Авар хъвай-хъвагӀи

**Авар хъвай-хъвагIи** ккола авар мацIалъул рагIаби хъвазе хIалтIизабулеб хъвавул система. Жиб бугебгIан мехалъ, эб букӀана чанго батӀияб графикияб аслуялда, цоцIул гуреб хисизеги гьабуна. Хакъа къоялъ буго кириллияб хъвавуда. Авар хъвавул историялда батIа гьабула чанго этап. Жакъа къоялде ратарал жалазда рекъон, аваралда гьарурал тIоцересел хъвай-хъвагIаял руго гуржи хатIалдалъун хъанчазда хъварал, XII–XIV гIасрабазда. КIиабилеб этап букIана XIV гIасруялдаса нахъе, 1928 соналде щвезегIан, гьеб мехалда хӀалтӀизабулеб букӀана гӀараб графика, жиб авар фонетикалда рекъезабизе кIудияб хӀалтӀи Хунзахъа Дибир-къадица гьабураб. Элдалъун хъвадарулаан авар литературалъул классикиял авторал, Инхоса ГӀалихӀажияв, БакьайчӀиса ЧӀанкӀа, МахӀмуд гIадал; 1917 соналде щвезегIан, къватIибе биччан букӀана авар гIажамалда хъвараб нусгниги тIехь. 1928 Соналъ авар мацIалъе бахъин латин графикалда бугеб алфавит, жиб цинги анцIго соналъ букӀараб. Гьеб хисун, 1938 соналъ, билIинабуна кириллияб хъвай-хъвагIи, жиб жакъа къоялъги хIалтIизабулеб бугеб.    

## История
### Гуржи хъвай

Авар хъвавул бищун некӀсияб гӀараслъун рикIкIуна Хунзахъ мухъалда батараб лъабго хъанчида бугеб хъвай-хъвагIай, жибги гуржи ва авар мацIалда гьабураб. ТӀоцебесеб хъанч батана Гьалла, элъул декрипция гьабуна Арнолд Чикобаваца 1940 соналъ. Цоги хъанч батана Хунзахъ, ТӀад-рагӀал абулеб бакӀалда, элтӀа хъвараб жо цIалана Того Гудаваца. ГьоцӀалӀ батараб буссинабуна Илясил Шигьабудиница. Гьел хъвай-хъвагIаял гьарурал руго XII–XIV гIасрабазда.

Бищун цӀар рагӀараб хъанч ккола Гьалла батараб. Эб буго хъахӀаб ганчӀил гьабураб, 22.3 см халалъи, 17 см гӀеблъи бугеб. КӀиго мацӀалда гьабураб тӀахъвай гӀуцӀун буго 11 мухъидалъун. Гуржи мацӀалъулаб буго асомтаврули хъвавуда, тӀасаги гъоркьаги, аваралъ хъвараб — нусхуриялда, хъанчил бакьулӀ. Чикобавада рекъон, аваралъ хъварал мухъал (4–7) руго:

ХӀапизовасда рекъон, гьанжесебе авар мацӀалде эл руссинаризе бегьула хадусеб куцалда: "СаркӀели, цӀоб теги тӀолго гӀагаразда, росасда". БукӀине бегьула, *теги* абун хъвай *лъеги*-ялъул бакӀалда, щай гурелъул гуржи хъвавуда гьечӀо авар  бихьизабизе батӀаго бугеб хӀарп.

КӀиабилеб хъанч буго гьединго хъахӀаб ганчӀил гьабураб, элъул борхалъи буго 16 см, 9.5 см. Цебеселдаго гӀадин тӀаса мухъалги, тӀарамагъадисеб цо мухъги руго гуржиялъ хъван, бакьулӀ ругел 9–12 мухъазда руго авар рагӀаби. ХӀалтӀизарун руго мргловани ва нусхури хъваял. ИчӀабилеб мухъил тӀоцересел хӀарпал тӀаса ун руго, гьединлъидал рагӀул кӀал цӀализе щолеб гьечӀо, амма эб букӀине бегьула чиясул цӀарлъун. Хъвай-хъвагӀай хадусеб:

Буго гьединго 1928 соналъ ГӀурада батараб ганчӀил рекел тӀад хъвай-хъвагӀигун, жиб асомтаврулиялда гьабураб:

ТӀоцебе гьеб эпиграфикалъул анализ гьабуна Николай Маррица 1924 соналъ, амма гьесул макъаладул къватӀибе бахъана 1947 соналъ, жив Марр хун хадуса. Хъвай-хъвагӀай цӀалулаго, Маррица кьочӀое босун букӀана авар лексикон. Маррида рекъон, хъвараб жоялъул магӀна буго "Христ нижер Албаниялъул / бечед, гьардалав / гӀолай Марям / Астаралъул / гьардал". Амма эсул щаклъи букӀана, Марям абураб рагӀи тун, цогидал рагӀаби цӀалулӀ. ХӀапизовас гьеб хъвавул дескрипция гьабулеб буго хадусеб:  *(КристӀед)а* :  *гьару(ла)* / *(гурхӀе)л* : *гимо* : *ва(цӀи)* / *(-л)о Оло (ги)мо М(а)р(иа)м(ие)* / *(Д)астарил вац*. Гьанжесеб мацӀалде буссинабуни, "КристӀеда (Христосида) гьарула гурхӀел гин вацӀалъи Ологун Мариамие. Дастарил вац". 

### ГӀажам (XV–1928)

Ислам тIибитIигун цадахъ Авар ракьалде бачIана гIараб хъвай-хъвагIи. Бищун некIсияб гIараб хIарпаздалъун гьабураб хъвай-хъвагIай буго Гъуниб мухъалъул Къорода росдал мажгиталъул къадалӀ бугеб ганчӀида батараб, элъул дата чӀезабун буго XIV гӀасруялдалъун. Гьединго гӀараб хӀарпаздалъун хъвараб 16 авар рагӀи буго 1485 соналъ бахъараб ГӀандуникӀил васияталда.

XVI ГӀасруялдаса лӀугьана тӀибитӀизе авар хъвай-хъвагӀай, гӀараб графикалда бугеб, гин XVII гӀасруялде авар гӀажам букӀана гӀатӀидго хӀалтӀизабулеб. Лъала гьеб мехалъул глоссариял, жал ГӀободаса ШагӀбан-къадица, Харахьиса ТӀайибица гӀуцӀарал, гьединго Къудукьа Мусаласул, Кудалиса ХӀасанил, ГӀаймакиса Абубакарил литературиял хӀалтӀабазул  мисалалги. Жакъа къоялде цӀунун хутӀун руго XVI–XIX гӀасрабазул манускриптал, жал авар мацӀалда хъварал.

Авар гӀажам цоккураб куцалде бачана XVIII гӀасруялда Хунзахъа Дибир-Къадица, авар фонетикаялъе дандекколедухъ реформа гьабун. Цо-цо хисизабигун (1845, 1920), гьеб система хӀалтӀизабулаан 1928 соналде щвезегӀан. 
1845 Соналъ, Шамил имамасул диванханаялъул комиссиялъ, ХӀариколоса Лаченилавги гъорлӀ вукӀараб, бахъана ڸ хIарп,  гьаракь бихьизабизе (гьанжесеб ). 

ТӀоцебесеб тӀехь, авар гӀажамалъ хъвараб, къватӀибе биччана Истамбулалда 1884 соналъ. Гьелдаса нахъе 1917 соналде щвезегӀан, аслияб куцалъ Шурагьи Мавраевасул типографиялда публикация гьабуна 100-ниги тӀехь. 1888–1889 соназда, Телекьа Жаватханги гӀахьаллъун, Хъазан шагьаралда кьабун букӀана аваразе гӀурус мацӀалъулги, аваралгъдаги гӀурусалдаги цӀализеги тӀахьал, эсго авар мацӀалде буссинабуна Инжил. 

ГIажам алипба:

1920лел соназда, авар гIажамалъе гьабуна реформа: авар рагьукъад гьаркьазе цӀиял хӀарпал рахъун, рагьарал гьаркьал рихьизаризе симболал рахъун, жал традиционияб гӀараб алфабеталда гьечӀел. Гьеб хисизабураб "ЦIияб" гIажам хIалтIизе гьабулаан 1928 соналде щвезегIан. Гьеб авар алфабет букӀана хадусеб куцалда (хӀарпазул тартиб цӀунун гьечӀо):


### Усларил алфабет

1860-л саназда, Аваразул пачалихъ Россиялъул империялъ бахъун хадуб, этнограф ва лингвист П. К. Усларица гIуцIана авар мацIалъул тIоцебесеб грамматика (публикация 1889 соналъ). Гьеб грамматикалда хIалтIизабун букIана дандеккун гьабураб кирилияб алфабет (цо-цо латин ва гуржи хIарпалги гъорлӀ ругеб). 1865 Соналъ гьеб алфабеталда Туплисалда басмаялде бахъана «Ҭоцебесаб х̍ундеріл мацаɳ̍ул жуз — Аварская азбука». 1860-абилел саназда публикация гьабуна жеги чанго тIахьил. Гьебго мехалда хIал бихьулеб букIана цIияб алфабеталда ругел тIахьаздалъун лъайкьей билӀинабизе, амма халкъалде гьоркьоб гьеб тӀибитӀичӀо. БукIаниги, Усларил алфабеталда чанги тIахьал рахъана, эзда гьоркьоб 1900 соналъ ТIелекьа Жаватханица авар мацIалде буссинабураб гьабураб Йогьанил Инжил, 49 тIамач бугеб.

### Латин алфабет (1928–1938)

1923 соналъ Пятигорск шагьаралда букIараб исламиял халкъазул данделъиялда цебе лъун букIана Дагъистаналъул мацIазул алфабетал латин хъвавуде рачиналъул суал, амма данде чIана интеллегенциялъул цо бутIаги, рухIаниялги, цинги эб рикIкIун букIана мех щвечIеблъун. КIиабизе гьебго суал борхана 1926 соналъ. 1928 Сонил февралалда, Дагъистаналъул АССРалъул обкомалъулги Совнаркомалъулги 2-абилеб цогьабураб пленумалда масъала лъуна республикалъул халкъазе, гьезулӀго аваразеги, латин алфабетал рахъизе. Гьебго соналъ алфабет гӀуцӀана ва тасдикъ гьабуна. Дагестанской АССРалъул централаб комитеталъул лъазабиялда рекъон, 1930 сонил 1 октобралдаса нахъе латинлъизабураб авар алфабет лӀугьана официалал сферабазда цохӀоги бугеб хӀалтӀизабизеги бегьулеблъун.

ТIоцебесеб латинаб алфабеталъул рукIинчIо бетIерал хIарпал, жибго алфабет букIана хадусеб куцалда: 

1932 соналъ алфабеталда гьабуна хиса-баси: тIаде журана бетIерал ва F, Ç хIарпал, гьоркьоса бахъана , гьеб куцалда хӀалтӀизабулаан 1938 сониде щвезегӀан. Алфабет букӀана хадусеб:

### Кириллияб алфабет

1930-л соназул ахиралда СССРалда байбихьана кириллицалде алфабетал руссинаризе. 1938 соналъул 5 январалда Дагестаналъул обкомалъ лъазабуна Дагъистаналъул мацIазул алфабетал кирилицалде руссине гьари́. 8 февралалъ гьеб хIукму тасдикъ гьабуна Дагъистаналъул АССРалъул ЦКалъ 10 февралалда цӀияб авар алфабет бахъана *Дагестанская правда* газеталда.

Гьелдаса хадуб алфабет хисизабуна: тӀаде жубана , тӀаса бахъана  диграф. 1952 Соналъул декембералда Историялъулги, мацӀалъулги литературалъулги институталъул (СССРалъул гӀелмабазул академиялъул дагъистаналъулаб филиал) гIелмияб сессиялда хӀукму гьабуна авар алфабеталде тIаде  диграф жубазе, ,  ва  тетраграфазул бакIалда ,  ва  диграфал хӀалтIизаризе щибалъе, гьеб жо жеги билӀинабун бахъинчӀого буго. Гьебго суал цIидасанги борхун букIана 1993 соналъ, хъвай-хъвагIи бугел мацIал рукIалиде ккезариялъул конференциялда, гьениб абулеб букӀана ,  тетраграфал рилӀинабиялъул, хӀо эбги лӀугьинчӀо.> Гьанже авар алфабет буго гьадинаб:

Аслияб авар алфабеталда буго кинабниги 47 симбол, гьезул 33 буго гӀадатаб хӀарп, хӀутӀараб 14 — диграф, ай цогидаб ишара цадахъ бугеб:

АлфабеталулӀ гьечӀо фонематикияб кӀвар бугел лабиаллъаралги хӀалуцаралги рагьукъал. Авар хъвай буго аслияб куцалъ ортографияб принципалда, рагӀаби абулеб ва хъвалеб куцазда гьоркьоб дагьабго гурони батӀалъи гьечӀеб. Лабиализация бихьизабула  хӀарп цогидалда цадахъ хъван. ХӀалуцарал рагьукъал рихьизарула кӀирекъарал графемабаздалъун, цӀикӀкӀаниселъ гӀадатал фонемабазулгун минималал параби ругони: *мах*  — *махх* , амма *мех* .

## Алфабетал дандекквей

Иццал: 

## Ралагье гьединго
*Авар ортография
*ЦӀияб гӀажам

## РегӀелал
### Нотаби

### Иццал

### Библиография
*  (:commons:File:M. Debirop, Avar alipba, 1928.pdf)
* 
* 
*