open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Бабаюрт

**Бабаю́рт** — ккола Россиялъул Дагъистан жумгьурияталъул Бабаюрт мухъалъул росу.

## Ракьхъвай
Бабаюрт росу буго лъарагӀ байданлъиялда, федералияб Астрахан-МахӀачхъала нухда, тахшагьар МахӀачхъалаялдасан 90 км рикӀкӀад.

## Халкъ
2013 соналлъул къиматазда рекъон росулъ вукӀана 15 679 чи. В прошлом кумыкское село, в котором так же проживало значительное количество ногайцев, русских и немцев. ГьабсагӀаталъ гьеб буго жинда жаниб гӀемер батӀиял миллатал ругеб росу (2002 сон), гьезда гъоркьосан:
* лъарагӀал — 8,086 (62,5 %)
* аварал — 1,930 (14,9 %)
* нугъаял — 1,594 (12,3 %)
* буртиял — 557 (4,3 %)
* даргинал — 204 (1,6 %)
* гӀурусал — 188 (1,5 %)
* тумал — 136 (1,1 %)
* ва цогидал — 248 (1,8 %).

## Машгьурал росулъарурал
* Шпигун, НикӀалаил Геннадий (1947—2000) — гӀурус хӀукуматалъул чи, милициялъул генерал-майор

## ХІужаби

## Линкал
* Гьава-бакъ
* Бабаюрталъе рузбаби. Какил заман
ГӀаймаки

**ГӀа́ймаки(б)** буго магьдазул бол росу, жиб Дагъистаналъул Хьаргаби мухъалде кколеб.

Эб уна росдал поселениялъул статус бугеб *ГӀаймаки росу* абураб муниципалаб гӀуцӀалида гъорлӀе цохӀо бугеб росу гӀадин.

## История
ГӀа́ймакиб букӀана Магьдилазул ханлъул тӀоцебесеб тахшагьар. Гьеб ханлъи гӀуцӀарал Магьдалги рукӀана Авар нуцалзабазул рукъалъул хьолбохъаб гӀаркьалил чагӀи, эзул бищун цебесев вукӀана АхӀмадхан (тӀоцеве рехсон вуго 1637 соналъ), эсул эмен, Магьди, Л. И. Лавровас гӀахьал гьавулев вуго Аваралъул бутӀрузде. Живго Магьди вукӀун ватизе бегьула Ибрагьим-нуцаласул вас.

1741 сонил септембралда, ГӀаймаки къварилъухъ гъурана Надир-шагьасул аскаразул 20 азар чи вукӀараб Лутфи ГӀалиханил къокъа. 

1821 сонил 28 августалда, гӀурус-кавказияб рагъул мехалда, росу бахъана генерал Веляминовас, кӀиабизеги гӀурусаз росу бахъана 1848 сонил 13 октобралда.

1895 соналде, ГӀаймаки росу унаан Дагъистаналъул областалъул Шурагьиб сверухълъул Жунгут наиблъуда гъорлӀе.

1944 сонил 30 августалда Лаваши мухъалда гъорлӀ букӀараб ГӀаймакиб росу бачана  цӀигӀуцӀараб Хьаргаби мухъалде. 

## География
Росу буго мухъалъул центер Хьаргабиса 3 км-лъ шималияб бакъбаккудехун, мугӀрузул жаниблъуда, Эхеб ва Эхедалъарал рагӀалда. Ралъдал гьурматӀаса борхалъи буго 1422 м.

Бищун гӀагардегӀан ругел росаби ккола жанубиб бакътӀерхьуда Хьаргаби, шималияб бакъбаккуда Лаваши мухъалъул ХъахӀабросу, УхӀлиб, КъулецӀма, жанубияб бакъбаккуда ТӀарада ЧӀугӀлиб.

## Демография

Ккола моноэтникияб авар росу.

## Административияб гӀуцӀи

ГӀаймаки росдаца гӀуцӀула росдалаб поселениялъул статус бугеб *«ГӀаймаки росу»* абураб муниципалитат. 

Элъул территориялъул гӀатӀилъи буго 39.9 км2. ГӀатӀилъул рахъалъ эб буго 4-б бакӀалда (мухъалъул тӀолаб гӀатӀилъудаса 11.51&nbsp;%).

## МугъчӀваял
ИпутӀа

**ИпутІа** (), ккола Дагъистан пачалихъалъул Хьаргаби мухъалъул росу. Гьеб гъорлъе уна  «КІикІуниб» росдал боялда.

## Ракьхъвай
Мухъалъул марказ Хьаргаби росдадаса 8 км жанубиябгун-бакътІерхьул рахъалдехун ккола.

## Халкъалъул къадар
2010 соналъ гьабураб халкъазул хъвай-хъвагІаялда рекъон, росулъ гІумру гьабулев вукІана 98 чияс (52 бихьинчи ва 46 чІужугІадан). Цоккураб миллаталъул магІарул росу.

## Тарих
1944 соналъ росу чІунтана гІумру гьабун рукІарал къуваталдалъун ГІандалал мухъалъул (ИпутІа (Бетти-Мохк росулъе гочинабиялъул хІасилалда). ЦІигьабуна 1954 с. 

## МагІишат

## Машгуьрал росулъасел

## Росдал тарихиял бакІал

## ХIужаби


## Ссылкаби
Курми

**Курми(б)** буго гӀандалазул бол росу, жиб Дагъистаналъул Хьаргаби мухъалде кколеб.

Эб уна росдал поселениялъул статус бугеб *Курми росу* абураб муниципалаб гӀуцӀалида гъорлӀе цохӀо бугеб росу гӀадин.

## История
Курми росу лӀугьана 1930-ел соназ, Хьаргаби гьидроэлектростанция балезул кули гӀадин. 1997 соналъул 27 ноябралъ, Дагъистан Республикаялъул Халкъияб Данделъул лъазабудалъун, росдае цӀияб цӀар кьуна Курми.

## География
Росу буго  мухъалъул центер Хьаргабиса 4.5 км-лъ жанубияб бакътӀерхьудехун. Ралъдал гьурматӀаса борхалъи буго 760 м.

Бищун гӀагардегӀан ругел росаби ккола шималияб бакъбаккуда Хьаргаби, жанубияб бакътӀерхьудехун Хъвартихьуниб.

## Демография

Ккола моноэтникияб авар росу.

## Административияб гӀуцӀи

Курми росдаца гӀуцӀула росдалаб поселениялъул статус бугеб *«Курми росу»* абураб муниципалитат. 

Элъул территориялъул гӀатӀилъи буго 2.68 км2. ГӀатӀилъул рахъалъ эб буго 10-абилеб бакӀалда (мухъалъул тӀолаб гӀатӀилъудаса 0.77&nbsp;%).

## МугъчӀваял
Могьохъ (Хьаргаби мухъ)

**Могьо́хъ** ккола Дагъистан пачалихъалъул Хьаргаби мухъалъул росу. Могьохъ бетӀербахъи гьабулел чагӀазда *махъа́л* абула.

## Ракьхъвай

## Халкъалъул къадар

## Тарих

## МагІишат

## Машгуьрал росулъасел

## Росдал тарихиял бакІал

## ХIужаби


## Ссылкаби
* Могох на картах
* Могох
Акнада (ЦӀумада мухъ)

**Акна́да**  — ккола Россиялъул Дагъистан жумгьурияталъул ЦӀумада  мухъалъул росу.

## ГІадамал
1957 соналъ Акнадасан Ведено гочун рукӀарал гӀадамал гьанже руго Гъизилюрт мухъалъул Акнада росулъ.

## МагӀишат-яшав
Росулъ буго гьава-бакъ борцулеб "Сулахъ"-илан цӀар бугеб станция, жиндасан гӀадамазе гӀемер пайда бугеб.

## Ракьхъвай
Акнада буго ГӀаддала-ШухгельмегӀералда аскоб.

## ХІужаби

## Линкал
* Акнада: суртал 
* Акнада гьава-бакъ
* ЦӀале жегиги Акнада хӀахъалъулъ ГӀ.ХӀасановасул макъалаялда...
ТӀадгьаквари

**ТӀа́дгьаква́ри**  — ккола Россиялъул Дагъистан жумгьурияталъул ЦӀумада  мухъалъул росу.

## ГIадамал
ТӀадгьаквари хъвай-хъвагӀазда рекъон 600 чияс гӀумру гьабула.

## Ракьхъвай
ТӀадгьаквари буго Дагъистаналъул ва буртиязул гӀорхъода аскӀоб.

ТӀадгьакварисазул мадугьалзаби ккола: Къеди, Гъоркьгьаквари, Гьигьалъ ва  Сасикь - росаби.

## МагӀишат-яшав
Росулъ бан буго спортивнияб спортрукъ.

## ХІужаби

## Линкал
* Гьава-бакъ 
* ТӀадгьаквари: суртал 
* Фоторепортаж: "Гьаквари швей. Сверухълъи" (2-абилеб бутӀа)
Силди

**Cилди**  — ккола Россиялъул Дагъистан жумгьурияталъул ЦӀумада  мухъалъул росу.

Силди уна Ункъракьалъул росабазда гъорлъ.

## ГӀадамал

Силди гӀадамазул къадар бахуна 160 гӀанасав чиясда (2014).
### Машгьурал силдисал

* **[[НурмухӀамадов, ГӀабдулманапил ХIабиб|ГӀабдулманапил ХIабиб Нурмухlамадов]]** - спортсмен, профессионалияв жубараб тайпаялъул искусствоялъул боец, Ultimate Fighting Championship'алъул байрахъалда гъоркь вагъулев. Россиялъул чемпионаталъул финалист, рукопашнияб вагъиялъул Европаялъул чемпион, Россиялъул чемпион, рагъулаб самбоялъул кӀицӀул гӀаламалъул чемпион, панкратионаталъул Европаялъул чемпион, NAGA Grappling версиялда бугеб грепплингалъул гӀаламалъул чемпион.

## Ракьхъвай
Росуялъул мадугьалзаби ккола: Къеди, Сасикь, Гьакъо, Метрада, Эчеда, ТӀаса Хъваршини - росаби.

Силди буго административияб марказ - Агъвалиялдасан 37 км рикӀкӀад.

## ХІужаби

## Линкал
* Гьава- бакъ
* Силди: суртал 
* Силди хӀакъалъулъ...
Ангъида

**Ангъида**  — ккола Россиялъул Дагъистан жумгьурияталъул ЦӀумада  мухъалъул росу.

## ГӀадамал
2007 соналъ росулъ гӀумру гьабула 9 чи вукӀана ва 6 азбар букӀана.

## ХІужаби

## Линкал
* Гьава-бакъ
ГӀахъушали

**ГІахъушали** (), ккола Дагъистан пачалихъалъул Хьаргаби мухъалъул росу. Гьеб гъорлъе уна  «КІикІуниб» росдал боялда.

## Ракьхъвай
Росу ккола Хьаргаби росдадаса бакътІерхьул рахъалдехун 10 км бугеб бакІалда, ИпутІамегІералда тІад.

## Халкъалъул къадар
Халкъалъул къадар: 55 чи(2010). Цоккураб миллаталъул магІарул росу.

## Тарих

## МагІишат

## Машгуьрал росулъасел

## Росдал тарихиял бакІал

## ХIужаби


## Линкал
Метрада

**Метра́да**  — ккола Россиялъул Дагъистан жумгьурияталъул ЦӀумада  мухъалъул росу.

Метрада уна Ункъракьалъул росабазда гъорлъ.

## ГӀадамал
Росулъ хъвай-хъвагӀазда рекъонгӀадамазул къадар бахуна 569 чиясда (2014).

## Ракьхъвай
Метрада мухъалъул марказ - Агъвалиялдасан 43 км рикӀкӀад буго. Ва ЦӀумада мухъалъул къилаб-бакътӀерхьул рахъалда буго, ЦӀунтӀа мухъалъулгун гӀорхъода.

Метрада аскӀоб буго Гъоркьхъваршини росу.

## ХІужаби

## Линкал
* "Больница в ауле Метрада", aвтор: Абдурахман Магомедов, Газета Дагестанская правда, 17-11-2011. 
* Гьава-бакъ. 
* Метрада хӀакъалъулъ информация.
ХӀоцоб

**ХІоцоб** (), ккола Дагъистан пачалихъалъул Хьаргаби мухъалъул росу. Гьеб гъорлъе уна  «Могьохъ» росдал боялда.

## Ракьхъвай
Мухъалъул марказ Хьаргаби росдадаса 20 км шималиябгун-бакътІерхьул рахъалдехун ккола.

## Халкъалъул къадар
2010 соналъ гьабураб халкъазул хъвай-хъвагІаялда рекъон, росулъ гІумру гьабулев вукІана 168 чияс (68 бихьинчи ва 96 чІужугІадан). Цоккураб миллаталъул магІарул росу.

## Тарих

## Машгуьрал росулъасел
ХӀоцоса Нажмудин

## ХIужаби


## Ссылкаби
Гъоркьхъваршини

**Гъоркьхъваршини**  — ккола Россиялъул Дагъистан жумгьурияталъул ЦӀумада  мухъалъул росу.

Гъокьхъваршини гьединго ккола Ункъракьалъул росабаздасан цояб.

## ГӀадамал
Росулъ гӀадамазул къадар хъвай-хъвагӀазда рекъон бахуна 706 чиясда. Гьезда гъоркьоса киналго аварал ккола.
## МагӀишат-яшав
2014 соналъул апрел моцӀалъ росулъ тӀоцебе бахана машина, щайгурелъул нухал рукӀинчӀо.

## ХІужаби

## Линкал
* Гъоркьхъваршини: суртал 
* Гьава-бакъ 
* Нижнее Хваршини, сожгли здание, а самого наиба зарубили...
ТӀаса Хъваршини

**Хъваршини** яги **ТӀаса Хъваршини**  — ккола Россиялъул Дагъистан жумгьурияталъул ЦӀумада мухъалъул росу.

Гьединго гьеб буго Ункъракьалъул росабаздасан цояб.

## ГӀадамал
ТӀаса Хъваршини хъвай-хъвагӀазда рекъон 960 чияс гӀумру гьабула.

## МагӀишат-яшав
Жакъа къоялдаги гьениб машина бачун ине нух гьечӀо.

## ХІужаби

## Линкал
* Гьава-бакъ 
* Хъварщини: суртал
Бакьлахакь

**Бакьла́хакь** (гӀурус. Батлахатли) — ккола Россиялъул Дагъистан жумгьурияталъул ЦӀумада  мухъалъул росу.

## ХІужаби

## Линкал
* Гьава-бакъ
Гьадири

**Гьадири**  — ккола Россиялъул Дагъистан жумгьурияталъул ЦӀумада  мухъалъул росу.

## ГӀадамал
Гьадири хъвай-хъвагӀазда рекъон 2907 чи вуго гӀумру гьабула. Гьелги чӀамалал руго гӀемерисел.

## ХІужаби

## Линкал
* Гьава-бакъ
* Гьадири: суртал 
* Какил рузнамаби
Инхокъвари

**Инхокъвари**  — ккола Россиялъул Дагъистан жумгьурияталъул ЦӀумада  мухъалъул росу.

## ГӀадамал
Хъвай-хъвагӀазда рекъон Инхокъвари вуго 596 чи.
## Ракьхъвай
Инхокъвари мухъалъул марказ - Агъвалисан 23 км рикӀкӀад буго.

## ХІужаби

## Линкал
* "Хваршисал" М.К. Мусаева. Цумада.ру. (гӀурус мацӀалда) 
* Гьава-бакъ
* Инхокъвари: суртал
ГьигьалӀ-ГӀурухъ

**Гьигьа́лъ-ГІурухъ**  — ккола Россиялъул Дагъистан жумгьурияталъул ЦӀумада  мухъалъул росу.

## ХІужаби

## Линкал
* Гьава-бакъ
Халихъ

**Халихъ**  — ккола Россиялъул Дагъистан жумгьурияталъул ЦӀумада  мухъалъул росу.

ТIинди росабазда гъорлъ уна.

## Ракьхъвай
ГӀандигъойсуялдасан кваранаб рахъалда буго.

## ХІужаби

## Линкал
* Гьава-бакъ
Ургула

**Ургула́** яги **ЦӀияб Гьаква́ри** — ккола Россиялъул Дагъистан жумгьурияталъул ЦӀумада  мухъалъул росу.

Ургула Шаваялда росабазда гъорлъ уна.

## ХІужаби

## Линкал
ГӀалиханмахьи

**ГӀалиханмахьи** () буго Дагъистаналъул ГӀахъуша мухъалъул росу, жиб ГӀалиханмахьи росдал советалда гъорлӀе унеб.

## История
1933 соналде щвезегӀан росу унаан Дагъистаналъул Лаваши мухъалда гъорлӀе, 1946–1956 соназда эб букӀана ЦӀадахӀари мухъалда.

## География
Росу буго мухъалъул центер ГӀахъушаса 24 км-лъ шималияб бакътӀерхьудехун, ГӀахъуша-лъара́л рагӀалда.

## Демография

## Референсал
АмедхӀерхъмахьи

**АмедхӀерхъмахьи** () буго Дагъистаналъул ГӀахъуша мухъалъул росу.

Эб уна росдал поселениялъул статус бугеб *АмедхӀерхъмахьи росу* абураб муниципалаб гӀуцӀиялде гъорлӀе цохӀо бугеб росу гӀадин.

## Этимология
Дарги мацӀалдаса цӀарул магӀна буго "АхӀмад-лъара́да мархьи" абун.

## История
1933 сониде щвезегӀан росу унаан Лаваши мухъалда гъорлӀе, 1946–1956 соназда эб букӀана ЦӀадахӀари мухъалда.

## География
Росу буго мухъалъул центер ГӀахъушаса 17 км-лъ к шималияб бакътӀерхьудехун, ГӀахъуша-лъарал рагӀалда (Гъумеки-гӀорул расалъи).

## Демография

## Муниципалаб статус
АмедхӀерхъмахьи росу ккола гьебго цӀар бугеб муниципалаб гӀуцӀиялде гъорлӀе. 

Муницпалаб гӀуцӀиялъул гӀатӀилъи буго 4.17 км2.

## МугъчӀваял
ГӀахьалчӀиб

**ГӀахьа́лчӀи(б)**  — Дагъистаналъул Хунзахъ мухъалъулда бугеб росу, ккола ХӀебдаллъуде. Уна ГӀахьалчӀи росдал советалда гъорлӀе ва ккола гьелъул административияб центерлъун.

## География
Росу буго Хунзахъ тӀалъиялда, Тобот лъаралдаса рикӀкӀад гьечӀого, мухъалъул центер Хунзахъа шималиябгин бакътӀерхьул рахъалда.

## Демография

Ккола моноэтникияб авар росулъун.

## МугъчӀваял

## КъватӀисел регӀелал
* Гьава-бакъ
* *Сабир НурмухӀамадов* ГӀахьалчӀиса Зубайрул ГӀали
* ГӀахьалчи школалъул тарих .
КӀудияб ГьоцӀалӀ

**КӀуди́яб Гьо́цӀалӀ** () — Дагъистаналъул Хунзахъ мухъалъул росу. ГьоцӀалӀ росдал советалъул административияб центер. Ккола Хунзахъ мухъалъул бищун чӀахӀиял ва некӀсиял росабазул цояб.

## География
Росу буго мухъалъул бакъабккуда, Авар-гӀорул расалъуда.

## Демография

Ккола моноэтникияб авар росулъун.

## МугъчӀваял

## РегӀелал
*Гьава-бакъ
* Город под ГЭС. В Дагестане при раскопках найден старый город и останки
ТӀисси-Ахикь

**ТІисси-Ахикь**  — ккола Россиялъул Дагъистан жумгьурияталъул ЦӀумада  мухъалъул росу.

## ХІужаби

## Линкал
* Гьава-бакъ
КӀванада

**КІвана́да**  — ккола Россиялъул Дагъистан жумгьурияталъул ЦӀумада мухъалъул росу.

КӀванада росабазул админитративияб центр ккола.

## ГІадамал
КІванада 2014 соналъул хъвай-хъвагІазда рекъон 1582 чи вуго.

## Ракьхъвай
Мухъалъул марказ - Агъвалисан 11 км рикӀкӀад буго.

## ХІужаби

## Линкал
* Гьава-бакъ
* КӀванада: суртал. 
* Какил рузнама.
ЦӀумада-ГӀурухъ

**ЦІума́да-ГІурухъ**  — ккола Россиялъул Дагъистан жумгьурияталъул ЦӀумада  мухъалъул росу.
 
ЦІумада-ГІурухъ букӀана ЦӀумада мухъалъул административияб марказлъун 1937 соналда щвезегӀан, хадуб гьеб цӀар Агъвали росуе кьуна. Мухъалъул цӀарги гьелдасан бачӀана..

## ХІужаби

## Линкал
* Гьава-бакъ
ГьундучӀи

**ГьундучІи**  — ккола Россиялъул Дагъистан жумгьурияталъул ЦӀумада  мухъалъул росу.

## ХІужаби

## Линкал
* [ Гьава-бакъ]
Хьонохъ (ЦӀумада мухъ)

**Хьонохъ** — Дагъистаналъул ЦӀумада мухъалъул росу. Уна Хъварши росдал боялде гъорлӀе.

## География
Росу буго Хъваршилъарал рагӀалда, росдал боялъул марказ Хъварши росулӀа 2,5 км-алъ жанубиябгин бакъбаккудехун ва мухъалъул марказ Агъвалиса 22 км-алъ жанубалдехун.

## Демография

Ккола моноэтникияб авар росулъун.

## МугъчӀваял
Чало

**Чало**  — ккола Россиялъул Дагъистан жумгьурияталъул ЦӀумада  мухъалъул росу.

Хуштала росабазда гъорлъ уна.

## ХІужаби

## Линкал
* Гьава-бакъ
Герменчик

**Герменчик** () — ккола Россиялъул Дагъистан жумгьурияталъул Бабаюрт мухъалъул росу.

## Ракьхъвай
Бабаюрталдасан къилабгун-магърибалахун ва 8 км рикӀкӀад буго.

## ГӀадамал
2012 соналъул хъвай-хъвагӀазда рекъон росулъ 2224 чи вуго.

## ХІужаби

## Линкал
* село Герменчик, Россия, республика Дагестан — Мобильные Яндекс. Карты
Люксембург (Дагъистан)

**Люксембург** () — ккола Россиялъул Дагъистан жумгьурияталъул Бабаюрт мухъалъул росу.

## Географическое положение
Люксембург буго Астрахан-МахIачхъала федералияб нухда, Бабаюрталдасан 7 км рикIкIад, шималияб рахъалде.

## Тарих
Росуялъе 1900 соналъ Романовка калония гIадин Волынялдасан рачIарал лютеранал-немцаз лъуна кьучI. 30-абилел соназ колониялде немец хIуригатчIужу Роза Люксембург кIодо гьаюн Люксембургилан цIар кьуна росуялъе.

## МагIишат-яшав
Шурагьияб заманазда росулъ К. Либкнехтил цIаралда колхоз букIана.

## ХІужаби

## Линкал
* Немцы, которых мы потеряли
* Немцы, которые с нами…
* Немецкие колонии в Дагестане
* http://wolgadeutschen.nm.ru/Kaukasus.jpg
Туршунай

**Туршунай** () — ккола Дагъистан жумгьурияталъул Бабаюрт мухъалъул росу.

## Ракьхъвай
Мухъалъул марказ Бабаюрталдасан бикътIерхьул рахъалде буго.

## Тарих
1900-абилел соназ гочарал немцаз кьучI лъуна. Паралда хIалтIулеб гьобоги букIана гьениб..

## ГIадамал
1926 соналъ росулъ вукIана 373 чи (гьезда гъоркьосан 287 немец). 1941 соналъ 80 немец хъизаналъ гIумру гьабула букIана росулъ.

2008 соналъул хъвай-хъвагIазда рекъон росулъ 1074 чи вуго.

## Машгьурал росуцоял
Султанов (Къапланов) Даниялил Камиль (1911-2002) - машгьурав адабиятчи, шагIир, хъвадарухъан ва гьединго таржамачиги. Аслу-кьибил Къапланилан абурал ханзабазул чагIаздасан ккола.

## ХІужаби

## Линкал
* Гьава-бакъ
Басрияб Тамазатюбе

**Басрияб Тамазатюбе** () — ккола Дагъистан жумгьурияталъул Бабаюрт мухъалъул росу.
## География
Расположено на северо-востоке от районного центра Бабаюрт.

## Население
По оценке 2008 года в селе проживало 238 человек

## ХІужаби

## Линкал
* [ Гьава-бакъ]
Дохъузпара мухъ

**Дохъузпара мухъ** () - Дагъистан жумгьурияталъул мухъ.

Административияб центр - Ушугъ.

## Ракьхъвай
Дохъузпара мухъ буго Дагъистаналъул къилабалда.

## ГIадамал
**Соназда рекъон гIадамазул къадар:**

2002 соналъул хъвай-хъвагIазда рекъон Ушугъ мухъалда ругел миллатал ва гьезул къадар::

## Административияб бикьи
Мухъалда жаниб уна 8 муниципалияб гIуцIцIи, 19 росуги (бицатаб хъвай-хъвагIаялдалъун хъварал руго росабазул боязул административиял марказал):
# Къалажухъ росу
# Къаракура росу
# росдал бо «Къилер» (**[[Къилер|Къилер]]**, Демирар, Эсетар, Керимханар, Гандурар, Къавалар ва ЧIувалар росаби)
# Къуруш
# росдал бо «Миграгь» (**[[Миграгь]]** ва Текипиркент росаби)
# росдал бо «Мискискар» (**[[Мискискар]]** росу)
# Авадан росу
# Ушугъ росу
# ЦIияб Къаракура росу

## Экономика
Мухъалда буго 2 колхоз. Кинабго машинабазул нухлул халалъи 65 км бахуна, гьезда гъоркьо 22 км асфальт тIурал.

## Линкал

* Образовательные учреждения района

## ХӀужаби
Жаккиб

**Жаккиб** () — ккола Россиялъул Дагъистан жумгьурияталъул Бабаюрт мухъалъул росу.

ХIажилросуялъул (Мужукъай) боялда гъорлъ уна.

## Ракьхъвай
Мухъалъул марказ - Бабаюрталдасан росу буго 13 км шималгун-машрикъалда, Бабаюрт-Шава нухда.

## ГIадамал
2008 соналъул хъвай-хъвагIазда рекъон росулъ гIумру гьабула буго 127 чияс.

## ХІужаби

## Линкал
* Гьава-бакъ
Ушугъ

**Ушугъ** () — ккола Россиялъул Дагъистан жумгьурияталъул Ушугъ мухъалъул росу ва мухъалъул марказ.

## Ракьхъвай
Росу буго Самур гIоралъул кваранаб рахъалда, Шалбуздагъ, Ерыдагъ ва Гестинкиль мугIрузда аскIоб. Ушугъ сверухъ руго гIемер батIи-батIиб пихъ-мич бугел ахал.

## МагIишат-яшав
Росу бакьлъан уна кIудияб Самур нух. Ушугъалда буго мухъалъулаб больница, гьоркьохъеб школа, клуб, мактаб, Мухъалъул связалъул бухьен, почалъул контора, тукаби, аптека, кванирукъ (столовая) ва г.ц.

## ХІужаби

## Линкал

* Статья про реку Усухчай
* В Усухчае проходит фестиваль ашугов Дагестана
* Угроза геологической активности в Усухчае
1898

**1898 сон** - високоснияб гуреб, грегориан календаралда шамматалъ байбихьулеб сон.

## Гьаруна

## Хвана
Айтберов, МухӀамадил Тимур

**МухIамадил Тимур Айтберов** (гьавуна 1947 соналъ МахIачхъалаялда) - машгьурав магIарул гIалимчи, тарихчи ва таржамачи. Дагъистаналъул хIукуматияб университеталъул мугIалим, лингвист, этнограф.

Россиялъул гIелмияб академиялъул ва тарихиял гIелмабазул тохтур. Бакъбаккул Кавказалъул тарих хIакъалъулъ гьес басмаялда бахъана 7 тIехь.

## Биография

Лъала авар, гIурус, немец, гIараб ва парс мацIал.

Гьединго гьев ккола спорталъул устарлъунги, РСФСРалъул эркенаб гугариялъул чемпионлъунги.

## ХӀалтӀи
Тарихчи Айтберов Тимурица къватIибе биччараб «I74I соналъ бакъбаккул Кавказалда ккараб рагъуда тIаса баянал» абураб тIехьалъ гIезегIан хъуй гьабуна Дагъистаналда, хасго авар миллаталда гьоркьоб. Тарихиял лъугьа – бахъиназда тIаса кьурал баянал гIемерисел авараз къабул гьаруна.

## ХIалтIаби
* "Древний Хунзах и хунзахцы" ЦIале as-sarir сайталда 
* "Материалы по хронологии и геналогии правителей Аварии" ЦIале гьанибги цун 
* "ДРЕВНИЕ ПРАВОВЫЕ ПАМЯТНИКИ АВАРИСТАНА" 
* "АВАРО-ЧЕЧЕНСКИЕ ПРАВИТЕЛИ ИЗ ДИНАСТИИ ТУРЛОВЫХ" 
* "ЭПОХА ШАБАН-КАДИ ОБОДИНСКОГО (XVII В.) В ИСТОРИИ АВАРИИ'' 
* «В чем ошибался великий писатель Лев Толстой?» Тимур Айтберов ва Маркъо ШагIбанов

## ХIужаби

## РегӀелал
* Тимур Айтберовасул къалмидасан...
* Профессор Т.Айтберовас доклад цIалулаго: сурат. 
* Cурат. Тимур Айтберов тIиндазул хъабарчаги ретIун.
* Аварцы намерены добиваться признания собственной автономии в пределах Азербайджана.
* Видео "Щал кколел Аварал?" Студиялда кIалъала руго Тимур Айтберов ва ХIапизов ШагIбан. Avartv.ru
Къуруш

**Къуруш** () — ккола Дагъистан жумгьурияталъул Ушугъ мухъалъул росу. Кавказалда ва Европаялда бищунго борхалъуда бугеб росу. Гьединго Россиялда бищун къилабияб тIанкI.

## Ракьхъвай
Шалбуздагъ мегIералъул къилабгун-бакъбаккул рахъалда ва Ушугъ гIоралда аскIоб буго. Гьединго мухъалъул марказ Ушугъалдасан 17 км къилабгун-бакътIерхьул рахъалде ккола.

## ГIадамал
2010 соналъул хъвай-хъвагIазда рекъон росулъ 826 чияс гIумру гьабула букIана. Тарихалдаго Къуруш росдал гIадамал тухумазда рикьулаан, гьезда гъоркьо: Хайитакьар, Гьилевар,Тетацар, Фалакьар, Къызырар, Хъртар, Мисрияр. Гьединго росу гьал авалазда бикьуна: Пагъвай кьилер, Вене кьилер, Къиртар, Камавайбур.

## ХIакъал жал
Къуруш Кавказалдаги, Россиялдаги, Европаялдаги бищунго борхатаб тIанкI (Кавказ хребеталдасан Европаялъулги Азиялъулги гIурхъи бачани). Ралъадалъул уровеналдасан росу буго 2560 метралъ тIад. Гьединго гьеб буго бищунго Россиялъул къилабияб росу..
Къуруш росуялдасан альпинистаз байбихьула Базардюзю (4466 м), Шалбуздагъ (4150 м) ва Ерыдагъ (3925 м) мугIрузда рахине.

## ХІужаби

## Линкал

* Сайт селения Куруш 
* Сайт альпинистов. Фотографии Куруша
* «Куруш – место, где до звезд подать рукой» — туристический сайт Турометр.ру
Самур

**Саму́р** () — жанубияб Дагъистаналда бугеб гІор, гьеб ккола Дагъистаналъул кІодолъиялъул рахъалъ кІиабилеб бакІалда бугеб гІорлъун, цо гьитІинаб бакІалдасан Азарбижан жумгьурияталъул гІорхъалабаздаги хъвалаго уна. Гьелъул авал буго Газал районалда ва ахир Каспий ралъадалда.

## ХІужаби

## Линкал
Хьит

**Хьит** — хӀатӀида ретӀулеб жо, гьелъ нилъер хӀетӀе унтизе биччаларо къватӀахъ хьвадулеб мехалъ.

Хьит ккола ратӀлил цо элемент.

## Тарих

Хьитазул тарих байбихьула жеги тӀасияб палеолиталда. Хьитазул цебегӀанасеб тарих лъазабиялъе археологаз ва антропологаз цӀакъ кӀвар кьола.

## Хьитазул стандартал
SB, S1—S5
* EN ISO 20345
* ГОСТ Р ЕН ИСО 20345-2011
* ГОСТ 26167-2005 «Обувь повседневная. Общие технические условия».
* ГОСТ 12.4.137-84 «Обувь специальная кожаная для защиты от нефти, нефтепродуктов, кислот, щелочей, нетоксичной и взрывоопасной пыли. Технические условия».
* ГОСТ 28507-90 «Обувь специальная кожаная для защиты от механических воздействий. Общие технические условия».
* ГОСТ 12.4.032-77 «Обувь специальная кожаная для защиты от повышенных температур. Технические условия».
* ГОСТ 5375-79 «Сапоги резиновые формовые».
* ГОСТ Р 12.4.187-97 «Система стандартов безопасности труда. Обувь специальная кожаная для защиты от общих производственных загрязнений. Общие технические условия».

A — Антистатичность обуви.
E — Поглощение энергии ударов в пяточной части.
FO — Маслобензостойкая подошва.
P — Сопротивление проникновению и стойкость от проколов нижней части обуви.
HRO — Стойкость подошвы к повышенным температурам (+300 °C/мин).
CI — Стойкость к пониженным температурам.
HI — Стойкость к повышенным температурам.
WR — Водостойкость всей обуви.
WRU — Водостойкость верха обуви.
M — Защита плюсны стопы.
CR — Защита верха от порезов.
SRC — Защита от скольжения.

## Маданияталда

### Къисаби ва кучӀдул
* «Хьит» — суфиязул къиса.
* «Инсан ва хьит» — ирландияв хъвадарухъан Уильям Батлер Йейтсица хъвараб къиса.
* «Spanish Boots» — 1969 соналъул кечӀ.
* «Boogie Shoes» — 1977 соналъул кечӀ.

### Кицаби ва абиял

* Под каблуком (башмаком, сапогом).
* Два сапога пара, и оба на левую ногу.
* Сапоги всмятку.
* Сапожник без сапог.
* Сесть в галошу.
* Не лыком шит.
* Липовые лапти.
* Не будь лапотника, не было бы и бархатника (то есть дворянина).
* Не лаптем щи хлебаем.
* Лапотная деревня (в переносном смысле — некультурная, нищая).
* Дело вести — не лапти плести.
* Откинуть сандалии.
* Лыко не вяжет.
* Сапоги каши просят.
* Все люди как люди, а мой муж как поршень (поршень — обувь шерстью наружу).
* Батрак обувь делает и обувает.

## Гь. балагье
* Хьитазул роценал
* Къехьгун-хьитазул промышленность

## ХІужаби

## Адабият

* 
* 
*
ЦӀиябкъара

**ЦІиябкъара́** () — ккола Россиялъул Дагъистан жумгьурияталъул Бабаюрт мухъалъул росу.

ЦIиябкъара росдал боялъул административияб марказлъун ккола.

## Тарих
Лаваша мухъалъул Къаракъадани росдал колхоз букIараб гъутаналда 1954 соналъ кьучI лъуна.

## ГIадамал
2013 соналъул хIисабалда росулъ 1441 чи вуго.

## МагIишат-яшав
ГьанжелъизегIан росулъ хIалтIула букIана кIудияб пурчIина-ролъалъул ва хIайванал хьихьулебги совхоз «Энгельсский».

## ХІужаби

## Линкал
* Новокаре как зеркало сельской жизни
* Новокаринский вопрос
* Двое милиционеров ранены на митинге в Дагестане
* «Закон ведь для всех одинаковый…»
Трояны

**Трояны** () - ккола Польшаялда бугеб росу.
2014 соналъ гьабураб хъвай-хъвагӀазда рекъон росулъ 490 чи вуго.

## ХІужаби
Знаменский килиса

**Зна́менский килиса** (**Мукъадасатай Богородицалъул Знамениялъул цӀаралда**, ) — Шималияб Кавказалда бищунго кӀудияб килиса ва ХХ гӀасруялъул маданияталъул зани. Архитектураялда неовизантий къагӀидаялъ бараб килиса буго.

Гьелъул приход ГӀурус православияб гьатӀаналъул МахӀачхъалаялъул епархиялъул МахӀачхъалаялъул благочиниялда гъорлъе уна. Килисаялъул настоятель — иерей Валерий Галкин.

Килиса буго Дагъистан Жумгьурияталъул Хасавюрт шагьаралъул бакьулъ Орджоникидзеил къватӀалда, 121 рукъ. Гьеб ккола шагьаралъул архитектураялъул доминанта. Килисаялъул къубал ва хъанчал рихьула шагьаралъул сверухълъиялдасан цин.

## Тарих

Килиса бана Терикалъул хъазахъазул боялдасан ругел хъазахъаз 1903—1904 сонаца Романовазул рукъалъул 300-сон тӀубаялда.

## ХІужаби

## Линкал
* Описание собора на сайте Махачкалинского благочиния 
* Православная жемчужина Хасавюрта
Гендерил тунел

**Генде́рил туне́л** — Россиялда ва СНГ-ялда бищунго халатаб ракьулIан гIанлъун гьабураб нух. Шураги Генубги цоцалI рухьунеб тунел. Халалъи — 4303 м. СагIтида гьенисан ине кIола 4 азарго машинда. Нухлул гIеблъи — 7 метр. Борхалъи — 5 метр.

Гендерица жидецаго гьелде *Къвари́лъухъ туне́л* абула.

## Суратал

Файл:Gimry tunnel 1.JPG|Шурахунсеб рахъ
Файл:Gimry tunnel 3.jpg|Жаниса
Файл:Gimry tunnel (Управление).jpg| ХалчагӀазул рукъ
Файл:Gimry tunnel 7.jpg|Жаниса


## ХӀужаби
Хвалил килиса (МахӀачхъала)

**Хвалил тахбакІалъулаб килиса** (**Мариям хвеялъул цІаралда килиса**) — аслияб ва цо бугеб православиязул килиса МахІачхъалаялда XX гІасруялъул 50-ел соназдаса бахъун.

Гьеб ккола Дагъистан Жумгьурияталъул аслияб православиязул килисалъун. Гьеб гъорлъе уна РПК МахІачхъалаялъул епархияялъул МахІачхъалаялъул благочиниеялде. 

## Тарих

## Асарал

## ХІужаби

## Линкал
* Настоятель Свято-Успенского кафедрального собора г. Махачкалы награжден медалью св. ап. Варфоломея первой степени
* Алексей Романов — «СО ХРИСТОМ НАМ НИЧЕГО НЕ СТРАШНО!»
Исламияб Пачалихъ

**«Исла́мияб пача́лихъ»**, **ГІШИП** ( — жигьадалъул гІуцІи, Сириялъул ва ГІиракъалъул цо-цо бутІабазда жодорго пачалихъ лъазабураб. ГІуцІана 2006 соналъ ГІиракъалда анцІила цо батІи-батІияб жигьадалъул къокъабиги цолъун.. 

## ХІужаби
ГӀумар ибн ал-ХатӀтӀаб

**Абу́ ХӀафс ГӀумар ибн аль-ХатӀа́б ал-ГӀадавий ал-Къураши** (; гьавуна 585 соналъ, Маккаялде — хвана 3 ноябралъул 644 соналъ, Мадинаялда) — КӀиабилев халиф (634—644), цӀар рагӀарав пачалихъалъул хӀалтӀухъан ва МухӀамад аварагасул  асхӀаб. Машгьурав вуго **ГӀумар ибн ал-ХатӀа́б аль-Фарукъ** ва **ГӀумар-асхӀаб** абурал цӀаразда ().

## Адабият
* 
* 

## Линкал
* 
* 
*
ЛъарагӀ мацӀ

**ЛъарагӀ мацӀ** (жедецаго абула **къумукъ тил**) — лъарагӀазул мацӀ. ТӀибитӀун буго Дагъистаналде, Буртиялъул шималалда ва Шималияб Осетиялъул Моздок мухъалдаги. Турк мацӀазул кыпчак группаялде (гьездасан ккола карачаевгун-балкар, ногъай ва цогидал мацӀал) гъорлъ уна. Гьеб мацӀалде кӀалъалел чагӀазул къадар бахуна 450—500 азар чиясда (балагье.&nbsp;ЛъарагIал).

ЛъарагӀ мацӀ «литературиял мацӀаллъун» рикӀкӀунел Дагъистаналъул анлъго мацӀаздасан ккола. Гьединго лъарагӀ мацӀалда басмаялда кьабула «Ёлдаш» газета.

## Хъвай-хъвагӀай

1928 соналда швезегӀан лъарагӀаз гӀажам хъвай хӀалтӀизабулеб букӀан. Гьелдаса хадуб 1938 соналда швезегӀан гьез хӀалтӀиизабулаан латин графика, гьанже — кириллица.

Гьанжесеб лъарагӀ алипба: **А а, Б б, В в, Г г, Гъ гъ, Гь гь, Д д, Е е, Ё ё, Ж ж, З з, И и, Й й, К к, Къ къ, Л л, М м, Н н, Нг нг, О о, Оь оь, П п, Р р, С с, Т т, У у, Уь уь, Ф ф, Х х, Ц ц, Ч ч, Ш ш, Щ щ, Ъ ъ, Ы ы, Ь ь, Э э, Ю ю, Я я**.

## Диалектазул классификация
ЛъарагӀ мацӀалда руго хадур рехсарал диалектал:
* буйнакскилаб,
* хасавюрталъулаб,
* кайтагъияб,
* мугӀрулаб (подгорнияб),
* терскияб.

## ТӀахьал
* Н. К. Дмитриев. Грамматика кумыкского языка. М., 1940.
* ГӀурус-лъарагӀ къамус. Бамматов З. З. МахӀачхъала. 1960.
* ГӀурус-лъарагӀ къамус. ред. Бамматов Б. Г. МахӀачхъала. 1997.

## Линкал

* кумыкский-язык.рф  Обучающая литература, электронный словарь с поиском, интересные книги и форум
* Выходящая в Дагестане на кумыкском языке газета «Ёлдаш»  (архив последних номеров)
* Кумыкский язык на сайте «Языки народов России»
* Русско-кумыкский словарь (1960)  (DjVu, tiff)
* Священные Писания на кумыкском языке
Сеонг Дже-Ги

**Сеонг Джэ-Ги** (; 11 сентябр 1967 cон, Тэгу, Кореялъул Жумгьурият — 26 июл 2013 сон, Мапхогу, Сеул, Кореялъул Жумгьурият) — Жанубияб Кореялда хӀукъукъал цӀунулев чи ва активист, философ-либералист ва антифеминист, 2008 соналда Кореялъул бихьиназул ассоциация гӀуцӀарав  ва хвезегӀан гьелъун цевехъанлъун вукӀарав.

## ХІужаби

## Линкал
* twitter of Sung Jae-gi 
* South Korean channel films suicide 
* Activist’s 'suicide' causes huge stir Koreatimes 2013.07.26 
* Police continue search for missing men’s rights activist yonhapnews 2013.07.27 
* Suicide performance and journalist ethics News Dongah 
* Body of Sung Jae-gi found in Han River Koreaherald 2013.07.29 
* Seoul ‘Bridge of Life’ Attracts More Suicide Attempts korearealtime 2013.11.08 
* Opinion Now Showing Suicidal Performance! WHAT?! — humanrights moniter Southkorea
* MHRA Sung Jae-gi dead A-Voice of Man 
* Grabación de un suicidio en Corea del Sur abre el debate sobre la ética de los medios de comunicación (Español)
* Activista Sung Jae-ki se suicidó frente a las cámaras de televisión (Español)
*  In memoriam 2013:Sung Jae-ki (France)
Дагъистаналъул гӀолилал (газета)

**"Дагъистаналъул гӀолилал"** () - Дагъистаналда щибаб анкьалъ къватӀи биччалеб газета.
:
БетӀерав редактор - *[[ГӀабаш ГӀабашилов]]*.

Газеталъул аслияб сайт - www.md-gazeta.ru (гӀурус мацӀалда).

Тираж бахуна 2534 (2014 соналъул декабр).

Газета гӀуцӀана Халкъияб Шура ва  хӀукуматалъ.

## Редакция
БетӀерав редактор - *ГӀабаш ГӀабашилов*, редакторасул кумекчи - *Альберт Магьдиханов*.

*Индекс - 51311*.
:
*Редакциялъул адрес:
:367018, ,  МахӀачхъала,
:пр. Петр I, 61, 4-леб тӀ..

## ХӀужаби
Герек

**Гере́к** ( , Elláda / Ellás), расмияб цІар — **Гере́калъул Жумгьури́ят** ( , Ellīnikī́ Dīmokratía) — Бакъдасеб Европаялда бугеб пачалихъ. 2010 соналъул рикІкІеналда рекъон халкъалъул къадар букІана 11,3 миллион чи, ракь — 131 957 км².

Тахшагьар — Апин. Пачалихъалъулаб мацІ — герек мацӏ.

## География

## Тарих

## Административияб бикьи





## ХIужаби
ГӀалиев, МухӀамадил ГӀадалло

**ГІадалло ГІалиев** (гь. 1932 соналъул 15 февралалъ, Шамилил мухъалъул ГІурада росулъ - хв. 2015 соналъул 30 августалъ МахІачхъалаялда) - Дагъистаналъул ва магӀарул шагӀир, хъвадарухъан. Прозаик ва публицист. Дагъистаналъул ва Ичкериялъул халкъазул конгрессалда Шамил Басаевасул наиб.

## ГІумрухъвай

ГІадалло гьавун вуго 1933 соналъул октябрь моцIалъ, амма халкъалда гьоркьоб тIобитIараб къо-моцI рагIула гьесул паспорталда мекъи хъварал баянал.

Дагъистаналъул тарихчи ГІаламуддин Шайхилавияс ГІадалоца бицун гьесул рокъоб хъвараб, шагIирасул гIумрухъваялдаса цо бутIа буго гьаб рагIалдехун бугеб сураталда. Гьениб хъван буго:

8 мухIаррам 1434 соналъул Хамиз сордо, ГIурадаса ГIадаллол рокъоб.
Барзик ГIабдуллагьил (гIага-шагарго 1796 с. гьавурав) вас ГIалил вас МухIамадгIалил вас ГIалил вас МухIамадил вас ГIурадаса Гьидалъев ГIадалло, гьавуна кьучIаб баяналда рекъон 1933 соналъул октябрь моцIалъ, амма паспорталда хъван бугеб тарих мекъи буго. Гьаб кинабго буго жиндирго ГIадаллол кIалдисан хъвараб. Гьабги хъвана ГIадаллол рокъоб ГIаламуддин Шайхилавияс

Машгьурлъана магӀарул шигӀруялъул классик ва гьанжесеб Дагъистаналъул сиясатияб гІуцІиялъул критик гӀадин. Гьесул хӀисабалда гьелъ дагъистаналъул халкъалда тӀад босун буго деэтнизациялъул ва деисламизациялъул курс. КъахІибалъул гьоркьохъеб школа лъугІизабун хадуб (1949 с.), гьев Дагъистаналъул педагогияб институталъул заочнияб бутӀаялде лъугьуна. Байбихьулелал классазул мугІалимлъун хӀалтӀана. Черхалъе захӀматал ругънал ккезарунилан 5 соналъ жанивги тӀамуна. Амнистиялдалъун (Сталин хвеялъул хӀисабалда) къватӀиве виччана. Школалъул гӀелалда байбихьана кучӀдул ва асарал хъвазе. «БагІараб байрахъ» газеталде хӀалтӀизе ахӀун вукӀана. 1957 соналъ Москваялда М.Горькиясул цӀаралда бугеб адабияталъулаб институталде лъугьана цӀализе. Гьеб лъугӀизабун хадуб, 1965 с. «Знание» ЖамагӀаталъул референтлъун, «Лачен», «Гьудуллъи» журналазул, «Исламалъул нух», «Кьоял» газетазулги редакторлъун хӀалтӀана. 1990 соналъ Дъагъистаналъул Хъвадарухъабазул Союзалъул магӀарул секциялъе бетӀерлъи гьабуна. 1992 соналъ сиясатиял гӀиллабаздалъун СССРалъул Хъвадарухъабазул Союзалдасан къватӀив ана ва Дъагъистаналъул Хъвадарухъабазул Союзалда хӀалтӀи тана.

## Творчествоялъул аслиял хӀалтӀаби
* «ЦӀадул хӀинчӀ»
* «Балъгоял кагътал»
* «Алмазное стремя»
* «Воспоминания о любви»
* «ГодекӀан»
* «Живой свидетель»
20 ялдасан цӀцІикІкӀун асарал музыкаялда росун руго. Гьаб заманалда къватӀибе бахъизе буго гьесул 7 томалда ругел сочинениял.

## Аудиохъваял
ГӀадаллоца бицуна буго магӀарул халкъалъул, мацӀалъул, тарих ва маданияталъул.
*  (1 бутӀа)
*  (2 бутӀа)
*  (3 бутӀа)
*  (4 бутӀа)

## Адабият
* ГӀадаллогун диалогал. Printed in London. Toadstool Group Ltd 2001 — ISBN 0-582-52317-6
* С возвращением поэт! — КПФ «Аваристан». Махачкала. 2006
* Адалло. ТІаса рищарал асарал (Избранные произведения). ТТ. I—II. — КПФ «Аваристан». Махачкала. 2007
* www.adalloali.ru.

## Линкал
*
Турбовентиляторияб двигатель

**Турбовентиляторияб двигатель** - ккола кІудияб диаметралъул цодаражаялъул вентелятор, жинца хехаб рорженалда двигателалда жанисан кІудияб гьава харж гьабулеб.
Пассажирал жанире унеб къадар

**Пассажирал жанире унеб къадар** — ккола гІадамал раччулеб транспорталда рекІине бихьизабураб бакІалъул къадар.
Самолетазул хъвай-хъвагӀай

## Пачалихъазул сияхІ ва гьезул самолетазул хъвай=хъвагІаялъул префиксал (рагІул авалалъул бутІаби)
ГӀириб

**ГӀириб** — Дагъистаналъул ЧӀарада мухъалда бугеб росу. Уна ГӀириб росдал боялде гъорлӀе ва ккола гьелъул административияб марказлъун. 

ГӀириб букӀана Кьенсерухъ болмухъалъул центерлъун. ГӀурусгин Кавказалъулаб рагъул соназда росдал гӀадамаз гӀахьаллъи гьабуна имамзабазул церехъанлъиялда гъоркь унеб букӀараб къеркьеялда.  1844 соналъ ГӀириб лӀугьана Шамил имамасул Жанубияб Авариялда вукӀарав мудир Даниял-бекил резиденциялъул. Гьебго заманалда гьениб бана щулалъи ва лъуна кӀудияб рагъулаб горнизон, заманцояз абухъе, «Шамилил бищун лъикӀаб аскар».

ГӀурусаз аннексия гьабун хадуб ва 1928 соналде щвезегӀан ГӀириб букӀана Дагъистаналъул вилаяталъул Гъуниб сверухълъиялъул Кьенсерухъ бутӀаялъул административияб центерлъун.

## Этимология
Росуялъул цӀар бачӀиналъул буго чанго версия. Авариялъул топономиялъул литератураялда бугеб версиялда рекъон, цӀар бачӀараб буго "гӀор" рагӀудаса, гьелъ ГӀириб абураб цӀар буссинабие бегьула гӀурухъ бугеб росу абун. КӀиабиле версиялда рекъон, цӀар бачӀараб буго "гӀири" абураб рагӀудаса, болмацӀалда гьеб рагӀиялъул эквивалент буго зани, ва бакӀалъул биценазда рекъон, гьабсагӀат ГӀириб бугеб бакӀалда букӀун буго заниялъе гамачӀ бахъулеб бакӀ.

## География
Росу буго мухъалъул марказ ЦӀуриса 10 км-алъ жанубалдехун, КьенсерухъгӀоралъул рагӀалда.

## Демография

Ккола моноэтникияб авар росулъун.

### Тухумал
*ЦIиркьилал
*Паргаданилал
*Шунилал
*Дарбишилал
*Ярагьанилал

## Машгьурал гӀадамал
* КъурамухӀамадилазул Шарипил КъурамухӀамад — эркенаб тайпаялъул гугарухъан, 1997 соналъул дуналалъулав чемпион, щуго нухалъ Европалъул чемпион ва анлӀго нухалъ Россиялъул чемпион.
* Маркъо ШагӀбанов — дагъистаналъул журналист, тарихчи. «ЦIияб ХIалтIи» ва «Черновик» казияталъул бетIерав редактор.
* АсхӀабгӀалилазул Раджаб — эркенаб тайпаялъул гугарухъан, Туркиялъул ва Азарбижаналъул чемпион.
* Ибрагьимилазул МухIаммадил МухIамад — ДАССРалъул прокурор, Россиялъул Советияб Социалияб Республикалъул мустахӀикъав юрист.

## МугъчӀваял

## РегӀелал
* ГӀириб росдал тухумал, тарих ва авалал
МухӀамад НурмухӀамадов

**МухӀамадханил МухӀамад НурмухӀамадов** (гь. 1960 соналда Гумбет мухъалъул Гьарадерихъ росулъ) - 2003 соналдаса нахъе ДГПУялъул Дагъистаналъул филологиялъул факультеталъул Дагъистаналъул мацӀазул цӀирагьараб кафедраялъул бетIерлъи гьабулев. 

## ГӀумрухъвай
Гьавуна 1960 соналда Гумбет мухъалъул Гьарадерихъ росулъ.

1978 соналда лъугӀизабуна Гъоркьинхо гьоркьохъеб школа ва гьебго соналъ цӀализе лъугьана ДГУялъул филологияб факультеталъул Дагъистаналъул ва гӀypyc мацӀазул бутIаялде.

1983 соналда, багIараб дипломгун гьебги лъугIизабун,  цӀализе лъугьана ЦIадаса ХӀамзатил цӀаралда бугеб ДГIЦалъул МацIазул, адабияталъул ва тарихалъул институталъул аспирантлъун. ЦӀунана филологиял гӀелмабазул кандидатлъун вахъине диссертация. 

1998 соналда щвана доцент абураб гӀелмияб цӀар.

1987 соналдаса нахъе хӀалтӀулев вуго ДГПУялъул Дагъистаналъул филологиялъул факультеталда. 

2003 соналда вищана ДГПУялъул Дагъистаналъул филологиялъул факультеталъул Дагъистаналъул мацӀазул цӀирагьараб кафедраялъул заведующийлъун.

## ХӀужаби


## Линкал
*  "МацI хIажат буго миллат цIунизе".
ХӀажиясул ХӀамзат ХӀажиев

**ХІажиясул ХІамзат ХІажиев** (; гь. 1.01.1945 соналъ) — Россиялъулги Дагъистаналъулги мустахІикъав мугІалим, "Россиялъул лъагІалил директор" - абураб цІар жиндие щварав, Дагъистаналъул школазда гьоркьоб бищун лъикІаздаса жиб рикІкІунеб, Бабаюрталда бугеб школа-интернаталъул мудир (директор).

## ГӀумрухъвай
Гьавуна ДАССРалъул Ведено мухъалъул Къеди росулъ 1945 соналъул 1-себ январалъ.

1965 соналъ МахӀачхъалаялъул школа-интернат лъугӀине гьабуна.

1970 соналъ Дагъпединституталъул физикагун-матиматикаялъул  факультет лъугӀине гьабунa.

Гьелдасан хадув хӀалтӀана Шаваялъул ва ЦӀиябкъараялъул школабазда.

1987 соналъ гьев Бабаюрталъул школа-интернаталъул директорлъун тола.

Гьединго гьев вуго мухъалъул шураялъул депутат ва  Халкъияб Шураялъул депутат К. Б. ХӀусеновасул кумекчи.

## ХӀужаби


## Линкал
*  "Это ведь не для меня - для школьников!" - Директор Бабаюртовской школы-интерната №11 Гамзат Гаджиев
ГӀусман I

**ГІусма́н I Гъази́** (, ) — ТІадегІанаб ГІусманияб пачалихъалъул Улубей, Эртогърул бейил гъараваш ХІалимае (Хайме) гьавурав вас. Гьев гьавуна Сёгют шагьаралда 1258 соналъ.

1281 соналъ ГІусманихъе бачІана жиндирго инсудасан, Фригиялде гочарал турказул ордабазда тІад ханлъи гьаби. Гьесде гІунтІизабун турказде ахІизе лъугьана хадубккун гІусманиял туркал яги гІусманиял абун цІар.

1299 соналъ сельджуказдаса жиндирго гьитІинаб пачалихъ батІа-тІей лъазабуралдаса хадуб ва султІан абураб титул къабул гьабун хадуб, ГІусман лъугьана ГІусманиязул империялъе кьучІ лъурав султІанлъун. Заман инчІого гІусманияз рагъун бахъана ГьитІинаб Азиялъул кинабниги бакътІерхьул рахъ.

Гьев хвана 1326 соналъ.

## Империя бакки

## Рагъулал бергьенлъаби

## ХІужаби

## Ссылкаби
* Осман I — Монархи. Мусульманский Восток VII — XV века
Франсиялъул президент

**Парансиялъул президент**, расмияб къагӀидаялъ **Парансиялъул Республикаялъул президент** (), ккола Парансиялъул пачалихъалъул бетӀерги, тӀураязул бетӀерги, ва гьединго Парансиялъул яргъидгӀуцӀарал къуватазул бетӀерав цевехъанги. 

Ихтияралги, тӀурарел ишалги, тӀадал ишалги, ва гьединго Парансиялъул премьер-министргун ва хӀукумантгун гьоркьолъиги рукӀана батӀи-батӀиял конституциялъулал документаздаса, жал КӀиабилеб Республикаялъул заманалдаса рукӀарал. Парансиялъул Республикаялъул президент гьединго ккола *[[ex officio]]* Андорраялъул цадахъ-принцлъунги, ХӀурматалъул легионалъул орденалъул  ва ХӀакълъелазул миллияб орденалъулги кӀудияв магистерлъунги. Гьев хӀакимчи ккола Румалда бугеб Мукъадасав Джон Латераниясул архибазиликаялъул хӀурматияв протоканонги (цебе цо-цояз гьеб титул нахъчӀван букӀана).

ГьабсагӀат Парансиялъул Республикаялъул президентлъун вуго Эммануэль Макрон, жинца 2017 соналъул 14 маялъ гьеб хъулухъалда Франсуа Гьолланд хисарав.

## Тарих

## Рищиял

## Ихтиярал

### Конституционалиял ихтиярал

### Президентасул амнистия

## ТӀамихӀалде цӀцӀай ва импичмент

## Ирс боси ва пиша бажарунгутӀи

## Хъулухъалда хвей

## Расмиял резиденциял

## Ахирисел рищиял

## Жеги чӀаго ругел президентлъиялда рукӀарал

## Франсиялъул президентазда хурхарал сияхІал

## ХІужжаби

## ТІадеги цІалиялъе
*How Powerful Is France's President? A primer from the Council on Foreign Relations
* John Gaffney. *Political Leadership in France: From Charles de Gaulle to Nicolas Sarkozy* (Palgrave Macmillan; 2012), . Explores mythology and symbolism in French political culture through a study of the personas crafted by de Gaulle and his five successors.

## КъватІисел регІелал
*
Германиялъул канцлер

**Федералияв канцлер** — ( - Алманиялъул федералияб хIукуматалъул председатель.

## ХIужаби
Цолъараб Къираллъиялъул премьер-министр

**Цолъараб Къиралаталъул премьер-министер** ккола Цолъараб Къиралаталъул хӀукуматалъул бетӀер. Премьер-министерас бетӀерлъи гьабула министерзабазул кабинеталъе ва рищула гьелъул министерзаби, консультация гьабула суверенасе къиралиял прерогативаби тӀураялъе. 	

## Тарих
## Приоритет, привилегиял ва хитӀабалъул форма
## Маданияб асар
## Балагье гьединго

## ХӀужжаби

## Библиография
## ТӀадеги цӀалиялъе
## КъватӀисел регӀелал
НАТОялъул бетӀерав секретарь

**НА́ТОялъул бетIерав секрета́рь ** — ( - ккола Шималиябатлантикияб къотIи-къаялъул организациялъул (НАТО)бищун тIадегIанаб хъулухълъун.

## ХIужаби
Авар гӀор

**Авар гӀор** — Дагъистаналда бугеб гӀор, мугIрузул мухъазул кIвар бугеб лълъел объект. Ккола Сулахъ гӀоралъул кваранаб гӀаркьеллъун.

## Ралалгье гьединго
* ГьоцӀалӀ ГьЭС
* Рихьуни ГьЭС

## МугъчӀваял

## РегӀелал
* 
* 
* река Аварское Койсу
* Строительство Гоцатлинской ГЭС
ГӀанди гӀор

**ГIанди гIор** — Дагъистаналда ва Гуржиялда бугеб гӀор. Элъул кӀал буго Пирикити Алазанги Туш Алазанги жубалелъуб, Омало росдада аскӀоб, Гуржиялъул Тушети регионалда. Халалъи буго 144 км, яги 192 км, элъулӀе чвахулеб бищун халатаб гӀаркьел, Туш Алазаналда цадахъ, лъим бакӀарул гӀатӀилъи — 4,810 кв. км. Цадахъ жубалеб Авар гӀоргун, Хьиндаллъуда (Централаб Дагъистан), Гену росдада гӀагарлъухъ, элдаса лӀугьуна Сулахъ.

## Ракьхъвай

Болъихъ мухъалда гӀоралъул квегӀаб рахъалда руго некӀсияб шагьар ГӀортӀаколоялъул хутӀарал жал. Гьеб шагьар букӀун буго гьениб IX—X гӀасрабазда ва гьенир къадру-асс, бечелъи бугел гӀадамал рукӀун руго насранияллъун, мискинзабийин - хъанчазе гӀибадат гьарулел.

## Балагье гьединго
Агъвали ГЭС

## ХІужаби

## Линкал
* Койсу Андийское— река, которая получает начало в Тифлисской губернии, а именно в горах Тушетии, между главным Кавказским хребтом и Перикительским. 
* 
* Водное путешествие клуба Новый Бродяга
* Андийское Койсу — Водные маршруты 
* река Андийское Койсу
* Святой источник 
* Дагестанская генкомпания представит на форуме «Кубань-2006» инвестпроекты новых ГЭС/Интерфакс-Юг
ЮТэйр

**UTair** (**РБЖ (ОАО) "Авиакомпания «ЮТэйр»** (2002 соналде щвезегӀан **Тюменьавиатра́нс**, **ТАТ**) ва **ГӀЖЖ (ООО) «ЮТэйр-Экспресс»**) — Россияялъул чIахIиял авиакомпаниязул цояб. Компаниялъ иргадулал рейсал гьарула Россиялдаги гьеб бахун къватIибги. Компаниялъул чIараб бакI (штаб-квартира) ккола Ханты-Мансийск шагьар.

## ХІужаби
РусЛайн

**«РусЛайн»** — Россияялъул авиакомпания. Иргадулал рейсал гьарула Россиялда ва СНГялда. 

## ХІужаби
АЦШ президент

**Америкаялъул Цолъарал Штатазул Президент** ( - Америкаялъул пачалихъалъул бетIер.

АЦШаялъул гьанжесев президент — Доналд Трамп.

## Рищиял

## Хъулухъалда лъугӀи

## ХIужаби


## Адабият
* 
* 
* Балога, Брайана и Брюса Дж. Шульмана, ред. Охват Овального кабинета: новые исторические подходы к президенту США (издательство Корнеллского университета, 2015 г.), 311 с.
* Бумиллер, Элизабет (январь 2009 г.). «Внутри президентства». National Geographic. 215 (1): 130—149.
* Диван, Эрни. Президентские мелочи. Рутледж Хилл Пресс. 1 марта 1996 г. ISBN 1-55853-412-1
* Ланг, Дж. Стивен. Полная книга президентских мелочей. Издательство Пеликан. 2001. ISBN 1-56554-877-9
* Гринберг, Дэвид. Республика Спин: внутренняя история американского президентства (WW Norton & Company, 2015). xx, 540 с.
* Лео, Леонард — Таранто, Джеймс — Беннетт, Уильям Дж. Президентское лидерство: рейтинг лучших и худших в Белом доме. Саймон и Шустер. 2004. ISBN 0-7432-5433-3

## РегӀелал

* Официальный сайт президента США
*
Азиялъул пачалихъазул сияхӀ

Гьаб буго Азиялда ругел, жодохъго кверщел-ихтияр бугел ва жал цогидазда рарал пачалихъазул сияхI.

Россия **Азиялъул пачалихъазул сияхІалда** гъорлъе бачиналъул сабаб ккола, гьеб пачалихъалъул цIикIкIунисеб бутIа Азиялда букIин (гьедин бугониги пачалтхъалъул цIикIкIунисеб халкъ Европаялъул рахъалда буго). Туркияги Хъазахъистанги европаялъул пачалихъазда гъорлъ рикIкIуна гьеб материкалда кколеб бутIа гьел пачалихъазул дагьаб букIаниги. ТIубанго яги бутIа европаялъул пачалихъазда гьоркьоб рикIкIуна Азарбижаналъул ва Гуржиялъул (Европаяллъулги Азиялъулги гІорхъи по КІудияб Кавказалдасан рикIкIани, гьеб кIиябго пачалихъалъул цIикIкIунисел ракьал Европаялда ккола), ва ЕЦялде гъорлъе унеб Кипр жумгуьриятги, но географияб къагIидаялда борцани тIубанго Азиялде гъорлъе унеб.

## [[БакътIерхьул Азия]]

## [[Гьоркьохъеб Азия]]

## [[Жанубияб Азия]]

## [[Бакъбаккул Азия]]

## [[Шималияб Азия]]

## [[Жанубиябгун-Бакъбаккул Азия]]

## РикIкIинчIел ва цо-цояз гурони рикIкIинчIелги пачалихъал
### РикIкIинчIел пачалихъал

### Цо-цояз гурони рикIкIинчIел пачалихъал

## Зависимые территории

## Дунялалъул кIиго материказда ракьал ругел пачалихъал
*  Россия — Европаялда гьитIинаб бутIа гурони гьечIо, амма халкъ Европаялъул рахъалда цIикIкIун буго.
*  Хъазахъистан — Европаялда гьитIинаб бутIа гурони гьечIо.
*  Турция — Европаялда гьитIинаб бутIа гурони гьечIо.
*  Индонезия — Океаниялда гьитIинаб бутIа гурони гьечIо.
*  Йемен — Африкаялда гьитIинаб бутIа гурони гьечIо.
*  Египет — Африкаялда гьитIинаб бутIа гурони гьечIо.
*  Азарбижан — Европаялда гьитIинаб бутIа гурони гьечIо.
*  Гуржи — Европаялда гьитIинаб бутIа гурони гьечIо.

## ХIужаби
КъатӀар

**Къа́тІар** расмияб куцалда — **Пачалихъ КъатІар** ( *Да́влат Ка́тар*) — Азиялъул жанубиябгун бакътІерхьул рахъалда, КъатІар абулеб бащадаб чIинкIиллъиялда бугеб пачалихъ. ГIорхъи гIахьал гьабула СагӀудиязул ГӀарабиялъулгун жанубияб рахъалъ, ва хутIарал рахъал чурула Пурсазул ралъдал квачІалъ. Шималиябгун бакътIерхьул рахъалъан ралъдалаб гIорхъи гIахьал гьабула БахІрайналъулгун, жанубгун бакъбаккул рахъалъан — ЦГІЭ. Тахшагьар — ДавхІа.

КъатІар ккола дунялалдаго — 3-еб пачалихълъун тІабигІияб газалъул нахърателалъул рахъалъ, дунялалда 6-еб пачалихълъун жиндица тІабигІияб газ къватIисел улкабазде кьолеб ва бищун гIемераб нарт къватIисел пачалихъазде экспорт гьабулеблъунги (21-еб бакI дунялалдаго). Гъорлъе уна ОПЕК организациялда.

## ТIабигIат

## Тарих

## Пачалихъалъул гIуцIцIи

## Административияб рикьи

## Икътисад

## Магъалаби

## Спорт

## ХIужаби
Къарачай-Черкес

**Къарача́й-Черке́с Жумгьурият** — Россия Федерациялда гъорлъе унеб жумгьурият

Тахшагьар - Черкесск.
КъурамухӀамадов, Шарипил КъурамухӀамад

**КъурамухӀама́д КъурамухӀама́дов ** (; гь. 1978 соналъул 21 марталъ, Дагъистаналъул ЧIарада мухъалъул ГIириб росулъ) — эркенаб тайпаялъул гугарухъан, 1997 соналъул гӀаламалъул чемпион, щуго нухалъ Европалъул чемпион ва анлъго нухалъ Россиялъул чемпион.

## Ссылки
* Kuramagomedov Kuramagomed
* Профиль на InfoSport.ru
Июль

**Ию́ль** ( — *«Юлий ([[Юлий Цезарь|Цезарасул]]) моцІ»*) — гьеб ккола лъагIалил анкьабилеб моцІлъун, юлианияб ва григорианияб календаразда.

## ХIужаби
TransAsia гьавамухъазул 235 рейс

**Тайбэялда ATR 72 самолеталъул катастрофа** яги **TransAsia гьавамухъазул 235 рейс** — ккола 2015 соналъул 4 февралалда тайваналъул TransAsia Airways авиакомпаниялъул ATR 72 самолёталъул, Тайбэялда ккараб катастрофа. БакIалъулаб TransAsia Airways авиакомпаниялъул ATR-72-600 самолет букIана, B-22816 борталъул номералда гъоркь, Суньшань аэропорталдаса Цзиньмэнь аэропорталде жанисеб, 235 рейс гьабулеб. Гьаваялде бахъун заманго иналде, гьеб мухъда хIалтIизабизе кIвечIо, ва хеккого борхалъи дагьлъизе байбихьана. Ахиралда гьеб бортана автомобилалъул нухалда аскIоб бугеб гIемераб гъваридаб гьечIеб Цзилун гIорулъе.

## ХІужаби

## Ссылкаби
*
YouTube

**YouTube** абула «Ютуб» яги «Ютьюб» () — гьеб ккола видеоял жанире разе гIуцIцIараб интернет-хъулухълъун. Гьеб хIалтIизабулезе рес буго гьенибе видео рехизе, рехаралъухъ балагьизе, гьениса видео къватIибе цIазе, жиндирго гьалмагъзабазулгун видеоял гIахьал гьаризеги. ХIалтIизабизе бигьаяб букIиналъ YouTube лъугьана кутакалда машгьураб видеохостинглъун, ва гьеб ккола дунялалдаго лъабабилеб бакIалда бугеб сайтоъун, жинда жанире лъугьунезул къадаралъул рахъалъ.. 2012 соналъул январ моцIалда, къойида жаниб гьелде раккаразул къадар бахана 4 млрд. чиясде .

## ХІужаби

## Адабият
* 

## РегІелал

*