Авар фонология

**'


**Авар фонология** — бицунеб [[Авар мацӀ|авар мацӀалда]] ругел каламалъул гьаркьазул система. Цогидал мацӀаздаго гӀадин, авар мацӀалъулги буго абулеб куцалъул батӀалъи диалекталдаса диалекталде. Авар мацӀалъул фонетикияб анализалъул концентрация гьабула [[Авар мацӀ|стандартаб мацӀалъул]] акценталда; гьединго руго [[Авар свералаби|свералаби]], жиде-жидер хасаб фонетикияб батӀалъи бугел.

[[Рагьараб|Рагьаразулги]] [[Рагьукъаб|рагьукъазулги]] рикӀкӀадул рахъалъ, цогидал кавказалъулал мацӀазда гьорлӀ, [[Авар мацӀ|авар мацӀалъ]] ккола гьоркьохъеб бакӀ. Рагьарал гьаркьал цӀикӀкӀун руго БакътӀерхьул Кавказалъул мацӀазде данде ккун, амма Бакъаккул Кавказалъул цогидал мацӀазулалдаса дагьал; [[Картвел мацӀал|картвел]], вайнах ва дагъистаниял мацӀазде данде ккун, рагьукъал руго гӀемерал, хӀо [[абхаз мацӀ|абхаз]] ва [[Адигъ мацӀ|адигъ мацӀазулаздаса]] дагьал. 

==Фонемаби==
МацӀалъул яги диалекталъул [[фонема]] ккола гьеб конкретияб мацӀалъул яги диалекталъул кӀалъалезда цохӀого функция бугеблъун биччӀулеб каламалъул гьаркьил яги батӀи-батӀиял гьаркьазул групалъул [[абстракция]]. Мисалалъе, ''ракӀ'' абураб рагӀи гӀуцӀун буго лъабго фонемалдаса: тӀоцебесеб "р", "кӀ" гьаракь, ва рагьараб гьаракь.

Авар мацӀалда ругел фонемабазул рикӀкӀен ва рикьа-къотӀи буго батӀи-батӀияб свералидаса свералиде. Рагьукъал фонемабазул рикӀкӀен буго 75–80, максималаб буго стандарталда, диалектазда рагьукъал руго гьелдасаги дагь, амма гьенир рукӀине бегьула стандарталда данчӀваларел фонемабиги. Рагьарал фонемабазул рикӀкӀен гӀемераб гьечӀо, цогидал гӀагарал мацӀазде дандеккун. Стандартаб мацӀалда буго щуго рагьараб, [[Авар свералаби|диалектазда]] гьел рукӀине бегьула цӀикӀкӀунги.

===Рагьукъал===
Хадусеб таблода руго кьун стандарталъулги диалекталъулги фонемаби, лабиаллъарал рагьукъал руго ратӀаго гъоркьегӀан. Аваралда руго зирарал, гъугъал, [[Эйективияб рагьукъаб|эйективиял]] (глотталлъарал), интенсивиял (хӀалуцарал) обструентал, ва гьезул [[Лабиализация|лабиаллъарал]] вариантал. Щибаб серия буго цохӀо [[Алвеоларияб рагьукъаб|алвеолариял]] ва [[Посталвеоларияб рагьукъаб|посталвеолариял]] фрикативазул. 





Халалъул гӀужур ⟨ː⟩ рагьукъазе транскрипция гьабиялъул анализалъул буго кӀиго батӀияб куц. Халалъи ккола батӀабахъул бутӀалъун, амма гьединго гьеб ккола артикулационияб къуватлъунги, гьединлъидал рагьукъал гьанир баян гьарун руго [[фортис ва ленис]] (хӀалуцаралги хӀулуцинчӀелги) гӀадин. ХӀалуцарал (фортис) аффрикатал халатал руго фрикативияб бутӀаялда, мисалалъе  (tss), контуралъул плозивияб бутӀаялда гуреб, [[итал мацӀ]] гӀадазул геминатиял аффрикатазда гӀадин  (tts). Лейверица (1994) анализ гьабулеб буго, мисалалъе,  гьаракьие кӀисегментияб аффрикативиябгин фрикативияб цебе-нахъа лъей  () гӀадин.

Авар мацӀалъул рагьукъал гьаркьал рикьула кӀиго тӀелалде: [[Обструэнт|обструэнтал]] (хъуй-бугел) ва [[Сонорат|соноратал]]. Жиндаго жаниб обструэнтазул аслияб система бикьула жеги лъабго системалде: 1) плозивазул лъабилаб система; 2) аффрикатазул ункъилаб система; 3) спирантазул лъабилаб система. Гьеб рикьиги бараб буго гьел гьаркьазул кинлъуда.

==== Плозивал ====

[[Плозив]], яги стоп стандартаб авар мацӀалда буго ичӀго. Эл рукӀуна [[Гьаракьлъи (фонетика)|зираралги]] [[гъугълъи|гъугъалги]], гьединго эзие хасиятаб буго [[эйективияб рагьукъаб|эйективлъи]], гьаракь бахъулаго гьаркьил кьватӀел эххеде хӀалуцинаби, амма плозивазе букӀунаро хӀалуцин. Эйективияб плозив буго [[Денталабги алвеолариябги эйективиял стопал|алвеолариябги]]  [[Веларияб эйективияб стоп|велариябги]] , билабиалаб эйективияб стоп стандарталда буго цохӀо ''гьопӀа'' интерйекталъулӀ, диалектаздани эб данчӀвала гӀатӀидго. Эйективал рихьизарула хӀарпалда цадахъ [[ГӀучӀ (кириллица)|гӀучӀ]] хъван:  щибалъе. Плозиваз гӀуцӀула лъабилаб система ''зирараб–гъугъаб–эйектив'', хӀалуцарал вариантал гьечӀелъул. Гьенибе гъорлӀе кколаро жибго цохӀо бугеб [[Глотталаб стоп|гъугъаб глотталаб плозив]]. 

==== Аффрикатал ====
[[Аффрикат|Аффрикатал]] руго [[Короналаб рагьукъаб|короналалги]] [[Дорсалаб рагьукъаб|дорсалалги]], тӀоцересез гъорлӀе рачуна [[Алвеоларияб рагьукъаб|алвеолариялги]] [[Пост-алвеоларияб рагьукъаб|пост-алвеолариялги]], кӀиабилез — [[Веларияб рагьукъаб|велариялги]] [[Увуларияб рагьукъаб|увулариялги]]. Стандарталъул системалда гьечӀо зирарал аффрикатал, диалектаздани данчӀвала . 

Алвеолариял ва пост-алвеолариял аффрикатазул руго  -ги  -ги, гьезул хӀалуцарал , эйективиял , хӀалуцарал эйективиял  варианталги, гьединлъидал гьез гӀуцӀула ункъилаб система. Гьоркьоса бахъилъун ккола латералал аффрикатал. Стандартаб авар мацӀалда буго кӀиго интенсивияб алвеоларияб латералаб аффрикат: жибго   ва эйективияб  , жидер хӀалуцинчӀел коррелатал гьечӀел. [[Инс-авар мацӀ|Инс-авар мацӀалдаго]] букӀараб [[Алвеоларияб латералаб эйективияб аффрикат|алвеоларияб латералаб эйективияб аффрикат]] хутӀун буго [[Авар свералаби|бакъдасел свералабазда]], стандарт мацӀалда гьеб гьаракь сверун буго [[Денталабги алвеолариябги эйективиял стопал|алвеоларияб эйективияб стопалде]].

Веларияб аффрикат буго кӀиго: интенсивияб гъугъаб  -ги [[Веларияб эйективияб аффрикат|интенсивияб веларияб эйективияб аффрикат]]  -ги. Гьел гьаркьазул гьечӀо хӀалуцинчӀел коррелатал. Гьениб аффрикатизациялъул буго кӀого момент: тӀоцебеселъ артикулациялда  яги  лӀугьин, кӀиабилелъ фрикативизация букӀин ва гьаракь -ялдалъун лӀугӀи. Гьединго кидаго хӀалуцарал ккола увулариял аффрикаталги, гьелги руго интенсивияб [[Гъугъаб увуларияб аффрикат|гъугъаб увуларияб аффрикат]]   ва элъул эйективияб вариант  .



====Фрикативал====

[[Фрикатив]], яни кӀиго артикулаторалда гьоркьоб бугеб чӀедераб нухдасан хӀухьел цун абулеб рагьукъаб аваралда буго 16, эзул лабиаллъарал вариантал рикӀкӀинчӀого. Авар фрикативазул гьечӀо эйективлъи, амма эл рукӀине бегьула хӀалуцараллъун. Алвеолариялги пост-алфеолариялги фрикативаз гӀуцӀула лъабилаб система, жиндилӀ зирарабги, гъугъабги, гъугъаб интенсивиябги бугел: ––, ––. Зирарал интенсивиял фрикативал авар мацӀалда гьечӀо. [[Латералаб рагьукъаб|Латералал фрикативазул]] руго гъугъаб алвеоларияб  -ги, элъул интенсивияб вариант  -ги, гьедин эз гӀуцӀула кӀибилаб кьер.

Велариял фрикативазул авар мацӀалда буго гъугъаб веларияб фрикатив , жиндир интенсивияб форма гьечӀеб. Увулариял фрикативазулги буго лъабилаб кьер: зирараб  , гъугъаб  -ги  -ги. Фарингеалазул фрикативазул руго гъугъаб  -ги зирараб  -ги.

Гьединго авар мацӀалда реализация буго [[гъугъаб лабиоденталаб фрикатив|гъугъаб лабиоденталаб фрикативалъулги]]  , жиб цогидал мацӀаздаса рачӀарал рагӀабазулӀ гурони, авар жиндирго рагӀабазулӀ букӀунареб. [[Инс-хьондакавказияб мацӀ|Инс-хьондакавказияб мацӀалда]] букӀараб *''f'' гьаркьица [[Инс-авар мацӀ|авар мацӀалда рефлексиялъун]] кьуна  яги  гьаркьал: ''***f**ănV'' > ***хь*'онлъи*, ****f**iwɨ ( ~ -b-,-o)* > ***х**об*, ****f**_ɦä̆* > ***щ**у*. ЦӀакъго цересел къватӀиса рачӀарал рагӀабазулӀ, мисалалъе, гӀарабалдаса, оригиналаб -ялъул бакӀалда батула  гьаракь:  > *пана* ;  > *пал* цги. [[ГӀурус мацӀ|ГӀурус]] ва гьелдасан рачӀарал европиял мацӀазул рагӀабазулӀ  цӀунула.

====Сонорантал====
Сонориял рагьукъал ккола жал гьаракьалъул тракталда хӀухьелалъул турбулентияб чвахи гьечӀого лӀугьунел, эзул руго кӀиго назалияб , , цо вибрант , лъабго аппроксимант , , . 

[[Зирараб алвеоларияб латералаб аппроксимант]]алъул авар мацӀалда буго кӀиго [[аллофон|аллофон]]: [[палатализация (фонетика)|палаталлъараб]]  ва [[Веларизация|веларлъараб]]  (яги , хъвалаго эзул батӀалъи бихьизабуларо. Палаталлъараб варианталъул реализация букӀуна ,  [[Цебесеб рагьараб|цебесел рагьарал]] аскӀоре ккани: *ле́маг* , *эбе́л* , *билта́* , *лъе́ла*  (лъезе-), гьединго  гьаркьида хадуб бугони: *хъва́йла*  (хъвазе-). ХутӀанщинаб бакӀалда букӀуна веларлъараб аллофон: *лалу*́ , *бал* , *хъва́ла*  (хъвазе-).

==== Лабиаллъарал рагьукъал ====
[[Лабиализация]] буго авар мацӀалда гӀатӀидго данчӀвалеб кӀиабизесеб артикулация, эб лӀугьуна гьаракь бахъулаго кӀутӀбиги цадахъ хӀалтӀизарун, хъвавуда бихьизабула *В* хӀарпил квекудалъун. Эб артикулация букӀуна цӀикӀкӀанисел рагьукъазул, лабиалазулги сонорантазулги хутӀизегӀан, цо сонорант буго лабиалаб, эбги [[зирараб лабиал–веларияб аппроксимант]] . Лабиализация букӀуна силлаб-инициалаб, ай байбихьуда данчӀвалеб. Буго гьединго рагӀуда жаниб лабиализацияги, эб хасго данчӀвала вербазулӀ, мисалалъе, *ба**къв**азе* . Силлаб-финалаб лабиализация, рагӀул тӀарамагъада букӀунеб, авар мацӀалда гьечӀо. РагӀи хисулаго, гургинлъарал рагьаразде цебе  лабиаллъарал рагьукъазе лӀугьуна делабиализация: *гъветӀ* — *гъотӀо́-*, *хвезе* — *хола* цги.



===Рагьарал===


Авар мацӀалда буго щуго рагьараб гьаракь: , , , , . Руго гьединго гьел гьаркьазул назаллъарал варианталги, хъвавуда гьел рихьизаруларо. Диалектазда данчӀвала цӀикӀкӀунги рагьарал гьаркьал, гьединго халалъарал вариантал.

Артикуляция кӀутӀбузул позициялде балагьун, авар мацӀалъул рагьарал руго [[гургинлъи|гургинлъарал]]  ва гьезде данде лъолел гургинлъичӀел . Абулаго гӀебедемухъалда мацӀалца кколеб бакӀалда рекъон, рагьарал данде лъола [[Цебесеб рагьараб|цебесеб кьералъул]] ,  ва [[Нахъисеб рагьараб|нахъисеб кьералъул]] . Гьезде данде ккуна  буго бакьулӀ кьералъул. МацӀалзул эхедемухъалда позициялда рекъон данде лъола [[тӀасияб рагьараб|тӀасияб борхул]]  ва [[гъоркьияб рагьараб|гъоркьияб борхул]] . Гьеб кӀибго борхуда гьоркьор руго [[ТӀад-гьоркьохъеб рагьараб|тӀад-гьоркьохъел]] .

РагӀул байбихьуда рагьарал рацӀцӀадго дандчӀваларо, гьезда цебе букӀуна [[глотталаб плозив]] : *эбел* , *анкьго* , *ине* , гьединго гьеб гьаракь букӀуна силлабазул байбихьуда рагӀуда жанибги, кӀиго рагьараб аскӀобе ккун, [[гьиатус]] лӀугьинчӀого букӀиналъе: *рии* , *роол* , *беэнаб* . Гьединго [[гьиатус]] лӀугьинчӀого букӀиналъе хӀалтӀизабула [[зирараб палаталаб аппроксимант]] : *цӀияб* , *лъабгоял* , *дие*  цги.

==== Назалал рагьарал ====


Авар мацӀалда руго [[назалаб рагьараб|назалал рагьарал]], эл ратула цо-цо рагӀабазулӀ: *у* , *гӀоло*  ва гьездаса лӀугьарал цогидазулӀ. Цо-цо бакӀалда назалала рагьаразул букӀуна магӀна батӀахъул ролги: *у(н)гьи*  'хӀухьел биччай' — *угьи*  'ххамида расен лъей'. Назализация цӀиккӀаниселъ дандчӀвала гьаркьихъе-рагӀабазулӀги интерйекциябазулӀги: *гьа* , *хIе*  (хӀама хъамизе абулеб) цги. Дагьабги цӀиккӀун назализация батула [[хундерил сверел|хундерил свералил]] цо-цо гаргаразулӀ.

===Кьабизаби===
Авар мацӀалъул [[Кьабизаби (лингвистика)|кьабизабиялъе]] хасиятал сипатал руго хадусел: хьвадарулеб (динамикияб) букӀин, эспираторияб букӀин, гӀезегӀан мухӀканго загьираб ва рагӀул цоккураб [[Гьижа|гьижаялде]] тӀаде кколеб букӀин. Кьабизаби кидаго тӀаде ккола рагӀиялъул тӀоцебесеб яги кӀиабилеб гьижаялде; ва киданиги рагӀул байбихьудаса бугеб кӀиабилеб гьижаялдаса добегӀан унаро: *на&#x301;ку*, *кере&#x301;н*, *бéрцинаб*, *квара&#x301;наб*, *гьабу́ларо*, *у́на*.

Кьабизабиялъул хьвадари (динамика) загьирлъула рагӀи хисулелъуб, ва гьелъул хӀасилалда рагӀулӀ лӀугьуна батӀи-батӀиял хиса-басиял. Кьабизаби лъабабилеб гьижаялде тӀаде бачӀунеб бугони, кьабизабиялда цебесеб рагьараб тӀагӀуна ([[Синкопа (лингвистика)|синкопа]]): *бетӀе&#x301;р*  () — *ботӀро&#x301;*-л (), *кагъа&#x301;т* () — *кагъти&#x301;ца* (), *гомо&#x301;г* () — *гонги&#x301;ца* () ва ц.

РагӀиялъул гӀемерлъул форма лъугьунелъул, кьабизаби тӀоцебесеб гьижаялде тӀаде ккани, тӀагӀуна кӀиабилеб гьижаялъул рагьараб: *гама&#x301;чӀ* — *га&#x301;нчӀал*; *гIере&#x301;къ* — *гIе&#x301;ркъал*, *лъеле&#x301;хь* — *лъе&#x301;лхьал* ва ц.

Кьабизабиялъ хасаб роль хӀала рагӀиялъул хъвалсараб аслу лъугьиналда, мисалалъе, аблаутияб хисунккей, рагӀулъ кьабизабиялъул бакӀалда бараб гьечӀониги, цадахъ регӀула кьабизаби хьвадигун: *тӀехь* ( ) — *тӀахь-а&#x301;л* (  — <u>*тӀохь-а&#x301;л*</u> (), гъе&#x301;*ду* ( ) — *гъуд-у&#x301;л* ( ) — *гъад-и&#x301;л* ().

Кьабизабиялъ хӀала батӀи-батӀиял релъарал рагӀабазул магӀна батӀа бахъиялъул роль: *рагъи*&#x301; (цӀар.) — *ра&#x301;гъи* (), лъикӀлъи&#x301; (цӀар) — *лъи́кӀлъи* (), *рикьи&#x301;* (цӀар) — ри&#x301;кьи ().

Гьединго кьабизабиялъ хӀала рол номинативалъулги хъвалсараб аслуялъул форма релълъарал рагӀабазул магӀна батӀа бахъиялъеги: *лъар* () — *лъа&#x301;рал* ( ) — *лъара&#x301;л* (); *тIул* ()  — *тIу&#x301;лал* ( ) — *тIула&#x301;л* (); *цIул* ()  — *цIу&#x301;лал* ( ) — *цIула&#x301;л* ().

Кьабизабиялъул бакӀалда бараб чӀедерал ва гӀатӀидал рагьарал данде лъей ккола батӀи-батӀиял категориалиял формаби лӀугьиналъул къагӀидалъун: *рухье&#x301;н* (цӀар) — *ру&#x301;хьин* (), *къотIе&#x301;л* (цӀар) — *къо&#x301;тIи* (), *рате&#x301;л* (цӀар) —  *ра&#x301;ти* (). Кьабизабиялъул бакӀ ккола гьел рагӀабазул статус мухӀкан гьабиялъул критерияздаса цояб. Жубараб рагӀиялъул кӀиабилеб компоненталъул кьабизаби тӀагӀуна, щай гурелъул гьеб кӀиабилеб гьижаялдаса хадуса букӀине бегьуларо, мисалалъе: *на&#x301;хъарукъ*, *бетӀе&#x301;рчIахъад*, *бетӀе&#x301;ргьанчи*. [[Цогидал мацӀаздаса рачӀарал рагӀаби|Цогидал мацӀаздаса рачӀарал]] лъаб- яги цӀикӀкӀун журарал рагӀабазулъ кьабизаби бачӀуна кӀиабилеб къотӀелалде тӀаде: *теле&#x301;пон*, *гене&#x301;рал*.

==Морфофонология==
Бищун кӀвар бугел морфофонологиял процессал руго аблаут, рагьаразул синкопа, ассимилация, мутация, рагьукъазул алтернация ва метатезис.

====Аблаут====
Аблаут (рагьарал хиси) — форма яги рагӀи лӀугьунаго, рагӀи хисулаго: ***'/****: ''налъ<u>и</u> — налъ<u>у</u>ца'' (эргатив); ****/****: ''т<u>и</u>ризе — т<u>е</u>резе'' (гӀахьалаб заман); ****/****: ''кь<u>и</u>ли — кь<u>о</u>лоца'' (эргатив); ****/****: ''т<u>у</u>нкизе — т<u>е</u>нкезе'' (гӀахьалаб заман); ****/****: ''н<u>у</u>с — н<u>о</u>соца'' (эргатив); ****/****: ''хleтl<u>e</u> — хIатI<u>и</u>ца'' (эргатив); ****/****, ''к<u>е</u>ту — к<u>у</u>тул'' (гӀем. ф.); ****/****: ''п<u>е</u>р — п<u>о</u>роца'' (эргатив); ****/****: ''б<u>е</u>че — б<u>а</u>чица'' (эргатив); ****/****: ''чохтI<u>о</u> — чахтI<u>и</u>ца'' (эргатив); ****/****: ''гь<u>о</u>ло — гь<u>а</u>лица'' (акт. игӀр.); ****/****: ''бугъ<u>а</u> — бугъ<u>и</u>ца'' (эргатив); ****/****: ''хъ<u>а</u>ла — хъ<u>у</u>лби'' (гӀем. ф.); ****/****: ''гI<u>а</u>штIи — гI<u>о</u>штIоца'' (эргатив) ва ц.

====Рагьаразул синкопа====
Синкопа, яги рагьарал тӀагӀин, загьирлъула рагӀи хисулаго, форма ва рагӀи лӀугьунаго, кьабизаби лъабабилеб гьижаялде тӀаде ккеун, кӀиабилеб гьижаялъул рагьараб тӀагӀиналдалъун (кӀижурарал рагӀабазул хъвалсараб аслуялъул кӀидаго ккола кьабизабиялъулаблъун): ''буру&#x301;тI'' — ''буртIи&#x301;ца'' (эргатив), ''гомо&#x301;г'' — ''гонги&#x301;л'' (ген.), ''кагъа&#x301;т'' — ''кагъти&#x301;ца'',  ''гlepeтl'' — ''гIертIица'' (эргатив) ва ц. 

====Рагьаразул ассимиляция====
[[Ассимиляция (лингвистика)|Ассимиляция]], яги цо гьаракь цогидалда релъин, авар мацӀалда дандчӀвала прогрессивиябги регрессивиябги ассимиляция хӀисабалда. 

[[Прогрессивияб ассимиляция (лингвистика)|Прогрессивияб ассимиляция]], яги цебе бугеб гьаракьалъ хадуб бугелде асар гьаби, лӀугьуна:

* гӀемерлъул формаялъулъ кӀижурарал рагӀабазул, гьел игӀрабияб ва цолъул яги гӀемерлъул формаялъулаб къагӀидаялъ хисулаго, кӀиабилеб гьижа тӀагӀиналъ (кьабизаби бачӀуна тӀоцебесеб гьижаялде тӀаде): ''бетIе&#x301;р'' — ''бу&#x301;тIрул'' (), ''кьенсе&#x301;р'' — ''кьу&#x301;нсрул'' (), ''лаче&#x301;н'' — ''лу&#x301;чнул'' (), ''габу&#x301;р'' — ''га&#x301;рбал'' (), ''тIагъу&#x301;р'' — ''тIа&#x301;гърал'' (). Аслуялъул рагьаразул [[Элизия (лингвистика)|элизия]] лъугьине бегьула гӀемерлъул формаялъулъ кьабизаби тӀоцебесеб гьижаялде бачӀинчӀогоги: ''кьиби&#x301;л'' —  ''кьалба&#x301;л'' (), ''хьиби&#x301;л'' — ''хьалба&#x301;л'' (), ''миччи&#x301;л'' — ''маччли&#x301;л'' (), ва ц.
* гӀемерлъул формаялъул цожурарал рагӀабазул кьибилалъул рагьаразе хъвалсараб аслуялъулъ (аслуялъул рагьараб гьениб тӀагуна): ''кечӀ'' — ''ку&#x301;чӀдул'' (), ''тӀегь'' — ''тӀу&#x301;гьдул'' (), ''хӀехь'' — ''хӀу&#x301;хьдул'' (), ва ц.   

[[Регрессивияб ассимиляция (лингвистика)|Регрессивияб ассимиляция]], яги хадуб бугеб гьаракьалъ цебе бугелде асар гьаби, лӀугьуна:

* цолъцъул формаялъулъ, кӀижурарал рагӀабазул, игӀрабияб ва цолъул яги гӀемерлъул формаялъулаб къагӀидаялъ хисулаго, кӀиабилеб [[гьижа]] тӀагӀиналъ ([[Кьабизаби (лингвистика)|кьабизаби]] бачӀуна тӀоцебесеб гьижаялде тӀаде): ''бетIе&#x301;р'' — ''ботIро&#x301;л'' (), ''кьенсе&#x301;р'' — ''кьонсро&#x301;л'' (), ''лаче&#x301;н'' — ''лочно&#x301;л'' (), ''габу&#x301;р'' — ''горбо&#x301;л'' (), ''тIагъу&#x301;р'' — ''тIогъро&#x301;л'' ().
* цолъул формаялъул цожурарал рагӀабазул кьибилалъул рагьаразе хъвалсараб аслуялъулъ: ''кечӀ'' — ''кочӀо&#x301;л'' (), ''тӀегь'' — ''тӀогьо&#x301;л'' (), ''хӀехь'' — ''хӀохьо&#x301;л'' ().
* рагӀи хисулаго [[Кьабизаби (лингвистика)|кьабизаби]] тӀоцебесеб гьижаялде тӀаде бачӀинчӀони: ''тӀехь'' — ''тӀохьо&#x301;л'' (), ''чехь'' — ''чохьо&#x301;л'' (), ''кьили&#x301;'' — ''кьоло&#x301;л'' (), ва ц.

Хъвалсараб аслуялъулъ ва гӀемерлъул формаялъул ассимиляиялъул данде кколел формаби кидаго гуро рукӀунел, ва гьеб процесс лӀугьуна гӀицӀго цолъул формаялъул хъвалсараб аслуялъулӀ, гӀемерлъул формуялъул рагьараб абуни хисуларо: ''гIус'' — ''гIосо&#x301;л'' () — ''гIуса&#x301;л'' (), ''гIучI'' — ''гIочIо&#x301;л'' () — ''гIучIа&#x301;л'' (), ''рукъ'' — рокъо''&#x301;''б () — ''рукъза&#x301;л'' (), ''ракI'' — ''рекIе&#x301;л'' () — ''ра&#x301;кIал'' (), ''цIа'' — ''цIе&#x301;л'' () — ''цIа&#x301;ял'' (), ''лъим'' — ''лъел'' () — ''лъи&#x301;нал'' (), ва ц.

Цо-цо букӀине бегьула гӀемерлъул формаялда ассимиляцияги, цолъул формаялда — диссимиляцияги загьирлъи, гьениб байбихьулаблъун рикӀкӀуна хъвалсараб аслуялъул формаби: ''гьоко&#x301;'' — ''гьаки&#x301;л'' () — ''гьака&#x301;л'' (), ''сордо&#x301;'' — ''сарди&#x301;л'' () — ''сарда&#x301;л'' (),  ''чӀорто&#x301;'' — ''чӀарти&#x301;л'' () — ''чӀарта&#x301;л'' (), ва ц.

====Редукция====
Авар мацӀалда [[Редукциялъул (лингвистика)|редукциялъул]], ай кьабизабуларел рагьаразул гьаркьилаб тӀабигӀат хисиялъул даража буго дагьа-макъаб, гӀаммго абуни, редукция буго къадаралъулаб. [[Гъоркьияб борхиялъул гьоркьохъеб кьералъул лабиаллъичӀеб рагьараб]]  кьабизабуларел [[гьижа|гьижабазда]] редуцилъула загӀипго: ''р<u>а</u>хIáт'', ''х<u>а</u>ли́ч<u>а</u>'', ''рачéл'', ''вáчI<u>а</u>н<u>а</u>'' . Цогидал рагьаразеги лӀугьуна гьединалго загӀипал хиса-басиял, жидеца гьезул фонологияб статусалъе асар гьабуларел: ''къебéд'', ''керéн'', ''векéрухъан'', ''тIокъó'', ''бусéн'', ''бигьáро'' ва ц.

====Алтернация====
Алтернация **** > **** лӀугьуна мацӀалъул цересел ва нахъисел рагьукъазда цебе рагӀи ва форма лӀугьунагоги, рагӀи хисулелъубги: ''гъа<u>м</u>ас — гъа<u>н</u>сил'' (), ''га<u>м</u>ачI — ганчIил'' (), ''та<u>м</u>ахьу — та<u>н</u>хьил'', ''чIи<u>м</u>их — чIи<u>н</u>хал'' (); цо-цо мехалъ гьел гьаркьал хисичӀогоги хутӀула: ''ханжар'' — ''хонжроца'' () ва ц.

Алтернация **** > **** лӀугьуна  гьаракьалда хадуб: ''гъара<u>н</u> — гъар<u>м</u>ил'' (генетив); ''чаран — чар<u>м</u>ил'' (генетив) ва ц.

====Лабиализация====
[[Лабиализация]], яги артикуляциялъулъ кӀутӀби цебе цутӀи, буго [[Авар мацӀ|авар мацӀалъе]] гӀемер хасиятаб ва дандчӀвала кидаго рагӀабазул байбихьуда (журарал рагӀабазулӀ гьоркьобги букӀине бегьула): ''гвай'', ''гвенд'', ''квар'', ''кквезе, квер'', ''кӀвар'', ''свак'', ''ххвел'', ''хъвазе'' ва ц.

====Делабиализация====
[[Лабиализация#Делабиализация|Делабиализация]], яги лабиализация тӀагӀин, лӀугьуна рагӀи хисулаго лабиалиял рагьукъазда хадур лабиалиял, яги гургинлъарал рагьарал  ва  рачӀиналъ: ''кlветl'' — ''кIутIби'' (); ''гъветI'' — ''гъутIби'' (гӀем. ф.), ''гъотIоца'' (эргатив) ва ц.

==== Метатеза ====
[[Метатеза]] лӀугьуна диссимиляциялъул аслуялда [[Лабиалиял рагьукъал|лабиалияб гьаракьалдаги]] [[Сонорантал|соноранталдаги]] гьоркьоб бугеб рагьараб тӀагӀун ва гьеб кӀиябго рагьукъалъ тартибияб бакӀ хисун (лабиалияб + сонорияб > сонорияб + лабиалияб): ''габур — гарбал'' (гӀем. ф.); ''хабар — харбил'' (генетив); ''тIамур — тIармил'' (генетив); ''цIибил — цIолбол'' (генетив) ва ц.

==== Рагьукъазул синкопа ====
ЛӀугьуна ****, ****, ****, **** рагьукъазе рагӀи хисулаго, форма ва рагӀи лӀугьунаго: ''рехъен'' — ''рехъаби'' (гӀем. ф.); ''бусен'' — ''бусадул'' (ген.); ''хIалтIухъан'' — ''хIалтIухъаби'' (гӀем. ф.), ''лъим'' — ''лълъел'' (ген.) — ''лъадаца'' (акт.), ''гӀaтӀид'' (тӀадрагӀи) — ''гӀатӀилъи'' (цӀар); ''къебед'' — ''къебелъи'', ''щулат(го)'' (тӀадр.) — ''щулалъи'' (цӀар) ва ц.

== Морфонология ==
РагӀул силлабияб структура буго гӀадатаб, минималияб гьижа гӀуцӀараб буго цохӀо [[Рагьараб|рагьаралъ]] (V), гьезул руго хадусел тайпабиги: CV, CVC, CVRC (гьениб R ккола кинаб букӀаниги сонорант r, l, n, m, j), тӀоцебесеб кӀигояб буго бищун гӀемер данчӀвалеб. Силлабалъул кӀал (анлаут) букӀунаро комплексияб, яни кӀиго рагьукъалъ гӀуцӀараб, комплексияблъун букӀине бегьула кода (ахир), гӀаммаб куцалда гьижадул схема бихьизабизе беьула CV(R)(C) гӀадин. ТӀоракӀал гьижабазул цохӀо бугеб тайпа ккола CVRC, гьенибги кодаялъул тӀоцебесеб рагьукъаблъун букӀине бегьула цохӀого-цо сонорант.

РагӀул кьибилалъул тайпаби:

# цожубараб аслу **C(w)V**: ''къо'', ''чу'', ''цӀа'', ''ца'', ''цӀцӀва'', ''чи'', ''кьо'', ''ци'' ва ц.;
# цожубараб аслу **C(w)VC**: ''махх'', ''лагъ'', ''нугӀ'', ''ригь'', ''рукъ'', ''хур'', ''лълъим'', ''бис'', ''бер'', ''кӀул'', ''чӀетӀ'', ''чан'', ''кӀветӀ'', ''гел'', ''тӀегь'', ''рос'', ''гохӀ'',  ''агӀ'', ''ах'' , ''оц'', ''ицц'', ''их'' ва ц.;
# цожубараб аслу **VRC**: ''анкь'', ''ирс'' ва ц.;
# цожубараб аслу **C(w)VRC**: ''тӀинчӀ'', ''хӀинчӀ'', ''гӀанкӀ'', ''гӀоркь'', ''къарз'', ''гвенд'', ''гарцӀ'' ва ц.;
# кӀижубараб аслу **VCV**: ''ада'', ''угьи'', ''уба'' ва ц.;
# кӀижубараб аслу **VCСV**: ''урба'', ''ургу'', ''амру'', ''аслу'' ва ц.;
# кӀижубараб аслу**C(w)VCV**: ''гӀари'', ''гьобо'', ''гъеду'', ''кету'', ''лъади'', ''дару'', ''рагӀи'' ва ц.;
# кӀижубараб аслу **VCVС**: ''агъаз'', ''асар'', ''эмен'', ''эбел'', ''адаб'', ''ахир'', ''авал'' ва ц.;
# кӀижубараб аслу **VCСVC**: ''адрес'', ''азбар'', ''айгъир'', ''аскар'', ''авлахъ'', ''амбар'', ''аргъан'', ''ахӀмакъ'', ''илбис'' ва ц.; (гьаб тайпаялде гъорлъе ккола цоги мацӀаздаса рачӀарал рагӀаби);
# кӀижубараб аслу **C(w)VRC(в)V**: ''тӀанса'', ''гӀанса'', ''квартӀа'', ''гъванща'', ''гвангва'', ''ханжу'', ''торгӀо'', ''гордо'' ва ц. Гьединго интервокалиял комплексал, тӀоцебесеб хъуй бугеб рагьукъаб бугеб: ''дагӀба'', ''кӀуштӀа'', ''гӀаштӀи'', ''гӀузру'', ''мусру'', ''сихӀру'' (гьаб конструкциялда руго аслияб къагӀидаялда цогидал мацӀаздасан рачӀарал рагӀарал рагӀаби);
# кӀижубараб аслу **C(w)VCVC**: ''гамачӀ'', ''чапар'', ''гьудул'', ''гӀалим'', ''лъимер'', ''гудур'', ''рехъен, рукӀел'' ва ц.;
# кӀижубараб аслу **C(w)VRCVC**: ''хвалчен'', ''ханжар'', ''гьалмагъ'', ''салмаг'', ''сандукӀ'', ''саргъас'', ''баргъич'' ва ц. Гьединго интервокалиял комплексал, тӀоцебесеб хъуй бугеб рагьукъаб бугеб (цогидал мацӀаздасан рачӀарал рагӀаби): ''хашхаш'', ''гӀужрукъ'', ''гужгат'', ''сухъмахъ'', ''сухӀмат'' ва ц.; 
# кӀижубараб аслу **CVCVRC**: ''туманкӀ'';
# лъабжубараб аслу **VCCVCV**: ''аздагьо'';
# лъабжубараб аслу **(C)VCVCV**: ''можоро'', ''сумало'', ''габани'', ''гъадаро'', ''гьереси'', ''катӀари'', ''гӀарада'' ва ц.;
# лъабжубараб аслу **(C)VCVRCV**, **(C)VRCVCV**: ''итаркӀо'', ''гвангвара'', ''гӀанхвара'', ''газаргъо'' ва ц.;
# лъабжубараб аслу **(C)VCVCVC**: ''аманат'', ''апараг'', ''жанавар'', ''апараг'', ''годекӀан'', ''малаик'' ва ц.
# лъабжубараб аслу **(C)VСCVCVC**: ''ахбазан'';

Цогияздаса лъугьунарел фигӀлуялъул аслуял: **V** (''ине''), **CV** (''кке-зе''), **CVC** (''лъу-гьи-не''; гьанирго рачӀуна бабихьуда жинсиял гӀаламатал ругел фигӀлабиги'': в-ачӀ-ине''), **CVRC** (''гьурщ-изе'').

==Ралагье гьединго==
* [[Авар ортография]]

==МугъчӀваял==
=== Цитация ===


=== Иццал ===

:***ГӀурусалда:***
* 
*
*
:***Инглисалда:*'''
*

## РегӀелал
* Мадиева Г. Аварский язык (из: Языки народов СССР)
* Алексеев М. Е. Аварский язык (из: Языки мира: Кавказские языки)
* 
* Аварский язык