Парс мацӀ

**Парс**, **Парси** (, , ) буго индо-европиял мацӀазул индо-иранияб гӀаркьалил ираниял мацӀазул цояб. Парс мацӀ ккола плурицентрикияб мацӀ, жиб аслияб куцалъ кӀалъалеб мацӀ гӀадин бугеб, официалго жибги Ираналдаги Афгъанистаналдаги Таджикистаналдаги хӀалтӀизабулеб, гьебги буго гьоркьоб бичӀчӀиги бугеб лъабго стандартияб варианталда: Ираналъул парс, дари парс (1958 соналдаса нахъе официалаб цӀар буго Дари) ва таджик парс (Совет мехалдаса нахъе официалаб цӀар — таджик). Гьелда кӀалъала Узбекистаналда ругел таджикалги,  гьединго гьеб мацӀ хӀалтӀизабула КӀудияб Ираналъул тарихияб ва маданияб сфераялде кколел территорияздаги. Парс мацӀалъе хӀалтӀизабулеб расмияб хъвай-хъвагӀи буго гӀараб аслуялда бугеб парс алипба Ираналдаги Афгъанистаналдаги ва кириллица Таджикистаналда.

Парс мацӀ ккола давамлъун гьоркьохъеб парс мацӀалъул, жибги Сасаниязул мпериялъул (224–651) динияб ва адабияталъул мацӀлъун букӀараб, ахирисеб ккола жиб Ахемениязул империялда (550–330 н. щ.) хӀалтӀизабулеб букӀараб некӀсияб парс мацІалъул давамлъун. Гьеб мацӀалъул байбихьи буго Ираналъул жанубиябгин бакътӀрхьуда бугеб Парс икълималдаса. Грамматика гьелъул буго гӀемерисел европаялъулал мацӀазулазда релълъараб.

Тарихалда жаниб, Парс мацӀ букӀана къадру бугеб маданияб мацӀлъун, жибги БакътӀерхьул Азиялдаги, Жанубияб Азиялдаги Гьоркьохъеб Азиялдаги рукӀарал империяз хӀалтӀизабулеб букӀараб. НекӀсияб парс мацӀалъул хъвай-хъвагӀаби рихьизарун руго нилъеде щвелалде  VӀ ва ӀV гӀасрабазда гьоркьоб заманалда некӀсияб парс лъутӀхъваялда гьарурал хӀалтӀабаз, гьоркьохъеб парс мацӀалъул адабият бихьизабун буго арамеял (пагьлави ваминихеяб) хъвай-хъвагӀабазги, Парфиялъул империялъул заманалда жал гьарурал, ва гьединго руго ӀӀӀ ва X гӀасрабазда гьоркьоб заманалда хъварал мажусазул тӀахьаздаги. ЦӀияб парс адабият тӀегьазе байбихьана гӀарабаз Иран кверде босун хадуб, гьелдаса байбихьун хъвай-хъвагӀи бачуна гӀарабалде, гьелъул бищун цересел хъвай-хъвагӀаби ратун руго ӀX гӀасруялда гьарурал. Парс мацӀ лъугьуна Исламалъул дуняллалда гӀараб мацӀалъул гӀадаб цӀикӀкӀараб кӀвар бугеб мацӀлъун. Парс мацӀалда поэзия хъвай тӀибитӀараб жо букӀана гӀемерал бакъбаккул пачалъиязда. Гьоркьохъел гӀасрабазул парс адабияталъул бищун машгьурал хӀалтӀаби ккола Фирдавсил Шагьнаме, Румил хӀалтӀаби, ГӀумар ХӀаямил *Рубаят*, Низамил *Панж Ганж*, ХӀафизил *Диван*, Аттар Нишапурил *ХӀанчӀазул мантӀик*ъ ва СагӀади Ширазиясул *Гулистан* ва *Бустан* мажмугӀ.

Парс мацӀалъ цӀакъ кӀудияб асар гьабуна мадугьалихъ рукӀарал мацӀазе: ираналъулал, турк, армен, индо-ариял, кавказиял. ГӀемерал рагӀаби руго авар мацӀалда парс мацӀалдаса рачӀарал. Гьединго цо асар букӀана гӀараб мацӀалдеги, гьелъул гӀемерал рагӀаби рачӀана парс мацӀалде гьоркьохъел гӀасрабазда гӀараб кверщел бугем мехалъ. Парс мацӀ бюрократиялъе расмияблъун бищун букӀана гьеб рахьдалаблъун жидее кколеб букӀинчӀезги, мисалалъе,  ГӀусманияб империялда турказ, яги Афгъанистаналда пуштуназ.

Дунялалда парс мацӀалда кӀалъалезул къадар бахуна 110 миллионалде, гьенир гъорлъе уна парисал, афгъанал, таджикал, гьазарал, Кавказалъул татал ва аймакъал. "Персофон" абураб термин хӀалтӀизабизе бегьула парс мацӀалда кӀалъалезе.

## Классификация
Парс мацӀ ккола гьиндгин европаялъулал мацӀазул гьиндгин ираналъулаб гӀаркьелалъул ираналъулаб къоялъул бакътӀерхьул ираналъулал мацӀазул цояблъун. Жалго бакътӀерхьул ираналъулал мацӀал рикьула кӀиго гъоркькъокъаялде: жанубиябгин бакътӀерхьул ираналъулал мацӀал, жиндир бищун тӀибитӀараблъун парс мацӀ кколеб, ва шималиябгин бакътӀерхьул ираналъулал мацӀал, жиндир бищун тӀибитӀараблъун курд мацӀ бугеб.

## Фонология
Ираналъулаб парс мацӀалда буго анлъго рагьарабги къоло лъабго рагьукъабги гьаракь.

## Хъвай-хъвагӀи

Фарсиялда хъвазе Ираналда (Афгъанистаналда дариялъего гӀадин) хӀалтӀизабула гӀараб алипба, амма гӀараб мацӀалда гӀечӀел гьаркьазе 4 хӀарп жубараб: *пе* (پ), *че* (چ), *же* (ژ) ва *гаф* (گ). ТӀолго парс алипбаялда буго 32 гӀаламат.

### Рагьарал

Тарихияб рахъалъ, парс мацӀалда рагьарал ратӀа гьарулаан халалъиялдалъун. Цебесеб цӀияб парс мацӀалда букӀана щуго халатаб рагьараб (, , , , ) ва лъабго къокъаб рагьараб ,  ва . XVӀ гӀасруялдехун гьанжесеб Ираналъул гӀаммаб икълимлъиялда,  ва лъугьана  гьаракьлъун,  ва лъугьана  гьаракьлъун. Гьединлъидал,басриял  *shēr* "гъалбацӀ" vs.  *shīr* "рахь",   *zūd* "хехаб" vs  *zōr* "къуватаб" гӀадал контрастал тӀагӀун руго. Амма гьеб асасалъул руго гьоркьосарахъиялги, ва цо-цо рагӀабазулъ  *ē* ва *ō* гьаракь сверула  ва  гьаракьалде гурел,  яги  дифтонгазде (жал цебесеб цӀия парс мацалда рукӀарал  ва  дифтонгаздаса лъугьарал. Гьединал гьркьосарахъиязул мисал батизе бегьула    (гвангъараб) гӀадал рагӀабазулъ.

## Референсал

## Иццал
* 
* 
* 
* 

## ЦІалиялъе
* 
* 
* 
* 
* 
*
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
*
* 
* 
* 
*
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
* 
* 
* 
* 
* 
*
* 
* 
* 
*
* 

## КъватІисел мугъчІваял
*Ингилис мацӀалда*

* Academy of Persian Language and Literature official website
* Assembly for the Expansion of the Persian Language official website 
* Persian language Resources
* Persian Language Resources, parstimes.com
* Persian language tutorial books for beginners
* Haim, Soleiman. New Persian-English dictionary. Teheran: Librairie-imprimerie Beroukhim, 1934—1936. uchicago.edu
* Steingass, Francis Joseph. A Comprehensive Persian-English dictionary. London: Routledge & K. Paul, 1892. uchicago.edu
* UCLA Language Materials Project: Persian, ucla.edu
* How Persian Alphabet Transits into Graffiti, Persian Graffiti
* Basic Persian language course (book + audio files) USA Foreign Service Institute (FSI)