open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ПилистӀин

**ПилистӀин** яги **ПилистӀин Пачалихъ** (, ) — ТӀубанго рикӀкӀинчӀеб  ГӀагараб машрикъалда бугеб, гьанже гӀун бачӀунеб бугеб хӀукумат.

ФилистӀин хӀукумат жугьутӀазухъе кьун, гьениб цӀияб жугьутӀазул Гlизраил хӀукӀумат гӀуцӀун буго.

## ХӀужаби
Рамаллагь

**Рамаллагь** ( (), ) ккола ФилистІиналъул расмияб тахшагьар. Байтул Макъдисалдаса 13 км шималияб рахъалдехун кколеб шагьар.

Халкъалъул къадар бахуна 27 460 чиясде. (2007). Гьезул бащдал ккола ГӀарабал-масихӀияллъун,хутӀарал ккола бусурбабилъун.

## ХІужаби
Ал-Акъсса

**Мажгит ал-Акъсса, Масджид ал-Акъсса** ( — *рикІкІадаб мажгит*) — ккола ФилистІиналъул Байтул Макъдисалда бугеб Макка Мадинаялда ругел мажгитаздаса хадуб Исламалда кІвар бугеб мажгитлъун.

## Мажгиталъул суратал

## ХІужаби
Гъалгъай

**Гъалгъай Жумгьурият** () — ккола Россиялда гъорлъе унеб, Шималияб-Кавказалъул Федералияб Округалда гьоркьобе унеб икълим.

## ХІужаби




## Адабият
* Казиев Шапи, Карпеев Игорь. Повседневная жизнь горцев Северного Кавказа в XIX в.

## Ссылкаби

* 
* Законодательство Республики Ингушетия
* Постпредство Республики Ингушетия при Президенте Российской Федерации
Кул Шариф

**Кул Шариф** () — Татаристаналъул ва Къазаналъул аслияб жумгІа мажгит. 

Базе байбихьана 1996 соналъ, Къазаналъул ханлъиялъул заманаялда гьебго бакӀалда букӀараб, гӀемерал михӀмаразул мажгит цӀи гьабиялъул мурадалда. Гьеб мажгитги биххизабун букӀана 1552 соналъул октябр моцӀалда, ХъачІав Иван Къазаналде кӀанцӀараб мехалъ.

Кул Шариф - абун цӀар кьуна мажгиталъе, гьелъул вукӀарав ахирисев имамги кӀодо гьавун.

## ХІужаби
ЖумгӀа мажгит (МахӀачхъала)

**ЖумгІа мажгит** яги **Юсуф Бей ЖамигІ** — Анжи-хъалаялда бугеб, Европаялдаго бищун кІудияб мажгит. Гьеб бан буго Стамбулаллда бугеб ХъахІилаб мажгиталъул сураталда рекъон. 

## Мажгиталъул суратал



Файл:Makhachkala mosque 2.jpg|
Файл:Makhachkala mosque 3.jpg|
Файл:Makhachkala mosque 4.jpg|
Файл:Makhachkala mosque 5.jpg|
Файл:Makhachkala mosque 6.jpg|
Файл:Makhachkala mosque 7.jpg|
Файл:Makhachkala mosque 9.jpg|
Файл:Makhachkala mosque 14.jpg|
Файл:Makhachkala mosque 16.jpg|
Файл:Makhachkala mosque 17.jpg|
Файл:Makhachkala mosque 19.jpg|
Файл:Makhachkala mosque 20.jpg|
Файл:Makhachkala mosque 1.jpg|
Файл:Makhachkala mosque 21.jpg|
Файл:Makhachkala mosque 18.jpg|
Файл:Makhachkala mosque 15.jpg|
Файл:Makhachkala mosque 13.jpg|
Файл:Makhachkala mosque 12.jpg|
Файл:Makhachkala mosque 8.jpg|



## Ссылкаби
* 

## ХІужаби
Къабарда-Балкъар

**Къабарда-Балкъар** - Россиялъул Шималияб Кавказалда бугеб икълим.

Тахшагьар - Нальчик
Расмияб мацӀ

**Расмияб мацӀ** — ккола кинаб бугониги пачалихъалда, киналниги халкъазда гьоркьоб хІалтІизабулеб ва жиндалъун пачалихъалъул аслияб къанун (конституция) хъвалеб мацІ. Расмияб мацІалде гьединго абула  **пачалихъияб мацІ** - абун.

Цо-цо пачалихъазда, гьеб расмияб мацІ цоялдаса цІикІкІун букІуна, масала: Дагъистаналда расмияблъун рикІкІуна 14 батІи-батІияб мацІ.

## ХІужаби
Туркменистан

**Туркменистан**  () — Гьоркьохъеб Азиялда бугеб пачалихъ. ГІурхъи цояллъун ккола Афгъанистан ва Иран жанубияб рахъалда, Хъазахъистан ва Узбекистан шималияб рахъалда, ва Каспий ралъад гъарбияб рахъалда. Гьеб ккола ЦМГІ-ялда гъорлъе унеб пачалихълъун 1992 соналъул 2 марталдасан байбихьун. Тахшагьар — ГІашкъабад.

## ХІужаби
Валюта

**ГӀарац** — ккола бича-хисулеб бакІалда, аслияб къагІидаялъ хІалтІизабулеб цолъи. Гьеб щибаб хІукуматалда батІи-батІияб букІуна. Масала, Россиялда хІалтІизабулеб гІарцуде абула Россиялъул гъурущ - абун, 100 кепекалдасан жиб данде гьабураб, Америкалда бугелде доллар абун ва гь.ц.
ГӀашкъабад

**ГІашкъаба́д** () — Туркменистаналъул тахшагьар, пачалихъалъул бищун кӀудияб административябгун-сиясияб, гІелмиябгун-маданияб центр. ГІашкъабад ккола Туркменистаналъул цогидазда бачӀеб аминистративиябгун-ракьалъул цолъилъун. 

2013 соналъул 25 маялъ шагьар щуабилеб нухалъ Гиннесил рекордазул тІехьалде ана дунялалдаго бищун цӀикӀкӀараб хъахӀаб мармаралъул шагьар хӀисабалда (543 цӀияб мина, хъахӀаб мармаралъ тӀасан къачӀараб).

## Тарихияб цІар

Шагьаралъул цІар бачІана персиязул рагІабаздасан **عشق**' (*гІишкъ* — *«рокьи»*) ва **آباد** (*абад* — *«гІумру гьабулеб бакІ»*, *«шагьар»*).

Россиялъул империялъ Туркменистан бахъаралдаса хадуб, шагьар официалияб куцалда Россиялда гъоркье ана 1881 соналъул 21 сентябралъ Персиялъулгун гьабураб Ахалалъул къотІи-къаялда рекъон, ва гьелда цІар букІана**Асхабад**. Гьеб цІар хутІана 1919 соналде щвезегІан.

1919 соналъ шагьаралда цебе букІараб хисун цІияб **Полторацк** абун цІар лъуна, революциялъул жигарчи ва Туркестаналъул Жумгьурияталъул совнархозалъул председатель П. Г. Полторацкий кІодо гьавун.

1927 соналъул 27 октябралъ шагьаралъе щвана**ГІашкъабад** абураб цІар.

## Ракьхъвай

## Тарих

## Административияб рикьи

## Транспорт

## Лъай кьей

## Спорт

## Маданият

## ХІужаби

## Ссылкаби

* Официалияб сайт
* ГІашкъабадалъул информациялъулаб портал 
* 
* «Ашхабад»  — БСЭ
* «Город сердара» — Вокруг Света
* А. А. Никонов «Ашхабадское землетрясение: проблемы и решения полвека спустя после катастрофы». Вестник ОГГГГН РАН, № 2(4), 1998 (специальный выпуск) 
* Ашхабад, учебный фильм
* Туризм города Ашхабада 
* Книга: «Ашхабад — в Книге рекордов Гиннеса». Фотогалерея. © Türkmen döwlet neşirýat gullugy, 2013. // ashgabat.gov.tm
Рамазан ал-БутӀи

**МухІаммад СагІид Рамазан ал-БутІи** (, гьав. 1929 соналъ) — гьаб гІасруялъул гІалимчи, Сириялдаса. суннитав, ашгІарит.

## ХІужаби
Инсанасул магӀлумат/doc

Гьаб шаблон хІалтІизабизе бегьула **кинал ругониги гІадамазул магІлуматал хъвазе**. КІвар кье, руго гьединго **цІакъго данде кколел шаблоналги**, масала:

* 
* 
* 
* 
* 
* 

## ХІадурараб таблица, насху гьабе ва цІезабе

```

```
СагӀтазул зона

**СагӀтазул зона** ккола юридикиял, коммерциял ва социалиял мурадазе цогояб стандартияб заман хӀалтӀизабулеб икълимлъи. СагӀтазул зонаби, билӀалӀе, рекъезарурал руго пачалихъазул ва гьезул субрикьиязул гӀорхъабазда, гӀицӀго халалъуда рекъон гурел, щай гурони цоцазулгун хурхен бугел мухъазе санагӀалъи букӀуна цого заман цӀунизе.  

Киналго сагӀтазул зонаби баян гьарула UTC−12:00-ялдаса UTC + 14:00-де диапазоналда координабураб универсалияб  заманалдаса (UTC) хисараб. Хисабазул гӀемерисеб букӀуна сагӀаталъул тӀубараб тарих, амма цо-цо зонабазда компенсация гьабула тӀадегияб 30 яги 45 минуталдалъун, мисалалъе, Гьиндустаналда, Жанубияб Австралиялда ва Непалалда.

Дагьалда рорхатал гӀеблъелазул цо-цо икълимлъабаз хӀалтӀизабула риидалил заман лъагӀалил цо бутӀаялъ, билӀахъе, бакӀалъул заманалде тӀаде цо сагӀат жубан иххдал ва риидал.

## UTC-даса хисабазул сияхӀ

## Тарих

## Нотация

### ISO 8601

### Abbreviations

## Хисизаби

## Ралъдал сагӀтазул зонаби

## СагӀтазул зонабазул гьетӀи

## Риидалил заман

## Компюториял системаби

## Космосалда заман

## МугъчӀваял

## ТӀадеги цӀалиялъе
*
*
*
*
*
*
* 

## КъватӀисел регӀелал

*
Обама, Барак

**Бара́к ХІуссе́йн Оба́ма гьитІинав** ( — гьанже вугев (20 январалдасан 2009 соналъул) 44-лев президент Америкалъул Цолъарал Штатазул.Дунялалъулго Нобелил премиялъул лауреат 2009 соналда. 

## ХІужаби
МухӀаммад Амин

**МухIаммад Амин (Асиялав)** (гӀурус мацӀалда *Мухаммад-Амин*, 1818 Гьонода росулъ, ГIуриб, Дагъистан — 1901 Туркия - Бурса), Имам Шамилил Наиб ва вакил Черкесиялъул имам.Хвана Туркиялъул Бурса шагьаралда гьениб буго досул зиярат.

## ХӀужаби
Макка

**Макка** (, гьединго **مكة المكرّمة** *Маккату ал-Мукаррама*) — СагIудиязул ГIарабиялъул бакътІерхьул рахъалда бугеб шагьар, БагІараб ралъадалдаса гІага-шагарго 100 км. рикІкІад бугеб. Макка ккола тІолабго дунялалъул бусурбаби хІаж гьабун унеб шагьарлъул. Исламалда рекъон бусурманав гурев чи Маккаялде лъугьине гьукъараб буго.

## Линкал

## ХIужаби
Мадина

**Мадина** ( — СагIудиязул ГIарабиялъул бакътІерхьул рахъалда бугеб шагьар. Гьеб ккола жинда Аллагьасул салат салам лъеяв Мухаммад аварагасул шагьар. Гьениб буго аварагасул с.г1.в. хоб ва гьесул мажгит. 2010 соналда т1обит1араб халкъалъул рик1к1еналда рекъон, Мадинаялъул халкъалъул къадар бахунеб буго 1 102 728 чиясде. .

## Линкал

## ХIужаби
Путин, Владимирил Владимир

**Влади́мир Пу́тин** (, 7 октобер, 1952, Ленинград, СССР) — россиялъулав пачалихъияв, сиясияв ва рагъулав хъулухъчи. ГьабсагӀат вугев Россиялъул Федерациялъул президент, Государственный Совет Россиялъул Федерациялъул пачалихъияб шураялъул вакил ва Россиялъул Федерациялъул ЯргъидгӀуцӀарал къуватазул бетӀерав нухмалъулев 2012 соналъул 7 маялдаса. Цеве вукӀана президентасул хъулухъалда 2000 соналъул 7 маялдаса 2008 соналъул 7 маялде, гьединго вукӀана 1999–2000 ва 2008–2012 соназда  Россиялъул Федерациялъул хӀукуматалъул вакиласул хъулухъалда

## Лъимерлъи ва гӀолохъанлъи

## ХӀукуматалде вачӀинегӀан карьера

## ХӀукуматалъул вакил (август — декабрь 1999)

## Президентасул хъулхъал тӀуралев

## ТӀоцебесеб ва кӀиабилеб президентасулаб заман (2000–2008)

## ХӀукуматалъул вакил (2008–2012)

## Лъабабилеб ва ункъабилеб президентасулаб заман (2012 — жакъа къоялъги)

## Критика

## Дунялбихьи, сиясиял бербалагьиял, диналдехун хурхен

## Публикияб сипат

## Хасаб гӀумру

## Шапакъатал

## Рагъулаб цӀар

## Баянкьелал

## Библиография

## Адабият

## РегӀелал
МуртазагӀали МухӀамадов атӀ-ТӀелекьий

*'МуртазагIали МухIаммадов * — исламалъул гIалимчи шафигIи мазгьабалъул, мударрис, шаригIаталъул гIелмабазул доктор.

РикIкIулев вукIана кIудияв гIалимчи гIадин. Хъвана ва басмаялда рахъана кIудиял къадаразда исламиял тIахьал. Дарсал кьолев вукIана Исламалъул факультеталда,Имам Шамилил цIаралда бугеб исламияб университеталда,Гъизилюрт шагьаралда, ва исламалъул факультеталда, Мухаммад Аш-ШафигIиясул цIаралда бугеб исламияб университеталда, МахIачхъала шагьаралда,. Гьеб гуребги, дарсал  кьолел рук1ана  Дамаск шагьаралъул мажгитазда Абу Нур ва АР-Рифаи, гIарабиязеги, къватIир ругел хIукуматаздаса рачIарал гIадамазеги.
Тарихалде ана,Дагъистаналъул  тIоцевесев ва цо вугев шаригIаталъул гIелмабазул доктор гIадин, ва гьединго тIолалго цере СССРАЛДА гъорлъ рукIарал хIукуматаздаги.ГIумруялдаса ватIалъана,2009 соналъул,3 октябрялъул къоялъ,Гъизилюрт  мухъалъул ЦIияб-ЧIикIаб росдада аскIов.

## Линкал
* Максим Шевченко. На смерть Муртазали Магомедова
* Шейх МуртазгӀалил вагӀзаби 
* Предательски убит известный ученый, Муртазали Магомедов
Жидда

**Жидда** ( — СагIудиязул ГIарабиялъул бакътІерхьул рахъалда бугеб шагьар. Жидда ккола ккола СагIудиязул ГIарабиялъ кІиабилеб кІудияб шагьарлъун ва гьединго «экономикияб тахшагьарлъунги». Жидда-ян абураб цІар бачІун батизе бегьула, гІарабазул жадда абулеб, ай кІодоэбел абулеб рагІиялдасанилан абула шагьаралда гІумру гьабулез. Шагьаралда буго, жинда Аллагьасул салам лъеяв Адам аварагасул хъизан ХІавал хоб, гьединлъидал гьелъул цІар кьун бугин шагьаралъеян абураб жо халкъалда гьоркьоб тІобит1ун буго.

## Линкал

## ХIужаби
Ар-Рияд

**Ар-Рияд** ( — СагIудиязул ГIарабиялъул тахшагьар. 2010 соналъ гьабураб халкъалъул рикIкIеналда рекъон, халкъалъул къадар бахуна 5 254 560 чиясде.. 

## Линкал

## ХIужаби
ХӀумс

**ХӀумс** ккола Шамалъул бакътӀерхьул рахъалъул бакьулъ бугеб шагьар, ХӀумс МухӀафазаялъул тахшагьар. Димишкъалдаса 162 км шималияб рахъалдехун ва ХӀалабалдаса 192 км жанубалдехун ккола ХӀумс.

ХӀумс кӀийиде бикьул ал-ГӀасси абулеб гӀоруца.


Файл:Khaled Ebn El-Walid Mosque3.jpg|"Халид бин Валидил" мажгит
Файл:Crac des chevaliers syria.jpeg|"ал-ХӀиссн" къалгӀа
Файл:ملعب خالد بن الوليد.JPG|Халид бин Валид-абулеб футболалъул майдан


## Тарих

## ХIужаби
Измир

**Изми́р** () — Туркиялъул халкъалъул гIемерлъиялъул рахъалъ лъабабилеб бакIалда бугеб шагьар (2,7 млн чи 2007 соналъ) ва пачалихъалъул кIиабилеб кIудияб ралъдал порт, Истамбулалдаса хадуб.

## ХIужжаби
Бурса

**Бу́рса** () — ккола Анадолалъул шималиябгун бакътIерхьул рахъалда бугеб кIудияб шагьар, Туркиялъул кIодолъиялъул рахъалъ ункъабилеб иргаялда бугеб шагьар. Гьелдаса цере ругел чIахиял шагьарал ккола Исламбул, Анкара ва Измир. Гьединго Бурса ккола гьебго цIаралда бугеб илаялъул административияб центрлъунги. 

## ХIужжаби
Анталия

**Анталия** () — шагьар, курорт ва ралъдал порт Туркиялъул жанубалда (югалда) бугеб. Гьебго цIаралъул илалъул административияб центр, ралъдал уровеналдаса 30 метраялъул борхатлъиялда бугеб. Шагьаралда гIумру гьабулеб буго 1 073 794 чияс (2012 с.), амма риидал гьеб къадар бахуна 2 миллион чиясде, щайгурони гьенире рачIуна гIемерал туристал.  Анталия бикьун буго кIийиде: цIияб ва басрияб. 

## ХIужжаби
Пачалихъалъул хӀукмуялъул низам

**Пачалихъалъул хӀукмуялъул низам** — гьеб буго пачалихъ политикияб куцалда цебеб бачине хIукуматалъ лъураб форма. Гьелъ чIезабула, пачалихъалъул хIукмуялъул тIадеганал органал, гьел гIуцIцIиялъул тартиб, гьел хIалтIулеб замана ва гьединго гьел органазда гьоркьоб хурхен. 

Гьеб низам щибаб цо пачалихъалдаса цогиялдехун батIи-батIияб букIуна. 

## Асасиял низамал
Пачалихъалъул хӀукмуялъул низамал рукIуна:

### Монархия
**[[Монархия]]** — гьеб буго пачалихъалда жаниб кинабниги пачалихъ цебеб бачунел хIалтIаби цо чиясе рукIин. Гьединаб пачалихъалъул монарх (хан) хIукмуялде вачIуна инсудаса хадуб ирсги босун ва ккараб жоялъе халкъалда цебе гьес ритIухълъи бихьизабизе кколаро.

### Республика
**[[Республика]]** яги **ЖумхIурият** — гьеб буго хIукумат бачин, гьеб бачунел тIадегIанал бутIрул халкъалъ рищулеб система. Гьединаб системаялда вищарав бетIерас жив вищарав чиясе, ай гражданинасе ккараб жоялъухъ жаваб кьезе ккола.

#### Республикабазул тайпаби
Республикаби яги ЖумхIуриятал цоцадаса батIа рукIуна, хIукмуялъул кинаб органалъ пачалихъ цебе бачунеб бугелда бан.  Масала цо-цо пачалихъал рукIуна парламенталъ цере рачунел ва цогиял рукIуна президентас цере рачунел. 
* **[[Президентасулаб республика]]** — гьеб буго жинда жаниб парламенталда ругел наибзабаздаго цадахъ хIукуматалъул киналниги ишал президентасул кодор рукIунеб пачалихъ. Гьединаб пачалихъалда хIукумат цебеб бачунел киналниги органал гIуцIцIизе яги гьел риххизаризе кIола гIицIго президентасда. 
* **[[Парламенталъулаб республика]]** — гьеб буго жинда жаниб кинабниги хIукуматалъул ишал наибзабазухъ букIунеб пачалихъ. Гьезда кIола бокьараб заманаялда президентасул ва хIукумат цебеб бачунел органазул хIалтIаби чIезаризе ва гьединаб пачалихъалда жаниб президентасул кодоб кIодолъи букIунаро наибзабазда данде ккун.
* **[[Жубараб республика]]** — гьеб буго жинда жаниб президентасулги наибзабазулги (парламентарии) бащадаб хъулухъ бугеб пачалихъ.

## ХIужаби
Шагьар

**Шагьар** — кIудияб жинда жаниб гIумру гьабулеб бакI, жанир гIумру гьабулел гIадамал, росдал магIишат тун батIияб захIматалдалъун машгъулго рукIунеб.

Шагьаралда рукIуна росабалъ рукIунарел, чIахIиял заводал, фабрикаби, кинотеатрал ва гьединго хIукуматалъул ишал тIуралел идараби. Шагьаралъул гIадамазул гIумру гьаби ва рукIа-рахъин батIияб букIуна росабалъ гIумру гьабулездаса

## ХIужаби
Берн

**Берн** ( ) — Швейцарияялъул тахшагьар, федералияб кIвар бугеб шагьар. Шагьар буго пачалихъалъул бакьулъеб бутIаялда, Альпазул шималияб рахъалда Аре гIорул рагIалда.

## ХIужаби
ГӀумру гьабулеб бакӀ

**ГIумру гьабулеб бакI (гI.б.)** () — гIадамал жанире гочун, гьел гIумру тIамизе чIараб бакI. Гьелдаса ккола (шагьар, шагьаралъул тайпаялъул поселок, росу ва гь.ц.). ГIумру гьабулеб бакIалъул хассаб гIаламат буго, гьениб даимго гIумру тIамулеб букIин. 

ГIадаталда билъун араб буго, щибаб пачалихъалда бищун кIудияблъун рикIкIунеб гIумру гьабулеб бакIлъун ккола тахшагьар.

## ХIужаби


## Ссылкаби
* ОКАТО на сайте «Консультант»
Женева

**Жене́ва** ( , ) — Швейцарияялъул жанубиябгун-бакътІерхьул рахъалда бугеб шагьар, гьебго цІаралда бугеб  кантоналъул тахшагьар.

Халкъалъул къадар — 192,1 азарго чи (2012 сон), пачалихъалда кІиабилеб кІудияб шагьар. Халкъалъул рикІкІеналдаса 44 % ккола, къватІисел улкабазул гражданал. Шагьар чІун буго Женева хІоралдаса Рона гІор чвахулеб бакІалда, Франсиялъул гІорхъалабазда.

## ХIужаби
Халкъалъул гъунки

**Халкъалъул гъунки** — гьеб ккола 1 км² жаниб, кинаб бугониги бакІалда гІумру гьабун ругел гІадамазул кколеб къадар. Жакъа къоялда жаниб гьоркьохъеб гъункилъун рикІкІунеб буго цо км² жаниб 51 чи вукин. Халкъалъул къадар цІикІкІарабгІан халкъалъул гъункиги цІикІкІуна. 1890 сонлда гьоркьохъеб халкъалъул гъунки бащадаб букІана цо км² жаниб 12 чи вукІиналда, 1950 соналда гьеб бахана 18 чиясде, 1992 соналда гьеб щвана 40 чиясде.

## ХIужаби
ГӀаммаб жанисеб продукт

**Валово́й жанисеб проду́кт** (), къокъ гьабун — **ВЖП** () — гьеб ккола лъагалида жаниб пачалихъалъ къватибе биччараб, базаралда бичизе лъураб къайи-къоноялъул багьа-къадаралъул роцен бихьизаби. Лъагалида жаниб щибав чиясе ВЖПялъул кколеб бутаялъ бихьизабула, гьеб пачалихъалда жаниб магишаталъул кинаб уровень бугебали.
Инсанасул потенциал гӀеялъул индекс

**Инсанасул потенциал гӀеялъул индекс** (ИПГӀИ) — ккола, щибаб лъагІалида киналниги пачалихъазда ругел халкъазул гІумруялъул уровень, гьезул гьоркьохъеб гІумру, гьезул лъаялъул даража, лъавукълъиялъул къадар ва гьединго гьел халкъазул паракъатлъи бихьизабулеб роцен. Бищун цебе гьеб роценалъе кьучІ лъуна 1990 соналъ пакистанияв МахІбубул ХІакъ абулев чиясул бетІерлъиялда гъоркь букІараб экономистазул къокъаялъ. 1990 соналдасан байбихьун, ЦМГІялъул щибаб лъагІалида жаниб тІобитІулеб инсанасул потенциал цебе тІеялъул отчеталда лъазабула гьеб лъагІалида жаниб дунялалдаго бугеб ИПГӀИ.

ИПГӀИялъул рикӀкӀен гьабулаго бетӀераб лъабго жоялде кӀвар кьола:
* Инсанасул гӀумруялъул гьоркьохъеб халатлъи.
* Пачалихъалда ругел халкъазул лъаялъул уровень.
* Щибав гражданинасе кколеб халкъияб валовой бачӀиналъул бутӀа (АЦШ долларалда борцун).

## ХIужаби
Швейцария

**Швейца́рия** (, , , ), расмияб цIар — **Швейцариялъул Конфедерация** (, , , ) — ккола БакътIерхьул Европаялда бугеб пачалихъ. Шималияб рахъалъан гIурхъи цояблъун ккола Алмания, жанубалда Италия, бакътIерхьуда Франсия ва бакъбаккуда Австрия ва Лихтенштейн.

## ХIужаби
Интернационалаб фонетикияб алфабет

**Интернационалаб фонетикияб алфабет** яги **ИФА** ( яги IPA, ) ккола аслияб къагӀидаялъ латин хъвай-хъвагӀиялъул аслуялдаги бугеб фонетикияб хъваялъеги хӀалтӀизабулеб алфабетияб система. Гьеб гӀуцӀана XIX гӀасруялъул ахиралда Интернационалаб Фонетикияб Ассоциациялъ хъвавул формаялда гьаркьилаб каламалъул стандартинабураб бихьизаби хӀисабалда. ХФА хӀалтӀизабула  лексикографчагӀаз, къватӀисел мацӀазул студентаз ва мугӀалимзабаз, лингвистаз, калам–мацӀ патологчагӀаз, кочӀохъабаз, актораз, конструктинарурал мацӀазул гьабунчагӀаз ва таржамачагӀаз.

ИФА буго га́рул къагӀидаби, жал лексикияб (ва гӀурхъалӀ бугеб хӀалалъ просодикияб) кӀалзул га́рул абулеб куцалъул бутӀабилъунги ругел: phones, фонемаби, интонация ва рагӀабазулги гьижабазулги рикьизаби..

## Тарих

## Сипат-сурат

## ХӀарпазул хасият

## Символал ва гьаркьал

## ХӀалтӀизаби

## ХӀарпал

### Рагьукъал

#### Пульмоникиял

#### Пульмоникиял гурел

#### Коартикуляция

#### Аффрикатал ва кӀирекъараб артикуляция

### Рагьарал

## Таблицаби

### Суперсегментиял гӀаламатал

### Диакритикал

## Баянкьелал

## ХӀужжаби

## Съгласни гласни

* 
* 
* 
* 
*  (hb);  (pb).
* 
* 
* 
*  (hb);  (pb).
* 
* 
* 

## КъватӀисел регӀелал

* 
* Interactive IPA chart
Пачалихъалъулаб дин

**Пачалихъалъулаб дин** (синоним **расмияб дин**) — ккола кинаб бугониги паалихъалъ, мугъ чІвай гьабулеб, гьелда рекъон пачалихъ хьвадизелъун тІаса бищараб дин. Пачалихъияб дин жинда жаниб гьечІеб пачалихъалде абула гІилманияб абун. 

## ХІужаби
Демоним

**Демоним** () яги **гентилис** () буго жинца чӀагӀазул къокъадул идентификация гьабулеб, цо бакӀалда хурхинарун. Демоним гӀемериселъ лӀугьун букӀуна бакӀалъул (кули, росу, шагьар, регион, провинция, мухъ, пачалихъ, континент гӀадал) цӀарудаса. Демонимал хӀалтӀизарула цонигияб бакӀалъул киналго чагӀи рихьизаризе, эзда гьоркьор рукӀине бегьулел этникияб, мацӀалъулаб, диналъулаб яги цогидаб културияб батӀалъуда бачӀого.

Масала: Генуб — *генусев*, Швейцария — *швейцарияв*, ГІиракъ — *гІиракъав*, Балахьуни — *балахьунисев* (ручч. — сей, яй).

## Референсал
ТӀасияб уровеналъул домен

**ТІасияб уровеналъул домен** ( — TLD) — доменназул цІаразул системаялда жаниб бищун кІвар бугеб бутІа, яги интернет-сайталъул цІаралда хадуб лъураб тІанкІалдаса хадуб букІунеб бутІа.  

*мисалалъе босани* www.wikipedia./
Авиакомпания

**Авиакомпания (авиациялъулаб компания)** — ккола рекІарал яги къайи-матахІ баччулеб организация. 

Россиялда бищун машгьураб авиакомпания ккола «Аэрофлот», Москваялъул Шереметьево аэропорталда аслияб чІей бугеб .
Суверенитет

**Суверените́т** () — тІадегІанлъи гьаби, ханлъи боси, киналниги къуватаздаса эркенлъи. 

## ХІужаби
ШигӀар

**ШигӀар** яги **деви́з** () — рагІи ялъуни къокъаб аби, кинаб бугониги гІадамазул къокъаялъул яги гІуцІиялъул рукІа-рахъин загьир гьабулеб гІаламат. ЦІикІкІунисел пачалихъазул рукІуна шигІарал. Гьединго шигІарлъун букІине бегьула кинаб бугониги къагІида (правило), жинда рекъон гьеб шигІарлъун ккурав чияс гІумру тІамулеб.

## ХІужаби

## Адабият
* ''Мадлен Фелисите Жанлис'', перевод ''Мадлен Фелисите Жанлис'', «Девизы», 1803 год.
* 
*  
* 
* 
* *Сост: П. А. Дружинин*. Общий Гербовник Дворянских Родов. Части I—X. М., Изд. Трутень. 2009 г. ISBN 978-5-904007-02-7.
* *Сост: И. В. Борисов*. Дворянские гербы России: опыт учёта и описание XI—XXI частей «Общего Гербовника дворянских родов Всероссийской империи». М., ООО Старая Басманная. Тип: Форгрейфер. 2011 г. стр. ISBN 978-5-904043-45-2.
Гимн

**Пачалихъияб гимн** (гьединго **миллияб гимн, миллияб кечӀ**) — кинаб бугониги кечІ ялъуни къасидат, жинда жаниб ватІан яги ватІаналъул тарих беццулеб. Гимн ахІула жамагІатго бакІарун мусикъагун цадахъ. Гьеб ахІулеб мехалда гьелъул хІурмат гьабун цо-цоял тІаде рахъуна. Пачалихъияб гимн гьечІеб цогІаги хІукумат яги икълим букІунаро.

## РегӀелал
* nationalanthems.me/ —  тIолго дунялалда пачалихъалъулаб гимнал (аудио, рагIаби, информация)
* Дунялалъул пачалихъалъул гимнал  (mp3-файлы)
* nationalanthems.info/ — пачалихъалъул гимнал тарих ва рагIаби
* http://www.national-symbol.com/ (mp3-файлал)

## Гь. балагье
* Пачалихъиял ва миллиял гимназул сияхӀ
* Россиялъул ва СССРалъул гимназул тарих
* Ракьалъул гимн

## ХІужаби
Россиялъул Федерациялъул федералиял округал

Россия Федерациялъул **федера́лиял икълимал**  гІуцІана, улкаялъул президент Владимир Путинил № 849 амруялда рекъон 13 маялъ 2000 соналъ.

ГІуцІараб заманаялъ гьеб букІана анкьго округ. 2010 соналъул 19 январалъ Россиялъул президент Медведевасул амруялдалъун, гІуцІана цияб ШКФИ, гьединлъидал лъугьана микьго икълим.

Щибаб икълималда тІад тун вуго, пачалихъалъул президентасул тІадкъаял тІуралев ва бихьизабун буго икълималъул центр.

## Федералиял икълимазул сияхІ

## Централияб федералияб икълим

**Федералияб икълималъул центр** — Москва
* Белгород област
* Брянс област
* Владимир област
* Воронеж област
* Иваново област
* Калуга област
* Кострома област
* Курск област
* Липецк област
* Москва област
* Орел област
* Рязан област
* Смоленск област
* Тамбов област
* Твер област
* Тула област
* Ярославл област
* Федералияб кІвар бугеб шагьар Москва

## Жанубияб федералияб икълим

**Федералияб икълималъул центр** — Ростов-Доналда
* Адигъистан Республика
* Калмикия Республика
* Краснодар край
* Астрахан област
* Волгоград област
* Ростов област

## Шималиябгун-БакътІерхьул федералияб икълим

**Федералияб икълималъул центр** — Санкт-Петербург
* Республика Карелия
* Республика Коми
* Архангелск област
* Вологда област
* Калининград област
* Ленинград област
* Мурманск област
* Новгород област
* Псков област
* Федералияб кІвар бугеб шагьар Санкт-Петербург
* Ненецияб автономияб икълим

## РикІкІада-Бакъбаккул федералияб икълим

**Федералияб икълималъул центр** — Хабаровск
* Саха (Якъутия) Республика
* Камчатка край
* Приморский край
* Хабаровск край
* Амурск област
* Магадан област
* Сахалин област
* ЖугьутІазул автономияб област
* Чукотияб автономияб икълим

## Сибиралъул федералияб икълим

**Федералияб икълималъул центр** — Новосибирск
* Алтай Республика
* Бурятия Республика
* Тува Республика
* Хакасия Республика
* Алтай край
* Забайкал край
* Красноярск край
* Иркутск област
* Кемерово област
* Новосибирск област
* Омск област
* Томск област

## Уралалъул федералияб икълим

**Федералияб икълималъул центр** — Екатеринбург
* Курган област
* Свердловск област
* Тюмен област
* Челябинск област
* Ханти-Мансийскияб автономияб икълим — Югра
* Ямалгун-Ненецияб автономияб икълим

## Приволгаялъул федералияб икълим

**Федералияб икълималъул центр** Нижний Новгород
* Башкортостан Республика
* Марий Эл Республика
* Мордовия Республика
* Татаристан Республика
* Удмурт Республика
* Чуваш Республика
* Киров област
* Нижегород област
* Оренбург област
* Пенза област
* Уляновск област
* Самара област
* Саратов област
* Перм край

## Шималияб Кавказалъул федералияб икълим

**Федералияб икълималъул центр** — Пятигорск
* Дагъистан Республика
* Гъалгъай Республика
* Къабарда-Балкъар Республика
* Къарачай-Черкес Республика
* Шималияб Гьиристан Республика
* Буртиялъ Республика
* Ставропол улка

## ХIужаби
ISO 3166-2:RU

**ISO 3166-2:RU** ккола Халкъаздагьоркьосеб рикІкІен чІезабулеб организацияялъ, щибаб пачалихъалъе кьолеб географиялъулаб кодал. Россиялъе бихьизабураб рикІкІеналда гъорлъе уна 46 област, 21 республика, 9 край, 4 автономияб икълим, 2 шагьар ва 1 автономияб област. Россиялъул киналниги икълимазул геокодал нуцун руго киго бутаялдасан: тоцебесеб бутаялда хъвала тубараб Россиялъулго код, цинги гьоркьосан мухъги лъун киабилеб бутаялда хъвала щибаб икълималъул код, масала; Дагъистаналъул геокод хъвала гьадин **RU-DA**.

## Россиялъул геокодал
Россиялъул административияб бикьиялъул 46 областалъул геокодал.

Россиялъул 21 республикалъул геокодал .


Россиялъул 9 краялъул геокодал.


Россиялъул 4 автономиял округазул геокодал.

Россииялъул 2 федералиял шагьаразул геокодал.

Россиялъул автономияб абласталъул геокод.

## Россиялъул гІурхъода ругел пачалихъазул геокодал
* Норвегия — ISO 3166-2:NO (бакътІерхьуда),
* Финляндия — ISO 3166-2:FI (бакътІерхьуда),
* Эстония — ISO 3166-2:EE (бакътІерхьуда),
* Латвия — ISO 3166-2:LV (бакътІерхьуда),
* Литва — ISO 3166-2:LT (бакътІерхьуда),
* Польша — ISO 3166-2:PL (бакътІерхьуда),
* Белоруссия — ISO 3166-2:BY (бакътІерхьуда),
* Украина — ISO 3166-2:UA (бакътІерхьуда),
* Гуржи — ISO 3166-2:GE (жанубалда),
* Азарбижан — ISO 3166-2:AZ (жанубалда),
* Хъазахъистан — ISO 3166-2:KZ (жанубалда),
* Китай — ISO 3166-2:CN (жанубалда),
* Монголия — ISO 3166-2:MN (жанубалда),
* Шималияб Корея — ISO 3166-2:KP (жанубалда),
* АЦШ — ISO 3166-2:US (бакъбаккуда (ралъдал гІурхъи)),
* Япония — ISO 3166-2:JP (жанубалда (ралъдал гІурхъи)).

## ХIужаби
Россиялъул сагӀтил рачелал

Россиялдалъул буго 9 батІияб сагІтил рачел. Гьединлъидал ичІго батІияб замана буго Россиялъул.
Бухара

**Бухара** () — Гьоркьохъеб Азиялъул нексиял шагьаразул цоя, Узбекистаналъул Бухара областаслъул административияб центр. 

## ХIужаби
Паранс

**Паранс** (), расмияб цІар **Парансалъул Жумгьурият** () — ккола БакътІерхьул Европаялда бугеб пачалихъ.

## ХIужаби
Цолъарал Миллатазул ГӀуцӀи

**Цолъарал Миллатазул ГІуцІцІи**, **ЦМГІ** (, ) — халкъазда гьоркьоб рекъел цІикІкІине, хІинкъи кьей букІинчІого букІине, пачалихъал цере тІезе ва гьезда гьоркьоб къотІи-къаял рукІиналъул мурадалда гІуцІцІараб организация.

ЦМГІ-ялъул къанун хъван, гьеб хІалтІизе байбихьана 1945 соналъул апрелалдаса июналде щвезегІан Сан-Францискоялда тІобитІараб, 50 пачалихъалъул вакилзаби ракІарараб конференциялда.

## ХІужаби
Адигъистан

**Адигъистан** () — Россиялъул Федерациялда гъорлъ унеб пачалихъ.

Тахшагьар — Майкоп шагьар. Жумгьурияталъул ракьал сверун буго  Краснодар край.

## Географияб бугеб бакІ

## Гьава-бакъ

## Тарих

## Халкъалъул къадар

### Миллатал

### ЧІчІейбугебакІал

## Административиябгун-ракьул бикьи

## Экономика

## Динал

## Лъай ва маданият

## Театрал

## Спорт

## Туризм

## ХІужаби

## Ссылкаби

* Официальный сайт Республики Адыгея 
* Официальный сайт Государственного Совета-Хасэ Республики Адыгея 
* История национального состава Адыгеи
* Карты республики Адыгея
* Закон РСФСР от 3 июля 1991 г. «Об изменениях и дополнениях Конституции (Основного Закона) РСФСР в связи с преобразованием автономных областей в Советские Социалистические Республики в составе РСФСР»
* Закон РСФСР от 3 июля 1991 г. «О преобразовании Адыгейской автономной области в Советскую Социалистическую Республику Адыгея в составе РСФСР»
Адигъ мацӀ

**Адигъазул мацІ** ккола Шималияб Кавказалъул Адигъистаналда гІумру гьабулеб халкъ жиндалъун кІалъалеб мацІлъун, жиб Шималияб Кавказалъул тІадхъизаналъул Абхазгун адигъазул хъизаналъул Адыгъвзул группаялъул мацІазде гьоркьобе унеб. Гьезул къадар бахуна 117,5 азарго чиясде.

## Лингвистикиял баянал

## ХІужжаби
МахӀачхъала (аэропорт)

**Уйташ аэропорт** яги **МахІачхъала аэропорт** ккола Шураяб Цолъиялъул кІицІулго бахІарчи Амет-Хан СултІанил цІаралда бугеб — Дагъистаналъул аслияб ва халкъаздагьоркьосеб аэропортлъун.

Аэропорт буго Каспийскалдаса 4,5 км. рикІкІад ва МахІачхъалаялдаса 16,2 рикІкІад.

Уйташ аэродром — ккола тІоцебесеб классалъул, ай цІакъго цебетІечІеб аэропортлъун. Гьенир гІодор чІезе бегьула самолётал Ил-76, Ту-154, Boeing 737) гьединго гьездаса тІадагьал ва гІиссинал самолеталги киналниги тайпаби вертолетазулги. ГІадамал роржине гурого гьеб хІалтІизабула ФСБялъул ва МВДялъул гьаваялъул хъулухъал тІоразаризеги.

2011 соналде щвезегІан, аэропорталда чІей гьабураблъун букІана «Дагъистаналъул гьавамухъал» абураб компаниялъ. Гьанжейин абуни гьениб чІей гьабун буго «РусЛайн» абулеб, Россиялда ва гьеб бахун къватІибе гІемерал сапарал гьабулеб компаниялъ.

## Гьавамухъал ва гьел роржунел рахъал

## ХІужаби

## КъватІисел хІужаби

* Авиалинии Дагестана 
* Аэропорт Уйташ в каталоге аэропортов dir.avia.ru
Халкъалдагьоркьосеб аэропорт СабихӀа Гёкчен

**Халкъалдагьоркьосеб аэропорт СабихІа Гёкчен** () (IATA: SAW, ICAO: LTFJ) — Туркиялъул Истамбул шагьаралда бугеб халкъаздагьоркьосеб аэропорт. Аэропорталъе кьун буго Туркиялда тІоцее рагъул пилотлъун яхъарай чІужугІадан СабихІа Гёкченил цІар. Ататюрк аэропорталда сапар гьабулезул къадар цІикІкІиндал, гьениб хІалтІи бигьалъиялъул мурадалда бана СабихІа Гекченил цІаралда бугеб аэропорт. Гьеб ккола Европалъул бищун хІалуцарал аэропотазул цояблъун.

Аэропорт буго Истамбулалъул азиялъул рахъалда, шагьаралъул централдаса 35 километралъ жанубиябгун-бакъбаккул рахъалдехун.

СабихІа Гёкчен аэропорт ккола — порт приписки бюджеталъулаб Pegasus Airlines авиакомпаниялъ хъвай-хъвагІай гьабураб, гьелъул аслияб чІейи гьабулеб портлъун .

## Тарих
2007 соналъул июналъ, «Turkish conglomerate Limak», «India's GMR group» ва «Malaysia Airport Holding Berhad» компаниязе изну щвана ва гьезулгун къотІи-къай хъвай ккана, аэропорт къачІазе ва гьелъул хІал лъикІалдехун сверизабизе. 2008 сон бакьулъ щвараб мехалда байбихьана халкъалдагьоркьосеб терминал гІатІид гьабиялъул хІалтІаби, цІияб терминалин абуни гьеб бана 2009 соналъ.

## Терминалал
СабихІа Гёкченил цІаралда бугеб аэропорталда буго кІиго кІудияб гуреб терминал. 2009 соналъу 31 октябрялъ рагьана цІияб терминал, 200 000 кв. метр площадь бугеб ва 16 гьаваялъул кьояздалъун къачІараб. Терминалалъул квегІаб бутІаялда гьабун буго жанисел рейсазул терминал ва квараналда буго къватІисел рейсазул терминал. Роржун рачІарал пассажирал къватІире рачІуна тІоцебесеб тІалаялдасан ва роржине пассажирал уна кІиабилеб тІалаялдасан. .

## РекІунезул рикІкІен


(*)Баянал росана: DHMI.gov.tr

## Транспорт

Шагьаралъул № E10 автобусал уна Къадикей районалде. Нухда бала 40 минут (экспрессалъ) ва 1 сагІат (гІадатияб автобусалъ). Автобусал къватІире рахъуна щибаб 10-40 минуталдасан. Автобусы компании «Havataş» компаниялъул автобусаз рейсал гьарула авэропорталдаса Къадикей районалде, багьа 8 лир (май 2013) ва Такъсим районалде, багьа 13 лир (май 2013). ГІарац бакІарула автобусалда жаниб контролерас - компаниялъул хІалтІухъанас, рекІине изну бугоян абурат талонги нилъехъе кьун. Къадикей районалдаса Истамбулалъул доб цояб ралъдал рагІалде рекІине ккола гамида, шагьаралъул центералде ине кканани.

## ЦІале гьединго
* Халкъалдагьоркьосеб аэропорт Ататюрк

## ХІужаби

## Ссылкаби

* Официалияб сайт
* 
*
ХӀайдар ГӀалиевасул аэропорт

**Бакуялъул ХІайдар ГІалиевасул цІаралда бугеб халкъияб аэропорт** () — ккола Азарбижаналъе хъулухъ гьабулеб халкъияб щуго аэропортаздасан цояблъун. Цебе гьелда цІар букаІна «Халкъияб аэропорт Бина́», Бакуялъул рагІалда бугеб поселокалъул цІар.

## ХІужаби
Шарджа (аэропорт)

**Халкъалдагьоркьосеб аэропорт Шарджа** ()  ГІЦИратазул Шарджа шагьаралъул аэропорт.

## ХІужаби
Внуково (аэропорт)

**Вну́ково** — ккола халкъалдагьоркьосеб аэропортлъун, Москваялъул ва Москва областалъул аслияб щуго аэропорталъул цояблъун.

## ХІужаби
Домодедово (аэропорт)

**Домоде́дово** — халкъалдагьоркьосеб аэропорт, Москва ва Москва областалъул анлъго аэропортаздаса цояб. 2012 соналъ гьабураб цІех-рехалда рекъон гьеб ккола Россиялъул бищун хІалуцараб аэропортаздаса цояблъун гьединго гьеб гъорлъе уна Европалъул бищунго хІалуцараб къого аэропорталъул сияхІалде.. 
Гьелъул расмияб цІар буго — «Москва (Домодедово)».

## ХІужаби
Къебекъов ГӀалибулатил ГӀалиасхӀаб

**Къебекъов ГІалибулатил ГІалиасхІаб**, гьев вуго **ГІали Абу-МухІаммад** (гь. 1 январалъ 1972 соналъул) — Имарат Кавказ абулеб яргъид гІуцІцІарал муджагьидзабазул къокъаялъул амир.

## Биография
Гьавуна 1972 соналъул 1 январалъ  Советский районалъул ТІелекь росулъ (гьанже — Шамилил мухъ). Миллат аварав.

Гьев вукІана амир СалихІил наиблъун  ва Вилаят Дагъистаналъул къадилъун , хадув гьев вищана тІубанго Имарат Кавказалъул къадилъун. 

## ХІужаби
Илгьам ГӀалиев

**Илгьа́м ХІайда́р огълы́ ГІали́ев** (; 24 декабр 1961, Баку, Азарбижаналъул ССР) — азарбижаналъул пачалихъияв ва политикияв цевехъан, 2003 соналдаса бахъун Азарбижаналъул президент.

## Биография

## ХІужаби
Turkish Airlines

**Turkish Airlines** (, буссинабула *Туркиялъул гьавамухъал* гIадин) — Турциялъул аслияб гIадамал раччулеб компания, Истамбулалда аслияб чIейи бугеб. Компаниялъ тIоразарула Европаялъул, Азиялъул, Африкаялъул ва Америкаялъул 220 аэропорталдасан ва Туркиялда жаниб 42 аэропорталдасан рейсал. Авиакомпаниялъул аслияб хаблъун ккола Халкъалдагьоркьосеб аэропорт Ататюрк (IST), кIиабилеб иргадул хаблъун ккола Халкъалдагьоркьосеб аэропорт Эсенбогъа, Анкара (ESB) ва Халкъалдагьоркьосеб аэропорт СабихІа Гёкчен, Стамбул (SAW).

2006 ва 2007 соназ аэропорталдасан раччун руго 17 млн ва 19,7 млн рекIарал. Авиакомпаниялъул штаталда руго 12 000 хIалтIухъан.

2008 соналъул 1 апрелалдаса бахъун авиакомпания лъугьана Star Allianceялъул гIахьалчидъун.

Нахъ рилъарал авиакомпанияллъун ккола Anadolujet, SunExpress ва B&H Airlines.

## Рорженал гьарулел рахъал

Турциялъул гьавамухъаз рейсал гьарула, Турциялъул 42 аэропорталдасан. Turkish Airlines ккола жанисел рейсал гьарулел компаниязул бищун цебесеб мухъда бугеб компаниялъун. Гьелъул конкуренталлъун ккола Onur Air, Pegasus, SunExpress (50 % Turkish Airlines компаниялъе бугеб) ва Atlasjet.

ЦIикIкIунисеб бутIа халкъалдагьоркьосел рейсазул Turkish Airlines компаниялъ гьарула Истамбулалъул Халкъалдагьоркьосеб аэропорт Ататюркалдасан. Турциялъул гьавамухъаз гьединго гьарула 220 рейс Турция бахун къватIибхун, гIага-шагарго 108 пачалихъалде. Рейсал гьарула Атлантикияб океаналдасан Шималияб Америкаялде — Бостон, Вашингтон, Лос-Анджелес, Монреаль, Нью-Йорк, Сан-Франциско, Торонто, Чикаго ва Хьюстон, Жанубиялде — Богота, Буэнос-Айрес, Сан-Паулу.

Азиялда бищун кIвар бугел рахъаллъун ккола Бангкок, Гонконг, Гуанчжоу, Джакарта, Куала-Лумпур, Манила, Осака, Пекин, Сеул, Сингапур, Шанхай, Тайбэй, Токио, Улан-Батор ва Хошимин.

### Россиялде рорженал
Авиакомпаниялъ гьоркьоса къотIичIого рейсал гьарула Астраханалде, Екатеринбургалде, Казаналде, Москваялде (аэропорт «Внуково»), Новосибирскалде, Ростов-на-Донуялде, Санкт-Петербургалде, Сочиялде, Ставрополалде ва Уфаялде.

## ХІужаби
Авар Википедия

**Ава́р Википе́дия** — ккола авар мацІалда бугеб энциклопедиялъул цо бутІа. Гьаб заманаялде щвезегІан гьениб хъван буго  макъала.

## БутӀаялъул цебетIей
* Июн, 2006 сон — 100 макъала.
* Сентябр, 2011 сон — 1 000 макъала.
* 19 август, 2015 сон — 2 000 макъала.
* 2022 соналъул 29 март — 2 650 макъала.
* 2022 соналъул 21 июл — 3 000 макъала.

## Тарих
Авар Википедиялда тIоцебесеб хиса-баси гьабуна 2004 сонлъул 28 августалъ.

БутӀаялъул камилаб хIалтIи байбихьана ва тIоцебесеб макъала хъвана 2005 соналъ.

## ТӀоцересел гьумерал ва макъалаби

* Main Page (28 август 2004‎)
* Daghistan (16 април 2005‎‎)
* Расул ХӀамзатов (19 май 2005‎)
* Avar maðh (25 април 2005‎)
* Халип:Wikipedialang (21 май 2005‎)
* География (28 май 2005‎)
* ГӀахьалчиясул бахӀс:Qurqa~avwiki (19 май 2005‎ )
* Дербент (28 август 2005‎)
* БагІархъала (28 август 2005‎)
* ГӀурус мацӀ (18 май 2006‎)
* МагІарулал (15 май 2006‎)
* БетӀераб гьумер (24 декембер 2005‎)
* Къудукьа МухІамад (30 април 2006‎)
* Википедия:ЦIех-рех (30 април 2006)
* Batasuna (30 април 2006‎‎) — MONARCH79
* МахӀачхъала (‎‎16 май 2006‎ ) — N-true
* Википедия:Администраторал (‎‎15 май 2006‎) — MONARCH79
* Каспий ралъад (‎‎19 май 2006‎) — MONARCH79
* ЦIобокь (‎‎18 май 2006‎) — MONARCH79
* Шура (18 май 2006‎‎‎) — MONARCH79
* 30 май (30 май 2006‎‎)
* 1416 сон (‎‎31 май 2006) — Aa
* Дербенд (6 юн 2006‎‎)
* Википедия:ЖамгӀияб портал (1 юн 2006‎‎‎) — Jose77
* 1970 (9 юн 2006‎‎‎) — Av.robot

## Бищун лебалал гӀахьалчагӀи

# Amikeco (ТIоцебесеб хиса-баси: 1 май 2005) — 16 гьумер (ТIоцебесеб: Шималияб Гьиристан)
# Kmoksy (ТIоцебесеб хиса-баси: 26 июл 2010) — 556 макъала (ТIоцебесеб: ХахIцIул)
# MONARCH79 (ТIоцебесеб хиса-баси: 30 април 2006) —  37 гьумер (ТIоцебесеб: Аварал)
# Avarian (ТIоцебесеб хиса-баси: 29 април 2006) —  макъала (ТIоцебесеб: Дагъистан)
# M. Omarius (ТIоцебесеб хиса-баси: 18 септембер 2019) —  1,918 гьумер (ТIоцебесеб: Рамсес ТІадегІанав)
# MACHOMETUS OMARIUS (ТIоцебесеб хиса-баси: 18 юл 2019) — 72 гьумер (ТIоцебесеб: Коло)
# Аль-Гимравий (ТIоцебесеб хиса-баси: 5 фебруар 2013) —  2,381 гьумер (ТIоцебесеб: Халип:Дагъистаналъул шагьарал ва мухъал)
# Buntarion (ТIоцебесеб хиса-баси: 10 юн 2014‎) —  1,369 гьумер (ТIоцебесеб: Къеди)
# Хаджимурад (ТIоцебесеб хиса-баси: 19 юл 2014) —  29 гьумер (ТIоцебесеб: ГIириб)
# Soul Train (ТIоцебесеб хиса-баси: 14 май 2012) —  616 гьумер (ТIоцебесеб: Халип:Potd/2020-10-11 (av))

## Гь. ралагье
* Википедиялъул терминалогия Авар мацӀалда

## РегӀелал

* List of Wikipedias by sample of articles
* Википедиязул сияхI

## ХӀужаби
Халкъалъул къадар

**Халкъалъул къадар** - абураб мехалда бичІчІула, гьаб ракьалъул кинаб бугониги бакІалда - континеталда, пачалихъалда, икълималда, шагьаралда, росулъ гІумру гьабун бугел гІадамазул къадар гьезул рикІкІеналъул бицунеб букІин. Халкъалъул къадар лъала, щибаб пачалихъалда зама-заманаялдасан тІобитІулеб халкъалъул хъвай-хъвагІай гьабиялдалъун.
Насранияб дин

**Насранияб дин,** яги **Христианлъи ( — «[[масихІ]]») **— ккола дунялалъул диназул цояблъун, гьеб гІуцІцІун буго насраниязул рагІабазда рекъон  ГІиса аварагасул малъа-хъваязда ва гьесул харбазда, Библиялъул ЦІияб КъотІиялда жиб хъвараб. Христианаз иман лъола Назареталдаса ГІиса авараг масихІ вукІиналда ва гьез гьев рикІкІуна Аллагьасул васлъун (Аллагь вацІцІадав вуго гьединал къосарал сипатаздаса) ва инсаният хвасар гьабулевлъунги.

Насранияб дин — дунялалда бищун кІудияб динлъун ккола, гьелда нахъ рилъаразул къадаралда бан. Гьезул къадар бахуна 2,3 миллиард чиясде.

Насранияб диналда жаниб чІахІиял къокъабилъун рикІкІуна — ортодоксия, католицизм ва протестантизм. 

## ХІужаби
Халкъалъул хъвай-хъвагӀай

**Халкъалъул хъвай-хъвагІай** — ккола, кинаб бугониги гІадамаз гІумру гьабулеб бакІалда гьабулеб хъвай-хъвагІай. Гьеб гьабула щибаб пачалихъалъ Цолъарал Миллатазул ГІуцІцІиялъул тІадкъаялда рекъон, цо чанго соналда жаниб цо нухалъ. Гьеб цІех-рехалдалъун лъала пачалихъалда ругел миллатазул, диназул ва гьединго херазул, бахІаразул, гІиссиназул, руччабазул, бихьиназул, унтаразул, сахазул къадар.
Дагъистаналъул гьавамухъал

**Дагъистаналъул гьавамухъал** () (DAG) — МахІачхъалаялда аслияб чІей букІараб Дагъистаналъул гьавамухъал. 2011 соналъ Россавиациялъул амруялдалъун гьеб предприятие рахана

## ХІужаби
Албан

**Алба́н** (), **Алба́н жумгьурият** ( ) — ккола Балканалъул бащадаб чІинкІиллъиялда бугеб пачалихъ. Гьеб ккола НАТОялъул гІахьалчилъун 2009 соналдаса бахъун.

## ХIужаби
Шималиябгин атлантикияб къотӀиялъул организация

**Шималиябгун-атлантикияб къотІиялъул организация**, **НА́ТО**, **Шималиябгун-атлантикияб Альянс** (, **NATO**; , *OTAN*) — рагъулабгун-политикияб союз, Европаялъул гІемерисел пачалихъал, АЦШ ва Канада данде гьарулеб. Гьеб гІуцІцІана 1949 соналъул 4 апрелалъ Америкаялда, «Советияб къуваталдаса Европа цІунизелъун»

## ХӀужаби
Украина

**Украи́на** ( ) — Бакъбаккул Европалда бугеб пачалихъ. Цебе СССРалда гъорлъ букІараб хІукумат.

Тахшагьар — Киев. Пачалихъияб мацІ — украиназул.

## ХӀужаби



----
Украин мацӀ

**Украи́н мацІ** () — машрикъславяназул расмияб мацІазул цояб.
Цолъараб Къиралат

**КӀудабиритӀа́н** (магӀарул цӀар бачӀана  — рагӀиялдасан); яги **КӀудабиритӀаналъул ва Хьундасеб Ирландалъул Цолъараб Ханлъи** (, ингилис мацІалда абулеб мехалъ къокъ гьабун «United Kingdom»,-илан абула, ай «Цолъараб Ханлъи») — гьеб ккола Европаялъул хьундасебгун-бакътІерхьул рахъалда бугеб пачалихъ. КІудабиритІан — ккола Европаялъул чІахІиял, церетӀурал пачалихъаздасан цояблъун. Гьединго гьеб ккола ЦМГӀялъул ХӀинкъибукӀунгутӀиялъул Мажлисалда даимаб гӀахьалчи-хӀукуматлъун.

## ХIужаби
Цолъарал Миллатазул ГӀуцӀцӀиялъул ХӀинкъибукӀунгутӀиялъул Мажлис

**Цолъарал Миллатазул ГІуцІцІиялъул ХІинкъибукІунгутІиялъул Совет** (, , , , , ) — ккола Цолъарал Миллатазул ГІуцІцІиялда даимго хІалтІулеб орган, ЦМГІялъул уставалъул 24 статьялда рекъон жинда тІад, дунялалдаго рекъел ва хІинкъибукІунгутІи чІезабизе тІад лъураб орган. 

### Даимго гІахьаллъи гьабулел пачалихъал
* 
* 
* 
* 
* 

## ХІужаби
Гендерил Парсахъ

**Генде́рил Па́рсахъ**, яги **Па́рсахъ** (гендерил къагIида: **Гьа́рсахъ**) ккола Шималияб Кавказалда бугеб щоб, административияб къагІидаялъ Дагъистаналда кколеб.

Гьеб щобида гъоркьан буго Шурагьиб ва Генуб росу хурхинабулеб Гендерил машинабазул тунел.

## Этимология
БачIун буго «парс» [pars:] «лабалаб кьуру» (диал. *пара́с*; *парси́*; *пас* ги гь. ц.) абураб рагIудасан. Гендерица, киналго централияб диалекталда гарулел чагIазго гIадин, «гьарс»-ин абула, гьенисан *Гьа́рсахъ*, -хъ-локативалъул квекудалъун. Гьесел ккола: «лабалал кьурабазухъ, яги кьурабазукь».

## Иццал
ISO 3166

**ISO 3166** — международный стандарт ISO, определяющий кодовые обозначения государств и зависимых территорий, а также основных административных образований внутри государств. Состоит из следующих частей:
* **ISO 3166-1** — коды государств и зависимых территорий
** **ISO 3166-1 alpha-2** — двубуквенные
** **ISO 3166-1 alpha-3** — трёхбуквенные
** **ISO 3166-1 numeric** — цифровые
* **ISO 3166-2** — коды административных образований внутри государств (области, штаты, провинции и т. п.)
* **ISO 3166-3** — коды уже несуществующих государств (объединение, разделение, смена названия и т. п.)
Двухбуквенные коды ISO 3166-1 alpha-2 используются ICANN для присвоения национальных доменных имён верхнего уровня.

## Список ISO 3166-1

База данных по двухбуквенным доменам верхнего уровня по кодам стран составляется на основе списка стран, разработанного ISO 3166 Maintenance Agency.
IANA создает новый ccTLD только после того, как его код появляется в списке ISO 3166-1.

Этот список широко используется и в других целях, так как для процедуры отбора стран для него используются политически нейтральные принципы.

## Список ISO 3166-2

ISO 3166-2 занимается административными единицами второго уровня. Челябинская область России, например, обозначается RU-CHE.

## См. также
* ГОСТ 7.67 — Коды названий стран и Общероссийский классификатор стран мира
* ISO 639 — коды названий языков и Коды языков в соответствии с ГОСТ 7.75-97 «Коды наименований языков»
* ISO 4217 — коды валют и Общероссийский классификатор валют
* Список кодов МОК — немного не совпадающие с настоящим списком трёхбуквенные обозначения стран

## Ссылки
* ISO 3166
* Список кодов в Мировой книге фактов ЦРУ 
* Коды стран в разных системах — ISO 3166-1, домены верхнего уровня IANA, автомобильные коды стран, коды МОК, телефонные
Гюл, ГӀабдуллагь

**ГІабдуллагь Гюл** (; 29 октябр 1950, Кайсери, Турция) — турциялъул политик, гьанже хІукмуялда вугев анцІила цоабилев Турциялъул Президент 2007 соналъул 28 августалдаса. 

## Сира

## ХІужаби
Турциялъул байрахъ

**Турциялъул байрахъ** () - ккола Турциялъул пачалихъияб гІаламатлъун. Гьеб буго багІараб рукъиялда тІад моцІгун-цІва бахъараб. БагІараб кьер бачІана аварагасул  кІиабизев халиф ГІумар ибн ХатІабидасан, цинги гьеб лъугьана ГІусманиязул империялъул кьерлъун, гІаламатлъун. Гьелда тІад бугеб моцІгун-цІваялъ тІоритІел гьабула исламалде, ай турказул ракь бусурбабазул ракь букІиналде.

## ХІужаби
ХарачӀи

**ХарачІи** (), ккола Дагъистан пачалихъалъул Унсоколо районалъул росу.

## Ракьхъвай

## Халкъ
* Халкъалъул къадар 0,4 азарго чи (2002) года.
* МагІарул росу.

## Ссылкаби
* Унцукульский район на сайте Президента Республики Дагестан 
* Топографические карты K-38-XI — 1 : 200 000
* Почтовые индексы и коды ОКАТО — Унцукульский район … 
* Коды ОКАТО — Унцукульский район

## ХIужаби
Жовгьар Дудаев

**Жавгьа́р Муса́евич Дуда́ев** ( - Чачан-Ичкериялъул тІоцевесев президент.

## ХІужаби
Аслан Масхадов

**Асла́н (Хали́д) ГІали́евич Масха́дов** ( - Чачан-Ичкериялъул кІиабилев президент.

## ХІужаби
Дагъистаналъул ва Чачанистаналъул имам

**Дагъистаналъул ва Чачанистаналъул имам** — Шималияб Кавказалъул ракьал эркенгьариялъул хІаракаталъул рухІияв цевехъан, Шималияб Кавказалъул имаматалъул цевехъан.

## Имамзаби

* Дагъистаналъул ва Чачанистаналъул тІоцевесев имам — ГъазимухІаммад — Шималияб Кавказалъул имаматалъе кьучІ лъурав.
* Дагъистаналъул ва Чачанистаналъул кІиабилев имам — ХІамзат-бег
* Дагъистаналъул ва Чачанистаналъул лъабабилев имам — Имам Шамил — XIX гІасруяллъул тІоцебесеб бащалъиялда, Шималияб Кавказалъул имаматалъул цевехъан. Гьев асир гьавиялдаса хадуб, Шималияб Кавказалъул имамат лъугІана.
* Дагъистаналъул ва Чачанистаналъул ункъабилев имам — Сугъралъа МухІаммад-ХІажи — 1877 соналъ Дагъистаналда лъугьараб, гІурусазда данде рахъиналъул цевехъан. Машгьурав гІалим Сугъралъа ГІабдурахІман-ХІажиясул вас.
* Дагъистаналъул ва Чачанистаналъул щуабилев имам - ХӀоцоса Нажмудин - Кавказалда инкъилабалда данде рахъиналъул цевехъан. БагІараб армиялда данде вагъана жиндирго рагъул гьалмагъ Узун-ХІажигун. 
* Дагъистаналъул ва Чачанистаналъул анлъабилев имам - Узун-ХІажи - дагъистаналъул рухІияв ва политикияв цевехъан,  Шималияб Кавказалъул имираталъул амир.
МухӀаммад Мурси

**МухІаммад Мурси ГІиса Аль-ГІаййатІ** (; гьав. 20 августалъ 1951, Шаркъия - 17 июналь 2019) — египеталъул пачалихъияв хІалтІухъан. Египталъул щуабилев президент, 2012 соналъул 30 июналдаса  2013 соналъул 3 июлалде щвезегІан . Гьев вукІана Бусурманал-вацал хІаракаталъ гІуцІцІараб Эркенлъиялъул ва ритІухълъиялъул партиялъул председателлъун. 2012 соналъ Мурси бергьана Египеталъул бетІер вищулеб рищиялда ва хадусеб соналъул 3 июлалъ гьев хІукмуялдаса нахъе къотІана пачалихъалда ккараб гІаскариязул инкъилабалъул хІасилалда. 

## ХІужаби
2013 сон

**2013** (**кІиазаралда анцІила лъабабилеб**) сон — григорианияб календаралъул талат къоялъ байбихьараб сон. Гьеб ккола нилъер рикIкIеналъул 2013 сон, лъабабилеб азарсоналъул 13 сон, XXI гІасруялъул 13 сон, XXI гІасруялъул кІиабилеб анцІсоналъул 3-леб сон.

## Лъугьа-бахъинал
* 
## Гьаруна
* 
## Хвана
*
2016 сон

**2016** (**кІиазаралда анцІила анлъабилеб**) сон — григорианияб календаралъул рузман къоялъ байбихьараб сон. Гьеб ккола нилъер рикIкIеналъул 2016 сон, лъабабилеб азарсоналъул 16 сон, XXI гІасруялъул 16 сон, XXI гІасруялъул кІиабилеб анцІсоналъул 6-леб сон.

Россиялда гьеб сон лъазабун буго Россиялъул киноялъул сонлъун. 

## Лъугьа-бахъинал
* 
## Гьаруна
* 
## Хвана
*
Россиялъул Федерациялъул президент

**Росси́ялъул Федера́циялъул Президе́нт** — тIадегIанасеб хIукуматалъул хъулухъ Россиялъул Федерацияллда, ва гьединго гьеб хъулухъалъе вищарав чи.

Россиялъул Федерациялъул президент пачалихъалул бетIерлъул рикIкIула.

## Тарих
## Рищиязул процесс
## Ихтиярал ва тІадал жал
## Резиденция
## Сиясиял хурхенал
## Президентазул сияхІ

## ХIужжаби
Европа

**Евро́па** — дунялалъул бутІа, гІага-шагарго 10 млн км² площадь бугеб ва 733 миллион чи вугеб (тІубанго дунялалъул 10 %). Азиягун цадахъ къани, гьеб кІиялъулго лъугьуна  Евразия континент.

Европа чурула Атлантикияб ва Шималияб ЦІорол океаназ ва гьезул ралъадаз.

Европаялде гъорлъе унел чІинкІиллъабазул площадь бахуна гІага-шагарго 730 азар. км². 

Аслиял гІорал: Волга, Дунай, Урал, Днепр, БакътІерхьул Двина, Дон, Печора, Кама, Ока, Белая, Днестр, Рейн, Эльба, Висла, Тахо, Луара, Одер, Неман, Эбро.

Европаялда буго 50 хІукумат.

## ХІужаби
Азия

**А́зия** — бищун кІудияб дунялалъул бутІа, Европагун цадахъ къани гьеб кІиялъго гІуцІцІула Евразия континент. Гьелъул площадь (чІинкІиллъабигун цадахъ) — гІага-шагарго 43,4 млн км². Халкъалъул къадар — 4,2 млрд чи (2012) (60,5 % дунялалъул халкъалъул). Азия ккола дунялалда бищун цебе тІолеб бугеб икълимлъун..

## ХІужаби