Авар рикӀкӀен

Авар мацӀалда рикӀкӀенал руго къадаралъулги (*цо*, *кӀиго*, *лъабго*, *анцӀго*, *нусго*) иргадулалги (*цоабилеб*/*тӀоцебесеб*, *кӀиабилеб*, *лъабабаилеб*, *анцӀабилеб*, *нусабилеб*). Формабазде балагьун, рикӀкӀенал рикьула гӀадатаздеги, жубараздеги, гӀуцӀараздеги.

*ГӀадатал рикӀкӀенал* ккола цо кьибилалдасан гӀуцӀарал: цо-ялдаса анцӀго-ялде щвезегӀан ругелги, гьединго къого, лъеберго, нусго, азарго, миллион. Гьездасан лъугьарал иргадул рикӀкӀеналги гӀадатазде гьоркьоре ккола.

*Журарал рикӀкӀенал* ккола жал кӀиго яги лъабго рикӀеналъул кьибил жубан лъугьаразда (гьединго журараллъун ккола гьездасан лъугьарал иргадул рикӀкӀеналги).

Журарал рикӀенал лъугьунаго *-го* ахир гӀицӀго ахирисеб рикӀкӀеналъулъ гурони хутӀуларо: *кӀиго + нусго = кӀинусго*, *лъабго + нусго = лъабнусго*, у*нкъго + азарго = ункъазарго*.

*гӀуцӀарал рикӀкӀенал* ккола кӀиго ва цӀикӀкӀун гӀадатал ва журарал рикӀкӀеназдаса жал лъугьарал: *анцӀила цо*, *къоло лъабго*, *лъебералда ункъго* ва ц. Гьел лъугьунаго ахирисеб рикӀкӀен бугеб хӀалалда босула, гьелда церехун кколел рикӀкӀеназде тӀаде *-ло*, *-ла*, *-да* ахирал журала; 11-ялдаса 19-де щвезегӀан ругел рикӀкӀеназда хӀалтӀизабулеб форма ккола анцӀи-ла: анцӀила цо, анцӀила кӀиго, анцӀила ичӀго; лъабабилеб тартибалъул цӀарубакӀазда хӀалтӀизабула *къоло*: *къо*'ло** лъабго'', ''къоло ункъго'', ''къоло щуго''. Авар мацӀалъул рикӀкӀиналъул система буго [[КъоцӀулаб рикӀкӀиналъул система|къоцӀулаб]], тӀоцебесеб нусил рикӀенал лъугьунеб форма — рикӀеналъул аслу-къоялда + (анцӀила) + гӀадатаб рикӀкӀен: ''кӀикъоялда кӀиго'', ''лъабкъоялда анцӀила ункъго''.

Предметияб цӀаралда цадахъ бугеб мехалда къадаралъул рикӀкӀен жинсалдеги формаялдеги хисуларо, гьелда хадуб бачӀунеб предметияб цӀарги кидаго цолъул формаялда хӀалтӀизабула: ''кӀиго вас'', ''лъабго яс'', ''анцӀго гъветӀ''.

Субстантивацияб иргадулаб рикӀкӀен игӀрабазде хисула сифат гӀадин: ''кӀиабилев вас'', ''лъабабилей яс'', ''анцӀила цоабилеб класс'', ''къоабилел санал'', амма цӀаргун цадахъ ругел мехалда иргадул рикӀкӀеналги падежазде сверуларо: ''микьабилеб класс'', ''микьабилеб классалъ''.

ЦӀаргун цадахъ бугеб мехалъ, рикӀкӀен баянлъун букӀуна, амма цӀар цадахъ гьечӀони, жумлаялда жаниб гьеб ккезе бегьула батӀи-батӀиял гӀахьалбутӀабилъун.

==== Къадаралъул рикӀкӀен ====
Къадаралъул рикӀкӀеналъ бихьизабула рикӀкӀунеб жоялъул къадар ва гьеб ''чан?'' абураб суалалъе жаваблъун бачӀуна. Сундул букӀаниги къадар гьелъ бихьизабула батӀи-батӀияб магӀнаялда. Авар мацӀалда къадаралъул рикӀкӀенал рикьизе бугьула анлъго тайпаялде.


===== Иргадул рикӀкӀен =====
Иргадул рикӀкӀеналъ бихьизабула рикӀкӀунеб жоялъул ирга ва ''чанабилеб?'' абураб суалалъе жаваблъунги бачӀуна. Лъугьуна къадаралъул рикӀкӀеналъул **-го*' ахирги нахъе рехун, аслуялде тӀаде жинсалдеги формаялдеги балагьун *-абилев*, *-абилей*, *-абилеб*, *-абилел* ахиралги журан: *кӀи-го — кӀи-абилев* (*кӀиабилей*, *кӀиабилеб*, *кӀиабилел*), *анц1го — анц1абилеб*, *нусго — нусабилеб*.

ЦӀаргун бугеб мехалда иргадул рикӀкӀен цолъул яги гӀемерлъул формаялъулъ ва жинсалъулъ цӀаргун рекъола, амма сифатал гӀадинигӀрабазде хисуларо: *кӀиабилев вас*, *лъабабилей яс*, *ункъабилеб гьумер*, *анцӀабилел къоял''. ЦӀарги гьечӀого хӀалтӀизабун бугони, иргадул рикӀкӀенги, сифаталда релълъун, игӀрабазде сверула.

##### РикӀкӀен игӀрабазде свери

Къадаралъулаб рикӀкӀеналъул тӀелалда гъорлъа тӀололъи бичӀчӀизабулел рикӀкӀеналги игӀрабазде сверула (бакӀалъул падежалги гьадинанго руго):

Иргадулаб рикӀкӀен игӀрабазде сверула сифатал гӀадин цӀаргун гьечӀеб мехалъ: