Латин мацӀ

**Латин мацӀ** (, , яги  ) — классикияб мацӀ, жиб индо-европиял мацӀазул италияб гӀаркьалил кколеб. Хвараб мацӀлъун рикӀкӀунеб, Латин мацӀ баккана Латиялда (гьанже Лацио гӀадинан лъалеб), Тибралъул аххада, Рома шагьаралда сверун, Италиялда. Роман республикалъул экспансиялдалъун, эб лӀугьана доминантаб мацӀлъун Итал бащдачӀинкӀиллъуда, цинги Роман империялдаги.

## История

РикӀкӀараб жо буго латин мацӀалъул чанго фаза букӀин, щибаб цоцадаса ратӀа рахъулел батӀи-батӀиял лексикиял, синтаксикиял, ортографиял батӀалъи-квараялдалъун. ГьечӀо чӀван-кӀотӀараб нухмалъи классификациялъе; батӀи-батӀиял гӀалимзабаз гъоркьан мухъ цӀала батӀи-батӀияд хаслъуда. Гьединлъидал листалда руго варианатал, гьединго алтернативиял цӀаралги.

## Фонология
### Рагьукъал
Классикияб латиналъул рагьукъал фонемаби руго хадусел:

 букӀинчӀо классикияб латиналъе жиндиргояблъун. Эб баккана грек мацӀалдаса рачӀарал рагӀабазулӀ гӀ-ш НЩ I гӀасруялда, эб, батизе бегьула, абулеб куц (лъай бугел чагӀазниги) байбихьуда  ва рагьаразда гьоркьоб кӀилъараб  гӀадин букӀараб мехалда, грек койнеялда абулелда рекъон. Классикияб латин поэзиялда, кӀиго рагьаралда гьоркьоб  хӀарп кидаго рикӀкӀунаан кӀиго рагьукъаблъун метрикияб мурадалъе. Рагьукъаб ⟨b⟩ гьаркьигъуна [b] гӀадин; амма, ⟨t⟩ яги ⟨s⟩ буго ⟨b⟩-лда хадуб, эб абула [pt] яги [ps] гӀадин. Латиналда, ⟨q⟩-лда хадуб кидаго букӀуна рагьараб ⟨u⟩. Цадахъ эз кьола [kʷ] гьаракь.

Басрияб ва классикияб латиналъул алфабеталда ратӀа рахъулел рукӀинчӀо  хӀарпазул тӀасиябги гъоркьиябги регистр, ва рукӀинчӀо хӀарпал .  хӀарпазул бакӀалда хӀалтӀизарулаан  рекъонккун;  хӀарпаз рихьизарулаан рагьукъалги рагьаралги гьаркьал. ХӀарпазул цӀикӀкӀанисеб куц-мухъ релълъараб букӀана гьанжесеб тӀасияб регистралда, гьеб бихьизе бегьула тӀадегӀан кьун бугеб Колоссеялдаса хъвай-хъвагӀаялда.

Латин диктионарияздаги латин текстазул гьанжесел редакцияздаги, букӀаниги, гӀемерисеб хӀалтӀизабула  классикияб эраялъул  хисун. Цо-цо системабазда  хӀалтӀизарула рагьукъал  гьаркьазе,  комбинациязда хутӀизегӀан, гьениб  киданиги хӀалтӀизабуларо.

Латин фонемаби аваргун данделъеялъул цо-цо баянал кьун руго гъоркьегӀан:

Классикияб латиналда, гьанжесеб итал мацӀалдаго гӀадин, кӀирекъарал рагьукъал абулаан халатал рагьукъал гьаркьал гӀадин, элго гьаркьазул къокъал вариантаздаса батӀаго. Гьедин *nn* классикияб латиналда  "лъагӀел" (италалда ) абулаан кӀилъараб  гӀадин, авар мацӀалда ~*дунни* (цӀарубакӀ *дун* + бутӀа *-ни*).

## Ортография

Латин хъвазе хӀалтӀизабулаан латин алфабет (A, B, C, D, E, F, G, H, I, K, L, M, N, O, P, Q, R, S, T, V, X), жиб этруск алфабеталдаса лӀугьараб, жибго гьеб бачӀараб букӀана грек алфабеталдаса ва ахирги финикияб алфабеталдаса. Гьеб алфабет нус-нус саназ буго хӀалтӀизабулеб романиял, келтиял, германиял, балтиял, финн ва гӀемерисел славиял мацӀал хъваялъе; ва эб буго билӀинабун тӀолго Ракьалдаго цӀикӀкӀанисел мацӀазеги, гьенирго гъорлӀ руго австронезиял мацӀал, цӀикӀкӀанисел туркиял мацӀал, гӀемерисел СахӀара тун гъоркьехун ругезеги, Америкалъулги Океаниялъуги мацӀазеги; гьединлъидал гьеб буго жакъа къоялъ гьедигӀан гӀатӀидго хӀалтӀизабулеб цохӀого-цо бугеб хъвавул системалъун. Жиндир мехалда латиналъул аслуялда букӀана авар хъвай-хъвагӀиги.

ХӀарпазул рикӀкӀен латин алфабеталда хисулеб букӀана. ТӀоцебе эб этруск алфабеталдаса лӀугьараб мехалда, элда букӀана цохӀо 21 хӀарп. Хадуса, тӀаде жубана *G* хӀарп  гьаракь бихьизабизе, жиб цебегӀанго *C* гӀадин хъвалеб букӀараб, ва *Z* алфабеталда гьоркьоса бахъун букӀана, мацӀалда гьеб мехалда зирараб алвеоларияб фрикатив букӀунгутӀиялъ. ХӀарпал *K*, *Y,* ва *Z* тӀаде журана хадуса грек каппа, упсилон ва зета хӀарпал рихьизаризе грек мацӀалдаса рачӀарал рагӀабазулӀ.

*W* бахъана XI гӀасруялда диграфаздаса: *VV* цо-цо бакӀалда ва uu цогидазда. Элъ бихьизабулаан  германиял мацӀазда, латиналда гуреб, гьениб элъие жеги-жеги хӀалтӀизабулеб буго *V*. *J* хӀарп батӀа бахъизе лӀугьана оригиналаб *I* хӀарпалдаса хадусел Гьоркьохъел ГӀасрабазда, гьединго *U* хӀарпалдаса *V*. Цо-цо латин диктионарияз *J* хӀалтӀизабуниги, эб къанагӀан хъвала латин текстазулӀ, щай гурелъул классикияб мехалда эб хӀалтӀизабулеб букӀинчӀолъиялъ.

### Пунктуациия
Классикияб латиналда букӀинчӀон пунктуация, хӀарпазул регистр, яги рагӀабазда гьоркьобакӀ, амма цо-цо рагьаразул халалъи бихьизабиялъе рукӀана тӀасажал (апекс) ва хӀалтӀизарулаан интерпунктал рагӀаби ратӀа гьаризе.

Катуллус 3, тӀоцебесеб мухъ ("ГӀоде, О Венерабиги купидоналги") оригиналалда хъван букӀана хадусеб куцалъ:

## Нотаби

## Референсал

## Библиография

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### Латин мацӀалда медиа
* Ephemeris, онлайн Латин газета:  = ТӀолго Ракьалъул цӀиял харбал латиналда
* Ephemeris archive, онлайн Латин газеталъул электронияб архив
* Nuntii Latini, Фин YLE Radio 1-лдаса
* Nuntii Latini, Герман Радион Бременалдаса (Bremen Zwei) моцӀи-моцӀилаб ревю
* Классикиял подкастал гатиналдаги НекӀсияб грекалдаги, Гьаверфорд колледж
* Grex Latine Loquentium (Flock of those Speaking Latin)
* Circulus Latinus Interretialis (Internet Latin Circle)
* Latinitas Foundation, at the Vatican