open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
8 сон

## Лъугьа-бахъинал

### [[Румалъул империя]]
* Император: Октавиан Август.
* Консулал: Марк Фурий Камилл ва Секст Ноний Квинтилиан.
* Консулал-суффектал: Луций Апроний ва Авл Вибий Габит.
* Паннониязул ва Далмациязул къавмаца Рималда данде КӀудияб Иллирияб восстание гьабула.
* ШагӀир Овидий Августица Рималдаса къватӀив къотӀана Томмисалда (гьанже Констанца шагьар).
* Иудея румалъул наместникасе мукӀурлъана.

### [[Китай]]
* Ван Маница хӀал бихьана Хунну 15 бутӀаялда бикьизе ва жиндир хӀукмуялда гъорлъ бачизе.
* ЦӀакъцӀияб RCW 103 кьвагьи.

## Гьаруна
* Тит Флавий Сабин (8/9 — 69) — цевесаласул вас, император Веспасианил кӀудияв вац, 47 соналъул консул-суффект, Рималъул префект (61—68 ва 69).

## Хвана
* Марк Валерий Мессала Корвин (72) — румалъулав рагъулав ва пачалихъияв хъулухъчи, оратор ва хъвадарухъан, 31 соналъул консул-суффект.

## Гь. балагье

## ХІужаби
БацӀада росдал бо

**БацӀада росдал бо ** — Дагъистаналъул Гъуниб мухъалда бугеб административиябгин территориалияб цвел ва росдал боялъул статус бугеб муниципалияб гӀуцӀи.

Административияб марказ — БацӀада росу.

## Демография

## ГӀуцӀи

Муниципалияб гӀуцӀиялъул гӀатӀилъи буго 63.60 км².

## МугъчӀваял
Волга

**Во́лга** () — Россиялъул европияб рахъалда бугеб гӀор. Ракьалда ругел бищун кӀудиял гӀораздаса цояб, Европаялъул бищун халатаб, лъим гӀемераб ва бассен кӀудияб гӀор.

## МугъчӀваял

## КъватӀисел регӀелал
*Volga Delta from Space
*Photos of the Volga coasts 
*
*Video about the source of the Volga
Юлианияб календар

**Юлиа́нияб календа́рь** — александриялъулал астрономаца Созигенил бетӀерлъуда гъоркь ургъараб календарь. Гьоркьохъеб лъагӀалида жаниб букӀула 365,25 сордо-къо. Календаралъе Юлий Цезарил цӀар кьуна.

## МоцӀал

## Адабият
* 
* 
* 
* 

## РегӀелал

* Перевод дат для некоторых календарей.
* Перевод между юлианскими и григорианскими датами.
* Табличный пересчёт дат между юлианским и григорианским календарями.
* Наиболее частые вопросы по дате Пасхи.
Дануб

**Дануб**, ялъуни **Дунай**  () — Европаялъул халалъиялъул ва лълъецӀубаялъул рахъалъ кӀиабилеб гӀор (Волгаялдаса хадуб), Европаялъул Цолъиялъул территориялда бугеб бищун халатаб гӀор. Гьеб чвахула Централияб ва Жанубиябгин Бакъбаккул Европаялъул цӀикӀкӀаниселдасан, Шварцвалдалдаса байбихьун ЧӀегӀераб ралъдалӀе.

Цебе заманалда Дануб букӀана Румалъул империялъул гӀурхъилъун, жакъа гьеб буго Ракьалда тӀад бищун гӀемерал пачалихъаздасан чвахулеб гӀор (10-ялдасан). Германиялда байбихьулеб Дануб чвахула жанубиябгин бакъбаккудехун 2850 километралъ, Австриялъул, Словакиялъул, Гьунгариялъул, Хорватиялъул, Сербиялъул, Романиялъул, Булгариялъул, Молдовалъул ва Украиналъул территорияздасан. Гьелъул лъимбакӀарул бассен гӀунтӀараб буго жеги ичӀго пачалихъалъул ракьаздеги. Данубалда ругел чӀахӀиял шагьарал руго Вина, Будапешт, Белград ва Братислава, ва гьезул щибаб кколал жиде-жидер пачалихъазул тахшагьараллъун. Гьел Дануб ккола бищун гӀемерал тахшагьараздасан чвахулеб гӀорлъун. Данубалъул расалъиялда буго жеги щуго тахшагьарги: Бухарест, София, Загреб, Любляна ва Сараево. Гьелъул бассеналде кколеб ункъабилеб бищун кӀудияб шагьар, Изар гӀоралъул рагӀалда бугеб Мюнхен, буго Бавариялъул тахшагьар.

НекӀо заманалдаса нахъего Дануб букӀана традиционияб дармил нухлъун. Жакъа къоялъ гьелъул халалъиялъул 2415 км буго гуми хьвадулеб. Дануб цо гьабун буго Шималияб ралъадгун Рейн–Майн–Дунай каналалдалъун, жинца Келгьелмалда Данубги Бамбергалда Майнгин цолъизабулеб. ГӀор ккола гьединго гьидроэнергиялъулги гьекъолеб лълъелги кӀвар бугеб иццлъун. Европаялъул гӀемерал гӀорхъабиги, хасго Балкъаназда, руго Данубккун.

## Цогидал цӀарал ва этимология

## География
Халкъаздагьоркьосеб лълъелнух хӀисабалда классификация гьабураб гьеб байбихьула Германиялъул Шварцвалдалда бугеб Донауэшинген шагьаралъухъ, Бригах ва Брег гӀоразул журанбакӀалда. Гьениса Дануб чвахула жанубиябгин бакъбаккудехун 2730 километралъ ункъго тахшагьаралдасан (Вина, Братислава, Будапешт ва Белград) Романиялде ва Украинаялде кколеб Данубалъул делтаялдаса ЧӀегӀераб ралъдалӀе.

Цебе Румалъул империялъул гӀурхъилъун букӀараб Дануб гьанде ккола яги гӀурхъилъула 10 пачалихъалъе: Романия (бассеналъул гӀатӀилъиялъул 29.0%), Гьунгария (11.6%), Сербия (10.2%), Австрия (10.0%), Германия (7.0%), Булгария (5.9%), Словакия (5.9%), Хорватия (4.4%), Украина (3.8%) ва Молдова (1.6%). Гьелъул лъимбакӀарул бассен гӀунтӀула жеги ичӀго пачалихъалдеги (анцӀабилеблъун Косовоги гъорлӀе бачун).

## Делта

## МугъчӀваял

## КъватӀисел регӀелал
* 
* Danube watershed map and information from the World Resources Institute
* Danube Panorama Project 
* сайт о Дунае
* Danube and the sport of rowing
* Danube image pool on Flickr
* Danube Tourist Commission  
* danubemap.eu – The Tourist Map of the Danube (archive)
* International Commission for the Protection of the Danube River
* Bridges of Budapest over the Danube river 
* Description of the Danube estuary in June 1877, ''The Times'' of London
*Old maps of the Danube, Eran Laor Cartographic Collection, The National Library of Israel
Буртина (росу)

**Буртина** — Дагъистаналъул НахъбакӀ мухъалда бугеб росу.

Уна росдал поселениялъул статус бугеб *Буртина росу* абураб муниципалияб гӀуцӀиялде гъорлӀе цо бугеб росу хӀисабалда.

## География
Росу буго мухъалъул марказ Дилималдаса жанубалдехун, СаламегӀералъул аххалъукь, Хасавхъалаялдаса Болъихъе бугеб шагьранухалда. БакътӀерхьуда гӀурхъи буго Алмахъ росдалгун.

## Демография

Ккола моноэтникияб авар росулъун.

## Тухумал
Буртина росулӀ ругел тухумал:
* Ахъаилал,
* Чанхъал,
* Чубалал,
* ЧӀилтӀал,
* Жударисел,
* Ансал,
* Карчал,
* Хьиддал,
* Хонхал,
* БагӀарилал,
* Лъагьзадерилал.

## Инфраструктура
* Муниципалияб гьоркьохъеб гӀаммаб лъайкьеялъулаб школа
* Муниципалияб байбихьул школа
* Маданияталъул рукъ
* Библиотека
* Ясли-ах
* Амбулатория.


Файл:Въезд Буртунай.jpg|Въезд в село
Файл:Мечеть в Буртунае.jpg|Мечеть


## МугъчӀваял

## Адабият
* 
* 

## РегӀелал
Буртина (магӀнаби)

**Буртина** абураб термин гӀахьалаб букӀине  бегьула хадусезе:
*Буртина — аваразул традиционияб ретӀелалъул элемент;
*Буртина — НахъбакӀ мухъалъул росу.
ХӀет

**ХӀет** (Starling: ħet, лат. ) —  хъизаналъул гӀемерсонил яги цосонил харил навгӀ.

## Ралагье гьединго
* *[[Nassella]]*

## МугъчӀваял

## КъватӀисел регӀелал
*
*
Гертма

**Гертма** — Дагъистаналъул НахъбакӀ мухъалда бугеб росу.

Уна росдал поселениялъул статус бугеб *Гертма росу* абураб муниципалияб гӀуцӀиялде гъорлӀе цо бугеб росу хӀисабалда.

## География
Росу буго мухъалъул марказ Дилималдаса жанубиябгин бакъбаккудехун.

Мадугьалихъ ругел росаби: шималалда — Хубар, шималиябгин бакъбаккудехун — Хадум гьен, шималиябгин бакътӀерхьудехун — Гуни, жанубиябгин бакъбаккуда — ИмангӀалиросу, жанубиябгин бакътӀерхьуда — ХъахӀаблъарахъ, бакътӀерхьуда — Буртина.

## Демография

Ккола моноэтникияб авар росулъун.

## МугъчӀваял

## Адабият
*
Бакълъухъ росдал совет

**Бакълъухъ росдал совет ** буго административиябгун территориалаб цвелги, ''росдал поселение'' абун статус бугеб муниципала гӀуцӀи́ги (росдал совет), жиб Дагъистаналъул Шамилил мухъалда гъорлӀ бугеб.
ГъорлӀе бачун 3 чӀел-бакӀ. 

Элъул административияб центер буго Гъоркьа Бакълъухъ.

## История
Бакълухъ росдал жамагӀат унаан Бакълухъ наиблъуде, жиб Дагъистаналъул областалъул 1864 соналъ гӀуцӀараб Авар сверухълъуда гъорлӀ букӀараб. Элъ жанибе бачунаан цо росу — Гъоркьа Бакълъухъ. 1902 соналде, Бакълъул росдал жамагӀат унаан Гъуниб сверухълъул ТӀелекь-ГьидалӀ бутӀаялде, гьенир рукӀана 233 цӀаракиги, 736 чиги. Административияб гӀуцӀи́ гӀадин, Баклъухъ росдал совет гьабуна ТӀолгороссиялъулаб Централаб ТӀобазабулаб Комитеталъул 1921 сонил 20 январалдаса декреталдалъун Гъуниб сверухълъул Бакълъул бутӀаялда гъорлӀ. 1928 соналъ эб ана КъахӀиб мухъалда гъорлӀе, жиб 1994 сонил 24 февралалдаса нахъе Шамилил мухъ бугеб. Дагъистаналъул АССРалъул ЦТӀКалъул 06.10.1929 сонил лъазабудалъун, Бакълухъ советалда гъорлӀе бачана ЗанатӀа росу, жиб Могьохъ росдал советалда букӀараб.

## География
Бакълъул росдал совет буго Шамилил мухъалъул шималияб бакътӀерхьул рахъалда. Элъул гӀурхъи цураб буго бакъбаккудехун Могьохъ, жанубияб рахъалдехун КъахӀибги, ХӀебдаги, бакътӀерхьудехун ГӀасабги ТӀаса Бакълъухъги росдалал поселениязулгун, шималияб рахъалда Хунзахъ мухъалъулгун. 

Муниципалаб гӀуцӀиялъул территориялъул гӀатӀилъи буго 40.74 кв. км.

## Демография

## ГӀуцӀи
Бакълъухъ росдал советалъ жанибе бачуна кӀиго росу:

## МугъчӀваял

### Иццал
*
*
Гьолокь росдал бо

**Гьолокь росдал бо ** — Дагъистаналъул Шамилил мухъалда бугеб административиябгин территориалияб цвел ва росдал боялъул статус бугеб муниципалияб гӀуцӀи.

Административияб марказ — Гьолокь росу.

## Демография

## ГӀуцӀи

Муниципалияб гӀуцӀиялъул гӀатӀилъи буго  26,33 км².

## МугъчӀваял
Алмахъ

**Алмахъ** — Дагъистаналъул НахъбакӀ мухъалда бугеб росу.

Уна росдал поселениялъул статус бугеб *Алмахъ росу* абураб муниципалияб гӀуцӀиялде гъорлӀе цохӀо бугеб росу гӀадин.

## География
Росу буго мухъалъул центер Дилималдаса 11 км-алъ жанубиябгун бакътӀерхьудехун, СаламегӀералъул аххалъукь, Хасавхъала шагьаралдаса бакъдехун, Ахчи лъарал кваранаб рагӀалда, Буртина росдада аскӀоб.

## Демография

Ккола моноэтникияб авар росулъун.

## МугъчӀваял
Месед

**Месед** — периодикияб системаялъул 6 периодалъул 11 группаялъул химикияб элемент, жиндир симбол **Au** ( рагӀудаса) ва атомияб номер 79 бугеб, ккола тӀабигӀаталда жалго дандчӀвалел бищун цӀикӀкӀараб атомияб номер бугеб элементазул цояблъун. БацӀцӀадаб формаялда, гьеб буго гвангъараб, дагьабго оранж-тӀогьилаб, гъункараб, тамахаб, бацӀулеб ва пластиклъи бугеб метал. Химикияб рахъалъ, месед буго гьоркьохъеб металл. Гьеб буго бищун реактивлъи дагьал химикиял элементазул цояб ва стандартиял шартӀазда букӀуна къвакӀараблъун. Месед гӀемер дандчӀвала эркенаб элементарияб (жибгояб) формаялде, магӀдан яги мугьал гӀадин, гьецӀоязда, рихьазда ва аллювиалиял нахърателазда. Гьеб дандчӀвала къвакӀарал билъелал сериязда жибгояб элементарияб гӀарацгун (электрум гӀадин), тӀабигӀаталдаго пахь ва палладий гӀадал цогидал металлалгун биэназулӀ, минералиял гъорлӀжалазулӀ, пирит гӀадал. Гьелдасаги дагь гьеб дандчӀвала меседалъул итӀнелазул, гӀемерисеб теллурийгун (меседалъул теллуридал), ругел минералазда.

## МугъчӀваял
Хьиндахъ росдал бо

**Хьиндахъ росдал бо**:
*Хьиндахъ росдал бо — Дагъистаналъул ЛъаратӀа мухъалъул цояб административияб гӀуци;
*Хьиндахъ росдал бо — Дагъистаналъул Хунзахъ мухъалъул цояб административияб гӀуци.
XIX гӀасру н. э. щ.

## БетӀерзаби
* ПиргӀанзаби АменемхӀат II (1878–1843+3), Сенусерт II (1845–1837), Сенусерт III (1837–1819), АменемхӀат III (1818–1773).

## ЛӀугьа-бахъинал
### Египет
* 1886–1878 н. э. щ. — Сенусерт II пиргӀан. Номархазул хӀакимлъиялъе гӀурхъи лъей.
* 1878–1859 н. э. щ. — Сенусерт III пиргӀан. Шималияб ХӀабашия бахъи. Чанго рагъулаб спара ва Нилалъул кӀиабилел хӀокӀазухъ къуватал хъулби рай. ПилистӀиналде сапар.
* 1859–1814 (1842–1797 яги 1849–1801) — АменемхӀат III пиргӀан. Номархазул къуват загӀиплъи. Пачалихъ лъабго провинциялде бикьи. Фаюм вахӀаталда аскӀоб «Лабиринт» бай. ПиргӀанил хазначи Схетепибр.
* 1814 — гӀ-ш.1807 н. э. щ. — АменемхӀат IV.
* ГӀ-ш. 1807–1801 н. э. щ. — чӀужугӀадан-пиргӀан Нефрусебек.
* 1801–1648 н. э. щ.  — XIII наслу. ГӀ-ш. 50 пиргӀан. Шималияб ХӀабашиялда тӀад кверщелги Библосалда тӀад асарги цӀуни.
* 1829–1818 н. э. щ. — Египеталдаги Нубиялдаги гьоркьоб рагъ.
НилӀер эра

**НилӀер эра**, **н. э.**, ялъуни **гӀаммаб эра**, **гӀ. э**. — заманалъул гьабсагӀатаб период, текущий период времени, жибги юлианияб ва грегорианияб календаразда рекъон байбихьараб 1 соналлъ. Гьелда цебе букӀараб (тӀоцебесеб сон байбихьилалде лӀугӀараб) период ккола **нилӀер эраялде щвелалде**, **н. э. щ.**, **гӀаммаб эраялде щвелалде**, **гӀ. э. щ**. 

## Тарих

## ХӀисаб байбихьи

## Баянкьелал

## МугъчӀваял

## КъватӀисел регӀелал
* 
*
ГӀарада (магӀнаби)

**ГӀарада** — омограф:
*ГӀа́рада — ярагъалъул тайпа.
*ГӀара́да — Дагъистаналъул Хунзахъ мухъалъул росу.
1020 сон

## ЛӀугьа-бахъинал

## Гьаруна
*Ралагье гьединго: [[:Категория:1020 соналъ гьарурал]]*
* Вилиам Фиц-Осберн, Вилгьелм Ракьалрахъунчиясул цадахъчи.
* Владимир Ярославич, Новгородалъул гиназ.
* Го Си, чин шаклучи ва гьунарлъиялъул теоретикчи.

## Хвана
*Ралагье гьединго: [[:Категория:1020 соналъ хварал]]*
* Лейф Эрикссон, Гренландиялъул бетӀер.
* Гагик I, Анияб пачалихъалъул пача.
* Фирдоуси, парс поэт.

## МугъчӀваял
Тажикистан

**Тажикистан** (), расмияб цІар — **Тажикистан Жумгьурият**, (, ) - .

## ХӀужаби
КӀуни

**КӀуни** — Дагъистаналъул НахъбакӀ мухъалда бугеб росу.

Уна росдал поселениялъул статус бугеб *Гуни росу* абураб муниципалияб гӀуцӀиялде гъорлӀе цо бугеб росу хӀисабалда.

## География
Росу буго мухъалъул марказ Дилималдаса жанубиябгин бакъбаккудехун.

## Демография

Ккола моноэтникияб авар росулъун.

## Административияб гӀуцӀи
МочӀохъ росу ккола гьебго цӀар бугеб муниципалияб гӀуцӀиялде гъорлӀе. 

Муницпалияб гӀуцӀиялъул гӀатӀилъи буго 38,28 км².

## МугъчӀваял
Анатомиялъул терминология

**Анатомиялъул терминология** — гӀелмияб терминологиялъул форма, жиб анатомистаз, зоологистаз ва тохтурзаби гӀадал сахлъиялъул профессионалзабаз хӀалтӀизабулеб. 

Анатомиялъул терминологиялда хӀалтӀизарула некӀсияб грек ва латин мацӀазул гӀемерал уникалиял терминал, суффиксал ва префиксал. ГӀелмияб гуреб сфераялда хӀалтӀизаруларел гьел терминаз кумек гьабула кӀимагӀналъуде ккечӀого мухӀканаб информация загьир гьабизе. 

Анатомиялъул терминологиялъе гьабун буго халкъаздагьоркьосеб стандарт — *[[Terminologia Anatomica]]*.

## Ралагье гьединго
* Медицинаялъул глоссарий
* Ракьаялъул анатомиялъул терминал
* Ччобориялъул анатомиялъул терминал

## МугъчӀваял

## ТӀадеги цӀалиялъе
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
Ахтачихъ

**Ахтачихъ** — Дагъистаналъул НахъбакӀ мухъалъул росу-анклав. Уна ГӀаркьухъ росдал боялде гъорлӀе.

## География
Росу буго Дибирилросу мухъалъул территориялда.

## Тарих
Официалияб къагӀидаялъ росу гӀуцӀана ДАССРалъул ПВСалъул 1989 соналъул 17 августалдаса буюралдалъун.

## Демография

Ккола моноэтникияб авар росулъун.

## МугъчӀваял
1801 сон

## ЛӀугьа-бахъинал
### Дунялалъул тарихалда

* 4 фебруар — Виллиям Питт ГьитӀинас тана Цолъараб Къираллъиялъул премьер-министерасул хъулухъ.

### Авар тарихалда
* 22 март — ЦӀоралда накълулъана аваразул кӀудияв нуцал ГӀумахан V.

## Гьаруна
*Рагьалъе гьединго: [[:Категория:1801 соналъ гьарурал]]*
* 3 ноябр — Винченцо Беллини, итал композитор (хв. 1835).
* 22 ноябр — Владимир Иванович Дал, гӀурус хъвадарухъан, тохтур, гӀурус мацӀалъул къамус гӀуцӀарав чи (хв. 1872).

## Хвана
*Рагьалъе гьединго: [[:Категория:1801 соналъ хварал]]*

* 2 январ — Йогьанн Каспар Лафатер, швейцар хъвадарухъан ва физиономист (гь. 1741).
* 14 март — Игнацы Красицкий, пол поэт, драматургист ва публицист (гь. 1735).
* 24 март — КӀудияв ГӀумахан, Авариялъул нуцал, сиясатчи, рагъулав цевехъан (гь. 1761)
* 24 март — Павел I, гӀурус император (гь. 1754).
* 25 март — Новалис, герман натурфилософчи, хъвадарухъан, мистикияб дунялихӀсасиналъул поэт, один из йен омантикчагӀазул цояв (р. 1772).
* 5 ноябр — Мотоори Норинага, периода Эдоялъул периодалъул япон гӀелмияв ва маданияв пишачи (гь. 1730).
* 28 ноябр — Деода де Доломё, машгьурав паранс геологист ва минералогист, гьесул хӀурматалда минералалъе кьуна цӀар доломит (гь. 1750).
2-абилеб азарсон

## 2-абилеб азарсон тарихияб периодизация
* 1001–1300: Борхатаб ГьоркьобгӀасрулъи
* 1300–1500: Хадусеб ГьоркьобгӀасрулъи (Америка рагьи)
* 1500–1640: ЦӀияб заманалъул I период
* 1640–1918: ЦӀияб заманалъул II период (ТӀоцебесеб дунялалъулаб рагъ лӀугӀи)
* 1918–1945: Гьанжесеб заманалъул I период (КӀиабилеб дунялалъулаб рагъ лӀугӀи)
* 1945–н.в. Гьанжесеб заманалъул II период

## Баянкьелал

## МугъчӀваял
Азарсон

**Азарсон**, гьединго **милле́ниум** (латин **', азарсго, ва **', сон, лъагӀел абурал рагӀабаздаса) — азарго соналда яги анцӀго гӀасруялда бащадаб заман борциналъул цвел,, жинда цо-цо килоаннум (ka), ялъуни килолъагӀел (клъ) абулеб. ГӀемериселъ гьеб термин хӀалтӀизабула хасс гьабун азарого сон халалъи бугел периодазе, жал байбихьулел хал гьабулеб бугеб календаралъул рикӀкӀеналъул тӀанкӀалдаса (гӀемериселъ, "1" соналдаса) ва рикӀкӀине байбихьаралдаса хадуб азарго сон араб лъагӀалидасаги. Гьединго гьеб термин гӀахьалаб букӀине бегьула бокьараб къо-моцӀалдаса байбихьулеб бокьараб заманалъулаб интервалалъе, гьебго халалъи бугеб.

## Грегорианияб календаралда
Грегорианияб календаралда рекъон, н. э. I век байбихьана 1 соналъул 1 январалда ва лӀугӀана 100 соналъул 31 декабралда. II гӀасру байбихьана 101 соналъ, III гӀасру —  201 ва гь. х. ГӀасруялъул ахирисеб сон байбихьула гьебго гӀасруялъул номералдаса (мисалалъе, 2000 сон буго XX гӀасруялъул ахирисеб сон). Гьеб гуребги, гьеб системаялда гьечӀо "нулияб гӀасру": н. э. щ. I гӀасруялдаса хадуб байбихьана н. э. I гӀасру.

## МугъчӀваял

## КъватӀисел регӀелал
Морфология

**Морфоло́гия** ( «форма» +  «гӀелму, лъай»):

*Морфология (археология) — артефактазул формаялъул гӀелму.
*Морфология (астрономия) — астраномиял объектазул формаялъул гӀелму.
* Морфология (биология) — организмабазул формаялъул ва гӀуцӀиялъул гӀелму.
* Морфология (лингвистика) — грамматикаялъул цояб рахъ, жиндир объектлъун каламалъул бутӀаби, гьезул категориял ва рагӀул формаби бугеб. Мисалалъе:
:* Авар морфология — авар мацӀалъул рагӀаби ва гьезул магӀнадулал бутӀаби жиндир объекталлъун бугеб дисциплина.
* МагӀданазул морфология — пайдаял магӀданазул форма-квара.
* Наноструктурабазул морфология — нанообъектазул гӀаммаб тӀабгӀ, гъорлӀе гьезул кӀодолъи, форма ва агрегатия структура бачунеб.
* ГъветӀ-хералъул морфология — ботаникаялъул бутӀа, гъветӀ-хералъул гӀуцӀиялъул ва формалъиялъул гӀелму.
* Инсанасул морфология — физикияб антропологиялъул бутӀа.

## Ралагье гьединго
* Геоморфология — ракъдаллъиялъул, океаназул ва ралъадазул релйефалъул гӀелму.
* Математикияб морфология — геометрикиял структурабазул анализалъул ва рекъонлъеялъул теория ва техника.
ГӀаркьухъ

**ГӀа́ркьухъ** буго бакълъулазул бол росу, жиб Дагъистаналъул НахъбакӀ мухъалде кколеб. Эб буго ГӀаркьухъ росдал советалъул административияб центер.

## География
Росу буго мухъалъул центер Дилималдаса жанубияб рахъалдехун.

Бищун гӀагардегӀан ругел росаби ккола Данухъ жанубияб бакътӀерхьудехун.

## Демография

Ккола моноэтникияб авар росулъун.

## МугъчӀваял
ХъахӀаблъарахъ

**Хъа́хӀаблъарахъ ** — Дагъистаналъул НахъбакӀ мухъалда бугеб росу. Уна ГӀаркьухъ росдал боялде гъорлӀе.

## География
Росу буго мухъалъуд марказ Дилималдаса жанубиябгин бакъбаккудехун.

ГӀагарлъухъ ругел росаби ккола: шималалда — КӀуни, шималиябгин бакъбаккуда — Гертма, шималиябгин бакътӀерхьуда — Буртина, жанубалда — ГӀаркьухъ, бакъбаккуда — ИмангӀалиросу.

## Демография

Ккола моноэтникияб авар росулъун.

## МугъчӀваял
Ихха

**Ихха** — Дагъистаналъул НахъбакӀ мухъалда бугеб росу. Уна Хубар росдал боялде гъорлӀе.

## География
Росу буго мухъалъуд марказ Дилималдаса бакъбаккудехун.

ГӀагарлъухъ ругел росаби ккола: шималиябгин бакътӀерхьуда — Гъозултала, шималиябгин бакъбаккуда — ИчӀкӀаб, жанубиябгин бакътӀерхьуда — Хубар, Данухъ,  жанубалда — Гертма, жанубиябгин бакъбаккуда — Хубар, ЦӀобокь ва гьен Хадум.

## Демография

Ккола моноэтникияб авар росулъун.

## МугъчӀваял
ЦӀияб ЦӀобокь

**ЦӀияб ЦӀобо́кь** — Дагъистаналъул НахъбакӀ мухъалда бугеб росу. Уна ЦӀобокь росдал боялде гъорлӀе.

## География
Росу буго Сулахъ гӀоралъул кваранаб рагӀалда.

## Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.

## МугъчӀваял
Хадум

**Хадум** — Дагъистаналъул НахъбакӀ мухъалда бугеб шагьаралъул тайпаялъул гьен.

Уна росдал поселениялъул статус бугеб *Хадум гьен* абураб муниципалияб гӀуцӀиялде гъорлӀе цо бугеб чӀел-бакӀ хӀисабалда.

## География
Росу буго мухъалъул марказ Дилималдаса бакъбаккудехун, Сулахъ гӀоралъул кваранаб рагӀалда. Муъъалъул марказалде буго 30 км-алъул манзил (нухаздасан). Гьеналдаса 5 км-алъ рикӀкӀад буго ЧӀикӀаб ГьЭС.

## Тарих
ЛӀугьана ЧӀикӀаб ГьЭС балел хӀалтӀухъабазул гьен хӀисабалда.

Шагьаралъул тайпаялъул гьеналъул статус буго 1974 соналдаса.

## Демография

; Миллияб гӀуцӀи
2010 соналъул халкъалъул къадар рикӀкӀиналъул хӀасилалда рекъон:
* аварал — 3 978 чи (76,5 %)
* лъарагӀал — 489 чи (9,4 %)
* гӀурусал — 248 чи (4,8 %)
* даргиял — 200 чи (3,8 %)
* тумал — 103 чи (2,0 %)
* лезгиял — 96 чи (1,8 %)
* цогидал — 88 чи (1,7 %)

## МугъчӀваял

## РегӀелал
* Хадум
* ГӀурул кӀиго роцен
ГӀаркьухъ росдал бо

**ГӀаркьухъ росдал бо ** — Дагъистаналъул НахъбакӀ мухъалда бугеб административиябгин территориалияб цвел ва росдал боялъул статус бугеб муниципалияб гӀуцӀи.

ГъорлӀе бачуна 4 чӀел-бакӀ. Административияб марказ — ГӀаркьухъ росу.

## Демография

## ГӀуцӀи

Муниципалияб гӀуцӀиялъул гӀатӀилъи буго 35,13 км².

## МугъчӀваял
Ахчадаб

**Ахчадаб** — Дагъистаналъул НахъбакӀ мухъалда бугеб росу.

Уна росдал поселениялъул статус бугеб *Ахчадаб росу* абураб муниципалияб гӀуцӀиялде гъорлӀе цо бугеб росу хӀисабалда.

## География
Росу буго мухъалъул марказ Дилималдаса шималиябгин бакътӀерхьудехун.

## Демография

2010 соналъул тӀолго Россиялъул халкъалъул къадар рикӀкӀиналъул баяназда рекъон росдал миллияб гӀуцӀи буго:

## Административияб гӀуцӀи
Ахчадаб росу ккола гьебго цӀар бугеб муниципалияб гӀуцӀиялде гъорлӀе. 

Муницпалияб гӀуцӀиялъул гӀатӀилъи буго 94,32 км².

## МугъчӀваял
Сивухъ росдал совет (Хунзахъ мухъ)

**Сиву́хъ росдал совет ** — административиябгун территориалаб цвелги, ''росдал поселение'' абун статус бугеб муниципалаб гӀуцӀи́ги (росдал совет), жиб Дагъистаналъул Хунзахъ мухъалда гъорлӀ бугеб.

ГъорлӀе бачуна 2 чӀел-бакӀ. Административияб центер буго Сивухъ росу.

## Демография

## ГӀуцӀи
Муниципалаб гӀуцӀиялъул гӀатӀилъи буго 4.72 кв. км. Элъ жанибе бачуна кӀиго росу:

## МугъчӀваял
ГӀакаро

**ГӀакаро** цӀар буго гӀахьалаб хадусезе:
*ГӀакаро — Дагъистаналъул Хунзахъ мухъалда бугеб мегӀер;
*ГӀакаро — Хунзахъ мухъалъул Самилахъ росдал боялде гъорлӀе унеб росу.
Сивухъ

**Сивухъ**:

* Сивухъ — Дагъистаналъул Хасавхъала мухъалда бугеб росу;
* Сивухъ — Дагъистаналъул Хунзахъ мухъалда бугеб росу.
Пакистан

**Пакистан** (), расмияб цІар — **Исламияб Пакистан Жумгьурият**, () - .

## ХӀужаби
Сингапур

**Сингапур** (, ; ; ;  *Ciŋkappūr*), расмияб цІар — **Сингапур Жумгьурият**, (; ; ;  *Ciŋkappūr Kudiyarasu*) - .

## ХӀужаби
Самилахъ (магӀнаби)

**Самилахъ** цӀар буго:
***Самилахъ** — Хунзахъ цо авал;
*Самилахъ — Хунзахъ мухъалъул росу.
Сивухъ росдал бо (магӀнаби)

**Сивухъ росдал бо**:

* Сивухъ росдал бо — Хасавхъала мухъалъул муниципалияб гӀуцӀи (2002 соналде щвезегӀан);
* Сивухъ росдал бо — Хунзахъ мухъалъул муниципалияб гӀуцӀи.
Кутлаб

**Кутлаб** — Дагъистаналъул ЛъаратӀа мухъалда бугеб росу.

Уна росдал поселениялъул статус бугеб *Кутлаб росу* абураб муниципалияб гӀуцӀиялде гъорлӀе, цо бугеб чӀел-бакӀ хӀисабалда.

## География
Буго мухъалъул марказ ЛъаратӀаса 2 км-алъ жанубиябгин бакътӀерхьудехун.

## Демография

Ккола моноэтникияб авар росулъун.

## Административияб гӀуцӀи
Кутлаб росу ккола гьебго цӀар бугеб муниципалияб гӀуцӀиялде гъорлӀе. 

Муницпалияб гӀуцӀиялъул гӀатӀилъи буго 4,52 км².

## МугъчӀваял
ЛъаратӀа (ЛъаратӀа мухъ)

**ЛъаратӀа** — Дагъистаналда бугеб росу, ЛъаратӀа мухъалъул ва гьебго цӀар бугеб муниципалияб гӀуцӀиялъул административияб марказ. 

## География
Росу буго МахӀачхъалаялдаса 258 км-алъ жанубиябгин бакъбаккудехун, ЧӀурмуталъул рагӀалда.

## Тарих
КьучӀ росдале лъуна 1926 соналъ мухъ гӀуцӀиялда хурхун.

## Демография

Ккола моноэтникияб авар росулъун.

## МугъчӀваял
Гъведиш

**Гъведиш** — Дагъистаналъул ЛъаратӀа мухъалда бугеб росу. Уна Гъведиш росдал боялде гъорлӀе ва гьелъул административияб марказлъунги ккола.

## География
Росу буго мухъалъул марказ ЛъаратӀаса 5,5 км-ялъ шималалиябгин бакъбаккудехун.

## Демография

Ккола моноэтникияб авар росулъун.

## МугъчӀваял
Гъведиш росдал бо

**Гъведиш росдал бо ** — Дагъистаналъул ЛъаратӀа мухъалда бугеб административиябгин территориалияб цвел ва росдал боялъул статус бугеб муниципалияб гӀуцӀи.

ГъорлӀе бачуна лъабго чӀел-бакӀ. Административияб марказ — Гъведиш росу.

## Демография

## ГӀуцӀи

Муниципалияб гӀуцӀиялъул гӀатӀилъи буго 7,42 км².

## МугъчӀваял
ГӀулгьеб

**ГӀулгьеб** — Дагъистаналъул ЛъаратӀа мухъалда бугеб росу. Уна Гъерел росдал боялде гъорлӀе.

## География
Росу буго мухъалъул марказ ЛъаратӀаса 21,5 км-алъ жанубиябгин бакъбаккудехун, ЧӀурмутӀалъул кваранаб рагӀалда.

## Демография

Ккола моноэтникияб авар росулъун.

## МугъчӀваял
Хурмузган

**Хурмузга́н** ( — *Hormozgân*) — ккола Ираналъул 31 провинциялъул (останазул) цояб. Гьеб буго пачалихъалъул жунубалда, Парс заливалъул шималияб рагӀалалда. Административияб марказ — Бандар-ГӀабас шагьар. Ралъдал рагӀалалъул халалъи — гӀ.-ш. 1000 км. Провинциялда гьоркьоб уна 14 Парс заливалъул чӀинкӀилъи (Къешм, Лаван, Ормуз, Киш, Форур, Бани-Форур, Сирри, Томбе-Бозорг, Гьендураби, Ларак, Абу-Мусса ва цог.).

Ракьалъул гӀатӀилъи — 70 669 км², население 1 403 674 человек (2006), арабы, персы, и белуджи. Останалъул бищун чӀахӀиял шагьарал ккола — Бандар-ГӀабас (360 аз.), Минаб (55 аз.), Дегьбарез (31 аз.), Къешм (28 аз.), Бандар-Ленге (26 аз.), Киш (23 аз.), ХӀажиабад (21 аз.), Джаск (12 аз.), Бандар-Хамир (12 аз.), Парсиан (11 аз.), Бастак (10 аз.). Останалда гъорлъе уна 11 шагьрестан, 69 муниципалитет ва 2046 росу.

## География
Провинциялда цӀакъ бакъвараб ва багӀарараб климат буго, риидал цо-цо мехалъ температураялъул даража 49 °С бахула.

Чанго гӀорги буго останалъул ракьалдаса чвахулеб: Мегьран, Расул, Кол, Руде-Ширин, Минаб, Мазави, Газ, Джегин, Габрик, Седидж ва цогидал.

### Парс Заливалда чӀинкӀилъаби
Провинциялда гьоркьоб уна 14 Парс заливалъул чӀинкӀилъи (Къешм, Лаван, Ормуз, Киш, Форур, Бани-Форур, Сирри, Томбе-Бозорг, Гьендураби, Ларак, Абу-Мусса ва цог.).

## Тарих
XIV—XVII гӀгӀ. гьаб регионалда букӀана бича-хисиялъул рахъалдаса цӀакъ кӀвар бугеб Ормуз абураб пачалихъ.

## Административияб бикьи
Провинция бикьула 11 шагьрестаналда:
# Абумуса
# Бастак
# Бандар-ГӀаббас
# Бандар-Ленге
# Джаск
# Къешм
# Минаб
# Парсиан
# Рудан
# ХӀажиабад
# Хамир

## Экономика
Аслиял экономикиял бутӀабаздаса ккола — нартбахъулеб, химикияб, металлургияб, кванилаб, гумулралеб, автомобилияб, керамикияб, текстилияб, хъарщидул промышленностал, нарт, газ, цӀам, гипс, охра, хромалъул ва маххул руда бахъи, транспорт, бича-хиси, росдалаб магӀишат (чамастак, писташкаби, куракулъул гага, пастӀан, цитрусал, манго, бананал, пер, тамахьо, алоэ), ччугӀа кквей, туризм, финансал.

Бандар-ГӀабасалда руго Эркенаб экономикияб зона «Персиан Галф Майнинг энд Метал Индастриз» («Имидро» / «Нэшнл Ираниан Стил Компани») ва кӀудияб нарталъул терминал;

## Лъайкьей
* Bandar Abbas University of Medical Sciences
* University of Hormozgan 
* Qeshm Institute of Higher Education
* Islamic Azad University of Bandar Abbas 
* Kish University

## Рихьизе бакӀал

## МугъчӀваял
 

## РегІелал
* Информация об остане Хормозган на сайте Русской службы Гостелерадио Исламской Республики Иран
* Official website of Hormozgan Governorship 
* Hormozgan Cultural Heritage Organization
* Hara UNESCO Biosphere Reserve
* Geno UNESCO Biosphere Reserve
1846 сон

## Лъугьа-бахъинал
* 26 декабр — Россиялъул империялъул Шимахаялъул губерния гІуцІана.

## Гьаруна
* 17 июл — гьавуна гІалимчи-этнограф, сапарчи Николай Николаевич Миклухо-Маклай.

## Хвана
* 23 август — Вильгельм Кюхельбекер, гІурус шагІир ва жамгІияв хІалтІухъан, Пушкинил ва Баратынскиясул гьудул

## Гь. балагье

## МугъчӀваял
ГьидалӀ (магӀнаби)

**ГьидалӀ**:
* ГьидалӀ (Гьид) — аваразул тарихиял регионазул цояб, Авариялъул микрорегион;
* ГьидалӀ — Дагъистаналъул ЛъаратӀа мухъалъул росу.
1828 сон

## Лъугьа-бахъинал
* 22 феврал — Россиялъул империялда ва Ираналда гьоркьо Туркманчай рекъелалъул къотӀи тасдикъ гьабуна.

## Гьаруна
* 8 феврал — Жюль Верн, француз хъвадарухъан-фантаст (хв. 1905).

## Хвана
* 19 ноябр — Франц Шуберт, австрияв композитор.

## Гь. балагье

## МугъчӀваял
Колоб

**Колоб** — *кули* абураб рагӀул локатив, Россиялда ва Азарбижаналда ругел аваразул чӀел-бакӀазда цӀар:

* Колоб — ЦӀоралъул Билкан мухъалъул росу.
* Колоб — Дагъистаналъул ЛъаратӀа мухъалъул росу.
* Колоб — Дагъистаналъул Хунзахъ мухъалъул росу.
* Колоб — Дагъистаналъул Унсоколо мухъалъул росу.

## Ралагье гьединго
* Гозолоколо
* ТӀадколо
* ТӀасаколоб
Гъоркьколоб (магӀнаби)

**Гъоркьколо(б)** — Россиялда ругел аваразул чӀел-бакӀазул цӀар:
*Гъоркьколо — Дагъистаналъул Хунзахъ мухъалъул росу.
*Гъоркьколоб — Дагъистаналъул Шамилил мухъалъул росу.
Къамилухъ

**Къамилухъ** — Дагъистаналъул ЛъаратӀа мухъалда бугеб росу. Уна Къамилухъ росдал боялде гъорлӀе ва гьелъул административияб марказлъунги ккола.

## География
Росу буго мухъалъул марказ ЛъаратӀаса жанубиябгин бакъбаккудехун.

## Демография

Ккола моноэтникияб авар росулъун.

## МугъчӀваял
Колоб росдал бо

**Колоб росдал бо ** — Дагъистаналъул ЛъаратӀа мухъалда бугеб административиябгин территориалияб цвел ва росдал боялъул статус бугеб муниципалияб гӀуцӀи.

ГъорлӀе бачуна ункъго чӀел-бакӀ. Административияб марказ — Колоб росу.

## Демография

## ГӀуцӀи

Муниципалияб гӀуцӀиялъул гӀатӀилъи буго 12,78 км².

## МугъчӀваял
Муниципалияб гӀуцӀел

**Муниципалаб гӀуцӀел** () буго Россиялъул Федерациялъул цоккураб халкъ бугеб территориялда гьабураб публик-юридикияб гӀуцӀел, жиндир гӀорхъода жаниб бакӀалъулаб жиндирго-нухмалъли халъкалъ билӀинабулеб битӀахъего яги бакӀалъул нухмалъул органаздалъун, бакӀалъул кӀвар бугел суалал тӀоразе.  2019 соналдаса нахъе, Россиялъул юрисдикциялъ рес кьола муниципалал гӀуцӀалабазул микьго тайпа гьабизе. Эл гӀуцӀула, тӀагӀинарула яги хисула Россиялъул субйектазул законаздалъун. Цо тайпаялъул муниципалал гӀуцӀалаби уна цогидал тайпалъулазда гъорлӀе, эл руго Россиялъул Федерациялъул территориялдаго.

Январалъул 1-селде, 2020, Россиялда буго 20,846 муницпалаб гӀуцӀел, 1,673 муниципалаб мухъги (район), 635 шагьриябги, 33 муниципалаб сверухълъиги (округ) гъорлӀе бачун.

## Муниципалал гӀуцӀалабазул тайпаби

## ОКТМОялда кодификация

Муниципалал гӀуцӀалабазул территориязул тӀолгороссиялъулаб классификаторалъул кодазул буго хадусеб структура XX-XXX-XXX-XXX, гьениб батӀабахъула классификациялъул ункъго макъам, жиндир кӀиго муниципалал гӀуцӀалабазе гӀахьалаб.

; Россиялъул Федерациялъул субйектал
ТӀоцебесеб макъамалде жанире рачуна Россиялъул Федерациялъул субйектазда рекъон: **XX**-XXX-XXX-XXX.

;Муниципалал гӀуцӀалаби
Хадуб бачӀуна муниципалал гӀуцӀалабизул тӀасияб ва гъоркьияб макъамалда рекъон.

Муниципалал гӀуцӀалабазул тӀасияб макъам: XX-**XXX**-XXX-XXX
* −3XX-, −9XX- — федералаб кӀварул шагьрил жанисеб территория (шагьрида жанисеб муниципалаб гӀуцӀел)
* −5XX- — муниципалаб сверухълъи (округ)
* −6XX- — муниципалаб мухъ (район)
* −7XX- — шагьрияб сверухълъи, шагьрияб сверухълъи жанисеб рикьигун
* −8XX- — Ненец, Ханти-Манси автономиял сверухълъабазул, Коряк сверухълъул муниципалал гӀуцӀалаби
** −81X-, −82X- — муниципалал мухъал
** −85X-, −87X- — шагьриял сверухълъаби
* −9XX- — Ямал-Ненец автономияб сверухълъул муниципалал гӀуцӀалаби
** −91X-, −92X- — муниципалал мухъал
** −93X- — муниципалал сверухълъаби
** −95X- — шагьриял сверухълъаби

Муниципалиял гӀуцӀиязул гъоркьияб макъам: XX-XXX-**XXX**-XXX
* −1XX- — шагьрияб поселение
** −101- … −149- — шагьарияб поселение, гъорлӀ шагьаргун
** −151- … −199- — шагьарияб поселение, гъорлӀ поселок бугеб
* −3XX- — шагьрида жанисел районал
* −4XX- — росдал поселенияби
* −7XX- — росабазда гьоркьосел территорияби

;ЧӀел-бакӀал
Ахиралда кодинаби гьабула чӀел-бакӀазда рекъон: XX-XXX-XXX-**XXX**
* −001 … −049 — шагьарал
* −050 … −099 — шагьрияб типалъул поселокал
* −101 … −999 — росдал чӀел-бакӀал

## МугъчӀваял
Гьиндиб

**Гьиндиб** — Дагъистаналъул ЛъаратӀа мухъалда бугеб росу. Уна Къардиб росдал боялде гъорлӀе.

## География
Росу буго мухъалъул марказ ЛъаратӀаса 12,5 км-ялъ бакъбаккудехун, КӀудагӀоралъул рагӀаллъуда. Росдал бакъбаккулрахъ цураб буго Къардибгун.

## Демография

Ккола моноэтникияб авар росулъун.

## МугъчӀваял
Непал

**Непал** ( ), расмияб цІар — **Федералияб Демократиялъул Непал Жумгьурият**, () - .


Kathmandu-Hanuman Dhoka-Nasal Chowk-10-Pancamukhi Hanuman Mandir-2013-gje.jpg|Kathmandu
Pashupatinath-Surya Ghats-16-Verbrenner-2007-gje.jpg|Pashupatinath
Patan-Palast-Mul Chowk-31-gje.jpg|Patan
Bhaktapur-Palastplatz 02 mit Siddhilakshmi-Cyasilim-Bhupatindramalla-Saeule-Vatsala-Yaksheshvara-gje.jpg|Bhaktapur
Gokyo surroundings-72-Geroell-2007-gje.jpg|Himalaya
Dingboche to Chhukung-86-Wacholder-Dingpoche-2007-gje.jpg|Himalaya
Mustang-Chhungkar-16-Choerten-2015-gje.jpg|Mustang
Mustang-Chhusang-80-Buchweizenernte-2015-gje.jpg|Mustang


## МугъчӀваял
Йаман

**Йаман** (), расмияб цІар — **Йаман Жумгьурият**, () - .

## МугъчӀваял
БахӀрайн

**БахӀрайн** (البحرين), расмияб цІар — **БахӀрайн Пачалихъ**, () - .

## МугъчӀваял
ГӀуман

**ГӀуман** ( ), расмияб цІар — **ГӀуман СултӀанат**, () - .

## МугъчӀваял
Гьукъал

**Гьукъал** — Дагъистаналъул ЛъаратӀа мухъалда бугеб росу. Уна ЛъаратӀа росдал боде гъорлӀе.

## География
Росу буго мухъалъул марказ ЛъаратӀаса 1,5 км-алъ жанубиябгин бакъбаккудехун, АваргӀорул квегӀаб рагӀалда.

## Демография

Ккола моноэтникияб авар росулъун.

## МугъчӀваял
Ливан

**Ливаналъул** (), расмияб цІар — **Ливаналъул Жумгьурият**, () - .

## МугъчӀваял
ШагӀир

**ШагІир** — жинца жиндир асарал шигІруялдалъун гІуцІулев хъвадарухъан, шагӀиралъул гин поэтиязул асаразул автор. 

## Тарихалда шагІирасул бакІ

## МугъчӀваял
Надар (магӀнаби)

**Надар** абураб цӀар гӀахьалаб букӀине бегьула:

## БакӀал
* Надар — Дагъистаналъул ЛъаратӀа мухъалда бугеб росу.

## ГӀадамал
* Надар (букӀунеб цӀар *Гаспар-Феликс Турнашон*; 1820–1910) — паранс фотографчи.
* Надар-гьитӀинав (Nadar jeune; 1825–1903) — паранс фотограф, суратчи ва расенчи, Надарил гьитӀинав вац.
* Пол Надар (Paul Nadar; 1856–1939) — паранс фотографчи-портретист; Надарил вас.
Цвел

**Цвел** (цо) — сундул букӀаниги бутӀа, гӀемерал элементазда гьоркьоса цояб, магӀна гӀемераб рагӀи.

## Математика
* 1 — тӀубараб рикӀкӀен

## Борцен
* Борциналъул цвел
* Халалъул атомияб цвел
* Массаялъул атомияб цвел
* Формулияб цвел (химия)
* Электростатикаб цвел
** Цвелазул система

## Экономика
* ХӀисабалъул цвел
* ГӀарцилаб цвел

## Пачалихъ
* Административияб цвел

## Лингвистика
* МацӀалъулаб цвел
* Лексикалъулаб цвел

## Рагъулаб пиша
* Рагъулаб цвел

## Цо-цояб
* Цойилаб матрица
* Цойилаб (философия) 
* Цойилаб вектор

## Ралагье гьединго
* 1
* I
* Монада
* РикӀкӀиналъул унарияб система
* Юнит
1 (магӀнаби)

**1** — цифра ва магӀна гӀемераб термин. БукӀине бегьула:

* 1 — цо, натуралияб рикӀкӀен.
*  — магӀна гӀемераб термин.

## Хронология
* 1 сон н. э. щ. — н. э. щ. I гӀасруялъул ахирисеб сон.
* 1 сон — I гӀасруялъул тӀоцебесеб сон.

### Гьединго
* I гӀасру н. э. щ. — нилӀер эраялде щвелалде ахирисеб 100 сон.
* I гӀасру — нилӀер эраялъул тӀоцебесеб 100 сон.
* 1-себ азарсон н. э. щ. — нилӀер эраялде щвелалде ахирисеб 1000 сон.
* 1-себ азарсон — нилӀер эраялъул тӀоцебесеб 1000 сон.
Аркида

**Аркида** — Дагъистаналъул Хунзахъ мухъалъул росу, жиб ЛъарагӀлъуда бугеб. ГъорлӀе уна Гьамущи росдал советалде.

## География
Буго Гелбахъ мухъалъул территориялда, Гелбахъ шагьаралдаса 15 км-лъ бакъбаккудехун.

## Демография

Ккола моноэтникияб авар росулъун.

## МугъчӀваял
Цой, Виктор

**Ви́ктор Ро́бертил вас Цой** (21 июн 1962, Ленинград, СССР — 15 август 1990, 35-абилеб километр трассы Р-126 «Слока — Талси», Тукумск район, Латвия) — советиявй рок-музыкант, кучӀдузул автор, шагӀир, художник ва актёр кореяб кьибилалъул. Рок-къокъа «Кино» гӀуцӀаравчи ва гьелъул лидер.

## Биография ва творчество

### ТӀоцересел сонал

## ХӀужаби

## Адабият
* 
* 
* 
* 
* *[[Рыбин, Алексей Викторович|Рыбин А.]]* Три кита: БГ, Майк, Цой. — СПб.: Амфора, 2013. — 223 с. — (Дискография.ru). 3000 экз., ISBN 978-5-367-02833-1.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* XXX лет без Цоя. Сборник. — Волгоград.: Перископ-Волга, 2020. — 208 с. — ISBN 978-5-907288-23-2.
* 

## РегӀелал

* 
* Интервью Виктора Цоя в Мурманске, апрель 1989, ответы на все вопросы от первого лица
* Роковая рыбалка Виктора Цоя, или о чём молчит водитель «Икаруса»
Мазада

**Мазада** — Дагъистаналъул ЛъаратӀа мухъалда бугеб росу. Уна Мазада росдал боялде гъорлӀе ва гьелъул административияб марказлъунги ккола.

## География
Росу буго мухъалъул марказ ЛъаратӀаса 14 км-алъ шималиябгин бакъбаккудехун.

## Демография

Ккола моноэтникияб авар росулъун.

## МугъчӀваял
ЛъаратӀа росдал бо (магӀнаби)

**ЛъаратӀа росдал бо**:

## [[Дагъистан]]
* ЛъаратӀа росдал бо — Бакълъул мухъалъул букӀараб муниципалияб гӀуцӀи (2002 соналде щвезегӀан)
* ЛъаратӀа росдал бо — ЛъаратӀа мухъалъул муниципалияб гӀуцӀи.
ЛъаратӀа росдал бо

**ЛъаратӀа росдал бо ** — Дагъистаналъул ЛъаратӀа мухъалда бугеб административиябгин территориалияб цвел ва росдал боялъул статус бугеб муниципалияб гӀуцӀи.

ГъорлӀе бачуна анкьго чӀел-бакӀ. Административияб марказ — ЛъаратӀа росу.

## Демография

## ГӀуцӀи

Муниципалияб гӀуцӀиялъул гӀатӀилъи буго 39,11 км².

## МугъчӀваял
Шидиб

**Шиди́б** — Россиялда ругел авар росабазда цӀар:

* Шидиб — Дагъистаналъул ЛъаратӀа мухъалъул росу, Мазада росдал боялде гъорлӀе унеб.
* Шидиб — Дагъистаналъул ЛъаратӀа мухъалъул росу, Шидиб росдал боялде гъорлӀе унеб.
Вахъарухъан

**Вахъарухъан**  — гӀадатияб бичӀиялда рекъон вахъарухъан ккола жиндир пиша изобразительнияб искусство бугев чи.

## МугъчӀваял

### Иццал

## РегӀелал
* Сайт художников-иллюстраторов детской книги
Росноб

**Росноб** — Дагъистаналъул ЛъаратӀа мухъалда бугеб росу. Уна СанигӀортӀа росдал боялде гъорлӀе.

## География
Росу буго мухъалъул марказ ЛъаратӀаса 8 км-алъ жанубиябгин бакъбаккудехун, Авар-гӀоралъул рагӀалда.

## Демография

Ккола моноэтникияб авар росулъун.

## МугъчӀваял
Росноб (магӀнаби)

**Росноб** — авар росабазда цӀар: 
*Росноб — Дагъистаналъул ЛъаратӀа мухъалъул КӀособ росдал боялда гъорлӀ букӀараб росу, 1972 соналъ тӀагӀинабураб.
*Росноб — Дагъистаналъул ЛъаратӀа мухъалъул СанигӀортӀа росдал боялда гъорлӀ бугеб росу.
XV гӀасру н. э. щ.

## БетӀерзаби
* НекӀсияб Египеталъул пиргӀанзаби: Тутмос I, Тутмос II, ХӀатшепсут, Тутмос III, АменхӀотеп II, Тутмос IV, АменхӀотеп III
* Хеттазул парччахӀзаби: Аллувамна, Хантили II, Тахурваили, Циданта II, Хуцция II, Муваталли I, Тудхалия II, Арнуванда I, Хаттусили II
* Цари Митанниялъул парччахӀзаби: Кирта, Шуттарна I, Парраттарна, Паршататар, Шауштатар, Артатама I
* Ашуриялъул парччахӀзаби: Пузур-Ашшур III, Энлиль-нацир I, Нур-или, Ашшур-шадуни, Ашшур-раби I, Ашшур-надин-аххе I, Энлил-нацир II, Ашшур-нирари II, Ашшур-бел-нишешу, Ашшур-рем-нишешу, Ашшур-надин-аххе II
* Ралъдал Улкаялъул парччахӀзаби: Акуруланна (Экурдуанна ?) (ок. 1500), Меламкур-курра, Эйягамил (ок. 1460)
* Бабилалъул парччахӀзаби Каштилиаш III, Улам-Буриаш, Агум III, Караиндаш I
* ЯмхӀадалъул парччахӀзаби: Никм-Эпа II, Илимилимма II
* Шаналъул парччахӀзаби: Сяо Цзя, Юн Цзи, Тай У, Чжун Дин, Вай Жэнь, Хэ Дань Цзя

## ЛӀугьа-бахъинал
### Египет

* 1504–1492: Египеталъ Нубия ва Шам бахъи.
* 1492–1479 (1518–1504 яги 1538–1525) — пиргӀан Тутмос II, I Тутмосил вас. ХӀабашазул дандерахъин къинаби. Азиялъул гочарухъабазде данде къеркьей.
* 1478–1458 (150–1483 яги 1525–1503) — ХӀатшепсутил инкъилаб. ГьитӀинго Тутмос III вукӀаго, регентлъун йикӀарай ХӀатшепсутица кверед босана хӀакимлъи. Пунталде экспедиция. Архитектор Сененмутмца Васеталда ракӀалдещвезабиялъул магӀбад бай.
* 1457–1437 — III Тутмосил пиргӀанлъи. 17 рагъулаб сапар гьаби, жидедалъул Египеталъул кверщаликье Фураталдаса Нубиялде щвезегӀан территория бачарал. ХӀабашиялъул  цӀикӀкӀараб территория кквей. Египтаз Къубрус оккупатинаби.
* 1457 — III Тутмосил Шамалде сапар. 
**26 април — Мегидо шагьаралда аскӀоб ккараб рагъулӀ Тутмосил аскаралъ бергьенлъи босана Къадешалъул парччахӀасул бетӀерлъиялда гъоркь букӀараб пилистиналъулгин суриялъул коалициялда тӀад.
* 1446 — Тутмосица митан аскаралда Фурат бахинаби. Тутмосил аскараз Фурат бахун, Митаниялъул чанго шагьар бахъи.
* 1444 — Тутмосица Митанниялда тӀад бергьенлъи кквей.
* 1437 — Египтаз Къадеш бахъи.
* 1425–1401 (1450–1419 яги 1448–1423) — пиргӀан АменхӀотеп II, III Тутмосил вас. Африкияб сапар, Египеталъул империялъул территориял жанубалде гӀатӀид гьаби.
* 1401–1391 (1419–1386 яги 1423–1408) — пиргӀан Тутмос IV, II АменхӀотепил вас. Шамалде рагъул сапарл. Митанниягун гӀагарлъи, Тутмосица Митанниялъул парччахӀ Артатамал яс лъадилъун ячин. ХӀабашиялда дандерахъин къинаби.

## МугъчӀваял
Малдиваби

**Малдиваби** (), расмияб цІар — **Малдивазул Пачалихъ**, ( ) - .

## МугъчӀваял
Рок-музика

**Рок** () — популярияб музыкаялъул цо-цо рикьалабазул гӀаммаб цӀар.

## Гь. балагье
* Популярияб музыка
* Рок-къокъа
* Рок-баллада
* Рок-фестиваль

## ХӀужаби

## Адабият
* ''Гавриков В.'' Русская песенная поэзия XX века как текст. Брянск: ООО «Брянское СРП ВОГ». 2011. — 634 с.
* 
* *[[Кнабе, Георгий Степанович|Кнабе Г. С.]]* Рок-музыка и рок-среда как формы контркультуры // Кнабе Г. С. Избранные труды. Теория и история культуры. — М.-СПб., 2006, с. 20-50
* Музыка наших дней / Вед. ред. Д. М. Володихин — М.: Аванта+, 2002. ISBN 5-94623-025-5
* 
* Популярная музыка за рубежом. 1928—1997 гг.: Иллюстрир. биобиблиогр. справочник / Сост. А. А. Герасимов, Ю. Ю. Герасимова, Н. В. Миронова, В. В. Ястребов: под общ. ред. В. В. Ястребова. — Ульяновск: РИА «Симбвестинфо», 1997. — 462 с.: ил — (Справочники от «Симбвестинфо») — ISBN 5-86174-010-0
* 
* 
* *Югин И.* Рок-лексикон: Словарь рока и популярной музыки. М.: Галин А. В., 2011. 304 с., 1000 экз., ISBN 978-5-9901548-6-5
* *[[Ястребов, Владислав Викторович|Ястребов В. В.]]* Женщины в зарубежной популярной музыке: Энциклопедический справочник / В. В. Ястребов. — М.: Изд-во НОТА-Р, 2004. — 912 с. (1824 стб): ил. — ISBN 5-98581-004-6
* *Jeremy Pascall* The illustrated history of Rock music. — New York: Galahad, 1978. ISBN 9-88-365399-0

## РегӀелал

### ГӀурус мацӀалда сурсатал
* 
* Илья Смирнов «Глоток свободы»

### Ингилис мацӀалда сурсатал
* All Music Guide
* George Starostin’s Reviews
* Rolling Stone.com
Кандилли

**Кандилли, (Ускюдар)** — Туркиялда Истанбул шагьаралда Ускюдар мухъалда Боспор ралъдал къварилъиялъул рагIалда бугеб берцинаб бакI.
Кандилли буго Боспор азиялъул рагIалда бугеб район европаялъул Арнавуткёй ва Бебек районазда дандбитIун.
Лаос

**Лаос** ( ), расмияб цІар — **Лаосалъул Халкъалъул Демократиялъул Жумгьурият**, ( ) - .

## МугъчӀваял
КучӀдузул автор

**КучІдузул автор** — кечІалъе музыка ва рагІаби хъвалев чи.

КучІдузул авторал хІалтІула музыкалиял издательствобазда яги жедецаго жедее кІучІдул хъвала.

## РегІелал
* Rimler, Walter *Not Fade Away* Pierian Press (1984) ISBN 0-87650-159-5
* Waterman, J. Douglas, Ed. *Song: The World’s Best Songwriters on Creating the Music That Moves Us* Writer’s Digest (2007) ISBN 1-58297-424-1
Актёрлъиялъул искусство

**Актёрлъиялъул искусство** () — хӀаялъул искусствоялъул профессионалияб творчествоялъулаб пиша.

## Актёрлъиялъул искусствоялъул тарих

## Галерея

File:Portrait of an actor in the role. Theatre of St. Petersburg, 1883 1.jpg
File:Portrait of an actor in the role. Theatre of St. Petersburg, 1883 2.jpg
File:Portrait of an actor in the role. Theatre of St. Petersburg, 1883 3.jpg
File:Portrait of an actor in the role. Theatre of St. Petersburg, 1883 4.jpg
File:Portrait of an actor in the role. Theatre of St. Petersburg, 1883 5.jpg
File:Portrait of an actor in the role. Theatre of St. Petersburg, 1883 6.jpg
File:Portrait of an actor in the role. Theatre of St. Petersburg, 1883 7.jpg
File:Portrait of an actor in the role. Theatre of St. Petersburg, 1883 8.jpg
File:Portrait of an actor in the role. Theatre of St. Petersburg, 1883 9.jpg


## МугъчӀваял

## Адабият
* Лосев С. М. *Георгий Товстоногов репетирует и учит* — Литературная запись С. М. Лосева. Санкт-Петербург: Балтийские сезоны, 2007.
* Захава Б. Е. *Мастерство актёра и режиссёра* — М., 1969.
* Корогодский З. Я. *Первый год* — Л., 1991.
* Станиславский К. С. *Работа актёра над собой. Работа актёра над ролью.* Собр. соч. в 8-ми тт. Тт. 2, 3, 4. М., 1954—1957.
* *Творческое наследие Вс. Э.Мейерхольда* — М., 1978.

## РегӀелал

* Митта А. Н. Кино: Между адом и раем. — М., 2001. — 460 с.
* История актёрского мастерства: жестовая игра и реализм  from the University of Michigan Museum of Art
1847 сон

## Лъугьа-бахъинал
* 

## Гьаруна
* 

## Хвана
* 

## Гь. балагье

## МугъчӀваял
Вики-кӀадал

**Вики-кӀадал** (, , ) — цӀикӀкӀараба ригьалъул Википедиялъул авторазул ва википедистзабазул къокъа, бутӀаккун гӀуцӀараб Викимедиялъул гӀахьалчагӀул группа хӀисабалдаги. ГӀахьалчагӀазулаб хӀисабалда къокъа бакккана Башкъортостаналдаса, гьеб группаялда руго цогидал регионаздаса ва улкабаздаса гӀахьалчагӀиги.

## Гьистория
Идея бижана 2016 соналъ Удмуртиялъул Ижевскалда «ВикиУрал» абураб вики-семинаралде хӀадурлъи гьабулаго. Инициаторазул гъира базабуна жидеца Евровизион 2012 конкурсалда 2-абилеб бакӀ босараб «Бурановские бабушки» группаялъул махщелалъ.

## МугъчӀваял
Самбо

**Са́мбо** (акроним — **сам**озащита **б**ез **о**ружия) — советияб, ва 1966 соналдаса нахъе — халкъаздагьоркьосеб спорталъул тайпа.

## ХӀужаби

## ТӀахьал
* *[[Харлампиев, Анатолий Аркадьевич|Харлампиев А. А.]]* Система самбо. Сборник документов и материалов. 1933—1944. —  : Журавлёв, 2003. — 160 с. — ISBN 5-94775-003-1.
* *Харлампиев А. А.* Борьба самбо. —  : Физкультура и спорт, 1964. — 388 с.
* «Харлампиев А. А.» «Система самбо.» М.: Фаир-пресс (2002).
* *Волостных В. В., Ишков А. В.* Спорт XXI века. Универсальные единоборства. Технико-тактические действия в партере на примере боевого самбо.
* *[[Рудман, Давид Львович|Рудман Д. Л.]]* Самозащита без оружия от Виктора Спиридонова до Владимира Путина. — , 2003. — 208 с. — ISBN 5-98326-001-4.
* *[[Рудман, Давид Львович|Рудман Д. Л.]]* Самбо. Техника борьбы лежа. Защита. —  : Физкультура и спорта, 1983. — 256 с.
* «Рудман Давид Львович» САМБО. Техника борьбы лежа. Нападение. 1982.
* *Лукашев М. Н.* Родословная самбо. —  : Физкультура и спорт, 1986. — 160 с.
* *Колодников И. П.* Борьба самбо. —  : Воениздат, 1960. — 80 с.
* *Зезюлин Ф. М.* Самбо. Учебно-методическое пособие. — Владимир, 2003. — 180 с. — ISBN 5-93035-081-7.
* *Шулика Ю. А.* Боевое самбо и прикладные единоборства. — Р-н/Д : Феникс, 2004. — 224 с. — ISBN 5-222-04657-5.

## РегӀелал
* Всероссийская федерация самбо
* Официальный сайт Международной федерации самбо 
* *Степанов А. Н.* Летопись самбо . — Борьба самбо, 30.01.2002.
* Федерация боевого самбо России
Жалда

**Жалда** — Дагъистаналъул ЛъаратӀа мухъалда бугеб росу. Уна Хьиндахъ росдал боялде гъорлӀе.

## География
Росу буго мухъалъул марказ ЛъаратӀаса 24 км-ялъ шималиябгин бакъбаккудехун, Авар-гӀоралъул квегӀаб рагӀалда.

## Демография

 

Ккола моноэтникияб авар росулъун.

## МугъчӀваял
Элизабет II

**Элизабет II** (), тӀубараб цӀар — **Элизабет Алекса́ндра Мари́я** (; 21 апрел 1926 — 8 сентября 2022) — КӀудияб Британиялъул ва Цадахълъиялъул пачалихъазул къиралай, 1952 соналъул фебруаралдаса байбихьун 2022 соналъул 8 септембералъ хвезегӀан жий хӀакимлъуда йикӀарай.

## Баянкьелал

## МугъчӀваял
### Цитатаби

### Библиография

* Bond, Jennie (2006). *Elizabeth: Eighty Glorious Years*. London: Carlton Publishing Group. 
* Bousfield, Arthur; Toffoli, Gary (2002). *Fifty Years the Queen*. Toronto: Dundurn Press. 
* Bradford, Sarah (2002). *Elizabeth: A Biography of Her Majesty the Queen*. Second edition. London: Penguin. 
* Bradford, Sarah (2012). *Queen Elizabeth II: Her Life in Our Times*. London: Penguin. 
* Brandreth, Gyles (2004). *Philip and Elizabeth: Portrait of a Marriage*. London: Century. 
* Briggs, Asa (1995). *The History of Broadcasting in the United Kingdom: Volume 4*. Oxford: Oxford University Press. 
* Campbell, John (2003). *Margaret Thatcher: The Iron Lady*. London: Jonathan Cape. 
* Crawford, Marion (1950). *The Little Princesses*. London: Cassell & Co.
* Hardman, Robert (2011). *Our Queen*. London: Hutchinson. 
* Heald, Tim (2007). *Princess Margaret: A Life Unravelled*. London: Weidenfeld & Nicolson. 
* Hoey, Brian (2002). *Her Majesty: Fifty Regal Years*. London: HarperCollins. 
* Lacey, Robert (2002). *Royal: Her Majesty Queen Elizabeth II*. London: Little, Brown. 
* Macmillan, Harold (1972). *Pointing The Way 1959–1961* London: Macmillan. 
* Marr, Andrew (2011). *The Diamond Queen: Elizabeth II and Her People*. London: Macmillan. 
* Neil, Andrew (1996). *Full Disclosure*. London: Macmillan. 
* Nicolson, Sir Harold (1952). *King George the Fifth: His Life and Reign*. London: Constable & Co.
* Petropoulos, Jonathan (2006). *Royals and the Reich: the princes von Hessen in Nazi Germany*. New York: Oxford University Press. 
* Pimlott, Ben (2001). *The Queen: Elizabeth II and the Monarchy*. London: HarperCollins. 
* Roberts, Andrew; Edited by Antonia Fraser (2000). *The House of Windsor*. London: Cassell & Co. 
* Shawcross, William (2002). *Queen and Country*. Toronto: McClelland & Stewart. 
* Williamson, David (1987). *[[Debrett's]] Kings and Queens of Britain*. Webb & Bower. 
* Wyatt, Woodrow; Edited by Sarah Curtis (1999). *The Journals of Woodrow Wyatt: Volume II*. London: Macmillan.