open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ад-Даммам

**Ад-Даммам** ( — СагIудиязул ГIарабиялъул шагьар. Гьеб буго Ар-Риядалдаса 400 километраялъ бакъбаккудехун. Халкъалъул къадар — 905 084 чи (баянал 2010 соналъул). Ад-Даммам — гІадамазул рахъалъ щуабилеб ва порталда къайи баччиялъул рахъалъ кІиабилеб бакІалда бугеб пачалихъалъул шагьар.

## Транспорт
Шагьаралъул централдаса 25 км араб бакІалда буго кІудияб халкъаздагьоркьосеб аэропорт Къирал Фагьд.

## Линкал

## ХIужаби
Анкараялда гьабураб теракт (2016)

**Анкараялда гьабураб терроралъулаб акт** - ккола 2016 соналъул 17 февралалда, рагъул къуватазул идара бугеб мухъалда гьабураб кьвагьа-гІагхъи. Гьелъул хІасилалда чІвана 28 чи ва 60-ялдаса цІикІкІун лъукъана. Турциялъул БетІераб штабалъул рагъул хІалтІухъаби тІад ругеб транспорталъ, багІараб кьер светафоралъ бакараб мехалъ чІей гьабидал, автомобилалда седон букІараб кьвагьулеб жо хІалтІизе биччан буго. Турциялъул хасхъулухъазул иццазул баяназда рекъон, гьужум тадбир гьабиялда щаклъи буго Курдистаналъул хІалтІиялъул партиялда.

## ХІужаби

## Ссылкаби
Анкараялда гьабураб теракт (2015)

**Анкараялда 2015 соналъ гьабураб терроралъулаб акт** — ккола, Турциялъул тахшагьар Анкараялда цоцада хадуб, 2015 соналъул 10 октябралъ радал сагІат 10:05 минут араб мехалъ ккараб кІиго кьвагьи. ТІоцересел баяназда рекъон, кьвагьулеб жо хІалтІизе биччан буго живго жинцаго чІвалев-террористас, ва гьелъул хІасилалда, официалиял баяназда рекъон чІван вуго 102 чи, лъукъун вуго 246 чи.

## Реакция

## ХІужаби

## Ссылкаби
АтӀ-ТӀаиф

**АтІ-ТІаиф** ( — СагIудиязул ГIарабиялъул шагьар. Халкъалъул къадар — 521 азарго чи (баянал 2004 соналъул).

## Къиматиял бакІал
* МухІаммад аварагасул  вацгІал ГІабдуллагь ибн ГІаббасил хоб ва мажгит

## Линкал
* О Таифе на сайте Института географии РАН

## ХIужаби
Абгьа

**Абгьа** () — СагIудиязул ГIарабиялъул къиблаябгун-бакътІерхьуда бугеб шагьар, ГІасир округалъул административияб центр. 2013 соналъул баяназда рекъон халкъалъул къадар бахуна 485 201 чиясде.

Абгьа буго Жибал-ал-ХІижаз мугІрузул бакътІерхьул рахъалдехун кколеб аххалъиялда, БагІараб ралъдал рагІалдаса рикІкІад гьечІеб бакІалда, ралъдал гъаталдаса 2261 м борхалъуда.

## Линкал

## ХIужаби
Табук (шагьар)

**Табук ** () — СагIудиязул ГIарабиялъул севергун-бакътІерхьуда бугеб шагьар, Табук округалъул административияб центр. Шагьаралда буго халкъаздагьоркьосеб аэропорт.

## Тарих
630 соналъул окрябралда, МухІаммад аварагасул  бетІерлъиялда гъоркь, бусурбабаз би тІечІого капурзабазда тІад бергьенлъи босараб рагъ ккана гьениб. 

## Халкъ

## ХIужаби
ГӀаргӀар

**ГІаргІар** () — СагIудиязул ГIарабиялъул къиблаябгун-бакътІерхьуда бугеб шагьар, Ал-ХІудуд-аш-Шамалия административияб округалъул центр. 2013 соналъул баяназда рекъон халкъалъул къадар бахуна 485 201 чиясде.

ГІаргІар шагьар буго СагІудиязул ГІарабиялъул севералда ГІиракъалъулгун гІорхъода. КьучІ лъуна 1951 соналда.

## Линкал

## ХIужаби
Ал-Къунфуза

**Ал-Къунфуза** () — СагIудиязул ГIарабиялъул къиблаяб рахъалда бугеб шагьар, Макка административияб округалда бугеб шагьар; кІудияб порт; курорт. Халкъалъул къадар — 185 000 чи (2010 сон).

 

## Линкал
*  

## ХIужаби
Хьаргабиса Идрис

**Хьаргабиса Идрис** ( — 14 сентябр ) — имам Шамилил бищунго гIолохъанав наиб. 

Миллат — магІарулав. 1847 соналда Шамилица гьев хьиндаллъиялда наиблъун тIамана. Хвана ва вукъун вуго СалтІа росдада аскIов.

## Линкал
* *Ю. У. Дадаев.* Наибы и мудиры Шамиля. — Мх., 2009.
* *Ю. У. Дадаев.* Наиб Идрис. — Мх., 2011.
* *Ш. М. Казиев.* Имам Шамиль . — М.: Молодая гвардия, 2010. — 383 с. — ISBN 978-5-235-03332-0.
EgyptAir

**EgyptAir**  (, ) — Египеталъул авиакомпания ва Star Alliance-алъул гІахьалчи-компания. Авиакомпаниялъул аслияб хаблъун ккола Халкъаздагьоркьоесеб аэропорт Каир. Авиакомпания тІубанго мулклъун ккола Египеталъул хІукуматалъул, ва гьелъ низамиял рейсал гьарула 70-ялдаса цІикІкІун Европаялъул, Африкаялъул, Гьоркьохъеб Машрикъалъул, РикІкІадаб Машрикъалъул, АЦШялъул ва Канадаялъул аэропортазде.

EgyptAir ккола Африкаялъул кІиабилеб кІудияб авиакомпаниялъун.

## ХІужаби

## Ссылкаби

* Официалияб сайт
Ракьдагьоркьосеб ралъдада тӀад Airbus A320-ялъул катастрофа

**Ракьдагьоркьосеб ралъдада тІад Airbus A320-ялъул катастрофа**— авиациялъул катастрофа, 2016 соналъул 19 маялъ, хамиз къоялъ жиб ккараб. Авиалайнер  авиакомпании EgyptAir авиакомпаниялъул авиалайнер Airbus A320-232-лъ тІобазабулеб букІана рейс MSR804 Парижалдаса Каиралде ва гьеб тІагІана радаразул экраназдаса Ракьдагьоркьосеб ралъдада тІад, гІага-шагарго Египеталъул ралъдал рагІалабаздаса 200 км бугеб бакІалда. Гьелда тІад рукІана 66 чи — 56 рекІарав ва 10 экипажалъулал.

## Самолёт
Airbus A320-232 (регистрациялъулаб номер SU-GCC, сериялъулаб 2088) къватІибе биччана 2003 соналъ (тІоцебесеб роржен гьабуна 25 июлалъ). Гьебго соналъул 3 ноябралъ гьеб босана EgyptAir авиакомпаниялъ.

## Экипаж ва рекІарал

* Гьавадул гамил командир — МухІаммад СагІид ГІали Ал-Шукъайр (). Гьес гьабурал рорженазул къадар буго 6275 сагІат, гьелдаса 2101 гьабуна Airbus A320 тайпаялъул самолетазда.
* КІиабилев пилот — МухІаммад АхІмад МамдухІ АхІмад ГІассим (). Гьес гьабурал рорженазул къадар буго 2766 сагІат.

## Лъугьа-бахъиназул хронология
Самолёт къватІибе бахъана Парижалдаса 2016 соналъул 18 маялъ, къаси сагІат 23:09 CET. 02:30 EET гьеб тІагІана Ракьдагьоркьосеб ралъдада тІад, радаразул экраназдаса. Гьеб бортараблъун чІезабуна, Грециялъул Карпатос чІинкІиллъиялдаса 250 км жанубияб рахъалдехун, Египеталъул гьаваялда, чІейи гьабизе унаго. Грециялъул Генштабалда жеги гьеб магІлумат мухІкан гьабичІо.

## ЦІех-рехалъулаб операция
Гьавадул гама тІагІанин хабар бачІарабго, EgyptAir авиакомапаниялъ хехаб куцалда оперативияб штаб бакІарана, лъугьа-бахъиналда хадуб хал кквезе. Гьеб штабалда гъорлъе ана киналниги авиациялъул хъулухъазул вакилзаби. http://ria.ru/world/20160519/1436388489.html

## ХІужаби
Гомосексуаллъи

**Гомосексуаллъи** яги **Цого жинсалъулал** (бачІана  — "гьебгояб", "цогояб" ва  — "жинс" рагІабаздасан) — ккола рокьул ва жинсалъул бухьеназе цого жинсалъул чагІаздехун гьетІи.

БакътІерхьул пачалихъазда гомосесуаллъиялъул гІадамазе къануназ кьун руго, гІадатияб жинсалъул ориентациялъул гІадамазего гІадин ращалъи ва эркенлъи. Гьединго Америкалъул ва Африкалъул цо-цо пачалихъазул къануназда рекъон, цого жинсалъул гІадамазда цоцазе ине кІола. 

## Гомосексуаллъи батІи-баІиял диназда
Лъабабго Ибрагьимил диназда, гомосексуаллъи рикІкІуна мунагьлъун.

### Исламалда
Исламалда гомосексуаллъи ккола кІудияб мунагьлъун. Гьеб пиша гьабурав чиясе гІукъубаги буго борхатаб бакІалдасан гъоркьеги рехун, хадуб кІудияб гамачІ тІад речІчІи. 

### Христианлъиялда

### Иудаизмаялда
Орландоялда чӀвай-хъвей

**Орландоялда чІвай-хъвей** - ккола 2016 соналъул 12 июналъ АЦШялъул Флорида штаталъул Орландо шагьаралда ккараб чІвай-хъвей. 29-сонил гІумруялъул Америкалъул ватІанчи ГІумар Матиница Pulse абураб гей-клубалда автоматалъ речІчІун чІвана чанго чи, цинги гъоркьлъалие росана хутІарал гьенир рукІарал гІадатлъун билълъинчІеб балагьиялъул гІадамал. РечІчІиялъул хІасилалда чІвана 50 чи, ва 53-ялдаса цІикІкІун лъукъана. Хадубккун гьеб бакІалде рачІарал полициялъулазулгун ккараб цоцаде кьвагьдеялъул хІасилалда гьужум гьабурав чІвана ва асирлъун ккун рукІарал гомосексуалал эркен гьаруна.

Орландоялда ккараб чІвай-хъвей лъугьана Америкалъул тарихалда жаниб бищун цІикІкІун гІадамазул рухІ босараб чІвай-хъвейлъун.

## Ккараб куц
Pulse гей-клубалъул минаялда аскІоб речІчІи байбихьана гІага-шагарго 2:00 (EDT). Гьеб мехалда гІагардаго вукІарав полициялъулас, AR-15 автоматалъулаб винтовкагун ва пистолетгун вукІарав ГІумар Метинидехун кьвагьун буго жиндихъго букІараб таманчаялъ,  гьеб мехалъ ГІумар клубалде жаниве кІанцІун вуго, ва гьеб лахІзаталъ гьенир рукІун руго 320 гІадатлъун билълъинчІеб балагьиялъул гІадамал. Гьениб ГІумарица чІван руго 50 чи ва хутІарал гъоркьлъалие росун руго.

Заман инчІого гьенире гІедегІун щун руго полициялъулал, клубалъул минаялда жанире ритІун руго кІалъа-басай гьабизе гІадамал. ГІумарица бицун буго, жиндихъ кьвагьизе хІадурараб кьвагьулеб алат букІин.

ГІага-шагарго 5:00 тІубараб мехалъ къуваталъулаз хІукмо гьабун буго гьужум байбихьизе. Орландоялъул мэр Бадди Дайерил рагІабазда рекъон, гъоркьлъалие росарал рукІун руго кІиго батІи-батІияб рахъазда: 5-ялдаса 8-ялде щвезегІан гомосекал рукІун руго цояб рокъор ГІумаргун, 15-ялдаса 25-ялде щвезегІан — цогидаб батІа тІураб рокъохун. Полициялъул SWAT абулел хассал къуватаз чармил автомобилаздалъун батІахун бугеб рукъалъул къед тІезабун буго, ва гьеб рокъор рукІарал гІадамал эркен гьарун руго. Байбихьун буго ГІумарилгун полициялъулазул цоцаде кьвагьи. Гьелъул хІасилалда гьев чІван вуго; цо полициялъуласул хъущкьасан ккараб гулица бетІер лъукъун буго.

## Гьужум гьабурав

Гьужум гьабуна АЦШялъул ватІанчи ГІумар Матиница (). Гьев гьавун вуго 1986 соналъул 16 ноябралда Нью-Йоркалда.

## ХІужаби

## МугъчІваял
*
МухӀаммад Мужир ал-ХатӀиб ал-ХӀасани

**МухІаммад Мужир ал-ХатІиб ал-ХІасани** () - сириялъул агьлу суннаялъул гІалимзабаздаса цояв, хІадис гІелмуялъул гІалимчи, Димашкъалъул шаргІиял институтазул мугІалим, мухІакъикъ ва чанго тІахьазул автор.

## Наслу ва хъизан
Гьавуна Димишкъалда 1971 с./1390 гь.,  ГІали асхІабасул вас ХІасанил наслуялдасан лъугьараб хъизамалда, гьединлъидал гьезул цІаразул ахиралда лъола "ал-ХІасани", ай, ХІасанияв абураб цІар. 

Гьев гІуна гІалимчиясул рокъов, гьесул эмен МухІаммад абу ал-Фараж ал-ХатІиб ккола Димишкъалъул машгьурал гІалимзабаздаса цоявлъун ва хатІиблъун. Амма кІодоэмен ГІабдулкъадир ал-ХатІиб ккола 24 соналъ Умавиязул мажгиталъув хатІиблъи гьабурав, машгьурав шамалъул гІалимчилъун. 

### ГІелмуялде нух

## ТІахьал

## ХІалтІаби, хъулухъал
Ататюрк аэропорталда теракт

**[[Халкъалдагьоркьосеб аэропорт Ататюрк|Ататюрк аэропорталда]] теракт** (Истамбул, Турция) - 2016 соналъул 28 июналъ аэропорталда гьабураб гьужум.

## Лъугьа-бахъин ккараб куц
Халкъаздагьоркьосел рейсазул самолетал чІолеб терминалалда кІиго кьвагьи ккана. Живго жинцаго кьвагьизавулел террористас кьвагьулеб жо хІалтІизабуна хІинкъибукІунгутІиялъул хал-шал гьабулеб рентгеналъул посталда цебе, гьев кквеялъул мурадалда полициялъулаз автоматаздасан речІчІаралдаса хадуб. 

Турциялъул тІалъиялъул баяназда рекъон гьужум гьабулезул къадар букІун буго лъабго чи. 

Цо-цо информалатазул баяназда рекъон, кьвагьиял ккун руго аэропорталъул батІи-батІиял бутІабазда. 

Ахирисел баяназда рекъон 50 чи хун вуго ва 100 цІикІкІун чи лъукъун вуго.

Аэропорталдаса ва аэропорталде рукІарал киналниги рорженал чІезаруна, ва полициялъ гІадамал аэропорталдаса къватІире рачахъана.

Полициялъулаз рикІкІад гьабулеб гьечІо, террористазул ГІШИПалъулгунхурхен букІин.

## ХІужаби

## Ссылкаби
*Взрывы в аэропорту Стамбула. Хроника событий
*Видео взрывов
16 Шаввал

16 Шаввал - ккола гьижрияб календаралда рекъон, лъагІалил кІинусиялда ункъоялда кІиабилеб (282) къо, гьелдаса хадуб лъагІел аххаде щвезе хутІула 76 яги 77 къо.
## Лъугьа-бахъинал
* 501 гьижрияб - Уклессалда рагъ.
* 1049 гьижрияб - ГІусманиязул империялъул 18-ев султІан Ибрагьим I султІанлъун вачІин. Гьесул султІанлъи халат бахъана 8 соналъ ва 9 моцІалъ.

## Гьеб къоялъ хварал

## Гьеб къоялъ гьарурал

## Ссылкаби
* موقع قصة الإسلام: حدث في شهر شوَّال. 

## ХIужаби
Турциялда рагъулаб инкъилаб гьабизе хӀалбихьи (2016)

**Турциялда рагъулаб инкъилаб гьабизе хІалбихьи**; ) — 2016 соналъул 15 ва 16 июлалда, Турциялъул къанунияб хІукумат тІаса рехиялъул мурадалда, пачалихъалъул рагъул къуватаз хІукуматалда данде гьабураб гІассилъи.

## ХІужаби
Чилиял

**Чили́ял** (, ) руго этникияб къокъаги нацияги, Чили улкаялъулги, мадугьалихъ ругел чинкӀиллъабазулги кьолболаб халкъ. ЦӀикӀкӀанисел чилиязул буго гӀаммаб култура, история, лӀугьен гин мацӀ. Эзул гӀемериселги руго хъахӀал этникиял къокъаби (тӀоцехъе баскалги испаналги) гин гьанжесеб Чилиялъул территориялъул кьолболал халкъалгун (тӀоцехъе мапучеял) журан лӀугьарал. Чилиязул социум буго мултилингвалабги мултикултуриябги, амма цӀикӀкӀанисел чилиязе рахьдал мацӀ буго испан, эл руго христианал (аслия куцалъ католикал) яги христианияб културалъул рателлъи бугел.
Доналд Трамп

**Доналд Трамп** () — гьанже вугев Америкалъул Цолъарал Штатазул 47-лев президент ва 45-лев ги вукӀана (2017—2021), ва миллиардер, ва бизнесмен. 

## ХІужаби
МугӀрузул рахас

**МугӀрузул рахас** — цо рахъалдехун руссарал, хадур-цере ругел мугIрузул мухъ, рахас.

## МугІрузул рахсаз цоцазе асар гьаби
МугІрузул рахсазул данде ракІариялъ лъугьинабула мугІрузул система.

### МугIрузул аслиял гурел гIаркьалаби

### МугІрузул гІуцІи

## ХІужаби
Омавиязул мажгит

**Омавиязул мажгит**, гьединго машгьураб буго **Димишкъалъул хъахІаб мажгит** абунги () — гьеб ккола дунялалдаго бищун чІахІиял ва некІсиял мажгитазул цояблъун. Буго Димишкъалъул тарихияб рахъалда, кІудияб архитектурияб къиматги цІунун.

Бицухъе, мажгиталда жаниб букъун буго ЯхІя аварагасул бетІер, МухІаммад аварагасул  сибтІ ХІусейнил бетІер, ва мажгиталъул северияб рахъалда бугеб ахикь СалахІудинил хобги.

## Тарих

## Архитектура

## ЯхІя аварагасул хоб

## ХІужаби

## Иццал

* 
* 
*
Лазикъия (аэропорт)

**Лазикъия аэропорт** (; ) — аэропорт буго, Сириялъул Ракьдагьоркьосеб ралъдада бугеб аслияб порт-шагьар Лазикъиялдаса 25 километраялъ бакъдехун. Аэропорталда цун буго ХІмаймим абураб поселок, гьединлъидал аэропорталдеги къокъго ХІмеймим абунги тола.

## Тарих
Роржунел-чІолел мухъазул халалъи буго 2797 метра, ралъдал кІалалдаса борхалъи — 48 метров.

2015 соналъул 26 августалда Россиялъул Федерациялдаги Сириялъул ГІараб Жумгьурияталдаги гьоркьоб гьабураб, Россиялъул Фнднрациялъул ЯргъидгІуцІарал Къуватал Сирияллъул ракьалде рехиялъул къотІиялъул 2 бутІаялъул 4 пункталда рекъон, «ХІмеймим эродром кьун буго нахъ буссин гьечІеб куцалда Россиялъухъе». 

2015 соналъул 30 сентябралдаса байбихьун аэродромалда парахатго буго Сириялда бугеб Россиялъул ГЬККЪалъул авиациялъулаб къокъа, Россиялъул Сириялда рагъул операциялда гІахьаллъи гьабулеб.

## ХІужаби
Россиялъул Федерациялъул цӀуниялъул министерлъи

**Россиялъул Федерациялъул цІуниялъул министерлъи**  — пачалихъ цІуниялъул мурадалда рагъулаб сиясат бачунеб Россиялъул Федерациялъул федералияб орган.
Селена Гомес

**Селе́на Мари́ Го́мес** (; гьай. 22 июл 1992, Гранд-Прейри, Техас) — америкаялъул рол хIалей чи, кочIохъан, музикалиял асарал хъвалей чи, пардусер, дизайнер, кучIдузул хъвадарухъан, модел, пакъирзабазе садакъаялдалъун кумек гьабулей чи ва ЮНИСЕФ'алъул лъикІаб гучалъул вакил. «*Wizards of Waverly Place*» абураб телесериалалда Алекс Руссол рол хІаралъухъ гьелъие щвана шапакъатал Kids’ Choice Awards-ги (2009, 2010, 2011, 2012) ALMA Award-ги (2009).

2009 соналдаса байбихьун гьей йиго Selena Gomez & the Scene поп-рок-къохъаялъул кочIохъан. 2012 соналъ гьеб къокъаялъ лъазабуна жодерго жигар чІезе тезе букІиналъул, цинги Селенаца жинцаго кучIдул ахIизе байбихьана.

Селена йиго пайда бугел хІалтІаби гьарулей гІадан. Гьединго гьей йиго ЮНИСЕФ'алъул лъикІаб гучалъул вакил 2009 соналдаса байбихьун.

## Биография
Селена Мари Гомес гьаюна 22 июлалъ 1992 соналъул Гранд-Прейриялда (штат Техас, АЦШ) Мэнди Корнеттил ва Рикардо Гомесил хъизаналда. Селенал эмен — мексикаялъулав, эбелалъул буго италиялъулгун-англиязул аслу-тухум. 
Гьелъие 5 сон бугеб мехалъ, гьелъул эбел-эмен ратІалъула. Гьей гІезаюна эбелалъ жинцаго. Гьелъул эбел йикІана театралъул актрисалъун. Эбелалъ гьесизаюна Селена актрисалъун йикІиналде. 2006 соналъ Селенал эбел  Брайан Тифие росасе ана. Селенал йиго гьитІинай яц Грэйси Эллиот Тифи (гьай. 12 июналъ 2013) эбелалъул кІиабилеб магьариялдасан гьаюрай ва йиго цойги жеги гьитІинай яц Тори Гомес (гьай. июналъ 2014) инсул кІиабалеб магьариялдасан гьаюрай.

2010 соналъул май моцІалда Селенае швана рокъоб школа лъугІизабураб гьоркьохъеб лъаялъул диплом.

## ХІужаби
МугӀрузул габурлъи

**МугӀрузул габурлъи** яги **Габурлъи** — мугІрузул рахсида гьоркьоб, гІодобе ккараб бакІ. ЦІакъго гъваридго гІодобе ккараб, гъваридал, транспорталъе кІвар бугел мугІрузул габурлъабазде абула *мугІрузул нух* — абун.

### Габурлъабазул классификация

### Габурлъабазул цІаразул гІелму

### БакътІерхьул Кавказалъул габурлъабазул суртал

Файл: Вид_с_Чучхурского_перевала.jpg|
Файл:Вид с Чучхурского перевала на Бу Ульген.jpg|
Файл:Чучхурский_водопад_1.jpg|
Файл:Гора_Чотча.jpg|
Файл:Клухорский_перевал_3.jpg|
Файл:Спуск_с_Клухорского_перевала_1.jpg|


## ХІужаби

## Иццал

* Описание некоторых перевалов на Protours.ru (в формате wiki) 
* Проект «Каталог перевалов» московского клуба «Вестра»
Силиго

**Силиго** (, — ккола къилабияб Италиялда Сардиния регионалда бугеб шагьар. 2014 соналъ гьабураб халкъалъул рикІкІеналда рекъон, гӀадамазул къадар бахуна 891 чиясде. 

## Линкал

* Comune di Siligo
ГьатӀан (магӀнаби)

**ГьатӀан**

* ГьатӀан — щаматалда ва итниялда гьоркьоб букӀунеб анкьил къо.
* ГьатӀан — христианазул гӀибадат гьабулеб рукъ; насранияз жедерго диниял шартӀал тӀубалеб бакӀ. Мина.
Сурукълъи

**Сурукълъи** буго хасият кигӏанал адамазул яги кигӏанал рукӏинел жоязул, гьезле балагьизе рокьукъго бугеб букӏани. Щиб букӏараб жо яги адан сурукъаб букӏани, гьезул абина берцинлъи гьечӏина. 

Сурукълъи букизе бегьула щивав адамасул пикруялъул суал. Кӏиго аданал балад-баладго багьина цо хIакъикъаталъе. Цоясда бегьина кеде гьеб хакъиъат берцинаб бугина, цойгиясда ккола гьеб берцинаб гьечӏина. Гьеб бихинеб буго машгьураб калимаялъ "Берцинлъи буго балахинеб беразда".

Гӏемерисиб мехалъ сурукълъиялъул магӏна "физикияб берцинлъи гьечӏолъи" букӏаниги, гьеб рагӏи хӏалтӏизабула цойгиял жоязул хасият бицизе букӏизе, масала, бакъан, адабият яги адамасул гьари-кванай.

## Бл. гьединго
Берцинлъи

## Примечания
1438 гьижрияб

**[[исламияб календарь|гьижрияб календаралъул]] 1438 сон** ккола григорианияб календаралъул рекъон 2016 соналъул 2 октябралда  жиндир байбихьи данде кколеб сон.

## Лъугь-бахъинал

## Гьеб соналъ гьарурал

 
## Гьеб соналъ хварал

## РегӀелал
Кочубей

**Кочубе́й** — Дагъистаналъул Тарумасул мухъалда бугеб росу. 

## Тарих
Росдае кьучӀ лъуна буго 18 гӀасруялъул кӀиабилеб бащалъиялда Каспий ралъдал рагӀалда. 

1962 - 1992 соналде щвезегӀан росдал букӀана шагьар тайпаялъул поселокалъул статус.

## Халкъалъул къадар

; Миллияб гӀуцӀи
2002 соналда:
* магIарулал-34,1 %,
* гІурусал-34,1 %,
* даргинал-21,4 %,
* лакал-2,3 %.

## Средства массовой информации

## Социалияб инфраструктура

## Люди, связанные с селом

## Лъай кьей

## Дин
Росулъ буго 3 мажгит, цо исламияб мадраса, НикӀалай Чудотворецасул килиса ва гьатӀаналъулаб мадраса.

## Топографялъул картаби
*  (на карте обозначен как посёлок)

## РегӀелал
* Н…Н… Записки во время поездки из Астрахани на Кавказ и в Грузию в 1828 году. — Москва. Типография Селивановского. — 1829. — 190 с.
* Храм святителя Николая Чудотворца пос. Кочубей 
* Историческое описание Кочубей (Черный Рынок) 1897 год

## ХӀужаби
Шипраге

**Шипраге** (, , ) — Босния ва Герцеговинаялда бугеб росу. 
## Халкъалъул къадар

## Галерия

|Төлөвлөгөө (18,42 х 14.2 м) Ромын нар базилика, 5. зууны

|Cүүлийн хоёр стећак нэг, 12. зууны


## Динал

## МугъчІваял

* 
*http://www.maplandia.com/bosnia-and-herzegovina/republika-srpska/siprage/ Maplandia
*http://www.satellitecitymaps.com/europe-map/bosnia-and-herzegovina-map/federation-of-bosnia-and-herzegovina-map/%C5%A1iprage-map/
*http://www.distancesfrom.com/distance-from-Siprage-to-Banja-Luka-Bosna-i-Hercegovina/DistanceHistory/5243320.aspx
*http://www.maplandia.com/bosnia-and-herzegovina/republika-srpska/siprage/ Maplandia
*http://www.satellitecitymaps.com/europe-map/bosnia-and-herzegovina-map/federation-of-bosnia-and-herzegovina-map/%C5%A1iprage-map/
*http://www.distancesfrom.com/distance-from-Siprage-to-Banja-Luka-Bosna-i-Hercegovina/DistanceHistory/5243320.aspx
*http://www.udaljenosti.com/bosna/- Distances in B&H
Юрий Гагарин

**Ю́рий Алексе́евич Гага́рин**  (9 март 1934, Клушино, Гжатский (гьанже Гагаринский) район, Западный мухъ, СССР — 27 март 1968, Новосёлово росуда аскІоб, Киржачский район, Владимирский мухъ, СССР) ккола Совет ХІукуматалъул тІоцевесев космосалде воржарав чи. Гьев ккола Совет ХІукуматалъул бахІарчиясул цІар щварав чи. Киналго шапакъаталги щварав чи ккола гьев. ГІемерисел дунялалда ругел щинал шагьаразул хІурматияв шагьарцояв ккола гьев. 

1961 соналда апрел моцІалъул 12 къоялда Юрий Гагарин ккана тІоцевесев космосалде воржарав чилъун. Гьев боржарав гамаги (Восток-1) битІана Байконур абулеб космосалде гуми ритІулеб бакІалдаса. 108 минут бана Гагариница космосалда, цинги гьев боржарав гама рештІана Саратов мухъалда бугеб Энгелс шагьаралда аскІоб. Гьелдаса нахъе апрел моцІалъул 12 къо рик1к1ула Космосчаг1азул Къолъун.

## Публикациял
* 
* 
* *Гагарин Ю.* Есть пламя! : статьи, речи, письма, интервью / Юрий Гагарин. — Москва: Молодая гвардия, 1968.

## Ф﻿илателия ва нумизматика

File:The Soviet Union 1964 CPA 3014 stamp (Space Exploration. Gagarin and Vostok 1).jpg|
File:1976 4569.jpg|
File:Postage stamp - 75th Anniversary of the Birth of Yuri Gagarin.jpg|
File:RR5514-0005R 10 рублей биметалл 2001 40 лет полета Гагарина реверс.png|
File:RR5220-0010R.png|
File:2011. Stamp of Belarus 07-2011-03-28-m.jpg|
File:1980 5109.jpg|
File:Stamp 2011 Gagarin (1).JPG|


## Адабият

;ГІурус мацІалда
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* *[[Первушин, Антон Иванович|Первушин А. И.]]*Юрий Гагарин: Один полёт и вся жизнь. Полная биография первого космонавта планеты Земля.  (Главы из книги на личной стр. автора). М.: Пальмира, 2017. 671 с. ISBN 978-5-521-00287-0.
* 
* 
* 
* 
* 
* С. П. Королёв. Энциклопедия жизни и творчества / Под ред. В. А. Лопота. — РКК «Энергия» им. С. П. Королёва, 2014. — ISBN 978-5-906674-04-3.
* 
* 
* 
* 

;Цогидал мацІазда
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## ХІужаби
Шамил ГӀумаров

**Шамил ГIумаров** (гь. 1936, Дагъистаналъул АССР, СССР) — советияв ва россиялъул гӀалимчи, доктор, Дагъистаналъул гІелмабазул академиялъул академик.
Медикиял гӀелмабазул доктор, профессор.

1961 соналъ лъугӀизабуна Дагъистаналъул пачалихъияб медицинаялъул институталъул, хадубго цун аспирантураги.

ЗахӀматалъул нух байбихьана 1961 соналъ тохтурлъиялдасан. Гьев ккола медицинаялъул гІелмабазул докторлъун.

## Линкал
* http://www.dgmu.ru/chairs/farmakologii
* http://yoldash.ru/upload/iblock/423/4236dff4e2ec4d6b8803c61a57a3e3f8.pdf (стр. 15)
* http://rgvktv.ru/natsionalnye/giadangi-giamalgi-zamangi/46340
Corbin Bleu

**Корбин Блю Рейверс** (), цӀар рагӀана **Корбин Блю** абун (гьв. 21 феврал 1989, Бруклин, Нью-Йорк, АЦШ) — американияв актёр, кочӀохъан, продюсер.

## Фильмография

|}

## Дискография
### Альбомал
* 2007: *[[w:en:Another Side (Corbin Bleu album)|Another Side]]*
* 2009: *[[w:en:Speed of Light (album)|Speed of Light]]*

### Концерт-турал
* 2006 — 2007: *[[Классный мюзикл: Концерт]]*

### Саундтрекал
* 2006: *[[Классный мюзикл (саундтрек)|Классный мюзикл]]*
* 2007: *[[w:en:Jump In!|Прыгай!]]*
* 2007: *[[High School Musical 2 (саундтрек)|Классный мюзикл: Каникулы]]*
* 2008: *[[High School Musical 3: Senior Year (саундтрек)|Классный мюзикл: Выпускной]]*

## Шапакъатал ва номинациял

## ХІужаби


## Регlелал

* Официальный сайт
Бангладеш

**Бангладеш**, официалго **Бангладешалъул Халкъияб Республика**, буго Бакъдасеб Азиялъул пачалихъ. Эб буго чагӀазул рикӀкӀеналъул рахъалъ дунялалда микьабилеб пачалихъ, гьединго популациялъул гъунки бищун кӀудияб, 171 миллионалдаса цӀикӀкӀун чи 148,460 кв. километралда вугеб. Бангладешалъул гӀурхъи цураб буго лъабго рахъалдасан Индиялъулгун, гьединго жанубияб бакъбаккуда Миянмаралъулгун. Элъул рагъдарагӀал ккола Бенгал бугъазалде жанубияб рахъалда; эб батӀа тӀезабун буго Бутаналдасаги Непалалдасаги Силигури корридоралъ, гьединго Чиналдаса Сикким абулеб Индиялъул штаталъ жиндирго шималия рахъалда. Дака, тахшагьар ва бищун кӀудияб шагьар, буго пачалихъалъул политикиябги, финансиябги, културиябги центер. Читтагонг буго кӀиабилеб кӀудияб шагьарги пачалихъалул бищун цӀураб портги.

Цебе мехалда гьанжесеб Бангладешалъул территория гӀемерисел буддистиялги индуистиялги династиялъул щулалъи букӀана. Бусурбаби рачӀун хадлуса,, 1204 соналъ, регион ана султӀанаталъулги мугъалазулги кверщаликье. Мугъалазул мехалда, хасго Бенгал субагьалъул, регион лӀугьана тӀегьалел ва коммерцияб рахъалъ активиял бутӀабазул цояблъун, жиндир цебетӀураб тектилияб индустриялдалъунги росдал магӀишаталдалъунги цӀар араб. 1757 соналъ Плессиялда рагъудаса хаду рагьана британ колониалаб кверщащлил период, жиб нахъидаб кӀинусго соналъ букӀараб. Британ Индия бикьидал 1947 соналъ, Бакъбаккул Бенгалия лӀугьана бищун популациялъ гъунки кӀудияб бутӀалъун гьебго мехалда лӀугьараб Пакистаналъул доминионалъул, хаду элда цӀар хисана Бакъбаккул Пакистан абун.

## Баянал
АхӀмадкъади Ахтаев

АхӀмадкъади Ахтаев (1948—1998) гьавуна Кудалиб росулъ. АхӀмадкъади вукӀана динияв гӀалимчи. Гьев вукӀана Ислам цӀилъи абулеб партиялъул цевехъан. 

## ГӀолохъанлъи
АхӀамадкъади гьавуна 1942 соналда Гъуниб мухъалъул Кудалиб росулъ. Гьесул эмен хвана рагъул заманаялда. ГьитӀинго вугев мехалдаса нахъе байбихьана динияб гӀелму лъазабизе. ЦӀалана батӀи-батӀиял гӀалимзабазда цеве. Гьесда лъикӀго лъалеб букӀана гӀараб мацӀ. ГӀадамазда цеве вахъун кӀалъазе букӀана гьесул гьунар. 15 сон барабго хехаб къагӀидаялда меседил медалги щун лъугӀизабуна ушкул. Цинги Дагъистаналъул ГӀадамал сах гьаризе малълъулеб институталде жанив лъугьана. ЦӀалун вахъаравго 20-ниги соналъ хӀалтӀана тохтурлъун батӀи-батӀиял бакӀазда.

## Пища-ищ
1984 соналда Кавказалъул бусурбабазул данделъиялда АхӀмадкъади вищана Кавказалъул бусурбабазул багъа-бачариялъул цевехъанлъун. 1990 соналда Астарханалда тӀобитӀараб Совет ХӀукуматалъул бусурбабазул данделъиялда АхӀмадкъади вищула Ислам ЦӀилъи абулеб партиялъул цевехъанлъун, жеги вищула гӀалимзабазул шураялъул цевехъанлъун. Совет ХӀукумат биххун хадуб АхӀмадкъади вищула Исламия абулеб гӀуцӀиялъул цевехъанлъун. Гьес кумек гьабуна Россиялдаса гӀебеде 200-ниги мажгит рагьизе, гьединго кумек гьабуна мадрасаби рагьизе.

1992 соналда АхӀмадкъади вищула болвакиллъун Дагъистан Жумгьурияталъул Мажлисалде.

1998 соналда АхӀмадкъади хвана Кудалиб росулъ. Мунагьал чураги гьесул.

## Линкал
http://www.idmedina.ru/books/history_culture/?6176
Болвакил

мини|
Болвакилал Мажлисалда
Болвакил (гӏурус мацӏалда депутат) - гӏадамазул къваргӏелал тӏуразаризе вищарав чи.
Анатолий Соловьяненко

**Анатолий Соловьяненко** (25 Сентябраль 1932 - 29 Июлаль 1999) - певец.
ВатӀанчилъи

**ВатІанчилъи** — кинаб бугониги пачалихъалъулги, гьелъул цӏуниялда гъоркь вугев чиясдаги гьоркьоб бугеб щулияб къанунияб хурхен.

Гьеб рагӏул сиясияб магӏнаялъ жаниб бачуна, щибаб пачалихъалъ жиндир рагӏияталъе кьезе кколел хӏукъукъалги гьез пачалихъалъул тӏуразе кколел тӏадкъаялги, амма экономикиябгун социалияб балагьиялда ватӏанчиялъиялъул магӏна ккола, гӏадамазе чара гьечӏого къваригӏунел хӏажатал тӏурай, жодорго ургъалабаздаса гӏаммаб ишазул ургъалабазде гьел ккезетунгутӏи.

Ханлъиялъул пачалихъазда чиясдаги пачалихъалдаги гьоркьоб бугеб бухьеналде ватӏанчилъиян абуларо, гьелде рагІиятчилъиян абула. Ватӏанчилъиялъул гӏаксалда, рагӏиятилъиялъ бихьизабула битӏахъего чиясдаги ханасдаги гьоркьоб бугеб бухьен, тӏубараб пачалихъалдаго гуреб.

## ВатІанчилъи щвей

## ВатІанчилъи тӏадбуссинаби

## ВатІанчилъи лъугӏизе тей

## ВатІанчилъи букӏин чӏезарулел документал
* Паспорт

## Хӏужаби
Дружинин, Евгений Анатолил

**Дружинин, Евгений Анатолил** (гlур. Дружинин Евгений Анатольевич) (гьавуна 29/10/1968 соналъ, Гъизляр, Дагъистан) — Гlурус пачалихъалъул капиталист ва халкъияв хlаракатчи. Гъизляралъул конякалъул заводалъул нухмалъулев. Гьеб завод ккола тlолго Гlурус пачалихъалда ругел коняк гьабулел заводазул цояб ва Дагъиястаналда ругел заводазул бищун кlудияб.

## Гlумрухъвай
Гьавуна 1968 соналъул 29 октябралда Дагъистаналъул шагьар Гъизляралда, ирсалал чогърохъабазул тухумалда. Эбел — Иванил Людмила Дружинина (гьаюна 1950 соналъ), Гъизляралъул конякалъул заводалъул хlалтlухъан. Евгений ﻿кIудияв гIуна Гъизляралда. 1986 соналъ лъугlизабуна анкьабилеб гьоркьохъеб школа. Кlиго соналъ хъулухъ гьабуна Байконуралда. 1992 соналъ лъугlизабуна экономический факултет Москваялъул кооперативный институт.

Цlали лъугlигун, Евгение рес кьуна хlалтlизе чогърохъанлъун Дерберндалъул заводалда. Лъабго соналдасан гьеб завод къана ва Дружинин тIадвуссина Москваялде,

2005 соналъ лъугlизабуна Москваялъул пачалихъияб академия. 2006—2008 сонаца хlалтlана ООО «Элида» абураб гlуцlиялъул нухмалъулевлъун.

2008 соналъул май моцlалъ Дружинин вахъана Гъизляралъул конякалъул заводалъул нухмалъулев Владимир Григорянцил заместителлъун. Владимир Григорянц хlалтlудаса нахъеингун, Евгение щвана гьесул бакl. Дружининица завод кlодо гьабуна цlияб техникаги босун. Гlемераб мех иналдего, Гъизляралъул конякалъул завод букlана аслияб гlуцlилъул тlолго Дагъистаналда. Евгенил хlаракаталъе гlоло, 2008 соналъ заводалъул къайи Москваялъул Кремлде баччизе.

2012 соналъ Дружинин вищана Гъизляр шагьаралъул халкъияб собраниялъул депутатлъун.

Анатолил Евгенияс кутакаб кумак гьабула Гъизляр шагьаралъул спортсменазе ва цlалдохъабазе. ﻿Мех-мехалдасан гlарцулаб кумак гьабула Гъизляралъул ﻿гIолохъабазе ва Махlачхъалаялъул архиереясул ихтияралда бугеб килисаялъе

## Хъизан
Евгенил йиго хъизан, цо ясги ва кlиго васги.

## ХІужаби

## Адабият
* 
* 
* 
* 
* 
*
Астана

**Астана** ( — Гъазахъистан Жумгьурияталъул тахшагьар. 2015 соналъул 1 декабралъ шагьаралъул халкъалъул къадар бахун букІана 871 230 чиясде, ва гьелдалъун гьеб ккола Хъазахъистаналул халкъалъул цІикІкІеналъул рахъалъ лъабабилеб шагьарлъун, Алма-Атаялдаса ва Шимкенталдаса хадуб.

## Ракьхъвай

## Тарих

## Байрахъ ва герб

## Экономика

## Транспорт

## Лъай

## Архитектура

## Спорт

## Динал

## МугъчІваял

## РегІелал
* '''Шагьаралъул расмияб сайт'''
* Астана Яндекс.Панорамаби сервисалда.
Гъизлярка

**Гъизлярка** — Дагъистаналъул шагьар Гъизляралда бахъулеб цIолбол гIаракъи. Гъизлярка къватlибе биччала Гъизляралъул коньякалъул заводалъ.

## Гьабулеб къагlида
Цlолбол бахъараб спирт тlола хассал чирмакъолобахъе тlагlамги кьерги босизегlан. Хадуб тlаде жубан чакаргун биччала гIаракъи, 40-45 % къвакlиялъул. Гъизлярка гьабула лъабго батlияб тайпаялъул: 1) «ХIакъикъияб» — 40% къвакlиялъул мехтел чирмакъолобахъ кквечlеб; 2) «Гlадатияб» — анкьго моцlалъ чирмакъолобахъ ккураб, 40% къвакlиялъул мехтел; 3) «Хераб» — 18 моцlалъ чирмакъолобахъ ккураб, 45% къвакlиялъул мехтел.

## Тарих

 

Тlоцебе цIолбол гIаракъи Гъизляралда бахъизе байбихьана 1657 соналъ. 1731 соналдаса нахъе Гlурус пачалихъалда бахъараб пихъил мехтелалда абула *гъизляралъул гlаракъи* яги *гъизлярка* абун. Цlолбол гlаракъи гьабизе Гъизляралъул чогърохъабазда малъана Французаз. Гьеб гlаракъи бахъизе гlилалъун ккана квешаб хасияталъул чагъир. Чагъир гьекъолезе гъизлярка бокьана цlикlкlун ва гьелдаса нахъе гъизляралъул гlаракъи машгьурлъана тlолго дунялалда. Гъизлярка бахъизе хlалтlизабула ﻿багIараб тlерский абураб цlибил.

Чагlир-гlаракъи бахъулеб заводалъул нухмалъулев П. Н. Суровикинасул хlукмуялда рекъон, гъизлярка кlудиял къадаразда бахъизе байбихьана 1810-1815 сонаца. 1812 соналъул Ватlанияб рагъуе гlоло, хъвалеб буго Суровикинас, гьукъун букlанила къватIисел улкабаздаса чагъир баччизе. Гьелъие гlолон гъизляралъул гlаракъи машгьурлъана Гlурус пачалихъалда. Цоги гъизлярка машгьурлъиялъе гlилалъун ккана учузаб багьа батlиял улкаязул чагъиралде дандеккун. 

«Чагъир бахъиялъул кьучl» абураб, 1897 соналъ хъвараб ﻿гIелмияб хIалтIул автор А. Е. Саломоновас бицунеб буго: «Кутакалда лъикlаб хасияталъул гlаракъи бахъулеб букlана Гъизляралда. Гъоркьияб Новгородалда ва тlолабго Гlурус пачалихъалда гьеб лъалаан "Гъизлярка" абун. Французазул гlаракъилде данде гьабизе бегьулеб мехтел букlана». 

1893 соналъ тIолго дунялалъул цебе лъеялда, Америкаялъул шагьар Чикагоялда, гъизляркаялъе щвана мазгарул медал ва хlурматалъул грамота.

## Адабияталда рехсей
Гlурусазул хъвадарухъан Никlолай Лесковас «Левша» абураб къисаялда рехсолеб буго гъизлярка: «*Платовас щибго абичlо пачаясда, жиндирго цIутIараб мегlер буртинаялъги бахчун, гьев ана рокъове. Хъулухъалъе тарав солдатасе гьес буюрухъ кьуна хъаба цlураб гъизлярка босеян. Гьекъон цо цlураб стакангун, буртинаги тlаде бачун хъванхъвадилаго кьижана...*».

## ХІужаби

## Адабият
* Заводалъул гьумер интернеталда
Basshunter

**Йонас Эрик Алтберг** ( ; гьавуна 22 декабралъ 1984), профессионалго **Basshunter** гӀадин лъалев, вуго швед кӀочохъан, гьаракьхъвавул продюсер, кӀучӀдул хъвалев чи, диджей.

## Линкал

* basshunter.se
Япония

**Япония** () — Азия шималияб рахъалда бугеб пачалихъ.

## Тарих
## ХІукмуялъул низам
## Административияб бикьи
## Халкъ
## Экономика
Колумбия

**Колумбия** (исп. *Colombia* [koˈlombja]), официалияб цӏар — **Республика Колумбия** (исп. República de Colombia  [reˈpuβlika ðe koˈlombja]) Америкаялда бугеб хIукумат (ЖумхIурият Колумбия). 

## Тарих
## ХІукмуялъул низам
## Административияб бикьи
## Халкъ
## Экономика

## ХІужаби
ГӀандуникӀ I

**ГІандуникI** I () — XV гIасруялъул кIиабилеб бащалъиялда жив вукIарав Аваристаналъул нуцал. Жиндирго эмен Ибрагьимица гIадин, ГIандуникIица Аваристаналъул ракь гIатIид гьабулеб букIана. Гьесул заманалда Аваристаналъул рукIарал ракьал ракьал хъван руго ГIандуникIица вацасул васасе хъвараб машгьураб васияталда.

## ГIандуникIил васият

"Дир вацасул вас, дуца росе Аваристаналъул кӀулал. Гьелъул тӀоцебесеб — ГӀалигъиличилал, кӀиабилеб — Жунгутдерил
ханзаби, лъабабилеб — Бакълъулазул умарал‚ ункъабилеб — гӀандалал, щуабилеб — Хьарусел‚ анлъабилеб — Бакълъал.
Дуца гьал кӀулал росани, дуе цӀам, гьоцӀо, цӀибил, махх, ччугӀа — цойгидалги мун хӀажалъулел жал дуда аскӀор рукӀинеги руго. Гьединан дуца гьел росичӀони, дудаса щибаб жоялъ мугъ бала. Цинги хал гьабе дуца нилъер умумуца жидеда милклъи гьабурал бак1ал, гьезул гӀорхъалабиги: бакътӀерхьул рахъ — Мийасу-гьатӀан‚ бакъбаккул рахъ — ГьоцӀдерил росу бакьулъ, жанубалъул рахъ — Хучадаса бахъараб Гьаркьадерил кьотӀе швезег1ан‚ шималалъул рахъ — Сала-мегӀер, Таргьуялде щвезегӀан. Цинги хал гьабе дуца нилъерго умумузул Дагъистаналъулъ абулеб рагӀиядухъ: нилъер Дагъистаналда вуго кӀинусазаралдаа лъабкъоялда анцӀ азарго чи (270000). Лъабкъого азарго чи тавасаразул ханасе руго‚ лъебер азарго чи Хайдакъалъул руго, нусазарго чи Гъумеки ханасул руго, къоазарго чи нуцалил аскаралъул руго. Гьев бищун гӀаскар цӀакъав‚ гуч бугевги вуго. ГӀенекке, дир вацасул вас, дуца цӀакъ бахье гьал гӀорхъабадаса жани лъугьине. Дуца тезеги тогее мун гурезе рокьоб гӀанасеб ракь, мун, дурго умумул гlадин, ханлъи гьабулев чи ватини".

Гьаб тарих хъварав чийилан буго ГӀандуникӀ нуцалил къади ГӀандиса ГӀали Мирза гьаб соналда — 890..

ГIандуникI хвана 1485 соналъ, гьесда хадуб нуцаллъун лъугьана Булач-нуцал.

## Адабият
* *[[Магомедов Р. М.]]* История Дагестана: Учебное пособие; 8 кл. — Махачкала: Изд-во НИИ педагогики, 2002 г.
*Саидов М.С.Д. Возникновение письменности у аварцев // Языки Дагестана. Вып. 1. Махачкала, 1948. С. 137-138
*Шихсаидов А.Р. «Завещание Андуник-нуцала» (к вопросу об изучении) // Вестн. Дагестанского научного центра. Вып.1. Махачкала, 1988.
Колоб (Хунзахъ мухъ)

**Коло́(б)** () буго нахъахьиндалазул бол росу, жиб Дагъистаналъул Хунзахъ мухъалде кколеб. Эб уна Хьиндахъ росдал советалда гъорлӀе.

## Географияб
Росу буго Хунзахъ мухъалъул хьондасеб бакътIерхьун рахъалда, Хунзахъа 37 км-лъ рикIкIада. 

## Демография

Ккола моноэтникияб авар росулъун.

## МугъчӀваял
Къагьира

**Къагьира** (, [ælˈqɑːhɪɾɑ]; , [kɑʃˈɾoːmi]) — Мисиралъул тахшагьар ва бищун кӀудияб шагьар. Гьелъул алгломерация, 21,3 миллион чигун, буго бищун кӀудияб Африкаялдаги, ГӀараб дунялалдаги, ва 6-б бищун кІудияб дунялалдаго. Жиндир географияб мухъалда некӀсияб Мемфис шагьарги машгьураб Джизаялъул пирамидабазул комплексги букӀиналъ, Къагьираялъул ассоциация гьабула некІсияб Египеталъулгун. Шагьаралъул чӀчӀей-бакӀ буго Нилалъул дельтаялда аскӀоб. Къагьираялъе кьучӀ лъун буго нилъер заманалъул 969&nbsp;соналъ ФатӀимиязул наслуялъ, амма гьанжесеб шагьар бугеб ракьалда рукӀана цогидал некӀсиял тахшагьаралги, жидер хутӀелал Басрияб Къагьираялда гъорлъе кколел. Къагьира цебегоялдаса нахъе буго регионалъулго сиясияб ва маданияб гӀумруялъул центрлъун, гьелда абула "азарго минараялъул шагьар" абун — гьениб цӀцӀикӀкӀанисеб Исламияб архитектура букӀиналъ. Къагьира рикІкІуна GaWC-ялда рекъон  "Бета+" классификацияги бугеб дунялияб шагьарлъун.

ГӀараб дунялалда Къагьиралъул буго бищун цебесеб фильмазулги музыкаялъулги индустрия, ва гьединго дунялалдаго 2-б бищун цебесеб тӀадегӀанаб лъайкьеялъул институт, Аль-Азгьар Университет. ГӀемерисел халкъаздагьоркьосел медиазул, бизнесалъул ва гӀуцӀалабазул регионалиял бетӀерминаби руго шагьаралда. ГӀараб лигаялъул бетӀерминаги буго гьенибго.

9-ялдаса цӀикӀкӀун миллион чигун, 3085 км² гӀатӀилъигун, Къагьира жакъа къоялъ буго Египеталда бугеб бищун кӀудияб шагьарлъун. Жеги  9,5 миллион чи вуго Къагьиралда гӀагарлъухъ гӀумру гьабун. Къагьираялъул метро буго Африкаялда бугеб кӀигоялъул цояб (цогидаб буго Алжазаиралда), гьеб ккода дунялалъул бищун гӀадамал гӀемер хьвадулезул 15-лъун, жиндир лъагӀалида жаниб пассажирал ин 1 миллиардалдаса цӀикӀкӀараб. 2005 соналъ ГӀагараб Машрикъалда Къагьираялъул экономикаялъ ккуна тӀоцебесеб бакӀ ва тӀолго дунялалъул 43-б бакӀ *[[Foreign Policy|Foreign Policy'ялъул]]* 2010 гӀаламиял шагьаразул индексалда.

## Этимология

## Тарих

## География

### Климат

## Инфраструктура

## Маданият

## Спорт

## Диниял бакӀал

## Экономика

## Шагьаралъул пейзажал ва кӀвар бугел объектал

### ТахӀрир майдан

### Къагьираялъул музей

#### Египеталъул кӀудияб музей

### Къагьираялъул си

### Басрияб Къагьира

### Исламияб Къагьира

### Къагьираялъул щулалъи

### Хан аль-Халили

## ЖамагӀат

## Халкъаздагьоркьосел хурхенал

## Машгьурал гӀадамал

## Балагье гьединго

## ХӀужжаби

## РегӀелал

## КъватӀисел регӀелал
* Cairo City Government
* Coptic Churches of Cairo
* 
* Map of Cairo, 1914.  Eran Laor Cartographic Collection, The National Library of Israel.
* Maps of Cairo.  Historic Cities Research Project. 

### Фото ва видео
* Cairo 360-degree full-screen images
* Cairo Travel Photos Pictures of Cairo published under Creative Commons License
* Call to Cairo Time-lapse film of Cairo cityscapes
* Cairo, Egypt – video by *[[Global Post]]*
* Photos of Cairo / Travel
ГӀанди хӀор

**ГІанди-хІор**, **Кезено́йам**,  — Дагъистаналъул Болъихъ мухъалъул ва Буртиязул Ведено мухъалъул гІорхъода бугеб хІор.

## Баянал

### Географиялъул баянал ва лъугьараб куц
Рорхатал мугІрузда бугеб ГІанди хІор ккола — Шималияб Кавказалдаго бищун кІудияб ва бищун гъваридаб хІорлъун. Гьеб буго Дагъистаналъул Болъихъ мухъалъул ва Буртиязул Ведено мухъалъул гІорхъода, ГІанди мугІрузул жанубияб хьибилалда, ралъдал гьумералдаса 1869 метраялъ тІадегІан.ХІоралъул тІасияб рахъ — 2,4 км². Гьеб лъугьана Харсум ва Кауха мугIрул расалъиялъул гIоразул лъим данде бакIариялъул хIасилалда. Жаниб лъим бакIаризе гьениб сангар къанин чIезабулеб буго, ракь багъариялъул хIасилалда ччукIун бачIараб кьуроялъ.

### Гьава-бакъалъул шартІал
ХІориниб бугеб лъел уровень хисула щибаб лъагIалидаса лъагIалиде, бассейналъуре рортулел атмосфериял аххакьазул къадаралда бан. Лъим гьениб букIуна цIорораб, риидал тIасияб рахъалда лъел температура бахунаро 17-18 градусалдаса. Гъоркьиял гъатазда температура букIуна гIага-шагарго 7-8 градусалда. Хасало тIубанго хIоралда цIер къала, батIи-батIиял соназда цIорол биццалъи бахун букIана 70-80 сантиметразде.

### Туризм ва рахІат

### ЦІар

## Хурдузул ва хІайваназул дунял

## ЦІех-рех гьаби
2011 соналъул 29 - 31 июлалъ ГІурус географиялъул гІуцІиялъ, Татаристан Жумгьурияталъул лъедагъоркь спорталъул федерациялъ ва Россиялъул лъедагъоркь спорталъул гIелмияб комитеталъ гьенир гьаруна комплексалъул цIех-рехал.

## Суртал

File:Kezenoy8b5f81.jpg|Хасало
File:Кезенойам. Залив ущелья Харсума.jpg
File:Lake Kezenoy.jpg
Файл:Kezenoy-lake.jpg
File:Чечня 4.jpg


## Адабият

## ХІужаби

## Ссылкаби
* http://avartv.ru/maps/mashgural-obektal/tiabigiijal/giandaderil-ralad.html
Ралъдал гьумералдаса борхалъи

**Ралъдал гьумералдаса борхалъи** ккола ракьалда тІад бугеб объекталдаги гьеб борцунеб борхалъиял рикІкІиналдаги бугеб потенциалалъул батІалъиялъул лениялъулаб роцен. Кьураб бакІалъул борхалъи рикІкІуна 0-лалда бащадаблъун.

БакІлъиялъул къуваталъул потенциалазул батІалъиялъе тІубараб сипат гьабула борхалъуда рекъон бугеб кІиго тІанкІалъ: дагьаб потенциал бугеб бакІалъа лъим чвахула цІикІкІун потенциал бугеб бакІалде.

## Терминалъул тарих
## Ралъдал гьумералдаса борхалъабузул аслиял системаби
## Борхалъаби роцунеб бакІ
## Борхалъабазул балтикияб система
## Мисалал
* Дунялалда ракъдаллъиялъул бищун борхатаб бакІ — Гималаязда бугеб Жомолунгма: ралъдал гьумералдаса 8848 м борхалъи.
* Дунялалда ракъдаллъиялъул бищун гІодегІанаб бакІ — Хвараб ралъдал рагІаллъи: ралъдал гьумералдаса 417,5 м гІодобегІан
* Россиялда ракъдаллъиялъул бищун борхатаб бакІ — Эльбрус мегІер: ралъдал гьумералдаса 5642 м.
* Россиялда ракъдаллъиялъул бищун гІодегІанаб бакІ — Каспий ралъдал рагІаллъи: абсолютияб борхалъи -28 м.

## Балагье гьединго
## Комментариял
## ХІужжаби

## Иццал
## МугъчІваял
Уганда

**Угáндалъул Жумгьурият** (инг. Republic of Uganda, суахили Jamhuri ya Uganda) ккола бакъбаккул Аффрикалдаги бугеб Миллатазул Гьудуллъиялде гъорлъеги кколе х1укумат

Хьундасеб рахъалда гІурхъи цояб буго Бакъдасеб Судангун, бакътІерхьудехун — Демократияб Жумгьурият Конгогун, бакъдасеб рхъалда — Руандагун ва Танзаниягун, бакъбаккуда — Кениягун. Угандалъул бакъдасеб-бакъбаккудехун буго Виктория хIор. Ралъадале нух гІечІо.

## МугъчІваял
БагӀараб ралъад

**БагІáраб ралъад** ( *Эритра Таласса*,  *Bahr el-Ahmar*,  *Yam Suf*, ) буго Индиялъулаб океаналъул жансеб ралъад, жибги Африкалдаги ГІарабистаналдаги гьоркьоб тектоникияб жаниблъиялда бугеб. Хьундасеб рахъалда ралъадада цун буго Синаялъул бащдаб чІинкІиллъи, кІиго ралъдал мацІ — Суэцалъул ва Акаба ралъдал мацIал. Хундасан БагІараб ралъад жубала Ракьдагьоркьосеб ралъадгун; бакъдасеб рахъалъ Баб-аль-Мандеб ралъдал къварилъиялдалъун жубала ГІаденалъул ралъдал мацІгун. БагІараб ралъад ккола Дунялалъул океаналъул бищун цІамгІалаблъун, гьединго цІохІо бугеб жинде гъорлъе цониги гІор чвахулареб ралъадлъун, .
Саратан I

**Саратан** — XII гІасруялда вукІарав Аваристаналъул нуцал; Суракъатил эмен.

Гьесул хІакъалъулъ информациялъул ицц буго МухІамад Рафиясул «Дагъистаналъул Тарих». Гьениб Авар нуцалзабазул наслуялъул халатаб сияхІалда СаратІанил умумузул беІералда рехсон вуго ГІарацхан I (батизе буго, жиб «меседил тахил бетІергьан» абун букІараб Сариралъул ханасул титулалъулгун хурхен бугеб цІар).

Саратан вукIана XII гІасруялъул тІоцебесеб бащалъиялда. Гьесие магъало кьолаан кинабго Дагъистаналъги, Черкесалъа бахъараб Шамахалде щвезегІан ругел ракьазги. Гьесул ирс босана Суракъатица.

## ХІужжаби
Ибрагьим I

**Ибрагьим І** — авар нуцал, жив Дугъринуцал ТІоцевесесда (XV гІ.) хадув вукІарав, ва жинца Авариялъул ракь гӀатӀид гьавурав. Эв вукIана машгьураб васигат нахъе тарав ГIандуникIил эмен.
Булач-нуцал I

**Булач-нуцал** — Аваразул нуцал (1485 – 1510 саназда). Гьев вукІана ГIандуникIил вац МухІамадмирзал вас. Булачихъе нуцаллъи щвана 1485 соналъ, ГІандуникІил васигаталда рекъон.
ГӀамирхӀамзат-нуцал

**ГІамирхІамзат-нуцал** — 1510 – 1540 саназда вукІарав Аваристаналъул нуцал. Гьев нуцаллъун лъугьана жиндирго кІуди Булач-нуцалидаса хадув. ГІамирхІамзатил эмен вукІана Булач-нуцалил ГІума-хан.

## Иццал
Нуцал

**Нуца́л** () — Авар пачалихъалъул монархазул букӀараб титул. XII гӀасруялдаса нахъениги жиб лъалеб, гьеб титулалъул бищун цебегосеб рехсей данчӀвала *Тарих Дагъистан* хроникалда; эб хӀалтӀизабулеб букӀана 1302 соналъ ислам пачалихъияб динлъун гьабун хадусаги. Нуцал вукӀана пачалихъалъул бетӀер, жиндир кодоб тӀобазабул кверщел бугев, гьединго эв кколаан бодул бетӀерав нухмалъулев. Эсул букӀунаан ирсалъулаб ихтиярги.

## Этимология
ГӀемерал этимологазул пикрабазда рекъон *нуцал* абураб титул ккола унго-унгояб авараб. Сергей Старостинил реконструкциялда рекъон, нуцал рагӀи лӀугьун буго протокавказияб **nɨ̆wc(w)Ā* — «хӀаким; рос» абураб кьолбодасан.

Гуржиязул лингвист Мераб Чухуаца инскартавел мацӀалда  (*мец* — «кӀудияв», «бетӀерав»), абхаз-абазиназда (*нчва, анцва/анчва* — «бечед»), даргиналда (*уцм-ий* — «хӀаким»), чачаналда (*нуц* — «дурц»), гъалгъаялда (*нейц* — «дурц») ва жибго аваралдаги (*нуц-ал/нуц-ияв)* аналогияби ратун, ибер-кавказазалъул мацӀалъул цӀолъи букӀараб мехалде эхетизабулеб буго гьеб терминалъул этимология.

О. В. Соболевада кколеб букӀана нуцал абураб титул авар мацӀалалъул *нус-го* абураб рагӀудаса лӏугьанин гин гьелъ эхетизабуна тӀоцебе букӀараб «нусибетӀер» магӀнаялде.

## Референсал

## Библиография
*

## Линкал
* http://as-sarir.ru/ 
* http://www.hrono.ru/land/landa/avar_han.php
* http://a-u-l.narod.ru/DIS_Tarih_Dagestan_Muhammadrafi.html
Дуче

**Ду́че** (, ),  «цевехъан» рагІудаса бачІараб) — Националаб фашистияб партиялъул бетІер Бенито Муссолинил букІараб титул, жиб 1925 соналда гІуцІараб; Муссолиние гьеб щвана, жиндаго хадуб Италиялъул хІакимзабазул данделъул бетІерасул хъулухъги букІаго. Гьелдалъун гьесие рес щвана Италиялъул пачалихъалъул унгояв бетІерлъун вукІине, Виктор Эммануил III къираллъун вукІаниги. Хадуб титулалде тІаде жубана «Империялъе кьучІ лъурав» абун, жибги кІиабилеб италгин хӀабаш рагъулӀ Италияги бергьинеги гьабун, гьелъул колониалияб пачалихъ Муссолиница бахъинабиялъе гІоло. Дуче титул хвезабуна 1943 соналъ, къираласул амруялдалъун Муссолини гьелдаса ватӀагьавун хадуб. Гьелъул бакІалда премйер-министрасул титул букІадахъин гьабуна, ва гьебги щвана Пиетро Бадолиохъе

«Дуче» титул лъугьана кьучІаблъун фашистиял ва радикалиял миллиял партиязул церехъабазул титулабазе (гьездаго гьоркьоб Фюрер титулги). 1943 соналъ, жиндирго пачалихъ къураблъун рикІкІинчІев Муссолини лӀугьана «Италиялъул социалияб жумгьурияталъул Дуче».

## БачІараб бакІ ва тарих
«Дуче» титул хІалтІизабулаан жиндирго гІадатлъун билъараб магІнаялда (ай цевехъан хІисабалда) 1860-л саназда Италия цолъизабулеб заманалда: Джузеппе Гарибалдил рахъккураз гьедин абулаан гьесда, амма гьес жинцаго жиндаго гьедин абулароан. 1915 соналъ «ТІадегІанав цевехъан» () абураб цІар жиндего абизе лъкгьана Виктор Эммануил III, Италиялъул рагъуд гІуцІарал къуватазул бетІерав цевехъан хІисабалда. ТІоцебесеб дунялалъул рагъ лъугІун хадуб гьеб ккуна Габриеле Д’Аннунциоца, Фиуме Республикалъул бетІер хІисабалда. Амма гьеб титулалъе бищунго цІар щвана Бенито Муссолинихъ, Джерардо Доротил гьебго цІар бугеб сураталдаса хадуб гьеб титул лӀугьана Муссолинил цІар хисулеб гІаламатлъун.

Гьанже заманалда Италиялъул сиясатчагІаз ва жигарчагІаз «Дуче» рагІул бакІалда хІалтІизабула «цевехъан» хІисабалда цогидал гьебго магІналъул рагІаби.

## Тартиб
Муссолинида ракІалда букІана КІудияб фашистияб шураялъ гьесул ирсилавлъун вищщилин лъабго гьес рихьизарурал чагІазда гьоркьоса, ва вищарасул цІар ханасухъе тІасдикъ гьабизе битІилилан. 1940 соналдаса Муссолиница жиндирго бакІалде хІадурулев вукІун ватизе рес буго жиндирго дурц Галеаццо Чиано

## СияхI

### Дуче

## Гьединго балагье
* Каудилйо
* Кондукэтор
* Дож
* Фюрер
* Поглавник
* Диктатор (НекІсияб Рома)

## МугъчӀваял
Антомасия

**Антономаси́я** (от  — переименование) яги **ЦІархис**— щиб букІаниги жоялъул хаслъиялдалъун, ай хаслъиги бихьизабун яги цогиялдехун бугеб бухьенги бихьизабун, цІар хиси.  Гьебго шигІрияб тропалъул батІияб къагІидаялда цІар, латиналдаса бачІараб, — *прономина́ция* ().

## ХІалтІизаби

## Мисалал

## МугъчІваял
Байcар II

**Байсар** I, яги Байар (XII гІ.-л ахир) — Аваразул нуцал, Суракъат I нуцаласул вас.

Байярица нуцаллъиялъул иш кодобе босана жидирго эмен Суракъатидаса I хадуб, ва нуцаллъун вукIана гІарабаз Хунзахъе тІоцебесеб рагъул сапар гьабизегІан. «Аргъвани росдал хІакъалъулъ бицен» абураб тарихияб асарги кьучІалъе босун, рикІкІуна тІоцебесеб рагъул сапар букІанин гьижраялъул 654 соналъ (1256 с.); цинги гъазиязде данде рагъ гьабунин 30 соналъ.

Хунзахъ Абул-Муслим вугебгІан заманалъ, Байсар вукІана Тушетиялда. МагІарулазда гьоркьоб Ислам тІибитІулеб букІана захІматго. КватІичІого Абул-Муслим хола, ва Баярица къасд гьабула жиндрго ханлъиги тахги нахъ буссинабизе. Нуцалзабазул кидагосел рахъ ккурал тушетазулги, цІунтІисезулги, бацбиязулги кумакалдалъун, Байярица гъазиязда кьаби щвезабула ва нуцаллъиялда кверщел жиндихъего нахъбуссинабула. Амма цо чанго анкьидасан Шайх Майсумица Байсар тІаса рехула. Гьев Тушетиялде лъутула, ва жиндирго эмен гІадин, къватІив хола.

## ХІужжаби

## Адабият
* История Дагестана: Учебное пособие; 8 кл. — Махачкала: Изд-во НИИ педагогики, 2002 г. 83 страница.