open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Химия

**Хи́мия** (, жибги египетлъул мацІалъул *km.t* (чІегІераб) абураб рагІудасан лъугьараб, гьенисанго бачІараб буго некІсияб Египталъулги цІарги; цогидал бегьулел къагІидаби:  — «токІкІел», «эссенция», «лъамалъи», «тІагІам»,  — «маххул жубай», «биун тІей», «чвахи»,  — «жубай») буго бащун кІвар бугел ва гІатІидаллъун кколел тІабигІатлъаялъул бутІабазул цояблъун кколеб, веществабазул, гьезул гІуцІиялъул ва сокІкІиналъул, гьезул тІабигІаталъул ва хасияталъул, жалги гуцІиялда ва сокІкІиналда рарал, гьезул гуцІи хисизабулеб буссиналъул, ай химиялъулал реакциязул, ва гьединго гьел свериял мутІигІлъулел къануназул ва къануназда рекъон ккейязул гІелму. Киналго веществаби гІуцІарал ругелъул атомаздаса, жидеда химиялъулал рухьеназул кумекалдалъул молекулабилъун лъугьине кІолел, Химиялъ тІоцебесеб иргаялда  тІадехун рехсарал масъалабазул хал-шал гьабула атомиябгун молекулярияб даражаялда, ай химиялъулал элементазул ва гьезул дандраязул даражаялда. Химиялъул кІудяб бухьен буго физикагун ва биологиягун, хІакъикъаталдаги гьезда гьоркьоб бугеб гІурхъиги буго шартІияб, гьезда гьоркьор ругел бакІал лъазарула квант химииялъ, химиялъулаб физикаялъ, физикияб химиялъ, геохимиялъ, биохимиялъ ва цогидал гІелмабаз.

## Химиялъул тарих

### Алхимия

### Химия гІелму хІисабалда

### Хинлъи ва флогистон. Газал

### Веществоялъул атомарияб теориялъул реинкарнация

### [[Радиоактивность]] ва [[спектр]]ал

### Квант химия

## Аслиял бичІчІиял

### Элементарияб зарра

### Атом

Химикияб элементалъул, жиндир киналго хасиятал гъорлъги бугеб, бищун гьитІинаб зарралъун ккола атом. Атом гІуцІун букІуна ракІалдасан ва гьелда сверун ругел электроназул «накІкІаздасан». РакІ гуцІун букІуна палажительнияб заряд бугеб пратоназдасаги нейтралиял нейтроназдасаги. Цоцаца ккун, атомазда кІола молекулаби гьаризе.

Атом ккола бокьараб веществоялъул химиялъулаб бикьиялъул гІурхъилъун. ГІадатияб вещество (гьеб, масала, гелий гІадин, цо атомалъулаб гьечІони) бикьула цо тайпаялъул атомазде, жубараб вещество — батІи-батІиял тайпабазул атомазде. 

Атомал (ай, атомалъул ракІал) химиялъулаб къагІидаялъ рикьуларо.
### Молекула

### Вещество

#### ГІадатиял ва Журарал веществаби. Химиялъулал элементал

#### Маххал ва маххал гурел

#### БацІадал веществаби ва жуба-гъубарал

## Баянал
## Адабият
Пен-Абу

**Пен-Абу**, ***Пил*** (егип. транслит. pn-Abw, «Гьав Пил») —  наслабазда цебесеб Египеталъул, конфедерация-илан абулеб, жиндир тахшагьарги *[[Тинис|Чени]]* кколеб букІараб,  (н.-грек. Тинис) ялъуни *[[Абидос|Абджу]]* (н.-егип. Абидос) пиргІавн.

БетІерлъи гьабулев вукІана гІага-шагарго 3300—3200 саназда н. щ., Негада маданияталъул  — IIIa1 и IIIa2 фазабазде данде кколеб. Гьеб заманалъул пиргІавнал гьанжесел гІалимзабаз рачуна шартІияб 00 наслуялде гъорлъе.

Пен-Абун вукІараблъи чІезабула гьесул цІаралъул Нубиялда ратарал лъалкІаз: Жебель Шайх-Сулайман (Вади-Хальфаялда аскІоса гІебеде) гІохІалъул графитиязул цоялъ,  ва Кустулаялда(*[[:de:Qustul|Qustul]]*) ратаразги; гьединго ТІасияб Египеталда ратаразги: батизе бегьула, гьесул цІар хъван букІин Пилалъул къанида (Ху, гробница B 102). 

Тинисалъул конфедерациялъул 00 наслуялъул бутІрузул цІарал ва бетІерлъи гьабиялъул тартибалъул ахиресеб реконструкцияб гьабуна германазул египтолог Г. Дрейерица (*[[:de:Günter Dreyer|Günter Dreyer]]*); гьев жиндирго хІисабалда аслияб мугъчІвай гьабуна Мин илагьасул колоссаздаса (Коптос) графиттияздаги U-j гробницаялъул (Умм ал-Кааб) пилалъул ракьаялъул бирказла ругел протоиероглифабаздаги.

Гьанжесеб гІелмуялда лъалеб гьечІо Пен-Абул бетІерлъиялъул хІакъалъулъ щиб букІаниги, египтологазул гьечІо цо ккураб пикру гьесул цІар битІун хъваялда ва, гьанжелъагІан рагьараб буго суал Пен-Абу хІакъикъаталда вукІанадай абураб..

## Бл. гьединго
* ПиргІавназул сияхІ

## Баянал
## Адабият
* *Dreyer G.* Umm El-Quaab I. Das prädynastische Königsgrab U-j and seine frühen Schriftzeugnisse. — von Zabern, Mainz 1998. — ISBN 3-8053-2486-3, (Deutsches Archäologisches Institut, Abteilung Kairo: *Archäologische Veröffentlichungen* 86).

## Иццал
* 

*
Фюрер

**Фю́рер** (,  — «цевехъан», «бетІер») — Германиялда 1934—1945 саназда  пачалихъалъул ва  Герман национал-социалистияб хІалтІухъабазулаб партиялъул (1921–1945) бетІерасул букІараб официалаб титул, ва гьединго цІаразулги ССалъул хъулхъазулги (штурмбаннфюрер, группенфюрер ва ц.). Аслияб куцалъ Фюрер абула  Адолф Гьитлерида, официалги жиндир гьеб титул букІарав.

## История
«Фюрер» титул щвана Гьитлерие 1934 соналъул 9 августалда, Веймар жумгьурияталъул рейхспрезидент Гинденбург хун хадуб. Къануналда рекъон, цІияб «Фюрерасул» ва рейхсканцлерасул хъулухъалъ жинда жаниб цолъизабуна президентасул ва канцлерасул хъулухъал, гьелдалъун Гьитлер лӀугьана Германиялъул кинабниги кверщел жиндихъ бугев бетІерлъун. «Фюрерлъиялъул принцип» () кибего тІибитІизабулеб букІана нацистияб партиялъ; гьелъул бищун машгьурал лозунгазул цояблъун букІана «Цо халкъ, цо пачалихъ, цо цевехъан» ().

## Референсал
Фашизм

**Фаши́зм** (,   — цолъи, квацІи, бухьен — абураб рагІудаса) ккола ультра-кваранаб, авторитарияб ультранационализмалъул форма, жиндие сипат-суратаб гьабулеб диктаториалияб къуваталдалъунги, зулмуяб хӀалалда оппозиция къинабиялдалъунги, жамгӀияталъул ва экономикаялъул кьварараб регламентациялдалъунги, гьелъие машгьурлъи щвана Европаялда XX гӀасруялъул байбихьуда.  Гьединго фашизмалъул сипаталлъун руго рагъулаб национализм (гІадидаб бичІчІиялда), либерализмалде данде чІей, ксенофобия, реваншизм ва шовинизм, церехъанлъи, элитаялъул кверщеллъиялда ва тІабигІияб социалияб иерархиялда божи, этатизм ва, цо-цо, синдикализм, расизм геноцидалъул сиясат.

Фашизмалъул тӀоцересел багъа-бачариял раккана Италиялда ТӀоцебесеб дунялалъул рагъул заманалда, хадур тӀиритӀана цогидал европаялъулал пачалихъазде. Анархизмалдеги, демократиялдеги, либерализмалдеги, марксизмалдеги данде ккун, фашизм ккола ультра-квараназде гъорлъе гӀадатияб сиясияб спектралда.

Фашистаз ТӀоцебесеб дунялалъул рагъалъул хал гьабулеб букӀана ревелюция хӀисабалад, жинца кӀудияб асар гьабураб рагъул тӀабигӀат, жамгӀият, пачалихъ ва технологиял хисиялде.

## РагІи бачІин ва магІна

### Фашизм ва расизм

## Тарих

### Эра ''Fin de siècle'' (ГІасруялъул ахир)

## Фашизмалъул аслиял гІаламатал
Фашистиял пачалихъазе хасиятаб буго пачалихъалъул экономикаялдаги идеалоиялдаги нухда ккезабулеб ишалъул къуват кІодолъи: пачалихъалъул корпоративизация, тІолголъи цІикІкІарал гІуцІалаби ва жамгІиял цолъалаби гьариялдалъун гІуцІулеб, батІияб пикру тІагІинарулел зулмуял къагІидаби, экономикалъулаб ва сиясатаб либерализмалъул принципал рикІкІунутІи.

Вольфганга Випперманида рекъон, аслиял фашист идеалогиялъул гІаламатл ккола:

* традиционализм,
* национализм,
* корпоративизм
* антилиберализм,
* антикоммунизм,
* экстремизм,
* этатизм,
* популизмалъул элементал
* милитаризм,
* мех-мехалъ — цевехъанлъи квей,
* бутІруда ругезде гъорлъе кколареб гІемерисеб халкъалде мугъ чІвай лъазе гьаби.

И. В. Мазуровасул пикруялда, пачалихъияб бетІерлъи бачин хІисабалда, фашизм буго авторитаризм гуреб, тоталитаризм буго, жидеда гборкьоб кІудияб батІалъи бугеб.

## Фашизмалъул куцал

### Фашизм (Италия)

### Национал-социализм (Германия)

### Маххулаб гвардия (Румыния)
Шамхалов МухӀамадил Шагьрудин

**Шамхалов МухІамадил Шагьрудин** (1914 сон, ТІануси росу, Авар округ, Дагъистаналъул област, Россиялъул империя — 14 декабр 2000, МахІачхъала, ДЖ, Россия) — сиясатияв ва партиялъулав хъулухъчи, Дагъистаналъул машгьурав пачалихъияв ва жамгІамгІиябгун сиясаталъулав хІалтІухъан, сиясатчи, Дагъистаналъул АССРалъул ТІадегІанаб Советалъул Президиумалъул Председатель (1970–1978).

## ГІумру
Гьавуна ТІануси, векьарухъанасул хъизаналда. ГьитІинго хутІана эбель-эмен гьечІого; тІалаб гьабуна Шураялъул лъималазул рукъалъ.

### ЦІали

### ХІалтІи-пиша

## Шапакъатал
*Орден «Почёталъул Знак»
* ХІалтІул БагІараб Дугъалъул Орден
* Октябралъул ХІуригаталъул Орден
* Гьудуллъиялъул Орден (2000)

## ТІехь
МухІамадил Шагьрудин вуго «Дагестан — дир рокьи ва къисмат» абураб тІехь хъварав чилъун

## Баянал

## МугъчІваял
* Тануси 
* Он был народным лидером
ГӀарани

**ГІарáниб** — Хунзахъ мухъалъул росу, Хунзахъ росдал советалда гъорлӀ бугеб. 

## География
Росу буго Хунзахъ тӀалъул бакъбаккудехун, Хунзахъа хьондасебгни бакъбаккул рахъалда 2 км-лъ риккӀад. ГӀараниса бахъдехун буго ЦӀолбокь ккӀал.

## История
ГІарани росу лӀугьана ХХ гІасруялъул тІоцебесеб бащалъуда, Хунзахъ росдадаса ГІарани хъалаялда сверун рукІарал ракьал ратІаги гьарун росу гІуцІидал. 1929 соналъ ГІарани росабазул сияхІазда батІаго чІараб росу хІисабалда букІинчІо.. 1960 c. ГІарани росу ана Хунзахъ росдал советалде гъорлъе

2023 соналъул септембралда ГӀарани рагьана цӀияб школа.

## Демография

## БакІал
* ГІарани хъала
*ГІарани школа

## МугъчӀваял
Нилалъул делта

**Нилалъул делта** ( **' яги жибго  **') буго Гьоркьияб Египеталда бугеб, Нил гІор гІаркьалабазде биххун Ракьдагьоркьосеб ралъадалъе чвахулеб бакІалда лъугьараб делта. Гьеб буго дунялалда ругел бищун кІудиял гІоразул делтабазул цояб. Гьелъ Ракьдагьоркьосеб ралъдал рагІалалъул ккола бакътІерхьуда Алискандериялдаса бахъараб бакъбаккуда Бур-СагІидалде щвезегІан 240 км (150 мил), во гьеб буго бечедаб росдал магІишаталъул икълим. Хьундаса бакъдехун делтаялъул халалъи буго гІага-шагарго 160 кm. Делта байбихьула Къагьиралдаса цодагьаб гъоркьегІан. Цебе делта гІуцІун букІана 8 гІаркьелалъ, гьанже гьезул хутӀун буго 2 кІудияб гІаркьел.

## География

Хьундаса бакъдехун рахъалде дельтаялъул халалъи буго 160 км; бакътІехьудаса бакъбаккуда гьелъ кколеб ралъдал рагІаллъиялъул халалъи буго 240 км. Делта бикьун буго кІиго аслияб гІаркьелалъ — Думияталъул ва Рашидалъул гІаркьалабаз, жалги Ракьдагьоркьосеб ралъдалъе гьел портазулал шагьаразда аскІосан чвахулел. Цере гьел гІаркьалабазул къадар букІана 8,  амма гьел тІагІана Нилалъул чвахуда кколеб хІалалъ халкквей гьабидал, реьеф хисидал. Гьединаб тІагІараб гІаркьелалъул цояб кола Вади Тумилат.

## Референсал
ГӀор

**ГІор** ккола тІабигІияб лъелчвахи, жиндир гІураб кІодолъиги бугеб, табигІияб нухдасан жибги океаналде, ралъдалъе, хІорини яги цогидаб гІурулъе чвахулеб. ГІоразул лъим букІуна бацІадаб, ай цІамгІалаб гуреб; гьеб хьезабула жиндирго жаниблъиялъул ракьдалада тІад ва гъоркь ругел лъиназ.

## Этимология
*ГӀор* (*гӀуру́ца*, *гӀуру́л*, пл. *гӀорал*) рагӀи лӀугьараб буго прото-авар **rihV* кьолбодаса метатезалдалъун. Жиндирго иргида гьеб рагӀи бачӀараб буго прото-хьундакавказияб **ɦwɨ̆lV* яги **lɨ̆ɦwV* рагӀудаса, жиндир магӀнаги гьединго "гӀор", "резервуар" абун бугеб.
ГӀагарал рагӀабилъун ккола тӀиндисезул *регьа* "минералияб ицц".

## МугъчӀваял
ТӀалъи

**ТІалъи** — борхатаб майдан битІараб ялъуни крачелахараб загІибго бикьараб тІасияб рахъ бугеб, жибго саламатго рихьулел хъитІаз цогидал аскІор ругел байдабаздаса батІа гьарураб.

Гьединго тІалъиян абула лаваялъул тІалъиялдеги, жибги батІи-батІиял географиял объектазда (вулканазда, мугІрузда, кІкІалабазда) аскІоб тІибитІараб борхатаб гІатІилъи кколеб. Гьединаб тІалъи ккола вулканазул хІалтІудалъун лъугьараб. ТІалъи лъуьине бегьула вулканалъул яги гьоркь хутІулел минералазул гъатазда тІад.

## Лъугьунеб къагІида
ТІалъиял лъугьине бегьула батІи-батІиял геологиял процессазул хІасилалда: вулканалъул магмаялъул кІудияб къадар къватІибе бачІиналъул, лаваялъул экструзия лъугьиналъул яги эрозиялъул.

### Лаваялъул тІалъи

### Денудационные плато

## ТІалъиязул тайпаби

## КІудиял тІалъиял
### Азия
### Антарктида
### Африка
### Шималияб Америка
### Жанубияб Америка
### Океания

## Балагье гьединго
* МугІрул ритІел

## Иццал
География. Гьанжесеб суратал ругеб энциклопедия. Москва, Басмахана: «Росмэн» 2006 год.
МочӀохъ

**МочӀо́хъ** — Дагъистаналъул Хунзахъ мухъалда бугеб росу.

Уна росдал поселениялъул статус бугеб *МочӀохъ росу* абураб муниципалияб гӀуцӀиялде гъорлӀе, цохӀо бугеб росу гӀадин.

Хунзахъ мухъалъул туристикияб бакӀазул цояб.

## Этимология
Росдал цӀар бачӀараблъун рикӀкӀун *мачӀу́* абураб рагӀудаса.

## География

Росу буго Хунзахъ мухъалъул шималиябгин бакътӀерхьул рахъалда, кӀиго балалъ сверун къараб бакӀалда. Росдал гӀурхъи цураб буго Хьиндахъ, ГьамищтӀа, ГӀахьалчӀи, ГьацӀалухъ, ТӀануси ва ГӀочӀло росабазул ракьалгун.

Росдада аскӀоб буго мугӀрул хӀор, жиб туризмалъе популярияб.

## Демография

Ккола моноэтникияб авар росулъун.

## Административияб гӀуцӀи
МочӀохъ росу ккола гьебго цӀар бугеб муниципалаб гӀуцӀиялде гъорлӀе. 

Муницпалаб гӀуцӀиялъул гӀатӀилъи буго 6.39 км².

## Галерея

Файл:Вид на Мочох.jpg|Росдал цо роххен
Файл:Закат над Мочохским озером.jpg|БакътӀерхьин. МочӀохъ 
Файл:Lake of Mochokh.jpg|ХӀор


## Ралагье гьединго
*МочӀохъ хӀор

## МугъчӀваял
Административияб центер

**Административияб центер** ккола бокьараб административияб гІуцІиялъул, тІоцебесеб, кІиабилеб ялъуни лъабабилеб даражаялъул (област, край, автономияб республика, провинция, штат, департамент гІадинал) официалияб бетІераб шагьар (росу, посёлок). Административияб централда рукІуна пачалихъияб хІакимлъиялъул ва бакІалъул даражаялъул нухмалъул гуІцІаби:
*бакІалъул бетІерасул (бетІер, губернатор, префект гІадал) резиденция;
*бакІалъул парламент (къануназул гІуцІи);
*пачалихъиял хІакимлъабазде данде кколел гІуцІалабазую хІакимзаби; 

Администратияб централъул букІуна инфраструтктура, жиндалъул цоги гІадамал чІарал бакІалгун жиб бухьараб; марказалъул букІуна гІураб экономикияб, културияб ва кадрабазулаб потенциал, жиндалъул нухмалъи гьабулеб. ГІемерисел пачалихъабазда администратияб центер ккола регионазул бищун чӀахӀиял шагьарал.

ЧиядбачІеб суверенияб пачалихъалъул бетІераб шагьаралда абула тахшагьар–илан.

## Россиялъул Федерациялда

## Цогидал пачалихъазда

## Баянал
Биология

**Биоло́гия** (;  — «гІумру» +  — «лъай, гІелму») ккола чІагоябщиналъул ва гьелъул бугеб бакІгун бугеб хурхеналъул ва гьоркьоблъиялъул хІакъалъулъ гІелму. Биолоиялъ лъазе гьабула гІумруялъул киналго аспектал: гІуцІи, иш тІубай, гІей, лъугьин, эволюция ва чІагоябщинаб ракьалда тІад бикьи. Биологиялъ чІагоябщиналъул гьабула классификация ва сипат-сурат, гьезлу батІи-батІиял тайпабазул лъугьиналъул, гьезул жидедаго гьоркьоб ва сверухъ бугеб тІабигІатгун бугеб хурхеналъул.
Райн

**Райн** — Европаялъул аслиял гӀоразул цояб. ГӀор байбхьула Швейцариялъул Граубюнден кантоналда жанубиябгин бакъбаккул Швейцар Алпазда. Гьеб ккола швейцаргин лихтенштейн, швейцаргин австер,швейцаргин герман гӀурхъабазул бутӀалъун. Райналъул чвахиялъул хадусеб бутӀа ккола паранс гин герман гӀорхъоде, гьениса хадуб Райн чвахула аслияб куцалъ хъондасеб рахъалде Германиялъул Райнландалдасан. Германиялда Райн сверула бакътӀерхьуде ва Нидерландазул территориялдасан Хьонда ралъдалӀе.

Гьеб буго Централаб ва БакътӀерхьул Европаялда бугеб кӀиабилеб бищун халатаб гӀор (Данубалдаса хадуб), жиндир халалъи гӀ-ш 1230 км. ва лълъел гьоркьохъеб харж гӀ-ш. 2900 м³/с бугеб.

Райн ва Дануб гӀуцӀулаан Румалъул империялъул шималиял гӀурхъабазул цӀикӀкӀанисеб бутӀа, гьелдаса нахъего Райн букӀана гуми хьвадулеб гӀумрудал кӀвар бугеб лълъел нухлъун, жиндасан къайи пачалихъалъул гъваридракьазде щвезарулеб. Райналда ругел бищун чӀахӀиял ва цӀакъ кӀвар бугел шагьараздаса ккола Кёлн, Роттердам, Дюсселдорф, Дюсбург, Страсбург, Неймеген ва Базел.

## Этимология

## География
### Аслияб сипат-сурат
### Халалъи
### Байбихьи
### Нахъисеб Рейн
### Цебесеб Рейн
### Альпазул Рейн
### Дельта
## Экология
## Баянкьелал ва мугъчӀваял

### Баянкьелал

### МугъчӀваял

### Библиография
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## КъватӀисел регӀелал
* Rhine with maps and details of navigation through the French section; places, ports and moorings, by the author of *Inland Waterways of France*, Imray
* Navigation details for 80 French rivers and canals  (French waterways website section)
*Old maps of the Rhine, from the Eran Laor Cartographic Collection, The National Library of Israel
Колониализм

**Колониализм** буго цо батӀияб халкъалъ территориялдаги элъул халкъалдаги тӀад политикияб, социалаб, экономикияб гин културияб кверщел тӀибитӀизабиялъулги билӀинабиялъулги практика, жиб цӀикӀкӀаниселъ рикӀкӀада ругел, гьединго тӀадегӀанлъул претензия лъазабулел метрополисазул интересазда гьабулеб. Колониализм гӀемериселъ империалистияб проект букӀаниги, гьеб хӀалтӀула мурадияб ракьудаги халкъалдаги, колонизатораздаги гьоркьоб гӀорхъи лъеялдалъун (колонизациялъул кӀвар бугеб компонент).

## Метрополияз колониял гІуцІиялъул  мурадал

*; Экономика, даран-базар
** Колониязул тІабигІиял ва гІадамазул сурсатал хІалтІизари, цо-цо бакІазда — къанагІатал ва хасал сурсатазде нух щвей (гьенибго транзиталдеги), ва гьел сурсатал дунялалда ричиялда тІад монополия.
** Даран-базаралъул нухазе, базаразе оптимизация гьаби, квалквал бугел батІиял бича-хисиялда гьоркьол ругел пачалихъал гьоркьоса тІагІинари.
** Даран-базаралъе хІинкъи гьечІолъи чІезабизе, гьелъие дагьабги цІикІкІун къуваталъул оперативияб квербакъи гьаби.
** Къануназул гІатІилъиялъе унификация гьабиялдалъун даран-базаралъе лъикІаб ихтияразулаб цІуни гьаби, империялъулал ихтияразулал стандартал, цолъараб ва бичІчІулеб даран-базаралъул маданият гІуцІи

*; ЖамгІияб сфера, жамгІияб балансалъе оптимизация гьаби

*; КъватІисеб сиясат, цивилизациялъулаб экспансия
** Геостратегиял интересал, дунялалъул аслиял бакІазда мугъчІвазе бегьулел пунктал гІуцІи, жидерго рагъул къуватазул мобильность цІикІкІине;
** Цогидал колониалиял империязул аскалалъул гумузул боязул иналда тІад, гьезул даран-базаралъул нухазда ва халкъалъул миграциялда тІад бербалаги лъезе, гьел хасал регоназде риччангутІи, гьез хІалеб роль, дунялалъулаб статус гІодегІан гьаби;
** Империялъулаб престиж чІезаби,  халкъаздагьоркьосел къотІи-къаял хъвалалго геополитикиял ресал щвей;
** Цивилизациялъул, маданияталъул ва мацІалъул экспансия — гьездалъун бугеб хІакимлъиялъул метрополиялда, колониязда ва хутІараб дунялалда авторитет ва легитимлъи щула гьаби. Империялъул цивилизациялъулал стандартал тІолго дунялалъулаллъун лъугьинари.

## Колониязул сипатал

## Тарих

### ЦІияб заманалъул байбихьуда

### ЦІияб заман

### Деколонизация. Неоколонизация

## Колониализмалъул кверщел

## Балагье гьединго

* Колониалияб рагъ
* Миллиябгун-эркенлъиялъулаб данде рахъин
* Неоколониализм
* Жанисеб колонизация
* ЦІорораб рагъ
* ЦолъунгутІиялъул хьвади

## Баянал

## Линкал

* Вред и польза колониализма. — Журнал «Власть» № 31(735) от 13.08.2007
* А. Б. Давидсон. АНТИРАСИСТСКИЙ РАСИЗМ?
* В.П.Макаренко. РАСПАД ИМПЕРИЙ И ПРОБЛЕМА КОЛОНИАЛИЗМА
* Густерин П. В. Франко-британские противоречия перед созданием Антанты
* Густерин П. Колониальные противоречия перед Первой мировой войной
СахӀара

**СахІа́ра** (, *Эс-СахІраъ-ль-Кубра*; ) буго Ракьалда бугеб бищун кІудияб багІарараб салуллъи ва гІатІилъиялъул рахъалъ кІиабилеб Антарктикияб цІорол авлахъалдаса хадуб. СахІара буго Африкаялъул континенталъул шималияб рахъалда. БакътІерхьудаса бакъбаккуде халалъи буго 4800 км, шималияб рахъалдаса жанубияб рахъалде — 800–1200 км; гІатІилъи буго гІ.-ш. 8,6 млн км² (Африкаялъул гІатІилъиялдаса 30 %, Бразилия пачалихъалдаса цодагьаб кІудияб гІатІилъи) . БакътІерхьудаса СахІара чурула Атлантикияб океаналъ, шималияб рахъалда ккола Атласалъул мугІруз ва ракьдагьоркьосеб ралъадалъ, бакъбаккуда — БагІараб ралъадалъ. Жанубияб гІурхъилъун ккола гІемер багъари гьечІел некІсиял дюнаби (16° ш. гІ.), гьездаса жанубияб рахъалда буго Сахель — Суданалъул саваналде щвелалде бугеб регион. 
.

## Иццал
Политика

**Сиясат** ялъуни**Поли́тика** ( «пачалихъалъул хІалтІи-пиша») —  пачалихъияб власталъул органазул ва гьезул хъулухъалда ругел гІадамазул хІалтІи пиша; ва гьединго жамгІияб гІумруялъул суалала ва лъугьа бахъинал, пачалихъалъул хІалтІиялда хурхарал. Сиясаталъул гІелмияб цІехІ-рех гьабула сиясатлъаялъул гІелмуялда жаниб.

## РагІи бачІараб бакІ
## Сиясаталъул тІабигІат
### Аслиял магІна кьеял
### Цогидал магІнаби
## Сиясаталъул функциял
## ГІуцІи
## Тайпаби
## Сиясаталъул процессал ва социум
## Сиясаталъул системаби ва идеологиял

Жакъа къоялде лъалеб буго 20 сиясаталъул ва идеалогиялъу система:

* Авторитаризм
* Анархизм
* Демократия
* Диктатура
* Коммунизм

* Консерватизм
* Космополитизм
* Либерализм
* Марксизм
* Монархия

* Милитаризм
* Нацизм
* Национализм
* Пацифизм
* Плутократия

* Социализм
* Теократия
* Тоталитаризм
* Тимократия
* Фашизм

## Машгьурал сиясаталъул хъулухъчагІи
## Балагье гьединго
## Баянал
## Адабият
## МугъчІваял
Египтология

**Египтоло́гия** (, , ;  *‘Улю́м аль-масрия́т* — Египеталъул хІакъалъул гІелму) — комплексияб гІелму, жинца НекIсияб Египет лъазе гьабулеб, Машрикълаялъул цо рахъ.
ГӀурччинаб кьер

**ГІурччинаб кьер** — аслияб лъабго кьералъул ва спектралъул цояб, гІурччинаблъул рикІкІуна бихьулеб электромагнитияб чІорал риччаялъул (канлъиялъул) кьер гІ.-ш. 510–550 нм  диапазоналда бугеб чІоразул халалъи жиндир бугеб Полиграфиялда CMYK системаялдав гІурччинаб кьер лъугьуна тІогьилаб ва циан кьерал жубаялдалъун.

## Баянал

## Линкал
Амазон

**Амазо́нка** (исп. и ) — дунялалъул бищун лъим гІемераб гІор, жибги Жанубияб Пмерикаялда бугеб. Лъуьуна Марпньон ва Укаяли гІоралги жубан. Амазонкаялъул халалъи буго гІелмияб дандеруссиналда бугеб бахІсалъул суал ва батІи-батІияб борциналда рекъон гьеб буго: Мараньоналъул гІурул авалалдаса — г.-ш., от истока реки Апачет — 6992 км, Укаялиялъул гІурул авалалдаса — гІага-шагарго 7100 км. Амазонка расалъиялъул гІатІилъиялъул рахъалъ ккола бищун кІудияб гІорлъун. ЛъагІали лъел харж гьаби бащалъула 6937,92 км³, цо сордо-къоялда жаниб гьелъ харж гьабула гІ.-ш. 19 км³ лъел.

## Тарих

## ТІабигІат

## Баянал

## МугъчІваял

* Information on the Amazon from Extreme Science 
* A photographic journey up the Amazon River from its mouth to its source
* 
* Amazon River Ecosystem
* Research on the influence of the Amazon River on the Atlantic Ocean at the University of Southern California
Империализм

**Империализм** буго къватӀисел нациябазда тӀад кверщел цӀуни ва гӀатӀид гьаби, бутӀаккун экспансионизмалдалъун, хъачӀаб къуваталдалъун (милитарияб ва экономикияб) ва гьединго тамахаб къуваталдалъун (дипломатикияб ва културияб империализм). Империализм буссун букӀуна гьегемония ва дагь яги цӀикӀкӀун формалаб империял лъеялде ва эб цӀуниялде. Колониализмалъул концепталда бухьараб букӀаниги, империализм ккола батӀаяб концепт, жиб экспансиялъул цогидал формабазеги нухмалъул гӀемерал формабазеги хӀалтӀизабизе бегьулеб.

## Этимология
*Империализм* абураб рагӀул лӀугьин буго латин  рагӀудаса, жиндир магӀнаги "коммандизе", "суверенаб букӀине", яги "нухмалъизе" бугеб. Гьеб рагӀи тӀоцебе хӀалтӀизабуна 19леб гӀасруялда III Наполеонил деспотияб милитаризм ва къватӀисел милитариял интервенциябаздалъун политикияб кверчӀвай щвеялъе хӀалбихьи какун. Гьанжесеб магӀналда термин лӀугьана гӀаммаблъун КӀудияб Британиялда 1870лел соназда жаниб; 1880'лезде эб хӀалтӀизабулаан позитивияб коннотациялда. XIX гӀасрудул ахиралдехун, эб хӀалтӀизабулеб букӀана киналго мехазулги месазулги империязул рагъари бихьизабиялъе. Гьанна Арендтцаги Йозеф Шумпетерицаги империализмалъе баян кьуна экспансиялъе гӀоло экспансия абун.

Термин аслияб куцалъ гӀахьал гьабулаан ва гьабула БакътӀерхьулги Япониялъулги политикябги экономикиябги доминанлъуе, хасго Азиялдаги Африкалдаги, 19леб ва 20леб гӀасруялда. Элъул мухӀканаб магӀнаялда сверун жеги-жеи руго гӀалимзабазул дебатал. Цо-цо автораз, Эдвард СагӀид гӀадал, хӀалтӀизабула гьеб термин дагьабги гӀатӀидаб магӀнаялда, империалаб централдаги перифериялда сверухъ гӀуцӀараб доминациялъулги субординациялъул бокьараб системалда хурхинабун. Гьеб дефинициялъ гъорлӀе рачуна номиналал империяби гӀадин неоколониализмги.

## Референсал
Лингвистика

Лингви́стика ( — мацІ) ккола жинца мацІал лъазарулеб гІелму. Гьеб ккола тІабигІияб гІадамасул мацІалъул ва дунялалъул киналго мацІазул ва гьезда кІалъалезул хІакъалъулъ гІелму. 

ГІатІидаб бичІчІиялда  лингвистика бикьула гІелмияб линггвистикаялдеги ва практияб лингвистикаялдеги. Жибго ккола ишарабазул хІакъалъулъ гІелму хІисабалда семиотикаялъул цо бутІалъун.

## Лингвистикаялъул предмет

### Гносеологияб аспекталда лингвистика

### Лингвистикаялъул субъект ва объект

## Лингвистикаялъул мазгьабал

## Лингвистикияб терминология

## Лингвистикаялъул тарих

## Адабият
Гьералдика

**Гьера́лдика** ( «магъущ» рагІудасан) ккола хасаб тарихияб дисциплина, жинца цІех-рех гьабилеб гербазул, ва гьединго гьел хІалтІизариялъул гІадатазул ва практикабазул. Гьералдика бутІалъун ккола эмблематикаялъул — цоцада хурхарал дисциплинабазул группа, жидеца эмблемаби лъазарулеб. Цогидал эмблемаздаса гербазул батІалъи буго гьезул гІуцІи, хІалтІизаби, ихтияраб статус хасал тарихалда рекъон гІуцІарал къануназда рекъон рукІиналдалъун. Гьералдикаялъ чІванкъотІун бихьизабула, щиб жо ва ва кинаб хІалалъ букІине бегьулеб бахъун пачалихъияб гербалда, хъизаналъул гербалда ва гь. ц., гербаззда рахъун ругел фигурабазул магІна. Гьералдикаялъул кьалбал уна Гьоркьохъел гІасрабазде, гьеб заманалда бахъана хасаб гьералдикияб мацІ. Гьералдика лъалев чилъун ккола гьералдик ялъуни ароморист. Халкъаздагьоркьосеб гьералдикаялъул къо кІодо гьабула 10 июналъ.

## Геральдика бакки

## ТІибитІи

## Геральдикаялда кьерал

### Кьеразул символика

## Аслиял бичІчІиял

## Балагье гьединго

## Баянал

## Адабият

## МугъчІваял
Консерватизм

**Консервати́зм** (от  — цІунула) ккола гІадатазул къиматал ва гІадлу-низамал, жамгІиял ялъуни диниял доктринаби идеалогияб кквей. Бищун кІудияб къиматлъун ккола социумалъул гІадатал, гьелъул институтал ва къиматал цІуни.

Консерватораз жанисеб сиясаталда гъокьан мухъ цІала бугеб пачалихъияб ва жамгІияб низамалда, нахъчІвала радикалиял реформаби, жал консерватораз экстремизмлъун рикІкІунел. КъватІисеб сиясаталда консерватораз аслияб кІвар кьола хІинкъи гьечІолъи цІуниялъе, тола рагъул къуват хІалтІизабизе, хІаракат бахъула кидагосел цадахъчагІи ккун рукІине; къватІисеб эканомикаялда ккола протекционизм.

Консеоватизмалъул идеалогия бижана «Француз хІуригаталъул хІинкъалабазде» данде бугеб реакция хІисабалда (Эдмунд Бёркил машгьураб памфлет, 1790). Консерватизм данде чІола либерализмалде, жиндица экономикаялъул ва жамгІиял эркенлъаби тІалаб гьабулеб, ва социализмаялде, жиндица жамгІияб ращалъи тІалаб гьабулеб ва гІадамасул жиндирго буголъиялъе гІурхъи лъолеб. Бёркицаго гІадин, консерватизм гІуцІиялъе кІудияб квербакъи гьабуна французазул иезуит Жозеф де Местрица (1753–1821), ингилисазул философ Томас Гоббсица (1588–1679) ва австриязул канцлер граф Клемент Меттернихица (1773–1859)

Гьанжесел социумазда консерватизм ккола жидеда алиябин абулеб лъабго идеалогиялъул цояблъун: либерализм, социализм ва консерватизм. Консерватизм батІа гьабизе ккола обскурантизмалдаса нахъехун ин ва цІияб жоялде тушманлъи букІиналъул хІисабалда, ва гьединго традиционализмалдаса. Гьанжесеб консерватизм (неоконсерватизм) цо-цо мехалъ батула дагьабги цебе унеб, ва гІемер ресал бугеб, цогидал сиясаталъул хьвадияздаса. Масала —Рейганил реформаби АЦШялда, Тэтчерил реформаби КІудабританиялда.

## Консерватизм бижи

## Дунялалъул консерватизмалъул партияби

## Баянал

## Адабият
ГІурус мацІалда:

* Философия и социально-политические ценности консерватизма в общественном сознании России: От истоков к современности. Под ред. Ю. Н. Солонина. Вып. 1. СПб.: С.-Петербургский гос. ун-т, 2004, 320 с.
* Полякова Н. В. Антропология российского консерватизма // Александр Иванович Введенский и его философская эпоха. — СПб., 2006, с. 252—265
* А. Ю. Минаков. Особенности русского консерватизма в первой четверти XIX века // Диалог со временем. Альманах интеллектуальной истории, 34, 2011,
* Современный российский консерватизм. Сборник статей. М., 2011. https://web.archive.org/web/20130603014422/http://www.cscp.ru/files/rmoHZ2U1hEbQgIW.pdf

## Линкал

* Консервативная энциклопедия
* Центр Консервативных Исследований при Социологическом факультете МГУ 
* Центр социально-консервативной политики
БакьайичӀиб

**БакьáйичӀи(б)** — Дагъистаналъул Хунзахъ мухъалда бугеб росу. БакьайичӀиб росдал советалъул административияб центер. Ккола Хунзахъ мухъалъул бищун чӀахӀиял ва некӀсиял росабазул цояблъун.

## География
Росу буго Хунзахъ тӀалъуда, Тиронлъарал рагӀалда, мухъалъул центер Хунзахъа 4 км-лъ шималиябгин бакъбаккул рахъалдехун.

## Демография

Ккола моноэтникияб авар росулъун.

## ЦӀарагӀарал чагӀи
* БакьайичӀиса ЧӀанкӀа (1866—1909) — кӀудияв авар поэт, авар классикияб литератураялъе кьучӀ лъуразул цояв.

## МугъчӀваял
БуцӀра

**БуцӀра** — Дагъистаналъул Хунзахъ мухъалда бугеб росу, жиб хьиндалазул бодул кколеб. 

Уна росдал поселениялъул статус бугеб *БуцӀра росу* абураб муниципалияб гӀуцӀиялде гъорлӀе цохӀо бугеб росу гӀадин.

## История
БуцӀра букӀана хьиндалазул бодул росу. 1865 соналъ, хьиндалазул жеги ункъго росуго гӀадин, эб бачана Авар сверухълъул Хунзахъ наиблъуда гъорлӀе.

## География
Росу буго Хунзахъ мухъалъул шималиябгин бакъбаккудехун.

## Демография

Ккола моноэтникияб авар росулъун.

## Административияб гӀуцӀи
БуцӀра росу ккола гьебго цӀар бугеб муниципалаб гӀуцӀиялде гъорлӀе. 

Муницпалияб гӀуцӀиялъул гӀатӀилъи буго 18.70 км².

## МугъчӀваял
ГьамищтӀа

**Гьами́щтӀа** — Дагъистаналъул Хунзахъ мухъалда бугеб росу, жиб хундерил бодул кколеб. Уна ГьамищтӀа росдал советалда гъорлӀе, ккола элъул административияб центерлъун.

## География
Росу буго Хунзахъ мухъалъул шималиябгин бакътӀерхьул рахъалда.

## Демография

Ккола моноэтникияб авар росулъун.

## МугъчӀваял
ГьацӀалухъ

**ГьацІа́лухъ** () — Дагъистаналъул Хунзахъ мухъалда бугеб росу; ккола ХӀебдаллъуде.

Уна росдал поселениялъул статус бугеб *ГьацӀалухъ росу* абураб муниципалияб гӀуцӀиялде гъорлӀе цохӀо бугеб росу гӀадин.

## География
Росу буго Хунзахъ тІалъиялъул шималалде кколеб ТІунусдерил балада, Тобот лъарал гІаркьелалъул рагІалда.

## Демография

Ккола моноэтникияб авар росулъун.

## Административияб гӀуцӀи
ГьацӀалухъ росу ккола гьебго цӀар бугеб муниципалияб гӀуцӀиялде гъорлӀе. 

Муницпалияб гӀуцӀиялъул гӀатӀилъи буго 2,13 км².

## МугъчӀваял
ГӀобода

**ГӀобо́да** — Дагъистаналъул Хунзахъ мухъалъул росу, жиб ХӀебдаллъуде кколеб. ГӀобода росдал советалъул административияб центер.

## География
Росу буго Хунзахъ тӀалъуда, Тобот лъарал кӀиябго рагӀалда, мухъалъул центер Хунзахъа шималиябгин бакътӀерхьул рахъалдехун 5 км-лъ.

## Демография

## Машгьурал гӀадамал
* ГӀободаса ШагӀбан-къади (1608–1668) — аварул къади, политикчи, дипломат, мирза, гӀалим.
* ГӀободаса МухӀамад-хӀажи (1828–1895) — устар, кӀудияв гӀалим.

## МугъчӀваял

## РегӀелал
*ГӀобода росдал советалъул сайт
ЦӀада

**ЦӀа́да** — Дагъистаналъул Хунзахъ мухъалда бугеб росу.

Уна росдал поселениялъул статус бугеб *ЦӀада росу* абураб муниципалияб гӀуцӀиялде гъорлӀе цохӀо бугеб росу гӀадин.

## География
Росу буго Хунзахъ тӀалъиялда, мухъалъул марказ Хунзахъа 3 км-алъ хьондехун.

## Демография

Ккола моноэтникияб авар росулъун.

## Административияб гӀуцӀи
ЦӀада росу ккола гьебго цӀар бугеб муниципалияб гӀуцӀиялде гъорлӀе. 

## Машгьурал гӀадамал
* ЦӀадаса ХӀамзат — шагӀир.
* ХӀамзатил Расул (1923–2003) — шагIир.

## МугъчӀваял

## Библиография
*
Мущули

**Мущу́ли** — Дагъистаналъул Хунзахъ мухъалъул росу, жиб Нахъахьиндаллъуда бугеб.

Уна росдал поселениялъул статус бугеб *Мущули росу* абураб муниципалияб гӀуцӀиялде гъорлӀе, цохӀо бугеб росу гӀадин.

## География
Росу буго авар регионазул цояблъун кколеб Нахъахьиндаллъуда, Хунзахъ мухъалъул бакътӀерхьуда, мухъалъул центер Хунзахъа 20 км-алъ рикӀкӀад.

## Демография

Ккола моноэтникияб авар росулъун.

## Административияб гӀуцӀи
Мущули росу ккола гьебго цӀар бугеб муниципалаб гӀуцӀиялде гъорлӀе. 

Муницпалаб гӀуцӀиялъул гӀатӀилъи буго 11.61 км².

## МугъчӀваял
Хунзахъе тӀаде кӀанцӀи (1830)

**Гъази-МухІамад Хунзахъе тІаде кІанцІи** ккола Кавказалъул рагъул заманалъ Аваристаналдаги муридзабаздаги гьоркьоб 1830 соналъул 24 февралалъ ккараб рагъ. Гьелъул хІасилалда тІаде кІанцІарал муридзабизе къезарула ва Хунзахъ тахшагьар цІунула.

## Цересел лъугьа-бахъинал

## Хунзахъ цІуни

## ХІасилал

## ХІужжаби
ЛъагӀелухъ

**ЛъагӀе́лухъ** — Дагъистаналъул Хунзахъ мухъалда бугеб росу, Нахъахьиндаллъуда бугеб ва хундерил бодул букӀараб. ЛъагӀелухъ росдал советалъул административияб центер.

## География
Росу буго Нахъахьиндаллъуда, ХӀебдареч лъарал рагӀалда Хунзахъ мухъалъул шималиябгин бакътӀерхьул рахъалда, Хунзахъа 17 км-лъ рикӀкӀад. 

## Демография

Ккола моноэтникияб авар росулъун.

## Машгьурал гӀадамал
* ГӀабасил МухӀамад — авар ва Дагъистаналъул халкъияв поэт (1995). 

## МугъчӀваял
Харахьи

**Ха́рахьи** () буго нахъахьиндалазул бол росу, жиб Дагъистаналъул Хунзахъ мухъалде кколеб.

Эб уна росдал поселениялъул статус бугеб *Харахьи росу* абураб муниципалияб гӀуцӀалида гъорлӀе цохӀо бугеб росу гӀадин.

## Этимология
Росдал цӀар бачӀараблъун рикӀкӀуна «хвараб лъим» абураб рагӀудаса. Биценазда рекъон, цебе заманалъ, КъвекӀада ва ЩулалъутӀа абулеб бакӀалада букӀун буго кӀиго гьитӀинаб росу, гьабсагӀат росу бугеб бакӀалда букӀун буго хьуцӀ, жиндир лъиналда, гьекъезе бегьунгутӀиялъ, абулеб букӀун буго «Хвараб лъим». Цогидаб къагӀидаялъ, цӀар бачӀун буго «хваразухъе» абураб рагӀиялдасан. ХьуцӀалде аскӀорегӀан, харибакӀал хвезаричӀого рукӀине, гьарун рукӀун руго хабзалаби, ва гӀадамазда гьоркьоб, хабзалъа руссараз, кир рукӀарал-ян цӀехедал, абулеб букӀун буго «хваразухъе ун рукӀанин».

## География
Росу буго Хунзахъ мухъалъул бакътӀерхьуда, Нахъахьиндаллъуда.

## Тарих
Харахьи росу ккола аваразул некӀсиял росабазул цояблъун, жиб гӀарабал рачӀиналдего букӀараб. КъвекӀада букӀараб росу, букӀун буго щула гьабураб росулъун. Гьенир рукӀарал гӀадамазул дин цин хъанчи лагълъи гьаби, хадуб насранияб дин букӀиналъе нугӀлъи гьабула гьенир ратарал хъанчаз.
КъвекӀада ва ЩулалъутӀа росабазда гьоркьоб букӀун буго кьал. КъвекӀадисел тӀаде кӀанцӀун руго ЩулалъутӀа росдаде, амма гьелъул гӀадамал къезаризе кӀун гьечӀо, ва цинги къвекӀадисез ургъун буго хӀилла: биценазда рекъон, гьез гӀодобе бак буго гӀодобе гӀеч, ва гӀеч бакӀаризе лъугьарал ЩулалъутӀа росдал гӀадамазде тӀеги кӀанцӀун, гьел къезарун руго. Гьелдаса хадуб кӀиябго росу цолъун буго. ГӀага-шагарго XV гӀасруялъ, хӀуцӀ бакъвазабун, гӀадамал гьенире рахъун руго.

Байбихьуда гӀемерисел гӀадамазул чӀей букӀун буго «ГохIда кавудахъ» абулеб бакӀалда, жибги тушманасде данде чӀезе санагӀалъи бугеб. Гьенир рукӀун руго кӀудиб каву, къасе мехалъ рахалеб; бицен буго, гьеб каву къалеб гьаракь Гьарадерихъ росулъецин рагӀулеб букӀанин.

Харахьи росу гъорлӀе унаан Авар нуцаллъуде. Росу букӀана узденаб. Щибаб лъагӀелалъ росдаца кьезе кколеб магъало букӀун буго 264 къали тӀорщалил. Жиндир заманалда гьеб кьечӀони, конфискация гьабулеб букӀун буго рукъалъул ялъуни бекьулеб ракьалъул. Нуцаласе вас гьавидал, гьесие кьезе кколеб букӀун буго бекьулеб ракьул ялъуни харибакӀалъул бутӀа. Гьединго херехьдерица кьезе кколеб букӀун буго нуцалалсе магъало, ТӀекӀитӀа боцӀи кваназабуралъухъги Харикь ругел харибакӀал хӀалтӀизаруралъухъги.

## Демография

Харахьи ккола моноэтникияб авар росулъун. Росдал чӀагӀазда абулеб цӀар буго *хере́хь* (хъв. *хере́хьдери-*); херехьдерил буго жедерго гаргар, жиб хундерил свералил кколеб ва нахъахьиндал къокъаялде гъорлӀе унеб. 

## Административияб гӀуцӀи
Харахьи росу ккола гьебго цӀар бугеб муниципалаб гӀуцӀалиде гъорлӀе. 

Муницпалаб гӀуцӀалил гӀатӀилъи буго 7.45 км².

## Машгьурал гӀадамал
*Харахьиса ТӀайгиб, машгьурав гӀалимчи.
* ХӀажилазул Маликил ХӀайдархан, Россиялъул Федерациялъул герой.

## МугъчӀваял
Уздалросу

**Уздалросу** — Дагъистаналъул Хунзахъ мухъалда бугеб росу. Уна Уздалросу росдал боялде гъорлӀе ва гьелъул административияб марказлъунги ккола.

## География
Росу буго мухъалъул марказ Хунзахъа 14 км-алъ жанубиябгин бакъбаккудехун.

## Демография

Ккола моноэтникияб авар росулъун.

## МугъчӀваял
ЦӀияб Гьамущи

**ЦӀияб Гьáмущи** — Дагъистаналъул Хунзахъ мухъалъул росу, Нахъахьиндаллъуда бугеб. Гьамущи росдал советалъул административияб центер. Ккола Хунзахъ мухъалъул бищун чӀахӀиял росабазул цояблъун.

## География
Росу буго Хунзахъ мухъалъул бакътӀерхьуда, ХӀебдареч лъарал рагӀалда. Ккола Нахъахьиндал росулъун.

## Демография

Гьамущи ккола моноэтникияб авар росулъун. Росдал чӀагӀазда абулеб цӀар буго *гьанща́л* (хъв. *гьанща́дери-*); гьанщадерил буго жидерго гаргар, жиб хундерил свералил кколеб ва нахъахьиндал къокъаялде гъорлӀе унеб.

## МугъчӀваял
Самилахъ

**Сáмилахъ** — Дагъистаналъул Хунзахъ мухъалъул росу, жиб ЛъарагӀлъуда бугеб. Уна Самилахъ росдал советалда гъорлӀе ва элъул административияб центерги ккола.

## География
Росу ккола Хунзахъ мухъалъул анклав, жиб Турхъалиб мухъалъул территориялда бугеб, Гелбахъ шагьаралдаса 19 км-лъ рикӀкӀад, шималиябгин бакъбаккул рахъалдехун.

## Тарих
Росу лӀугьана Хунзахъ мухъалъул Хунзахъ Хизриласул цӀаралда бугеб колхозалъул хъутаналъул бакӀалда. Официалго чӀел-бакӀ хӀисабалда регистратана ПВС ДАССРалъул ПВСалъул 1972 соналъул 23 фебруаралдаса буюралдалъун. Росуялъе цӀар кьуна Хунзахъ цо роххеналъул.

## Демография

## МугъчӀваял
Сивухъ (Хунзахъ мухъ)

**Сиву́хъ** — Дагъистаналъул Хунзахъ мухъалда бугеб росу. Сивухъ росдал советалъул административияб центер.

## Этимология
Сиухъ абураб цӀар бачӀараб буго *си* абураб рагӀудаса.

## География
Росу буго Хунзахъ тӀалъиялда, мухъалъул марказ Хунзахъа 20 км-ялъ бакътӀерхьудехун.

## Тарих

## Демография

Ккола моноэтникияб авар росулъун.

## МугъчӀваял
ТӀануси

**ТӀа́нуси(б)** — Дагъистаналъул Хунзахъ мухъалъул росу, ХӀебдаллъуде кколеб. ТӀанусиб росдал советалъул административияб центер.

## География
Росу буго мухъалъул центер Хунзахъа шималиябгин бакътӀерхьудехун.

## Демография

Ккола моноэтникияб авар росулъун.

## Машгьурал гӀадамал
* МухIу ГIалиев
* ГӀалилазул Гьимбатил Шамил
* Шамхалилазул МухӀамадил Шагьрудин

## МугъчӀваял
Шотода

**Шото́да**, ялъуни **ШототӀа** — Дагъистаналъул Хунзахъ мухъалда бугеб росу.

Уна росдал поселениялъул статус бугеб *Шотода росу* абураб муниципалияб гӀуцӀиялде гъорлӀе цохӀо бугеб росу гӀадин.

## География
Росу буго Хунзахъ тӀалъиялда, мухъалъул центер Хунзахъа бакътӀерхьудехун, Шотода-лъарал рагӀалда.

## Демография

Ккола моноэтникияб авар росулъун.

## Административияб гӀуцӀи
Шотода росу ккола гьебго цӀар бугеб муниципалаб гӀуцӀиялде гъорлӀе. 

Муницпалаб гӀуцӀиялъул гӀатӀилъи буго 2.04 км².

## Машгьурал гӀадамал
* Мажидилазул Мажидил Сидрат — Дагъистаналъул халкъияй артист.
* МухӀамадилазул ХӀажил Зиявудин —  бизнесмен ва «Сумма» компаниязул группаялъул директорзабазул шураялъул вакил.
* МухӀамадилазул ХӀажил МухӀамад — бизнесмен, РФялъул Федералияб Мажлисалъул Федерациялъулаб Шураялъул гъорлӀчи.
* Айтберилазул МухӀамадил Айтбер — педагогикиял гӀелмабазул доктор, профессор.

## МугъчӀваял
ХӀариколоб

**ХӀари́коло(б)** () буго хундерил бол росу, жиб Дагъистаналъул Хунзахъ мухъалде кколеб. Эб уна ХӀариколо росдал советалда гъорлӀе ва ккола элъул административияб центер.

## География
Росу буго мухъалъул центер Хунзахъа 9 км-лъ бакъбаккудехун. ХӀариколобе бищун гӀагардегӀанасеб росу буго КӀахъ.

## Демография

Ккола моноэтникияб авар росулъун.

## МугъчӀваял
Росдал поселение

**Росдал поселение** () буго Россиялъул муниципалал гӀуцӀалабазул тайпабазул цояб, жиб цо яги чанго гӀаммаб территориялдалъун цойиде гьарурал росдалал чӀел-бакӀал (посёлок, росу, станица, кули, мархьи, кишлак, цогидалги), жидеда жаниб бакӀалъул жиндирго нухмалъи халкъалъ билӀинабулеб жиндицаго яги рищарал яги цогидал бакӀалъул нухмалъул органаздалъун.. Росдал поселенияби уна муниципалал мухъазда гъорлӀе.

## Сипатал
Гьаб муниципалияб гІуцІиялъул тайпа бахьизабун букІана 2003 соналъул «Россиялъул Федерациялъул бакІалъул жиндирго нухмалъул принципазул» законалда, жию тасдикъ гьабураб 2006 соналъ муниципалаб рефорама гьабулаго.

Росдал поселениязде гъорлӀе ине бегьула цо росдал чӀел-бакІ ялъуни посёлок, жидер халкъалъул рикӀкӀен 1000-идаса бугеб (цІикІкІараб гъунки бугел территориязе — 3000 чиясдаса цІикІкІун) ва/яги цо гІаммаб территориялдалъун цолъизабураб цо чанго росду, жидер халкъалъул рикӀкӀен 1000-идаса гъоркье бугеб (цІикІкІараб гъунки бугел территориязе — 3000 чиясдаса дагь).

Росдал поселениялъул букІуна административияб центер, — чӀел-бакІ, жиб бакІалъул гІадатазда ва билӀараб инфраструктураялд рекъон тасдикъ гьабураб, ва жинда жаниб Россиялъул Федерациялъул субйекталъул къануналда рекъон гьеб росдал поселениялъул нухмалъул орган бугеб.

КІиго яги гьелдаса цІикІкІун чӀел-бакІал ругел росдал поселениялъул гІурхъаби лъола элъул административияб централдаса цо хІалтІул къода жаниб киналго чӀел-бакІазул чагӀи лъелго ун, нахъруссине бегьулеб манзилалда. Гьоркьосабахъи букІуна популациялъул гъункел дагьаб бугел ялъуни нух бахъизе захІматал бакІал ругел территориязул.

## РикӀкӀен

ЦӀи гьарурал баяназда рекъон, 2021 сонил 1 январалде буго 16,248 росдалаб поселение.

## Референсал
Хьиндахъ росдал совет (Хунзахъ мухъ)

**Хьи́ндахъ росдал совет ** буго административиябгун территориалаб цвелги, ''росдал поселение'' абун статус бугеб муниципалаб гӀуцӀелги (росдал совет), жиб Дагъистаналъул Хунзахъ мухъалда гъорлӀ бугеб.

Элъ гъорлӀе бачуна кӀиго росу. Административияб центер буго Хьиндахъ.

## История
Хьиндахъ росдал жамагӀат унаан ЦӀатӀанихъ наиблъуде, жиб Дагъистаналъул областалъул 1864 соналъ гӀуцӀараб Авар сверухълъуда гъорлӀ букӀараб. Элъ жанибе бачунаан кӀиго росу — Колобги Хьиндахъги. 1902 соналде, Хьиндахъ росдал жамагӀаталда рукӀана 143 цӀаракиги, 501 чиги. Административияб гӀуцӀи́ гӀадин, Хьиндахъ росдал совет гьабуна 1921 сонил 20 январалъул декреталдалъун, Авар сверухълъул ЦIатIанихъ бутӀаялда гъорлӀ. 1928 соналъ, Авар сверухълъул бакӀалда гьабуна Хунзахъ кантон, лъагӀалидасан элъул цӀар хисана Хунзахъ район абун, Хьиндахъ росдал советги ана гьелдаго гъорлӀе. 1926 соналъ, Хьиндахъ росдал советалда рукӀана 140 цӀаракиги, 480 чиги.

1954 сонил 18 августалда, ДАССРалъул тӀадегӀанаб советалъул президиумалъул лъазабиялдалъун, Хьиндахъ росдал совет къана, гьелда гъорлӀе унеб букӀараб кӀиябо росу бачана ГӀоротӀа росдал советалде. 12 сонидасан, гьебго П. В. С. ДАССРалъул 1966 сонил 17 январалъул амруялдалъун Хьиндахъги Кологи гъорлӀе унеб росдал совет цӀидасанги гӀуцӀана.

## География
Хьиндахъ росдал советалъул территория буго Хунзахъ мухъалъул бакътӀерхьул рахъалда. Элъул гӀурхъи цураб буго бакъбаккудехун ГӀочӀлоги, МочӀохъги, жанубияб бакъбаккудехун ГьамищтӀа, бакътӀерхьудехун ГӀоротӀа росдалал поселениязулгун, гьединго шимал рахъалда Бакълъул мухъалъул Гьарадерихъ росдал советалъулгун.

Муниципалаб гӀуцӀиялъул гӀатӀилъи буго 6.56 км2. Территориялъул рахъалъ эб буго 15-абилеб бакӀалда (мухъалъул кинабниги гӀатӀилъул 1.19&nbsp;%).

## Демография

## ГӀуцӀи
Хьиндахъ росдал советалъ жанибе бачуна кӀиго росу:

## МугъчӀваял

### Иццал
*
Ахтини

**Ахтини** — Дагъистаналъул Хунзахъ мухъалъул росу, жиб ЛъарагӀлъуда бугеб. Уна ГӀахьалчӀи росдал советалда гъорлӀе.

## История
Росу лъугьана Хунзахъ мухъалъул ГӀахьалчӀи росдал колхозалъул букӀараб хъутаналда.

## География
Росу ккола Хунзахъ мухъалъул анклав, жиб Хъумторхъала мухъалъул территориялда бугеб, Гъизилюрт шагьаралдаса 15 км-лъ рикӀад, шималиябгун бакъбаккул рахъалдехун, Шамхал-Янгиюрталъул каналалда аскӀоб.

## Демография

Ккола моноэтникияб авар росулъун.

## МугъчӀваял
БагӀарабросу

**БагӀарабросу** — Дагъистаналъул Хунзахъ мухъалъул росу, жиб анклавлъун ЛъарагӀлъуда бугеб. Уна ХӀариколоб росдал советалда гъорлӀе.

## География
Росу ккола Хунзахъ мухъалъул анклав, жиб Турхъалиб мухъалъул территориялда бугеб, Гелбахъ шагьаралдаса 20 км-лъ рикӀкӀад.

## История
Росу лӀугьана Яхси-хъутаналъул бакӀалда

## Демография

Ккола моноэтникияб авар росулъун.

## МугъчӀваял
Байикь

**Байи́кь** — Дагъистаналъул Хунзахъ мухъалда бугеб росу. Уна Хунзахъ росдал советалда гъорлӀе.

## География
Росу буго Хунзахъ тӀалъуда, ЧӀондокь-лъарада аскӀоб, мухъалъул центер Хунзахъа бакътӀерхьул рахъалдехун 2,5 км-лъ.

## Демография

## МугъчӀваял
ГӀархъида

**ГӀархъи́да** — Дагъистаналъул Хунзахъ мухъалъул росу-анклав, жиб Хасавхъала мухъалда бугеб. Уна ГӀочӀло росдал советалда гъорлӀе.

## История
1917 соналъ революция ккелалде цебе, кулиялъул бетӀергьанчи вукӀана Аселдер-хӀажи Токаев, жиндир цӀар кулиялъеги кьун букӀарав: Аселдер-Отар ялги Токай. 1957 соналъ цебе кули букӀараб ракь кьуна Хунзахъ мухъалъул ГӀочӀло росдал Телманил цӀаралда бугеб колхозалъе хъутан гьабизе.

## Демография

Ккола моноэтникияб авар росулъун.

## МугъчӀваял
ГӀондокъори

**ГӀондо́къори** — Дагъистаналъул Хунзахъ мухъалъул росу, жиб ЛъарагӀлъуда бугеб. Уна ГьамищтӀа росдал соеталда гъорлӀе.

## География
Росу ккола Хунзахъ мухъалъул анклав, эб буго Бабаюрт мухъалъул территориялда, Гементюбе росдада аскӀоб.

## Демография

Ккола моноэтникияб авар росулъун.

## МугъчӀваял
ГӀакаро (росу)

**ГӀакáро** — Дагъистаналъул Хунзахъ мухъалъул росу, ЛъарагӀлъуда бугеб. Уна Самилахъ росдал советалда гъорлӀе.

## География
Росу ккола Хунзахъ мухъалъул анклав, жиб Гелбахъ мухъалъул территориялда бугеб, Гъизилюрт шагьаралдаса 26 км-лъ рикӀад, шималиябгун бакъбаккул рахъалдехун, Сулахъалъул квегӀаб рагӀалда.

АскӀор ругел гӀумру гьабулелел бакӀал: шималияб рахъалда — Пятилетка росу, шималияб-бакътӀерхьул рахъалда — Акнада росу, шималияб-бакъбаккул рахъалда — Кохтебе ва Казиюрт росаби, жанубияб-бакътӀерхьул рахъалда — Нечаевка, Чонтаул ва Костек росаби, жанубияб-бакъбаккул рахъалда — Самилахъ росу.

## Тарих
Росу лӀугьана цебе гӀурусазул Языковка абулеб кулиялъул бакӀалда, жиндир цӀар кулиялъе кьучӀ лъурав Языковасул хӀурматалда кьураб. Кули рехун тана гӀадамаз 1918 соналъ, Хасавхъала сверухълъиялде чачаназ рейд гьабидал. 1929 соналъ Эзиков кули унаан МахӀачхъала мухъалъул Чантаул росдал советалде гъорлӀе. РосулӀ гӀумру гьабулев вукӀана 106 чи, халкъалъул 85 % — чачанал. 1944 соналъ колода рукӀарал гочинаруна, гьелдаса нахъе кули тӀокӀаб букӀинчӀо.

1950-л саназул ахиралда цебе букӀараб колол ракьал кьуна Хунзахъ мухъалъул Сталинил (хаду Хизроевасул) цӀарал бугеб колхозалъе хъутан гӀадин. 1966 соналъ Языковка кули унаан Хасавюрт мухъалул Чонтаулалъул росдал советалде гъорлӀе.

## Демография

Ккола моноэтникияб авар росулъун.

## МугъчӀваял
Квами

**Ква́ми** — Дагъистаналъул Хунзахъ мухъалъул росу, жиб ЛъарагӀлъуда бугеб. Уна ГӀобода росдал советалда гъорлӀе.

## География
Росу ккола Хунзахъ мухъалъул анклав, жиб Хъумторхъала мухъалъул территориялда бугеб, Шамхал-Янгиюрталъул каналалъул квегӀаб рагӀалда. Бищун гӀагарда бугеб чӀел-бакӀ ккола Мацеевка росу — жанубияб-бакътӀерхьул рхъалдехун 3 км-лъ рикӀкӀад.

## Тарих
Росу лъугьана Селиотар коло́л бакӀалда Хунзахъ мухъалъул ГӀобода росдал хъутаналъул ракьалда.

## Демография

Ккола моноэтникияб авар росулъун.

## МугъчӀваял
ГӀарада (росу)

**ГӀарáда** — Дагъистаналда Хунзахъ мухъалъул росу, ЛъарагӀлъуда бугеб. Уна БакьайичӀи росдал советалда гъорлӀе.

## География
Росу ккола Хунзахъ мухъалъул анклав, жиб Хъумторхъала мухъалъул территориялда бугеб, Гъизилюрт шагьаралдаса 26 км-ялъ рикӀкӀад, шималиябгин бакъбаккул рахъалдехун.

## Тарих
ЧӀел-бакӀ хӀисабалда регистрация гьабуна 1972 соналъул 23 фебруаралда ДАССР-алъул тӀадегӀанаб президиумалъул амруялдалъун.

## Демография

Ккола моноэтникияб авар росулъун.

## МугъчӀваял
Гозолоколо

**Гозоло́коло** — Дагъистаналъул Хунзахъ мухъалъул росу, жиб ГӀобода росдал советалда гъорлӀе кколеб.

## География
Росу буго Тобот лъара́л бетӀералде гӀагарлъухъ, мухъалъул центер Хунзахъа шималиябгин бакътӀерхьул рахъалдехун 8 км-лъ ва росдал поселениялъул центер ГӀободаса жанубиябгин бакътӀерхьул рахъалдехун 5 км-лъ рикӀкӀад.

Росулъ буго лъабго къватӀ: Гозолоколо, МугӀрул ва БакьулӀ.

## Демография

Ккола моноэтникияб авар росулъун.

## МугъчӀваял
Сентухъ

**Сенту́хъ** — Дагъистаналъул Хунзахъ мухъалъул росу. Уна Сивухъ росдал советалда гъорлӀе.

## География
Росу ккола Хунзахъ мухъалъул анклав, жиб Хасавхъала мухъалъул территориялда бугеб, Хасавхъала шагьаралдаса 32 км-лъ шималиябгун бакъбаккул рахъалдехун, Шабур каналалда аскӀоб.

## Демография

## МугъчӀваял
ХачтӀа

**ХачтӀа́** — Дагъистаналъул Хунзахъ мухъалъул росу. Уна ТӀануси росдал советалда гъорлӀе.

## География
Росу ккола Хунзахъ мухъалъул анклав, жиб Гелбахъ мухъалъул территориялда бугеб. Бищун гӀагардегӀан бугеб росу ккола ЦӀияб ЧӀикӀаб, жанубиябгин бакъбаккул рахъалдехун 3 км-лъ.

## Демография

## МугъчӀваял