Кавказ

**Кавка́з**, ялъуни **Кавка́зия** — географиялъул икълим, цІикІкІунисеб бутІа мугІрузул, жиб Евразиялда бугеб. Гьеб ккола Бакъбаккул-Европаялъул гІодоблъиялъул жанубияб рахъалда, Европаялъул ва Азиялъул гІорхъода. Гьелъ гъолъе рачуна Россиялде, Гуржиялде, Азарбижаналде ва ЦIамухъалде гъорлъе унел ракьал ва гьединго цо-цояз гурони рикӀкӀинчӀел Абхазия ва Жанубияб Гьиристан ва рикӀкӀинчӀеб МугӀрузулаб Гъарабагъалъул Жумгьурият. БакътІерхьудасан ЧІегІер ва бакъбаккудасан Каспий ралъадаз гІорхъиги чІван буго гьелъие.

## Этимология
«Кавказ» () абураб цӀар тӀоцебе дадечӀвалеб буго некӀсиял греказул авторазул асаразулъ: Эсхилили (VI—V гӀасраби н. щ.) «Прометей маххда варав» ва Геродотил асаразда (V гӀасру н. щ.). Эратосфениде (III гӀ. н. щ.) мугъчӀвайги гьабун, Страбоница рехсолеб буго Кавказалда ругел гӀадамаз гьелде "Каспий" абулилан, гьеб кколеб буго хъвалсараб хӀужжалъун  абураб цӀар къватӀиса бачӀараб букӀиналъе.
 

 абураб рагӀи лъугьине бичӀчӀулеб гьечӀо, лингвистазул кинаб букӀаниги этимология кьеялъулъ гьечӀо цо ккураб позиция.

## Физикиябги географияб икълимлъизаби
Геологиябгин геоморфологияб гӀуцӀиялда рекъон Кавказалъул территория шималияб рахъалдаса жанубияб рахъалде бикьула ункъго аслияб орфографияб зона, жал Кавказалъул гӀуцӀадулал бутӀабазде дандекколел:
* Цебекавказалъулаб гӀатӀилъи,
* КӀудияб Кавказалъул мугӀрузулаб система (КӀудияб Кавказалъул бал ва Шималияб Кавказ),
* Нахъакавказалъулаб депрессия, гьелда гъорлъ:
**Колхидаялъул гӀодоблъи,
**Кура-Аракс гӀодоблъи,
* Нахъакавказалъулаб тӀалъи (ЦӀамухъ тӀалъиялъул шималияб бутӀа), кӀиго батӀи-батӀияб геологиябгин геоморфологияб ва физикиябги географияб икълималдаса гӀуцӀараб:
** ГьитӀинаб Кавказалъул мугӀрузулаб система,
**Жавахетгин ЦӀамухъ тӀалъи — ЦӀамухъ тӀалъиялъул шималиябгин бакъбаккул рахъ.

## Халкъ

### Антропологиял тайпаби

**[[Европеоидияб раса]]**:
: **[[Кавкасионияб тайпа]]**:

* аварал,
* агъулал,
* балкариял,
* бацбиял,
* даргинал,
* ингушал,
* карачаял,
* лакал,
* лезгиял,
* осети,
* рутулал,
* табасаранал,
* чачанал;
* гуржиязул шималиялгин бакъбаккул ва бакъбаккул этносал: кахетиял, хевсурал, мохевал, тушисел, пшавал, мтиулал, гудамакарисел, рачинал, ингилоял;

Понтияб гъоркьтайпа:

* адигъал (адигъисел, 
* кабардисел, черкесал),
* абазинал,
* абхазал,
* понтиял грекал,
* гуржиязул бакътӀерхьул субэтносал: аджариял, гуриял, имеретиял, лечхумал, картвелал, мегрелал, сванал;

Каспияб гъоркьтайпа:

* къажарал,
* лъарагӀал,
* татал,
* хиналугал,
* хъалтагъал,
* шахдагисел.

Арменоидияб тайпа:

* эрмениял,
* ассириял.

### Халкъал

Кавказалъул территориялда гӀумру гьабун буго 50 рахъун халкъал, хасаб маланиятги мацӀалги ругел. Гьединго Кавказалда руго батӀи-батӀияб заманалда жал рачӀун чӀчӀарал халкъал,  кавказияллъун жал кколарел: гӀурусал, украиниял, курдал, ассириял, татарал, жугьутӀал ва цогидал.

Кавказалъул халкъал мацӀазда рекъон рикьула лъабго аслияб къокъаялде:

*Кавказиял хъизаназул:
** Картвел мацӀазул хъизаналъул халкъал: хъузхъул, мингрелал, сванал;
** Абхазгин адигъ мацӀазул хъизаналъул халкъал: абазинал, абхазал, адигъал (кабардисел, черкесал, адигъисел, шапсугал)
** Нахгин дагъистаниял мацӀазул хъизаналъул халкъал:
*** Нах мацӀазул: бацбиял, ингушал, чачанал;
*** Дагъистаналъул мацӀазул: аварал, даргинал, тумал, лезгиял, рутулал, хъалтагъал.

* Алтаялъулал мацӀазул хъизаналъул хакъал
** тюрк мацӀазул: лъарагӀал, къажарал, балкарал, карачаял, трухменал, нугъаял ва туркал-месхетиял.

* Индоевропиял мацӀазул хъизаналъул халкъал:
** Ираналъул гӀаркьел: осетинал, езидал, курдал, талишал, татал.
** цогидал: гӀурусал, эрмениял, грекал. 

### Дин
Кавказалда ругел аслиял динал ккола насранияб дин ва Ислам, гьединго руго жугьутӀ дин кколелги.

## Кавказалъул пачалихъал ва икълмал

* 
* 
* 

* 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 

*  (част. призн.)
*  (цо-цояз рикӀкӀараб пачалихъ)
*  (рикӀкӀинчӀеб пачалихъ)


## Кьал бугел бакӀал
Кавказалда кьал букӀарал ва жеги бугел бакӀал руго:
* Абхазия — гуржиязулгин абхазазул конфликт. ХӀалуцараб фаза 1992-1993 саназда, 1998, 2001, 2008 саназда.
* Дагъистан — жанисеб кьал ва Чачаналъа тӀадекӀанци. ХӀалуцараб фаза 1999 соналъ.
* МугӀрузулаб Гъарабагъ — эрмениязулгин къажаразул конфликт. ХӀалуцараб фаза 1992–1994 сонал ва 2016 соналъул апрелалда 
* Шималияб Осетия-Алания — осетингин ингушазул конфликт. ХӀалуцараб фаза 1992, 1999 саназ.
* Чачан — чачан конфликт. ХӀалуцараб фаза 1994–1996 ва 1999–2000 саназда.
* Жанубияб Осетия — гуржиязулгин осетиназул конфликт. ХӀалуцараб фаза 1989– 1992, 2004 ва 2008 саназ.

## Балагье гьединго
* Кавказалъул халкъал
* Кавказалъул мацӀал
* Кавказалъул мугӀрул
* КӀудияб Кавказ
* ГьитӀинаб Кавказ

## МугъчӀваял

## Иццал
* Bachvarova, Mary R., *From Hittite to Homer: The Anatolian Background of Ancient Greek Epic*, Cambridge University Press, 2016. .
*
* Colarusso, John, *Nart Sagas from the Caucasus: Myths and Legends from the Circassians, Abazas, Abkhaz, and Ubykhs*, Princeton University Press, 2002, 2014. .
* Cornell, Susan E., *Small Nations and Great Powers: A Study of Ethnopolitical Conflict in the Caucasus*.
*
* Golvin, Ivan, *The Caucasus*.
* Griffin, Nicholas, *Caucasus: A Journey to the Land Between Christianity and Islam*, University of Chicago Press, 2004. .
* Hunt, David, *Legends of the Caucasus*, Saqi Books, London, 2012. .
* Mayor, Adrienne (2016), "Introduction to the Paperback Edition" in *Nart Sagas: Ancient Myths and Legends of the Circassians and Abkhazians*, by John Colarusso, Princeton University Press, 2016. .
*

## ТӀадеги цӀалиялъе
*
* Dubrovin, Nikolai F. The history of wars and Russian domination in the Caucasus (История войны и владычества русских на Кавказе). Sankt-Petersburg, 1871–1888, at Runivers.ru in DjVu and PDF formats.
* Fadeev, Rostislav Andreevich (1860). Sixty years of the Caucasian War (Шестьдесят лет Кавказской войны). Tiflis, at Runivers.ru in DjVu format.
* Gagarin, G. G. (1840). Costumes Caucasus (Костюмы Кавказа). Paris,  at Runivers.ru in DjVu and PDF formats.
* Gasimov, Zaur (2011). ''The Caucasus'', European History Online, Mainz: Institute of European History, retrieved: 18 November 2011.
* Kaziev Shapi (2003). Caucasian highlanders (Повседневная жизнь горцев Северного Кавказа в XIX в.). Everyday life of the Caucasian Highlanders. The 19th Century (In the co-authorship with I. Karpeev). "Molodaya Gvardiy" publishers. Moscow 

## РегӀелал

*''Caucasian Journal'' — a multilingual online journal on South Caucasus
*Articles and Photography on Artsakh (Nagorno-Karabakh) from UK Photojournalist Russell Pollard
*Information for travellers and others about Caucasus and Georgia
*''Caucasian Review of International Affairs''—an academic journal on the South Caucasus
*BBC News: North Caucasus at a glance, 8 September 2005
*United Nations Environment Programme map: Landcover of the Caucasus
*United Nations Environment Programme map: Population density of the Caucasus
*Food Security in Caucasus (FAO) 
*Caucasus and Iran  entry in *[[Encyclopædia Iranica]]*
*University of Turin-Observatory on Caucasus
*Circassians Caucasus Web (Turkish)
*Georgian Biodiversity Database (checklists for ca. 11,000 plant and animal species) 
*WHAT TO SEE IN CAUCASUS MOUNTAINS