open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
БакътӀерхьул рахъ

**БакътІерхьул рахъ** — бакъбаккул рахъалда дандебитІун кколеб дунялалъул рахъ. 

МагIарул мацIалда бакътІерхьул рахъ къокъго хъвазе бокьани, гIицIго — **БТІ** хIарпал бихьизабизе бегьула, амма халкъаздагьоркьоб — **W** хIалтIизабула (латин *west* абураб рагIиялдасан).

## ХІужаби

## МугъчІваял
*
Дунялалъул рахъал

Географиялда **дунялалъул рахъ** ккола — ункъго аслияб рахъазул цояблъун(север, къиблаяб рахъ, бакътІерхьул рахъ, бакъбаккул рахъ).

Север ва къиблаяб рахъал лъала Ракьалъул полюсаздалъун, бакътІерхьул ва бакъбаккул рахъал лъала бакъ баккиялдалъун ва гьеб тIерхьиялдалъун.

## ШартІлъун ругел гІужал
Дунялалъул рахъал рихьизаризе гIемерисеб бакIалда хIалтIизарула латин алипбаялъул 4 хIарп: N, S, E, W, ингилис мацІалда ункъабго рахъалъул цІаразул бетІералда ругел хІарпазда данде кколел — North (север), Sorth (къиблаяб рахъ), East (бакъбаккул рахъ), West (бакътІерхьул рахъ).
Шималияб Кавказалъул экономикаялъул мухъ

**Шималияб Кавказалъул экономикаялъул мухъ** ккола — Россиялъул Федерациялъул 12 экономикаялъул мухъаздаса цояблъун, ва жиб данде гьабураб Федерациялъул 12 субъекталдасан:

# Адигъистан
# Дагъистан
# Гъалгъай
# Къабарда-Балкъар
# Къарачай-Черкес
# Краснодар улка
# Ростов область
# Гьиристан
# Ставропол улка 
# Чачанистан 
# Крым
# федералияб кІваралъул шагьар Севастополь

Мухъалъ ккун букIаниги улкаялъул ракьалъул 2 % (355,1 азар.), гьаниб гIумру гьабун вуго 19 445 604 чи (13,6 %). 

## Экономикиябгун-географиялъулаб положение

## ТІабигІиял сурсатал

## Адабият

1. Даринский А. В. География России . М — «Просвещение», 1998

2. Домогацких Е. М. География 9 класс. М — «Русское слово», 2009

3. Морозова Т. Г. Региональная экономика. М — «Юнити»,1995

4. Морозова Т. Г. Регионоведение . М — «Юнити», 1998

5. Семенов В. Настоящий Клондайк // Эксперт. 1998. № 45

6. Семенов В. Новый курс аграрной политики // Экономист. 1999. № 1
Агъул мацӀ

**Агъу́л мацІ** — агъулазул мацІ. Гьеб гъорлъе уна Нахгун-дагъистаналъул мацІазул лезги къокъаялда. 

Агъул мацІалда биччала «Вести Агула» абураб казият.

## Фонетика

## Морфология

## Агъул адипба

### Къамусал

* Рамазанов М. Р. Агульско-русский словарь. Махачкала, 2010.
* Сулейманов Н. Д. Агульско-русский (диалектологический) словарь. Махачкала, 2003.
* Гасанова С. Н. Краткий фразеологический словарь агульского языка. Махачкала, 2008.
* Гасанова С. Н., Самедов Д. С. Краткий словарь агульско-арчинских фразеологических соответствий. Махачкала, 2009.
* Мазанаев Ш. А. Русско-агульский словарь. — Махачкала, Издательство ДГУ, 2012.
*Мазанаев Ш.А. Агульско- русский словарь. -    Махачкала, Издательство ДГУ ,2014.

## ХІужаби

## МугъчІваял
Нугъай мацӀ

**Нугъай мацІ** — нугъаязул мацІ, аслияб куцалда Ставропол улкаялда, Дагъистаналда, Къарачай-Черкесалда, Астрахан областалда гIумру гьабун ругел. Россиялда нугъай мацІалда кІалъала 88,3&nbsp;азар.&nbsp;чи&nbsp;(2010, хъвай-хъвагІай). 

Нугъай мацІалда риччала «Шоьл тавысы» ва «Ногай давысы» казиятал.

## Фонетика

## Морфология

## ХІужаби

## МугъчІваял
Бакъдасеб рахъ

**Бакъдасеб рахъ** — хьундасеб рахъалда дандебитІун кколеб дунялалъул рахъ. 

МагIарул мацIалда бакъдасеб рахъ къокъго хъвазе бокьани, гIицIго — **Б** хIарп бихьизабизе бегьула, амма халкъаздагьоркьоб — **S** хIалтIизабула (латин *south* абураб рагIиялдасан).

## ХІужаби

## МугъчІваял
*
Хьундасеб рахъ

Хьундасеб рахъ — бакъдасеб рахъалда дандебитІун кколеб дунялалъул рахъ. 

МагIарул мацIалда хьундасеб рахъ къокъго хъвазе бокьани, гIицIго — **Хь** хIарп бихьизабизе бегьула, амма халкъаздагьоркьоб — **N ** хIалтIизабула (латин *nord* абураб рагIиялдасан).

## ХІужаби

## МугъчІваял
*
Гьоболхана

**Гьоболхана** (*ХІухь бахъиялъе чІолеб рукъ*) () ккола — батІи-батІиял гІадамаз жиндасан мукагІатлъи босулеб, жиндир цо хважаин вугеб ва хас гьабун цо чанго номералдасан гІуцІараб рукъ. Щибаб гьоболханадул букIуна батIи-батIиял хъулухъал, рукIуна гIицIго бусен-тIала тIамун, санузелал рацIад чIезарулел, ва рукIуна квен-тIех кьеялдасан байбихьун, чвердезе хIавузалги, спорт гьабизе хасал залалги ва гьел гурелги хъулухъал цIикIкIарал гьоболханабиги.

## Тарих
ТІоцере гьоболханаби раккана шагьараздаса рикIкIалъуда ругел чIчIейбугебакIазда ва аслиял болнухазул рагIалабаздаса гIебеде. 

Жакъа заманаялъ халкъаздагьоркьоб тIобитIараб «отель» абураб рагIи бачIун буго франсиялъул *hôtel* рагIиялдасан. Гьоркьохъел гIасрабазда гьедин абулеб букIун буго шагьаралда бугеб рукъалде, гьоркьо-гьоркьоб жинда жанир машгьурал гIадамаз чIей гьабулеб, жодорго дуниял сверизе унел сапарзда ругеб мехалъ.

## ХІужаби

## Адабият
* 

## МугъчІваял

* Гостиницы в каталоге Яндекса
ТӀахьалхана

**ТІахьалхана** (, бачIана гьал рагIабаздасан:  «тІехь» ва  «цІунулеб бакІ») ккола — жинда жаниб зарбуялда рахъарал ва квералъ хъварал тIахьал ракІарулеб ва цІунулеб идара, гІаммаб куцалда жинда жаниб бугелдасан мукагІат босизе рес бугеб. Нилъер заманаялда цIикIкIун машгьурлъулел руго тІахьал гурелги аудиокассетаби, видеокассетаби ва электрониял тІадраччал (CD-ROM, DVD-ROM) цІунулел тІахьалханабазул фондалги.

## БатIалъаби

ТІахьалханаби рукIуна:
* Пачалихъиял
* Муниципалиял
* Хасал
* Хъизаналъулал
* ЦІалул
ва гь. ц.

Универсалиял тІахьалханабазул социалиял тайпаби:
* ГІаммаб
* Беццазе
* Лъималазул
* ГІолилазул
* Вузалъулаб
* Академикияб
* Хасал хъулухъазул
* ва цогидал

Хасал хъулухъазул тІахьалханаби рукIуна:
* Медицинаялъул
* Росдал магІишаталъул
* Техникаялъул
* Художествоялъул
* ва цогидал

## Тарих

## ХІужаби

## Адабият

* 
* 
* Энциклопедия Майкрософт® Encarta® 2006. © 1993—2006 Microsoft Corporation.
*  (в пер.)
* *Das Bertelsmann Lexikon* в 24 томах. Штутгарт, 2000.

## МугъчІваял
* Всероссийский информационно-справочный портал Library.Ru
ТӀобарал ихтияразул пачалихъалъул бутӀа

**Федера́циялъул икълим**, **федерациялъул бутІа**, , ,  ккола — федеративияб пачалихъалъул цо бутІалъун.

Гьеб бутIаялде батIи-батIиял пачалихъазда батIи-батIияб куцалда абула цIарал: штат, ракь, республика, область, федералияб округ, край, кантон, провинция, федералияб кІваралъул шагьар

## Балагье гьединго
* Штат
* Россиялъул Федерациялъул икълимал
* АЦШ штат
Россиялъул Федерациялъул икълимазул ракь (площадь)

*[[Россиялъул Федерациялъул икълимазул сияхІ]], ракьалъул кІодолъиялда рекъон тартибалда лъурал.*									

## ХІужаби

## Ссылкаби
* Данные Федеральной службы геодезии и картографии России по состоянию на 01.01.1986 г.
ГӀаммаб икълимияб продукт

**ГІаммаб икълимияб продукт (ГІИП)** ккола — щибаб россиялъул икълимазул гIаммаб багьа-къадар бихьизабулеб, гьеб борцунеб роценлъун. Миллияб даражаялда ГІИП данде ккола гІаммаб миллияб продукталда.

## ГІИП ва ГІЖП

## ХІужаби
Терек

**Те́рек** ( *Тэрги*, , , , , ) — Шималияб Кавказалда бугеб гІор.

## Галерея

Файл:Terek Mosque.JPG|
Файл:Терек.jpg|
Файл:Чечня река Терек.jpg|
Файл:Река Терек (Чечня) 15.jpg|


## ХІужаби

## Ссылкаби
* 
* ''Терек'' в «Словаре современных географических названий» 
* Терек на сайте Aqua Expert
Рубас

**Рубас** (Рубасчай) — Дагъистаналъул Табасаран ва Дербенд мухъазул ракьалдасан чвахулеб гIор. 

## Гидрология

## Археология

## ХІужаби
Гъази-Гъумухъ гъойсу

**Гъази-Гъумухъ гъойсу** — Дагъистаналда бугеб гIор. 

## Гидрология

## Археология

## ХІужаби

## Ссылкаби
* 
* Святой источник 
* Сплав по Казикумухскому Койсу
ГӀусманияб империя

**ГІусманиязул пачалихъ** () — тюрказул къавмаз 1299 соналъ гIуцIараб пачалихъ.

## ХІужаби

## Адабият

## Ссылкаби
* 
* Ottoman Text Archive Project — University of Washington
* The Ottoman Empire: Resources — University of Michigan
* The Ottoman Empire: A Chronological Outline
* Information about Ottomans
* Турция в Азии
Белген

**Бе́лген** (, МФА: ; , ), тІубараб официалияб куц — **Ханлъи Бе́льгия** (, , ) — БакътІерхьул Европаялда бугеб пачалихъ, ЕЦалъул, ЦМГІялъул ва НАТОялъул гІахьалчи-пачалихъ. Ракь — 30 528 км², халкъалъул къадар — 11,24 млн чи. Тахшагьар — Брюссель.

Севералда гIорхъи цо гьабула Нидерландазулгун, бакъбаккуда Германгун, къиблаялъулгун-бакъбаккуда Луксембурггун, ва Парансиялъулгун къиблаяб ва север рахъазда. Шималияб ралъдаца чурула севериябгун-бакътІерхьул рахъалда.

ХІукмуялъул низам — конституциялъул парламенталъулаб монархия, административиябгун-ракьалъул гІуцІиялъул низам — федерация.

## Тарих

## ХІукмуялъул низам

## Административияб бикьи

## Халкъ

## Экономика

## Маданият

## Спорт

## ХІужаби

## МугъчІваял

* 
* 
* 
* 
* 

; Официалиял сайтал
* Официальный сайт бельгийского федерального правительства
* Официальный сайт бельгийской монархии
* Посольство Бельгии в Москве
; Туризм
* Официальный сайт комитета по туризму Бельгии
ГӀурада

**ГӀурада́** — Дагъистаналъул Шамилил мухъалъул росу, гьанжесеб ГӀурада росдал боялъул административияб марказ, букӀараб КъахӀиб мухъалъул марказ.

## География
Росу буго мухъалъул марказ ХӀебдаса 5 км-ялъ жанубалдехун, ГичиногӀоралъул квегӀаб рагӀалда.

## Халкъалъул къадар

## Тарих
1928–1932 соназда ГӀурада букIана КъахӀиб мухъалъул административияб марказлъун.

## Машгьурал гӀадамал
* МухӀаммадил ГӀадалло (1933–2015) — советияв ва россиялъулал авар шагӀир ва жамгӀияв жигарчи.

## МугъчӀваял

## РегӀелал
МГӀ «ГӀурада росдал бо»
Буруссел

**Брюссе́ль** ( ,  ) — Бельгиялъул ва Брюсселалъул тахшагьар икълималъул тахшагьар. 

## Брюссель: шагьар ва округ

## Ракьхъвай

## Тарих

## Байрахъ ва герб

## Экономика

## Транспорт

## Лъай

## Архитектура

## Спорт

## Динал

## ХІужаби

## Ссылкаби

* Официальная страница Брюсселя 
* Интерактивная карта города
* Панорамные виды города
Генуса ГӀабдуллагь-хӀажи

**Ге́нуса ГІали́мухІамадил ГІабдулла́гь-хІажи**, цІикІкІун машгьурав вуго **ГІабдулла́гь уста́р** абун (гь.  Генуб, Россиялъул империя — х.  гьенивго) — тасавупалъул Накъшубандияб тІарикъаталъул щайих, муршид.

## Гьесул хӏакъалъулI
Генуса ГІабдулагь-хІажияв гьавуна 1853 соналда имам Шамилил наиб КІудияв ГІалимухІамадил ва мурид Рекъав Ражабил яс ГІайшатил хъизамалда. ТІоцебесеб цІар гьесда букІана Ражабилав абун. 

Гьев цІалана доб мехалда Генуб росулI дибирлъун вукІарав Унсоколоса ГІабдуразакъ-хІажиясда, Унсоколоса ГІабдулагь-хІажиясда, Муниса ГІабдусамадида ва Сугъралъа ГІабдурахІман-хІажиясда цеве. 

1877 соналда гьев вукІана «хъанда-шаригІаталъул», ай къокъаб гъазаваталъул жигарав гІахьалчилъун. Жигараб динияб хІаракатчилъиялъе гІоло пачаясул хІукуматалъ, чанцІулго туснахъ гьавун, гьев Дагъистаналдаса къватІиве витІана. 

1899 соналда, цадахъ муридзабазул кІудияб боги бачун ун, гьес борхана хІеж.

## Гьарурал хІалтІаби

Гьесул хІаракаталдалъун Генуб росулъ гьаруна цІакъ гІемерал, гІадамазе пайдаял, кири цІикІкІарал хІалтІаби. Гьезда гьоркьор рехсезе бегьула:
* Гендерил парсазде кьурулIан нух бахъи
* мажгит гІатІидаби
* иххидаса росу цІунизе щулалъаби гьари
* къулгІа бай
* имам ГъазимухІамадил зиярат къачІай.

### Мадраса
ГІабдулагь-хІажиясул гІумруялъулъ хасаб бакІ ккола Генуб росулI XX гІасруялъул авалалда гьес рагьараб мадрасаялъ. Мадрасаялъе устарас бан букІана кІудияб, кІитІалаяб санагІатаб мина. МагІарухъ тІокІаб гьединаб, хасаб, киналго шартІал чІезарураб Мадраса букІин лъалеб гьечІо. ТІолабго Дагъистаналдаги, цІакъ къанагІат гурони, букІун батиларо гьеб тайпаялъул цІалул идара. Гендерил мадрасаялде хьвадулаан как-диналъул кьучІаздасан, Къуръан цІалиялдасан байбихьун камилаб гІелмуялде рахинегІан цІалулел цІивурзабиги, мутагІилзабиги, тІалибзабиги. Гьелги рукІана батІи-батІиял росабалъа рачІарал, батІи-батІиял миллатазул вакилзаби.

## Хвел
КІудияв гІалимчи, шайих, тІарикъаталъул устар, жамгІияв гІуцІарухъан, динияв хІаракатчи, мискинхалхъалъул гьудул, гІадатияв инсан Генуса ГІабдулагь-хІажияв устар халкъалда жаниб цІакъ къадру цІикІкІарав, гІадамазе живгоги жиндиего гІадамалги цІакъ рокьулев, гІаламалъул жинде кІудияб мугъчІвай бугев чилъун вукІана. 

Иргадулаб нухалъ пачаясул тІадтараз туснахъ гьавизе ахІун Шурагьиве унаго, гендерил мугІрузда тІад росо бихьулеб бакІалда шагьидаб хвелалдалъун гьев гІумруялдаса ватІалъана 1916 соналда.

## Гьесул хІакъалъулъ назмаби
Устар ракьалдаса ин халкъалъего захІматлъараб, гІаламалдаго унтараб лъугьа-бахъинлъун букІин бихьула гьев лъалезул асарал цІалулаго. Машгьурал шагІирзаби гурел, гІалимзабиги, рекьарухъабиги, ахихъабиги, ай, къокъго абуни, гІадатиял магІарулал назмаби гьаризе, жидерго рагІи абизе лъугьиналъго бихьизабула ГІабдулагь-хІажияв халкъалда жаниб цІакъго кІвар бугев, кІудияб даражаялъул, жинде гІадамазул божилъи цІикІкІарав Аллагьасул вали вукІаравлъи.

## ХІужаби

## МугъчІваял
*  
*
ШаригӀат

**ШаригІат** () ккола — ТIадегIанав Аллагьас халкъалъе рихьизарурал нухал, къагIидаби ва низамал, жал Аллагьас малъухъе тIорани лагъзадерил дунялги ахиратги битIун ккеялъе сабаблъун ругел. ШаригІаталъул тIадкъаял рукIуна Къуръаналда ва МухІаммад аварагасул  суннаталда.

## ХІужаби

## Адабият
* 
* 

## Ссылкаби
*
Аэродром

**Аэродро́м** ( — гьава ва  — нух, къватI рагIабаздаса) ккола — ракьул яги лъел бутIа, жинда тIад гьавадул эркенаб бакІгун, рорженал гьаризе къваригIараб тIагIел-къайигун цадахъ бугеб, жинца рес кьолеб эхеде бахъин, рещтІин, роржунел объектал рачин, самолётал, вертолётал ва планёрал сукIизе ва гьезие хъулухъ гьабизе жиб бихьизабураб.

Аэродром хІадурун букІуна цо яги цІикІкІун эхеде бахъингун-гІодобе рещтІиналъул чІалаздасан.

Аэродром гІуцІун букІуна роржанхъиялъул авлахъалдасан ва гьавадулаб багъа-бачари билълъинабулеб комплексалдасан.

## Аэродромазул тайпаби

## Аэродромазул халкъаздагьоркьосеб классификация
ИКАОялъул нухмалъи гьабулеб документалда рекъон, аэродромазул классификация тІобазабула кодалъул гІаламатазда рекъон.

кодалъул гІаламатал дандгьарун рукІуна кІиго элементалдасан.
1 элемент ккола номерлъун, роржанхъиялъул чІолоялда букIунеб, ва 2 элемент ккола хІарплъун, самолёталъул куркьбазул хьвагІиялда ва аслияб шассиялъул къватIисел бурдузда гьоркьоб бугеб манзилалда данде кколеб, гьаб хадусеб таблицаялда рекъон: 

КОДАЛЪУЛ ЭЛЕМЕНТ 1

КОДАЛЪУЛ ЭЛЕМЕНТ 2

Мисал: Самолёт Ил-62М тІабигІияб рорженал гьаризе рес бугеб гьава-бакъалъул заманаяла, жиндир рорженалъул халалъи 3 280 метраялде бахунеб, куркьбузул хьвагIи 43,2 метраялде ва аслияб шассиялъул къватIисел бурдузда гьоркьоб бугеб манзил 8,0 метраялде бахунеб самолёт, данде ккола аэродромалъул классификациялда рекъон 4D-ялда.

## МугъчІваял
* Руководство по эксплуатации гражданских аэродромов РФ (РЭГА РФ-94) 
* СНиП 32-03-96. Аэродромы.
Исландия

**Исла́ндия** (  — «цІорол улка») — чІинкІиллъиялъулаб пачалихъ, Северияб Европаялъул бакътІерхьуда ва Атлантикияб океаналъул северияб рахъалда (КІудабритІаниялдаса севергун-бакътІерхьуда) бугеб. Пачалихъалъул кинабниги ракь буго гьебго цІаралъул чІинкІиллъиялда (площаль 103 азар. км²) ва гьеб сверун ругел гІисинал чІинкІиллъабаздаги.

## Тарих

## ХІукмуялъул низам

## Административияб бикьи

## Халкъ

## Экономика

## Маданият

## Спорт

## ХІужаби

## МугъчІваял

* 
* История Исландии  — сайт про Исландию с подробной историей
* Краткий древнеисландский словарь
Рейкявик

**Рейкя́вик** (, ) — Исландиялъул тахшагьар ва бищун кІудияб шагьар.
Халкъалъул къадар — 118 814 чи (2012) Гьеб ккола дунялалъул бищун севералдехун кколеб пачалихъалъул тахшагьар.

## Ракьхъвай

## Тарих

## Байрахъ ва герб

## Экономика

## Транспорт

## Лъай

## Архитектура

## Спорт

## Динал

## Игзал-шагьарал

## ХІужаби

## Ссылкаби
* шагьаралъул официалияб сайт
Дель Пиано, Анна Рита

**Анна Рита дель Пиано** яги **Анна Рита Виапиано** (итал. *Anna Rita del Piano* яги *Anna Rita Viapiano*; 26 июль 1966 cон) — италиялъул киноактриса ва театр режиссёр.
Минск

**Минск** () — Белоруссиялъул тахшагьарл, Минск областалъул ва Минск мухъалъул административияб центр. Гьелъие щвана «Шагьар-БахІарчи» абураб цІар. Минскалда буго СНГ-ялъул штаб-квартира. Площадь 348,84 км², халъкалъул къадар — 1 941 азар. чи.

## Ракьхъвай

## Тарих

## Байрахъ ва герб

## Экономика

## Транспорт

## Лъай

## Архитектура

## Спорт

## Динал

## ХІужаби

## МугъчІваял

* Минск. Туризмаялъул портал 
* Минскалъул шагьаралъул исполком  
* Минск некІсияб ва цІияб — Минскалъул букІаралъул ва гьанжесебалъул сайт
* Минскалъул шагьаралъулаб портал 
* «Минск шагьар-бахІарчи»
* Минскалъул суратал 
* 
* Минск гьаваялдасан (масштаб — 2 км)
* Минскалъул шагьаралъул исполком (Тематическая база данных — Беларусь Социальная) 
* Минские ворота 900 лет спустя 
* Замчище
* История города Минска 
* 

* Картаби
** Карты Минска разных лет
** On-line карта Минска  в проекте Interfax.by — Карты
** On-line карта Минска
** Карта метро Минска
** Карта Минска 
**
Кипр

**Респу́блика Кипр** (, ) —  Ракьдагьоркьосеб ралъадалъул бакътIерхьудехун кколеб чІинкІиллъиялъулаб пачалихъ. 2004 соналъул 1 маялдаса байбихьун Евроцолъиялъул гIахьалчи-пачалихъ.

Официалияб куцалда Кипр Жумгьурияталъ жаниб бачун буго 98 % Кипр чІинкІиллъиялъул ракьал (хутІараб 2 %-алда кверщел гьабун буго Акротири ва Декелия абурал бритІаниялъул рагъул базабаз), гьединго аскІар ругел чІинкІиллъаби Агиос Георгиос, Геронисос, Глюкиотисса, Кила, Киедес, Кордилия ва Мазаки. ХІакъикъаталда 1974 соналдаса хадуб чІинкІиллъи бикьана лъабго бутІаялде: чІинкІиллъиялъул ракьазул 60 % кверщел гьабула Кипр Жумгьурияталъул тІалъиялъ (аслияб куцалда греказ гІумру гьабун бугеб), 38 % — Туркиялъул Северияб Кипралъул Жумгьурияталъ (аслияб куцалда туркаца гІумру гьабун бугеб), 2 % — БритІаниялъул яргъид гІуцІарал къуватаз. ТСКЖ рикІкІун буго Абхазиялъ ва Туркиялъ жибго жиндаго чІараб пачалихълъун.

## Халкъ

## Дин

## Тарих

## ХIужаби

## МугъчІваял

* Republic of Cyprus 
* Кипралъул официалияб туризмаялъул сайт

## Адабият
* *Эдуард Савуляк.* Кипр: 170 жаваб магъалоялъул хІакъалъулъ. — М., 2011. — 125 гь.
* Кипрская рапсодия. Стихи поэтов Кипра. ЦІиябгрек мацІалдаса таржама. Я. Смеляковалъул нухмалъиялда гъоркь. — М., 1961. — 106 гь.
Никосия

**Никоси́я** ( — **Лефкосия**;  — **Лефкоша**) — Кипр Жумгьурияталъул ва цо-цояца гурони рикІкІинчІеб Туркиялъул Северияб Кипралъул Жумгьурияталъул тахшагьар. Кипр чІинкІиллъиялъул централияб рахъалда буго. Халкъалъул къадар 166 азар. чи (1991). 

## ХІужаби

## Адабият
* 
* 

## Ссылкаби

* Достопримечательности Никосии
* Информация о северной части Никосии: история, достопримечательности и др.
* Киприоты сломали разделяющую Никосию стену
* Никосия. Описание города из записок путешественников 14-19 веков 
* Путеводитель по Северному Кипру (англ.)
КахӀиб шагьар

**КахІиб**  () — Азарбижаналъул КахІиб мухъалъул административияб центр, шагьар. Буго КІудияб Кавказалъул къиблаяб рахъалдехун бугеб кьурабазул хІатІакь, Курмухчай гІорул рагІалда.

## Гьайбатлъаби
* XVIII—XIX гIгI. рукъзалгун некIсияб авал Ичери-базар
* Машгьурал супиял Юнис Эмрел ва гьесул мугIалим Тапдуг Эмрел хобал - зияраталъе гIадамал рачIунеб бакI.

Файл:İçəri bazar7.jpg|Ичери Базар
Файл:Sumuqala1.jpg|Сумугхъала
Файл:Qalacha.jpg|Къалача ва гьеб сверун бугеб рохь
Файл:İçəri bazar10.jpg|КахІиб некIсиял рукъзал
Файл:St. Georges church in Qax, Saingilo 003.jpg|Гуржиязул килиса
Файл:Frescos in St. Georges church in Qakh, Azerbaijan 1.jpg|Кашиш Георгиясул килиса, жаниб рахъ
Файл:Streetview in Qax, Azerbaijan.jpg|КахIиб аслияб къватI


## Экономика

## Машгьурал гIадамал

## Ссылкаби
* Кахи в БСЭ
Шеки

**Шеки́** () — шагьар, Азарбижаналъул Шеки мухъалъул центр. Буго КІудияб Кавказалъул мугІрузул хІатІакь. 1968 соналъул 15 марталде щвезегІан шагьаралда букІана **Нуха́** абураб цIар.

## Тарих

### Цебесеб тарих



Файл:Shaki fortress.JPG|Хъала
Файл:Khan's Palace of Shaki.JPG|Шекиялъул ханзабазул кІалгІа
Файл:House of Shakikhanovs.JPG|Шекихановазул рукъ
Файл:Sheki - Kish, Karavanserei, Strassenseite.JPG|ТІасияб караван-сарай



## Игзал-шагьарал
*  Гиресун, Турция
*  Османгази, Турция
*  Габрово, Болгария
*  Слуцк , Белоруссия (25.11.2009)
*  Эль Пасо, АЦШ
*  Жмеринка, Украина

## ХІужаби

## Ссылкаби

* [Шеки в БСЭ](http://slovari.yandex.ru/~книги/БСЭ/Шеки%20(город%20в%20Азербайджане)/) 
* История Шеки
ЦӀунтӀа мухъ

**ЦӀунтӀа мухъ** — административияб ва муниципалаб мухъ (район), Дагъистаналъул Республикалъул кӀикъоялда цо мухъалъул цояб. Эб буго республикалъул бакътӀерхьудехун. Мухъалъул гӀатӀилъи букго 1,327 км². Элъул административияб центер буго ЦӀунтӀа росу. 2010 Цензалда рекъон, мухъалда ругел чагӀазул тӀолаб къадар букӀана&nbsp;18,282, гьеб мехалда мухъалъул букӀараб центер Кидеро ругел чагӀаз кколаан 4.1% кинабниги рикӀкӀа́даса.

## Демография

## Референсал

## КъватӀисел линкал
* «ЦІунтІа мухъ» муниципалитеталъул сайт
* ММ «ЦІунтІа мухъалъул» официалияб сайт

* «ЦІунтІа мухъ» муниципалитеталъул сайт
* ММ «ЦІунтІа мухъалъул» официалияб сайт
БежтӀа участок

**БежтІа участок** — Жумгьурият Дагъистаналъул ЦІунтІа мухъалда «муниципалияб участок» статусгун бугеб муниципалияб гІуцІи.

Административияб центр — БежтІа росо.

## Ракьхъвай
Гьеб буго Дагъистаналъул мугІрузул бутаялъул къиблаялъулгун-бакътІерхьул рахъалда, АваргІорул байхьуда, на перевальных хребтах КІудияб Кавказалъул мугІрузул щобазда, ралъдал уровеналдаса 1500-3500 м борхалъуда. ГІорхъи цогьабула ЦІунтІа ва ЛъаратІа мухъазулгун. БакътІерхьуда гІорхъи цогьабула Гуржиялъулгун. 

## Тарих

## Халкъалъул къадар

## Административияб бикьи

Мухъалда гъорлъе уна 5 муниципалияб гІуцІи:

## Экономика

## ХІужаби

## Ссылкаби

* Муниципалитеты Республики Дагестан "Бежтинский участок"
* Проблемный район — о Цунтинском районе и Бежтинском участке.
БежтӀа

**БежтІа́** — росо, Дагъистаналъул ЦІунтІа мухъалъул БежтІа муниципалияб участокалъул бищун кІудияб росо. БежтІа росдалсоветалъул административияб центр.

## Ракьхъвай
Гьеб буго АваргІорул цояб гІаркьелалда аскІоб, Шура маххул нухлул станциялдаса къиблаялъулгун-бакътІерхьул рахъалдехун 170 км бугеб бакІалда (цІияб федералияб нухдасан, через Гентдерил тоннелалдасан), МахІачхъалаялдаса 274 км бугеб бакІалда къиблаялъулгун-бакътІерхьул рахъалдехун. Ралъдал уровеналдаса борхалъи - 1500 м.

## ХІужаби

## Адабият
* *Агларов М. А.* Сельская община в Нагорном Дагестане в XVII — начале XIX в. — М.: Наука, 1988
* *Атаев Б. М.* Аварцы: история, язык, письменность. — Махачкала: АБМ — Экспресс, 1996
* *Алексеев М. Е.*, *Атаев В. М.* Аварский язык . — М.: Academia, 1998

## Ссылкаби
* БежтІа росдал сайт
РитӀухълъиялъул ва цебетӀеялъул партия

* РитІухълъиялъул ва цебетІеялъул партия (Марокко) — Мароккоялда бугеб политикияб партия
* РитІухълъиялъул ва цебетІеялъул партия (Турция) — Турциялда бугеб политикияб партия
РитӀухълъиялъул ва цебетӀеялъул партия (Марокко)

**РитІухълъиялъул ва цебетІеялъул партия** (, ) — Мароккоялъул чІахІиял политикиял партияздаса цояб, исламияб балагьиялда жинца кІвар кьолеб. Баккана 1960-ел соназул бакьулъ, Вацал-бусурбабазул политикияб кваркьи хІисабалда, амма жакъасеб цІаралда гъоркь машгьурлъана 1998 соналъ.

ГІабдулилагь Бенкиранил нухмалъиялда гъоркь 2011 соналъул рищиязда бергьана цебе лъураб исламияб программагун, политикияб къанунал рахъи демократиялдалъун гьаби, лъай кьеялъул реформаби гьари ва жамгІияб политика консерватизмаялда рекъон бачи гІадал цебеккун хІисаб гьабун лъурал программабигун.
РитӀухълъиялъул ва цебетӀеялъул партия (Турция)

**РитІухълъиялъул ва цебетІеялъул партия (РЦП)** (, къокъго гьабун **AKP** яги **AK Parti**) — ккола Турциялда жинца бетІерлъи гьабулеб сиясияб партия. Партиялъул цевехъан — гьанжесев Турциялъул премьер-министр АхІмад Давудогълу.

## Тарих

## ХІужаби

## Ссылкаби
* Партиялъул официалияб сайт турк мацІалда ва ингилис мацІалда
* Партиялъул программа
АхӀмад Давудогълу

**АхІмад Давудогълу** (; гь. 26 февралалъ 1959, Кония, Турция) — турциялъул пачалихъияв ва политикияв цевехъан. БетІерлъи гьабулеб РитІухълъиялъул ва цебетІеялъул партиялъул цевехъан 2014 соналъул 21 августалдасан байбихьун. Турциялъул премьер-министр 2014 соналъул 28 августалдасан байбихьун.

## Гьави
Гьавуна 1959 соналъул 26 февралалъ Кония илалъул Ташкент мухъалда (Турция).

## Лъай
Гьоркьохъеб лъай щвана Истамбулалъул бихьиназул лицеялда. 1983-84 цІалул соназда лъугІизабуна Босфорил университет (Истамбул) кІиго рахъалъул лъайгун: «Экономика» ва «Политология ва халкъаздагьоркьосел бухьенал». Вузалда цІали цебе бачунаго, магистрасул даражаялде вахана, «Пачалихъияб цебе бачин»-алъул рахъалъ ва докторасул даража щвана «Политология ва халкъаздагьоркьосел бухьеназул» рахъалъ.

## ХІалтІи
1990 соналъ мугІалимасул хъулухъ тІубазе лъугьана Малайзиялъул Халкъаздагьоркьосеб Исламияб Университеталде. Гьениб рагьана политологиялъул кафедра, 1993 соналде щвезегІан жинцаго бетІерлъи гьабураб.

1993 соналъ доцентасул цІаралъе мустахІикълъана. 1995 - 1999 соналде щвезегІана Мармара Университеталда халкъаздагьоркьосел бухьеназул кафедраялда хІалтІана. 

1998—2002 сс. ахІун вачІарав мугІалимасул хІисабалда лекциял цІалана Турциялъул ЯргъидагІуцІарал къуватазул Академиялда ва цогидал рагъул академиязда.

1999—2004 сс. хІалтІана Бейкент Университеталъул профессорасул хъулухъалда, идараялъул шураялда гІахьаллъи гьабуна, гІалимзабазул шураялда вукІана, халкъаздагьоркьосел бухьеназул кафедраялъе бетІерлъи гьабуна, ахІун вачІарав мугІалимасул хІисабалда лекциязул курс цалана Мармара Университеталда.

2003 соналъул 18 январалъ Турциялъул президент АхІмад Неждетил ва премьер-министр ГІабдуллагь Гюлил хІукмоялдалъун АхІмад Давудогълуе кьун букІана ГІадаталдаса борчІараб ва Ихтияразул вакиласул даража.

2009 соналъул 1 маялъ гьев лъуна Турциялъул къватІисел ишазул министрасул хъулухъалда, ва гьеб цебе бачана 2014 соналъул 28 августалде щвезегІан.

2014 соналъул 21 августалъ гьев вищана бетІерлъи гьабулеб РитІухълъиялъул ва цебетІеялъул партиялъул цевехъанлъун, ва 2014 соналъул 28 августалъ вихьизавуна  Турциялъул премьер-министрасул ишал тІубалевлъун. Хадусеб къоялъ киналго рекъон Турциялъул парламенталда божилъи щвана. 2015 соналъул 9 июналъ премьерасул хъулухъалдаса нахъе ине бокьи лъазабун кагъат хъвана. 2015 соналъул 28 августалъ РитІухълъиялъул ва цебетІеялъул партиялъул 13 министрасдасан ва батІиял партиязул 13 министрасдасан гІуцІана заманаялъулаб хІукумат, 2015 соналъул ахиралда рищиял лъугІизегІан пачалихъ цебе бачне букІине. 

## АхІмад Давудогълул хІукуматалъул гІуцІи

## 2014 соналдасан бахъун АхІмад Давудогълул хІукуматалъул сиясат

## ХІужаби

## Ссылкаби
* Турциялъул КЪИМ сайталда гІумрухъвай// www.mfa.gov.tr 
*
Турциялъул къватӀисел ишазул министр

**[[Турция|Турциялъул]] [[къватІисел ишазул министр]]** () — ккола Турциялъул хІукуматалда бугеб, Турциялъул къватІисел ишал тІуралев министрасул хъулухъ. Жакъасеб куцалда гьеб хъулухъ баккана 1920 соналда. Гьанжесев къватІисел ишазул министр ккола — Мевлют Чавушогълу.

## Министразул сияхІ
* Бекир Сами Кундух — (3 май 1920 — 8 май 1921);
* Исмет Инёню — (26 октябрь 1922 — 21 ноябрь 1924);
* Шюкрю Кайя — (21 ноябрь 1924 — 3 март 1925);
* Тевфик Рюштю Арас — (3 март 1925 — 11 ноябрь 1938);
* Шюкрю Мехмет Саражогълу — (11 ноябрь 1938 — 9 июль 1942);
* Нуман Менеменчиогълу — (9 июль 1942 — 7 август 1946);
* Хасан Сака — (7 август 1946 — 10 сентябрь 1947);
* Нежметтин Садак — (10 сентябрь 1947 — 22 май 1950);
* Мехмет Фуат Кёпрюлю — (22 май 1950 — 15 апрель 1955);
* ГІаднан Мендерес — (15 апрель — 27 июль 1955);
* Фатин Рюштю Зорлу — (27 июль — 9 декабрь 1955);
* Мехмет Пуат Кёпрюлю — (9 декабрь 1955 — 20 июнь 1956);
* ИбрагьимЭтхем Мендерес — (20 июнь 1956 — 25 ноябрь 1957);
* Фатин Рюштю Зорлу — (25 ноябрь 1957 — 27 май 1960);
* Селим Рауф Сарпер — (30 май 1960 — 26 март 1962);
* Перидун Жемаль Эркин — (26 март 1962 — 20 февраль 1965);
* Хасан Эсат Ишик — (20 февраль — 27 октябрь 1965);
* Ихсан Сабри Чаглаянгил — (27 октябрь 1965 — 26 март 1971);
* Осман Эсим Олжай — (26 март — 11 декабрь 1971);
* Умит Халук Байюлкен — (11 декабрь 1971 — 26 январь 1974);
* Туран Гюнеш — (26 январь — 17 ноябрь 1974);
* Метин Рауп Эсенбель — (17 ноябрь 1974 — 31 март 1975);
* Ихсан Сабри Чаглаянгиль — (31 март 1975 — 21 июнь 1977);
* АхІмад Гюндюз Окчюн — (21 июнь — 21 июль 1977);
* Ихсан Сабри Чаглаянгиль — (21 июль 1977 — 5 январь 1978);
* АхІмад Гюндюз Окчюн — (5 январь 1978 — 12 ноябрь 1979);
* Хайреттин Эркмен — (12 ноябрь 1979 — 5 сентябрь 1980);
* Эртугрул Экрем Жейхун — (5 сентябрь — 12 сентябрь 1980, и. о.);
* Ильтер Тюркмен — (12 сентябрь 1980 — 24 октябрь 1983);
* Вахит Мелих Халепогълу — (13 декабрь 1983 — 21 декабрь 1987);
* Месут Йылмаз — (21 декабрь 1987 — 21 февраль 1990);
* ГІали Хюсрев Бозер — (22 февраль — 12 октябрь 1990);
* АхІмад Куртжебе Алптемочин — (12 октябрь 1990 — 23 июнь 1991);
* ИсмагІилСафа Гирай — (23 июнь — 21 ноябрь 1991);
* Хикмет Четин — (21 ноябрь 1991 — 27 июль 1994);
* Мюмтаз Сойсал — (27 июль — 28 ноябрь 1994);
* Мурат Караялчин — (12 декабрь 1994 — 27 март 1995);
* Эрдал Инёню — (27 март — 6 октябрь 1995);
* ГІали Кошкун Кирка — (6 — 31 октябрь 1995);
* Дениз Байкал — (31 октябрь 1995 — 6 март 1996);
* Эмре Гёненсай — (6 март — 28 июнь 1996);
* Тансу Чиллер — (28 июнь 1996 — 30 июнь 1997);
* ИсмагІилЖем — (30 июнь 1997 — 12 июль 2002);
* Шюкрю Гюрель — (12 июль — 18 ноябрь 2002);
* Яшар Якиш — (18 ноябрь 2002 — 11 март 2003);
* ГІабдуллагь Гюль — (14 март 2003 — 28 август 2007);
* ГІали Бабажан — (29 август 2007 — 1 май 2009);
* АхІмад Давудогълу — (1 май 2009 — 28 август 2014);
* Мевлют Чавушогълу — (28 август 2014 — гь.з.)

## Ссылкаби
* ''terra.es''-алда министразул сияхІ 
* министразул сияхІ
Суниял

**Суни́ял**, **агьлу су́на вал жамагІа** ( — «сунаталъул ва жамагІаталъул гІадамал») — ккола исламалъул бищун кІудияб ва нахъ рилълъарал цІикІкІараб нухалъул гІадамал.

## ХІужаби

## Адабият
Ташкент (Турция)

**Ташкент** () — Турциялда бугеб шагьар.

Ташкент шагьар буго централияб Анатолиялъул къиблаяб рахъалдехун. Гьеб ккола гьебго цІаралда бугеб Кония илалда бугеб провинциялъул административияб центрлъун. Ташкент округалъул халкъалъул къадар бахуна 46.396 чиясде (2000 соналъул рикІкІеналда рекъон). Округалъул ракь ращалъула 468 км². Жибго шагьаралъул халкъалъул къадар — 10 779 чи.
Кония (ил)

**Кония** () — Турциялъул централияб бутІаялда бугеб ил.

## Ракьхъвай
Кония илалъ гІурхъи цо гьабула хадусел илазулгун: Эскишегьир ва Апйонкарахисар севергун-бакътІерхьуда, Ыспарта бакътІерхьуда, Анталия, Караман ва Мерсин къиблаялда, Нигдева Аксарай бакъбаккуда, Анкара севералда.

Гьеб ккола ракьалъул рахъалъ бищун кІудияб иллъун Турциялда. 

ХІорал Туз, Акшегьир, Бейшегьир, Сугла, Батаклык.

## Халкъ
Халкъалъул къадар — 2 192 166 чи 2009 соналъул рикІкІеналда рекъон, 2412 азар. 2007 соналъул къимат кьеялда рекъон.

ЧІахІиял шагьарал — Кония (742 азар. чи 2000 соналда), Акшегьир, Бейшегьир, Илгын, Карапынар, Кулу, Саители, Сейдишегьир, Чумра, Эрегли.

## Административияб бикьи

Кония ил бикьула 31 мухъалде, жиндаса 3 мухъ Кония шагьарарлъул мухъаллъун кколел:
 
# Ахырлы (Ahırlı)
# Акёрен (Akören)
# Акшегьир (Akşehir)
# Алтынекин (Altınekin)
# Бейшегьир (Beyşehir)
# Бозкыр (Bozkır)
# Челтик (Çeltik)
# Жигьанбейли (Cihanbeyli)
# Чумра (Çumra)
# Дербент (Derbent)
# Деребужак (Derebucak)
# Догъангьисар (Doğanhisar)
# Эмиргази (Emirgazi)
# Эрегъли (Ereğli)
# Гюнейсыныр (Güneysınır)
# Гьадым (Hadim)
# Гьалкапынар (Halkapınar)
# Гьююк (Hüyük)
# Ылгын (Ilgın)
# Кадынханы (Kadınhanı)
# Карапынар (Karapınar)
# Каратай (Karatay)
# Кулу (Kulu)
# Мерам (Meram)
# Сарайоню (Sarayönü)
# Селчуклу (Selçuklu)
# Сейдишегьир (Seydişehir)
# Ташкент (Taşkent)
# Тузлукчу (Tuzlukçu)
# Ялыгьююк (Yalıhüyük)
# Юнак (Yunak)

## Ссылкаби
* Кония илалъул хІукуматалъул сайт
Эмине Эрдогъан

**Эмине Эрдогъан ** , гь.1955) — Турциялъул 12-ев президент Ражаб Эрдогъанил лъади.

## ГІумрухъвай
Гьей гьаюна Сиирталда, щуго лъимер бугеб кІудияб хъизамалда бищун гьитІинайлъун йикІана. КІудияй гІуна Истамбулалда, цІалана махщелазул Mithat Paşa Akşam школалда, кинго цІали аххаде бачинчІо. Ражаб Эрдогъание лъадилъун ана 1978 соналъул 4 июлалъ. Эрдогъан рос-чІужуялъул ункъго лъимер буго: васал АхІмет Бурак ва Нежмеддин Билал, ва ясал Эсра ва Сюмеййе.

2010 соналъул 7 декабралъ Пакистаналъул премьер-министр Юсуп Раза Гиланица Эмине Эрдогъание кьуна Гьилал-и-Пакистан абураб шапакъат, лъим кІанцІиялъул хІасилалда зарал ккараб Пакистаналъул халкъалъе кумек гьабизе гьелъ бахъараб жигаралъухъ. 2010 соналъул октябралъ Э.Эрдогъан ана лъим кІанцІун заралал ккарал Пакистаналъул мухъазде ва гІуцІана зарал ккаразда кверчІвазелъун гІарац бакІаризе кампания.

2011 срналъул 16 февралалъ Эмине Эрдогъание кьуна Брюсселалда тІобитІараб церемониялда Кранс Монтана Форум фондалъул приз..

## ХІужаби
Сезер, АхӀмет Неждет

**АхІме́т Нежде́т Сезе́р** (; 13 сентябрь 1941 сон, Апйонкарагьисар) — Турциялъул анцІабилев президент. Турциялъул ТІадегІанаб Миллияб Шураялъ Сезер президентлъун вищана 2000 соналъ, гьесда цеве вукІарав Сюлейман Демирелил анкьго сонил болжал лъугІидал. 2007 соналъул 28 августалъ гьев хисана ГІабдуллагь Гюлица.

## ГІумрухъвай

АхІмет Неждет Сезер гьавуна 1941 соналъул 13 сентябралъ Апйонкарагьисар шагьаралда.

Школа лъугІун хадуб 1958 соналъ, гьев цІалана Анкараялъул Университеталъул къанунияб Факультеталда ва жиндирго хІалтІул нух байбихьана Анкараялда къадилъун. Рагъул Академиялда хъулухъ гьабуралдаса хадуб, цин гьев хІалтІана къадилъун, ва хадубккун тІаде валагьулев къадилъун Анкараялъул ТІадегІанаб Апелляциялъул Судалда.

1983 соналъул марталда, гьев вищана ТІадегІанаб Апелляциялъул Судалъул гІахьалчилъун. 1998 соналъул январалда, АхІмет Неждет Сезер вищула Конституциялъулаб Судалъул бетІерав къадилъун.

АхІмет Неждет Сезер вищана президентлъун 2000 соналъ, гьа бай къабул гьабуна 2000 соналъул 16 маялъ.
Проект:Азиялъул моцӀ/ГӀахьалчагӀи

Также добавьте себя 

## 
* Макъала 1
* Макъала 2
* Макъала 3

## 
* Турциялъул тІадегІанаб миллияб мажлис
* БердимухІамадов, Къурбангъули Мяликгулиевич
* Макъала 3

## 
* Макъала 1
* Макъала 2
* Макъала 3

## 
* Макъала 1
* Макъала 2
* Макъала 3
Лобез

**Лобез** (, , ) - ккола Польшаялда бугеб росу.
2019 соналъ гьабураб хъвай-хъвагӀаязда рекъон росулъ гӀумру гьабула 10066 чияс.

## Халкъалъул къадар

ImageSize = width:420 height:320
PlotArea = left:50 right:20 top:25 bottom:30
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.2,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:11000
ScaleMajor = unit:year increment:11000 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:1000 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:20 align:center
  bar:1680 from:0 till:800
  bar:1740 from:0 till:1191
  bar:1749 from:0 till:1339
  bar:1831 from:0 till:2443
  bar:1861 from:0 till:4756
  bar:1895 from:0 till:5187
  bar:1925 from:0 till:5994
  bar:1933 from:0 till:6947
  bar:1939 from:0 till:7310
  bar:1945 from:0 till:1710
  bar:1946 from:0 till:4144
  bar:1957 from:0 till:6026
  bar:1970 from:0 till:7355
  bar:1990 from:0 till:10953

PlotData=
  textcolor:black fontsize:S
  bar:1680 at: 800 text: 0,8 shift:(0)
  bar:1740 at: 1191 text: 1,2 shift:(0)
  bar:1749 at: 1339 text: 1,3 shift:(0)
  bar:1831 at: 2443 text: 2,4 shift:(0)
  bar:1861 at: 4756 text: 4,8 shift:(0)
  bar:1895 at: 5187 text: 5,2 shift:(0)
  bar:1925 at: 5994 text: 6 shift:(0)
  bar:1933 at: 6947 text: 7 shift:(0)
  bar:1939 at: 7310 text: 7,3 shift:(0)
  bar:1945 at: 1710 text: 1,7 shift:(0)
  bar:1946 at: 4144 text: 4,1 shift:(0)
  bar:1957 at: 6026 text: 6 shift:(0)
  bar:1970 at: 7355 text: 7,4 shift:(0)
  bar:1990 at: 10953 text:11 shift:(0)
  
## Мэр

## Архитектура

File:Łobez z lotu ptaka.JPG|
File:Lobez kosciol kz.jpg| 
File:Kamienica w Łobzie (obok dworca PKP).jpg|
File:Zabytkowa Poczta w Łobzie.JPG|
File:Zabytkowy dom w Łobzie.jpg|
File:Świętoborzec - dworek.jpg|

## Internet
* Łobez 
* BIP Łobez
* Łobez - You Tube
*  Tourist Information
Шарам аш-Шайх

**Шарам аш-Шайх** () — Египеталда Синаялъул бащдаб чІинкІиллъиялъул къиблаяб рахъалдехун БагІар ралъдал рагӀалда бугеб шагьар-курорт. Къиблаяб Синаялъул мухъазул центразул цояб.

Гьеб ккола ГІусманиязул империялъул заманалдаса бахъун машгьураб шагьар. ГӀизраилалъ Синай бахъараб 1967—1982 соназ гьелде абулааг Офира абун. Гьениб бугеб лъикӀаб ва рекъараб гьава-бакъалда бан гьеб лъугьана дунялалдасаго хӀухьбахъиялъе туристал рачӀунеб курорт-шагьарлъун. 

## География

## Ссылкаби
* Информация про Шарм-эш-Шейх на сайте Египетской государственной информационной службы  (англ.)
* Отели Шарм-эш-Шейха и отзывы о них 

## ХІужаби
Шарам аш-Шайх (аэропорт)

**Шарам аш-Шайх** — Египеталъул гьебго цІаралъул шагьар-курорталда бугеб халкъаздагьоркьосеб аэропорт — Синаялъул бащдаб чІинкІиллъиялда бищун кІудияб аэропорт.

## ГІаммаб характеристика
Рагьана 1968 соналъул 14 маялъ. Аслуялда гьеб бан букІана ва цодагьаб заманаялъ хІалтІизабун букІана ГІизраилалъул РГЬКЪ-ялъул хъулухъал тІуразе, ва гьеб мехалда гьелда цІар букІана**Халкъаздагьоркьосеб аэропорт Офира** абун, гьебги букІана гьанже Шарам аш-Шайх бугеб ракьалде абулеб гІизраилалъул цІар. Кэмп-Дэвидалъул къотІи-къаяздаса хадуб, гьеб мухъалда букІараб кинабго ракьгун цадахъ, аэропортги бачІана Египеталъул кверщаликье.
       
Аэропорт буго Синаялъул бащдаб чІинкІиллъиялъул къиблаялб рахъалъул аххалъуда, шагьаралъул гІурхъиялда жанибхун.

Рорженал ва гІодор чІеял гьарула аэропорталда ругел 3-километраялъул кІиго чІолоялъул цоялда, къиблаябгун-бакътІерхьул яги севериябгун-бакъбаккул рахъаздехун.

Аэропрталда ругел ишараби хъван руго гІараб, ингилис ва гІурус мацІазда. Гьединго СНГ-ялъул пачалихъазде унел рейсазда бицунеб мацІги букІуна гІурус мацІ.

Аэропорталда буго кІиго халкъаздагьоркьосел терминалал (Terminal 1 & Terminal 2), VIP-зона, Duty Free тукаби, банказул отделениял, гІемерал кафе ва тукаби, гьединго туризмаялъул операторазул ва авиакомпаниязул вакиллъабиги.

ГІорхъи чІвай гьечІого киналниги самолётазул киналго тайпаби къабул гьабизе рес буго аэропорталъул.

Цо къойида жаниб аэропорталда къватІибе биччазе кІола — 50-го ялде щвезегІан самолет.

Халкъаздагьоркьосеб гІуж — SSH.

Почалъул адрес — Sharm el Sheikh Airport, Ras Nasrani, Egypt

2014 соналъул 1 июналдаса байбихьун Египеталъул тІалъиялъ аэропорталда чІей гьабурал киналниги туристазухъ босулеб буго 7$-лъул багьаяб цІияб магъало. .
## ХІужаби
Рейс 9268

**Рейс 9268** -ялъул рукӀине бегьула хадусел магӀнаби:
* Рейс 9268 Metrojet
* Рейс 9268 Red Wings Airlines
Синаялъул бащдаб чӀинкӀиллъи

**Синаялъул бащдаб чІинкІиллъи**, *Сина́й* ( — БагІар ралъдалъ бугеб бащдаб чІинкІиллъи, Азиялъулги Африкаялъулги гӀурхъабазда гьоркьоб кколеб, Египеталъул ракьалъул цо бутӀа. Ракьалъул рахъалъ гьеб рикӀкӀуна Азиялда гъорлъ.

## Ракьхъвай

## Тарих

## 

Sinai-Katharinenkloster-38-Nordansicht-2009-gje.jpg
Sinai-Kameltour-1746-Zoomorph-2009-gje.jpg
Sinai-Kameltour-1786-Tourist auf Kamel-2009-gje.jpg
Sinai-Kameltour-1842-Lagerfeuer-2009-gje.jpg
Sinai-Kameltour-2210-fruehes Morgenlicht-2009-gje.jpg
Sinai-Kameltour-2254-Weite Ebene-Touristen-2009-gje.jpg
Sinai-Trekking-488-Berge-Saint Catherine-2009-gje.jpg
Sinai-Trekking-508-Beduinengarten-Tourist-2009-gje.jpg
Sinai-Trekking-562-Felspassage-2009-gje.jpg
Sinai-Trekking-630-Berg-hinter Stacheldraht-2009-gje.jpg


## ХӀужаби

## Адабият
* Мэтью Тиг, Новый Синай: National Geographic Россия, июль 2009, с. 120—137.

## Ссылкаби

* 
* The History of the Ancient Near East
* Geographia: Sinai
* Egypt Governates
* Sinai Hotels  by Haubitz, Zoche Publisher: Fotohof Editions, 2006  ISBN 3-901756-64-7 ISBN 978-3-901756-64-1
* Велотур по Синайскому п-ову
Пулково (аэропорт)

**Пулково Аэропорт**   —  Россиялъул Шималиябгун-БакътІерхьул федералияб икълималда бугеб халкъаздагьоркьосеб аэропорт, Санкт-Петербургалъул цого-цо хӀалтӀулеб аэропорт. Гьеб буго Санкт-Петербургалъул централдаса 20 км рикӀкӀад, Санкт-Петербургалъул Москваялъул мухъалда  (аэропорталъул цӀикӀкӀунисеб бутӀа) ва Ленинград областалъул Ломоносовасул мухъалда (роржунел-чІолел мухъазул цояб бутӀа). 2014 соналъ аэропорталъ хъулухъ гьабуна 14,3 млн чиясе, гьелдалъун гьелъ ккуна Россиялъул аэропортазда гьоркьоб лъабабтлеб бакӀ, раччарал гӀадамазул рахъалъ. Пулково ккола «Россия» авиакомпаниялъ аслияб куцалда чӀей гьабулеб аэропортлъун. 1973 соналде щвезегӀан аэропорталда цӀар букӀана «Шоссейная» абун.

## ХІужаби

* Официальный сайт аэропорта 
* Дешевые авиабилеты Пулково 
* 
* 
* 
* Грузовой терминал Пулково
* Аэропорт со спутника
Турциялъул тӀадегӀанаб миллияб мажлис

**Турциялъул тІадегІанаб миллияб мажлис** ( — *TТІMM*) — Туркия Жумгьурияталъул тӀадегӀанаб цопалатаялъул къанунал рахъулеб гІуцІи (парламент), гӀемерисеб махалда гӀицӀго **межлис** -ан абунги тола (). Гьеб гӀуцӀана 1920 соналъул 23 апрелалъ тахшагьар Анкараялда греказулгун-турказул рагъул заманаялъ.

## Тарих
Турциялъул тІадегІанаб миллияб мажлис данде бакӀарун букӀана 1920 соналъул апрель моцӀалда Туркциялъул конституция къабул гьабиялъул мурадалда, кинго гьеб къабул гьабичӀо 1921 соналъул январь моцӀалда гурого.

## ГІуцІи
Парламенталъул 550 депутат вищула ункъго сонил болжалие гӀаммал рищияздалъун партиялъул сияхӀалда данде кколеб куцалда 85 рищиязул округазда.

Халкъалъул рикӀкӀен цӀикӀкӀун букӀиналъ Истамбулалъе бихьизабун буго 3 рищиялъул округ, амма Анкараялъе ва Измиралъе — кӀи-кӀи округал.

Турциялъул парламенталда рачӀине изну кьоларо рищиязда 10 % цӀикӀкӀун гьаркьал росарал партиязе гурого.

### Спикер
Жакъа къоялда жаниб Турциялъул парламенталъул спикерлъун вуго Исмет Йылмаз, 2015 соналъул 1 июлалъ жив вищарав.

## Гъорлъ ругел

### 2011 соналъул 12 июналъул рищиял

|- style="background-color:#E9E9E9"
! align="center" colspan="4" | Партия
! align="center" colspan="6" | ХӀасилал
|- style="background-color:#E9E9E9"
! align="center" colspan="2"| Аббревиатураби
! align="center" | ЦӀар
! align="center" | Цевехъан
! align="center" | Гьаркьал
! align="center" | %
! align="center" | 2007-елда данде ккун хиси
! align="center" | БакӀал
! align="center" | 2007-елда данде ккун хиси
|- align="right"
|bgcolor="#FFD700" width=1|
| align="left" | AK Parti
| align=left |РитІухълъиялъул ва цебетІеялъул партия
| align=left |Эрдогъан, Ражаб ТІайип
| 21,399,082
| 49.83
| 3.25
| 327
| 14
|- align="right"
|bgcolor="#ff0000" width=1|
| align="left" | CHP
| align="left" | Республикаялъул халкъияб партия
| align="left" | Кылычдарогълу, Кемал
| 11,155,972
| 25.98
| 5.10
| 135
| 23
|- align="right"
|bgcolor="#cc0000" width=1|
| align="left" | MHP
| align="left" | Миллияб хІаракаталъул партия
| align="left" | Бахчели, Девлет
| 5,585,513
| 13.01
| 1.30
| 53
| 18
|- align="right"
|bgcolor="#009900" width=1|
| align="left" | -
| align="left" | Лъидаго рачӀел
| align="left" | -
| 2,819,917
| 6.57
| 1.33
| 35
| 8
|}

## Ссылки
* Официалияб сайт
БердимухӀамадов, Къурбангъули Мяликгулиевич

**Къурбангъули Мяликгулиевич БердимухІамадов** (; гь. 29 июналъ 1957 с., Бабарап росулъ, Гёкдепе этрап]], ГІашкъабад область, Туркменистаналъул ССР, СССР) — 2007 соналъул 14 февралалдаса байбихьун Туркменистаналъул президент (2006 соналъул 21 декабралдаса 2007 соналъул 14 февралалде щвезегІан Туркменистаналъул президентасул ишал тІоралев), пачалихъияв жигарчи, Туркменистаналъул министерзабазул кабинеталъул председатель, Туркменистаналъул яргъидгІуцІарал къуватазул тІадегІанав боязул бетІер, армиялъул генерал, медицинаялъул гІелмабазул доктор, экономикиял гІелмабазул доктор, Туркменистаналъул гІелмабазул академиялъул академик, Туркменистаналъул демократияб партиялъул председатель  (2007 - 2013 соназ).
;;;

## ГІумрухъвай

Гьавуна 1957 соналъул 29 июналъ Туркменистаналъул ССР-алъул ГІашкъабад областалъул Гёкдепе мухъалъул Бабарап росулъ. Эмен, Мяликгули БердимухІамадович БердимухІамадов — мугІалим, КПСС-алъул гІахьалчилъиялде кандидат, битІа-бишизабулелгун-захІматалъул идарабазул вукӀарав нухмалъулев, гьанже — пенсионер. Мать — Огулабат-эдже. Дед, Бердымухамед Аннаев, был известным учителем, работал директором начальной школы, в годы Великой Отечественной войны он воевал на фронте. Къурбангъули вукӀана хъизаналда цохӀого цо вугев васлъун, гьесул яцазда цӀарал руго: Гулнабат, Дурдинабат, Гулжамал, Огулжамал ва Мягьри.

1979 соналъ лъугӀизабуна Туркменистаналъул пачалихъияб медицинаялъул институталъул гІусазул медицинаялъул факультет, хадубго цун аспирантураги. Гьев ккола медицинаялъул гІелмабазул докторлъун.

ЗахӀматалъул нух байбихьана 1980 соналъ гІусазул тохтурлъиялдасан. 

## 2012 соналъул президентасул рищиял

## ХІужаби

## Ссылкабии
* 
* Президент Туркмении провёл операцию в новом онкоцентре 
* Turkmenistan President Called 'Dumb, Dishonest' in Cable
* Густерин П. Сердар Бердымухамедов: Штрихи к портрету
Фарнаваз I

**Фарнаваз I** (гурж.: ფარნავაზ I, н.р.ц. 326 — н.р.ц. 234) — Фарнавазидазул династиялдасан Картлиялъул (Гуржи) хан.

## Адабият
*Georgian royal annals, Life of Pharnavaz: The first Georgian king of Kartli, Part IV.
*Suny, Ronald Grigor (1994) The Making of the Georgian Nation (2nd edition). Indiana University Press, ISBN 0-253-20915-3.
Гелбахъ мухъ

**Ге́лбахъ мухъ**, гьединго **Гъизилурт мухъ**, буго административиябгун территориалаб цвелги муниципалаб гӀуцӀиги (муниципалаб район), жиб Россиялъул Дагъистаналда гъорлӀ бугеб.

Административияб центер буго Гъизилурт шагьар (районалда гъорлӀе унаро).

## История
Мухъ гӀуцӀана 1944 соналъул 5 июлалъ ДАССР-аялъул ТӀадегӀанаб Советалъул Президиумалъул хӀукмуялдалъун Хъумторхъала мухъалда цӀарги хисун, Гъизилурт росулӀе мухъалъул центрги бахъун. 1863 соналъул 1 февралалъ РСФСР-ялъул ТӀадегӀанаб Советалъул Президиумалъул амруялдалъун мухъ биххизабуна, гьелъул ракьал кьуна Хасавхъала мухъалъе. 1966 соналъул 30 декабралъ кьураб амруялдалъун цӀидасан гӀуцӀана. 1992 соналъул 18 сентябралъ ДАССР-аялъул ТӀадегӀанаб Советалъул Президиумалъул хӀукмуялдалъун, мухъалъул бакъбаккул рахъалда ругел ракьаздалъун гӀуцӀана Хъумторхъала мухъ.

## География
Мухъ буго Дагъистаналъул централаб бутӀаялда, элъул гӀурхъи цураб буго Хасавхъала, Бабаюрт, Хъумторхъала, НахъбакӀ ва Шурагьиб мухъазулгун. Ракьалъул гӀатӀилъи буго 524.01 кв.км.

## Демография

Россиялъул экономикияб цебетӀовул министерлъул прогнозалда рекъон, чагӀазул рикӀкӀен букӀине буго:
* 2024 — 77.38 аз. чи.
* 2035 — 90 аз. чи.

### Националаб гӀуцӀи
2010 сонил тӀолго Россиялъул цензалда рекъон (Гъизилурт шагьар рикӀкӀинчӀого):

ТӀолго россиялъулаб 2020—2021 сонил ценнзалда рекъон (Гъизилюрт шагьар рикӀкӀинчӀого):

## Административиябги муниципалабги статус
Административияб рикьуда жаниб, Гелбахъ мухъ буго республикалъул 41 районалъул цояб. Эб бикьула 3 росдал советалдеги, 10 росдадеги. Гъизилюрт шагьар ккола элъул административияб центер, районазулалде статус бащад гьабураб, батӀаго бугеб административияб цвел букӀаниги.

Муниципалаб гӀуцӀи́ гӀадинан, район гъорлӀе бачун буго Гелбахъ муниципалаб район кинигин. Элъул лъабго росдал советги анцӀго росуги гъорлӀе бачун буго муниципалаб районалде анцӀила лъабго муницпалаб гӀуцӀилъун, жиндир росдал поселение абун статус бугеб. Гъизилюрт шагьар, районалдаса батӀаго, уна Гъизилюрт шагьрияб округалде, хӀо ккола муниципалаб районалъул административияб центерлъун.

## Референсал

## Линкал
Акнада

**Акнада** — Дагъистаналда ругел цо чанго росабазул цІар:

* Акнада — Гъизилюрт мухъалъул росу.
* Акнада — ЛъаратІа мухъалъул росу.
* Акнада — ЦІумада мухъалъул росу.
Акнада (Гъизилюрт мухъ)

**Акнада** — Дагъистан жумгьурияталъул Гъизилюрт мухъалъул росу.

## Ракьхъвай
Гьеб буго мухъалъул северияб рахъалда Гъизилюрт шагьаралдаса 35 км рикІкІад, Хасавюрт мухъалъул гІорхъода.

## Тарих
Гьенир гІумру гьабун ругел (магІарулал), 1957 соналъ чачанал сибиралдаса тІад руссун хадуб, Дышне-Ведено росулъа гьенире гочиналъул хІасилалда лъугьараб росу буго гьеб. МагІарулал Чачанистаналде гочинарун рукІана 1944 соналда ЦІумада мухъалъул Акнада, Ангида ва Ашша росабалъан.

## Халкъ

БацІцІадаб магІарулазул росу .

## Ссылкаби
Акнада росдал сайт

## ХІужаби
Гелбахъ

**Гелбахъ**— Дагъистан жумгьурияталъул Гъизилюрт мухъалъул росу.

## Ракьхъвай
Гьеб буго Сулахъ гІорул рагІалда, Гъизилюрт шагьаралдаса 4 км къиблаяб рахъалдехун.

## Халкъалъул къадар

## Тарих
2004 соналъ росдал ракьалда бана — Гелбахъ ГЭС.

## ХІужаби

## Ссылкаби
* Беленджер на реке Беленджер
* Праздник села и района
* Гельбахская ГЭС 

## ХІужаби
ЦӀияб Силди

**ЦІияб Кироваул** — Дагъистан жумгьурияталъул Гъизилюрт мухъалъул росу.

## Ракьхъвай
Гьеб буго Сулахъ гІорул квегІаб рахъалда, Гъизилюрт шагьаралдаса 4 км севергун-бакъбаккулрахъалдехун.

## Халкъалъул къадар

## Тарих
Росу лъугьана ХХ гІасруялъул бакьулъ, ЦІумада мухъалъул Силди росулъан гочун рачІарал гІадамаз гьениб чІей гьабиялъул хІасилалда.

## Ссылкабии
* Опыт введения шариата на микро-уровне: пример дагестанского селения Кироваул
* В селе Кироваул убиты два молодых человека
* Главу села выследили в городе
* Установлены личности боевиков, убитых в дагестанском селе Кироваул
* Без шансов на жизнь 

## ХІужаби
Эркенлъиб (росу)

**Эркенлъиб** — Дагъистан жумгьурияталъул Гъизилюрт мухъалъул росу. Гьебгун цадахъ лъугьараб росдал бо ккола **Эркенлъиб росу**.

## Ракьхъвай
Гьеб буго «Кавказ» федералияб нухалдаса рикІкІад гьечІеб бакІалда. БакътІерхьулрахъалдасан гьелъ гІорхъи цо гьабула Гъизилюрт шагьаралъулгун, бакъбаккудасан гІагарлъуда ругел росаби — СтІалиб ва Шушануб.

## Халкъалъул къадар

Гьеб ккола гІицІго магІарул миллаталдасан гІуцІараб росулъун.

## Тарих
Росу лъугьана Комсомолец совхозалдасан.

## Ссылкабии

## ХІужаби