open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ГӀумахан IV

**ГІумаха IV** (хвана 1735 соналъул ахиралда яги 1736 соналъул байбихьуда) — Авар нуцаллъиялъул бетІер, IV МухІамад-нуцалил эмен ва КІудияв ГІумаханил кІудаэмен.

## Биография

## Хъизан

## ХІужжаби

## Адабият
* 
* 
* 
* 
*
Гъоркьинхело

**Гъоркь Инхело** — Болъихъ мухъалъул росу. *Росдал бо Инхело*–ялъул марказ ва цо бугеб росу..

## География
Росу буго ГІанди-гІоралъул кваранаб рагІалда, мухъалъул марказ Болъихъа жанубиябгин бакъбаккул рахъалдехун 4 километраялъ рикІкІад. 

## Тарих

## Халкъ

## ХІужжаби

## РегІелал
ГӀалахъ

**ГІалахъ** — Болъихъ мухъалъул росу. 

## География
Буго Болъихъ росдаса жанубиябгин бакътІерхьул рахъалда, 6 километраялъ рикІкІад

## Тарих

## Халкъ

## ХІужжаби

## РегІелал
ГӀашали

**ГІашали** — Болъихъ мухъалъул росу. 

## ЦІар

## География

## Тарих

## Халкъ

## ХІужжаби

## РегІелал
АнсалтӀа

**АнсалтӀа** — Дагъистаналъул Болъихъ мухъалда бугеб росу. Уна АнсалтӀа росдал боялде  гъорлӀе ва ккола административияб марказлъун. 

## ЦӀар
АнсалтӀа росдал цӀар бачӀун буго  «ансаб» яги «анса» абураб рагӀудаса, гӀандисезул, балъхъадерил, сверелалда жиндир магӀна «хинлъи» яги «хинаб бакӀ» абун бугеб.

## География
Росу буго АнсалӀалъарал рагӀалда, мухъалъул марказ Болъихъа 11 километралъ рикӀкӀад, бакътӀерхьудехун. Шималалда ва бакътӀерхьуда росдал гӀурхъи буго Чачаналъулгун, жанубалда ва жанубиябгин бакътӀерхьуда — Шодрода ва Беледи росабигун, бакъбаккуда — РахатӀа росугун. 

## Демография

Ккола моноэтникияб авар росулъун.

## Машгьурал гӀадамал
* КъурамухӀамадилазул АсхӀабил ХӀажимурад — Россиялъул Федерациялъул БахӀарчи.
* ГӀабдусаламилазул Рашидил Юсуп — 2008 соналъул Олимпиял хӀаязул призёр (гугариялъухъ).

## МугъчӀваял

## РегӀелал
* 
*
Зило

**Зило** — Болъихъ мухъалъул росу. 

## География
Росу буго Болъихъа 11 км-ялъ шималиябгин бакъбаккудехун.

## Тарих

## Халкъ

## ХІужжаби

## РегІелал
КванхидалӀ

**Кванхидалъ**, **КванхидалІ** — Болъихъ мухъалъул росу. 

## География
Росу буго ГІанди-гІоралъул квегІаб рагІалда Болъихъа бакъбаккудехун 4 километраялъул манзилалда.

## Тарих

## Халкъ

## МагІишат
КванхидалІ росдал гІадатлъун билІараб пиша буго цІам бахъи.

## Галерея

Кванхидатли.jpg|КванхидалІ
SAVE 20200608 171239.jpg|КванхидалІ цІамбахъи
Соль .jpg


## ХІужжаби

## РегІелал
Кьохъ

**Кьохъ** — Болъихъ мухъалъул росу, жиб Нахъахьиндаллъуда бугеб.

Уна росдал поселениялъул статус бугеб *Кьохъ росу* абураб муниципалияб гӀуцӀиялде гъорлӀе, цохӀо бугеб росу гӀадин. 

## География
Росу буго Нахъахьиндаллъул бакътӀерхьул рахъалда, ГІандигІурул кваранаб рагІалда, Болъихъа бакъбаккудехун 20 км-алъ рикӀкӀад.

## Демография

## Референсал
КӀижани

**КӀижани** буго бакълъулазул бодул росу, жиб Дагъистаналъул Болъихъ мухъалде кколеб.

Эб уна росдал поселениялъул статус бугеб *КӀижани росу* абураб муниципалаб гӀуцӀи́ялде гъорлӀе цохӀо бугеб росу гӀадин.

## История
1947 соналъ росуги тӀагӀинабун, кӀежен рахъинарун рукӀана Ведено мухъалде. 1958 соналъ эл нахъруссана.

1970 соналъ ракьбагъарун, росу биххизабун букӀана, чагӀазул цӀикӀкӀанисеб бутӀа бахъана ЦӀияб Лак мухъалъул Тухчар росулӀе.

## География
Росу буго ралъдал гьурматӀаса 1520 метралъ борхалъуда, мухъалъул центер Болъихъа 15 километралъ шималияб бакъбаккудехун. КӀижани буго бакълъулазул бол бищун бакътӀерхьудехун бугеб росу.

Бищун гӀагардегӀан ругел росаби ккола бакътӀерхьудехун Зило, бакъбаккудехун ИчичӀали (Бакълъул мухъ). 

## Демография

Ккола моноэтникияб авар росу. 

## Административияб гӀуцӀи

КӀижани росдаца гӀуцӀула росдалаб поселениялъул статус бугеб *«КӀижани росу»* абураб муниципалаб гӀуцӀи́. 

Элъул территориялъул гӀатӀилъи буго 19.32 км². ГӀатӀилъул рахъалъ эб буго 9-б бакӀалда (мухъалъул кинабниги гӀатӀилъул 2.81&nbsp;%).

## МугъчӀваял
МигӀарсо

**МигІа́рсо** — Болъихъ мухъалъул росу. Балъхъадерил куцалъ — *Килу*.

## ЦІар

## География

## Тарих

## Халкъ

## Инфраструктура
Газификация гьабуна 2019 соналъул маялда.

## ХІужжаби

## РегІелал
ТӀандо

**ТІандо** — Болъихъ мухъалъул росу. 

## ЦІар

## География

## Тарих

## Халкъ

## ХІужжаби

## РегІелал
ГъагъалӀ

**ГъагъалӀ** — Дагъистаналъул Болъихъ мухъалда бугеб росу, гьебго цӀар бугеб муниципалияб гӀуцӀиялде гъорлӀе кколеб.

## География
Росу буго ГӀанди балалъул жанубияб щобда, мухъалъул марказ Болъихъа шималиябгин бакъбаккудехун.

## Тарих

## Демография

## МугъчӀваял
Румалъул империя

**Румалъул Империя** ( ; ) — НекӀсияб Румалъул пост-республиканияб период. Пачалихъ хӀисабалда гьелъ гъорлӀе рачунеб рукӀана кӀудиял территориял Ракьдагьоркьосеб ралъадалда сверун Европаялда, Шималияб Африкаялда ва БакътӀерхьул Азиялда ругел, императоразул нухмалъиялда гъоркь. Кайсар Август бетӀерлъуде вачӀиналдаса бахъараб III гӀасруялъул рагъулаб анархиялде щвезегӀан, гьеб букӀана принципат, провинциязул метрополия хӀисабалда Италияги, цохӀо бугеб тахшагьарлъун Румги (н. щ. 27–286) бугеб. Рагъулаб кризисалдаса хадуб империялъе нухмалъи гьабулеб букӀана чанго императорас, жидеца хӀакимлъи бикьарал БакътӀерхьул Румалъул Империялдаги Бакъбаккул Румалъул Империялдаги тӀад. Рум букӀана кӀиябго бутӀаялъул тахшагьарлъун 476 соналъ Одоакерил варвараз Равеннаги бахъун Ромул Августул тахидасаги вахъун хадуб империял регалиял Константинополалде ритӀизегӀан. 

## Тарих

## География ва демография

## МацӀ

## ЖамгӀият

## ХӀукумат ва рагъулал

## Экономика

## Архитектура

## РукӀа-рахъин

## Гьунарлъи

## Адабият

## Дин

## Сиясияб ирс

## Баянал

## ХӀужжаби
### Цитатаби

### Иццал

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## КъватӀисел регӀелал

* Romans for Children , a BBC website on ancient Rome for children at primary-school level.
* The Digital Atlas of Roman and Medieval Civilizations
* Roman Society & Sustainability  at planspeopleplanet.org.au
* Historical Atlas showing the expansion of the Roman Empire.
* Roman-Empire.net, learning resources and re-enactments
* The Historical Theater in the Year 400 AD, in Which Both Romans and Barbarians Resided Side by Side in the Eastern Part of the Roman Empire
Амун

**Амун** (гьединго *Амон*, *Аммон*, *Амен*; , магІна: *Вихьуларев*, *Вахчарав*, реконструктинабураб варинат:  (некІсияб ва цебесеб гьоркьохъеб египтян мацІ) →  (хадусеб Middle Egyptianгьоркьохъеб египтян) →  (хадусеб египтян); Копт мацІ: ; грек  *Ámmōn*,  *Hámmōn*) —  некІоегипеталъулав чІегІераб зобалазул сверухълъеналъул ва гьаваялъул илагь, жив НекІсияб Египеталъул бищун кІудияв илагьлъун кколев ва Гьермополисалъул Огдоадаялъул гъорлІилагь хІисабалда вукІарав. Амуние нугІлъи буго Басрияб Пачалъиялъул заманалдаса гьесул лъади Амунетгун цадахъ. XI наслуялдаса байбихьун ( XXI гІ. н. щ.), Амун вахана Тебаял шагьаралъул патронияв илагьасул макъамалде Монту илагьги хисун.

## Цебесеб тарих

## ЦІияб пачалъи

## ХІужжаби
ТӀасутӀа

**ТІасутІа** — Болъихъ мухъалъул росу. ГъорлІе ккола Болъихъ росдал боялде.

## ЦІар

## География

## Тарих

## Халкъ

## ХІужжаби

## РегІелал
ГӀашино

**ГӀашино** — Дагъистаналъул Болъихъ мухъалда росу. Уна Болъихъ росдал боялде гъорлӀе. 

## География
Росу буго мухъалъул марказ Болъихъа 5 километралъ шималиябгин бакътӀерхьудехун, АнсалтӀалъарал рагӀалда.

## Тарих

## Демография

Ккола моноэтникияб авар росулъун (аваразул субъэтнос — балъхъал).

## МугъчӀваял

## РегӀелал
Марс

**Марс** (символ: ) — Бакъалдаса ункъабилеб ва Бакъалъул системаялда кӀодолъиялъул рахъалъ анкьабилеб планета, гьеб кӀудияб буго цохӀо Меркуриялдаса. Марсалъул цӀар буго некӀсияб Румалъул рагъазул илагьасул, ва гьеб рехсола "БагӀараб планета" гӀадин. Ахириселъе гӀиллаги буго Марсалда тӀад тӀибитӀун бугеб маххалъул оксидалъул эффект: гьелъ жиб цогидал рихьулел астрономиял объектазул гьечӀеб багӀараб кьер кьола планетаялъе. Марс ккола ракьалъулаб къокъаялъул планеталъун, гьелъул атмосфера буго ризаб гуреб, гьелда тӀад руго МоцӀалда ругел кьабиялдалъун лӀугьарал кратеразда релълъарал кратерал, ва гьединго расалъиял, салул авлахъал ва поляриял цӀорол тӀагърал. 

## ЦӀар
## Физикияб сипат-сурат
## Орбита
## Цадахъобъектал
## Маданияталда
## Ралагье гьединго
Юпитер

**Юпитер** (символ: ) — Бакъалдаса щуабилеб планета ва Бакъул системаялда бищун кӀудияб. Гьеб буго газалъулаб гигант, жиндир масса Бакъул системаялъул киналниги планетабазул данде босараб массаялдаса кӀигоги бащадалдасаги цӀикӀкӀараб, амма Бакъалъул массаялъул азарил цояб бутӀаялдаса дагьалъ гьитӀинаб. Юпитер гвангъиялъул рахъалъ ккола Ракьалъул сардил зодоб лъабабилеб МоцӀродасаги Венераялдасаги хадуб. Гьеб халлъулеб буго тарихалда цебесеб заманалдасаго; бищун кӀудияб букӀиналъ, цІарги кьун буго гьелъие румазул илагьзабазул пача Юпитерасул хӀурматалда, 

Юпитер аслияб хӀалалъ гӀуцӀун буго гьиндрогеналдаса, амма гьелиялъ гӀуцӀула гьелъул массаялъул ункъил ва куб-роценалъул анцӀилалдаса цо бутӀа. Гьелъул батизе бегьула ганчӀилаб гӀищ дагьалда ракӀал элементаздаса, амма, цогидал гигант-планетабиго гӀадин, Юпитералъул тІасалъиялъул гьечӀо мухӀканаб къвакӀараб сипат-сурат. Гьелъул жанисеб рахъалъул данде къаялъ къватӀибе кьола цӀикӀкӀун хинлъи Бакъудаса щолелдасаги. Жиндир хехаб тӀасвери букӀиналъ, планетаялъул буго чӀчӀинтӀараб сфероидалъул форма; гьелъул буго дагьа-макъаб, амма загьираб цутӀел экватор сверун. КъватӀисеб атмосфера бихьулеб хӀалалъ бикьун буго батӀи-батӀиял гӀеблъелазда бугеб чанго чӀалоялде, гьезул интеракция бугеб гӀорхъода буго турбулентлъиги штормалги. Гьеб лӀугьа-бахъиналъул бергьараб хӀасил буго КӀудияб багӀараб тӀанкӀ, кӀудияб шторм, жиб букӀин XVII гӀасруялда гьеб тӀоцебе телескопалъ бихьаралдаса нахъе лъалеб.

## ХӀужжаби

## КъватӀисел регӀелал

* 
*  – A simulation of the 62 moons of Jupiter.
* Jupiter in Motion, album of *Juno* imagery stitched into short videos
* June 2010 impact video
* [Photographs of Jupiter circa 1920s from the Lick Observatory Records Digital Archive, UC Santa Cruz Library's Digital Collections](http://digitalcollections.ucsc.edu/cdm/search/collection/p265101coll10/searchterm/Jupiter%20(planet)/order/title) 
* Interactive 3D gravity simulation of the Jovian system 
* Video (animation; 4:00): Flyby of Ganymede and Jupiter (NASA; 15 July 2021).
АхӀмос, Ибанал вас

**АхӀмес, Ибанал вас** (**адмирал АхӀмос**) — НекӀсияб Египеталъул рагъулав хъулухъчи, Нехеналъул номархазул наслуялъул чи. Гьесул хоб-рокъоб батана I АхӀмосил заманалда гьесул рукӀарал рагъулал гьунаразул хӀакъалъулӀ хъвай-хъвагӀай; гьелда руго гьев пиргӀанасул заманалъ рукӀарал тарихиял лӀугьа-бахъиназул хӀакъалъулӀ квар бугел баянал. Ибанал АхӀмосил хӀакъалъулӀ лъалебщиналъул гӀемерисеб щвана гӀалимзабазухъе гьесул хоб-рукъалъул къадада хъавараб атобиографиялдаса..

## Хъизан
АхӀмосил тухум букӀана бечедаб ва XIII наслуялдаса лӀугьараб. АхӀмосил эмен Ибана вукӀана флоталъул командирлъун. АхӀмосил хоб-руъкалъул къадада бугеб хъвай-хъвагӀаязда рекъон, гьев вукӀана "ТагӀа II СекъененрагӀ пиргӀанасул офицер".

## ГӀумру

## Египтологиялъе кӀвар

## Баянкьеял

## Адабият
* 
* 
* 
*
Къв

**Къв**, **къв** — авар мацӀалъул хъвай-хъвагӀиялда хӀалтӀизабулеб кириллияб триграф. 

## Фонетика ва хӀалтӀизаби
Бихьизабула увулярияб абруптивияб аффрикаталъул лабиаллъараб вариант . 

*Къв* ккола авар мацӀалда бищун гӀемер дандчӀвалел триграфазул цояб: *къвакӀараб*, *къверъ*, *къваридаб* ва ц.

## Баянкьелал
Гьв

**Гьв**, **гьв** — авар мацӀалъул хъвай-хъвагӀиялда хӀалтӀизабулеб кириллияб триграф. 

## Фонетика
Бихьизабула гъугъаб глотталияб фрикативалъул лабиаллъараб вариант . Стандартаб авар мацӀалда дандчӀвала цӀакъ къанагӀан: *гьве* ва гьелдаса лӀугьараб *гьвелцӀибил* рагӀабазулӀ.

## Баянкьелал
Кьв

**Кьв**, **кьв** — авар мацӀалъул хъвай-хъвагӀиялда хӀалтӀизабулеб кириллияб триграф. 

## Фонетика ва хӀалтӀизаби
Бихьизабула альвеолярияб латералияб абруптивияб аффрикаталъул лабиаллъараб вариант . 

*Кьв* буго гӀатӀидго авар мацӀалда дандчӀвалеб триграф: *кьвагьизе*, *кьварараб*, *кьватӀизе* ва ц.

## Баянкьелал
Гъв

**Гъв**, **гъв** — авар мацӀалъул хъвай-хъвагӀиялда хӀалтӀизабулеб кириллияб триграф. 

## Фонетика ва хӀалтӀизаби
Бихьизабула зирараб увулярияб фрикативалъул лабиаллъараб вариант . 

*Гъв* буго авар мацӀалда гӀезегӀан гӀатӀидго хӀалтӀизабулеб триграф: *гъваридаб*, *гъвари*, *гъварараб* ва ц.

## Баянкьелал
Хъв

**Хъв**, **Хъв** — авар мацӀалъул хъвай-хъвагӀиялда хӀалтӀизабулеб кириллияб триграф. 

## Фонетика ва хӀалтӀизаби
Бихьизабула гъугъаб увулярияб аффрикаталъул лабиаллъараб вариант . 

*Хъв* ккола авар мацӀалда гӀезегӀанго дандчӀвалеб триграф: *хъвазе*, *хъвезе*, *хъвараб* ва ц.

## Баянкьелал
Ххв

**Ххв**, **ххв** — авар мацӀалъул хъвай-хъвагӀиялда хӀалтӀизабулеб кириллияб триграф. 

## Фонетика ва хӀалтӀизаби
Бихьизабула халалъараб гъугъаб увулярияб фрикативалъул лабиаллъараб вариант . 

ДандчӀвала дагьалго рагӀабазулӀ: *ххвел*, *ххвенехх*. ГӀемерисеб бакӀалда хисула *хв* диграфалдалъун.

## Баянкьелал
Хьв

**Хьв**, **хьв** — авар мацӀалъул хъвай-хъвагӀиялда хӀалтӀизабулеб кириллияб триграф. 

## Фонетика ва хӀалтӀизаби
Бихьизабула гъугъаб велярияб фрикативалъул лабиаллъараб вариант . 

*Хьв* буго авар мацӀалда гӀезегӀан дандчӀвалеб триграф. ХӀалтӀизабула *хьвадизе*, *хьвани* ва цогидал рагӀабазулӀги.

## Баянкьелал
ЦӀв

**ЦӀв**, **цӀв** — авар мацӀалъул хъвай-хъвагӀиялда хӀалтӀизабулеб кириллияб триграф. 

## Фонетика ва хӀалтӀизаби
Бихьизабула альвеолярияб абруптивияб аффрикаталъул лабиаллъараб вариант . 

ДандчӀвала къанагӀат: *цӀва*, *цӀвакараб* рагӀабазулӀ ва гьезул сигъабазулӀ.

## Баянкьелал
ТӀв

**ТӀв**, **тӀв** — авар мацӀалъул хъвай-хъвагӀиялда хӀалтӀизабулеб кириллияб триграф. 

## Фонетика ва хӀалтӀизаби
Бихьизабула альвеолярияб абруптивалъул лабиаллъараб вариант . 

*ТӀв* буго къанагӀатаб триграф, дандчӀвала *тӀвапи*, *тӀваркъи* ва гьел рагӀабазул сигъабазулӀ.

## Баянкьелал
ЧӀв

**ЧӀв**, **чӀв** — авар мацӀалъул хъвай-хъвагӀиялда хӀалтӀизабулеб кириллияб триграф. 

## Фонетика ва хӀалтӀизаби
Бихьизабула патало-алвеоларияб абруптивияб аффрикаталъул лабиаллъараб вариант  ва гьебго гьаракьалъул халалъараб вариант (фортис) . 

Авар мацӀалда чӀв триграфалъ бихьизабула халалъиялъул рахъалъ жидеда гьоркьоб батӀалъи бугел цо фонемаялъул вариантал:
* Патало-алвеоларияб абруптивияб лабиаллъараб аффриката /t͡ʃʷʼ/: чӀвазе, чӀвадан, чӀваркьизе, чӀвай-хъвай ва ц.;
* ХӀалуцараб патало-алвеоларияб абруптивияб лабиаллъараб аффриката /t͡ʃːʷʼ/: *чӀва* (*чӀчӀва*), *чӀваргъизе* ва гьезул формабазулӀ.

## МугъчӀваял
ГӀалиева, ХӀамзатил Фазу

**ГӀалилазул ХӀамзатил Фазу** (5 декембер 1932, Гиничукь, Хунзахъ мухъ, Дагъистаналъул АССР — 1 январ 2016, МахӀачхъала, Дагъистан) — аваразул, советияй ива россиялъулай шагӀир, Дагъистаналъул халкъияй шагӀир (1969), прозаик ва публицист. Аваразул, Дагъистаналъул ва Россиялъул адабият цебетӀеялъе гӀемераб хӀалтӀи гьабурай гӀадан.

Гьелъие шапакъат гьабун щвана «Къиматалъул гӀаламат» ва Халкъазул гьудуллъиялъул кӀиго орден, Мукъадасав апостол ТӀоцевеахӀарав Андрейил орден (2002); гьединго гьелъул шапакъатазда гъорлӀ руго: Совет ракълил фондалул меседил медаль, Рекъел цӀуниялъул совет комитеталъул «Ракълие гӀоло кьеркьончӀужу» медаль ва ТӀолгодунялалъул Ракълил шураялъул юбилеяб медаль, ва гьел гурел цогидалги къватӀисел пачалихъазул къимат шапакъатал.

## Биография

## Пиша

## Гьунаралъе къимат

## Библиография

### Цогидал мацӀазде таржама
ГӀалилазул Фазул тӀахьал таржама гьарун руго гӀурус, ингилис, герман, испан, швед, чех, пол, паранс, япон, тамил, свахили, кхмер, гьинди ва цогидал мацӀазде.

## Баянкьелал

## РегӀелал
* Биография
* ГӀалил Фазул шигӀраби  СтихиПоэта.ру сайталда
* Фазу Алиева: «Я прошу вас — никогда не стреляйте друг в друга»
* ГӀалилазул в Антологии «Руччабазул поэзия» Антологиялда
* ШигӀраби
Elvis Presley

**Э́лвис Аро́н Пре́сли** (; 8 январ 1935, Тьюпело — 16 август 1977, Мемфис) — американав кочӀохъан ва актёр, XX гӀасруялъул поп-музыкаялъул бищунго машгьурав ва цеве арав исполнитель.
Гьединго лъала «рок-н-роллалъул хан» абун (яги гьадинго «хан» абунги — *The King*).

## Биография

## Творчество

## Дискография ва фильмография

## ХІужаби

## Адабият
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## РегӀелал

* 
*
Толкин, Джон Роналд Руэл

**Джон Ро́налд Ру́эл То́лкин** (, ; , Блумфонтейн, Оранжияб Республика — , Борнмут, Англия) — инглис хъвадарухъан ва поэт, таржамачи, лингвист, филолог.

## Библиография

## Баянкьелал

## ХӀужжаби

### ТӀоцере

### КӀиаризе

## Иццал

*  
* 
* 
* 
* 
* 

## ТӀадеги цӀалиялъе

A small selection of books about Tolkien and his works:

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## КъватӀисел регӀелал

* 
* The Tolkien Estate Website
* Journal of Inklings Studies peer-reviewed journal on Tolkien and his literary circle, based at Oxford
* HarperCollins Tolkien Website
* Biography at the Tolkien Society
* Archival material at Leeds University Library
* Tolkien: Maker of Middle-earth  exhibition at the Bodleian Libraries, University of Oxford
* 
* 
* J. R. R. Tolkien at the Encyclopedia of Fantasy
*J. R. R. Tolkien at the Science Fiction Encyclopedia
* Additional Resources for J. R. R. Tolkien compiled by the Marion E. Wade Center
*BBC film (1968) featuring Tolkien
* Audio recording of Tolkien from 1929 on a language learning gramophone disc
* 
* 
*
ГӀурахъ

**ГӀурахъ**, **БетӀераб Кавкалъулаб бал** — гьоркьоса къотӀичӀеб мугӀрул рахас, жибги 1100-ялдаса цӀикӀкӀун км-ялъ шималиябгин бакътӀерхьудаса жанубиябгин бакъбаккудехун, ЧӀегӀераб ралъдахъа (Анапаялъул район) Каспий ралъдахъе (Илхъидагъ) бегараб. Кавказалъул балалъ Кавказ бикьула кӀиго бутӀаялде: Шималияб ва Жанубияб Кавказалде.

ГӀурахъалъ рикьизарула гӀоразул хӀавузал: шималалда Кубаналъул, Теркалъул, Сулахъалъул ва Самуралъул ва жанубалда Ингуриялъул, Риониялъул ва Коралъул.
Стивен Гьокинг

**Сти́вен Ви́льям Гьо́кинг** (; 8 январ 1942, Оксфорд, КӀудиб Британия — 14 март 2018, Кембридж, КӀудияб Британия) — ингилис физикчи-теоретикчи, космологчи и астрофизикчи, хъвадарухъан, Кембриджалъул университеталъул Теоритикияб космологиялъул центералъул гӀелмияб хӀалтӀул рахъалъ директор.

## РегӀелал
Узбекистан

**Узбекистан** ( , официалияб куцалда **Узбекистан Жумгьурият**, ) — Гьоркьохъеб Азиялда бугеб пачалихъ. ГІурхъи цояллъун ккола Афгъанистан,  Туркменистан, Хъиргъиз ва Тажик жанубияб рахъалда, Хъазахъистан шималияб рахъалда, ва Хъазахъистан гъарбияб рахъалда. Тахшагьар — Ташкент.




## ХIужаби
Умберто Эко

**Умбе́рто Э́ко** ( ; 5 январ 1932, Алессандрия, Пиемонт, Италия — 19 фебруар 2016, Милан, Ломбардия, Италия) — итал гӀалимчи, философчи, семиотикаялъул ва гьоркьохъел гӀасрабазул эстетикаялъул специалис, маданияталъул теоретик, адабияталъулав критик, хъвадарухъан, публицист.

Машгьур вуго жиндирго1980 соналхъ хъвараб *[[Розаялъул цӀар]]* абураб романалдалъун, жиб кколеб гьунарияб адабияталда гъорлӀ семиотикаги, гьелда цадахъ библияб анализги, гьоркьохъел гӀасрабазул цӀех-рехелги, адабияталъул теорияги бугеб тарихияб мистериялъун, гьединго 1988 соналъул ''Фукол хьвагӀеро'' абураб романалдалъунги, жинда гьединалго темаби рагьараб.

Экоца гӀумруялъ гӀеме-гӀемераб жо хъвана, гьенирго гъорлӀ лъималазул тӀахьалги; гьеб гуребги, моцӀида жаниб кӀицӀул гьес макъала хъвалаан "La Bustina di Minerva" казияталъул хӀубиялда. Хвелалде гьев вукӀана живго гӀумруялъго хӀалтӀарав Болоньялъул университеталъул хӀурматияв профессорлъун.

## РегӀелал
Комур

**Комур** яги **Гюмри́** () — Арменистаналъул кӀодолъиялъул рахъалъ кӀиабилеб шагьар, Ширак вилаяталъул административияб марказ.

Шагьар буго Ереваналдаса 126 километраялъ рикӀкӀад Ширак котловинаялъул бакьулӀ рахъалда.
Британиялъул империя

}

**Британиялъул империя**, **Британ империя** () ккола бетӀерлъуда метрополияги бугеб, инсанияталъул тарихалда жанир рукӀаралщинал пачалихъазда гьоркьоб жиндихъ бищун цӀикӀкӀараб территорияги, чӀей бугеб щуябго континенталда колониялги рукӀараб колониалияб империя. Британиялъул империя гӀуцӀун букӀана доминионаздасаги, колонияздасаги, протекторатаздасаги, мандатаздасаги ва цогидал территорияздасаги, жидее Цолъараб Къиралаталъ нухмалъулел рукӀарал.  

Жиндир завалалда гьеб букӀана тарихалда жанибго бищун кӀудияб империялъун ва,нусгоялдаса цӀикӀкӀун соналъ, дунялалъул бетӀераб къуватлъун. 1913 соналде Британ империялъ кверщел гьабулеб букӀана 412&nbsp;миллион чиясда тӀад, гьеб заманалда дунялалъул кинабниги халкъалъул ; 1920 соналде гьелъул гӀатӀилъи букӀана , Ракьалъул кинабниги ракъдаллъиялъул . Гьелъул хӀасилалда, Британиялъул империялъул конституционалияб, къанунияб, мацӀалъулаб, ва маданияб ирсе гӀатӀидго тӀибитӀана. Жиндир къуваталъул завалалда гьелъие сипат гьабулаан "тӀаса бакъ тӀерхьунареб империя" хӀисабалда, щай гурелъул гьелъул цогӀаги территориялда тӀад бакъ кидаго кунчӀун букӀиналъ.

## ЛӀугьин (1497–1583)

### Англиялъул къватӀисел терриориял (1583–1707)

### Америка, Африка ва лагъзазул даран

### Европаялъул цогидал империялгун къец

## Британиялъул "тӀоцебесеб" империя (1707–1783)

### Америкаялъул анцӀила лъабго колония кодоса ин

## Британиялъул "кӀиабилеб" империялъул завал (1783–1815)

### ГӀодоцараб океаналъул цӀех-рехел

### Наполеонил Франсиягун рагъ

### Лагълъи нахъчӀвай

## КӀудияб Британиялъул империяб гӀасру (1815–1914)

### Ост-Индияб компаниялъул нухмалъи ва Гьиндустаналда Британиялъул кверщел

### Россиялъулгун къец

### Кейптауналдаса Къагьираялде

### ХъахӀал колониязул статус хисизаби

## Дунялаллъул рагъал (1914–1945)

### ТӀоцебесеб дунялалъул рагъ

### Рагъдагьоркьосеб заман

### КӀиабилеб дунялалъул рагъ

## Деколонизация ва нахълъи (1945–1997)

### ТӀоцебесеб бикьи

### Суэц ва гьелъул хӀасил

### Хиса-басиязул гьури

## Империялъул ахир

## Ирс

## Банкьелал

## Ралагье гьединго

## МугъчӀваял

### ХӀалтӀаби

* 
*
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## КъватӀисел регӀелал

*Collection: "British Empire"  from the University of Michigan Museum of Art
Гъоркьияб цебесеб гургинлъичӀеб рагьараб

**Гъоркьияб борхиялъул цебесеб кьералъул лабиаллъичӀеб рагьараб** ккола рагьарал гьракьазул цо тайпа, жиб цо-цо кӀалъалел мацӀазда хӀалтӀизабулеб. Гьеб буго микьго кардиналияб рагьараб гьаракьалдаса цояб, жиб цо мацӀалъул рагьараб гьаракьаже дурусго данде ккезе кколареб, аслияб къагӀидаялъ, фонетикияб роценалъул системаялда байбихьул бакӀлъун бугеб.

## Хаслъиял
* Гьелъул борхалъи буго гъоркьияб: артикуляциялда мацӀ букӀуна кӀалалъу тӀасияб рахъалдаса рикӀкӀад — кӀалалъул гӀодоблъиялда.
* Гьелъул кьер буго цебесеб, кӀалдиб мацӀ букӀуна цебегӀан, кинаб букӀаниги чӀедерлъи гьабичӀого. Гьенибго гъорлъе рачуна централиял рагьаралги (гъоркьияб борхиялъул гьоркьохъеб кьералъул), щайгурелъул мацӀалъул гьезул ртикуляциялде букӀунеб позициялде гьечӀо гьоркьохъел ва тӀасияб борхиялда букӀунеб гӀадаб гьетӀари; гъоркьияб борхиялъул цебесеб кьералъулги нахъисеб кьералъул рагьаразда гьоркьоб батӀалъи буго тӀасияб борхиялъул цебесеб ва гьоркьохъеб кьералъул рагьаразда гьоркьоб бугеб яги гьебго борхиялъул гьоркьохъел ва нахъисел рагьаразда гӀоркьоб гӀадаб.
* Гьеб буго лабиаллъичӀеб, ай жиб абулаго кӀутӀби гургинлъун цебе цутӀуларел.

## МацӀал
ГӀемерисел  мацӀазда буго гъоркьияб борхиялъул лабиаллъичӀеб рагьаралъул цо чанго форма. Гъоркьияб кьералъул цохӀо гурони рагьараб гьаракь гьечӀел мацӀазда, гьеб рагьаралъул ишара  хӀалтӀизабизе бегьула, щай абуни гьеб аслияб латин алипбаялда гьеб буго гъоркьияб борхиялъул рагьаралъе цо бугеб ишара букӀиналъ. Гьедин бихьизабуралъ гъоркьияб борхиялъул цебесеб кьералъул рагьаралдасаги () гӀемер кьола гъоркьияб борхиялъул централияб рагьарб . ХӀакъикъаталдаги, цо кӀудияб батӀалъи гьечӀого букӀинеги бегьула. (Балагье Акустикаялде).

## Комментариял

## ХӀужжаби

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## КъватӀисел регӀелал
*
Шималияб Кавказалъул Легион

**Шималияб Кавказалъул Легион** () — КӀиабилеб дунялалъул рагъул заманалда букӀараб ва германияз гьабураб рагъул гӀуцӀел, гьелда гъорлӀ рукӀана Шималияб Кавказалдаса эмигрантал, рагъда асирлъарал ва нацистазул рахъалде арал.

## Тарих
Германияз, жидерго матлабалги гӀадахъ росун, 1942 соналъул "Бакъбаккуда бакӀалъул кумекалъулал аскарал гӀуцӀелазул хӀакъалъулӀ хӀал"–алда киналго кавказиял лъазаруна Гермениялъул ихтиярал ращадал цададахъчагӀилъун. Германияз кавказиязе гьарулел рукӀана киналго санагӀалъиял; Дрезденалда рагьун букӀана Рагъул муллабазул школа, гьенир хӀадур гьарулел рукӀана аскаразда диниял ишал тӀураялъе гӀадамал, цо-цо гьел рукӀунаан рагъул гӀуцӀелазул командирзабилъунги. Кавказиял ругел рагул гӀуцӀелазда Исламалъул тӀалабал цӀунулел рукӀана кколеб хӀалалда: рационалда рукӀунароан болъонил гьан, хъалянал, алкогьо; как базе заман щведал гьарулаан сагӀтилал лъалхъиял.

Рагъулаб ва сиясияб хӀадур гьабиялъул ахирлъун букӀунаан гӀаммаб гьа бай ва МугӀрул Жумгьурияталъул миллияб байрахъ кьей. Шималияб Кавказалъул легионалъул батӀабахъиялъул гӀаламатлъун букӀана кокарда «Nordkaukasen» хъвай-хъвагӀайги, бащдаб моцӀги анкьго цӀваги бугеб.

## РегӀелал

## Иццал

*
*
*
*
*
*
*
Ботулизм

**Ботулизм** () буго лъедерго данчӀвалеб ва потенциалго хвалилаб унти, жиб лӀугьинабулеб *[[Clostridium botulinum]]* бактерияз продуктулеб токсиналъ. Унти байбихьула загӀиплъудалъун, берзул канлъул гӀунгутӀудалъун свак рекӀиналдалъун ва кӀалъай биххиялдалъун. Гьездаса хадур рукӀине бегьула гъеж-квералъул, каранзул ччорбазул ва бох-квачӀалъул загӀиплъи. ЛӀугьине бегьула лагӀизе рачӀин, чехь гьорой ва диарея. Унтуца гӀемериселъ асар гьабуларо лъавуда рукӀиналъе, базабуларо сири.

Ботулизм тӀибитӀизе бегьула чанго нухдасан. Гьеб лӀугьинабулел бактериязул спораби тӀиритӀарал руго ракьулӀ, гӀадинго лъелӀги. Эз, дагьабго оксигеналъул къадаралъулги, хасал температурабазулги асарги ккедал, продукция гьабула ботулинияб токсиналъул. Кванидаса лӀугьунеб ботулизм бахуна токсин гъорлӀ бугеб квен-тӀех хӀалтӀизабидал. Лъимазул ботулизм лӀугьуна бактерияз, бакьазда жанир гӀемерлъун, токсин продуктудалъун. ГӀемерисеб гьеб букӀуна лъималазул анлӀго моцӀ балалде, гьеб мехалдаса хадуб раккула цӀунул механизмал. Ругъназулаб ботулизм данчӀвала гӀемерисеб инйекциялдалъун къватӀул наркотикал хӀалтӀизабулезда. Гьединир спораби ккола ругъуналӀе ва оксиген гьечӀелъуб, эз къватӀибе кьола токсин. Эб унти битӀахъе чагӀаздаса чагӀазде бахунаро. Диагноз улъула унтарасулӀ токсин яги бактериял ратудалъун. 

Профилактика, тӀоцебесеб иргаялда, кколедухъ квен гьаби. Токсин, организм гурониги, биххула 85°C (185°F) яги гьелдаса цӀикӀкӀараб температураялда 5&nbsp;минтица хинлъизабуни. ГьацӀулӀ рукӀине бегьула жалго бактериял, гьединлъидал 12 моцӀ бачӀел лъималазе эб кьезе лъикӀаблъун бихьизабун гьечӀо. Лълъилъизаруе хӀалтӀизабула антитоксин. Жидедаго хӀухьел цӀазе кӀоларезе чанго моцӀалъги къваригӀине бегьула механикияб вентиляция. Антибиотикал хӀалтӀизаризе бегьула ругъназулаб ботулизм бугони. Унтаразда гьоркьоса хола 5–10% чагӀазул. Ботулизмалъ унтула гӀемерал хӀайваналги. РагӀи бачӀараб буго латиналъул  рагӀудаса, жиндир магӀнаги *цӀурабакь* абун бугеб.

## ГӀаламатал ва симптомал

### Лъималалъул ботулизм

### ЗахӀмалъаби

## ГӀилла

### Бакьал колонизатин

### Квен-тех

### Ругъун

### ХӀухьел цӀай

### Инъекция

## Механизм

## Диагноз

## Профилактика

### Вакцина

## Сахлъизаби

### Антитоксин

## Прогноз

## Эпидемиология

### Цолъараб Къиралал

### Цолъарал Штатал

### Китай

### Украина

### Вьетнам

## Ботулизм бахунел цогидал навгӀал

## МугъчӀваял

## ТӀадеги цӀалиялъе
* 

## КъватӀисел регӀелал

* Botulism in the United States, 1889–1996. Handbook for Epidemiologists, Clinicians and Laboratory Technicians. Centers for Disease Control and Prevention. National Center for Infectious Diseases, Division of Bacterial and Mycotic Diseases 1998.
* NHS choices 
* CDC Botulism: Control Measures Overview for Clinicians
* University of California, Santa Cruz Environmental toxicology – Botulism 
* CDC Botulism FAQ
* FDA Clostridium botulinum ''Bad Bug Book''
* USGS Avian Botulism
Clostridium botulinum

***Clostridium botulinum*** — грам-позитивияб, гӀучӀ гӀадаб, анайробияб, спора лӀугьунеб, багъардахъулеб бактерий, жинда продуктинабизе кӀолеб  ботулин нейротоксин.

## МугъчӀваял

## КъватӀисел регӀелал
* 
* Current research on ''Clostridium botulinum'' at the Norwich Research Park
Гарбач

**Гарбач** ялъуни **атлант**  (C1) ккола мугъзагьодалъул бищун тӀасияб (тӀоцебесеб) горбогьодалъулаб ракьа, жинца бетӀер кколеб.

Гарбач ккола бищун тӀасияб гьодиракьалъун ва ва аксисгун цадахъ (гьелда гъоркьехун бугеб) гӀуцӀула рищи, жинца гвангвараги мугъзагьодги хурхинабулеб.  Атлантги аксисгу гӀуцӀун руго жидеца цогидал гӀадатад гьоодирукьбузулалдаса цӀикӀкӀараба багъардахъиялъул диапазон чӀезабулеб хӀалалда. Гьез жаваб кьола бетӀер гьанкӀезабиялъулги сверунбагъардахъизабиялъулги. 

## ТӀадеги суратал

File:Atlas (C1) from top animation small.gif|Shape and position of atlas (shown in red), from above. The skull is shown in semi-transparent.
File:Cervical vertebra 1 animation top.gif|Atlas from above
File:Human atlas bone.stl|3D image
File:Gray305.png|Posterior atlantoöccipital membrane and atlantoaxial ligament (atlas visible at center)
File:Atlas vertebrae.jpg|Atlas from above
File:Atlante (C1).JPG|Atlas from above
File:Atlante (C1) inf.JPG|Atlas, inferior surface
File:Atlas The First Cervical Vertebra.gif|Computer generated 3d model of atlas


## Ралагье гьединго
Yersinia pestis

**Ваба́алъул гӀучӀ**, **Йерсиния пестис** (, цебегӀан *[[Pasteurella]] pestis*) — грам-негативияб, багъардахъулареб, коккобациллияб бактерия, жиндир спорабиги гьечӀеб, *[[Yersinia pseudotuberculosis]]* ва *[[Yersinia enterocolitica]]* бактерияздаги хурхараб. Гьеб буго факультативияб анайробияб организм, жибги инсанасде базунеб бакъбаккул хъутагӀонкӀкӀол чӀодотада (*Xenopsylla cheopis*). Гьелъ лӀугьинабула вабагъ унти, жиб сабаблъун Вабаъалъул тӀоцебесеб пандемия ва ЧӀегӀераб хвел, тарихалда жаниб бищун хвеял цӀикӀкӀараб пандемия, рукӀарал. Вабаъалъул букӀуна лъабго аслияб форма: пневмонияб, септицемияб ва бубонияб. Лъабабго форма, гьанжесел сахлъизариялъул тадбирал гьаричӀони, лӀугӀула хвеялдалъун.

*Y. pestis* рагьана 1894 соналъ, Гьонг Конгалда вабаъ багъарараб заманалда, Александр Йерсиница, Пастерил институталъул Швейцар/Паранс тохтир ва бактериологчияс. 

Yersinia навгӀ ккола грам-негативиял коккобациллабилъул, 1,5 мкм халалъиги бугел. Анилиналъул релъеназ белъуна биполярго (цӀикӀкӀун интенсивго — рагӀа-рагӀалда). Гьезул буго ферментативиябметаболизм. Y. pestis гьабула антифагоцитарияб ченч. Култураялда багъардахъулареб гьею бактерия лӀугьуна багъардахъулареблхун рахьхахулезул чорхолӀе ккедал. Патогеналъ гӀодосел температураби, цӀорозаби; амма манигӀаб гьечӀо бакъвазабиялъе, багӀаризабиялъе, хекко хола дезинфектинабуни ва гьалдезабуни. 

## ГӀаммал хасиятал

## Патогенез ва иммунитет

## МугъчӀваял

## КъватӀисел регӀелал

* ''Yersinia pestis'' . Virtual Museum of Bacteria.
* A list of variant strains and information on synonyms (and much more) is available through the  NCBI taxonomy browser.
* CDC's Home page for Plague
* IDSA's resource page on Plague: Current, comprehensive information on pathogenesis, microbiology, epidemiology, diagnosis, and treatment
*Plague (Yersinia Pestis)
* Wyndham Lathem speaking on "From Mild to Murderous: How Yersinia pestis Evolved to Cause Pneumonic Plague."
Авар мифологиялъул персонажазул сияхӀ

**Авар мифологиялъул персонажазул сияхӀ** буго Авар мифологиялъул ва некӀсияб диналъул батӀи-батӀиял персонажул ва бичӀчӀелазул цӀарал кьураб сияхӀ. 

## СияхӀ

## Ралагье гьединго
Авар мацӀалда рагӀилӀугьин

**Авар мацӀалда рагӀилӀугьин** ккола авар лингвистикалъул бутӀалъун, жинца моделияю аппаратлде мугъчӀваялдалъун цӀех-рехел гьабулеб рагӀул структураялъулги гьел лӀугьиналъул къануназулги.

## РагӀиялъул морфологияб структура

## РагӀилӀугьиналъул морфологиябгин синтаксикияб къагӀида

### Субстантивация

### Журарал цӀарелал лӀугьин

### Сипатал лӀугьин

### ТӀадрагӀаби лӀугьин

### ПигӀлаби лӀугьин

## Ралагье гьединго

## МугъчӀваял

## Адабият
ГӀобилунти

**ГӀобилунти** () ккола тӀомалъул ва хъахӀберазул тӀогьилхараб ва гӀурччинхараб пигментация, билирубиналъул борхатаб къадар сабаблъун лӀугьунеб. ГӀобилунти чӀахӀиязул гӀемерисеб букӀуна гӀаламатлъун, жиб гьемалъул метаболизмалъул аномалиялда, тӀулалъул дисфункционалда яги ццидарихьалъул обструкциялда бараб. КъанагӀат дандчӀвалеб чӀахӀиязул гӀобилунтиялде дандеккун, лъималазул гӀобилунти дандчӀвала гӀезегӀан, гьабураб хӀисабалда рекъон, 80% лъималазул унтулеб буго жидер гӀумруялъул тӀоцебесеб анкьида жанир. ГӀобилунтул бищун тӀиритӀарал симптомал руго букари, кьерукъаб гъиз ва басладаб кӀварщ.

## МугъчӀваял

## КъватӀисел регӀелал
Зумруд

**Зумруд** — хирияб гамачӀ ва берил минералалъул вариант (Be3Al2(SiO3)6), гъорлӀ бугеб хромалъул ва, цо-цо, ванадиялъул сатаб къадар букӀиналъ, жиндир гӀурччинаб ккьер бугеб. Берилалъул къвакӀи буго 7.5–8 Могьсил шкалаялда рекъон. ГӀемерисел зумрудазул буго борхатаб къадар гъорлӀжалазул, гьединлъидал гьезул щулалъи (бек-бекиялде къвакӀи) классификатуна аслияб къагӀидаялъ мискинаб хӀисабалда. Зумруд ккола циклосиликат.

Ферсманил классификациялда рекъон зумруд, алмасалдаги, сапфиралдаги, рубиналдаги, хризобериллалдаги, александриталдаги, къиматаб шпинелалдаги, эвклазалдаги цадахъ, ккола тӀоцебесеб тартибалъул хирияб гамачӀлън.

Изумрудалъул кудалъул бетӀераб критерий ккола гьелъул кьер, ва хадуб — тӀокӀкӀен. Идеалияб зумруд ккола токӀкӀараб гамачӀ, цохӀалалаб гвангъараб кьерги бугеб. ЧӀахӀиял дефектикъал, жидер чӀухӀаб тонги 5 караталдаса массаги бугел зумрудал алмасаздасаги хирияллъун рикӀкӀуна.

## Галерея

File:Émeraude, quartz 2.jpg|Emerald on quartz, from Carnaiba Mine, Pindobaçu, Campo Formoso ultramafic complex, Bahia, Brazil
File:Chalk emerald 03.jpg|The Chalk Emerald ring, containing a top-quality 37-carat emerald, in the U.S. National Museum of Natural History
File:Зүмірет.jpg|Emerald crystals
File:Beryl-130023.jpg|A 5-carat emerald from Muzo with hexagonal cross-section
File:Gachala Emerald 3526711557 849c4c7367.jpg|Gachalá Emerald, one of the largest gem emeralds in the world, at . Found in 1967 at La Vega de San Juan mine in Gachalá, Colombia. Housed at the National Museum of Natural History in Washington,&nbsp;D.C.
File:Béryl var. émeraude sur gangue (Muzo Mine Boyaca - Colombie) -2.jpg|Colombian emeralds
File:Rough emerald crystals from Panjshir Valley Afghanistan.jpg|Rough emerald crystals from Panjshir Valley Afghanistan
File:Mim emerald.jpg|Large, di-hexagonal prismatic crystal of 1,390 carats uncut with a  deep green color. It is transparent and features few inclusions in the upper 2/3, and is translucent in the lower part. Housed at the Mim Museum, Beirut, Lebanon.


## Ралагье гьединго

*Минералазул сияхӀ
*Сапфир
*Рубин

## МугъчӀваял

## ТӀадеги цӀалиялъе
* Ali, Saleem H. (2006). The Emerald City: Emerald mining in Brazil (+Gemstone mining in other countries) https://web.archive.org/web/20071014012610/http://www.uvm.edu/envnr/gemecology/brazil.html 
* Cooper, J. C. (ed.) (1992). *Brewer's Myth and Legend*. New York: Cassell Publishers Ltd. .
* Hurlbut, Cornelius S.; Klein, Cornelis (1985). *Manual of Mineralogy* (20th ed.). New York: John Wiley and Sons. .
* Sinkankas, John (1994). *Emerald & Other Beryls*. Prescott, Ariz.: Geoscience Press. .
* Tavernier, Jean-Baptiste (1925 [1676]). ''Travels in India'' (second edition), Volume II. Edited by William Crooke and translated by V. Ball. London: Oxford University Press.
* Weinstein, Michael (1958). *The World of Jewel Stones*. New York: Sheriden House. .
* Wise, Richard W. (2003). *Secrets of the Gem Trade: The Connoisseur's Guide to Precious Gemstones*. Lenox, Mass.: Brunswick House Press. . . Online Emerald chapters.

## КъватӀисел регӀелал
* ICA's Emerald Page International Colored Gemstone Association Emerald Page
Латин хъвай-хъвагӀи

**Латин хъвай-хъвагӀи**, гьединго **роман хъвай-хъвагӀи**, ккола алфабетияб хъвавул система, жиндир аслуялда этрусказ хӀалтӀизабулеб букӀараб грек алфабеталъул Кумай грек версиялдаса лӀугьараб классикияб латин алфабет бугеб. Руго чанго латин хъвавул алфабетал, классикиялдаса жал графемабаз, дандеккезабуца ва фонетикиял магӀнабаз ратӀарахъулел. 

Латин хъвай-хъвагӀи буго интернационалаб фонетикияб алфабеталъе кьучӀлъун, 26 бищун тӀибитӀараб хӀарп абуни буго жиб аслияб латин алфабеталда бугеб (ISO базияб латин алфпбет).

Латин хъвай-хъвагӀи буго бокьараб хъвай-хъвагӀидул системалъул алфабетазул цӀикӀкӀанисезе аслулъун ва ккола Ракьалда
бищун гӀатӀидго хӀалтӀизабулеб хъвавул системалъун (гӀаммаб куцалъ эб хӀалтӀизабула дунялалъул халкъалъул 70-ялдаса цӀикӀкӀун проценталъ). Латин хъвай-хъвагӀи хӀалтӀизабула хъвавул стандартияб куцлъун гӀемерисел бакътӀерхьул ва централиял, ва цо-цо бакъбаккул европиял мацӀазда, гьединго дунялалъул цогидал ругел ругел гӀемерисел мацӀазе. 

Жиндир заманалда латин хъвай-хъвагӀи букӀана хӀалтӀизабулеб авар мацӀалъеги.

## ЦӀар

## История

### Басрияб итал алфабет

### Архаикияб латин алфабет

## Ралагье гьединго
* Хъвавул системалда рекъон мацӀазул сияхӀ#Латин хъвай-хъвагӀи
* Латин хӀарпал математикаялда

## Нотация

## МугъчӀваял
### Цитатаби

### Иццал

* 

## ТӀадеги цӀализе
* Boyle, Leonard E. 1976. "Optimist and recensionist: 'Common errors' or 'common variations.'" In *Latin script and letters A.D. 400–900: Festschrift presented to Ludwig Bieler on the occasion of his 70th birthday.* Edited by John J. O'Meara and Bernd Naumann, 264–74. Leiden, The Netherlands: Brill.
* Morison, Stanley. 1972. *Politics and script: Aspects of authority and freedom in the development of Graeco-Latin script from the sixth century B.C. to the twentieth century A.D.* Oxford: Clarendon.

## КъватӀисел регӀелал

* Unicode collation chart—Latin letters sorted by shape
* Diacritics ProjectAll you need to design a font with correct accents
Натриялъул хлорид

**Натриялъул хлорид** (), жиб **цӀам** хӀисабалдаги лъалеб, ккола ионияб итӀнел **NaCl** химикалияб формулаги бугеб, жинца натриялъулги хлоралъулги ионазул 1:1 дандеккезаби бихьулеб, ккола цӀамул цӀекӀлъелалъулги натриялъулги цӀам. Дандеккураб 22.99 ва 35.45 g/mol моларияб массагун , NaCl-алъул 100 грамалъулӀ букӀуна Na-ялъул 39.34 г ва  Cl-ялъул 60.66 г. Натриялъул хлорид ккола жинца цӀикӀкӀаниселъ ралъдал лъималъул ва гӀемерисел гӀемерлъамелал организмазул экстрацеллюларияб лъамалъиялъул цӀамгӀаллъи гьабулеб цӀамлъун. Кванаялъе хӀалтӀизабулеб кванил цӀамалъул формаялда, гьеб гӀемерисеб хӀалтӀизабуле кондимент ва кванил консервант хӀисабалда. Натриялъул хлоридалъул кӀудияб къадар хӀалтӀизабула гӀемерал индустриалиял процессазда, ва гьеб ккола  натриялъул ва хлоралъул итӀнабазул аслияб сурсатлъун, жибги хаду-хадуб химикияб синтезалъе гъарсилъун хӀалтӀизабулеб. Натриялъул хлоридалъул кӀиабилеб аслияб хӀалтӀизабилъун ккола минусияб гьава-бакъ бугелъул нухазде бай цӀвер бииналъе.

## МугъчӀваял

* 

## Цитатабазул ицц
* 

## КъватӀисел регӀелал

*Ингилис мацӀалда:*
* Salt  United States Geological Survey Statistics and Information
* 
* Calculators: surface tensions , and densities, molarities and molalities  of aqueous NaCl (and other salts)
* JtBaker MSDS
Калиялъул хлорид

**Калиялъул хлорид** (**KCl**, яги **калиялъул цӀам**) ккола гьалогенияб цӀам калиялдасаги хлоралдасаги гӀуцӀараб.

## МугъчӀваял

## ТӀадеги цӀалиялъе
* 
* 

## КъватӀисел регӀелал
* 

123456789
Дагалда

**Дагалда** (, *ДикӀло*) ккола Гуржистаналда Тушетиялде гъорлӀе унеб ХӀамитӀа муниципалиталъул росу.

## География
Буго ГӀандигӀоралъул квегӀаб рагӀалде тӀаде къулараб гъвелалда, бакъваккуда Дагъистаналъул гӀорхъодаса ункъго километраялъ ва шималалда Чачаналъул гӀорхъодаса анцӀго километралъ рикӀкӀад, Омало росдада гӀагарлъухъ, Диклосмта магӀардаса жанубиябгин бакътӀерхьудехун. Росу машгьур буго Тушети цӀунизе бан букӀараб гьоркьохъел гӀасрабазул хъалаялъул чӀваданалдалъун. Бицен буго цо нухалъ аза-азар чи вугеб аскаралъ сверун ккведал, гьеб хъала 18 къоялъ ккунила 16 рагъухъанас абун.

## Галерея

файл:Diklo.jpg|Дагалда росу
файл:Diklo (4).jpg|Дагалда


## МугъчӀваял

 Тушети — бахча-тагӀараб дунял
Шанагу

**Шанагу** (, *Шенако*) ккола Гуржистаналъул КӀахети вилаяталъул ХӀамитӀа муниципалитеталъул росу. Шанагу буго Тушети икълималда, Пирикител Алазан ва Тушет Алазан гӀорал жубан ГӀандигӀор лӀугьунеб бакӀалдаса рикӀкӀад гьечӀого, ралъдал гьумералдаса 2080 метралъ борхалъуда. Муниципалитеталъул марказ ХӀамитӀа шагьаралде манзил буго 100 км.

Шанагу росу буго тарихияб географияб мугӀрузулаб икълим Тушетиялда, Гуржистаналъул шималиябгин бакъбаккуда. Гьеб икълим бихьизабун буго ЮНЕСКОялъул дунялалъул ирсалъул сияхӀалде бачиналъе.

## Галерея

Файл:Tusheti August 2009 (117).JPG|Шанагу росдал ва килисаялъул гӀаммаб сурат
Файл:Shenaqo Sameba Church, Tusheti.jpg|Мукъаддасав Грегорил килиса (1843)
Файл:Tusheti August 2009 (134).JPG|Шанагу росу


## МугъчӀваял
Сублимациялъул энталпия

**[[Сублимация (физика)|Сублимациялъул]] [[энталпия]]**, яги **сублимациялъул хинлъи** ккола  субстанциялъул цо мол къвакӀараб хӀалалдаса газаб хӀалалде хиясиялъе къваригӀунеб хинлъи, гьебги температураялъул ва тӀадецуялъул кьураб комбинациялда, гӀемерисеб стандартияб температура ва тӀадецуй. Сублимациялъул хинлъи гӀемерисеб бихьизабула кДж/мол-алда, цо-цо дандчӀвала къанагӀат хӀалтӀизабулеб кДж/кг-ги.

## Сублимациониял энталпиял

## Ралагье гьединго
* Хинлъи
* Сублимация (химия) 
* Фазаяб транзиция
* Клаузиусил–Клапейронил ращател

## МугъчӀваял
Муниб

**Муниб** — Дагъистаналъул Болъихъ мухъалда бугеб росу. Уна Муниб росдал боялде  гъорлӀе ва ккола административияб марказлъун.

## География
Росу буго мухъалъул марказ Болъихъа 7 км-алъ шималиябгин бакъбаккудехун.

## Демография

## МугъчӀваял
Иудаизм

**ЖугьутІ дин** яги **Иудаи́зм** () — буго динияб, националияб ва этикияб  малъи ва дунялалда балагьи, жугьутІ халкъалда гьоркьоб ГІиса авараг гьавилалде 2 азарго соналъ цебе жиб бижараб. Жакъа гьеб ккола дунялалъул монотеизмиял жакъа къоялда щвезегIан хутIарал диназдаса бищун некIсияб динлъун.

## РегIелал
* «''Иудаизм''» . ЖугьутІ диналда хурхарал тIахьал
* Статья «''Иудаизм''» . Энциклопедия «Кругосвет».
* Статья «''Иудаизм''». «Мир религий».
* Статья «Иудаизм (краткий очерк)». А. Львовил сайт.
* «Еврейская традиция»  Школалъул учебник
* «История иудаизма до нашей эры» Юрий Клименковскиясул аналитикияб макъала
* «Иудаизм и Ислам» Исламалъулги ЖугьутІ диналъулги цоцалазда бугеб гьоркьоблъи
* ЖугьутІ диналъул терминазул къамус
* Философияб къамус

## ХІужаби
Кабарда

**Кабарда́** () — Шималияб Кавказалда гIуцIун букIараб тарихияб пачалихъ. 

## Тарих
1825 соналъ Кабарда тIубанго Россиялъул империялде гъорлъе ана.

## РегIелал
* 
* 
* 
* 
* Думанов Х. М. Территория и расселение кабардинцев и балкарцев в XVIII — начале XX веков
* David Rumsey Historical Map Collection. Historic Maps of Caucasus
* ВОСТОЧНАЯ ЛИТЕРАТУРА: средневековые исторические источники Востока и Запада. КАВКАЗ
* '''Маданияталъул марказ Джэгуак1уэ:''' адыгазул тарих.

## ХІужаби
2022 сон

**2022** (**кІиазаралда анцІила щуабилеб**) сон — григорианияб календаралъул щамат къоялъ байбихьараб сон. Гьеб ккола нилъер рикIкIеналъул 2022 сон, лъабабилеб азарсоналъул 22 сон, XXI гІасруялъул 22 сон, XXI гІасруялъул лъабабилеб анцІсоналъул 2-леб сон.

## Лъугьа-бахъинал
* Россиялда гьеб сон лъазабун буго Россиялъул халкъазул маданияталъул сонлъун. . Хъазахъистаналде — лъималазул сонлъун.
* 24 февралалъ Россиялъ Украиналда гьужум байбихьана.

## ХІужаби
Хумейни, РухӀулла

**Сайи́д РухӀулла́ Мостапа́ви Мусави́ Хумейни́** яги **Има́м Хумейни** ( ; гь. 1902 соналъул 24 сентябралъ, цогидаб информациялда рекъон, гьавуна 1898 яги 1900 соналъ, , Парс — , , Иран) — ираналъул динияв, рухIанияв, хIукуматалъул ва сиясияв цевехъан, тIадегIанав аятулла, 1979 соналъул исламияб революциялъул цевехъан. 1979 соналдаса байбихьун 1989 соналде щвезегIан Ираналъул тӀадегӀанав цевехъан.

## ГIумрухъвай

РухӀулла Хумейни гIана шигӀияв рувхIаниясул хъизаналда, гьесул эмен Мустапа Мусави ккола шигӀияв имамасул наслучи (сайид).

## Васигат
2008 соналъ аятулла Хумейнил машгьураб «Васигат» Россиялда расмияб къагIидаялъ экстремистияб адабиятлъун рикIкIана (21.02.2008 соналъ гьабураб Пензаялъул областалъул Городищенский районалъул судалъ гьабураб хIукмуялда рекъон) ва 2.06.2008 соналъ Россиялъул Федералияб регистрациялъул хъулухъалъ федералияб экстремистиял материалазул сияхӀалде гъорлъе жубана. Гьеб хIукму сабаблъун цо-цоял исламиял диниял сверабаца критика борхана.

## РухӀулла Хумейнил киноялда асар
* ГІицІаб туманкI / The Naked Gun: From the Files of Police Squad! (1988; США) режиссёр Дэвид Цукер, Хумейнил рол хIана Чарльз Герардица.

## Адабияталда
Хумейни *Имам* абураб цIаралда гъоркь Салман Рушдил «Шайтабазул шигIру» абураб романалда сурукъаб сипаталда вихьизавун вуго.

Гьесул цIар гьединго Владимир Высоцкиясул «Лекция о международном положении, прочитанная человеком, посаженным на 15 суток за мелкое хулиганство, своим сокамерникам»-абураб кочIолъги рехсон буго.

## Суртал

|
|
Файл:خمینی در ترکیه.JPG|
Файл:بچه و خمینی.JPG|
Файл:خمینی و نوه‌ها.JPG|
Файл:خمینی و مردم.JPG|
Файл:خمینی در نماز.JPG|


## РегIелал

* Жуков Д. А., ''Небо над Ираном ясное. Очерк политической биографии имама Хомейни.'', М., 1999. (pdf)
* Завещание Имама Хомейни
### ТIахьал
* *Имам Хомейни и духовное возрождение.* Материалы Международного конгресса, посвящённого столетию со дня рождения имама Хомейни. (Москва, 9-10 марта 2000 г.)
* Willett E.C. Ayatollah Khomeini. 2004.
* Hoveyda F. The Shah and the Ayatollah: Iranian mythology and Islamic Revolution. 2003.

## ХІужаби
Шава росдал бо

**Шава росдал совет** — Дагъистаналъул ЦІумада мухъалда бугеб административияб бутІа ва муниципалияб гІуцІи, жиндир росдал поселениялъул статус бугеб.
Гъорлъе бачуна щуго росу, административияб марказ — Шава росу.

## Тарих
ЦӀумада мухъалъул лъугьизегІан, жеги хIуригаталда цебе, Шава букІана бечедал гІиял хьихьун рукІарал, лъарагІал, Яхсаевазул хъутан. Советияб хІукумат бачІаралдаса гьеб кьуна ЦӀумада  мухъалъул Къеди росдал, Ленинил цІаралда букІараб колхозалъухъе. Гьелдаса хадубе гьенире ритІана цоги-цогидал росабаздасан гІадамал.

## Халкъ
Шаваялда киналго руго магIарулал, амма къанагІатго цоги миллатазул чагІиги рукІизе бегьула. ГІемерисел руго ЦӀумада  мухъалдасан гочарал гІадамал.
ГӀадамазул къадар: 2433 чи.

## ГІуцІи

## ХІужжаби
Коби

**Ко́би** (, ) — ккола Россиялъул Чачан жумгьурияталъул Шелковской мухъалъул росу. Кобиялъ марказ хIисабалда Коби росдал совет гIуцIула.

## Ракьхъвай
Коби буго Шелковской мухъалда, Чачаналъ. Росу буго мухъалъул марказ Шелковская станицаялдасан магърибалдехун ва гьелдаса 4 км гуро рикІкІад гьечIо. Росулъан аскIоса уна Шималияб Кавказалъул маххул нух (чIолеб бакI «23 км»).

### Росдал [[Микротопоним]]ал
* Бизан-кӏобар («курган Бизана»;  абураб рагIиялдаса — гоxI, борхалъи) — росуялдаса магърибалдехун бугеб курган. Гьениб боцIи хьихун вукIарав осетинав Бизанил цIар щвараб.
* Медведев Курган — росуялдаса магърибалдехун. Гьениб боцIи гIи, чуял хьихьун вукIарав хъазахъ Медведевасул цIар щвараб.
* Рамазанил байдан — Кобиялъул машрикъалда бугеб расалъи.
* Тушиназул ракь — тушинские абурал хъазахъазул букIараб ракь.
* Ямо-кошар — осетияв Ямол гIиязул кошара букIараб бакI.

## Тарих
Росдае кьучIлъуна 1913 соналъ осетинаца — гьединабго цIар бугеб Коби абураб Гуржиялъ бугеб росулъа гочарал гIадамаца.

Кобиялъул гIадамал цере православиял рукIана, ва гьатIан къояца аскIо бугеб Шелковская станицаялда унел рукIун руго, жедерго росулъ гьатIан гьечIеблъи сабаблъун.

## ХIужаби
Чачан Википедия

**Чачан Википе́дия** (, ) — чачан мацІалда бугеб энциклопедиялъул цо бутІа. Гьаб заманаялде щвезегІан гьениб хъван буго  макъала.

## Адабият
* *Зинаида Федорова*. Чеченская Википедия // «Хьехархо»: казият. — Соьлжа-ГӀала, 14 август 2013 сон . — № 15 (207).

## РегӀелал
* Спасем Википедию на чеченском!  Столица плюс. 27 январь 2012 сон.
* List of Wikipedias by sample of articles
* Википедиязул сияхI
* Wikipedia Charts Chechen 
* Wikipedia Statistics Chechen
* Wikipedia article traffic statistics
* О. Абарников: «Долгое время на чеченскую Википедию никто не обращал внимания»
* Умар Дагиров «История создания Чеченской Википедии довольно туманна»

## ХӀужаби
Гуржи Википедия

**Гуржи́ Википе́дия** () — гуржи мацӀалда бугеб энциклопедиялъул цо бутІа. Гьаб заманаялде щвезегІан гьениб хъван буго  макъала.

### БутӀаялъул цебетIей
* 2006 соналъул 11 августалъ  — 10 000 макъала.
* 2011 соналъул 7 июлалъ — 50 000 макъала.
* 2014 соналъул 7 январалъ — 80 000 макъала.
* 2015 соналъул 25 февралалъ — 88 888 макъала.
* 2015 соналъул 3 марталъ — 90 000 макъала.
* 2015 соналъул 13 октябралъ — 100 000 макъала.

## Тарих
ТIоцебесеб макъала хъвана 25 февралалъ 2004 соналъ.

## РегӀелал

* List of Wikipedias by sample of articles
* Википедиязул сияхI
* 
* Видеосюжет о грузинском разделе Википедии в программе «PS» телекомпании «Рустави 2»

## ХӀужаби