open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ГӀандисезул мацӀ

**ГӀандисезул мацӀ** — хьондакавказияб мацӀ, Авар–гӀандиял мацӀазул гӀаркьалиде кколеб, Дагъистаналъул Болъихъ мухъалда тӀибитӀараб ва жинда гӀандисезул 5,800 чиги кӀалъалеб (2010). Гьеб мацӀ хӀалтӀизабула ГӀанди гӀорккун ругел росабалӀ: ГӀанди, Гъунха, ГъагъалӀ, ГӀашали, РикӀвани, Чанхъо, Зило, КванхидалӀ.

There are four main dialects, Munin, Rikvani, Kvanxidatl, and Gagatl, which appear quite divergent.  However, the dialects can be said to vary between villages: the "upper-group" contains Andi, Gagatl, Rikvani, and Zilo (where Andi and Zilo are considered their own dialects), whereas the "lower-group" contains Munin and Kvanxidatl. The upper-group lacks the affricate sound **кьI**.

КӀалъалез литературияб мацӀлъун хӀалтӀизабула авар мацӀ, гьединго гӀурусги.

## Фонология
МацӀалда буго 43 рагьукъаб:

Гьениб буго щуго рагьараб гьаракь: .

## МугъчӀваял

## ТӀадеги цӀалиялъе

* 
* 
* Церцвадзе Ил. Андийский яз. Тб., 1965 (на груз. яз.);
* Алексеев М. Е. Андийский язык // Языки мира. Кавказские языки. М., 1999.
* Этимология 1539 андийских слов в БД «StarLing database server» Sergei Starostin
* https://ibtrussia.org/en/ // The Book of Luke in Andi Language.
* http://glottolog.org/resource/languoid/id/andi1255 // Glottolog.org Language Map
ЧӀамалазул мацӀ

**ЧӀамалазул мацӀ** ккола Хьондакавказияб хъизамул авар–гӀандияб гӀалкьалил гӀандияб къокъадул мацӀ, жинда Дагъистаналъул бакъдехун-тӀерхьуда ругел чӀамалал кӀалъалеб.

## МугъчӀвай

## ТӀадеги цӀалиялъе
*
Къаралазул сверел

**Къаралазул сверел** буго авар мацӀалъул диалектазул цояб, жиб бакъдасеб тӀадгаруде гъорлӀе унеб.

## ТӀибитӀиги гаргаралги
Къаралазул свералил тӀибитӀул ареал ккола гьанжесеб ЧӀарада мухъ. 

## МугъчӀваял

## Библиография
*
Прото-авар-гӀандияб мацӀ

**Прото-авар-гӀандияб мацӀ**, гьединго **ПАГӀ** ккола гьанжселе авар–гӀандиял мацӀазул хъвавулаб нугӀлъи гьечӀеб реконструктараб прото-мацӀ, хьондакавказиял мацӀазул хъизамул бутӀа. Гьеб бикьана прото-аваралдеги прото-гӀандиялдеги, гьезздаса цинги лӀугьана гьанжсел аварги гӀандиялги мацӀал.

## МугъчӀваял
*
*
Прото-авар мацӀ

**Прото-авар мацӀ** (къокъго **ПАв**) ккола хьондакавказиял мацӀазул авар–гӀандияб гӀаркьалил реконструктараб прото-мацӀ. Прото-авар-гӀандияб мацӀалдаса батӀалъараб гьеб ккола гьанжесеб болмацӀалъулги, авар свералабазулги кьучӀдасеб форма.

## Классификация

* **[[Прото-хьондакавказияб мацӀ]]**
** Прото-авар-гӀандияб
*** Прото-авар
ГьочотӀасезул сверел

**ГьочотӀасезул сверел** — авар диалектазул цояб, жиб бакъдасеб тӀадгарулӀе унеб, ккола тӀолавар ареалаладаса бищун батӀа чӀарал свералабазул цояб. Гьеб свералида кӀалъала ГьочотӀа росулӀ, аваразул историкияб ГьитӀинаб Кьенсерухъ регионалда бугеб (гьанжсебе Рутул мухъалъул бакътӀерхьул рахъ). ГьочотӀасезул сверел уна анцухъдерилги, закаталисезулги, къаралазулги свералида цадахъ цо групалде, гьелдаго цадахъ ккола къаралазул свералиде гӀагараб. Цогидаздаса изолациялда букӀиналъ, элъул буго жиндирго хаслъи, жинца эб стандартаб мацӀалдаса гуребги, цогидал свералабаздасаги цӀакъ батӀагьулеб.

## История
ГьочотӀасезул диалект лӀугьана къаралазул свералил гаргаразул цоялъул кьучӀда. ГьочотӀа росу бугеб авар регион Бакъдасеб Авариялдаса батӀа гьабун бугелъул рорхатал мугӀруз, гьочотӀасезул сверел ккана цӀиккӀараб изолациялде, сверухъ жинда хъалтагъ мацӀ тӀибитӀараб бакӀалде. XIX гӀ. байбихьун, контактал гӀемериселъ рукӀана закаталисезул свералилгун.

## Куц-мухъ
ГьочотӀисезул свералида тӀобан тӀагӀун буго киналниги латералал фонемабазул кьер, жиделӀ авар консонантизмалъул специфика бугел, гьебго мехалда руго гьаркьал, стандартаб мацӀалде гьечӀел. Биххун буго авар мацӀалъе рижаяб хӀалуцарал6и хӀалуцинчӀелги рагьукъал данделъей. Жиндалъун стандартаб  гьаркьил  лӀугьараб фонетикияб хис-басалдалъун тӀагӀун буго хъвалсараб кьочӀолӀ I грамматикияб классалъул II ва III классазде оппозиция. ГьочотӀасезул свералил цоги специфика буго цӀарсазул цӀиккӀанисел абсолутивалда ауслаутиял классиял маркераздалъун бихьизаби. МухӀканго бихьизабун буго комитатив (цадахълъул хӀалат). БатӀалъи гьабулеб гьечӀо цӀарубакӀазул инклюзивиялги эксклюзивиялги формабазул. СтандартмацӀалъул рикӀкӀадул къоцӀалаб система хисун буго анцӀалаб.

## Фонетика
### Рагьарал

Вокализмалда буго цин стандарталъулго гӀадин щуго рагьараб гьаракь , , , , . Гьел гурелги цо-цо рагӀабазулӀ данчӀвала умлаутлъарал рагьаралги:  (*аь*),  (*оь*),  (*уь*), гьединго тӀасияб нахъисеб гургинлъичӀеб рагьарабги . Чанго рагӀулӀ ратула назаллъарал рагьаралги: , , .

## МугъчӀваял
ГьочотӀа

**ГьочотӀа** — Дагъистаналъул Рутул мухъалда бугеб аваразул росу.

## География
Росу буго Самур гӀурул кӀалалдехун, ГӀурахъ мугӀрузул хьондехун, Рутул росулӀа 50 км-алъ хьондасебгин бакътӀерхьудехун.

## Демография

## МугъчӀваял
Абхаз че

**Абхаз че** (Ҽ&nbsp;ҽ; италик: *Ҽ&nbsp;ҽ*) — кириллияб хъвай-хъвагӀул хӀарп.

Абхаз че хӀалтӀизабула абхаз мацӀалъул алфабеталда, гьениб элъ бихьизабула гъугъаб ретрофлексияб аффрикат . Алфабеталда гьелъул бакӀ буго  ва  хӀарпазда гьоркьоб.

## Кодификация

## МугъчӀваял
КӀкӀаралазул мацӀ

**КкӀаралазул мацӀ** () ккола Хьондакавказияб хъизамул авар–гӀандияб гӀаркьалил гӀандияб къокъадул мацӀ, Дагъистаналъул бакътӀерхьуда бугеб ва жинда ккӀаралал кӀалъалеб. Традиционго гьеб мацӀалда кӀалъала анцӀго росулӀ: КкӀаратӀа, ГӀанчихъ, ТӀукитӀа, Рачабулда, Инхело, МаштӀада, ГӀарчо, ТӀадинхело, РацилӀ, ва Сивухъ. Литературияб мацӀлъун ккӀаралаз хӀалтӀизабула авар мацӀ.

## Диалектал
Бикьула кӀиго свералиде:
* КӀкӀаратӀисезул сверел, гьелъ гъорлӀе рачуна хадусел гаргарал:
** кӀаратӀисезул, гӀарчосезул, маштӀадисезул, рачабулдасезул, рацилӀезул, тӀадинхелосезул, гъоркьинхелосезул, сивухъезул, ва гӀанчихъезул, жиндир бищун цӀиккӀун батӀалъи бугеб..
* ТӀукитӀисезул сверел — жинда ГӀахьвахъ мухъалъул ТӀукитӀа ва Хасавхъала мухъалъул ТӀукитӀа кӀалъалеб. ЦӀиккӀараб батӀалъи буго ккӀаратӀисезул свералидаса фонетикияб, морфология ва лексикияб рахъалъ. Цоцада гьоркьоб биччӀи гьечӀо. Ххал гьабулеб буго батӀаго чӀараб мацӀ гӀадин. 

## Фонология
### Рагьукъал

## МугъчӀваял

## Библиография

* 
* 
*
ТӀиндисезул мацӀ

**ТӀиндисезул мацӀ** буго хьондакавказияб хъизамул авар—гӀандияб гӀаркьалил гӀандияб къокъадул мацӀ, жинда Дагъистаналъул бакътӀерхьуда ругел тӀиндасел кӀалъалеб. КӀалъалезул къадар буго гӀ-ш 2,150 чи.

## Фонология

### Рагьарал

Назаллъарал рагьарал гьалъун рукӀине бегьула , , , ,  гӀадинги халатал назаллъарал , , , ,  гӀадинги.

### Рагьукъал

## МугъчӀваял

* Magomedbekova, Z. M. (2001). *Tindinskij Jazyk*. In Yazyki mira: Kavkazskie Yazyki, 283-291. Moskva: Academia.

## КъватӀисел регӀелал
*The peoples of the Red Book: Tindis
*Grammatika tindinskogo yazyka
ГӀандалазул сверел

**ГӀандалазул сверел** — авар мацӀалъул диалектазул цояб, жиб бакъдасеб тӀадгаруде гъорлӀе унеб. Цогидал бакъдасел сверелазда гьоркьоб кӀалъалезулги гаргаразулги рикӀкӀадул рахъалъ ккола бищун кӀудияб гӀандалазул сверел лӀугьана Авариялъул ГӀандаллъи абулеб ракьалда. ГӀандалазул сверелазда кIалъала 33 росулI, гьанжесеб Гъунибги Хьаргабибги мухъазда ругел. Сверел руго 11 гаргар; цо-цо росдал гаргарал гурелги данчӀвала чанго росу гъорлӀе рачунелги.

## ТӀибитӀиги гаргаралги
ГӀандалазул свералида кӀалъала Гъуниб мухъалъул цIикIкIарасел росаби, жал историкияб ГӀандаллъуда ругел, Хьаргабиб мухъалъул Дарада, Мурада, Тунзиб, МагIлиб, Хъвартихьуниб, Хъварада. Гьединго Шурагьи мухъалда ругел ГьаркӀасги Манасросуги, жидее гӀандалазул чагIаз кьучI лъурал.

Цогидал бакъдасел диалектазде данде ккун, гӀандалазул свералил буго бищун цIикIкIараб рикIкIен гаргаразул. Гьел гаргарал руго хадусел:
#Бухтадерил — Бухтиб, Шамгъуда;
#Гъенсдерил — Гъамсукь;
#ГӀабхъадерил — ГӀобохъ;
#Куделдерил — Кудалиб, СилтIа, Дарада, Мурада, Тунзиб, МагIлиб, Хъартихьуниб, Хъварада, Хъулиб, ГьаркIас, Манасросу
#КкIуядерил — Агъада, ГӀурала, Сехъ, Мурала, Балану, Кьогъо;
#КIкIагьадерил — КIкIогьориб;
#Ругъеждерил — Ругъжа, ГIункIкIида, Мадала, Хьопор, МучӀула, Шумах, Бокьони, СагӀала, Букъади, Кати, Хабада;
#Сугъулдерил — СугъралӀ, НаккӀазухъ, Шитлиб;
#Сулдерил — СалтӀа;
#ХIотIочI-хьиндадерил — ХӀотӀочӀи, Хьиндахъ, 
#ЧIахъадерил — ЧӀохъ, ГӀурулгьоцӀиб;

## Фонетика
### Рагьукъал
ГӀандалазул сверелил консонантазул система буго стандарталдасаги гӀадатаб цо-цо рагьукъал гьечӀолъиялъ. Гаргаразул консонантизмалда буго батӀалъиги. ЦохӀонигиялда гьечӀо стандарталъул гъугъаб хӀалуцараб алвеоларияб латералияб аффриката  (*лӀ*), бухтӀадерилги, куделдерилги, сулдерилги, сугъулдерилги тун хутӀараб анлъгоялда гьечӀо гъугъаб хӀалуцараб увуларияб аффриката  (*хъ*), гъугъаб алвеоларияб латералаб фрикатив  (*лъ*) буго цохӀо гӀабхъадерилги сугъулдерилги сверелазда. КкIуядерилги хIотIочI-хьиндадерилги гаргаразда гьечIо кIкI, цIцI, чIчI.

Стандарталда гьечIел гьаркьазул гIандалазул сверелазда руго дж ва палаталлъараб н, гьел данчIвала бухтIадерилги, куделдерилги, сулдерилги, кIиабилеб гьединго буго хIотIочI-хьиндадерилги ккIогьорисезулги гаргаразда.

### Рагьарал
Гьидерил сверелалда буго стандарталдаго гӀадин щуго рагьараб гьаракь: тӀасияб борхул –, тӀаса-гьоркьохъеб борхул –, гъоркьияб . Руго бакӀал, стандарталъул рагьараб гьаркьил бакӀалда свералида батӀияб батулеб, эб процессалъул гьечӀо систематиклъи.

## МугъчӀваял

## Библиография
* 
*
МагӀихъан

**МагӀихъан** ккола Египталъул, Синалъул, ГӀагараб Бакъаккул културабаздаса бачӀараб хӀалтӀи-квара. Профессионалал магӀихъабазе, жидеда гьединго **мойрологистал** абулел, мухь кьола къварилъи ккараб рокъоб магӀу гьабиялъухъ, хварасе рец-бакъ гьабиялъухъ, гӀагарлъул ракӀ батизабиялъухъ. Рехсон буго Библиялда ва цогидал диниял текстазда.

## История
Профессионалияб магӀутӀей гьабизе ккурал чагӀилъун рукӀунаа руччаби. Социалаб рахъалъ магӀихъанлъи букӀана руччабазе гьабизе бегьулеб жолъун. МагӀихъаби риккӀунаан бечелъиялъул гӀаламатлъунги.

## МугъчӀваял

* Footnote 1 in Sabar, Y. (1976). "Lel-Huza: Story and History in a Cycle of Lamentations for the Ninth of Ab in the Jewish Neo-Aramaic Dialect of Zakho, Iraqi Kurdistan." *Journal of Semitic Studies* (21) 138–162.

## КъватӀисел регӀелал
* Professional mourners—everything2.com
* “Rudaali” Culture of Moirologists in Rajasthan
ГӀачӀан

**ГIачIа́н**, яги **кьакьа́**, яги **ракьу́гIеч**, яги **топи́намбур** () – гIемерсаназул къваликьолел рижунжалазул регI. Бакъдебуссил регӀ ккола, жибго централияб Америкалдаса бачӀараб.

## Этимология
Авар *гIачIа́н* дандеккола бежтӀадерил *гӀечӀ* «чакармуцӀи»-гун (< инс-цез **ʔeč̣*), чачан. *эрз* «чакармуцӀи» (< инс-нах **ʔerc̣*), киналго гьел инс-кавказияб **ʔărć̣_V* «кинаб букӀаниги муцӀи, чакармуцӀи» кьолботӀе руссуна. Авар формалъул рефлексал регулярияллъун рикӀкӀуна: *ʔ ➝ ʕ/ʔ/∅, *-ă- ➝ a/e, *ć̣ ➝ č̣, цинги аваралъул *-am* абураб ботаникияб суффикс буго (брц. *жула́н* < *žul-ám*), хвалисаб кьочӀолӀ кин борцаниги *m* баккула: *гӀачӀа́мул* (хас. пад.). *Ракьу́гIеч* абураб рагIи лӀугьун буго *ракь* гун *гIеч* абурал рагIабаздалъун, гьенисан кьола магӀна «ракьулI [букIунеб] гIеч». Интернационалияб «топинамбур» лIугьана бразилиял индейцазул *тупинамба* абураб тайпадул цIаралдасан, гьезда цадахъго Франциялдеги XVII гI. бачIараб (фр. *topinambour*, порт. *topinambur*).

## Ботаникияб сипат-сурат
Бицатаб, керчаб цинги гъваридаб кьолбол система. Ракьукь кколел тIирщазул лIугьуна квание хIалтIизарулел къулби (хъахIал, виолетиял, багIарал), жидер мегI хъапустIадул хIокIилалда яги талгамуда релълъарал.

ХIуби букIуна цIанбитIараб, щулатаб, 40 см-даса 4 м-алде щвезегIан бахунеб, тIасан тIерщараб, гIаркьахараб, гIисинал расаз хъупизабураб.

## МугъчӀваял

## КъватӀисел регӀелал

:**''Инглисалда**:*
* [http://www.pfaf.org/user/Plant.aspx?LatinName=Helianthus%20tuberosus *Helianthus tuberosus''] – Plants for a Future database
* Jerusalem artichoke – Ohio Perennial & Biennial Weed Guide
* NutritionData, Complete nutritional info.
* Purdue University Alternative Field Crops Manual: Jerusalem Artichoke
ЦӀунтӀиял мацӀал

**ЦӀунтӀиял мацӀал** ккола хьондакавказиял мацӀазул хъизамул кьучӀаб анкьго гӀаркьалил цояб. Гьел рикьула ЦӀунтӀа–Гьинухъ ва БежтӀа–Гьунзи–Хварши групабазде 2009 соналъ публикатараб хӀалӀуда рекъон. ЦӀунтӀиял мацӀазда кӀалъалезе литературияблъун ккола авар мацӀ.

## Жанисеб рикьи
Шулцица (2009) кьолеб буго цӀунтӀиял мацӀазул хадусеб хъизамул гъветӀ:

***ЦӀунтӀиял мацӀал**
**ЦӀунтӀа–Гьинухъ
***ЦӀунтӀисезул (15,400)
***Гьинухъезул (550)
**БежтӀа–Гьунзи–ХЪварши
***БежтӀасезул (6200)
***Гьунзисезул (1840)
***Хъваршисезул (1870)

Цифраби росун руго Ethnologue-даса.

## МуъчӀваял

## Ралагье гьединго
*Кавказалъул мацӀал
Гьинухъ

**Гьинухъ** — Дагъистаналъул ЦӀунтӀа мухъалда бугеб росу. Уна КИдеро росдал боялде гъорлӀе.

## Демография

## МугъчӀваял
Ethnologue

***Ethnologue: Ракьалда мацӀал*** () буго санайилаб референсияб публикация принтияб яги онлайн режималда, жидедад Ракьалда ругел чӀагоял мацӀазул рахъалъ статистикиябги цогидабги информация бугел. Эб ккола бищун мацӀазул тӀобараб каталог. 

2021 соналъ, 24леб эдициялда букӀана 7,139 гьанжесеб чӀагояб мацӀ, 23-лелда букӀаралдаса 22 чӀагояб мацӀалъ цӀиккӀун. Редактораз хасго лъикӀ гьабуна мацӀалъул хъущтӀи эб редакциялда.

## Редакция
17леб редакциялдаса байбихьун, *Ethnologue* публикатула санайилго, 21 фебруаралда, Интернационалаб Рахьдал МацӀалъул Къоялъ.

## МугӀчӀваял

## Библиография

*
Къелдерил сверел

**Къелдерил сверел** — авар мацӀалъул диалектазул цояб, жиб бакъдасеб тӀадгаруде гъорлӀе унеб, тӀибитӀун буго Шамилил мухъалда (Къелеб бо). Ккола гьоркьосеб диалектлъун, гӀагараб буго гьидерил свералиде, руго цогидал диалектазулго гӀадиналги ружбиги.

## ТӀибитӀиги гаргаралги
Къелдерел свералил тӀибитӀул ареал ккола гьанжесеб Шамилил мухъ. Гьенире гъорлӀе ккола ГӀурчухъ, Мусрухъ, Ругъелда, Сомода, Хьиндахъ, Хьонохъ, жидеца Къелеб бо гӀуцӀулел.

## Фонетика
### Рагьукъал
Къелдерил свералил рагьукъазул системалда гьечӀо стандарталъул гъугъаб алвеоларияб аффрикат  (*ц*) ва элъул хӀалуцараб форма  (*цц*), гъугъаб палато-алвеоларияб аффрикаталъул хӀалуцараб форма  (*чч*), гъугъаб хӀалуцараб алвеоларияб латералияб аффрикат  (*лӀ*), гъугъаб хӀалуцараб увуларияб аффрикат  (*хъ*), гъугъаб веларияб плозивалъул хӀалуцараб форма  (*кк*).

### Рагьарал
Литературияб мацӀалъулалдаса батӀияб рагьаразулаб система гьечӀо: гьенибго гӀадин руго тӀасияб борхул –, тӀаса-гьоркьохъеб борхул –, гъоркьияб .

## МугъчӀваял

## Библиография
*
Манасросу

**Манасросу** — Дагъистаналъул Шурагьиб мухъалда бугеб росу. 

## География
Росу буго мухъалъул центр Шурагьиса 10 км-алъ бакътӀерхьудехун.

## Демография

## МугъчӀваял
Ұ

**БитӀараб У хӀуччгун** (Ұ&nbsp;ұ; италик: *Ұ&nbsp;ұ*) — кириллияб хъвай-хъвагӀидул хӀарпазул цояб. Юникодалда элда цӀарула "Straight U with stroke". Эб буго кириллияб уе (Ү&nbsp;ү&nbsp;*Ү&nbsp;ү*) хӀарпил варианат, гӀебеде хӀуччгун бугеб.

Хъазах къокъаб У хӀалтӀизабула цохӀо хъазах мацӀалъул алфабеталда, гьениб эб хӀалтӀизабула гӀагар-тӀасияб гӀагар-нахъисеб гургинлъараб рагьараб гьаракь  бихьизабизе. Къазах мацӀалда эб романлъизабун  гӀадинан (2021 реформа).

## Юникод

## МугъчӀваял
Лабиалаб рагьукъаб

**Лабиалал рагьукъал**, яги **кӀутӀбузулал рагьукъал** ккола жал абулаго цо яги кӀиябго кӀветӀ активияб артикулаторлъун кколел. КӀиго гӀаммаб кӀутӀбузулаб артикулация буго билабиалаб, кӀиябго кӀветӀ хӀалтӀизабун абулеб, ва лабиоденталаб, гъоркьияб кветӀ тӀасиял цабзазде данде лъун абулеб, кӀиялъулго щибаб тип буго инглисалда, авар фонологиялда данчӀвала лабиоденталаб , эбги буго къватӀиса бачӀараб фонема.

КӀутӀби гургин гьари, яги лабиализация, буго тӀибитӀараб аппроксимант-гӀадаб-коартикулациялъул рижа. Авар ва инглис  буго зирараб лабиаллъараб веларияб аппроксимант, жиб цӀикӀкӀун данчӀвалеб, гӀицӀго лабиалаб аппроксиманталдасаги . Кавказалъул мацӀазда лабиаллъарал дорсалал, /kʷ/ ва /qʷ/ гӀадинал, цӀакъ тӀиритӀун руго.

## Ралагье гьединго

* Лабиализация

## МугъчӀваял
*
* McDorman, Richard E. (1999). *Labial Instability in Sound Change: Explanations for the Loss of /p/*. Chicago: Organizational Knowledge Press. .
Латив

**Лати́в**, **лати́в паде́ж** (къокъго /), яги **жи́нде паде́ж** ан абула цо кин букӀаниги бакӀалде ине букӀин жинца бихьизабулеб, жибго аслиял падежаздасан лӀугьунеб, падежалде. Ингилис мацӀалда гьелъул магӀна кьола *Ӏn* гин *Ӏnto* препозициябаз.

Авар мацӀалда гьеб лӀугьуна аслиял падежазде дативияб *-е* суффиксги жубан.

## ХӀалтӀизаби

* БукӀинесеб вербалде жинда падежалъул (Ӏ-себ локативияб серия) латив (*-л-де* формалда) жубани, ккураб мех щвелалде гьабураб иш жинца бихьизабулеб **[[постериорияб конверб|постериорияб конверб]]** (PosterӀor converb) лӀугьуна: *тӀу́р-изе — тӀу́р-ила — тӀу́р-ила*'-лде***, ''и́не — и́на — и́на-лде'' гин гь.ц.

* Жиндихъ падежалъул (ӀӀ-б локативияб серия) лативалде (''-хъ-е'' формалде) эмфатикияб ''-го'' суффикс жубани, лъихъего абураб суалалъе жаваблъун бачӀунеб адвербги лӀугьуна: ''гӀа́нкӀи-'''хъ-е-го*** («гӀанкӀица гӀадин»), *хъа́зи-*'хъе-го**' («хъазица гӀадин»).

* ГIандалазул диалекталда жинда падежалъул *-д-* суффиксалдалъун лӀугьараб латив инфинитивалъул суффикслъун хӀалтӀизабула: лит. *квача́-зе* – гIанд. *квача́-де*.

## ТӀадеги цӀалиялъе
*
Постериорияб конверб

**Постерио́рияб ко́нверб** (лат. *Posterior converb*) – ккураб яги хасаб мех щвелалде гьабураб иш жинца бихьизабулеб конверб.

## ХIалтIизаби
Постериорияб конверб лIугьуна букIинесеб мехалъул вербалде (гIур.: *глагол*) Жинда бортил (I-себ локативияб серия) латив (**-л-де** формалда) жубани. Масала: *квана́-зе* — *квана́-ла — квана́-ла*'-л-де**; хве́-зе — хве́-ла — хве́-ла**-л-де**; те́-зе — те́-ла — те́-ла**-л-де*'.*
ГъветIщел

**Гъве́тIщел** (цинги *диал*. **гъотӀо́ллъи**, **гьитӀи́нрохь**, **рохьи́ллъи**) — аслияб рохьил массивалдаса батIатIун чIараб гIемерго кIудияб гуреб тIанхирохь. Гьенир гъутIби рукIуна цо гIалилал. Масала, махил, лъорил, миккил гъветIщел.

Гьединго, гьедин абула цо кин букIаниги къваригIалие батIатIезабураб рохьил секторалде.
Кьовул борт

**Кьову́л борт**, яги **дати́в** () ин абула вербалгунги цIаралгунги хIалтIизабулеб, жинца адресат (лIугьунеб иш сунде яги лъиде буссун бугебали) бихьизабулеб гIадатал бортазул цояб. Авар мацIалда *лъие? сундуе?* абурал суалазе жаваблъун бачIуна.

## Авар мацIалда
Авар мацIалда кьовул бортул суффикс *-е* ккола. Дативалдалъун лӏугьуна лативги.

Гьалъул квекудалъун лӀугьуна *лъица(го)/сунца(го) гӀадин/кин* абурал суалазе жаваблъун рачӀунел адвербалги ӀӀ сериялъул локативгун: *ци́хъего* [cí-q:-e-go] «цица(го) гӀадин», *кати́хъего* [katí-q:-e-go] «катица(го) гӀадин», *ду́хъего* [dú-q:-e-go] гин гь.ц. 

Гьединго, гьалдалъун лӀугьана болаб гин диалектиял инфинитивал: лит. *-(и)зе/-(и)не*, бакълъ. *-е*, гӀандал. *-де*, гьид. *-ле* гин гь.ц.

Датив лIугьуна (чанго батIияб хвалисаб форма рикIкIун):
* гIадатал цIаразул: *чехь — чохьо́-е; би — би́-ду-е; мухь — мухь-лу́-е; моцI — моцI-ро́-е; бох — бо́х-алъ-е; ого́б — абги́-е; их (лъагIалил ригь) — охо́-ли-е; гIака́ — гIак-да́-е; чи — чи́-я-с-е; ада́ — ада́-е; яц — я́ц-алъ-е; рии́ — рии́-да-ли-е* (*роо́-е* малълъунги)
* субстантивазул: *у́нтара-в — у́нтара-с-е* (I); *кве́ша-й — кве́ша-лъ-е* (II); *хъвалса́ра-б — хъвалса́ра-лъ-е* (III)
* цIарубакIазул: *лъи́-е; су́н-ду-е; ди́-е; до-лъи́-е; лъо-си́-е; гьа́-лъи-е; гъо-си́-е; гьа́гъа-си-е* гин гь. ц.
* рикIкIеназул: *цо́-йи-е; кIи́-би-е; у́нкъи-е; а́нкьи-е; анцIи́ла щу́би-е* гин гь. ц.

Дативиял рагIаби хIалтIизарула *гӏоло́* абураб постпозициягунги: *дие гIоло; эбелалъе гIоло; бичасе гIоло; дуего гIоло*. 

Гьалдалъун лIугьине регьула дериваталги: *жи́нди-е-го-квеш* (цIалула: жи́ндийгоквеш) «жиндиего заралалъе жо гьабулев чи», *куту́-з-е-в-окь* («кутузе вокьулев чи») гин гь.ц.

### Диалектазул хаслъаби
Цо-цо диалектазда рагIулI дативалъул кIиабилеб рагьараб гьаракь тIагIуна (рагӀи къокълъидал): *-е* суффиксалъул месда *-й* рагIула: *ди́е* > *дий*, гьединанго диалектияз (хасго централияз) гьеб асараздацин хIалтIизабула.
Къелеб

**Къелеб** — бакъдасеб Авариялда бугеб историкияб регион, жинде гъорлӀе гьанжесеб Шамилил мухъалъул чанго росу унеб. Ккола къелдерил диалект тӀибитӀул ареаллъун.

## ГӀуцӀи
Къелеб бодул росабилъун ккола гьанжесеб Шамилил мухъулда ругел хадусел росаби:
* Ругъелда
* Сомода
* Хьонохъ
* Мусрухъ
* ГӀурчухъ
* Хьиндахъ
* Раккурикь

## МугъчӀваял
Мах

**Мах** (*ма́хил, ма́хал*) — Махилал (*Betulaceae*) хъизамулIе унел тIабортулел гъутIбузулги хъархъазулги сибтI. ГIатIидго мах тIибитIун буго Шималияб гьемисфералда; Россиялъул ракьазда буго гьеб бищун гIемер. ГIаммго букIине бегьула нусго яги гьелдаса цодагьалъ цIикIкIун регIал. ГIемерисел махил регIал тIиритIун ун руго, гьел ккола рохьлIугьинабулеб жадаб брид (гIур.: *порода*).

Махил бутIаби хIалтIизарула къайи-цIелI: цIул, макъар, махистIа (махил макърал тIасияб тIала), махил лъинча. ТIаби ги тIанхал медициналда хIалтIизарула: тIанхазулги тIабазулги релъ гьекъола бактериял чIвавуе, кIващтIагIуе, ругънал ракъвавуе, цIа нахъекьабуе, цинги махил тIабазул экстракт хIалтIизабула тIомол лъилъуе. Цо-цо махил регIал хIалтIизарула хурзалцIунуе гIоло, цинги декоративияб ахихъанлъулI.

Цо-цо миллатазул културазда (славазул, скандинавал, финно-угорал) махие кьола аслияб мес.

## Этимология
Латинаб сибтIулаб цIар галл мацIалдаса (хвараб  келтазул мацI) бачIараб ккола.

Авараб «мах» абураб рагIи лIугьана инскавказияб ***mħĕrqwĕ ( ~ -ʕ-, -ɨ̆)** кьолболIан (гьенисанго рачIана лак. *мархъ* «тIохокь лъолел хIубал», дарг. *махъ*, дарг. чирахъ. *махъв* «мах, махигъветI», таб. *мурхлун гьар*, криз., будух. *мерх* «мах, махигъветI»).

## МугъчӀваял
Удмурт мацӀ

**Удмурт** буго пермияб мацӀ, жинда удмуртал кӀалъалеб. Уралияб мацӀ букӀун, элъул нахъегӀанаб гӀагарлъи буго финн, эстон, манси, ханти, ва гьунгар гӀадинал мацӀазулгун. Удмурт мацӀ буго гӀурусгун цадахъ-официалияб мацӀ Удмуртиялда.

Коми ва перм мацӀазда цадахъ элъ гӀуцӀула уралияб хъизамул пермияб къокъа. Удмурт хъвазе хӀалтӀизабулеб буго кириллияб алфабет, тӀаде гӀурус алфабеталда гьечӀеб щуго симболгун: Ӝ/ӝ, Ӟ/ӟ, Ӥ/ӥ, Ӧ/ӧ, and Ӵ/ӵ. Удмурт мацӀалъул лексиконалда руго мадугьалихъ ругел мацӀаздаса рачӀарал рагӀабиги, аслияб куцалъ татар ва гӀурус мацӀаздаса.

2010 соналда, Россиялъул цензалда рекъон, Россиялда вукӀун вуго удмурт мацӀалда кӀалъалев 324,000 чи, этникиял удмуртазул шагарго 554,000 чиясда гьоркьов. Ethnologue-лъ риккӀанихъе, букӀараб РСФСРлда (1989 ценз) вукӀун вуго 550,000 чи эб мацӀалда кӀалъалезул (77%) этникияб популациялъул 750,000 чиясда гъорӀ, риккӀен гӀодобеккун буго 41%-лъ 21 сонида жаниб.

## Библиография
*
*
*
* 

## МугъчӀваял

## КъватӀисел регӀелал
*Udmurtology: Udmurt Language, History and Culture
*Literature
*The First Udmurt Forum 
*Udmurt State University (has Udmurt Language Program for English speakers)
*Udmurt language, alphabet and pronunciation
* *[[Vladimir Napolskikh]].* Review of Eberhard Winkler, Udmurt, München 2001 (Languages of the World. Materials 212)
* Udmurt – Finnish/Komi Zyrian dictionary  (robust finite-state, open-source)
* Learning Udmurt words
*BGN/PCGN romanization tool for Udmurt
ХъинцӀир

**ХъинцӀир** яги пирит ( ) — минерал, маххул сулфид, жиндир химикияб формул бугеб FeS2 (маххул (II) дисулфид). ХъинцӀир ккола бищун гӀемер данчӀвалеб сулфидияб минерал.

## МугъчӀваял

## ТӀадеги цӀалиялъе
* American Geological Institute, 2003, *Dictionary of Mining, Mineral, and Related Terms*, 2nd ed., Springer, New York, .
* David Rickard, *Pyrite: A Natural History of Fool's Gold*, Oxford, New York, 2015, .

## КъватӀисел регӀелал

*  Пирит.Минералогиялъул вирлуалияб музеум. Universidad de Zaragoza, Испания
* Educational article about the famous pyrite crystals from the Navajun Mine
* How Minerals Form and Change "Pyrite oxidation under room conditions".
*
Авар гӀемерлъул форма

Авар гӀемерлъул форма ккола цӀарсазул, цӀарубакӀазул, детерминатазул хассаб форма, жиндица реххолеб жо цойидаса ццӀиккӀун букӀин бихьизабулеб. ГӀемерлъул форма лӀугьуна суффиксаздалъул, эзул букӀуна жидерго битӀарабги хъвалсарабги аслу.

## ЦӀарсал
ЦӀарсазул гӀемерлъул форма лӀугьинабизе хӀалтӀизарула -би, -л, -и суффиксал ва эзул аллофонал. Бищун продуктивияблъун ккола -би суффикс.

## МугъчӀваял

## Библиография
*
* 
*
КъехӀдерил сверел

**КъехӀдерил сверел** — авар мацӀалъул диалектазул цояб, жиб бакъдасеб тӀадгаруде гъорлӀе унеб, тӀибитӀун буго Шамилил мухъалда. Ккола гьоркьосеб диалектлъун.

## ТӀибитӀи
КъехӀдерил свералил тӀибитӀул ареал ккола гьанжесеб Шамилил мухъ. Гьеб свералида кӀалъала КъахӀи ва элда сверун ругел росабалӀ: Гъоркьколоб, ТӀасаколоб, Мокъода, ХӀорода, Гьоор–Хьиндахъ.

## Фонетика
### Рагьукъал
Гьидерил свералил рагьукъазул системалда гьечӀо стандарталъул гъугъаб алвеоларияб аффрикаталъул хӀалуцараб форма  (*цц*), гъугъаб палато-алвеоларияб аффрикаталъул хӀалуцараб форма  (*чч*), гъугъаб хӀалуцараб алвеоларияб латералияб аффрикат  (*лӀ*), гъугъаб веларияб плозивалъул хӀалуцараб форма  (*кк*).

### Рагьарал
Литературияб мацӀалдаго гӀадин руго тӀасияб борхул –, тӀаса-гьоркьохъеб борхул –, гъоркьияб . Гьединго данчӀвала халалъарал рагьаралги: , , .

## МугъчӀваял

## Библиография
*
Юлиус Кайсар

**Гаюс Юлиус Кайсар** (; ; 12 юл 100 НЩ – 15 март 44) вукӀана Ромалъул генерал ва пачалихъияв хӀалтӀухъан. ТӀоцебесеб Триумвираталъул санчи, Кайсарил нухмалъуда гьоркь ромаб армиялъ гьаруна Галлиял рагъал, хаду жиндирго политикияв дандечи, Помпейида тӀад бергьенлъи босана чӀейилаб рагъулӀ, хаду вахъана дикататорлъун НЩ 49 сонидаса жив чӀвазегӀан 44 сонида. Эс критикияб рол хӀана Роман Республика нахълъиялде рачарал лӀугьа-бахъиназда ва Роман империя борхиялда.

## ГӀолохъанлъи ва кариера

Гаюс Юлиус Кайсар гьавуна патрикианаб хъизаналда, Юлиа генсалда (тухум-кьибил) НЩ&nbsp;100 сонил 12 юлалъ. Хизаналъ абулаан Ромалде иммиграция гьабунилан Алба Лонгалдаса НЩ&nbsp;VII гӀасруялда Ромалъул къирал Туллус Гьостилица шагьар биххизабун хадуса.

## Баянал

## Референсал

## Иццал
### ТӀоцереял

#### Жиндирго хъвай-хъвагӀаял

* 
* 

* Forum Romanum Index to Caesar's works online  in Latin and translation
* 
* 
* 
* 

#### НекӀсиял историкчагӀазул хъвай-хъвагӀаял

* 
*  Публикати ичӀто томалда.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### КӀибила иццал

* 
* 
* 
* 
* 
* 
** 
** 
** 
* 
* 
* 
* 
** 
** 
** 
** 
* 
* 
*  Reprinted 2009.
* 
* 
* 
* 
* 
*
Рехъеб

**Рехъе́б** (*рехъби́л), *яги **жема́ло** () буго Convolvulaceae хъизамул тӀогьолал рижунжалазул космополитаб тӀибитӀи бугеб тухум, жиндилӀ гIагарго 200-даса 250-де щвезегӀан регӀ бугеб.

## Этимология
*Рехъе́б* [req:éb] (*рехъби́л*) абураб рагIул этимология жеги чIезабун гьечIо, хIо *жема́ло* [žemá-lo] абураб рагIи бачIана *же́мизе* абураб рагӀудаса (тIогьол женжедулеб хасият малълъун), *-ло* суффиксалъул квекудалъун. 

### Диалектазда
Диалектазда *рехъе́б* рагIул руго гьадинал формаби: *рехъе́б* (*рехъби́л*) (гӀанд. *сал.*, *куд.*; анц. *бугьн.*), *рехе́б* (*рехби́л*) (гьид.; гIанд. *кIкIуяд*., *сугъ*., *ругъ*., *хьинд*.; *щул*.), *рехе́п* (*рихпи́л*) (*бацI*., ''чIохъ''.), *рехъе́м* (*рихъми́л*) (гIанд. *бугьд*.), *мерхъре́*, *мирхъ* (*ми́рхъул*) (анц. *тӀом*.), *михъи́хер* (анц. *таш*.), *нехъе́б* (анц. *анцIр*.), *рехе́н*, *рехе́м* (*рехми́л*) (кул.), *рехе́н* (*рахна́л*) (къел.), *рихъе́н* (къар., тI.-къар.), *рехъе́н* (бакълъ.).

*Жема́ло* рагIул вариантал: *жемжемраб тIегь*, *жемардутIегь* (анц.), *же́мультIегь* (центр.), цинги гьидаб *жехъе́л* букIине ккола кIикомпонентияб.

### ГIагарал гIанди мацIазда
ГIанди мацIазда «рехъеб» абураб гьесел кьола: гIахьв. *ахъе́*, чIам. *ахъи́лв*, тIинд. *ахъа́р*, багв. *ахъи́л*, гъод. *ахъи́л*, кIкIаратI. *ахъа́ла*.

## Ботаникияб сипат-сурат
Рехъбил букӀуна толораб, тӀеренаб, 1 м-де бахине бегьулеб женжедулеб хӀуби.

## Галерея

File:PikiWiki Israel 7035 Plants of Israel.jpg|*[[Convolvulus dorycnium|C. dorycnium]]*
File:Convolvulus sabatius0.jpg|*[[Convolvulus sabatius|C. sabatius]]*
File:Convolvulus tricolor.jpg|Cultivated *[[Convolvulus tricolor|C. tricolor]]*
File:Convolvulus althaeoides 1-fruto.jpg|*[[Convolvulus althaeoides|C. althaeoides]]*
File:Convolvulus arvensis -flower view 01.jpg|*[[Convolvulus arvensis|C. arvensis]]*
File:Семечко вьюнка.jpg|Мугь микроскопалда гъоркь
File:Convolvulus Cephalopodus in Behbahan, Iran (1).jpg|*Convolvulus Cephalopodus* Бегьбагьаналда
File:Convolvulus Cephalopodus in Behbahan, Iran (2).jpg|*Convolvulus Cephalopodus* 
File:Convolvulus Cephalopodus in Behbahan, Iran (2).jpg|*Convolvulus Cephalopodus* Бегьбагьаналда


## МугъчӀваял

## КъватӀисел регӀелал

* 
* Flora Europaea: ''Convolvulus''
ГӀабигӀо

**ГIаби́гIо** (*гIабгIи́л*) (лат. *Siléne vulgáris*) — Silene сибтIилIги унеб, Caryophyllaceae хъизамулIги кколеб гIемерсаназулаб харитайпаяб бижунжо.

## Ботаникияб сипат-сурат
ГIемерсаназулаб харитайпаяб 40-100 см халалъи бугеб, толораб, цIанбитIараб хIубиги бугеб бижунжо. Ланцетиял яги хоногIадалгун-ланцетиял, 10 см-де бахараб чIалалъул ги 30 см-де бахараб гIеблъул; тIуцаб цIахIилгун-хъахIил кьерилаб; гъоркьиял тIанхал рукIуна дандруцIарал.

ТIугьдул рукIуна тIухъал тIогьобохдузда. Щурунка букIуна пунцIараб, толораб, 13-18 мм халалъул, 7-10 мм гIеблъул, 20-го кункIигун. Милърал 1,5-2 нухалъ халат рукIуна щурункадаса, хъахIал. Гьелъул бакират букIуна торотайпаяб кIитIум гIадаб. ТIегьала июн-сентябралъ, бакират кьола июлалдаса. Кьалбал рукIуна тIухъал, гIаркьахинчIел. РакьулIаса бигьаго тIукIун бачIуна.
Гъугъаб веларияб латералаб аффрикат

**Гъугъаб веларияб латералаб аффрикат** — кӀалъайдулӀ къанагӀатаб гьаракь, жиб фонема гӀадин Кавказалъул мацӀазда ва аллофон гӀадин бакъаккул ва бакъдасеб Африкалъул цо-цо мацӀазда данчӀвалеб. ИФАлда гьеб бихьизабизе хӀалтӀизаризе ккола диакритикал, хассаб хӀарп буго extIPA-лда: . 

## Ружби
Гъугъаб веларияб латералаб аффрикаталъул ружби:

## ХӀалтӀизабу

## МугъчӀваял
Dianthus awaricus

***Dianthus awaricus*** буго гӀемерсонилаб бижунжо, "Dianthus" хъизамул регӀазул цояб, мугӀрузулаб Дагъистаналъул (Авариялъул) эндемиклъун кколеб.

## Ботаникияб куц-мухъ
ГӀемерсонилаб, борхалъи букӀуна 15–50 см, тӀанхазул ххалалъи 4–6 см, щурмил 20–30 мм. ТӀегьай букӀуна юл—августалда.

## МугъчӀваял
Хурул рехъеб

**Хурул рехъе́б** (*рехъби́л*), яги **жема́ло** (лат. *Convōlvulus arvēnsis*) — Convolvulaceae хъизамулIе унеб рехъеб тухумалъул гIемерсаназулаб, харитайпаял рижунжалазул хIуби кIургIарулеб, женжедулеб регI.

Култивизарурал ракьазда чIарлъун рикIкIуна.

## Ботаникияб сипат-сурат
Толораб, тIеренаб, женжедулеб хIуби, 1 м-де халалъи бахине бегьулеб.

ТIанхал гъоркьаса толорал, къваридал, хечгIадал.

## Этимология
**Рехъе́б** [req:éb] абураб рагIул этимология жеги чIезабун гьечIо, хIо **жема́ло** [žemá-lo] абураб рагIи бачIана *же́мизе* абураб галгалулIан (тIогьол женжедулеб хасият малълъун), *-ло* суффиксалъул квекудалъун. 

### Диалектазда
Диалектазда **рехъе́б** рагIул руго гьадинал формаби: **рехъе́б** (*рехъби́л*) (гIанд. сал., куд.; анц. бугьн.), **рехе́б** (*рехби́л*) (гьид.; гIанд. кIкIуяд., сугъ., ругъ., хьинд.; щул.), **рехе́п** (*рихпи́л*) (бацI., чIохъ.), **рехъе́м** (*рихъми́л*) (гIанд. бугьд.), **мерхъре́**, **мирхъ** (*ми́рхъул*) (анц. тIом.), **михъи́хер** (анц. таш.), **нехъе́б** (анц. анцIр.), **рехе́н**, **рехе́м** (*рехми́л*) (кул.), **рехе́н** (*рахна́л*) (къел.), **рихъе́н** (къар., тI.-къар.), **рехъе́н** (бакълъ.).

**Жема́ло** рагIул вариантал: **жемжемраб тIегь**, **жемардутIегь** (анц.), **же́мультIегь** (центр.), цинги гьидаб **жехъе́л** букIине ккола кIикомпонентияб.

### ГIагарал гIанди мацIазда
ГIанди мацIазда «рехъеб» абураб гьесел кьола: гIахьв. **ахъе́**, чIам. **ахъи́лв**, тIинд. **ахъа́р**, багв. **ахъи́л**, гъод. **ахъи́л**, кIкIаратI. **ахъа́ла**.

## ТIибитIи
ГIатIидго тIибитIун буго Россиялъул европияб рахъалда, Кавказалда, БакътIерхьул яги Бакъбаккул Сибиралда, Гьоркьохъеб Азиялда.

Бижула бакъхIалал бакIазда, ацIнагьазда, мучIдузда; кьищни-къулулI; рекьулI рикIкIуна чIарлъун.

Аварухъ гьаб регI моччлогохIаздаги дандчIвала.

## Гьесел ги хIалтIизаби
ЧагIаз хIалтIизабулаан цебегоялдаса нахъе. ГьалъулI руго психотропиял алкалоидал, тIанхазулI руго рекIелал гликозидал.

ХIайваназе рогIолI ккезабунги кьола. Болъоназ бузазда кьалбалцин куна.

Рехъбил мажлъи (рижунжалазул кьибил бахун эхедехун рахъ) квани, гьелъ риххел щвезабула. ЦIакъго квеш руго кьалбал. Гьеб кун цIакъго унтарула чуял. ГьелъулI буго загьруяб пицIмахIаб конвольвулин абураб жо.

II ранкалъул гьоцIцIо кьолеб чIахI. ТIугьдузулI руго нектарги хIурцинги, жидеде наял, хIутIал ги лаплапал руссунел. Масала, *Agrius convolvuli* абураб лаплап. 100 тIогьоца кьола 100 мг хIурцин.
БецӀдерил сверел

**БецӀдерил сверел** — авар мацӀалъул диалектазул цояб, жиб бакъдасеб тӀадгаруде гъорлӀе унеб, тӀибитӀун буго Гъуни мухъалда.

## Фонетика
### Рагьукъал
БецӀдерил свералил рагьукъазул системалда гьечӀо стандарталъул хӀалуцараб алвеоларияб эйективияб аффрикат  (*ццӀ*) , хӀалуцараб палато-алвеоларияб эйективияб аффрикат  (*ччӀ*), гъугъаб хӀалуцараб алвеоларияб латералияб аффрикат  (*лӀ*), гъугъаб алвеоларияб латералаб фрикатив  (*лъ*), гъугъаб хӀалуцараб увуларияб аффрикат  (*хъ*), веларияб эйективияб плозивалъул хӀалуцараб форма  (*ккӀ*).

Стандарталъул  (*лъ*) гьаркьил рефлексиял бецӀдерил свералида руго позициониял. РагӀул авалалда *лъ* хисун букӀуна *гь*: *гьар* "лъар", *гьазе* "лъазе"; рагӀул бакьулӀ букӀуна *-гьл-*: *балгьго* "балъго", *болгьон* "болъон".

Алвеоларияб эйективияб стопалъул  (*тӀ*) бакӀалда бецӀдерил свералида букӀуна глотталаб плозив (*ъ* яги *ʼ*) рагӀул авалалда: *ъамах* "тӀамах", *ъаде* "тӀаде",  ва *-лʼ-* рагӀул ахиралда: *булʼ* "бутӀ", *налʼ* "натӀица", *нелʼэд* "натӀица", *балʼа* "батӀа". РагӀул бакьулӀги букӀине бегьула -лʼ- комплекс, эниб цо-цо лӀугьуна метатезисги ***-лʼ-*** > ***-ъл-***. Ахирисеб комплекс цӀиккӀаниселъ хӀалтӀизабула бакӀалъул бортазул 1себ сериялда стандартияб -тӀа суффиксалъул бакӀалда: *кӀаъла* "кӀалтӀа", *гӀуъла* "гӀортӀа", *хӀоъла* "хӀортӀа". Веларияб эйективияб стопалъул (*кӀ*) бакӀалда гӀемериселъ хӀалтӀизабула зирараб фарингеалаб фрикатив (*гӀ*): *бугӀзе* "букӀине".

## МугъчӀваял

## Библиография
*
Фотосинтез

**Фо́тосинтез** (инсгрек. φῶς «канлъи», σύνθεσις — «рекӀинаби», «сукӀи», «тӀадсукӀи», «синтез») — бихьулеб канлъул (яги инфобагӀараб чӀорил) энергия органикиял жалазул химикиял хурхабазул энергиялде фотосинтетикиял пигментазул (рижунжалазул хлорофиллал, бактериязул бактерохлорофилл, архазул бактериородопсин) квекудалъун захӀматалдасан свери.

Рижунжалазул физиологиялда фотосинтез рикӀкӀуна фотоавтотрофияб функциялъун — батӀи-батӀиял эндергоникиял реакциябазулӀ канлъул квантазул энергия жанибкӀкӀвин, сверизаби ги хӀалтӀизаби. ГьезулӀе ккола карбоникияб газ органикияб жоде сверизабиги.

## ТӀобихьи

Фотосинтезалъе гӀаммаб ращалъи, тӀоцебе жиб Корнелис ван Нилица целъураб, буго:
:  +  +  →  +  + 

Лъим электроназул донор гӀадинан хӀалтӀизабулелъул оксигенияб фотосинтезалда, эб процессалъул ращалъи буго:
:  +  +  →  +  + 

Гьеб ращалъуца гъоркь мухъ цӀала лъим канлъуд-бараб реакциялъулӀ реактантлъунги канлъуд-бачӀеб реакциялъулӀ продуктлъунги букӀиналда, хӀо щибаб рахъалда *n* лълъел молекула дагь гьабиялъ кьола:

:  +  +  →  + 

Цогидал процессаз батӀиял жал (арсенит гӀадал), лъим хисун, хӀалтӀизабула электрон кьеялъул ролалда; мисалалъе цо-цо микробаз хӀалтӀизабула бакъул канлъи арсенитал арсенатазде оксидатизе: Гьеб реакциялъул ращалъи буго:
:  +  +  →  + (хӀалтӀизабула цогидал жал гӀуцӀизе хадусел реакциябазда)

Фотосинтез лӀугьуна кӀиго этапалдасан. ТӀоцебесеб этапалда *канлъуд-рарал* яги *канлъулал реакциябаз* ккола канлъул энергиял ва хӀалтӀизабула эб гьидроген баччулеб НАДФ ва  энергия цӀунулеб молекула АТФ гьабизе. КӀиабилеб этапалда *канлъуд-рачӀел реакцияз* хӀалтӀизарула гьеь продуктал карбон диоксид кквезе ва букӀахъинабизе.

## МугъчӀваял
Хлорофилл

**Хло́рофилл** (инсгрек. χλωρός «гӀурччинаб», φύλλον «тӀамах») —  рижунжалазул хлоропластал гӀурччинаб кьериде релъунеб гӀурччинаб пигмент. Гьабги гӀахьаллъун лIугьуна фотосинтез.
Билабиалаб эйективияб стоп

**Билабиалаб эйектив** буго рагьукъаб гьаркьил тайпа, жиб цо-цо кӀалъалеб мацӀалда хӀалтӀизабулеб. Интернационалаб фонетикияб алфабеталда гьеб гьаракь бихьизабулеб симбол буго .

## Ружби
Билабиалаб эйективалъул ружби:

## ХӀалтӀизаби

## Ралагье гьединго
*Фонетикалъул макъалабазул индекс

## Баянал

## МугъчӀваял
*

## КъватӀисел регӀелал
*
Денталабги алвеолариябги эйективиял стопал

**Алвеоларияб** ва **денталаб эйективиял стопал** руго рагьукъал гьаркьазул тайпаби, жал гъугъаллъун хъвалел ва абулел мукъулукъалъусан егрессивияб хӀухьвелчвахудалъун. Интернационалаб фонетикияб алфабеталда эйективал рихьизарула "модиикатаб апострофалъ" ⟨**ʼ**⟩, гьанибго гӀадин.

## Ружби
Алвеоларияб эйективалъул ружбии:

*  гьаркьил буго ункъго спецификияб вариант:
** Денталаб, эб абула мацӀалзул тӀогь яги бал тӀасиял цабзазда хъван, эзда рекъон *[[апикалаб рагьукъаб|апикалаб]]* ва *[[ламиналаб рагьукъаб|ламиналаб]]*.
** Денти-алвеоларияб, жиб абулаго мацӀалзул бал алвеоларияб агӀида хъвалеб, ва мацӀалзул тӀогь тасиял цабзазда цулеб.
** Алвеоларияб, эб бахъулаго мацӀалзул тӀогь яги бал цула алвеоларияб агӀида, гьелда рекъон *апикалаб* ва *ламиналаб*.
** Посталвеоларияб, эб бахъулаго мацӀалзул тӀогь яги бал цула алвеоларияб агӀидаса нахъегӀан, гьелда рекъон *апикалаб* яги *ламиналаб*.

## ХӀалтӀизаби

### Денталаб яги денти-алвеоларияб

### Алвеоларияб

### Лабиаллъараб алвеоларияб

## Баянал

## МугъчӀваял

* 
* 

## КъватӀисел регӀелал
* 
* 
*
Ракьа

**Ракьа** — ригидаб лага жинца цӀиккӀанисел гьодимокъ бугел хӀайваназул скелет гӀуцӀулеб. Руькбуз цӀунуле къаркъаладул цогидал лугби, гьабула багӀараб ва хъахӀаб бидулал лъамелал, жанибакӀарула минералал, чӀезабула къаркъаладул структура ва элъие кверчӀвала, ва рес кьола мобиллъуе. Рукьби рукӀуна батӀи-батӀиял формабазулги роцабазулги ва гӀуцӀун рукӀуна комплексиял жанисел ва къватӀисел структурабаздаса. Эл рукӀуна тӀадагьал, хӀо къвакӀарал ва щулиял, эз тӀорала гӀемерал функцияби.

## МугъчӀваял

## ТӀадеги цӀалиялъе
* 
* 
* 
*  – *drawings by Philip J.*
* 
*  – *Anthony edits the current version; Harrison edited previous versions.*

## КъватӀисел регӀелал
* Educational resource materials (including animations) by the American Society for Bone and Mineral Research
* Review (including references) of piezoelectricity and bone remodelling 
* A good basic overview of bone biology from the Science Creative Quarterly
* 
* Bone histology photomicrographs
Рехъеб (расен)

**Рехъеб** — расадул (орнаменталъул) тайпа, жиб Авариялда христиан ва цебесеб исламияб периодалда тӀибитӀун букӀараб. ДанчӀвала некӀсиял заназда XVI гӀасруялде щвезегӀан.
ГӀунтӀадерил сверел

**ГӀунтӀадерил сверел** — авар мацӀалъул диалектазул цояб, жиб бакъдасеб тӀадгаруде гъорлӀе унеб, тӀибитӀун буго Гъуни мухъалда.

## Фонетика
### Рагьукъал
Къелдерил свералил рагьукъазул системалда гьечӀо стандарталъул гъугъаб алвеоларияб аффрикат  (*ц*) ва элъул хӀалуцараб форма  (*цц*), гъугъаб палато-алвеоларияб аффрикаталъул хӀалуцараб форма  (*чч*), гъугъаб хӀалуцараб алвеоларияб латералияб аффрикат  (*лӀ*), гъугъаб хӀалуцараб увуларияб аффрикат  (*хъ*), веларияб эйективияб стопалъул хӀалуцараб форма  (*ккӀ*).

Стандарталъул  (*лъ*) гьаркьил рефлексиял гӀунтӀадерил свералида руго позициониял. РагӀул авалалда *лъ* хисун букӀуна *гь*: *гьимер* "лъимер", *гьале* "лъазе"; рагӀул бакьулӀ яги ахиралда букӀуна *-гьл-*: *кӀалгьазе* "кӀалъазе", *нилгь* "нилъ".

## МугъчӀваял

## Библиография
*
СултӀанахӀмад-хан Аварияв

**СултӀанахӀмад-хан Аварияв** (1802–1823) — Авариялъул хан, 1802-даса 1823-де щун бетӀерлъи гьабулев вукӀарав. ГӀумаханил Бахул рос, эв Хунзахъ ханлъи гьабизе ккана Гебек-нуцал чӀвайдал. ТӀоцебесеб этапалда Россиялъул империялъул рахъ ккун вукӀарав ва генерал-лейтенантасул цӀар букӀарав эв лӀугьана гӀурус империялъул тушманлъун ва Дагъистаналда 1818—1819 соназ гӀурусазде данде гьабулеб букӀараб рагъулӀ цевехъанлъунги вукӀана.

## ЛӀугьен
СултӀанахӀмад-хан вукӀана авар тухумалъул Магьдилазул ханзабазул чи, авар нуцаллхабазул династия бихьиназул мухъалъ гьоркьокъотӀидал, гьев, ГӀумаханил Бахул рос вукӀун, лӀугьана Авариялъул ханлъунги.

## Хъизан

Адолф Бержеца бакӀарараб ава ханзабазул генеалогиялда рекъон, СултӀан АхӀмад-ханас ячун йикӀана КӀилъилай, КӀудияв ГӀумаханил йикӀарай лъади, ва Баху-бика. Бахулги СултӀан АхӀмад-ханасулги букӀана ункъго лъимер:

# вас АбусултӀан-хан (1813–1834), ханлъул вукӀана 1823 соналдаса. Эсул ячун йикӀана Таргъуялъул шамхал Абу Муслимил яс ХӀайбат, эзие гьавуна вас, кӀудаэмен СултӀанахӀмад-ханасул цӀар кьурав
# вас ГӀумахан (1816–1834)
# яс СултӀанат (гьаюна 1818)
# вас Булач (1820–1834)

## Ралагье гьединго
* КӀудияв ГӀумахан
* Авар нуцаллъи
* Авар история

## МугъчӀваял


## Иццал

* Lemercier-Quelquejay Ch. La structure social, politique et religieuse du Caucase du Nord au XVI siècle // CMRS. Т. 25. No.2-3. Р. 125–148.
* Потто, Василий (1991). *Кавказалъул рагъ*. Ставропол. гь.&nbsp;199.
* Гиничукьа ХӀайдарбег (1992). *Историкиябгин биографияб ва историкиял эссеял*. МахӀачхъала: Россиялъул ГӀелмабазул Академиялъул Дагъистанияб ГӀелмияб Центр. гь.&nbsp;40.

## КъватӀисел регӀелал

* Kasumov S. M. "Socio-economic and political situation of the war of the Avar Khanate in the first third of the 19th-century" – *science-education.ru.*
* "Note of the temporary commission on the possessions of the Mehtuli Khanate and the duties served by the residents to Khan" – *vostlit.info*
Метаболизм

**Метаболизм** ( *metabolē*, "хиси" рагӀудаса) буго организмазда ралъи кколел химикиял реакциябазул гӀаммлъи. Метаболизмалъул лъабго кьуччӀаб функция ккола: кванил энергия жиндица целлулариял процессал риччалеб энергиялде буссинаби; квен протеиназул, липидазул, нуклеикиял цӀекӀразул ва цо-цо карбонгьидратазул хетулал блоказде буссинаби; ва метаболикиял хутӀалаби тӀагӀинари. Гьел энзим-каталулел реакцияз рес кьола организмалъе гӀезе ва репродукция гьабизе, жиндирго структураби цӀунизе ва сверухъ бугелде реактизе. *Метаболизм* абураб рагӀи гьединго гӀахьал гьабула чӀагоял организмазулӀ лӀугьунел химикиял реакциязул суммалде, энирго гъорлӀ квен бихӀинаби ва гьоркьор ругел батӀи-батӀиял лъамалабазде субстанцияби раччи, эдинлъуда тӀадегӀан рехсараб лъамалабазда жанир рукӀунел реакциябазул гӀаммлъуде абула интермедиатаб (гьоркьосеб) метаболизм–илан.

## КӀулиял биохемикалал

Жидедаса рухӀчӀаголъабиги, гъветӀ-херги микробалги гӀуцӀарал структурабазул цӀиккӀанисел рукӀуна гӀуцӀун молекулазул ункъго аслияб классалдаса: амино цӀекӀрал, карбонгьидратал, нукликияб цӀекӀур ва липидал. Гьел молекулаби цӀакъго къваригӀунелъул ралъуе, метаболикиял реакцияби руссун рукӀуна яги лъамалаби яги ххамал ххетулелъул гьел молекулаби гьижиялде яги эл рикьа-къотӀиялде ва энергия щвезе хӀалтӀизариялъе эл рихӀинариялдалъун. Гьел биохемикалал цоцалӀазе бегьула полимерал гьариязе,ДНЦӀги протеиналги, ралъуе цӀакъ къваригӀунел макромолекулаби гӀадӀинал.

## МугчӀвай
Циркулаторияб система

**Циркулаторияб система** буго лугбузул система, жинца ракӀги, бидурихьалги, ва чиясул яги вертебратазул къаркъаладулӀ хьвадулеб биги гъорлӀе бачунеб. Элде гъорлӀе уна **кардиоваскуларияб система**, яги **васкуларияб система**, жиб рекӀецаги бидурихьазги гӀуцӀараб (грек *kardia*, *ракӀ* абураб ва латин *vascula*, *рихь* абураб рагӀабаздаса). Циркулаторияб системадул буго кӀиго къотӀел, цо системикияб циркулация яги контур (бихьвадул кӀудияб горсвери), цоги пулмонарияб циркулация (бихьвадул гьуърузулаб горсвери).

Вертебратазуз (гьодимокъ бугел) лимфатикияб система буго циркулаторияб системалдеги тӀадебугеб. Лимфатикияб системалъ босун уна плазмалъул цӀиккӀун ххутӀараб (циркулаторияб системадул капилараздаса ццӀураб интерстициалаб лъама гӀадинан) къаркъаладул ххамаздаса тӀадеги ругел нухаздасан, жидеца лъама нахъбуссинабулеб бидул циркулациялъулӀе лимфа гӀадинан. Лимфатикияб система буго субсистема, жиндир кӀвар цӀиккӀараб функцияб бугеб бидул циркулаторияб системалъе; эб гьечӀого би лъамакъго хутӀула. 

Лимфатикияб система гьединго хӀалтӀула иммунияб системалда цадахъ. Лимфалъул циркулациялъ ццӀиккӀун мехх бала бидулалдаса ва, рахараб (бидул) циркулаторияб системалдаса батӀаго, лимфатикияб система буго рагьараб. Цо-цо иццаз эб хъвала *кӀиабилеб циркулаторияб система* гӀадинги.

## МугъчӀваял
Аргъут (генерал)

**Аргъут**, яги **Моисей Захарович Аргутинский-Долгорукий** (, 1797 — 20 фебруар 1855, Туплис) — гӀурус пачаясул армиялъул генерал-адютант (19 август 1845), гӀурусгин кавказияб рагъул гӀахьалчи. Эсул фамилиялдаса бачӀараб буго квешаб гьоялда абулеб тӀокӀцар.
Кириллиял диграфал

Кириллияб хъвай-хъвагӀул хъизамуда руго гӀемерал специалал кӀихӀарпал комбинациял, яги диграфал, хӀо гьездаса дагьал гурони хӀалтӀизаруларо славиял мацӀазда. Цо-цо алфавитазда хӀалтӀизарула триграфал ва гьединго тетраграфал яги пентаграфалцин.

## Авар
Авар мацӀалда хӀалтӀизабула  лабиализация бихьизабизе, мисалалъе, хьв . Цогидал диграфазул руго:
*Эйективиял рагьукъазе : кӏ , лӀ , цӏ , чӏ ,
*Цогидал рагьукъал к  хӀарпил аслуялда: къ , кь 
*Жал г  хӀарпил: гъ , гь , гӏ 
*Жал л  хӀарпил: лъ 
*Жал х  хӀарпил: хъ , хь , хӏ 

Ь дандчӀвала диграфазулӀ, элъ цебехун бугеб хӀарп батӀияб ккуцалъ цӀалулеб букӀин бихьизабула, мисалалъе,  .

*КӀирекъарал: кк , кӏкӏ , хх , цц , цӏцӏ , чӏчӏ .
Гьезул лъабго буго тетраграф, эл хӀалтӀизабиги буго авар ортографиялда спорадикияб, гьезул бакӀалда гӀемерисел ратула диграфал.

## Беларус
Беларус мацӀалда буго хадусеб кӀиго диграф: 
*'дз' —  ва  аффрикатазе;
*'дж' —  гьаркьие.

## Украин
Украин мацӀалъул диграфал руго хадусел: 
*'ьо', [ʲɔ] ва [ʲo] (ралагье ьо) 
*'дз' — [d͡z] ва [d͡zʲ] аффрикатазе (ралагье дз)
*'дж' — [d͡ʒ] ва [d͡ʒʲ] аффрикатазе (ралагье дж).

## Чачан
Чачан мацӀалда хӀалтӀизарула хадусел диграфал:
*Рагьарал: аь , яь , оь , ёь , уь , юь 
*Эйективазе -гун: кӏ , пӏ , тӏ , цӏ , чӏ 
*Цогидал рагьукъал: гӏ , кх , къ , хь , хӏ 
*Триграф рхӏ 

## Ралагье гьединго
*Кириллица хӀалтӀизабулел мацӀал
*Диакритик
*Дифтонг
*Типографиял лигатураби
Триграф (ортография)

**Триграф** (, *treîs*, "лъабго" ва γράφω, *gráphō*, "хъвазе" рагӀабаздаса) — лъабго гӀужраца гӀуцӀараб група, жию хӀалтӀизабулеб цого бугеб яги хъварал хӀарпаз батӀаго рихьизарулелдаса батӀиял гьаркьазулаб комбинация кьезе.

## Латин-хъвайдул триграфал

Мисалалъе, *[[Австер шиллинг|schilling]]* абураб рагӀулӀ *sch* триграфалъ бихьизабула гъугъаб посталвеоларияб фрикатив , консонантаб кластер  гуреб. Инглис *beautiful* рагӀулӀ *eau* групал цӀалула  гӀадин, паранс *château* рагӀулӀ эбго цӀалула  гӀадинан.

## Кириллиял триграфала
Кириллияб хъвай-хъвагӀи хӀалтӀизабулел славиял-гурел мацӀаздаги хӀалтӀизарула триграфал. Авар мацӀалда буго 14 триграф, эз бихьизабула диграфаздалъун хъварал гьаркьазул лабиализация букӀин: Гъв , Гьв , Ккв , Къв , Кьв , КӀв , Лъв , ЛӀв , ТӀв , Ххв , Хъв , Хьв , ЦӀв , ЧӀв  (ралагье: Авар алфабет).

Щуго триграф ва цо тетраграф хӀалтӀизабула кабард мацӀалда: *гъу* , *кӏу* , *къу* , *кхъ* , ва *хъу* , гьединго тетрграф *кхъу* . Гьезул ццӀиккӀанисезул хал гьабизе бегьула рагьукъаб +  гӀадин, *кхъ*  диграф бикьуларо: *х* хӀарпица *кхъ* диграф эйектив гуреблъи биччӀизабула, *къ*  гӀадин.

## Ралагье гьединго
*Диграф
*Тетраграф
*Пентаграф
*Гьексаграф
*Мултиграф

## МугъчӀваял
ХӀаркуч

**ХӀарку́ч** (лат. *Petasítes*) – Asteraceae хъизамул къогогӀанасеб регӀ данделъизабулеб гӀемерсаназул хурдузул сибтI. СибтIил мумасилал Шималияб гьемисфералъул гьоркьохъеб климаталъул киналго районазда тӀибитӀун буго. Цо-цо регӀал субарктикияб зоналдецин рахун руго. ХӀаркуч гӀола рагьа́рал бакӀазда, лъелхӀордузул рагӀалабазда.
Киналго регӀал тӀегьала цудунаб охолилӀ (гӀазаби риун хадуб, цодагь квачарал бакӀазда – январ-марталъ).

ХӀаркучил цо-цо регӀал бол медициналда хӀалтӀизабула цебегоялдаса нахъе, гьанжесеб медициналъ дарабазулӀги хӀалтӀизабула гьеб. Япониялъул хӀаркучил (*Petasites japonicus*) гӀололIал чIилал японияз кванилӀ хӀалтӀизабула. ТӀансатайпаял (жидеца ракь бацунел) кин гьел хурдул ахихъанлъулӀги хӀалтӀизарула.
Кириллияб хъвай-хъвагӀи

**Кириллияб хъвай-хъвагӀи**, **славоникияб хъвай-хъвагӀи** яги **славияб хъвай-хъвагӀи** ккола Евразиялдаса гӀереде ругел чанго мацӀазда хӀалтӀизабулеб хъвавул система. Эб босун буго националияб хъвай-хъвагӀилъун славиял мацӀазда, гьединго туркиял, монголиял, уралиял, кавказиял ва ираниял мацӀазда кӀалъалел Бакъаккул Европалъул, Кавказалъул, Азиялъул пачалихъазда.

## ХӀарпал
Кириллияб хъвай-хъвагӀи бакъаккул слав ва цо-цо бакъдасел слав территориязда бакӀалъул мацӀал, басрияб бакъаккул слав гӀадинал, хъвазе хӀалтӀизабизе лӀугьиндал. Элъул бакӀ-бакӀалъул мацӀазе адптация гьабиялъ раккана чанго алфабеталги.

## Кириллияб алфабетал

Кириллца буго стандартаб хъвайлъун хадусел мацӀазда:

**Славиял мацӀал**:

*Беларус
*Болгар
*Мекедон
*ГӀурус

*Русин
*Сербо-хорват (Стандартаб серб ва Черногор)
*Украин

**Россиялъул славиял-гурел мацӀал**:

*Абаза
*Адигъ
*Авар
*Къажар (Дагъистаналда)
*Башкъир
*Бурят
*Чачан
*Чуваш
*Эрзя
*Ингуш
*Кабардин
*Гъалмухъ
*Карачай-Балкар

*Килдин саам
*Коми
*Мари
*Мокша
*Нугъай
*Гьири
*Романи
*Саха/якут
*Татар
*Туван
*Удмурт
*Юит (юпик)

**Цогидал пачалихъазул славиял-гурел мацӀал**: 

*Абхаз
*Алеут (гьанже цохӀо килисиял текстал)
*Дунган
*Хъазах (латиналдалъун хисизе буго 2025 соналде),
*Хъиргъиз
*Монгол (гьединго букӀине буго традиционияб монгол хъвай-хъвагӀигун 2025 соналде)

*Таджик
*Лъинкит (гьанже цохӀо килисиял текстазда)
*Туркмен (официалго хисана латиналдалъун)
*Узбек (гьединго официалго хисанал латиналдалъун, хӀо жеги-жеги хӀалтӀизабулеб буго)

## МугъчӀваял

*
*