open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Тутмос III КӀудияв

**Ту́тмос III ТІадегІанав** — НекІсияб Египеталъул кІудияв пиргІавн, жив XV гІ. н. щ. вукІарав. XVIII пиргІавназул наслуялъул Тутмосил II вас. Египеталъул кІудияв рагъул цевехъан, жиндие гьанже ругез *некІсияб дунялалъул Наполеон* абун цІар кьурав. 

Тутмосица Азиялда гьабураб 17 рагъул кампаниялъ Египеталъул кверщел тІибитІизабуна ГІагараб Машрикъалъул ракьалде: Египеталъул гІорхъодаса байбихьун Киликия ва Нахарина ханлъиялъул ракьалде щун кинабниги Сириялъул, ПилистІиналъул ва Финикиялъул ракьазда. Тутмосица гьабураб Египеталъул империя лъугьана гьеб заманалъ дунялалда бугеб бищун кІудияб империялъун.

## ЦІар

## Хъизан

## Къо-моцІал ва маликлъиялъул заман

## ХІакимлъиялде вачІин ва ХІатшепсутида цадахъ маликлъи гьаби

## Азиялда рагъулал компаниял

### ТІоцебесеб кампания

### КІиабилеб–ункъабилеб кампания

### Щуабилеб кампания

### АнлІабилеб кампания

### Анкьабилеб кампания

### Микьабилеб кампания

### ИчІабилеб кампания

### АнцІила цоабилеб ва анцІила кІиабилеб кампания

### АнцІила лъабабилеб кампания

### АнцІила ункъабилеб кампания

### Тутмосил Азиялде ахирисеб кампания

## Тутмосица Азиялда гьарурал рагъазул хІакъалъулІ рицунел монументал

## Нубия бахъи

### Маликлъиялъул байбихьуда Нубиялда кверщел щулалъизабиялъул тадбирал

### ХІатшепсут хун хадуб Нубиялда рагъал

### ТІубан Нубия бахъи

## Тутмосил кампаниязул кІвар

## Жанисеб сиясат

## Монументал рай

### Гьунарлъиялъулал цІилъалаби

### Карнак

## Тутмосил пиргІавнлъиялъул хІасилал

## Хвей ва вукъи

### Хоб-рукъ

### Мумия

## Тутмосил тухум-кьибил

## Балагье гьединго

## ХІужжаби

## Адабият

## КъватІисел регІелал

*A Short History of Ancient Egypt -Dynasties XVIII to XX , with a few Thutmoside documents translated.
*Hatshepsut: from Queen to Pharaoh, an exhibition catalog from The Metropolitan Museum of Art (fully available online as PDF), which contains material on Thutmose III (see index)
*
Гиничукь

**Гини́чукь** — Дагъистаналъул Хунзахъ мухъалъул росу, жиб Хунзахъ росдал советалде гъорлӀе кколеб.

## География
Росу буго Хунзахъ тӀалъуда.

## Демография

## Референсал
ГӀебутӀа

**ГІе́бутІа** — Дагъистаналъул Хунзахъ мухъалъул росу, жиб ТІануси росдал советалде гъорлӀе кколеб.

## Демография

## Референсал
Гъонохъ

**Гъоно́хъ** () буго хундерил бол росу, Дагъистаналъул Хунзахъ мухъалде ккола. Эб уна Хунзахъ росдал советалда гъорлӀе.

## География
Росу буго Тобот лъара́хъ, мухъалъул центер Хунзахъа 2,5 км-лъ шималиябгин бакътӀерхьудехун.

## Демография

Ккола моноэтникияб авар росулъун.

## МугъчӀваял
ГьитӀинаб ГьоцӀалӀ

**ГьитӀинаб Гьо́цӀалӀ** — Дагъистаналъул Хунзахъ мухъалда бугеб росу. Уна ГьоцӀалӀ росдал советалда гъорлӀе.

## География
Росу буго Авар-гӀорул квегӀаб рагӀалда, мухъалъул центер Хунзахъа жанубиябгин бакъбаккул рахъалдехун 15 км-лъ ва росдал советалъул центер КӀудияб ГьоцӀалӀа жанубияб рахъалдехун 2 км-лъ рикӀкӀад.

Росулъ буго кӀиго къватӀ: ТӀасияб ва Гъоркьияб.

## Демография

Ккола моноэтникияб авар росулъун.

## МугъчӀваял
Жалакьури

**Жала́кьури** — Дагъистаналъул Хунзахъ мухъалъул росу, жиб хундерил бодул кколеб. Уна ГьамищтӀа росдал советалда гъорлӀе.

## География
Росу буго мухъалъул марказ Хунзахъа шималиябгин бакътӀерхьудехун.

## Демография

Ккола моноэтникияб авар росулъун.

## МугъчӀваял
Макьасда

**Макьасда**, гьединго **Коло́да** — Дагъистаналъул Хунзахъ мухъалъул росу, жиб ГӀахьалчӀи росдал боялде гъорлӀе кколеб. 

## География
Росу буго мухъалъул марказ Хунзахъа шималиябгие бакътӀерхьул рахъалдехун 10 км-ялъ ва росдал поселениялъул марказ ГӀахьалчӀиса жанубиябгин бакътӀерхьул рахъалдехун 2 км-ялъ рикӀкӀад.

## Демография

Ккола моноэтникияб авар росулъун.

## МугъчӀваял
Тумагъари

**Тума́гъари** — Дагъистаналъул Хунзахъ мухъалъул росу, жиб ГӀахьалчӀи росдал советалда гъорлӀе кколеб.

## География
Росу буго Тироклъарал рагӀалда, мухъалъул центер Хунзахъа шималиябгин бакътӀерхьул рахъалдехун 9 км-лъ ва росдал советалъул центер ГӀахьалчӀиса жанубияб-бакътӀерхьул рахъалдехун 2.5 км-лъ рикӀкӀад.

## Демография

Ккола моноэтникияб авар росулъун.

## МугъчӀваял
ТӀагьада

**ТӀагьа́да** — Дагъистаналъул Хунзахъ мухъалда бугеб росу. Уна Уздалросу росдал советалда гъорлӀе.

## География
Росу буго росдал боялъул центер УздалросулӀа 1,5 км-лъ шималиябгин бакъбаккудехун ва мухъалъул центер Хунзахъа 14 км-алъ жанубиябгин бакъбаккудехун.

## Демография

Ккола моноэтникияб авар росулъун.

## МугъчӀваял
ТӀекитӀа

**Те́китӀа** — Дагъистаналъул Хунзахъ мухъалда бугеб росу, цебе хундерил бодул букӀараб. Уна ЛъагӀелухъ росдал советалда гъорлӀе.

## География
Росу буго ХӀебдареч лъарал рагӀалда, росдал боялъул центер ЛъагӀелухъа 1 км-лъ шималалдехун ва мухъалъул центер Хунзахъа 17 км-лъ шималиябгин бакътӀерхьудехун.

## Демография

Ккола моноэтникияб авар росулъун.

## МугъчӀваял
Хьимакъоро

**Хьима́къоро** — Дагъистаналъул Хунзахъ мухъалда бугеб росу. Уна ГӀахьалчӀи росдал советалда гъорлӀе.

## География
Росу буго Тироклъаралъул рагӀалда, мухъалъул марказ Хунзахъа шималияб-бакътӀерхьул рахъалдехун 9 км-лъ ва росдал советалъул центер ГӀахьалчӀиса жанубияб-бакътӀерхьул рахъалдехун 1 км-лъ рикӀкӀад.

## Демография

Ккола моноэтникияб авар росулъун.

## МугъчӀваял
ЦӀалкӀитӀа

**ЦӀалкӀи́тӀа** — Дагъистаналъул Хунзахъ мухъалда бугеб росу. Уна ГӀахьалчӀи росдал советалда гъорлӀе. РосулӀ буго зиярат.

## География
Росу буго мухъалъул центер Хунзахъа шималиябгин бакътӀерхьул рахъалдехун 14 км-лъ ва росдал советалъул ГӀахьалчӀиса шималиябгин бакътӀерхьул рахъалдехун 5 км-лъ.

## Демография

Ккола моноэтникияб авар росулъун.

## МугъчӀваял
ЦӀелмес

**ЦӀе́лмес** () буго Дагъистаналъул Хунзахъ мухъалда бугеб росу, цебе хундерил бодул букӀараб. Уна ЛъагӀелухъ росдал советалда гъорлӀе.

## Этимология
*ЦӀелмес* абураб рагӀи лӀугьараб буго авар *[[ЦӀа|цӀа]]* (генитив *цӀел*) гин *мес* 'бакӀ', ай «бакӀ» рагӀабаздасан. Гьединаб цӀар щвейги буго росу хинаб бакӀалда букӀиналдалъун.

## География
Росу буго мухъалъул марказ Хунзахъа шималиябгин бакътӀерхьул рахъалдехун 16 км-лъ, ва росдал поселениялъул центер ЛъагӀелухъа бакъбаккул рахъалдехун 1,5 км-лъ рикӀкӀад.

## Демография

Ккола моноэтникияб авар росулъун.

## МугъчӀваял
ЗагӀиб

**ЗагӀи́(б)** — Дагъистаналъул Хунзахъ мухъалъул росу, жиб Хунзахъ росдал советалде гъорлӀе кколеб.

## География
Росу буго Авар-гІорул рагІалда, мухъалъул центер Хунзахъа жанубияб рахъалдехун 6 км-лъ рикІкІад.

## Демография

## Референсал
КӀахъ

**КӀахъ** — Дагъистаналъул Хунзахъ мухъалда бугеб росу. Уна ХӀариколоб росдал советалда гъорлӀе.

## География
Росу буго ГӀала-лъара́л рагӀалда, росдал поселениялъул центер ХӀариколоса шималиябгин бакътӀерхьудехун 2 км-лъ, мухъалъул центер Хунзахъа бакъбаккул рахъалдехун 2 кмалъ рикӀкӀад.

## Демография

Ккола моноэтникияб авар росулъун.

## МугъчӀваял
ЧӀондокь

**ЧІондо́кь** — Дагъистаналъул Хунзахъ мухъалъул росу, жиб Хунзахъ росдал советалде гъорлӀе кколеб.

## Бугеб бакІ
Росу буго Хунзахъа шималияб-бакътІерхьул рахъалдехун 4 км-лъ  рикІкІад.

## Демография

## Референсал
ТӀадколоб

**ТӀа́дколо(б)** — Дагъистаналъул Хунзахъ мухъалъул росу. ГъорлӀе уна ГӀочӀло росдал советалде.

## История
1886 соналъул баяназда рекъон, росу гъорлӀе унаан ЦӀатӀанихъ наиблъул Иштибуриколо росдал жамагӀаталде, росулӀ вукӀан 99 чи. 1926 соналде ругел баяназда рекъон, росулӀ вукӀана  95 чи, росу унаан Авар сверухълъул ГӀочӀло росдал советалда гъорлӀе.

Росу букӀахъинабуна Дагъистаналъул Халкъияб Данделъиялъул 25.11.2015 соналъул № 1217-V хӀукмуялдалъун.. ЦӀар кьуна Россиялъул хӀакимлъиялъул 29 декабр 2016 соналъул N 2900 амруялдалъун.

## География
Росу буго мухъалъул центер Хунзахъа 15 км-лъ ва муниципалияб гӀуцӀиялъул центер ГӀочӀлоса 2,5 км-лъ шималиябгин бакътӀерхьул рахъалдехун, Бакълъул мухъалъул гӀорхъода.

## Демография

Ккола моноэтникияб авар росулъун.

## МугъчӀваял
ИлӀа

**ИлӀа́** буго Дагъистаналъул Хунзахъ мухъалда росу, жиб хундерил бодул кколеб. Уна БакьайичӀи росдал советалда гъорлӀе.

## География
Росу буго мухъалъул центер Хунзахъа шималиябгин бакъбаккул рахъалдехун 2 км-лъ ва росдал поселениялъул центер БакьайчӀиса жанубиябгин бакътӀерхьул рахъалдехун 2,5 км-лъ рикӀкӀад. 

## История
1886 соналъул баяназда рекъон, ИлӀа росу гъорлӀе унаан Хунзахъ росдал сверухълъиялде, росулӀ букӀана 26 цӀараки (141 чи). 1926 соналде ругел баяназда рекъон, ИлӀа гӀумру гьабун вукӀана 115 чи, росу гъорлӀе унеб букӀана Авар сверухълъиялъул Гиничукь росдал боялде. Коллективизация гьабулеб заманалда гӀуцӀана Байдуковасул цӀаралда бугеб колхоз, жиб 1947 соналъ Гиничукь росдал Ленинил цӀаралда бугеб колхозгун цолъизабураб. 1950-л соназ росдал гӀадамал рахъинаруна ГӀаранире ва ИлӀа росу тӀагӀинабуна.

ЦӀидасан Илъа росу гӀуцӀана Дагъистаналъул Халкъияб Данделъиялъул 25.11.2015 соналъул № 1217-V хӀукмуялдалъун. ЦӀар кьуна Россиялъул хӀакимлъиялъул  2016 соналъул 29 декембералъул N 2900-р амруялдалъун.

## Демография

Ккола моноэтникияб авар росулъун.

## Машгьурал гӀадамал
* МухӀамадилазул Дибирил МухӀамадрасул — биологиял гӀелмабазул доктор, профессор.
* Къуралазул МухӀамадил Наби — медикиял гӀелмабазул доктор, профессор, ДАССРалъул сахлъи цӀуниялъул министер (1963–1983).

## МугъчӀваял
ГьамищтӀа росдал совет

**Гьами́щтӀа росдал совет ** — административиябгун территориалаб цвелги, ''росдал поселение'' абун статус бугеб муниципалаб гӀуцӀиги (росдал совет), жиб Дагъистаналъул Хунзахъ мухъалда гъорлӀ бугеб.

ГъорлӀе бачун 3 росу. Административияб центер буго ГьамищтӀа.

## Демография

## ГӀуцӀи
Муниципалаб гӀуцӀиялъул гӀатӀилъи буго 28.06 кв. км. Элъ жанибе бачуна лъабго росу:

## МугъчӀваял
Хунзахъ росдал совет

**Хунзахъ росдал совет ** — административиябгун территориалаб цвелги, ''росдал поселение'' абун статус бугеб муниципалаб гӀуцӀи́ги (росдал совет), жиб Дагъистаналъул Хунзахъ мухъалда гъорлӀ бугеб.

ГъорлӀе бачуна ичӀго чӀел-бакӀ. Административияб марказ — Хунзахъ росу.

## Демография

## ГӀуцӀи
Муниципалаб гӀуцӀиялъул гӀатӀилъи буго 116.58 кв. км. Элъ жанибе бачуна ичӀго росу:

## МугъчӀваял
ГӀобода росдал совет

**ГӀобо́да росдал бо ** — Дагъистаналъул Хунзахъ мухъалда бугеб административиябгин территориалияб цвел ва росдал боялъул статус бугеб муниципалияб гӀуцӀи.

ГъорлӀе бачун 5 чӀел-бакӀ. Административияб марказ — ГӀобода росу.

## Демография

## ГӀуцӀи

Муниципалияб гӀуцӀиялъул гӀатӀилъи буго 9,61 км².

## МугъчӀваял
Анатомия

**Анато́мия** (,  «цӀидасан; тӀаса» +  «къотӀула, хъвалхьуна» рагӀиялдаса) — биологиялъул бутӀа, жиндица цӀех-рех гьабулеб организмалъул ва гьелъул бутӀабазул гӀуцӀиялъул. Анатомия ккола тӀабигӀиял гӀелмабазул бутӀа, жинца рухӀчӀаголъабазул ва инсанасул структурияб гӀуцӀи лъазабулеб. Ккола некӀсияб гӀелмулъун, тарихалда цебесеб заманалдаго баккараб. Жиндир аслуялдалъун анатомия бухьараб буго цебетӀеялъул биологиялда, эмбриологиялда, дандекквеялъулаб анатомиялда, эвалюционияб биологиялда, филогениялда.



## Анатомияб цІех-рехалъул къагІидаби
Жакъасеб анатомиялъул гІелмуялъул буго гІезегІан кІудияб гІадамасул ва хІайваназул каркъалаялъул гІуцІиялъул цІех-рех гьабулел къагІидабазул арсенал. ЦІех-рех гьариялъул къагІидаби рарал руго цІех-рехалъул мурадазда ва масъалабазда. КъагІидабазул руго:

* бищун басрияб ва жеги жиндир кІвар бугеб *къотІиялъул (препарированиялъул) къагІида*, жиндалъун морфологияб анатомиялъул бутІаялъе цІар кьураб, хІалтІизабула кІудиял бутІабазул топографиялъул ва къватІисеб гІуцІиялъул цІех-рех гьабизе;
* *инъекциялъул къагІида*, гІемер рентгенографиялда цадахъ, хІалтІизабула сосудазул, протоказул ва гьодорлъабазул цІех-рех гьабизе;
* *«пироговасул суял»* — суял, жидедалъун текстусазул хурхеназул ва лугби цоцаде данде ккун ругеб хІалалъул хІакъалъулъ информация щолеб;
* пластикияб реконструкция  — гистология суял данде кквеялдалъун цІех-рех гьабула бугеб лага ялъуни текстусалъул реконструкция гьаби;
* Антропометрикия (соматометрикияб) къагІида — къаркъалаялъул гІуцІиялъул гьелъул бутІабазул роцен гьабиялдалъун ва гьезул данде кквеялъул хІисаб гьабиялдалъун цІех-рех гьабизе рес кьола.

## Анатомиялъул бутІаби

### Гъвет-хералъул анатомия

### ХІайваназул анатомия

### ГІадамасул анатомия

### Дандекквеялъулаб анатомия

## Анатомиялъул терминология

## ХІужжаби
ЛъагӀелухъ росдал совет

**ЛъагӀе́лухъ росдал совет ** — административиябгун территориалаб цвелги, ''росдал поселение'' абун статус бугеб муниципалаб гӀуцӀи́ги (росдал совет), жиб Дагъистаналъул Хунзахъ мухъалда гъорлӀ бугеб.

ГъорлӀе бачуна 3 чӀел-бакӀ. Административияб центер буго ЛъагӀелухъ росу.

## История
ЛъагӀелухъ росдал жамагӀат кколаан Хунзахъ наиблъуде, жиб Дагъистаналъул областалъул 1864 соналъ гӀуцӀараб Авар сверухълъуда гъорлӀ букӀараб. Элъ жанибе бачунаан кӀиго росу — ЛъагӀелухъги ТӀекитӀаги. 1885 соналъ, гьеб жамагӀаталда рукӀана 65 цӀаракиги, 282 чиги, 1902 соналде чагӀазул рикӀкӀен бахана 301-де. 1928 соналъ, Авар сверухълъул бакӀалда гьабуна Хунзахъ кантон, лъагӀалидасан элъул цӀар хисана Хунзахъ район абун, ЛъагӀелухъ росдал советги ана гьелдаго гъорлӀе. 1930 соналде, ЛъагӀелухъ росдал советалда гъорлӀ букӀана 4 росу, гьенир 163 цӀаракиги, 592 чиги.

## География
Территория буго Хунзахъ мухъалъул бакътӀерхьул рахъалда. Элъул гӀурхъи цураб буго шимал рахъалда Харахьиги ГьамищтӀаги, бакъбаккудехун ГӀахьалчӀиб, жануб рахъалда Сивухъ, бакътӀерхьудехун Мущули росдалал поселениязулгун.

Муниципалаб гӀуцӀиялъул гӀатӀилъи буго 8.45 км2. ГӀатӀилъул рахъалъ эб буго 13-абилеб бакӀалда (мухъалъул кинабниги гӀатӀилъудаса 1.53&nbsp;%).

## Демография

## ГӀуцӀи
ЛъагӀелухъ росдал советалъ жанибе бачуна лъабго росу:

## МугъчӀваял

### Иццал
*
Египеталъул тӀоцебесеб наслу

**ТІоцебесеб наслу** **(I Наслу)** — НекІсияб Египеталъул пиргІаназул наслу, II Наслуялда цадахъ Цебесеб ханлъиялъул заманалде гъорлъе кколеб.  Гьеб заманалда Египеталъул тахшагьар букІана Тинис(). РикІкІуна Нармерица ТІасиябги Гъоркьиябги Египет цолъизабунин абун.

### Хронограмма

ImageSize = width:800 height:auto barincrement:15
PlotArea = top:10 bottom:30 right:130 left:20
AlignBars = early

DateFormat = yyyy
Period = from:-3050 till:-2800
TimeAxis = orientation:horizontal
ScaleMajor = unit:year increment:25 start:-3050

Colors =
  id:canvas      value:rgb(0.97,0.97,0.97)
  id:PA   value:green
  id:GP   value:red

Backgroundcolors = canvas:canvas

BarData =
  barset:Rulers

PlotData=
  width:5 align:left fontsize:S shift:(5,-4) anchor:till
  barset:Rulers

  from: -3050 till: -3007 color:PA text:"Нармер"
  from: -3007 till: -2975 color:PA text:"Хор Аха"
  from: -2974 till: -2974 color:PA text:"НейтхІотеп"
  from: -2974 till: -2927 color:PA text:"Джер"
  from: -2927 till: -2927 color:PA text:"Мернейт"
  from: -2927 till: -2914 color:PA text:"Джет"
  from: -2914 till: -2867 color:PA text:"Ден"
  from: -2867 till: -2861 color:PA text:"Аджиб"
  from: -2861 till: -2853 color:PA text:"Семерхет"
  from: -2853 till: -2828 color:PA text:"Каа"
  barset:skip


## ХІужжаби
Денил мугьуралъул суратал

Денил мугъуралъул суратал — цилиндрияб мугьуралъ лъурал суратал, жал 1985 соналъ Германиялъул Археологияб институталда I Наслуялъул пиргІавн Денил хоб-рукъалъуб ратарал ва жидеда I Наслуялъул пиргІавназул цІарал ругел. Гьезул публикация гьабуна Гюнтер Дрейерица нахъисеб соналъ. Гьел суратал ккола бищун цебесеб НекІсияб Египеталъул пиргІавназул цІарал ругел сияхІлъун.

ЦІарал рехсон руго хадусеб тартибалда:

* Нармер
* ХІор-АхІа
* Джер
* Джет
* Ден
* Мернейт (Денил эбел ва регент)

Гьеб сияхІалъ тасдикъ гьабула Нармер Тинисалда Египет цолъизабилалде цеве вукІарав ахирисев бетІер гурев, I Наслуялъе кьучІ лъурав пиргІавн вукІиналъе далил. Гьединго кІвар бугеб жо ккола гьениб Менес гьечІолъи, щай гурелъул гІалимзабаз цо ккураб хІалалда рикІкІуна Менес абураб цІар Нармерил цІаралъул хадусеб вариация бугин абун. 

## ХІужжаби
Абидусалъул сияхӀ (Рамсес КӀудияв)

**Абидосалъул сияхІ** яги **Абидосалъул таблица** — пиргІанзабазул цІаразул сияхІ, Рамсес КӀудиясул хІарамалдаса. Гьединабго I Сетил хІарамалдаса сияхІалда релъараб, амма гьелдаса квеш цІунун хутІараб. Жакъа къоялъ цІунун буго Лондоналда Британиялъул музеялда, жиндие гьеб сияхІ 1837 соналъ щвараб.

СияхІ батана I Сетил хІарамалъул сияхІалдаса цебе Арабат-ал-Мафдун абулеб бакІалда, Нилалъул квегІаб рагІалда жиб бугеб. СияхІ къададаса батІа гьабуна Алискандериялда вукІарав паранс генералияв консул Жан Франсуа Мимоца ().

Абидос шагьаралъул хІарамалда  II Рамсесица гьабун буго хъвай-хъвагІи, жинца умумузе хІурмат гьабулеб. Киналго умумузул цІарал рукІун руго кІикъоялда анцІиде гІунтІун, амма гьезул хвечІого хутІун буго лъебергоялдаса цІикІкІинчІеб къадар; живго Рамсесил картушалъул буго 28 такрарлъи. Умумул сияхІалда рехсон руго тІаса рищун, гьелъие гІилла лъалаеб гьечІо, таблицаялъул байбихьи хун буго. Умумл рехсолаго, XVIII Наслуялъул пиргІанзабазул цІараздаса гьел рехсей унеб буго XII Наслуялъул пиргІавназде, гьеб кІиябго наслуялъул хурхен гьабиялъул хІисабалда. Хадуб буго, жал дагьалги церегІан рукІарал, 14 пиргІавнасул картуш.

Таблицаялъ кумек гьабуна Жан-Франсуа Шампольоние XVIII Наслуялъулъул пиргІавназул тартиб гьабизе ва хадуб Карл Лепсиусие Аменемхет ва Сенусрет цІарал Манефоница рехсон бугеб XII Наслуялъул пиргІавналгун данде ккезаризе. Таблицаялъул кьучІаб хІалалда хал-шал гьабуна Шарл Теодюл Девериа () ва Эммануэль Руже () египтологаз.

## Библиография

* *Strudwick N.*, Masterpieces of Ancient Egypt. — London: British Museum Press, 2006. — 352 p. — P. 204—205. — ISBN 0-7141-1972-5, ISBN 978-0-7141-1972-4

## Линкал

*List of the kings of Egypt from the Temple of Ramesses II (фото царского списка) Британиялъул музеялъул сайталда.
Абидусалъул сияхӀ

**Абидосалъул сияхІ** — НекІсияб Египеталъул пиргІавназул сияхІ, жиб Абидусалда I Сетил хІарамалъул къадада бекІкІун гьабураб. СияхІалда буго 76 пиргІавнасул картушалда жаниб хъвараб цІар, Менесидаса бахъараб I Сетиде щвезегІан. СияхІ батан Мариетида. Гьелдаса цебе батараб ва дагьабги квеш цІунун хутІараб гьединабго Рамсесил хІарамалдаса сияхІалде данде ккун, гьаб сияхІалда абула «цІияб Абидоссалъул таблица» абун (la nouvelle table d’Abydos).

## Сипат-сурат
Ункъго цойги ханзабазул сияхІалда цадахъ (Палермоялъул гІамачІ, Карнакалъул сияхІ, Саккараялъул сияхІ, Туриналъул ханзабазул сияхІ) Абидусалъул сияхІ ккола пиргІавназул ханлъиялъул тартиб чІезабиялъе цІакъ кІвар бугеб иццлъун.

СияхІ буго I Сетил Абидусалда бугеб хІарамалъул ханзабазул галереялъул жанахІалъул жанубияб къадада. Гьелъул байбихбуда вуго вахъун Сети I ва гьесул вас ва ирсилав Рамсес.

ПиргІавназул ханлъиялъул тартиб, хасго Басрияб ханлъиялъул пиргІавназул, бихьизаби гуребги, сияхІалда рехсон руго VII ва VIII наслабазул гІемерисел пиргІавназул цІарал, ва гьелъ сияхІалъул кІудияб кІвар буго.

СияхІалда гьечІо I ва II хиси ккараб заманалъул пиргІавназул ва гиксосазул цІарал. ГьечІо гьединго XVIII наслуялъул хадусев 5 пиргІавнасул цІар:
* ХІатшепсут (Мааткара) — III Тутмосил регент, жинца хвезегІан ханлъи гьабурай, гьелъул цІар хъвачІолъиялъе гІилла батизе бегьула гьелъул цІарал III Тутмосица жиндир заманалда тІагІинарула рукІин.
* Ахенатен (Неферхеперура) — гьесул цІар сияхІалда гьечІолъиялъе гІилла буго гьев, египтяназул диналдаса инкар гьабиялъ, бидгІачилъун лъазави ва нагІана кьун тей.
* Сменхкара (Анх-хеперура) 
* Тутанхамун (Небхеперура)
* Ай (Хеперхеперура)
Ахирисев лъабго пиргІавнасул цІар гьечІолъиялъул гІилла буго гел гьединго Амарнаялъул периодалда ва Ахенатенида хурхарал рукІин ва бидгІачагІи хІисабалда нагІана кьун тарал рукІин.

## СияхІалъул гІуцІи
СияхІ гІуцІун буго лъабго кьералъ, щибалда 38 картуш бугеб. КІиго тІасияб кьералда. КІиго тІасияб кьералда руго пиргІавназул цІарал, щибабсул цо-цо, жал ханлъи гьабиялъул тартибалда рекъон, сияхІалъул тІасияб мухъалъул квегІидаса байбихьун ругел.

### I Наслу

### II Наслу



### III Наслу

### IV Наслу

### V Наслу

### VI Наслу

### VIII Наслу

### XI–XII Наслаби

### XVIII Наслу

### XIX Наслу

### СияхІалъул ахир
Картушазул 3-б кьер буго сияхІалъул графикияб ахир. Гьеб фризалда руго цохІо I Сетил кІиябго цІаралъул (жиндирго ва тах цІаралъул) картушал:

## ХІужжаби

## КъватІисел линкал
*Abydos Table
*Abydos King List
Абидусалъул сияхӀ (магӀнаби)

**Абидосалъул сияхІ:**

* Абидосалъул сияхІ — НекІсияб Египеталъул пиргІавназул сияхІ, Абидусалда I Сетил хІарамалда бугеб.
* Абидосалъул сияхІ — II Рамсесил хІарамалдаса сияхІ, жинда жанир пиргІавназул цІарал рехсон ругел.
Саккараялъул сияхӀ

**Саккараялъул сияхІ** ккола ганчІида бекІкІун гьабураб сияхІ, жинда пиргІавназул цІарал рехсон ругел. СияхІ батана 1861 соналъ Саккараялда, Тунари абулев Рамсес ТадегІанасесул хІакимчиясул ("киналго ханасулал памятниказда тІад хІалтІиялъул бетІерав") хоб-рукъалъуб.

СияхІалда рехсон буго 58 пиргІавнасул цІар, Анеджибидасаги КъагІадасаги (I Наслу) бахъараб II Рамсесиде щвезегІан (XIX наслу), тартиб буго гІаксаб, ай, сияхІалда тІоцебесеб цІар буго II Рамсесил. Гьединго сияхІалда гьоркьор риччан руго КІиабилеб хиси ккараб заманалъул пиргІавнал, гиксосазул ханзаби ва Ахенатенида хурхен бугел пиргІавнал. Щибав пиргІавнасул цІар хъван буго картушалда жаниб. Кинабниги 58 цІаралъул хвечІого хутІун буго 47.


## СияхІалъул гІуцІи
ЦІарал рехсон руго гІаксаб хронологияб тартибалда тІасияб кьералъул кваранаб рахъалдаса гъоркьияб кьералъул квегІаб рахъалде.

### ТІасияб кьер

### Гъоркьияб кьер

## Балагье гьединго
*Абидосалъул сияхІ 2
*Абидосалъул сияхІ 1

## ХІужжаби
ХӀарп

**ХӀарп** ккола фонетикияб хъвай-хъвагӀиялъул графикияб символ. Киналго хӀарпаз гӀуцӀула алип. КӀалзул хабаралъул фонемабазде хӀарпал гӀемерисеб данде ккола, амма тӀубараб релъенлъи гьезда гьоркьоб къанагӀатго гурони дандечӀвалро..

Авар мацӀалде хӀарп абураб рагӀи бачӀана гӀараб мацӀалдаса ().

## МагӀна ва хӀалтӀизаби

### БатӀи-батӀиял алфавитазул ва хӀарпазул мисал
Таблицаялда кьун руго батӀи-батӀиял мацӀазул алипал ва гьенир ругел хӀарпал

## Алипалъул тарих

## Каллиграфия

## Балагье гьединго

* Авар хъвай-хъвагӀи
* Абецедарий
* Букварь
* Гарнитура
* Глиф
* Графема
* Диакритикиял ишараби
* Диграф
* Иероглиф
* Алипалъул тарих
* Консонантияб хъвай-хъвагӀи
* Лигатура
* Орфография

## ХӀужжаби

; Комментариял

; Иццал
Велико Търново

**Велико Търново** ва Велико Търново област административияб центр,Булгъар.


Veliko Tarnovo002.JPG|
Крепостта Царевец.jpg|
Bulgaria Bulgaria-0893 - Trapezitsa (7433398084).jpg|
Former Post Hall Veliko Tarnovo 2.jpg|
SS. Forty Martyrs Church.jpg|
Samovodska charshia 6.JPG|
Veliko Tarnovo - Varosha quarter.jpg|


## МугъчІваял
Трампил ракълил план

**ГІагараб бакъбаккуда ракълие Трампица лъураб план** (къокъго **«Трампил ракълил план»** (, «ГІасруялъул къотІи-къай») — гьеб ккола АЦШялъул президент Доналд Трампил администрациялъ ПилистІиналда ва ГІизраилалда гьоркьоб бугеб дандеккунгутІи лъугІизабизе ва гьеб кІиябго пачалихъ цоцаца рикІкІиналъе лъураб план. «*ТІегьаялъе гІоло рекъел. ПилистІиниязул ва жугьутІазул гІумру лъикІ лъугьунеб куц бихьи*» абураб цІаралда гъоркь хъвараб документ Вашингтоналда цебе лъуна президент Трампица ГІизраилалъул премер-министр Бинямин Нетаняхугун цадахъ ва ХъахІаб Рукъалъул сайталде борхана гьеб 2020 соналъул 28 январалда. План хъван буго 180 гьумералда ва гІуцІун буго кІиго бутІаялдасан: экономикияб ва сиясияб. Документалъ жанибе бачуна, Байтул Макъдисалъул статусалъул, гьеб кІиябго пачалихъалъул гІорхъаби чІезабиялъул, экономика цебе тІеялъул мурадалда пачалихъазе биччазе бугеб гІарцул кумекалъул, хІинкъи гьечІолъиялъул суалазул, Гъаза бутІаялъул статусалъул, асирзабазул ва лъутун аразул къисматалъул, жугьутІалги пилистІиниялги цоцаца рикІкІиналъул ва гьезда гьоркьор ругел разилъунгутІаби ва хадубккун ракълида хурхун гара-чІвари гьабиялъул къагІидаялъул хъвараб 23 къотІел. Планалда гьоркьоб лъун руго картаби ва рагъулал щулалъаби гьари гьукъиялъулгун хІинкъи букІунгутІиялъе лъурал баяналги.

## Байбихьи
АЦШялъул администрациялъ ракълилаб палн гІуцІизе байбихьана 2017 соналъ. Гьелда тІад хІалтІи гьабизе ва гьеб цебехун иналъе кІвар кьезе тІад къана АЦШядъул президентасул гІакълучи Джаред Кушнерида ва президентасул кумекчи Джейсон Гринблатида.
«ГІасруялъул къотІи-къаялъул» экономикиял рахъал халкъалда гьоркьоб тІибитІизабун букІана 2019 соналъул риидалго.

## Планалъул аслияб гьоркьоблъей

## Халкъаздагьоркьосеб реакция

## ХІужаби
Россиялъул икълимазул халкъазул къадарал

Список субъектов Российской Федерации, отсортированный по численности населения по состоянию на 1 января года с приведением данных о городском и сельском населении (и их удельном весе, в %), а также о средней плотности населения (в чел./км²).

## Список

## Динамика численности населения
Ниже приведены данные о численности населения субъектов Российской Федерации (до 1990-х годов — регионов РСФСР в рамках СССР) в современных границах по итогам Всесоюзных переписей населения 1959, 1970, 1979, 1989 годов (наличное Халкъалъул къадар), Всероссийских переписей населения 2002, 2010 годов (постоянное Халкъалъул къадар) и по данным текущего учёта постоянного населения на 1 января 2013, 1 января 2014, 1 января 2015, 1 января 2016,  1 января 2017 годов.				
		

## См. также
* Россиялъул халкъалъул къадар
* Россия Федерациялъул субъектазул халкъазул гъунки
* 100 азаргоялде бахараб халкъалъул къадар бугел Россиялъул шагьаразул сияхІ

## Иццал
БакътӀерхьул Азия

**Цебе́себ А́зия**, гьединго **Ба́кътІерхьул А́зия** ккола — бакъдасебгун-бакътІерхьул Азиялда бугеб географияб икълим. Гьеб икълималъ жанибе бачуна: ГьитІинаб Азия ва ГІарабистаналъул бащадаб чІинкІиллъаби, гьединго гьезда хурхарал Ракьдагьоркьосеб ралъдал бакъбаккул рагІалда ругел ракьалги (Шам), Кавказ (Нахъияь Кавказ), Эрменистаналъул ва Ираналъул мугІрузул тІалъиял.

## ХІужаби
Хириясул ГӀалибек

**Хириясул ГІалибег** (1805–5 июл, 1839) — аваразул рагъул цевехъан, Имам Шамилил наиб ва гьесдаса цере рукІарал кІиявго имамасул цадахъчи, Аваристаналъул наиб.

## Лъимерлъи ва гІолохъанлъи
ГІалибек гьавуна 1805 соналъ рагъухъабазул хъизаналда, Аваристаналъул тахшагьаралда. Гьесул эмен Хириясулав ва кІудияв эмен Чупан рукІана КІудияв ГІумаханил ханлъиялъул заманалда Аваристаналъул аскаразул церехъабилъун. Рагъ хІалуцинегІан ГІалибег хІалтІулев вукІана ГІочІло росдал къадилъун, хадув гьев тІамуна Рихьуни росдал къадилъун. Кавказалда эркенлъи цІуниялъул рагъ байбихьидал, ГІалибекица цин ккуна ГъазимухІамадил рахъ, гьев хведал, ХІамзат-бекил рахъги. 1834 соналъ Шамил имамлъун вищидал, ГІалибег Шамилица тІамуна хунздерил наиблъун ва гьесда тІадкъана цо хунздерил боялъе бетІерлъи гьаби.

## АхІулгохІ
ГІалибекица бахІарчилъи бихьизабуна генерал Фезил Авар экспедициялда, гьесул рагъухъабаз нахъчІвана гІурусазул Аргъвани тІаде кІанцІи, гІахьаллъи гьабуна ГІашилтІа рукІарал рагъазулъ.

### Наибасул ахирисеб рагъ
1839 соналъ Шамил сверун ккун вукІана АхІулгохІда. ГІалибек тун вукІана Сурхайил си цІуние. Гьеб букІана рагъулъ аслияб щулалъи, щай абуни гьеб букІана бищун борхатаб бакІалда. Гьелъ, АхІулгохІ цІунулезда кІолеб букІана гІурусазул аскарал ругелщинал бакІазде тІаде гулла базе.

29 июналъ, сагІат ичІгоялда, Апшерон ва Кураялъул полказул батальонал лъабабго рахъалъ тІаде къана ва байбихьана си бахъизе. МагІарулаз гьезул кьаби нахъчІвана, гІурус боял нахъе къана ва байбихьана сиялде гІарадабазул гулла базе. Гьениб гуллица ГІалибегил гъеж тІезабуна, амма, гьелъухъ балагьичІого, гьев вагъулев вукІана.

ГІалибек щварал ругънадасан хола 5 июлалъ, кІиго къоялдасан бахъула Сурхайил си, гьеб цунун рукІаралщинал топханадул гуллида гъоркь хун хадуб. Гьеб щулалъи бахъиялъ тІолго рагъалъул ахир баян гьабула, жеги лъабгогІанасеб моцІидасан АхІулгохІги бахъула (22 август, 1839 сон). Гьенивго, си цІунун рукІаразда цадахъ вукъула ГІалибегги.

## ХІужжаби

## Линкал

* Храброе сердце
* Хириясул Алибег из Хунзаха
* Герои, павшие шахидами на Ахульго
* Документальный фильм о штурме Ахульго
* Короткий документальный фильм про штурм Ахульго
* Получасовой документальный фильм о штурме Ахульго
IMFI

**IMFI** ("Initial — инициал, Medial — медиал, Final — финал, Isolated — изолят" рагІабаздаса аббревиатура) буго хъвай-хъвагІиялъул система, жиндир щибаб символалъе букІине бегьулеб ункъго батІияб  формаги (хъвалеб къагІиде) бугеб:
* "initial", инициал —  рагІул байбихьуда хъвалеб хІарпалъул форма;
* "medial", медиал —  рагІул бакьулъ хъвалеб хІарпалъул форма;
* "final", финал —  рагІул ахиралда хъвалеб хІарпалъул форма;
* "isolated", изолят —  хІарпалъул батІаго хъвалеб форма;

ХІалтІизабула гІараб ва сурянияб алипбаязда.
МухӀаммад ибн ГӀабдул Вагьгьаб

МухІаммад ибн ГІабдул Вагьгьаб ал-Мушаррафи ат-Тамими (гlараб. محمّد بن عبد الوهّاب المشرّفي التميمي‎), гьавуна 1703 соналъ, Гlуяйна росулъ, гIарабазул бащдабчIинкIиллъиялда. Кlудияв шаригlаталъул гlалимчи, Къуръаналъул хlафиз ва Исламалъул муджаддид. XVIII гlасруялъ тlолабго Гlарабистан ширкалдаса ва бидгlабаздаса бацlцlад гьабурав имам. Гьесул кумекалдалъун Мухlаммад ибн Сагlуд абурав ад-Диргlия шагьаралъул хlакимас гlуцlана тlолабго гIарабазул бащдабчIинкIиллъиялда бищун кутакаб пачалихъ СагІудиязул ГІарабия. Аллагьас жиндир мунагьал чураяв имам хвана 1792 соналъул 22 июналъ ад-Диргlия шагьаралда.
Транзитивияб гьабел

**Транзитивияб гьабел** —  жинца цо яги цІикІкІун объект босулеб гьабел. Гьеб данде лъола жиндир объект букІунареб интранзитивияб гьабел. Транзитивлъи, гІадалда биллъараб къагІидаялъ, рикІкІуна клаузаялъул глобалияб хасиятлълъун, жиндалъун иш агенсалдаса пациенсалде кьолеб.

Транзитивиял гьабелазе классификация гьабизе бегьула гьез тІалаб гьабулеб объекталъул къадаралде балагьун. Жидеца кІиго аргумент, субъект ва битІараб тІадежубай (объект), тІаде босулел гьабелал ккола монотранзитивияллъун. Жидеца кІиго объект, битІараб ва хъвалсараб тІадежубай, тІаде босулел гьабелал ккола дитранзитивияллъун. Ингилис мацІалда дитранзитивияб гьабелалъул мисаллъун бачине бегьула *to give* 'кьезе' гьабел, жинда цадахъ субъектги, битІараб ва хъвалсараб объектги букІине бегьулеб: *John gave Mary the book* 'Джоница кьуна Мэрихъе тІехь'. *John* — субъект, *gave* — дитранзитивияб фигІлу, *Mary* — хъвалсараб объект,  *the book* — битІараб объект.

Транзитивиял фигІлабазде данде ккун, цо-цо гьабелаз тІаде босула "чІобогоял" объектал. Жидее объект къварегІунарел гьабелазде абула транзитивиял-гурел, яглъуни интранзитивиял абун. Авар мацІалда интранзитивиял гьабелал ккола фреквентативал (такрарлъул), мисалалъе, *хъвадаризе*. Ингилис мацІалъул интранзитивияб фигІлуялъе мисаллъун буго *to swim* 'лъедезе' гьабел.

Интранзитивиял гурелги транзитивияллъунги рукІине бегьулел гьабелазда абула амбитранзитивиял–илан. Авар мацІалде гІемерисел гьабелал (френквентативалги, каузативалги хутІун) ккола амбитранзитивияллъун, мисалалъе, *бачІине*: *дун вачӀана* (интр.), амма *дица бачӀана* (тр.). Ингилис мацІалда мисаллъун ккола *to eat* 'квине' гьабел. Киябго жумла: *You eat* 'мун кванала' (интранзитивияб формагун) ва *You eat apples* 'дуца гІеч кванала' (транзитивияб формагун, жинда жаниб объектлъун *apple* рагІи кколеб) ккола грамматикияллъун.

## ГӀаммал хасиятал

## МугъчӀваял
Эния

**Э́ния** (, тӀобараб цӏар **Э́ния Патри́ша Ни Бре́ннан**, ; ; , гьаюна17 маялда 1961) йиго ирланд кочӏохъанги композиторги. 2009 соналда эй йикӏана Ирландиялъул бищун жиндир албумал ричун уней кочӏохъан.

## Референсал
Каламалъулаб нух

**Каламалъулаб нух** яги **каламалъулаб тракт** — организмалда жаниб гьаракьалъул иццалда (рахьхахулезул щекъералда, хІанчІазул гъоркьияб щекъералда) аскІоб бугеб гьодорлъи, жинда жаниб гьаркьазе фильтрация лъугьунеб.

ХІанчІазул каламалъулаб нух гІуцІун буго хІухьланухалдасаги, гъоркьияб щекъералдасаги,  гьодорлъиялдасаги, рискІиялъулаб тракталдасаги гозоялдасаги. Рахьхахулезул гьеб гІуцІун буго мукъулукъалъулаб гьодорлъиялдасаги, щекъералдасаги, оралияб гьодорлъиялдасаги, магІазукъалазул гьодорлъиялдасаги. Рахьхахулел хІайваназул гьединго букІине бегьула гьавадул къвачІаги. 

ГІурав бихьинчиясул каламалъулаб нухалъул мисалияб куцалда гьоркьохъеб халалъиялъул букІуна 16,9 см, руччабазул — 14,1 см.

## Балагье гьединго
*МацІ
*Каламалъул лага
*Каламалъул синтез
*Артикуляциялъул къагІида

## ХІужжаби
БолмацӀ

**БолмацӀ** ккола батӀи-батӀиял свералабазда кӀалъалел чагӀаз цоцада гьоркьоб коммуникациялъе хӀалтӀизабулеб букӀараб аваразул «халкъияб» мацӀ  ("свералабазда гьоркьосеб койне").

ЛӀугьана авар мацӀалъул хьундасеб тӀадкаламалъул кьучӀалда, аслияб куцалъ хундерил сверелалъул (бакъдасел сверелазул цо-цо асаргун). БолмацӀалъул кьучӀда XIX гӀасруялда лӀугьана гьанжесеб литературияб авар мацӀ.

XV гӀасруялъул ахиралда болмацӀ лӀугьана киналниги аваразул ва гьезде гӀагаралщинал гӀисинал халкъазда гьоркьор ругел хурхеназул мацӀлъун, гьелъие гӀиллалъунги букӀуна Авар нуцаллъиялъул кверщел, экономикияб ва политикияб къуват цӀикӀкӀин, аваразул миллаталъул консолидация.  

БолмацӀ цебетӀеялъе ва тӀибитӀиялъе квербакъана гьединго ХVII ва ХVIII гӀасрабазда авараз ГуржиялӀе гьабулел рукӀарал чабхъеназ ва ХIХ гӀасрабазда Дагъистаналъул ва Чачаналъул халкъазул букӀараб чиядрачӀолъиялъе гӀоло къеркьеялъ.

## Этимолгия
*БолмацӀ* абураб термин буго кӀиго авар рагӀудаса гӀуцӀараб: *бо* рагӀул генитиваб форма *бол* ва *мацӀ* жубан.

Бо абураб рагӀи буго гӀодосанго авараб, лӀугьарабги буго прото-авар мацӀалъул **ħʷa* рагӀудаса, жиндир магӀнаги бугеб "армия, къокъа". Эб рагӀи бачӀараб буго Прото-хьондакавказияб **ʡwǝ̆hri* ( ~ *-e*) рагӀудаса.

## Тарих

## Сипат-сурат

## БолмацӀалда асарал

## Ралагье гьединго
* Авар мацӀ
* Авар литература

## МугъчӀваял
### Комментариял

### Иццал
Авар–гӀандиял мацӀал

**Ава́р–гІанди́ял мацІал** ккола хьонда-бакъаккул кавказияб мацӀазулаб хъизамул анкьго кьучӀаб гӀаркьалил цояблъун; цо-цо цӀунтӀиял мацӀазда цадахъ эб цойиде бачуна авар–гӀандияб–цӀунтӀияб къокъаялде. ГӀаркьел бикьула авар ва гӀандиял мацӀазде. Жинда 800,000 гӀанасев чи кӀалъалеб авар мацӀ буго литературияблъун гӀандиял мацӀал рахьдалаблъун кколев 60,000 чиясеги , гьединго гӀагарал цӀунтӀиял мацӀазда кӀалъалезеги.

Хронологиял гӀурхъаби авар–гӀандияб, гьединго жибго гӀандияб къокъаги бикьиялъул руго батӀиял: авар–гӀандияб — НЩ 2-абилеб азарсонидаса нилӀер эралде щун, гӀандияб — НЩ 1-себ азарсонил кьороса VIII нусраде щвезегӀан. М. Е. Алексеевас тӀарамагъадисеб букӀараб мехлъун рикӀкӀунеб буго нилӀер эра байбихьаралдаса VIII нусриде щвезегӀан; Ю. Б. Коряковас, глоттохронологиялъул баяназде мугъчӀвайги гьабун, авар–гӀандияб къокъа бикьи босулеб буго НЩ 2-абилеб азарсонил, гӀандияб бикьи — НЩ 1-себ азарсонил кьоробе.

## ГӀуцӀи
ГъорлӀе рачуна Авар, багвалазул, балъхъадерил, гъодоберисезул, гӀандисезул, кӀкӀаратӀисезул, тӀиндисезул, гӀахьвалазул, чӀамалазул мацӀал. Авар мацӀ буго киназего, цадахъ цӀунтӀасезеги, болмацӀлъун.

Шулцида (2009) рекъон Авар–гӀандиял мацӀазул буго хадусеб хъизамулаб гъветӀ:

* **Авар–гӀандияб хъизан**
** Авар мацӀ
** ГӀандиял
*** ГӀандисезул
*** *ГӀахьвахъ–ТӀинди*
**** ГӀахьвалазул
**** *КкӀаратӀа–ТӀинди*
***** КкӀаралазул
***** *Болъихъ–ТӀинди*
****** Балъхъадерил
****** Гъодоберисезул
****** ЧӀамалазул
****** *Багвал–ТӀинди*
******* Багвалазул
******* ТӀиндисезул

ГӀандиял мацӀал, И. М. Дяконовасдаги С. А. Старостинидаги рекъон, рикьула щуго гьитӀинаб субгрупалде, (авар мацӀ хъвалеб буго авар–гӀандиял мацӀазул анлӀабилеб (бакъаккул) субгрупалъун):

* *БахътӀерхьул субгрупа*:
** ГӀандисезул
* *Хьонда-тӀерхьул субгрупа*:
** Балъхъадерил
** Гъодоберисезул
* *Хьондасеб субгрупа*:
** Багвалазул
** ТӀиндисезул
** ЧӀамалазул
* *Хьонда-баккул субгрупа*:
** КкӀаратӀисезул
* *Централаб подгруппа*:
** ГӀахьвалазул

Глоттохронологиял баяназ бихьизабулеб буго инс-гӀандияб мацӀ групазде биххи цомехда лӀугьинчӀолъи. Гьелда хурхун Ю. Б. Коряковас батӀахъулеб буго лъабго група батӀиял цӀаралгун.:
* бахъда-баккул субгрупа (гӀахьвалазул мацӀ), бищун цебе батӀалъараб;
* хьондасеб субгрупа (гӀандисезул мацӀ);
* жанисеб гӀандияб субгрупа (хутӀараб анлӀго мацӀ), гьезулӀа тӀоце батӀалъун буго кӀкӀаралазул мацӀ.

## Лексика

#

## Схема

## Ралагье гьединго
* Кавказалъул мацӀал

## МугъчӀваял

### Библиография
* 
*
*
*
Рагьукъаб

Артикулаторияб фонетикалда,**рагъукъаб** яги консонанта ккола жиндир артикулациялда каламалъулаб нух бутІаккун яги тІубанго бацун лӀугьунеб каламалъул гьаракь. РагІул къотІелалда жаниб гьел гьаркьал цадахъккола рагьаралгул ва/яги къотІелабазул рагьукъалгун, ва амма гьезде ккун рагьукъаз гІуцІцуларо рагІул къотІелалъул тІогь. Акустикияб рахъалъ рагьаразде данде ккун рагьукъазул букІуна дагьаб гІаммаб энергия ва букІунгутІизе бегьула мухІканаб формантияб гІуцІи.

Дунялалъул киналго мацІазда рукІине бегьулелщинал гьаркьазул къадар бокьараб алипбаялда ругел хІарпаздаса цІикІкІараб бугелъул, щибаб рагьукъаб хасаб ва цоккураб ишараялъ бихьизабизе лингвистаз гІуцІун руго Интернационалаб фонетикияб алфабет гӀадинал системаби.

## Рагъукъал/рагьарал

## Нотаби

## Референсал
Ӏ

;Иццал
*Ian Maddieson, *Patterns of Sounds*, Cambridge University Press, 1984. 

## КъватӀисел линкал

*
*Interactive manner and place of articulation
*Consonants (Journal of West African Languages)
Цебесеб рагьараб

**Цебесеб кьералъул рагьарал** — кӀалъалел цо-цо мацӀазда ругел рагьарал гьаракьазул класс. Гьеб класс баян гьабулеб тӀабгӀ ккола мацӀалъул бищун борхатаб бакӀ цогидалде данде ккун кӀалалъул цебесеб рахъалда букӀин, калмалъул нух чӀедерлъизабичӀого. Цересел рагьаразде гьединго цо-цо абула **гвангъарал рагьарал** абунги, щай гурелъул нахъисел рагьаразде данде ккун гьел дагьабги *гвангъун* абулел рукӀиналъ.

**ГӀагар-цересел рагьарал** , унгоги, ккола цебесеб кьералъул рагьаразул цо тайпалъун; цониги мацӀалда, лъалеб жо, данде лъоларо цереселги гӀагар-цереселги рагьарал гӀицӀго кьерлъуде балагьун.

Гургинлъарал цересел рагьарал руго централлъарал, ай жидер артикулациялда гӀагар-цереселъун кколел. Гьеб ккола ИФАлъул диаграммаялда гургинлъарал рагьарал цересел гургинлъичӀел рагьараздаса кваранидехун хъваялъе цо гӀилла.

## ТӀубачӀеб сияхӀ
Интернационалаб фонетикаб алфабеталда жидее хасал ишараби ругел цебесеб кьералъул рагьарал ккола:
* тӀасияб цебесеб гургинлъичӀеб рагьараб [i]
* тӀасияб цебесеб гургинлъараб рагьараб [y]
* гӀагар-тӀасияб гӀагар-цебесеб гургинлъичӀеб рагьараб [ɪ]
* гӀагар-тӀасияб гӀагар-цебесеб гургинлъараб рагьараб [ʏ]
* тӀад-гьоркьохъеб цебесеб гургинлъичӀеб рагьараб [e]
* тӀад-гьоркьохъеб цебесеб гургинлъараб рагьараб [ø]
* гьоркьохъеб цебесеб гургинлъараб рагьараб [ø̞]
* гъоркь-гьоркьохъеб цебесеб гургинлъичӀеб рагьараб [ɛ]
* гъоркь-гьоркьохъеб цебесеб гургинлъараб рагьараб [œ]
* гӀагар-гъоркьияб цебесеб гургинлъичӀеб рагьараб [æ]
* гӀагар-гъоркьияб цебесеб гургинлъичӀеб рагьараб [a]
* гъоркьияб цебесеб гургинлъараб рагьараб [ɶ]

ИФАлда гьединго руго жидее хасал ишараби гьечӀел цересел рагьарал:
* тӀасияб цебесеб цутӀараб рагьараб [yʷ]
* гӀагар-тӀасияб цебесеб цутӀараб рагьараб [ʏʷ]
* тӀад-гьоркьохъеб цебесеб цутӀараб рагьараб [øʷ]
* гьоркьохъеб цебесеб гургинлъичӀеб рагьараб [e̞] яги [ɛ̝]
* гьоркьохъеб цебесеб гургинлъараб рагьараб [ø̞] яги [œ̝]
* гьоркьохъеб цебесеб цутӀараб рагьараб [ø̞ʷ] яги [œ̝ʷ]
* гъоркь-гьоркьохъеб цебесеб цутӀараб рагьараб [œʷ]

## МугъчӀваял
БакьулӀеб рагьараб

**БакьулӀел** **рагьарал** яги **централал**, церегІан жеги **журарал рагьаралин** жидеда абулел рукІарал, руго кІалълел мацІазда хІалтІизабулеб рагьаразул цо класс. БакьулӀел рагьаразе баян гьабулеб сипат-сурат буго гьезул артикулациялда мацІалъул позициялъ цебесеб ва нахъисеб кьеразда гьоркьоб бакІ кквей. (Практикаялда абуни, централал лабиаликъал рагьаразул тенденция букІуна церегІан рукІине,  лабиалиязул тенденция — нахъегІан рукІине).

## СияхІ
Халкъаздагьоркьосеб фонетикияб алипбаялда жидее хасал ишараби ругел гьоркьохъеб кьералъул рагьарал ккола:

* тІасияб борхиялъул гьоркьохъеб кьералъул лабиаликъаб рагьараб 
* тІасияб борхиялъул гьоркьохъеб кьералъул лабиалияб рагьараб 
* тІасияб-гьоркьохъеб борхиялъул гьоркьохъеб кьералъул лабиаликъаб рагьараб  (басриял басмабазда хІалтІизабун букІине бегьула )
* тІасияб-гьоркьохъеб борхиялъул гьоркьохъеб кьералъул лабиалияб рагьараб  (басриял басмабазда хІалтІизабун букІине бегьула )
* гьоркьохъеб борхиялъул гьоркьохъеб кьералъул рагьараб щакаб лабиаллъигун 
* гъоркьияб-гьоркьохъеб борхиялъул гьоркьохъеб кьералъул лабиаликъаб рагьараб  (басриял басмабазда хІалтІизабун букІине бегьула )
* гъоркьияб-гьоркьохъеб борхиялъул гьоркьохъеб кьералъул лабиалияб рагьараб  (басриял басмабазда хІалтІизабун букІине бегьула )
* гъоркьияб борхиялъул гьоркьохъеб кьералъул хІалуцинчІеб лабиаликъаб рагьараб щакаб лабиаллъигун  (гІемерисеб хІалтІизабула лабиликъаб рагьаралъе; дагьабги дуруслъи къварегІани, лабиаликъалъе хІалтІизабизе бегьула , лабиалияб гьаракьалъе — )

ХФА-ялда гьединго руго жидее хасал ишараби гьечІел цересел рагьарал:
* тІасияб борхиялъул гьоркьохъеб кьералъул лабиаликъаб рагьараб 
* тІасияб борхиялъул гьоркьохъеб кьералъул хІалуцинчІеб лабиаликъаб рагьараб , ,  or  (расмияб гуреб ишара: )
* тІасияб борхиялъул гьоркьохъеб кьералъул хІалуцинчІеб цебе цутІараб рагьараб , ,  or  (расмияб гуреб ишара: )
* тІасияб борхиялъул гьоркьохъеб кьералъул хІалуцинчІеб данде къараб рагьараб 
* гьоркьохъеб  борхиялъул гьоркьохъеб кьералъул лабиаликъаб рагьараб  яги  (гІаммго хъвала)
* гьоркьохъеб борхиялъул гьоркьохъеб кьералъул лабиалияб рагьараб  яги  (гІамго хъвала гьеб тІасияб-гъоркьохъеб бугеб гІадинан)
* гьоркьохъеб борхиялъул гьоркьохъеб кьералъул данде къараб  рагьараб 
* гъоркьияб борхиялъул гьоркьохъеб кьералъул лабиаликъаб рагьараб  (гІаммго хъвала  гьеб цебесеб кьералъул бугеб гІадинан)
* гъоркьияб борхиялъул гьоркьохъеб кьералъул лабиалияб рагьараб 

## Библиография

*
Гъоркьияб бакьулӀеб гургинлъичӀеб рагьараб

**Гъоркьияб борхиялъул гьоркьохъеб кьералъул лабиаллъичІеб рагьараб** яги **рагьараб гьоркьохъеб лабиаллъичІеб рагьараб** ккола цо-цо мацІазда жиб хІалтІизабулеб рагьараб гьаракьлъун. Халкъаздагьоркьосеб фонетикияб алипбаялда расмияб хІалалъ цебесеб  гьаракьалдаги нахъисеб  гьаракьалдаги гьоркьоб бугеб гьаракь бихьизабизе хасаб ишара гьечІолъиялъ, гІемерисеб хъвала . Дагьабги цІикІкІун дуруслъи къварегІани, гьеб гьаракь баян гьабизе бегьула гьоркьохъеб  яги нахъисеб  гІадал диакритикиял ишарабазул кумекалдалъун, гьам гьел гІемерисел хІалтІизаруларо. Синологаз альтернатива хІисабалда хІалтІизабизе бегьула  (гьитІинаб бетІераб А). ХФА-ялда гьеб ишара тасдикъ гьабиялде данде гьаракь кьуна 2011—2012 соназда.

Акустикияб рахъалъ  ккола цІакъго гъоркьияб централияб рагьараблъун. ГІемерисеб хІалтІизабула гІадтаб , ва цІакъго хІажалъани, гъоркьяб цебесеб рагьаралъе хІалІизабула  (расмияб хІалалъ, гьеб ккола гъоркье гІараб борхиялъул цебесеб кьералъул лабиаллъичІеб рагьараб)

## Хаслъалаби

* Гъоркьияб борхиялъул рагьараб, ай мацІ хвенхидаса кІванагІан рикІкІад (кІалди "бегун") букІунеб
* Гьоркьохъеб кьералъул рагьараб, яй мацІалъул позиция цебесеб ва нахъисеб кьеразда гьоркьоб букІунеб.
* ЛабиаллъичІеб, ай жиб абулаго кІутІби гургинлъун цебе цутІуларел

## Мисалал
ГІемерисел мацІазул буго цо-цо форма гъоркьияб борхиялъул лабиаллъичІеб рагьарабгун. ХФА-ялъ гъоркьияб борхиялъул цебесел ва гьоркьохъел рагьаразе  хІалтІизабулеб букІиналъ, цо хасаб мацІалда тІоцебесеб яги кІиабилеб вариант хІалтІизабиялъул бичІчІунгутІи букІуна.

## ХІужжаби

## Библиография

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
МацӀ

**МацІ** ккола коммуникациялъул структурлъизбураб система. ГІатІидб магІнаялда, гьеб ккола коммуникациялъул къагІида, жинде гъорлъе инсаниял мацІал хІалтІизаби бачунеб. МацІал лъазарулеб ва гьезул гІелмияб цІех-рех гьабулеб гІелму ккола лингвистика. 

Инсаниял мацІазул къадарал, рикІкІиналде балагьун, бахуна 5 000-ялдаса 7 000-ялде. Амма бокьараб дурусаб къимат кьей бараб буго мацІалдаги мацІалъул свериялдаги (диалекталдаги) гьоркьоб бугеб батІалъиялда (ддихотомиялд). ТІабигІиял мацІазда кІалъала ва хъвадарул, амма бокьараб мацІ кодлъизабизе бегьула кІиабилел медиабазде гьаракь рагІиялъул, визуалиял ва тактилиял стимулаздалъун — мисалалъе, хъвавул формаялда, кверзул ишарабазда яги Брайлил хатІалда. Гьебги лъугьуна инсанасул мацІ модаллъиялда бараб гьечІолъиялъ.

## МугъчӀваял
### Комментариял

### Иццал
Кавказалъул мацӀал

Кавказалъул мацІазул конгламерат гІуцІула кІудияб ва цІакъ батІи-батІияб мацІазулаб массивалъ, ЧІегІераб ва Каспий ралъадада гьоркьор руггел Кавказалъул мугІрузда ругле агьел мацІазда кІалъалезул къадар буго анцІго миллионалдса цІикІкІун

Лингвистикияб дандекквеялъ рес кьола гьел мацІал чанго жидеда гьоркьоб дагьаб гІаммаб жо бугел, яги щибго гьечІеб батІ-батІияб мацІазул хъизаналде классификация гьабизе. Кавказалъул мацІал цо-цо мехалда мекъе цолъизарула ца мацІазулаб *хъизаналде*.

## Кавказалъул кьибилал мацІал
Кьибилазде гъорлъе уна лъабго хъизаналъул мацІал, гьел мацІазда кІалъалел кьибилал гІадамал гьечІо Кавказтун къватІир ва Кавказалда ругел гьел мацІазда кІалъалел ккола автохонтияллъун. Кавказалъулал мацІал бураб терминалъ гъорлъе рачуна гІицІго гьеб лабаго хъизан, жидеда гІага-шагарго 11,2 миллион чи кІалъалел.

* **[[Нахгун Дагъистаниял мацІазул хъизан|Нахгун Дагъистанияб]]**, **Бакъбаккул Кавказалъулаб**, яги **Каспияб** хъизан киналниги кІалъалезул къадар 3.8 миллион чи вугеб. Гъорлъе рачуна: 1 миллион кІалъалев чи вугеб Авар мацІ, 800 000 азарго чи вугеб лезги мацІ, 1.5 миллион вугеб чачан мацІ, 500 000 чи вугеб ингуш мацІ.
* '''Абхазгун Адигъияб''', **БакътІерхьул Кавказалъулаб**, **Черкессазул** яги **Понтияб** мацІазул хъизан киналниги кІалъалезул къадар 2.5 миллион чи вугеб. Гъорлъе бачуна 1 миллион чи кІалъалезул вугеб кабардиязул мацІ.
* '''Картвелияб''', **Жанубияб Кавказалъулаб** яги **Иберияб** мацІазул хъизан киналниги кІалъалезул къадар 5ю2 миллион чи вугеб. Гъорлъе бачуна ункънго миллион чи кІалъалезул вугеб Гуржиялъул расмияб гуржи мацІ, Сван, Мингрел ва Лаз мацІал.

### КъватІисел хурхенал

#### Шималияб Кавказалъулал мацІал

#### Иберо-Кавказиял мацІал

#### Хатт

#### Аллародия

#### Дене-Кавказалъулаб макрохъизан

## Дагьалги цІикІкІун тІиритІарал мацІазул хъизан

### Гьинд-Европаялъулал мацІал

### Самиял (Афро-Азиялъулал) мацІал

### Магъулазул мацІал

### Турк мацІал

## Балагье гьединго

## РегІелал

## КъватІисел регІелал

*TITUS: Caucasian languages map by Jost Gippert& projects Armazi& Ecling
*CIA ethnolinguistic map
*language-family map by Matthew Dryer
*Caucausian section of the Red Book of the Peoples of the Russian Empire
*The Iberian-Caucasian Connection in a Typological Perspective – An in-depth linguistic study of Basque, Georgian, and other ergative languages, concluding that the similarities are not strong enough to prove a genetic link.
*Atlas of the Caucasian Languages with very detailed Language Guide (by Yuri B. Koryakov)
*Comparative Notes on Hurro-Urartian, Northern Caucasian and Indo-European  by V. V. Ivanov
Авар мухъ-ракь

**Авар мухъ-ракь** ккола жакъа къоялъ авараз гӀумру гьабун бугеб территория, жибги бугеб Бакъбаккул Кавказалда. Аваразул гӀемерисез (киназулго 85 %) гӀумру гьабун буго жидерго тарихияб ватӀаналда — Авариялда, жиб жакъасеб Дагъистаналъул бакътӀерхьун рахъалде кколеб, аваразул жеги 6 проценталъ гӀумру гьабулеб буго Россиялъул цогидал регионазда. Россия тун къватӀиб гӀумру гьабун буго аваразул 9 %, аслияб куцалъ Авар ЦӀоралда (жиб гьабсагӀат Азарбижаналда гъорлӀ бугеб , гьелъул хьондасебгин бакътӀерхьуда) ва Туркиялда диаспораби гӀадин.

Аварал ккола Дагъистаналъул киналниги 52 муниципалияб гӀуцӀиялъул 23 гӀуцӀиялда  цӀикӀкӀанисеб халкълъун. Гьел гӀуцӀиязулги 14 ккола  ккола аваразул гьисторикияб территориялъун. Гьединго аваразул гьисторикияб территориялъун ккола Азарбижаналда гъорлӀ бугеб ЦӀор (букӀараб ЧӀар Республика).

## Аваразул тарихиял мухъал
Аваразул тарихиял мухъазул халкъалъул къадар кьун буго 2022 соналъул 1 январалде бугеб хӀалалъ, ва дагьабги мухӀканго 2010 соналъул халкъалъул къадаралъул хъвай-хъвагӀай гьабиялда рекъон:

### ЧӀел-бакӀал
#### [[Бакълъул мухъ]]
:***Росдал боял:***

:***Росаби:***

#### [[Болъихъ мухъ]]

#### [[ГӀахьвахъ мухъ]]

#### [[Гъуниб мухъ]]

#### [[ЛъаратӀа мухъ]]

#### [[НахъбакӀ мухъ]]

#### [[Унсоколо мухъ]]

#### [[Хунзахъ мухъ]]

#### [[Хьаргаби мухъ]]

#### [[ЦӀумада мухъ]]

#### [[ЦӀунтӀа мухъ]]

##### [[БежтӀа мухъ]]

#### [[ЧӀарада мухъ]]

#### [[Шамилил мухъ]]

## Аварал цӀикӀкӀанисел ругел мухъал

## Аварзул цогидал росаби

## Азарбижаналда

## Ралагье гьединго

## МугъчӀваял

## РегӀелал
* Дагъистаналъул Жумгьурият. Къанун. Дагъистаналъул Жумгьурияталъул муниципалиял гӀуцӀиязул гӀорхъабазул ва статусалъул хӀакъалъулӀ (гӀурус)
* Мухъазул ва шагьаразул администрациял (гӀурус)
Авария

**Авар**, **Авария** ялъуни **Аваралӏ** ккола Бакъбаккул Кавказалда бугеб историкиябгин географияб территория, жиб гьанжесеб Россиялъул Дагъистан гин Чачан республикабазда, гьединго хьондасеб Азарбижаналда гъорлӀе унеб.  

## Этимология

## География

## Тарих

## МугъчӀваял