Union (IUCN)
* The Convention on Biological Diversity
* Conservation Breeding Specialist Group, IUCN
* Conservation Breeding Specialist Group, IUCN: CBSG «PHVA» Reports (Population and Habitat Viability Assessment)
* The World Wide Fund for Nature
* African Wild Dog Conservancy
* Endangered Species & Wetlands Report Independent print and online newsletter covering the ESA, wetlands and regulatory takings.
* Endangered species by continent
* Sundarbans Tiger Project Research and Conservation of tigers in the largest remaining mangrove forest in the world.
* Endangered Native Carnivores in the Southern Rockies
* "Biodiversity and Conservation: A Hypertext Book by Peter J. Bryant
* Read Congressional Research Service (CRS) Reports regarding Endangered Species
* Endangered Species Information
* CBC Digital Archives — Endangered Species in Canada
* Bagheera website on endangered species
* ONLINE BOOK: '''«In situ conservation of livestock and poultry»''', 1983, Food and Agriculture Organization of the United Nations and the United Nations Environment Programme
* 100 Success Stories for Endangered Species Act
* The Red List
* Dotty Rhino — Animated website for kids. Meet Dotty Rhino & her friends who live in Mkomazi, a real-life game reserve in Africa which protects endangered species.
* Вымирающие виды животных и растений — Детская энциклопедия «What-this?».
Кёнигсберг

**Кёнигсберг** букӀана историкияб герман (прусс) шагьар, Бакъбаккул Пруссия провинциялъул административияб центер 1773 сонидаса 1945-де щвезегӀан. Шагьрие кьучӀ лъуна Тевтонияб орденалъул рекӀараз, 1255 соналда некӀсияб прусс *[[Твангсте]]* абураб гьитӀинаб росдал бакӀалда.

## Баянал

## Референсал
Хашакь

**Хашакь** буго Чачан Республикаялъул Хьаруб мухъалда бугеб рехун тараб росу.

## География
Росу буго Хьарулъарал кваранаб рагӀалда, мухъалъул центер Гьимаса жанубияб бакътӀерхьудехун.

## Референсал
Эпепо

**Эпе́по** () — *Fabaceae* хъизамул рижунжазул регӀ, *Colútea*-лъул типалъул регӀ. Халатаб, тӀамах гъунеб хьуй. РегӀулӀ уна кӀиго батӀияб гъоркьрегӀ — *Colutea arborescens subsp. arborescens* гун *Colutea arborescens subsp. gallica Browicz.*

## ЦIар
Жибго цӀар, бихьухъе, авараб буго, гӀагарал формаби гӀанди мацӀазулӀ руго. Авараз гьелде цоги *кьвагье́ро* абула.

ЧӀезабураб этимология гьечӀо, хӀо авар *эпе́по* [epépo] форма дандеккола гӀанди мацӀазулалгун: багвал. *бебо* [bebo] (багвал. диал.: лъис. *бибо* [bibo], кван. *абабо* [ababo], гьинд. *абабибо* [ababíbo]), кӀкӀар. *гӀабубу* [ʕabubu], балъхъ. *абабе* [ábabe] (балъхъ. миарс. *гӀапапу́* [ʕapapú]) «эпепо».

## Сипат-сурат
ТӀамах гъунеб, хеккого гӀолеб, канлъи бокьулеб, багӀарукь хӀинкъулареб гьарш-гьаршарал гӀаркьалабазул 4-5 м. бахунеб хьуй. Май-июналъ тӀегьала.

**[[ТӀамах|ТӀанхал]]**

ТӀанхазул форма букӀуна эллиптикияб яги ханибегӀаб, гьезул халалъи 1,5—3 см. ТӀанхил адаксиалияб (тӀасияб) рахъ букӀуна канчӀгӀурччинаб, толораб; абаксиалияб — чанчахаргӀурччинаб, цодагь гьаршараб.

**[[ЦӀул]]**

Берцинаб, тӀогьилгьинаб цодагь сурмиябгун румаб кьерал чӀвараб цӀул.

## ТӀибитӀи
ГӀемериса бижула гьаб гьогьаб салихӀалаб ракьутӀа. ГьитӀинаб щватил хьуйдул ганчӀахарал ракьаздаги гӀола. Жиндир тӀабигӀияб куцалда тӀибитӀун буго Шималияб Африкалда — гӀемериса Алжиралда гун Мароккоялда; Централияб Европалда – Австриялда, Чехиялда, Словакиялда, Венгриялда, Германиялда гун Швециялда. Жанубгун-бакътӀерхьул Европалда — Испаниялда гун Франциялда. Гьеб дандечӀвала Крималда гун Кавказалда. Украиналъул, Балтиялъул хӀукуматазул, Россиялъул европалъул рахъалъул парказда гӀезабула.

## ХӀалтӀизаби
Хьуйлъуца ракь лъикӀ цӀунула эрозиялдаса, рохьал цӀилъизаризе, руссинаризе гун ракьал гӀурччинлъизарулӀ хӀалтӀизабула, хасго ракъвай цӀикӀкӀарал регионазда. Хьуйдул чӀола солитералккун, къокъабиккун, цинги чӀагояб чалилъун.

## МугъчӀваял
ГӀалхулал (мифология)

**ГӀалху́лал**, яги **ГӀалху́лчагӀи**, лъелъерго — **ГӀалху́чал** — жидер карантӀа, горбокьан бахъараб цӀиналтӀе щвезегӀан къаркъалулӀан къватӀибе баккараб гӀаштӀиги бугел, гӀалхуда жалгоги жундулел авар мифологиялдаса рижаби.

## Сипат-сурат
ГӀадамазулаздаса лугби халатал, расхӀалал, гвагӀгвагӀараб тӀомол, жалго рохьоса гӀебеде яги нохъабазда аскӀоса гӀебеде жундулел рукӀунел рижаби. Чиги, чилъи́ги рихарал, гӀадамазе жидедасан зарал бугеб гӀалхутайпаял гӀадамалкинал жалазул кӀарс. Жалго, дила, рохьаздаса гӀебеде рукӀунин бицуна. Гьез чиги кванала, лугбулӀан баккун бачӀараб гӀоштӀоца русс-руссунги рала.
Бакъбакки

**Бакъбакки** — радал гьоризонталда зодил нухлул байбихьуда бакъул тӏасияб мицӏир бихьулеб мех. Гьединго гьеб термин хIалтIизабизе бегьула бакъул дискалъул гьоризонтил мухъидасан иналъул кинабго процессалъеги.
## Мугъчӏваял
Бурж-Халифа

Дубаялда бугеб Бурдж-Халифа хутӀизе бугин дунялалда бищунго борхатаб миналъун 2026 соналдаги, 2010 соналда рагьараб гьеб ккола шагьаралъул централияб ориентирлъун ва гьанжесеб инженериялъул хӀикматлъун.

Фейсбук
Фейсбук
+4.
Аслияб информация
Борхалъи: тӀогьибехун 828 метр (антеннаги гъорлъе ккезабун 829,8 метр).
ТӀалал: ракьалдаса тӀадехун 163 тӀала.
БакӀ: Дубайалъул централда бугеб комплексалда, Дубайалъул ричча-хисиялъул централда ва Дубайалъул фонтаналда аскӀоб.

Википедия
Википедия
+5.
Гьалбадерил хӀалбихьиги
Сиялде рахине бокьаразе батӀи-батӀиял халгьабиялъул даражаби руго:
ТӀадехун (124 ва 125 даражаби): 360° рихьиялъе стандартияб хӀалбихи.
ТӀасияб ЗОБАЛДА (148 даража): Бищунго борхатаб халгьабиялъул майдан, 555 метралъул борхалъиялда, гьелда гъорлъ люкс-зал ва къватӀисеб терраса.

The Lounge (152, 153 ва 154 даражаби): Дунялалда бищунго борхатаб зал, къаде чай гьекъезе яги бакъ тӀерхьиналъул коктейлал гьекъезе лъикӀаб бакӀ.

www.салам билетал.ком.бр
www.салам билетал.ком.бр
+4.
Тривиа и записи
Хехлъи: Лифтал дунялалдаго бищунго хехал лифтазда гьоркьор руго, цо минуталда жаниб 124 тӀалаялде щола.
Дизайн: Гьелъул «Y» формаялъул илгьам гьабуна авлахъалъул тӀегь Hymenocallis абураб, къуватал гьуриязда данде стабильность чӀезабизе.
Бихьулеб бакӀ: РоцӀараб къоялъ сиялъул рагӀал бихьула 95 км рикӀкӀад.
Гостиница: Гьениб бан букӀана гъоркьияб чанго тӀалаялда жаниб бугеб къадруяб «Армани» гостиница Дубай.

Википедия
Википедия
+4.
ТӀухь

**ТӀухь** — заралиял жалаз цӀакъго гьава чоролъи. ГӀадатго гьеб лӀугьуна индустриалияб пишаялдалъун, гьенир гьарулел хӀалтӀабаз къватӀикьолел микрочастицабаз. Авар мацӀалда гьединго абула тӀабигӀатияб цӀакковул кӀкӀуйидалъунги, хӀурудалъунги, гӀазудалъунги чоролъараб гьаваялдеги.

Ингилис мацӀалда бугеб smog абураб рагӀи ургъана индустриаллъун чоролъараб гьаваялъе: инг. *smog* ← инг. *smoke* «кӀкӀуй» гун *fog* «хьухь».
Гражданияб рагъ Россиялда

**Россиялда гражданияб рагъ** букӀана 1917 соналдаса 1922 соналде щвезегӀан. 1917 соналъул Октябралъул революциялдаса хадуб цебе букӀараб Россиялъул империялъул территориялда батӀи-батӀиял политикиял, этникиял, жамгӀиял къукъабазда ва пачалихъиял субъектазда гьоркьоб ккарал кӀудиял яргъид гӀуцӀарал конфликтал.

Гражданияб рагъ лъугӀана цебе букӀараб Россиялъул империялъул гӀемерисел территориязда советияб кверщел чӀезабиялдалъун, советияб хӀукуматалъ Финляндиялъул, Польшаялъул, Эстониялъул, Латвиялъул ва Литваялъул лъидаго бачӀеблъи къабул гьабиялдалъун ва Советияб кверщелалъ контроль гьабулеб территориялда 4 союзияб республика гӀуцӀиялдалъун: Советияб кверщелалъул ССР, Украиналъул ССР, Хъахӏабруссалъул ССР, Закавказскалъул СФСР, 1922 соналъул 30 декабралда СССР гӀуцӀиялъул къотӀи-къай гьабурав.

ГӀаммаб къагӀидаялъ батӀи-батӀиял баяназда рекъон, хвана 10-17 миллион чи, рагъулал камиял 20% цӀикӀкӀун гьечӀо.
Мамлук султӏанат

**Мамлук султӏанлъи** () ккола ГӀагараб Машрикъалда гьоркьохъел гӀасрабазул феодалияб пачалихъ, 1250-даса 1517 сониде щвезегӀан букӀараб. Султӏанлъи гӀуцӀана мамлуказ Аюбиязул династия биххизабун, Къагьираялда кверщел мамлуказ кверде босиялдалъун.