Багьавудин Хъурщилав

**Багьавудин Хъурщилав** (, 28 май 1891, СугъралӀ, Гъуниб сверухълъи, Дагъистаналъул вилаят, Россиялъул империя — 26 септембер 1946, Эгипет) — хьундакавказияв, россиялъулав ва полшалъулав рагъулав хӀаракатчи. Хьундасеб Кавказалъул эмиграциялъул антисоветияб хӀаракаталъул активияв гӀахьалчи. ГӀурус императорияб армиялъулги Полшалъул армиялъул генералияб штабалъулги полковник. тӀоцебесеб дунялалъулаб, советгин пол (1919–1921), германгин пол (1939) рагъазул гӀахьалчи. КӀиабилеб дунялалъулаб рагъул мехалда вукӀана Крайовалъул Армиялъул рагъулав хӀаракатчи. Кавказалъул магӀарулазул халкъияб партиялъул рагъулав вакил. Хьундасеб Кавказалъул рагъулаб гьисториялъул рахъалӀ хӀалтӀабазул автор. Публикация гьабулаан *Амир ХӀассан* () тӀокцӀаруда гъоркь.

## Биография
Националлъи — аварав, имам Шамилил наиб, жиндир тӀокӀцӀар "Хъурщ" абун букӀарав СугъралӀа НурмухӀамадил васасул вас. Гьавуна 1891 сонил 28 маялда Гъунив, Дагъистаналъул вилаяталда.. Гьесул инсул цӀар букӀана ГӀабдуллагь. Гьесул инсул цӀар букӀана ГӀабдуллагь.

1914 соналъ лӀугӀизабуна Елисаветградалъул кавалерияб цӀалукӀан. ГӀахьаллъана ТӀоцебесеб дунялалъулаб рагъда Кавказалъул кавалерияб дивизиялда гъорлӀ. ТӀамуна 16-абилеб Твералъулаб драгун полкалъул эскадроналъул командирлъун, хад — дивизиялъул полкалъул командирасул квекелчилъун.. 1915 соналъ Багьавудиние кьуна «БахӀарчилъиялъухъ» медал. Щвана полковникасул цӀар, вахъана тӀубарав Георгияв кавалером, гьединго меседил кӀалден щварав чилъун.

Россиялъул империя биххун хадуса гьев вукӀана МагӀарул республикалъул рагъулаб гӀуцӀуда гъорлӀ.. ЧӀейилаб рагъул мехалда вагъулев вукӀана Дагъистаналда болшевиказде данде, Узун-ХӀажи шайхасул рахъалда.. ЖахӀпарилазул МухӀамад полковникасул мемуаразда рекъон, 1918 соналъул септембралда НухӀ-бег Таргъуяс лъазабун, Хъурщиласул къокъаялъ кверде босана Онсоколо ва чӀвана ДахӀадалазул МахӀач.. 1918 сонил октобралда гьев тӀамуна Чачан 1-себ рекӀаразул полкалъул командирлъун. ВукӀана нугӀ гӀадин Уллубий Буйнакиясе диван къотӀулелъул.. 1919 соналъ, маялда деникинилаз МагӀарул республика ликвидатизегӀан вукӀана, Дагъистаналъул 2-абилеб рекӀаразул полкалъул командирлъунги..

Файл:Bahaudin Hursh.jpg
Файл:Багауддин Хурш.webp

1920 сонил байбихьуда гьев вукӀана вагъулев болшевиказде данде Николай Бредов генераласул къокъадул Кавказалъулаб кавалерияб полкалда гъорлӀ.. ГӀахьаллъана Бредовасул сапаралда. КватӀичӀого гьев ана Истамбулалде; гьениб, жиндаго цадахъ цӀалулев вукӀарав пол генерал Вишневскиясул гьариялда рекъон, гьес гӀуцӀизе лӀугьана хьондакавказиял эмигрантазул рагъулал группаби, Полшалде тӀадекӀанцӀарал гӀурус болшевиказде дандечӀей гьабиялъе. Гьес хьондакавказиязулги къужрузулги дандегьавурав 226 мухъилавги 6 офицерги хъвана Полшалъул армиялъулӀ букӀараб АхӀмадил Мустафал цӀаруда бугеб татар кавалерияб полкалде. Живго Хъурщилавги ана Полшалде гӀурусазде дандечӀей гьабизе гьебго полкалда гъорлӀ,, вагъулев вукӀана ротмистрасул чиналда гъоркь.. 1920 сонил августалда Татарс полкалъул бакӀалда, моцӀидасан гьабуна цӀияб «Бусурбабазул дивизион», жиндир командирлъун ХЪурщилавги вугеб, октобралда дивизион бачӀана фронталде Пол армиялъул 18 лъелазулаб дивизиялде гъорлӀе. 1 новембралда дивизионалъул цӀар хисана «Б. Хъуршилав ротмистрасул партизаназулаб дивизион» абун.. 1921 сонил марталда Ригалда ракълилаб къотӀи хъван, рагъ лӀугӀана, гьелдаса чанго моцӀ индал, ХЪурщиласе щвана пол чӀейиллъи, гьев нахъеги рагъулаб хӀалтӀуде вуссана.

БукӀана турк чӀейиллъиги, гӀумру гьабун вукӀана Туркиялдаги Парансиялдаги.. 1928 соналдаса нахъе вукӀана гӀумру гьабун Варшавалда; гьев кколаан Кавказалъул магӀарулазул халкъияб партиялъул гъорлӀчилъун, ва элъулго рагъулав вакиллъун..

1930–1932 соназда гьев вукӀана Варшавалда бугеб Рагъулаб академиялда. ЦӀали лӀугӀидал гьесие щвана къимат «цӀакъаб», ва гьев витӀана Варшавалда бугеб 30-абилеб лъелазулаб полкалде подполковникасул цӀаргун. 1933 соналда гьев лӀугьана Станислав Седлецки сенаторасул президенциялда гъоркь бугеб «МацӀазул хьондакавказияб комиссиялъул» гъорлӀчилъун. Комиссиялъул хӀалтӀулӀ гьесухъан букӀана хьондакавказияб рахъ. 

1935 соналда гӀахьаллъана Парижалда тӀобитӀараб Кавказалъул конфедерациялъул рахъккуразул конференциялда Хьондасеб Кавказалъул цояв делегат гӀадинан.

## Хъизан
Багьавудин вугеб бакӀ букӀана балагьулеб советияз; Дагъистаналда хутӀараб эсул гӀагарлъи ккана респрессиязукье, цо-цоял чӀвана НКВД-ялъ.. Багьавудинил вукӀана кӀиго цадахъ гьавурав гьитӀинав вац — АхӀмадги МухӀамадги, кӀиабилев лъала Дагъистаналъул хъвадарухъан ва драматургист гӀадинан. АхӀмад вукӀана политикияв хӀаракатчилъун. КӀиявго вац болшевиказ репрессана, къватӀире рорчӀана гьел Багьавудинидаса руссиндал. АхӀмадил гӀумру лӀугӀана жинцаго чӀваялдалъун.

Дагъистаналдаса къватӀиве иналде цебе, Багьавудиница ячана Зумрут, Тату Булачил яц, гьезие гьаюна ясги, кӀиялго гьел Багьавудиница рачана СССРалдаса къватӀире 1930-абилел сонал. ТӀоцеесей лъади хвана Полшалда. КӀиабилеб ригтин гьабуна гӀурус эмигрантай Янинагун. Гьавурав васасда цӀар лъуна АхӀмад абун.

## Гьунарлъи
Лъала рагъулав историкчи гӀадин, гьесул хӀалтӀаби басмалде рахъулел рукӀана 1930-40-л соназда Германиялдаги Полшалдаги. Гьесул гӀагарабго лъай-хъва букӀана ГӀабдурахӀман Автурхановасулгун. Публикациял рукӀана «Кавказалъул магӀарулал» ва «Хьондасеб Кавказ» журналазда, гъоркьхъвай лъолаан «Генералаб штабалъул полковник» яги «Амир ХӀассан» гӀадин — кӀиабилеб тӀокӀцӀар босараб буго гьесул умузул цоясул букӀун. 1938 соналъ Прагалда къватӀибе биччана рагъулабгин историякияб цӀехонхӀалтӀи, «АхӀулгохӀ», тӀехь хъван букӀана гӀурусалъ, буссинабун букӀана пол мацӀалде, 1996 соналъ гӀурус текст басма гьабуна МахӀачхъалалда.. КӀиабилеб дунялалъулаб рагъ байбихьилалде цебе гьес басма гьабизе кьун букӀана «Дагъистанги Чачанги 1840—1843 соназда» абураб тӀехь, жиб букӀине кколеб букӀараб кӀиабилеб томлъун Шамил имамасул историялъе Хъурщица хъвараб щуго томалдаса.. Рагъулал соназ гьес хъвалел рукӀана макъалаби «Россиялъул Халкъал Кьудлъизариялъул Комитет» басмаялъе. Гьенир рахъана гьесул аслиял хӀалтӀаби: «СалтӀа цӀуни», «Хьаргаби цӀуни», «Дагъистаналда 1843 соналъ рагъулаб операция».

## Орденал
* Меседил «ХӀалтӀухъ килас» — 25 май 1939 „рагъулаб хӀалтӀухъ”.
* ДахӀалав Станиславил орден 2 даражалъул хвалчабигун – 18 декембер 1916
* ДхӀ. Аннал орден 3 даражалъул хвалчабигун ва кокардагун – 3 декембер 1916
* ДахӀалав Станиславил орден 3 даражалъул хвалчабигун ва кокардагун – 25 авугст 1915
* ДхӀ. Владимирил орден 4 даражалъул хвалчабигун ва кокардагун – 24 юн 1915
* ДхӀ. Аннал орден 4 даражалъул ва “БахӀарчилъиялъухъ” тӀахъваргун – 15 април 1915

## МугъчӀваял
;Комментариял

;Иццал

## Литература
;ГӀурусалда:
* 
* 
* 
;Полалда:
* 
* 
* 
* 
* 
*