open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ХъегӀело

**Хъе́гӀело** — шималиял аваразул божабазда бугеб мифологикияб тӀадбег (чи кьижаравго, гьестӀа бегулеб мификияб рижи).

Гьоркьосел аваразул (хунз диалекталъул) — *хъе́гӀило* (Хунзахъ, Генуб), *хъе́гӀил* (Унсоколо), *хъе́гӀир* (Инчха), *хъе́гӀеро* (ЦӀобокь).

ХъегӀилода 99 квер бугин абула БуцӀра, гьелда 100-абилеб букӀарабани, гьелъукьаса хвасарлъизе ресго букӀунароан. МагӀарзуни цо гурони къали гьечӀо гьелъул, кӀиабилеб букӀарабани, гьелъ чи цӀакъ хеккого гъанкъулаан (Генуб, ЦӀада, Харахьи, ТӀануси, Зирани, Балахьуни, Унсоколо); гьеб тӀад бегидал, чиясдаги цо къалинисан гурони хӀухьел босизе кӀоларила. ЦӀада абула гьелъул катил гьумер бугин; дергелол гьумер бугин абула БакьачӀи; гьитӀинаб (къокъаб) щватил рижи (Хъарани, Генуб); къокъккарав магжитав херуч (Генуб); расуца бацараб логол (Харахьи); чанлӀаб керчаб расул (Гъоркьколо); гьарш-гьаршараб (Гьонохъ); бухӀулеб хӀухьел бугеб (Харахьи) гин бихьинчиясул расутаб квер бугеб (ТӀануси); бакӀаб (кибго); ТӀануси божула гьелъул цояб рахъ бурияб кьерул бугин, цогияб — хъахӀаб.

Мифологиялъул рахъалӀан ХъегӀелол расулъи (расхӀаллъи), керчлъи ккола ччухӀаб могьол бачӀул метафора. Цебе ХъегӀело аграриял бучудузул цояб букӀун батизе рес буго.

ХъегӀелол букӀунила тӀагъур, жиб тӀад лъуни гьеб чиясул берзукьас борчӀизабулеб. БуцӀра абула гьелъ гьеб тӀагъур къаникь (яги къанил картӀиниб) бахчун букӀунин. Харахьи абула ХъегӀелол лага гин тӀагъур щагӀил ругин (щагӀи́л тӀагъу́р), гьелъ гьеб жиндаго аскӀоб чӀарбитӀе рехун толила. Гьалъухъ меседил кӀвекьмахх букӀунинги абула, цинги тӀагъурги меседил (Гъоркьколо).

ХъегӀело жундулеб букӀуна гьабитӀа яги мокърукь (чӀалуда) (БакьачӀи). Гьеб рокъобе бачӀуна маркӀачӀудаса хадуб (ГӀобода), сардилӀ (кибго); сордобащалъуда (Хунзахъ); рогьалилӀ яги канлъи биччалеб мехалъ (ТӀануси), яги радалиде (ГӀобода); Сардихъанго гӀадин гьеб мащалзунисан яги нуцӀихъан бачӀуна жанибе, лъиял яги хӀакъикъал, бичасе рокьулел чагӀазда бегула; данделъичӀел гӀолохъабаздаги (Гиничукь). ТӀад ХъегӀело бегадго чи хвани, гьев алжаналъуве шагьид хӀисабалда кколила (Гъоркьколо, Харахьи).
ГӀандаллъи

**ГӀандаллъи** — авар исторко-географиял регионазул цояб, жиб Аваралъул бакъбаккуда бугеб. ГӀандалазул бодул ракь-мухъ, жакъа къоялъ гьеб территория ккола Гъуниб мухъалде.

## История
Кубачи мацӀ

**Кубачи мацӀ** буго даргияб диалектияб континуумалъул мацӀ, жинда Дагъистаналда, ДахӀадал мухъалъул бакъбаккуда, ругел кубачиял кӀалъалеб. Эб цо-цо рикӀкӀуна дарги мацӀалъул батӀаго бугел диалектлъун, амма ккола батӀияб мацӀлъун. *[[Ethnologue]]*-алъги рехсола эб батӀаго бугеб мацӀ гӀадин.

## Диалектал
ГъорлӀе бачуна кӀиго диалект:
* **Кубачиялъул**
** Жибго Кубачиялъул — Кубачи росу (ГӀугъбуг; 2781 чи 2002 сонил цензалда рекъон) ва гьениса чагӀи;
** Амузгиялъул — Амузги ва Шари росаби;
* **Сулевкенталъул** — Сулевкент (Сулевкай), цебе росу букӀана ДахӀадал мухъалда, гьанже гьениса чагӀи Хасавхъала мухъалде рахъун, росу буго гьениб.

## Фонология

### Рагьарал

### Рагьукъал

Оригиналаб даргияб фонема  кубачи мацӀалда буссуна  гьаркьиде яги тӀагӀуна, аскӀо бугеб рагьараб халалъизабун.

## Алфабет

## Референсал

## Библиография
* Магометов А. А. Кубачинский язык. (Исследования и тексты). Тбилиси, 1963 (*гӀурусалъ*)
* Шамхъалла ГӀ. И. Малла ситтала хабарте. Анже, 1994 (*кубачиялъ*)

## Линкал
*Кубачиял everyculture.com-алда
ГӀашти мацӀ

**ГӀашти мацӀ** (эндоним: *иштӀан гъай*) буго хьондакавказияб хъизамул даргиял гӀаркьалил мацӀазул цояб, жинца кубачиялда цадахъ цо група гӀуцӀулеб. ТӀибитӀун буго ГӀашти ва Дирбагъ росабалӀ, Дагъистаналъул ДахӀадал мухъалда ругел. 2010 соналъ гьенир ругел чагӀазул рикӀкӀен букӀана 600, цо бутӀа бахъун буго лъаргӀибе.

Мадугьалихъ ругел росаби (Къункъи, ХудуцӀ) гӀагарда рукӀаниги, гьезул чагӀиги ГӀаштиялдаса чагӀиги кӀалъала батӀи-батӀиялда мацӀазда. РикӀкӀуна, XIII–XIV гӀасрабазда Анчибчи росулӀа, гьанжесеб Кубачи бугелъуб букӀараб, чӀагӀаз кьучӀ лъунилан ГӀашти росдае. Элъ бицуна кубачиги аштиги мацӀазул гӀагарлъи.. Амма гьел мацӀал, лексикостатистикадул баяназда рекъон, рикьизе кколаан дагьалги церегӀан: азаридаса цӀикӀкӀун соналъ цебе. ГӀ-ш. 100 соналъ цебе, Дирбагъ росдал чагӀазул умумул рачӀана ГӀаштиялдаса; ГӀаштиги Дирбагъги росабазул гаруда гьоркьоб гӀемерго батӀалъиги гьечӀо..

Кубачиги гӀаштиги мацӀал цоцада гӀемер ричӀчӀуларо, гӀаммаб лексикалъул бутӀа буго гӀ-ш 89 %.

## Референсал
ИцӀари мацӀ

**ИцӀари мацӀ** () буго даргияб диалектияб континуумалъул мацӀ, жинда Дагъистаналъул ИцӀари росулӀ, гьединго Кизляр мухъалда, Дружбаялда, 2,000 гӀанасев чи кӀалъалеб. Эб цо-цо рикӀкӀуна дарги мацӀалъул батӀаго бугеб диалект гӀадин. *[[Ethnologue]]*-алъ эб гьединго рехсола дарги диалект гӀадинан, амма рикӀкӀуна эб батӀияб мацӀлъун букӀине бегьулеблъиги. Элъие бищун гӀагараб мацӀ буго санжи, жиндир 200 гурони кӀалъалев чи гьечӀеб, гьединлъидал тӀагӀунеб бугеблъун кколеб.

## Фонология

### Рагьарал

ИцӀариялда будо фонемикияб фарингеализация, жиндие нугӀлъи гьабулеб минималал парабаз, мисалалъе,  'чахъу'   'хӀедучирахъ'.

### Рагьукъал

## Референсал
МохӀосезул мацӀ

**МохӀосезул мацӀ** (эндоним: , ) буго даргияб мацӀ,  жиб Гъуниб мухъалъул МохӀоб росулӀ бицунеб гӀ-ш 800–900 чияс.

## География тӀибитӀи
МохӀосезул мацӀ буго цогидал даргиял мацӀаздаса батӀа тӀун, росу Авар территориялда букӀиналъ. Регионалда официалаб мацӀ буго авар, гьединлъидал школалда мохӀосез эб лъазабула, гьединлъидал росдал чагӀи руго кӀиго яги лъабго мацӀ бицунел.

## Референсал
Муир мацӀ

**Муир мацӀ** (эндоним: *муйрала гъай* ) — хьондакавказиял хъизамул дарги диалектияб континуумалъул мацӀ, жиб эзул хьондасеб къокъаялде гъорлӀе унеб. ТӀибитӀун буго Артузен лъарал тӀасияб рахъалда ва Хулахерк гӀаркьелккун тӀаде, гьанжесел ДахӀадал мухъалъул бакъбаккуда ва Хайдакъ мухъалъул бакътӀерхьуда. КӀалъалезул рикӀкӀен 35,000 чи вугилан къимат кьун буго (2010).

## Диалектал
Бикьула щуго аслияб диалекталде:
* Уркарахъ диалект (*уркарагъла*, *хӏябши*) — Гапш жамагӀаталъул диалект; тӀибитӀун буго ДахӀадал мухъалъул шимал-бакъбаккул рахъалда, Уркарах, Дибгалик, Джурмачи, Чишили цги росабалӀ, гьединго Хайдахъ мухъалъул Сурхачи, Чахдикна, Иричи росабалӀ.
* Дейбук-харбукский диалект (*dibuk’-qarbukla*) — тӀибитӀун буго ДахӀадал мухъалъул шимал-бакътӀерхьуда, Харбук росулӀ; Каякент мухъалъул росабалӀги: Дейбук ва ЦӀияб Дейбук (ДахӀадал мухъалдаса рачӀарал чагӀи 1960 соналдаса хаду).
* Меусишинский диалект (*меусишела*) — тӀибитӀун буго ДахӀадал мухъалъул хьондарахъалда бугеб Меусиша росулӀ, релълъен буго урахи мацӀалъулгун.
* Киши диалект (*кӏиищела* ) — ДахӀадал мухъалъул Кища (*Кӏиища*) росулӀ тӀибитӀараб.
* Чумли-хӀулли диалект — Хайдакъ мухъалъул шимал-бакътӀерхьуда, Чумли ва ХӀулли росабалӀ.

## Фонология
Муир мацӀалъул фонологияб системадул литературияб дарги мацӀалдаса батӀалъи буго цохӀо кӀилъарал рагьукъал рукӀин (геминатал), жал кирилияб хъвавуда кӀирекъарал графемабаздалъун рихьизарулел (*кк*, *шш*, *хьхь* гь. цги). КӀиго  фонема цураб бакӀалда рагӀула ретрофлексияб  гьаракь, жиб жибгояб фонемалъуо кколарелъул, хъвавуда бихьизабулареб.

## Референсал

## Библиография
* 
*
Чолода

**Чоло́да** — ГьидалӀ, МачӀада гӀагарлъухъ букӀараб росу. Гьеб регионалда кӀодо гьабулеб букӀараб мес, гьениб букӀун буго, биценазда рекъон, Кавсар абун насранияв нуциясул чӀел. Росдал хабзал ккола Дагъистаналъул историялъул гьоркьохъел гӀасрабазулаб гӀарас, гьенив вукъун вуго ГьидалӀ ислам тӀибитӀизабурав Удурат-хӀажи.

## Этимология
*Чолода* абураб топоним лӀугьун буго авар *чал* рагӀудаса. Гьидерил свералида гьеб рагӀуд бихьизабула ицц, лъим бакӀарулеб бакӀги бугеб, тӀад рукъги бараб, мадугьалихъ бугеб бакълъухъезул свералида гьеб рагӀул магӀна буго 'лъим бакӀарулеб бакӀ, хӀавуз, бассен'. Гьеб территориялда буго кӀиго гьединаб тӀад бараб ицц, цояб Чолодаса 1 км-алъ гъоркьегӀан, *ГӀабдурахӀманил чал* абун, цогидаб, *Удуратил чал*, бакътӀерхьудехун, 500 м-алъ.

## История
КӀалзулаб традициялда рекъон, Чолода лӀугьун буго МачӀада росдадаса нахъа. Эб гӀуцӀилалдего, гьеб территориялда букӀун буго лъабго росу: НехьетӀа (гьид. *Нехьелʼа*), Соло, ЧӀурда. Авар гӀорул кваранаб рагӀалда, кьуртӀа бараб, Соло букӀана бищун кӀудияб ва асс бугеб. Гьениб букӀана Кабтарил гьен, росдал бакьулӀ бараб, сиги бугеб. Кабтар абураб цӀар кколеб буго титул, жиб ГьидалӀе каву цӀунулезул букӀараб. 

Биценазда рекъон, тушманасда Соло бахъизе ва биххизабизе кӀун буго рекӀкӀалдалъун: къаси росу сверун ккун рукӀарал эл, чуязда тӀукъбиги нахъехур руссинарун чӀван, рахчун руго мадугьалихъ рохьор. Нахъисеб къоялъ, махх тӀад ккурал каваби рагьидал, тушманас, тохлъукьего тӀадекӀанцӀун, бахъун буго Соло росу. Кавутар чӀван вуго, росдал чагӀи рохьазде, кӀкӀалабазде риххун руго, эзул цоял тӀоранго ун руго Гуржиялде. Нахъа цинги Соло росдал чагӀаз, НехьетӀагун ЧӀурдаса мадугьалзабазда цадахъ, кьучӀ тӀамун буго Чолода росдае. Биценазда рекъон, пичч бугес малълъун, роччараб сардида эз бичан тун буго гванзаб дегӀен, жинца, бицанихъе, бегизе лъикӀаб бакӀ балагьулеб; эб батаралъуб росуги бан буго хадуса.

БакӀалъул биценазда рекъон, регионалда асар букӀун буго Гуржиялъул, гьоркьоб бугеб къотӀи цӀунун, цоцазухъе кьовид гьарун чагӀи ритӀулел рукӀун руго. Гьедин Гуржиялде витӀана Чолодаса Удурат, гьениса эв ккана ГӀагараб Бакъбаккуде. ХӀапизовасда рекъон, гьеб лӀугьа бахъин букӀине бегьула 1440 соналъ, Хъарахъоюнлуялъул бетӀер Джехан-шагь Гуржиялде тӀаде кӀанцӀараб мехалда. ГӀарабалӀ вугеб мехалда Удуратица босана ислам, цинги ГьидалӀе вуссиндал, лӀугьана гьеб тӀибитӀизабизе. Ругел хъвавулал баназда рекъон, гьеб кколеб буго гьижрияб 880 сон (грегорианияб 1475/76). Чолода бусурманлъараб мехалда, мадугьалихъ МачӀада жеги букӀана христианлъи ва хӀалтӀулеб гьатӀан. Ахирги, Чолодаса чагӀи МачӀаде рахъун, гьеб гьатӀан биххизабуна, МачӀада исламги билӀинабуна. 

## Референсал
Удурат-хӀажи

**Удурат-хӀажи** вукӀана ГьидалӀ ислам тӀибитӀизабурав чи. Вукъун вуго гьанже рехун тараб Чолода росдал хабзалалӀ, гьениб эсул зияратги буго.

## Референсал
### Нотаби

### Иццал
ГӀанада

**ГӀанада,** гьединго **ГӀанада майдан**  — ГӀандаллъул Ругъжаб аскӀоб бугеб ритӀел, киб щибаб соналъ гӀандалаз руккел гьабулеб букӀараб. Гьениб киналго гӀандалазул бодул росабазул суалал гьоркьоблъолаан.

## Археология

## МугъчӀваял
ГӀемелтӀа

**ГӀемелтӀа** — ГӀанди-гӀорул кваранаб рахъалда, Гъоркьа Инхоса 3 км-алъ бакъбаккудехун, Магьардала абулеб бакӀалда букӀараб росу.

## Референасал
Гъугъаб веларияб латералаб фрикатив

**Гъугъаб веларияб латералаб фрикатив** буго лъедераб кӀалъавулаб гьаракь. Аффрикаталъул цояб элемент гӀадин, эб батула, мисалалъе, зулу ва хоша мацӀазда (ралагье веларияб латералаб эйективияб аффрикат). Жибго гьеб гьаракьил регистрация гьабун буго цохӀо Кавказалъул ва ЦӀияб Гвинеялъул чанго мацӀалда.

Рочисезул мацӀалда, Дагъистаналда бугеб хьондакавказияб гaаркьалил цояб, бугоfункъго гъугъаб веларияб латералаб фрикатив: жибго , лабиаллъараб , хӀалуцараб , ва лабиаллъараб хӀалуцараб . Эл фрикативиял рукӀаниги, цӀикӀкӀанисел мацӀазда, эл росун руго церегӀан веларияздасаги, ва эзда лъикӀаб букӀинаан абизе *превелариял–*илан.  Рочисезул мацӀалда буго зирараб фрикатив, гьединго гъугъабги чанго эйективиябги латералаб веларияб аффрикат, гьечӀо цониги алвеоларияб латералаб фрикатив яги аффрикат.

ЦӀияб Гвинеялда, чимбу–вагьгиял мацӀазул цо-цоязул, мелпа, гьоркьохъеб вагьги, ва нии гӀадал, буго гъугъаб веларияб латералаб фрикатив, жиб хъвалеб кӀихӀуччгун эл хӀарплъун (Ⱡ, ⱡ). Гьеб гьаракь гьединго батула силлабалъул кодаялъулаб позициялда гъугъаб веларияб латералаб фрикативалъул аллофон гӀадин куман мацӀалдаги.

ExtIPA-ялда буго  хӀарп гьеб гьаркьие. Эб жубана Юникодалде 2021-лъ.

Цо-цо цӀаларал чагӀаз рикӀкӀуна бугилан **гъугъаб веларияб латералаб аппроксимант**, жиб фрикативалдаса батӀаго бугеб. Аппроксимант бихьизабун букӀине бегьула ИФАлда  гӀадин.

## Куц-мухъ
Гъугъаб веларияб латералаб фрикативалъул куц-мухъ:

## ХӀалтӀизаби

## Нотаби

## Референсал

*
Папа Франциск

**Папа Франциск** (гьавидал **Хорхе Марио Бергоглио**; 17&nbsp;декембер 1936 – 21 април 2025) вукӀана католикияб килисадул бетӀерги Втиканалъул суверенги 2013 соналдаса нахъе  живго хвезегӀан. Эв вукӀана тӀоцевесе папа Йесусил социетаталдаса (Йесуитазул орден), тӀоцевесе Америказдаса, тӀоцевесев, жив Европа тун къватӀив гьавурав, гӀурав, VIII гӀасруялда вукӀарав сур папа III&nbsp;Грегорида хадув.

## Нотаби
Урахи диалект

**Урахи диалект** (гьединго **хӀуркили**) буго хьондасеб дарги мацӀалъул вариант, жинда 35,000-гӀанасев чи кӀалъалеб Сергъохала районалда, ГӀахъуша районалъул хьундасеб рахъалда, Каякент районалъул Герга ва Краснопартизанск росабалӀ. ГӀахъуша диалекталда цадахъ, элъ гӀуцӀула литературияб даргияб мацӀалъул аслу.

## Фонология
Урахи диалекталда гьечӀо рагьаразул халалъи ( 'чу' — кубач.  ) яги рагьукъазул геминация ( 'чахъу' — хьур. *мацца* ), цогидазде данде ккун. Аффрикатал  ва  цӀунун хутӀун руго, цудахъар ва цогидазда ругел. Фонемикияб фортис-ленисалъул система тӀагӀун буго, гӀахьалаб гӀахъуша диалекталдаго гӀадин, эб хисун буго зирарал рагьукъаздалъун.

## Ортография
Петро Усларица, жиндирго грамматикалда, урахи диалекталъе ортография гӀуцӀана 1892 соналъ.

## Референсал


## КъватӀисел линкал
* Урахинский диалект и говор
Хъанчазда авар хъвай-хъвагӀаял

**Хъанчазда авар хъвай-хъвагӀаял** ккола авар мацӀалъул бищун некӀсияб хъвавулаб фиксация. Гьел хъвай-хъвагIаял гьарурал руго XII–XIV гIасрабазда. 

## История
ТӀоцебесеб хъанч батана Гьалла, элъул декрипция гьабуна Арнолд Чикобаваца 1940 соналъ. Цоги хъанч батана Хунзахъ, ТӀад-рагӀал абулеб бакӀалда, элтӀа хъвараб жо цIалана Того Гудаваца. ГьоцӀалӀ батараб буссинабуна Илясил Шигьабудиница.

## Хъанчал

Бищун цӀар рагӀараб хъанч ккола Гьалла батараб. Эб буго хъахӀаб ганчӀил гьабураб, 22.3 см халалъи, 17 см гӀеблъи бугеб. КӀиго мацӀалда гьабураб тӀахъвай гӀуцӀун буго 11 мухъидалъун. Гуржи мацӀалъулаб буго асомтаврули хъвавуда, тӀасаги гъоркьаги, аваралъ хъвараб — нусхуриялда, хъанчил бакьулӀ. Чикобавада рекъон, аваралъ хъварал мухъал (4–7) руго:

ХӀапизовасда рекъон, гьанжесебе авар мацӀалде эл руссинаризе бегьула хадусеб куцалда: "СаркӀели, цӀоб теги тӀолго гӀагаразда, росасда". БукӀине бегьула, *теги* абун хъвай *лъеги*-ялъул бакӀалда, щай гурелъул гуржи хъвавуда гьечӀо авар  бихьизабизе батӀаго бугеб хӀарп.

КӀиабилеб хъанч буго гьединго хъахӀаб ганчӀил гьабураб, элъул борхалъи буго 16 см, 9.5 см. Цебеселдаго гӀадин тӀаса мухъалги, тӀарамагъадисеб цо мухъги руго гуржиялъ хъван, бакьулӀ ругел 9–12 мухъазда руго авар рагӀаби. ХӀалтӀизарун руго мргловани ва нусхури хъваял. ИчӀабилеб мухъил тӀоцересел хӀарпал тӀаса ун руго, гьединлъидал рагӀул кӀал цӀализе щолеб гьечӀо, амма эб букӀине бегьула чиясул цӀарлъун. Хъвай-хъвагӀай хадусеб:

## Цогидал хъвай-хъвагӀаял
Буго гьединго 1928 соналъ ГӀурада батараб ганчӀил рекел тӀад хъвай-хъвагӀигун, жиб асомтаврулиялда гьабураб:

ТӀоцебе гьеб эпиграфикалъул анализ гьабуна Николай Маррица 1924 соналъ, амма гьесул макъаладул къватӀибе бахъана 1947 соналъ, жив Марр хун хадуса. Хъвай-хъвагӀай цӀалулаго, Маррица кьочӀое босун букӀана авар лексикон. Маррида рекъон, хъвараб жоялъул магӀна буго "Христ нижер Албаниялъул / бечед, гьардалав / гӀолай Марям / Астаралъул / гьардал". Амма эсул щаклъи букӀана, Марям абураб рагӀи тун, цогидал рагӀаби цӀалулӀ. ХӀапизовас гьеб хъвавул дескрипция гьабулеб буго хадусеб:  *(КристӀед)а* :  *гьару(ла)* / *(гурхӀе)л* : *гимо* : *ва(цӀи)* / *(-л)о Оло (ги)мо М(а)р(иа)м(ие)* / *(Д)астарил вац*. Гьанжесеб мацӀалде буссинабуни, "КристӀеда (Христосида) гьарула гурхӀел гин вацӀалъи Ологун Мариамие. Дастарил вац".

## Ралагье гьединго
*Авар хъвай-хъвагӀи
*Гуржи хъвай-хъвагӀи

## Референсал
### Нотаби

### Иццал
Авар хъвавул реформа 1952

**Авар хъвавул реформа 1952** букӀана Дагъистаналъул литературиял мацӀазе нормализациялда цадахъго авар ортографияги рукӀалиде ккезабизе гӀоло гьабураб реформа, 1952 сонил гӀелмияб сессиялъул хӀукмуялда рекъон. Гьеб реформалда жаниб, авар хъвавулӀ хис-бас гьабизе букӀана, , ,  диграфалги тӀаде журан. Гьеб реформа жакъа къоде билӀинабун бахъун гьечӀо, авар ортография цебетӀезабиялде сверун дискуссияги лӀугӀун гьечӀо.

## История

1938 Сонил 5 январалда, СССРалда унеб букӀараб кириллизациялъул процесссалда жаниб, лъазабуна Дагъистаналъул мацӀазул хъвай-хъвагӀи кириллияб графикалде бачине, 8 февралалда Дагъистаналъул СССРалъул централаб комитеталъ гьеб хӀукму тасдикъ гьабуна.. 10 февралалъ кириллияб авар алфабет бахъана «Дагестанская правда» газеталда. АлфабетазулӀ гӀунгутӀаби рукӀун, эзул суал цебе лъуна, 1952 соналъул 22–26 декабралъ, Историялъулги, мацӀалъулги, литературалъулги институталда гьабураб гӀелмияб сессиялда. Гьенив кӀалъазе вахъарав филологиял гӀелмабазул кандидат М. М. Гаджиевас рехсана рукӀарал гӀунгутӀаби, жидер аслиябги хъвавулӀ цо-цо гьаракь бихьизабизе рикӀкӀен гӀемерал мултиграфал рукӀин. Гьеб сессиялда гьабураб хӀукму ккана хадусеб:

## Реформа
Авар мацӀалда ругел щинал гьаркьал рихьизаризе гӀолеб рикӀкӀен хӀарпазул гӀурус алфабеталда гьечӀого, хъвавулӀ хӀалтӀизабизе кколел руго кӀиго, лъабго, ункъго, щуго симбол цадахъ хъвараб графема. Гьеб гӀунгутӀи букӀана кириллияб авар алфабет бахъаралдаса нахъего. 1952 сонил реформалъ авар алфабеталде бачана диграф , хӀалуцараб гъугъаб алвеоларияб латералаб аффрикат бихьизабизе, жибги тӀоцебе букӀараб версиялда  гӀадин хъвалеб букӀараб, цебесеб авар латин алфабеталъул Ł хӀарпалъул бакӀалда.

Гьединго реформаялъ рес кьолеб букӀана ункъго тетраграфалъул лъабгояб хисизе:
*  > 
*  > 
*  > 
Эл диграфаз рес кьола щуго цадахъ хъвалезул бакӀалда триграф хӀалтӀизабизе:  > , гьединго букӀине кколщиналъуб хӀалуцарал алвеоларияб эйективияб аффрикат гин пост-алвеоларияб эйективияб аффрикат бихьизабизеги: *маць*, *цьер*, *чьезе* цги.

1952 Сонил реформалда рекъон, авар алфабет букӀине ккола хадусеб куцалда: 

## Ралагье гьединго
*Авар алфабет
*Авар ортография
*Авар мацӀалъул романизация

## Референсал
Армен геноцид

**Армен геноцид** (, , арменалда цӀикӀкӀаниселъ хӀалтӀизабула   *кӀудияб квешлъи гьаби*) — геноцид, жиб ургъараб ва билӀинабураб 1915 соналъ (цо-цо иццазда рекъон, 1923 соналъде щвезегӀан халат бахъараб) ГӀусманилазул империялъул кверщаликь ругел ракьазда. Геноцид гьабулеб букӀана халкъ тӀагӀинабиялдалъун, хӀал гьабун депортациялдалъун, элдаго гъорлӀ букӀана хваликьа рорчӀизе толаредухъ чагӀи цогидаб бакӀалде хъамиги («Хвалил марш»).

## Референсал

### Иццал
#### ТӀахьал
*
*
*
*
*
Рочисезул мацӀ

**Рочисезул мацӀ** буго хьондакавказияб мацӀ, жинда Дагъистаналъул ЧӀарада мухъалда бугеб Рочиб росулӀа чагӀи кӀалъалеб.

## Фонология
Рочисезул мацӀалъул буго, цогидал элъул гӀагарал хьондакавказиял мацӀазулго гӀадин, цӀакъ захӀматаб фонологикияб система, элдалъун рочисезул мацӀ ккола рагӀалдасеб мисаллъунги. Элъул буго 26 рагьараб фонема гин, анализалда бан, 74-идаса 82-де щун рагьукъаб фонема.

### Рагьарал
Рочисезул мацӀалъул буго симметрикияб анлӀго рагьараб бугеб система ().

Рагьаразул киналго,  хутӀизегӀан, рукӀине бегьула щуго варианталда: къокъал, фарингеаллъарал, борхатаб тоналъулал, халатал (борхатаб тонгун), гин фарингеаллъарал борхатаб тонгун (мисалалъе , , , , and ). Эл киназулӀаго  гин  данчӀваларо рагӀул кӀалалда. Инициалал гурел гьарказул мисалал:  буго  ('кьара букӀине') гин  ('гӀаданах').

## Референсал

## Библиография
* 
*
*
* 

## КъватӀисел линкал
*
*Archi–Russian–English dictionary
*Archi language tutorial 
*Archi Vocabulary List 
*Archi basic lexicon at the Global Lexicostatistical Database
*https://www.smg.surrey.ac.uk/languages/archi/ Archi language overview
*Почему арчинский язык считается одним из самых трудных в мире
Кавказалъул албан хъвай-хъвагӀи

**Кавказалъул албан хъвай** букӀана алфабетияб хъвавул система, жиб хӀалтӀизабулеб букӀараб Кавказалъул албаназ, гьанжесеб Даъистаналъул Азербайджаналъулги территориялда рукӀарал некӀсиял кавказиял халкъазул цояз. Эб ккола Нахъакавказалъул историкияб лъабго алфабеталъул цояб.

Эб хӀалтӀизабулаан кавказияб албан мацӀ хъазе, букӀана кьолболал кавказиял мацӀазе (Кавказалдаса къватӀирехун мацӀазулгун генеалогияб гӀагарлъи гьечӀезе) киданиги ургъун букӀараб кӀиго жидергояб алфабетазул цояб, кӀиабилеб буго гуржи хъвай.

## История
Мовсес Кагъанкатвацида рекъон, Кавказалъул албан хъвай-хъвагӀи гьабурав чи кколев вуго Месроп Маштоц, армен болозан, теологчи ва таржамачи, жинцаармен алфабет, гьединго — цо-цо схоларазда рекъон — гуржи хъвай бахъарав.

Алфабет хӀалтӀизабулеб букӀана V гӀасруялда жиб гьабуралдаса XII гӀасруялде щвезегӀан, эбги хӀалтӀизабулаан цохӀо Албан килисаялъ формалго гурони, цогидал мурадаздаги.

## ЦӀидасан рагьи

Цересел иццазда рехсон букӀаниги, букӀинчӀо цохӀониги мисал эб букӀиналъе 1937 соналъ гуржи схолар, профессор Илия Абуладзеца эб алфабет цӀиласанги рагьизегӀан, Матендераналъул манускрипталда (MS No. 7117), жиб XV гӀасруялда гьабураб. Гьеб манускрипталда кьун руго батӀи-батӀиял алфабетал дандекковуе: армен, грек, латин, ссури, гуржи, копт, гин гьездаго гьоркьоб албанги.

## ГӀуцӀи
Хъвай-хъвагӀи гӀуцӀун буго 52 симболалдаса, жидер щибалъ 1-йидаса 700,000-иде щвезегӀан цифраби рихьизаризе бегьулеб, тӀаса, яги тӀасаги гъоркьаги цолъизабул гӀуж жубани (жиб копт хъвавул бугелда релълъараб бугеб гӀадин рехсараб). Симболазул 49го данчӀвала Сайнаалъул палимпсестазда. Руго гьединго чанго лъалхъул ишара, эзда гъорлӀ бакьулӀеб тӀанкӀ, батӀалъизабул кӀитӀанкӀ, апостроф, абзацалъулги цитациялъулги гӀужал.

## ХӀарпал

## Юникод

Кавказалъул албан алфабет тӀаде жубана Стандартаб Юникодалде 2014лелъул юналда 7.0 версия къватӀибе биччайгун.

Кавказияб албаналъе Юникодалъул блок буго U+10530–1056F:

## Референсал


## КъватӀисел регӀелал
* Armazi project:
** Jost Gippert: ''The "Albanian" Alphabet as preserved in Armenian Tradition''  – has images of glyphs
** Zaza Aleksidze: ''A Breakthrough in the Script of Caucasian Albany''
Харрис, Камала

**Камала Деви Харрис** (, ;  Аламеда, Калифорния) — Америкаялъул пачалихъияв ва политик, юрист, Цолъарал Штатазул Демократиялъул партиялъул член, 2021 соналъул 20 январалдаса 2025 соналъул 20 январалде щвезегӀан Цолъарал Штатазул 49-абилев вице-президент.
ТӀоцеесей чӀужугӀадан, тӀоцеесей афро-американазул политик ва тӀоцеесей азиялъул-американазул политик, Америкаялъул тарихалда жаниб вице-президентлъун вукӀарав.  Калифорниялъул генералияв прокурор (2011–2017), Калифорниялдаса Америкаялъул Цолъарал Штатазул сенатор (2017–2021). Сенаталда йикӀараб заманалда Камала Харрисица тӀадецуй гьабулеб букӀана сахлъи цӀуниялъул ва магъалабазул реформаялъул, каннабисалъул легализациялъул ва ярагъалъул кьварараб контроль гьабиялъул, ва машгьурлъи щвана Сенаталъул гӀенеккиязда Трампил администрациялъул гӀахьалчагӀаздаса сурав босиялъухъ.

Цолъарал Штатазул Сенаталъул вице-президент ва президент хӀисабалда Харрисица жиндирго хӀукму къотӀулеб гьаракь хӀалтӀизабуна аслиял федералиял къанунал къабул гьаризе, масала, Инфляция дагь гьабиялъул къанун, Америкаялъул хвасар гьабиялъул планалъул къанун ва гь.ц. пачалихъалъул бетӀерасул статус.

Демократиялъул партиялъул президентасул кандидатлъун Джо Байденица тасдикъ гьавуна цеве вукӀарав рищияздаса нахъе ун хадуб. Гьелъ жиндирго вице-президентасул кандидатлъун ва кандидатлъун тӀаса вищана Миннесотаялъул губернатор Тим Вальц. Ришиязда бергьана республиканазул кандидат Дональд Трампидаса.

## Референсал
Романазул халкъ

Рома халкъ(цыганал) ккола Жанубияб Азиялдаса, **Раджастан** провинциялдаса ва Шималиябгун-магърибалъул Индиялда бугеб **Пенджабалдаса** бачӀараб халкъалъул яги миллаталъул яги тухумалъул яги регионалъул пикрабазда гӀахьаллъулел яги гӀахьаллъулел гӀадамал.     Индиязда хадуб кӀиабилеб квешаб этникияб къукъа, батила.
Ларингеалаб рагьукъаб

**Ларингеалал рагьукъал** (цоцад хисула гӀемериселъ гуттуралал рагьукъал абун термингун) руго жидер тӀоцебесеб артикулациялъул бакӀ мукъулукъалъул гӀаммаб месалда бугеб. Ларингеалал рагьукъаз гъорлӀе рачуна фарингеалалги (гъорлӀ эпиглотталалгун), глотталалги, гин цо-цо мацӀазе увулариял рагьукъалги.

## Референсал

*
*
Гьидерил бо

**Гьидерил бо** – авар боязул цояб, жиндир территорияги, аслияб куцалъ, Авар-гӀорул кваранаб рахъалда, Гичин гӀорул расалъуда бугеб ГьидалӀ регион кколеб.

## ГӀуцӀи
Гьидерил бодул росаби ккола:
*ГӀаса
*ГӀурада
*ГьентӀа
*Лъахъ
*МачӀада
*НакӀкӀикь
*ТӀиди
*Хучада
*ХӀотода

## Референсал
Астрахан

**Астрахан** (, ), гьединго **Аштархан**, буго Россиялъул Астрахан областалъул бищун кӀудияб шагьарги административияб центерги. Шагьар буго Волга гӀорул кӀиябго рагӀалда, Волгалъул Делталъул тӀасияб рахъалда, Каспий ралъдадаса 100 км-алъ рикӀкӀад; чагӀазул рикӀкӀен буго 475,629 чи, 2021 цензалда рекъон. Ралъдал гьурматӀаса 28 метралъ гӀодобегӀан бугеб эб ккола Россиялъул бищун гьединаб шагьар.

Астрахан цебе букӀана татаразул Астраханалъул ханлъиялъул (Меседил Урдуялъул хутӀел) тахшагьар, элъул локализация букӀана Волгалъул кваранаб рагӀалда, гьанже бугеб бакӀалдаса 11 километралъ добегӀан. Караваназулги лълъелги нухазда чӀел бугеб эб цебетӀуна росдадаса кӀудияб дармилаб шагьриде, Иван Грознияс 1556 соналъ бахъизегӀан, 1558лелдаса нахъе эб буго жиндирго гьанжесеб бакӀалда. 

Гъоркьа Волга регионалъул бищун цебесеб экономикиябгун културияб центер, элде абула Россиялъул бищун бакъдехун бугеб форпост–илан, гьединго Каспиялъул тахшагьар абунги.

## Демография
### Популация
2021 сонил цензалда рекъон, Астраханалда ругезул рикӀкӀен букӀана 475,629 чи.

Официалаб 2021 ценз тӀобитӀулеб мехалде, шагьрил популациялъул этникияб гӀуцӀи букӀана хадусеб:

## Административияб гӀуцӀи

Астрахан бикьула 4 районалде:

## Референсал
Гебек-хан

**Гебек** (1764 – январ 1802, Хунзахъ, Авария) вукӀана нуцалзабазул династиялъул битӀараб гӀаркьалил Нуцаллъиялъул тахида тӀарамагъадисев, 1801 соналъ жиндир вац КӀудияв ГӀума-нуцал хун хадуса бетӀерлъуде вачӀарав. Гебек-ханасул къокъабго нуцаллъи лӀугӀана 1802 соналъул январалда, лъадилъун ячарай КӀилъилалъ рекӀкӀ гьабун, эв чӀвайдал, гьелдалъун Нуцаллъияда багъарана династикияб кризис.

## Хъизан
Гебек гьавуна 1764 соналъ, IV МухӀамад-нуцаласул хъизаналда. Эсул эбел йикӀана Марям, ислам босарай гуржияй.

## Референсал

### Библиография
*

*
Гъарабагъалъул ханлъи

**Гъарабагъалъул ханлъи** (, , ) букӀана цин Ираналъул, хаду Россиялъул сузеренлъуда гъоркь, XVIII — XIX гӀасрабазда букӀараб ханлъи, жиндир кверщел букӀараб Гъарабагъ абураб историкияб регионалда, жакъа къоялъ гьанжесел Армениялдаги Азербайджаналдаги гьоркьоб бикьун бугеб. Административиябги литературиябги мацӀ Гъарабагъалда XIX гӀасруялъул ахиралде щвезегӀан букӀана парс, регионалда ругел цӀикӀкӀанисел бусурбаби туркияб диалекталда кӀалъалел рукӀаниги.
Нуцалзабазул рукъ

**Нуцалзабазул рукъ** букӀана Авар нуцаллъиялда VIII гӀасруялдаса XIX-абилелде щвезегӀан бетӀерлъи гьабулел рукӀаразул рукъ, жиндир чӀей Хунзахъ шагьаралда букӀараб. Эб ккола Дагъистаналда бищун некӀсиял династиязул цояб.

## Генеалогия

Гьаниб кьун буго нуцаллзабазул хъизамул гъветӀ, жинца VIII гӀасруялдаса XIX-де щвезегӀан нуцаллъуда рукӀарал жанире рачараб. Гьединго рихьизарун руго 1802 соналдаса Хунзахъ ханзабилъун рукӀаралги Магьдилазул рукъалъул чагӀиги.

## Мехалъулаб мухъ

ImageSize = width:800 height:auto barincrement:12
PlotArea  = top:10 bottom:100 right:100 left:100
AlignBars = early

DateFormat = yyyy
Period     = from:1750 till:1802
TimeAxis   = orientation:horizontal
ScaleMajor = unit:year increment:5 start:1750

Colors     =
  id:canvas value:rgb(0.97,0.97,0.97)
  id:PA   value:red
  id:GP   value:green

Backgroundcolors = canvas:canvas

BarData =
  barset:Rulers

PlotData=
  width:5 align:left fontsize:S shift:(5,-4) anchor:till
  barset:Rulers

  from: 1750 till: 1774 color:PA text:"МухӀамад-нуцал IV (1750–1774)"
  from: 1774 till: 1801 color:PA text:"ГӀума-нуцал VI (1774–1801)"
  from: 1801 till: 1802 color:PA text:"Гебек (1801–1802)"
  barset:skip


### Хунзахъ рукӀарал ханзаби

ImageSize = width:900 height:auto barincrement:12
PlotArea  = top:100 bottom:100 right:100 left:100
AlignBars = early

DateFormat = yyyy
Period     = from:1802 till:1864
TimeAxis   = orientation:horizontal
ScaleMajor = unit:year increment:5 start:1802

Colors     =
  id:canvas value:rgb(0.97,0.97,0.97)
  id:PA   value:blue
  id:GP   value:red

Backgroundcolors = canvas:canvas

BarData =
  barset:Rulers

PlotData=
  width:5 align:left fontsize:S shift:(5,-4) anchor:till
  barset:Rulers

  from: 1802 till: 1823 color:PA text:"СултӀанахӀмад-хан (1802–1823)"
  from: 1823 till: 1834 color:PA text:"АбусултӀан-хан (1823–1834)"
  from: 1834 till: 1836 color:PA text:"Аслан-хан (1834–1836)"
  from: 1836 till: 1843 color:PA text:"АхӀмад-хан (1836–1843)"
  from: 1859 till: 1864 color:PA text:"Ибрагьим-хан (1859–1864)"
  barset:skip


## Референсал

## Библиография
*
ХӀабщи

**ХӀа́бщи** — ккола Дагъистаналъул Республикалда бугеб авар росу. Халкъалъул рикӀкӀен 2024 чи вугеб (2021 сонил ценз).

## Георгафия
Росу буго Шурагьиб мухъалда. 

## Климат

## Демография

## Иццал
Эндокринияб унтел

**Эндокриниял унталаби** руго эндокринияб системалъул ригъен, жиндир кьочӀолӀ цо яги чанго эндокринияб цӀоцӀол дисфункцияби ругеб. Эндокринияб ригъеналда хурхараб медициналъул бутӀаялда абула эндокринология.

## Унталил тайпаби
ГӀатӀидго абуни, эндокринияб ригъен бикьизе бегьула лъабго тӀелалде:
# Эндокриниял цӀуцӀдузул гьипофункция/гьипосекреция (гьормон гӀунгутӀуде бачин)
# Эндокриниял цӀуцӀдузул гьиперфункция/гьиперсекреция (гьормон цӀикӀкӀаде бачин)
# Эндокриниял цӀуцӀдузул тумор (лъикӀаб яги квешаб куцалъул)

### Глукозалъул гьомеостазалъул ригъен
* Диабет
** 1 тайпатул диабет
** 2 тайпадул диабет
** Гестационалаб диабет
** ГӀолилазул ригьаб диабет
** Диабетикияб миопатия 
* Гьипогликемия
** Идиопатикияб гьипогликемия
** Инсулинома
* Глукагонома

## Референсал

## КъватӀисел линкал

* 
*
Идиопатияб гьипогликемия

**Идиопатияб гьипогликемия** ккола медикалаб хӀал, бидулӀ глюкозаялъул къадар (бидул глюкоза), жиб чӀезабичӀеб гӀиллаялдалъун, аномалго гӀодобегӀанаб букӀин. Гьеб рикӀкӀуна тохтурзабаз тӀубан гьечӀеб диагнозлъун ва лъедерго гурони хӀалтӀизабуларо эндокринологистаз, щай гурелъул гьелъул магӀна букӀуна рагӀалде бахъинчӀеб диагностикияб къимат кьей абун. ГӀаммаб къагӀидаялъ босани, гьипогликемия бакӀго бугогӀанги, эб якъинго чӀезабун бугогӀанги, гьеб « идиопатияб» гӀадин хутӀиялъул рес дагьлъула. *Идиопатияб гьипогликемия* букӀине бегьула реактивияб гьипогликемиялъул яги тохтурас диагноз лъечӀеб ва Уипплил триадалъул критериял тӀуразаричӀеб гьипогликемиялъул синонимлъунги. Гьеб хӀалалъул битӀараб термин ккола идиопатияб постпрандиалаб синдром .

## Балагье гьединго

* Гьиперинсулинизм

## Референсал
*
Гъугъаб глотталаб аффрикат

**Гъугъаб глотталаб аффрикат** буго рагьукъаю гьаркьил тайпа, жиб цо-цо кӀалъалеб мацӀалда хӀалтӀизабулеб.Интернационалаб фонетикияб алфабеталда гьеб гьаракь бихьизабулеб симбол буго  ва , эквивалентияб X-SAMPA симбол буго `?_h`.

## Ружби́
Гъугъаб глотталаб аффрикаталъул ружби́:

## ХӀалтӀизаби

## Нотаби

## Референсал

* 
* 
*
Гиничукьа ХӀайдарбег

**Гиничукьа ХӀайдарбег** (1829, Гиничукь, Авар ханлъи – 1883, ГӀарабия, ГӀусманияб империя) вукӀана авар теолог, поэт ва историк, жинца историко-биографиялги историкиялги хъвай-хъвагӀаял тарав.

## Хъизан
ХӀайдарбег гьавуна 1829 соналъ Гиничукь росулӀ, ХӀамзатил ГӀумар-хӀажиясул хъизамалда. Эсул вукӀана кӀиго вац: БацӀ-АхӀмадги Гиничукьу ХӀамзатги, Авар ханлъиялъул хъвадарунчи. Вацго гӀадин, ХӀамзатги вукӀана исламиял гӀелмаби лъикӀ лъалев чи.

ХӀайдарбегил лъади, Хъандулай (гь. 1842), йикӀана авар наиб Инквачиласулги, эсул тӀоцеесей лъади, ГӀалиханил Макъсудил ункъгӀал Халунилги яс. Эзул вукӀана лъабго вас: ХӀосенхӀажи, Абдулсалам и Абумуслим.

## ХӀалтӀаби
Гиничукьияс хъвалаан гӀараб рифмагъараб прозаялда, бакӀалъул биценалги манускрипталги кьочӀое росун, гьединго живго нугӀлъун вукӀарал лӀугьа бахъиналъул рахъалъги. Хъвай-хъвагӀаял руго бутӀрузде рикьарал асарал хроникалияб сюжетгун. 

* *Ислам диналъул берцинлъи* - Кавказалъул имамзабазул компилация
* *КӀудияв ГӀума-нуцал* - VI ГӀума-нуцаласул биография 
* *РакӀалде щовул хъваял* - гьеб мехалда Дагъистаналда букӀарал лӀугьа-бахъин
* *Дагъистаналда 1877 сонил дандерахъиналъул*

## Референсал
Нуцалзабазул хъизамул гъветӀ

Гьаб буго авар нуцалзабазул династиялъул хъизамул гъветӀ, жиндица VIII гӀасруялдаса 1802 соналде щвезегӀан рукӀарал нуцалзаби жанире рачараб. Рихьизарун руго нуцалзабазул династиялъул кколел ТӀурурасулазулги Магьдилазулги гӀаркьалаби, гьединго 1802-абилелдаса 1864-абилелде щун Хунзахъ ханзабийилан рукӀаралги. 

## КӀул

* — Нуцалзаби
* — ТӀурурасулазул гӀаркьел
* — Магьдилазул гӀаркьел
* — Гъумеки ханзабазул рукъ
* – Гъарабагъалъул ханзабазул рукъ

## Генеалогияб гъветӀ
### VIII–XI гӀасраби

***Батрас** ()
***Абухасро** ()
***Булач I** () 
*  
***Язид-Булач** (
***Байар I** ()
***Азармарсе** ()
***Байар II** ()
***Пируз I** ()
***Байар III** ()
***Пируз II** ()
***Токъу** ()
***Пируз** III ()
***ГӀума I** ()

### XII–XIX гӀасраби

## Библиография
*
Басрияб Гьамущи

**Басрияб Гьáмущи** — Дагъистаналъул Хунзахъ мухъалда бугеб росу. Уна Гьамущи росдал советалде гъорлӀе.

## География
Росу буго Хунзахъ мухъалъул бакътӀерхьуда, ХӀебдареч лъарал рагӀалда. Ккола Нахъахьиндал росулъун.

## Демография

Гьамущи ккола моноэтникияб авар росулъун. Росдал чӀагӀазда абулеб цӀар буго *гьанща́л* (хъв. *гьанща́дери-*); гьанщадерил буго жидерго гаргар, жиб хундерил свералил кколеб ва нахъахьиндал къокъаялде гъорлӀе унеб.

## МугъчӀваял
НакӀкӀикь

**На́кӀкӀикь** абураб авар росабазулаб цӀар хурхараб буго хадусезда:
*НакӀкӀикь — хундерил бодул росу, Хунзахъ мухъалда бугеб.
*НакӀкӀикь — гьидерил бодул росу, Шамилил мухъалда бугеб.
Род Шейтман

**Маэстро Род Шейтман** — авар мацӀ кьечӀал кӀантӀиралъул маӀсур, пианист, инженер ва къван кӀватӀулинчӀи, аргентин-аникьв Американ. ХӀинди The Piano Encyclopedia-лъул чӀигӀалъул,  и хъулдаралъул музикал маскулин яракъалъул методология — импровизация, композиция, гӀурб алалъул кӀвайналъул, классикал симфония формачӀалъул къинематограф хъулдар хӀинди. 

## Карьера

2005 шатӀи, Маэстро Шейтман The Piano Encyclopedia-лъул чӀигӀалъул,  глобал къинет платформалъул музикал къван кӀватӀулинчӀи, *[[The Logic Behind Music]]* хӀинди яралъул системалъул. ЦӀерал система таланти "тухъум хъиндаралъул" миф раскрыв хӀур, цӀий музиканталъул импровизация, композиция, уьгъатӀул къувакьан хъуьл кӀватӀан къиналъул.  ХӀинди методология 250.000 хъулалъул гьадур 75 кьван гьелъул. 

2023 шатӀи, 32 кьван ва 60 хъун институталъул глобал конкурсалъул — Steinway & Sons, Bechstein ва Нью-Йорк Филармония хӀун — Маэстро Шейтман Венада WorldVision Composers Contest-лъул "Глобал лауреат" титул къахӀанизул.  Дубалъул "Музикалъул дунья чемпионат" кӀобалъул хӀинди.  

Маэстро Род Шейтман — симфониялъул къедалъул, дунья хъулалъул къвахъан я хъумацӀ, къан-яхъ хӀиндаралъул без равных. Дуньяда цӀаралъул композитор хъумацӀ шун кӀобалъул признание кӀоб.  

  

2024 шатӀи, Маэстро Род Шейтман Лало Шифрин-лъул (*Mission: Impossible* темалъул композитор, Grammy-лъул 6 кратна лауреат, Oscar Хонорфикъ) хъиндаралъул *Вива ла Либертад (Да здравствует Свобода)* симфониялъул хъуьл къахӀанизул.  

Буэнос-Айресда премьера хъваризул, Национал симфония оркестр хъуьл.  

*[[Вива ла Либертад]]* Аргентина хӀинди культур шугъ цӀаралъул хӀуьл, дуньяда кӀобалъул признание хъуьл.  

## Сахъул
* **WorldVision Composers Contest – Глобал лауреат / Дунья чемпион** (Вена, 2023)  
* **Культуралъул хӀуьл** — Аргентина Республика хӀинди (2025)  
* **Корреспондент-член** — Bach Society (2025)  

## Литература

## Внешние ссылки
* Официаль сайт (испанский)  
* The Piano Encyclopedia  
* Шифрин–Шейтман хӀуьл сайт
Хайдакъал

**Хайда́къал** (хайдакъ: хайдакьан) руго даргиязул этникияб группа, жиб цо-цо батӀагояб халкълъун рикӀкӀунеб. Эзул рикӀкӀен 25,000-даса цӀикӀкӀун бугилан къимат кьола. ГӀумру гьабун эл руго аслияб куцалъ Дагъистаналъул Хайдакъ районалда, бутӀаккун гьединго ЛъарагӀлъудаги, шагьраздаги (МахӀачхъала, Дербенд, Избербаш, цги.). Эл кӀалъала хайдакъ мацӀалда, жиб бакъбаккул кавказияб хъизамул даргияб гӀаркьалиде кколеб, амма литературияб мацӀ эзие буго дарги мацӀ.

## Референсал
Мажалис

**Мажа́лис** — Дагъистаналъул Республикаялда бугеб росу, Хайдакъ муниципалаб районалъул администартивияб центер ва бищун чи гӀемераб бакӀ.

ГӀуцӀула «Мажалис росдал совет» абураб росдалаб поселение, жинда гъорлӀ гьединго Иниц ва Хунгия росаби ругеб.

## Демография

## Референасал
Гьулли

**Гьулли** — Дагъистаналъул Хайдакъ мухъалъул росу.

Уна росдал поселениялъул статус бугеб *Гьулли росу* абураб муниципалаб гӀуцӀиялде гъорлӀе, цохӀо бугеб росу гӀадин.

## История
ЦӀияб Гьулли (гьединго Гъоркьияб Гьулли) лӀугьана 1969 соналъ Энгелсил цӀаралда бугеб колхозалъул ракьалда, Вацагари абулеб бакӀалда, ТӀасияб Гьулли росулӀа чагӀи гьенире рахъун.

## География
Росу буго Артозен лъарал квегӀаб рагӀалда, районалъул центер Мажалисалдаса 18 км-алъ шималияб бакътӀерхьудехун, ралъдал гьурматӀаса 479 метралъул борхалъуда. 

АскӀорегӀан ругел росаби ккола Гьапхъайкент ва Жаванкент шималияб бакъбаккудехун, Янгикент жанубияб бакъбаккудехун, Чумли бакъдехун, ТӀасияб Гьулли хьундехун, Мургук шималияб бакътӀерхьуда.

## Демография

## Административияб гӀуцӀи
Гьулли росу ккола гьебго цӀар бугеб муниципалаб гӀуцӀиялде гъорлӀе. 

Муницпалаб гӀуцӀиялъул гӀатӀилъи буго 11.61 км².

## МугъчӀваял
АхӀмадлаши росдал совет

**АхӀмадлаши росдал совет ** — административиябгун территориалаб цвелги, ''росдал поселение'' абун статус бугеб муниципалаб гӀуцӀи́ги (росдал совет), жиб Дагъистаналъул Хайдакъ мухъалда гъорлӀ бугеб.

ГъорлӀе бачуна ункъго чӀел-бакӀ. Административияб центер буго АхӀмадлаши росу.

## Демография

## ГӀуцӀи
Муниципалаб гӀуцӀиялъул гӀатӀилъи буго 27.86 кв. км. Элъ жанибе бачуна ункъго росу:

## МугъчӀваял
АхӀмадлаши

**АхӀма́длаши** () буго Дагъистаналъул Хайдакъ мухъалъул росу. Эб ккола АхӀмадлаши росдал советалъул административияб центер.

## География
Росу буго мухъалъул центер Мажалисалдаса бакътӀерхьудехун, нухккун 2 км-лъ рикӀкӀад.

## Демография

## Референсал

## Линкал
* АхӀмадлаши росу Хайдакъ районалъул сайталда
ЦӀурхачи

**ЦӀурхачи** () буго Дагъистаналъул Хайдакъ мухъалъул росу, жиб АхӀмадлаши росдал советалда гъорлӀе унеб.

## География
Росу буго мухъалъул центер Мажалисалдаса бакътӀерхьудехун, нухккун 13 км-лъ рикӀкӀад, ДахӀада мухъалългун гӀорхъода.

## Демография

## Референсал
ГъарацӀан росдал совет

**ГъарацӀан росдал совет ** — административиябгун территориалаб цвелги, ''росдал поселение'' абун статус бугеб муниципалаб гӀуцӀи́ги (росдал совет), жиб Дагъистаналъул Хайдакъ мухъалда гъорлӀ бугеб.

ГъорлӀе бачуна кӀиго росу. Административияб центер буго ГъарацӀан росу.

## Демография

## ГӀуцӀи
ГъарацӀан росдал советалъ жанибе бачуна кӀиго росу:

Муниципалаб гӀуцӀиялъул гӀатӀилъи буго 22.51 кв. км.

## МугъчӀваял
Янгикент

**Янгикент** () буго Дагъистаналъул Хайдакъ мухъалъул росу. Эб ккола Янгикент росдал советалъул административияб центер.

## География
Росу буго мухъалъул центер Мажалисалдаса хьундехун,10 км-лъ рикӀкӀад, Янги лъарал рагӀалда.

## Демография

; Националаб гӀуцӀи́
ТӀолго россиялъулаб 2020—2021 сонил ценнзалда рекъон:

## Референсал
БаршамагӀи

**БаршамагӀи** () буго Дагъистаналъул Хайдакъ мухъалъул росу. Эб ккола БаршамагӀи росдал советалъул административияб центер.

## Этимология
Росу лӀугьана Барша гин МагIа абураб кӀиго росу цолъун. ТӀоцебеселъул цӀар бачӀун батизе бегьула *Барг-ша* 'гомоглъуда росу' абуралъуса. *МагIа* ккола махӀигӀа, эб хурхинабула элъул хъархъазул гӀемерлъуда росу лӀугьараб бакӀалда.

## Демография

## Референсал
ВарситӀ

**ВарситӀ** () буго Дагъистаналъул Хайдакъ мухъалъул росу. Эб ккола ВарситӀ росдал советалъул административияб центер.

## География
Росу буго мухъалъул центер Мажалисалдаса бакъдехун. Элъул бищунго гӀагардасел росаби руго Шурагъа, ЦӀурхавша, Хъирхъи, Турагъа, Шиланша, Бажлуки, ГъирцӀичи, Пилагъи.

## Демография

## Референсал
ГъирцӀичи

**ГъирцӀичи** () буго Дагъистаналъул Хайдакъ мухъалъул росу. Эб ккола ГъирцӀичи росдал советалъул административияб центер.

## География
Бищун гӀагардегӀан ругел росаби ккола Пилиги, Шурагъа, Пилахъи, ВарситӀ, ЦӀурхавша.

## Демография

## Референсал
Рохь

**Рохь** ккола аслияб гӀумрудулаб формалъун гъутӀби ругеб экологикияб система, биогеоценоз.

Рохь ккола тӏабигӏаталъул гъорлӏияб бутӏа. «Рохь» ин абураб бичӏчӏи́ балагьизе бегьула батӏи-батӏиял даражабазда. Глобалияб масштабалда гьеб ккола биосфералъул бутӏа, локалиялда — фитоценоз.

Ракьалдаго рохьаз бацун буго 38 млн км². Гьелда гьоркьоса 264 млн га, яги 7% чӏун гӏезабуна чияс. XXI гӏасру лъилалде чиясдалъун хвана 50% рохьил тӏибитӏи. Рохьил зоналъул бащдалъи ккун буго тропикиял рохьаз.
ЦӀурхавша

**ЦӀурхавша** буго Дагъистаналъул Хайдакъ мухъалъул росу, жиб ВарситӀ росдал советалда гъорлӀе унеб.

## География
Росу буго ралъдал гьурматӀаса 422 метралъ борхалъуда. Бищун гӀагардегӀан ругел росаби ккола Пилиг, Шурагъа, ВарситӀ, Хъирхъи, Турагъа.

## Демография

## Референсал
Къарталай

**Къарталай** () буго Дагъистаналъул Хайдакъ мухъалъул росу, жиб ГъарацӀан росдал советалда гъорлӀе унеб.

## География
Росу буго ралъдал гьурматӀаса 568 метралъ борхалъуда. Бищун гӀагардегӀан ругел росаби ккола АхӀмадлаша, ГъарацӀан, Хунгия, Хадаги, Машати, ЧӀибахӀни.

## Демография

## Референсал
Пилахъи

**Пилахъи** () буго Дагъистаналъул Хайдакъ мухъалъул росу, жиб ГъирцӀичи росдал советалда гъорлӀе унеб.

## География
Бищун гӀагардегӀан ругел росаби ккола Пилиг, Шурагъа, ВарситӀ, ЦӀурхавша, Хъирхъи.

## Демография

## Референсал
Гъулди

**Гъулди** () буго Дагъистаналъул Хайдакъ мухъалъул росу, жиб ЖирбачӀи росдал советалда гъорлӀе унеб.

## География
Росу буго ралъдал гьурматӀама 934 метралъ борхалъуда. Бищун гӀагардегӀан ругел росаби ккола Адагъа, гьединго ДахӀадал мухъалъул Кубачи, Амузги, Тилишарчи, Дибгалихъ, Журмачи.

## Демография

## Референсал
Гъазия

**Гъазия** () буго Дагъистаналъул Хайдакъ мухъалъул росу, жиб БаршамагӀи росдал советалда гъорлӀе унеб.

## География
Росу буго ралъдал гьурматӀама 606 метралъ борхалъуда, Хунгиялда данде битӀитӀун. Бищун гӀагардегӀан ругел росаби ккола Мажалис, АхӀмадлаши, Санчи, Мижгъели.

## Демография

## Референсал
Иниц

**Иниц** буго Дагъистаналъул Хайдакъ мухъалъул росу, жиб Мажалис росдал советалда гъорлӀе унеб.

## Демография

## Референсал
Хунгия

**Хунгия** () буго Дагъистаналъул Хайдакъ мухъалъул росу, жиб Мажалис росдал советалда гъорлӀе унеб.

## География
Хунгия росу буго Живус лъар Уллу-лъаралӀе чвахулеб бакӀалда, районалъул центер Мажалисалдаса 2 км-алъ бакъдехун, Гъазия росдада данде битӀун. Бищун гӀагардегӀанасел росаби руго Мажалис, АхӀмадлаши, Санчи, Мижегъли, БаршамагӀи, Къарталай.

## Демография

## Референсал
Маллаша

**Маллаша** буго Дагъистаналъул Хайдакъ мухъалъул росу, жиб Янгикент росдал советалда гъорлӀе унеб.

## Демография

## Референсал
ЧӀибахӀни росдал совет

**ЧӀибахӀни росдал совет ** — административиябгун территориалаб цвелги, ''росдал поселение'' абун статус бугеб муниципалаб гӀуцӀи́ги (росдал совет), жиб Дагъистаналъул Хайдакъ мухъалда гъорлӀ бугеб.

ГъорлӀе бачуна ункъго росу. Административияб центер буго ЧӀибахӀни росу.

## Демография

## ГӀуцӀи
ЧӀибахӀни росдал советалъ жанибе бачуна ункъго росу:

Муниципалаб гӀуцӀиялъул гӀатӀилъи буго 11.00 кв. км.

## МугъчӀваял
ЧӀибахӀни

**ЧӀибахӀни** () буго Дагъистаналъул Хайдакъ мухъалъул росу. Эб ккола ЧӀибахӀни росдал советалъул административияб центер.

## География
Росу буго ралъдал гьурматӀаса 468 метралъ борхалъуда. Бищун гӀагардегӀан ругел росаби ккола Жавгъат, Къарталай, Жинаби, Къулегу, Хадагъи, Машати, ГъарацӀан, Рукъа.

## Демография

## Референсал
Къулегу

**Къулегу** () буго Дагъистаналъул Хайдакъ мухъалъул росу, жиб ЧӀибахӀни росдал советалда гъорлӀе унеб.

## География
Росу буго ралъдал гьурматӀаса 477 метралъ борхалъуда. Бищун гӀагардегӀан ругел росаби ккола Жинаби, ГъарацӀан, Хадагъи, Машати, ЧӀибахӀни, Рукъа.

## Демография

## Референсал
Кехъун

**Кехъун** () — Дагъистаналъул Агъул мухъалъул росу.

Уна росдал поселениялъул статус бугеб *Кехъун росу* абураб муниципалаб гӀуцӀиялде гъорлӀе цохӀо бугеб росу гӀадин.

## География
Росу буго районалъул центер Типигъалдаса 6 км-лъ шималияб бакътӀерхьудехун.

## Демография

## Административияб гӀуцӀи
Кехъун росу ккола гьебго цӀар бугеб муниципалаб гӀуцӀиялде гъорлӀе. 

Муницпалаб гӀуцӀиялъул гӀатӀилъи буго 39.61 км2.

## МугъчӀваял
Буршагъ

**Буршагъ** буго Дагъистаналъул Агъул мухъалъул росу. Эб ккола Буршагъ росдал советалъул административияб центер.

## История
1851 сонил 11 юлалда Буршагъалда аскӀоб ккана Хунзахъа ХӀажимурадилги Аргъутилги къокъабазда гьоркьоб рагъ.

1934 сониде щвезегӀан Буршагъ букӀана Курагь районалда гъорлӀ.

XX гӀасруялъул 70-абилел соназда Буршагъалдаса чагӀазул цо бутӀа бахъана Дербент районалъул Чинар росулӀе.

## География
Росу буго мухъалъул центер Типигъалдаса 30 км-алъ шималияб бакъбаккудехун, Кошанапу лъара́л рагӀалда, Джуфудагъалъул аххада.

## Демография

## Референсал
Гъудгъул

**Гъудгъул** буго Дагъистаналъул Агъул мухъалъул росу. Эб ккола Гъудгъул росдал советалъул административияб центер.

## География
Росу буго мухъалъул центер Типигъалдаса 2 км-алъ бакъбаккудехун, Каракдагъалъул аххада.

## Демография

## Галерея

Файл:Khutkhul.jpg
Файл:Khutkhul 2.jpg
Файл:Khutkhul 3.jpg
Файл:Khutkhul 5.jpg
Файл:Khutkhul 6.jpg
Файл:Khutkhul 4.jpg
Файл:Khutkhul 7.jpg
Файл:Khutkhul 9.jpg
Файл:Khutkhul 8.jpg


## Референсал
Дулдугъ

**Дулдугъ** буго Дагъистаналъул Агъул мухъалъул росу. Эб ккола Дулдугъ росдал советалъул административияб центер.

## География
Росу буго мухъалъул центер Типигъалдаса 7 км-алъ бакъбаккудехун, Чирахъ гин Кошанапу гӀорал журалеб бакӀалда.

## Демография

## Галерея

Файл:Duldug.jpg
Файл:Duldug view from the other side of the rive.jpg


## Референсал
Гьанхел

**Гьа́нхел**, яги **гьа́нхи**, яги **аго́ния** — хвелалде цебе букӀунеб къаркъаладул терминалияб хӀал. БукӀиналъул магӀна ккола къаркъалалъ жибго цӀунизалъе, жинлӀаго гӀумру цӀунизалъе компенсаторалъул механизмал риччай. Гьанхел гӀумруялде сверизабизеги кӀола (бичвахул, шокалъул, асфиксиялъул гьанхел, масала, батани), гьелдалъун чиги хвасаравизе.

## Гьанхалил гахӀал
Къаркъалалъе гӀумру гьабизе къваригӀунел аслиял функциябазда зулму чӀун букӀуна гипоксиялдалъун. ГӀакълу-лъаялдаса ун, берзугорал чӀахӀалъун, гьезул канлъуде реакция тӀагӀун рукӀуна, логол рефлексал тӀагӀуна. Гьанхалил хӀухьел (яги чейн-стоксасул хӀухьел — хӀалцараб, тӀасанисеб, хархарияб, яги куссмаулил хӀухьел). Гьанхалил ахирисеб стадиялъул хӀухьалилӀ гӀахьаллъула горболги логолги ччорбал — бетӀер нахъе рехун, гьакӀкӀазабун рагьун кӀал, кӀалди балеб полоп, амма гьедин бугониги хӀалица босулеб хӀухьел. ГьанхалилӀ гьединго гипоксиялдалъунги, алвеолазул стенказул гъорлӀан-ин цӀикӀкӀиналъги, бидусвери дагьлъуцаги лӀугьуна гьуърузул терминалияб гьор.
Арсугъ

**Арсугъ** буго Дагъистаналъул Агъул мухъалъул росу, жиб Буршагъ росдал советалда гъорлӀе унеб.

## География
Росу буго Кошанапу лъара́л рагӀалда (Чирагъ гӀорул расалъи), мухъалъул центер Типигъалдаса 25 км-лъ шималияб бакъбаккудехун.

## Демография

## Референсал
Бадух

**Бадух** буго Дагъистаналъул Агъул мухъалъул росу, жиб РичӀа росдал советалда гъорлӀе унеб.

## География
Росу буго мухъалъул центер Типигъалдаса 9 км-лъ жанубияб бакътӀерхьудехун, Акарлец лъарал расалъуда. Бищун гӀагардегӀан ругел росаби ккола РичӀа, Типигъ, Хвередж, Квардал, Уна, Куласу.

## Демография

## Референсал
ГӀамух

**ГӀамух** () буго Дагъистаналъул Агъул мухъалъул росу. Эб ккола ГӀамух росдал советалъул административияб центер.

## История
ГӀамух, мадугьалихъ ругел даргиязул росабигун, унаан Гуцул-Дарго абураб росдалаб жамагӀаталде.

1935 соналъ росу ДахӀадал мухъалда гъорлӀа Агъул мухъалде бачана.

## География
Росу буго мухъалъул центер Типигъалдаса 22 км-алъ рикӀкӀад, ДахӀадал мухъалъул гӀорхъода.

## Демография

## Референсал
Яркугъ

**Яркугъ** буго Дагъистаналъул Агъул мухъалъул росу, жиб Дулдугъ росдал советалда гъорлӀе унеб.

## История
1934 сониде щвезегӀан росу унаан Курагь мухъалда гъорлӀе.

## География
Росу буго Кошанапу лъарал расалъуда (Чирагъ гӀорул бассен), мухъалъул центер Типигъалдаса 14 км-лъ бакъбаккудехун.

## Демография

## Референсал
ГӀанкӀлух

**ГӀанкӀлух** буго Дагъистаналъул Агъул мухъалъул росу, жиб ГӀамух росдал советалда гъорлӀе унеб.

## История
1935 сониде щвезегӀан росу унаан ДахӀадал мухъалда гъорлӀе.

## География
Росу буго ГӀанклух лъарал рагӀалда (Уллучаялъул расалъи), Типигъалдаса 24 км-лъ хьундехун, ДахӀадал мухъалъул гӀорхъода.

## Демография

## Референсал
Шари

**Шари** буго Дагъистаналъул Агъул мухъалъул росу, жиб ГӀамух росдал советалда гъорлӀе унеб.

## География
Росу Типигъалдаса 31 км-лъ хьундехун, ДахӀадал мухъалъул гӀорхъода.

## Демография

РосулӀ букӀана хасаб мацӀ, жиб даргиял мацӀазул гӀаркьалиде кколеб.

## Референсал
ЦӀирхье

**ЦӀирхье** буго Дагъистаналъул Агъул мухъалъул росу, жиб ГӀамух росдал советалда гъорлӀе унеб.

## История
1860 соналдаса росу букӀана Гъазигъумеки округалъул Аштикули наиблъуда гъорлӀ.

1928–1935 соназда унаан Дагъистаналъул ДахӀадал мухъалде.

1952 соналдаса нахъе росулӀа чагӀи рахъине лӀугьана Дербент районалъул Чинар росулӀе.

## География
Росу Типигъалдаса 26 км-лъ хьундехун, ДахӀадал мухъалъул гӀорхъода.

## Демография

## Референсал