Россия

**Россия** яги **ГӀурусалӀ**, официалго **Россиялъул Федерация** () ккола Европалъул бакъаккуда ва Азиялъул хьонда бугеб хӀукумат. Гьеб ккола дунялалдаго бищун кӀудияб хӀукумат ( - дунялалъул кинабго ракьалъул 11,46%).  Россиялъул гӀадамазул къадар рикIкIуна ясда бащадаблъун ва гьеб къадаралъул рахъалъ киналго хӀукуматазда гьоркьоб ккола 9-леб бакӀ.

Россиялда пачалихъияб мацӀ ккола гӀурус мацӀ. Россиялъул тахшагьар буго Москва. Россиялда 12 шагьар руго жидер гӀадамазул къадар 1 миллионалдасаги цӀикӀкӀараб: Москва, Петербур, Новосибирск, Екатеринбург, Хъазан, Гъоркьияб Новгород, Челябинск, Уфа, Краснодар, Самара, Омск, Доналда Ростов.

## География
### Географикияб бакӀ




### ГӀорхъаби
Россиялъул гӀорхъаби руго 18 хӀукуматалъулгун (дунялалда бищун гӀемераб къадар), гьезул — ракьалдасан 16-ялъул: Норвегия, Финляндия, Эстония, Латвия, Литва, Польша, Белорусия, Украина, Абхазия, Джанубиялъул Осетия, Азарбижан, Хъазахъистан, Син, Монголия, Шималияб Корея; ралъдалъан — Япониялъулгун ва АЦШялъулгун.  Советияб Союз биххун хадусан Россиялъ ккуна ДМОалъул Совет Безопасностиялда гьелъул бакӀ.

*Баянкьеял*:

## Тарих

Россиялъул хӀукуматалъул тарихалъул периодизация:
* **[[НекӀсигӀурус пачалихъ]], Киевалъул Русь** (862 сон — XIII) — бакъбаккул славяназул тӀоцебесеб пачалихъ.
** Тахшагьар 864 сон щвезегӀан — Ладога, 882 сон щвезегӀан — Новгород, 882 соналдаса байбихьун — Киев.
* **[[ГӀурус гиназлъи]]** (XII гӀасруялъул бакьулӀ — XVI гӀасруялъул байбихьуда).
* **[[ГӀурус пачалихъ]]** — XV гӀасруялъул ахир — 1721 сон(до  сон — КӀудияб Москваялъул княжество, хадуб — Россиялъул царство).
** Тахшагьар — Москва, 1714 соналдаса нахъе — Санкт-Петербург.
* **[[Россиялъул империя]]** —  сон —  сон.
** Тахшагьар — Санкт-Петербург (1728 сон щвезегӀан), 1728—1732 соназда — Москва, 1732 соналдаса байбихьун — Санкт-Петербург  соналъ цӀар хисана Петроград абун.

* **[[Россиялъул республика]]** — Заманияб хӀукуматалъул  соналъул постановлениялда рекъон гӀуцӀана.
** Тахшагьар — Петроград.
* **[[Россиялъул пачалихъ (1918—1920)|Россиялъул пачалихъ]]** — 23 сентябралъ 1918 соналъ Уфаялда тӀобитӀараб пачалихъияб шураялъул акталда рекъон гӀуцӀана. Гражданияб рагъул заманалда гьеб букӀана 1920 соналъул 5 январалде щвезегӀан ХъахӀаб багъа-бачариялъул контролалда гъоркь бугеб территориялда цолъараб пачалихъ хӀисабалда..
** Тахшагьар — Уфа, Омск (де-факто).
* **[[РСФСР|Россиялъул Советияб Федератияб Социалистикияб Республика]]** — гьеб лъазабун букӀана 1917 соналда Советазул ТӀолгороссиялъул кӀиабилеб съездалъул резолюциялдалъун. 1917 соналдаса 1918 соналде щвезегӀан гьелда цӀар букӀана Россиялъул Советияб Республика, 1918 соналдаса 1936 соналде щвезегӀан – Россиялъул Социалистияб Федеративияб Советияб Республикайилан. 1922 соналдаса 1991 соналде щвезегӀан гьеб букӀана СССРалда гъорлъ союзияб республикалъун.
** Тахшагьар — Петроград, 12 марталдаса 1918 соналдаса нахъе — Москва.
* **[[Советияб Союзалъул Социялизмаялъул Республикаби]]** (30 декабрь 1922 сон — 26 декабрь 1991 сон).
** Тахшагьар — Москва.
* **Россиялъул Федерация** — 25 декабралдаса 1991 соналдаса нахъе.
** Тахшагьар — Москва.

Россиялъул расмияб позициялда рекъон, Россиялъул пачалихъ, Россиялъул жумгьурият, РСФСР, СССР ва Россиялъул Федерация абурал пачалихъал — цого халкъаздагьоркьосел гьоркьохъабазул гӀахьалчи ккола.

## Пачалихъияб политикияб гӀуцӀи

### Конституцияб гӀуцӀи
Россия ккола демократияб федеративияб президент-парламентияб республика. Жинца пачалихъияб ва политикияб гӀуцӀиги жанире рачунеб Россияллъул конституцияб гӀуцIи чӀезабула  12 декабралда кинабго халкъалъ къабул гьабураб Конституциялъ.

Пачалихъалъул бетӀерлъун ккола халкъалъ 6 соналъ вищулев (2008 соналдаса нахъе) Россиялъул Президент.

### Партияби
"Политикиял партиябазул хӀакъалъулъ" абураб Федералияб законалда рекъон Россиялда () хIалтIулеб буго 7 партия, гьезда гьоркьоса ункьояб буго Государственная Думаялдаги: Единая Россия, КПРФ, ЛДПР ва Справедливая Россия.

### Россиялъул федеративияб гӀуцӀи
Россия буго федеративияб гIуцIиялъул пачалихъ. Россиялъул Федерациялда гьоркьобе уна 83 субъект: , , , 2&nbsp;федералияб хIажалъиялъул шагьар, 1&nbsp;автономияб область ва 4&nbsp;автономияб округ. Гьединго Россия бикьула 8&nbsp;федералияб округалде, гьезул щибалда хӀалтӀулев вукӀуна президентас тарав чи.

## Халкъ
### Россиялда ругел халкъал

2010-леб соналъул переписалда рекъон Россиялда дандчӀвала 200-ялдасаги цӀикӀкӀун батӀиял халкъал. ГӀадамазул 2002 соналъ къадар .  баянал — 141,9 миллион чи).

2009-леб соналъ Россиялда бугеб 136 мацӀ ЮНЕСКОялъ рикӀкӀана жал ракьалдаса тӀагӀинилан хӀинкъи бугеллъун.

## Пачалихъиял байрамал

Россиялда пачалихъиял каникулал лъазабулел байрамал ккола:
: 1, 2, 3, 4, 5, 6 ва 8 январь — ЦӀиябсонил каникулал;
: 7 январь — Христос гьавураб къо;
: 23 февраль — ВатӀан цӀунулезул къо;
: 8 март — Халкъаздагьоркьосеб руччабазул къо;
: 1 май — Ихдалил ва хӀатӀалъул къо;
: 9 май — Бергьенлъиялъул Къо;
: 12 июнь — Россиялъул къо;
: 4 ноябрь — Халкъияб цолъиялъул къо.

## ХӀужаби

## Адабият

;ГӀурус мацӀалда
* 
* 
* 
* 

;Цогидал мацӀазда
* Dewdney J. C., Hellie R., Hosking G. A., Keenan E. L., Lieven D., , Medvedkov Y. V., Raeff M. I., Riasanovsky N. V., , Taruskin R., Vodovozov S. A., Wachtel A. B. Russia // Encyclopædia Britannica

## РегӀелал

* Президент России
* Федеральное собрание Российской Федерации 
* Правительства Российской Федерации
* Конституционный Суд Российской Федерации
* Верховный Суд Российской Федерации
* ИТАР-ТАСС 
* РИА Новости
* Известия
* Комсомолская Правда
* Труд
* Достопримечательности России

{{#invoke:navbox|navbox 
|state = collapsed
|title = Россия
|list1 = 

|list2 = 
|navbar = plain
|state = collapsed
|liststyle = font-size:114%;
|listpadding = 0px;
|tracking = no
}}