Хъазах мацӀ

**Хъазах** ( яги ) — туркияб мацӀ, жиб хъипчахъ гӀаркьалиде кколеб ва жинда Гьоркьохъеб Азиялда ругел хъазахал кӀалъалеб. Эб гӀагараб буго нугъай, хъиргъиз ва хъарахъалпахъ мацӀазде, элгун цадахъ уна хъипчахъ-нугъай субгрупалде. 

Эб ккола Хъазахстаналъул официалаб мацӀ, гьединго элъул официалаб статус буго Россиялъул Алтай Республикалдаги. Гьединго эб буго дагьбутӀадул мацӀ Синцзянгалъул Или Хъазах Автономияб префектуралда (Чин), ва БакътӀерхьул Монголиялъул Баян-Олгии провинциялда. МацӀалда кӀалъала гӀемерисел этникиял хъазахалб Совет Союзалъул букӀараб территориялда (гӀ-ш. 472,000 чи Россиялда, 2010 соналъул цензалда рекъон), Германиялда, ва Туркиялда.

МацӀ лӀугьин букӀана XIV–XVII гӀасрабазда жаниб, гьанжесеб Хъазахстан бугеб регионалда гочарурел гӀагарал тюрк къавмазул мацӀ гӀадин Меседил Урду биххулеб мехалда. Хъипчахъ-нугъай групалъул цогидал мацӀаздаса тӀобан батӀалъана XVII гӀасруялъул бакьулӀ.

Цогидал туркиял мацӀалго гӀадин, хъазах буго агглутинативияб мацӀ, рагьаразул гьармонияги хӀалтӀизабулеб. Хъипчахъ-нугъай гӀаркьалида жаниб хъазах мацӀалъул хаслъи буго гӀаммал туркиял мацӀазул  ва  фонемабазул бакӀалда -ги -ги букӀин, -- ва -- алтернация, рагӀулӀ эзул бакӀалда бан, гьединго хъипчахъ-нугъай субгрупалъул цогидал мацӀазда ругездаса цӀикӀкӀун парс ва гӀараб рагӀаби. *[[Ethnologue]]-алъ* рикӀкӀуна лъабго цоцада бичӀчӀулеб диалектияб група: хьондасеб бакъбаккулаб хъазах — бищун тӀибитӀараб вариант, жиб гьединго официалаб мацӀалъул кьочӀолӀ бугеб, — бакъдасеб хъазах ва бакътӀерхьул хъазах.

## Географияб тӀибитӀи
Хъазах мацӀалда кӀалъалел (аслияб куцалъ хъазахал) руго гӀатӀидаб территориялда Тян Шаналдаса бахъараб бакътӀерхьуда Каспий ралъдал рагӀаллъуде щун. Хъазах буго официалаб пачалихъияб мацӀ Хъазахстаналда, элда кӀалъала гӀагарун 10 миллион чи (CIA World Factbook-алдаса популациялъулги хъазахалда кӀалъалезул рикӀкӀадулги информациялда рекъон). 

Хъазахстаналъул 2009 соналъулаб цензалда рекъон, гӀ-ш 9,982,276 хъазахаз, яги гӀ. тӀолго халкъалъул 62,4%-алъ жидерго рахьдал мацӀлъун абуна хъазах. 2021 Соналъул цензалда рекъон, гӀ-ш 13,380,107 чияс, яги кинабго халкъалъул гӀ. 70 %-алъ жидерго рахьдал мацӀлъун бихьизабуна хъазах,, хъазах мацӀалда кӀалъалеб буго халкъалъул кинабниги 80 % (5 сон баралдаса тӀаде).

Чиналда, гӀагарун кӀиго миллион этникиял хъазахал ва хъазалда кӀалъалел руго Синцзянгалъул Или Хъазах Автономияб префектуралда. Хъазах мацӀалда кӀалъалел руго гьединго бакътӀерхьул Монголиялда.

## Диалектал

Хъазах мацӀалда буго лъабго аслияб диалект: бахътӀерхьул, хьондасеб бакъбаккул, бакъдасеб. ТӀоцебесеб кӀиябго диалект лӀугьана гьел территориязда рукӀарал хъазахазул тухум-къавм гӀасрабаз рикь-рикьулел рукӀун. Хъазах мацӀалъул бакъадасеб диалект, гьел ракьазда Хохъандалъул ханлъул кверщел букӀун, чанго гӀасруялъ букӀана узбек мацӀалъул къуватаб асаралъукь, амма гьединго элъул жиндирго асар букӀана узбек ва хъиргъиз мацӀазул ратӀаял диалектаздеги. 

**[[Хъазах хьонда-бакъбаккул диалект|Хьонда-бакъбаккул диалекталъул]]** бачӀин буго аргъыназул, найманазул, кереязул, хъипчахъазул, хъонгыратазул тайпаялъулаб гарудаса. Гьебго диалект хӀалтӀизабулаан хъазах литературияб стилалъе кьучӀ тӀамурал Абай Хъунанбайулыца ва Абрай Алтынсариница, элъул руго гьанжесеб литературияб мацӀалъулгун гӀаммал куц-мухъал.

**[[Хъазах бакъдасеб диалект|Бакъдасеб диалекталъул]]** кьалбал уна уйсун, жалаир, канглы, дулат ва цогидал къавмиял цоталабазул гаруде. Элъул руго жиб литературияб мацӀалдаса батӀа гьабулел хадусел хасиятал.:
: а) рагӀул кӀалалда гъугъаб  зирараб  гьаркьиде свери,
: б)  гьаракь -де трансформати рагӀул кӀалалда,
: в) , ,  гьаркьазул ассимилация гьечӀолъи,
: г)  гьаракь -де буссин,
: д) императивиябгун оптативияб буссинабул гӀемерлъул формалъул 1-себ гьурамал  ва  формаби рукӀин,
: е)  хадурегӀалил тӀобараб форма букӀин,  ва цги бакӀалда.

**[[Хъазах бакътӀерхьул диалект|БакътӀерхьул диалект]]** баккана Алшын къавмалъул цолъиялда гара-чӀварул тӀагӀел гӀадинан. Жиб роцӀинабулеб куц-мухъалда рекъон, эб буго гӀагараб бакъдасеб диалекталде, амма буго батӀалъиги:
: а)  гьаракь -де свери,
: б) гӀемерлъул формадул 1-себ гьурмал поссесивиял цӀарубакӀазул къокъал формаби рукӀин,
: в) цо-цо архаикияб лексика цӀунахъе букӀин,
: г) цогидал туркиял мацӀаздаса рачӀарар рагӀаби.

Гьанжесеб мехалда буго ургъ, хъазах мацӀалда ункъго диалект бугилан абурабги: *бакътӀерхьул*, *бахъдасеб*, *бакъбаккул* ва *централ-хьондасеб*.

## История
Туркиял мацӀазул хъипчахъ гӀаркьел, жиндаса хъазах мацӀ лӀугьараб, аслияб куцалъ щулалъана Меседил Урдуялъул мехалда. РикӀкӀуна гьанжесеб хъазах мацӀ бакканилан шагарго 1465 соналда Хъазах ханлъи лӀугьингун. Батизе бегьула гьанжесеб хъазах мацӀ Тимурилал жинда кӀалъалеб букӀараб чагъатай турк мацӀалъулги, гьединго Меседил Урдуялда жинда кӀалъалел рукӀараб хъипчахъ турк мацӀалъул рател букӀин.

Хъазахаз хӀалтӀизабулаан жидерго мацӀ хъвазе гӀараб графика гӀ-ш. 1929 соналде щвезегӀан. 1900-л саназул байбихьуда хъазах активист АхӀмад Байтурсынулыца реформа гьабуна хъазах-гӀараб алфабет, амма эсул хӀалтӀи цӀикӀксанипеб рахъалъ букӀана къинабулеб Гьоркьохъеб азиялде щвараб совет режималъ. Гьебго мехалда совет режималъ хъазахал тӀамуна цин латин хъвай хӀалтӀизабизе, цинги 1940-абилел саназда босизабуна кириллица. Жакъаселъ хъазахаз хӀалтӀизабула мацӀ хъвазе кириллиябги латинги хъваял, 2017 соналдаса президентасулаб декреталдалъун 2031 соналдехун кириллиялдаса латиналде алфабет бачин лъазабун букӀаниги.

## Хъвай-хъвагӀи ва ортография

НекӀсиял туркиял къавмаз тӀоцебе хӀалтӀизабулеб букӀараб хъвавул мисаллъун ккола орхон-енисеяб хъвай-хъвагӀи, жиб VIII–X гӀасрабазда букӀараб. Гьоркьохъел гӀасрабазда исламгун цадахъ Хъазахстаналъул территориялда тӀибитӀизе лӀугьана гӀараб хъвавул парс вариантги. ГӀараб кьочӀое босараб хъвай-хъвагӀул букӀинчӀо хъазах мацӀалъул кинабниги фонологияб хаслъуе дандеккей, ва 1912-лъ А. Байтурсынулыца гӀуцӀана хъвавул вариант, гьел гӀунгутӀабиги гьечӀеб.

Совет мехалъ, 1929 ва 1940 соназда гьоркьоб латинизация лъазабун, хъазах мацӀ хъвазе хӀалтӀизублеб букӀана латин графика. 1940 Соналъ бахъана кириллияб алфабет, 42 хӀарпги бугеб.

Жакъасел къояз, хъазах мацӀ цӀикӀкӀаниселъ хъвала кириллияб хъвавуда, гӀараб-хъвавулаб алфабет хӀалтӀизабула Чиналда ругел дагьбутӀабаз. 2017 Сонил 26 октобралдаса, Президентасулаб декрет 569-да рекъон, Хъазахстаналда билӀинабизе буго буго латин хъвай 2025 соналдехун.

Кириллияб хъвай букӀана гьабун хъазах мацӀ СССРалъул цогидал мацӀалгун лъикӀ жубазе абун, гьединлъидал элъул руго цо-цо хӀарп цӀалулӀ рекъонгутӀи.

У хӀарпалъ рагьукъалда хадуб бихьизабула і , ү , ы , ұ  гьаркьазул комбинация  глайдгун, м.б.  ,  ,  ,  . Ю гъоркьуна гьебго процессалъе амма кӀалалда -гун.

И хӀалпалъ бихьизабула гьаркьазул комбинация: i  (цебесеб рагьаралъул контексталда) яги ы  (нахъисеб рагьаралъул контексталда) + глайд , м.б.  ,  . ГӀурус-рачӀарал рагӀабазулӀ, элъул реализация буго  (кьабизабул позициялда) яги  (кьабизабулереб бакӀалда), м.б.  .

Я хӀарпалъ бихьизабула жиндалъун  яги, рагьаразул гьармониялда бан.

Щ хӀарпалъ бихьизабула, м.б.  .

Гьелдаго цадахъ, В, Ё, Ф, Х, Һ, Ц, Ч, Ъ, Ь, Э хӀарпал хӀалтӀизарула цохӀо къватӀиса рачӀарал рагӀабазулӀ — цӀикӀкӀанисел гӀурусалдаса рачӀарал, амма цо-цо парс яги гӀараб лӀугьен бугезулӀги. Эл гӀесериселъ хисула кӀалъал хъазах мацӀалда.

## Фонология
Хъазахалда буго мацӀалзул кьолболаб рагьаразулаб гьармония, дагьалъ цегӀан цогидал мацӀаздаса рагӀабазулӀ (гӀемериселъ гӀурусниги гӀарабниги лӀугьен бугел) хутӀизегӀан. Гьединго буго гургинлъул гьармониялъул система, хъиргъизалъулалда релълъенлъи бугеб, амма элъулаб гӀадин щулаго хӀалтӀизабулареб ва ортографиялда бихьизабулареб. Эб система билӀинабула цохӀо тӀасиял рагьаразе , амма  гьаркьие гуреб, ва эб батула хадусел силлабабазда. Гьедин, (латин хъвавуда)  'цӀва',  'жакъа', ва  'кӀудияб' унгоги абула , ,  гӀадин.

### Рагьукъал
Хадусеб таблоялда рихьизарун руго стандартаб хъазах мацӀалъул рагьукъазул инвентар; гьаркьазул гӀемерисел, кин батаниги, руго цогидал гьаркьазул аллофонал яги ратула дагьалъ церегӀан цогидал мацӀаздаса рачӀарал рагӀабазулӀ. 18 Рагьукъаб фонема, Вайдаца рехсараб, кьун буго парентезиз гьечӀого — эл фонемаби рукӀиналъги, эзул рехсарал артикулациялъул бакӀги куцги цӀакъ гӀаммал ва рихьизарураздаса батӀиялги рукӀине бегьиялъги ( лъедерго гурони данчӀваларо гарулӀ). Хъазах мацӀалда буго 19 жиндиргосеб рагьукъаб фонема; элги руго стопал , фрикативал , назалал , латералал, ва кӀиго глайд . Гьаркьал  ратула цохӀо къватӀиса рачӀарал рагӀабазулӀ.  рагӀула алвеолопалаталаб аффрикат  гӀадин Синцзянгалъул (Чин) ва Узбекистаналъулги хъазах диалектазда. Гьаркьал -ги -ги рукӀине бегьула анализарун  ва гьаркьазул аллофонал гӀадин нахъисел рагьарал ругел рагӀабазулӀ, гьоркьоса бахъи данчӀвала цогидал мацӀаздаса рачӀаразулӀ.

* Зирарал обструентал силлаб-финалалда гъугълъун лӀугьуна.

### Рагьарал
Хъазахалъул буго 12 фонемикияб рагьаралъул система, эзула 3 ккола дифтонг. Гургинлъул контраст ва  аслияб куцалъ баккула фонема гӀадин рагӀул тӀоцӀебесеб силлабалда, амма букӀине бегьула хадубги аллофоникалго; ралагье гьармониялъул бутӀада гъоркьегӀан цӀикӀкӀун информациялъе. Амма, гьаракь гъорлӀе бачӀун буго гӀараб, парс ва хадуб татар мацӀазул асар сабаблъун Исламияб периодалда. Эб батизе бегьула цо-цо гӀодосанго хъазах рагӀабазулӀги, кин букӀаниги. Халалъарал рагьарал гьечӀо.

Вайдада рекъон, рагьаразул цебесеб/нахъисеб кинлъи унгоги баян гьабула нейтралаб данде нахъецӀараб мацӀалзул кьолбоца.

Фонетикиял кӀварал цадахъ лъун руго рекъон кколел хъазах килиллиябги гьанжесеб латинги алфабетазул симболазда.

* Руго кӀвариял дебатал хъазах рагьаразул таблоялда тӀасан, амма киналго анализал рачӀун руго микь-рагьараб система букӀиналде, жиндилӀе гӀарабги парсги мацӀазул асаралдалъул  гьаракьги хъвараб.

* Рагьараб  цӀикӀкӀаниселъ абула  гӀадин рагӀул кӀалалда, гъоркьоса-бахъул e- кьибилгун. Урбанаб хъазах мацӀалда буго тенденция киналго  палаталлъиялде, гӀурусалъул асар сабаблъун.

### Рагьаразул гьармония
Хъазах мацӀалъ бихьизабула мацӀалзул кьолболаб рагьаразулаб гьармония (жинда гьединго тамахаб-къвакӀараб гьармония цӀарулеб), ва, букӀине бегьула, загӀиплъараб гургинлъулаб гьармония, жиб рагӀул тӀоцебесеб силлабалда бугилан толеб. Киналго рагьарал, тӀоцебесеб гургинлъараб силлабалда хадур ругел, ккола гьеб гьармониялъул субйект,  гьаркьил гьоркьоса бахъигун, ва хадусел силлабазда хутӀун, м. б.  ,  . Урбанаб хъазахалда буго тенденция гургинлъул гьармония биххизабул, гьединго цинги гӀурусалдаса рачӀарал рагӀаби аби асасазде данде ккечӀого.

### Кьабизаби
Кьабизаби буго динамикияб, цӀикӀкӀанисел рагӀабазулъ хъазах мацӀалда къуватаб кьабизаби ккола тӀарамагъадисеб силлабалде, загӀипаб — тӀоцебеселде, хадусел бакӀазда хутӀун:

* БатӀаял гьаркьихъе-рагӀабиги интерйекциябиги тӀоцебесеб силлабалда кьабизабигун

* Кьабизаби букӀунаро рагӀул тӀарамагъада хадусел аффиксазда:
** предикаталъулазда:  'ниж бахьилго руго'
***-дай/-дей*, *-тай/-тей* аффиксазда:  'рокъор гӀадин'
** оптативалъул *-йын/-йін* аффиксазда:  'хъвазин дица'.

* БутӀабазулӀги хадурегӀелазулӀги: *-шы/-ші* '-ха', *ғой* '-ха', *-да/-де*, *-та/-те* '-ха', *-ма/-ме*, *-ба/-бе*, *-па/-пе* 'гури',  '-де',  'гӀоло' цги.

* Жо рикӀкӀунаго, рикӀкӀеназулӀ кьабизаби уна тӀоцебесеб силлабалде, амма тӀарамагъадисеб силлабалде ракӀарул рикӀкӀеназулӀ,  суффикс бугел (,   *г*, *қ* > *ғ* (хъвала *қара көз* 'бералчӀегӀер' — абула *қара гөз*, *ұзын қол* 'халатаб квер' — *ұзын ғол*)

Регрессивияб ассимиляция:
* тӀарамагъадисеб *п* сверула *б*-ялде яги *у*-ялде, эб бихьизабула хъвалагоги (*кітап* + *-ым* — *кітабым* 'дир тӀехь', *кеп* + *-іп* — *кеуіп* 'высохнув')
* *г*, *к*, *ғ*, *қ*, *б*, *п* гьаркьазда цебе кьочӀолӀ бугбе тӀарамагъадисеб *н* буссуна *ң* яги *м* гьаркьазде (хъвала *сәрсенбі* — абула *сәрсембі*, *бұрынғы* — *бұрыңғы*)
* аффиксазул кӀалалда ругел *с*, *ш* гьаркьаз жидедаго релълъинарула кьочӀолӀ ругел: *з*, *с* > *с*, *ш* (хъвала *көз-сіз* 'берукъаб' — абула *көссіз*, *бас-шы* 'нухмалъулев' — *башшы*)

## Нотаби

## Референсал

## Библиография
* 
* 

* 
* Mark Kirchner: "Kazakh and Karakalpak". In: *The Turkic languages*. Ed. by Lars Johanson and É. Á. Csató. London [u.a.] : Routledge, 1998. (Routledge language family descriptions). S.318–332.
*

## КъватӀисел линкал

*Хъазах кириллица–латин (цӀияб) конвертер
*Хъазах кириллица–латин (басрияб)–гӀараб конвертер
*Хъазах мацӀ, алфабет ва абул куц
*Aliya S. Kuzhabekova, "Past, Present and Future of Language Policy in Kazakhstan" (M.A. thesis, University of North Dakota, 2003)
*Kazakh language recordings , British Library
*Kazakh – Apertium
*Kazakh<>Turkish Dictionary
* Kazakhstan  in the CIA World Factbook
* US Peace Corps Kazakh Language Courses transcribed to HTML