open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ГӀамир-СултӀан I (аваразул нуцал)

**ГІамир-СултІан I** (XIII гІ. тІоцебесеб бащалъи) — Байсар нуцаласул вас, жинца умумузул тах Суракъатил наслуялъухъе нахъбуссинабурав. 

Абу-Муслим хун гІага-шагарго 30 сон индал, ГІамир-СултІаница бакІарула аваразул аскар ва Хунзахъ жиндирго рукІарал балъгоял рахъкколезул кумекалдалъун тІаде кІанцІула гъазиязде. Гьездаго гьоркьов вукІуна Аваристаналъул амир ГІамир-АхІмад ибн Чупан. Гьел яги гъурула, яги нахъе гъола, ГІамир-СултІан лъугьуна Аваристаналъул нуцаллъун, гьедин Суракъатил наслуялъухъе нахъбуссуна нуцаллъиялъул тах, халкъалъ дагь-дагьккун Ислам тезе байбихьула.

«Тарих Дагъистан» абулеб Дагъистаналъул тарихияб хроникаялда рехсон буго: «... Гъумекиб ва Хайдакъалъул бутІрузда гьоркьоб букІараб ракълил матІу бекула ЩайтІаналъул хІаракат бахъиялдалъун. Шагьидзабазул амирасул (ХІамза) ирсилазул Хайдакъалъул бетІергьабазул гьеб хІинкъараб мехалъ нахъе рукІарал МухІамад-ханасдаги, Ашир-ханасдаги ГІамир-ханасдаги рукІел батула Аваристаналъул бетІергьабазухъ ва гьезул рахъ кколеллъун рукІине тІаде босула... Гьенир гьездаги Гъумекиб  бетІерадаги гьоркьор лъугьуна вахІшиял рагъар... Аваразул ханас кагъатги ва, бищун кІалъазе пагьму бугезда гьоркьоса рищун, чапарзаби ритІула Каутар-шагьасухъе, тюрказул улкаялде... ва цебе лъола цолъиялъул ва гьудулъиялъул суал, мадугьалъиялъулги тушбабазде данде гьарурел рагъазда цоцазе кумек гьабиялъул шартІазул къануназдаги рекъон», гьеб къотІи-къай щула гьабула гІагарлъи гІуцІиялдалъун — Каутар-шагьас жиндирго вас Кей-Кадие ячуна аваразул нуцаласул берцинай яс ва ахирисесул яц кьола Саратание, аваразул нуцаласул васасе... Ва гьеб къотІи-къай тІубазе «...Каутар-шагь тюрказул аскарги бачун уна Гъумекиве бакъбаккул рахъалдаса», ва «Авар вилаяталъулги» Хайдакъалъулги аскар бакътІерхьул рахъалдасан. Гьедин, гьеб хроникаялда рекъон, Саратанил эмен, ГІамир-СултІан, Исламалъул гъазиязухъа нуцаллъи бахъун хадув, кватичІого, къотІи-къай гьабун, цолъула магъулалгун ва Хайдакъалъул ханзабигун, ва гьез кьаби щвезабула гъазиязул централдаго — Гъази-Гъумекиб. Гьелъул хІакъалъулъ хроникаялъ рехсолеб буго: «гьел рачІана талат къоялъ, тІоцебесеб рамазаналъ Нажмужинил къоязда... Саратаница ва Каутарица чІунтизабуна ГІумекиб... ва гъумекалъул киналниги амирзаби, жалги ХІамзал ирсилал, щущала дунялалъуд батІи-батІиял рахъазде».

ГІамир-СултІанил ирс босула гьесул вас I Малик Саратница.

## ХІужжаби
Аргъвани росдал совет

**Аргъвани росдал совет ** — административиябгун территориалаб цвелги, ''росдал поселение'' абун статус бугеб муниципалаб гӀуцӀи́ги (росдал совет), жиб Дагъистаналъул Бакълъул мухъалда гъорлӀ бугеб.

ГъорлӀе бачуна лъабго росу. Административияб центер буго Аргъвани росу.

## Демография

## ГӀуцӀи
Аргъвани росдал советалде уна 3 росу:

Муниципалаб гӀуцӀиялъул гӀатӀилъи буго 55.24 кв. км. ГӀатӀилъул рахъалъ эб буго 4-абилеб бакӀалда (мухъалъул кинабниги гӀатӀилъудаса 8.17&nbsp;%).

## МугъчӀваял
ГӀурхъи

**ГІурхъи́**:
* **ГІурхъи** — унго-унгояб яги пикрудалъ бугеб сверухълъеналда яги заманалда бугеб унго-унгояб яги пикрудал мухъ, жинца цо объект (къаркъала, процесс яги хІал) цогидалдаса батІа гьабулеб; цого баянлъи, жинца кІиго «щибалиго» батІа гьабулеб. ГІурхъи букІине бегьула сверухълъеналъулаб, заманалъулаб, къадаралъулаб ва сипаталъулаб. РагІи хІалтІизабизе бегьулел магІнаби:
* Пачалихъалъул гІурхъи
* Ракьул бутІаялъул гІурхъи
* КІкІвиналъул гІурхъи
* ЦІа ккеялъул гІурхъи
* ГъветІ-хералъул гІурхъи
* Рагъулал ишазул театралъул гІурхъаби
* ТІалъиялъул гІурхъи
* Фазабазул гІурхъи
* Доверительные границы
* Кумурукханаялъулаб гІурхъи
* Территориалияб (административияб) гІурхъи
* МацІзулаб гІурхъи
* Топологияб гІурхъи
ГьаракӀуни росдал бо

**ГьаракІуни росдал бо** — Дагъистаналъул Унсоколо мухъалда бугеб административиябгин территориалияб бутІа ва росдал боялъул статус бугеб муниципалияб гІуцІи.

Административияб марказ — ГьаракІуни росу.

## Халкъ

## ГІуцІи

## ХІужжаби
Цицерон

**Марк Ту́ллий Цицеро́н** (; гьавуна н. щ. 106 соналъул 3 январалда, Арпинум, Румалъул республика — чӀвана н.щ. 43 соналъул 7 декабералда, Формия, Румалъул республика) — НекӀсияб Румалъул сиясия жигарчи, оратор ва философ. Аристократияб хъизаналдаса вукэинчӀониги, гьес, жиндир ораторлъиялъул пагьмуялдалъун, гьабуна лъикӀаб карьера: н. щ. 73 соналдаса кватӀичӀого гьев вачӀана сенаталде ва лъугьана консуллъун н. щ. 63 соналда. Гьес хӀана аслияб роль Катилинал хилиплъи ургъи тӀатинабиялда ва хвезабиялда. Хадув, ватӀанчилъиялъул рагъулъ, гьев вукӀана жумгьурияб низам цӀуниялъул бишун машгьурав хӀаракатчилъун. Гьев чӀвана жидее гӀурхъи гьечӀеб хӀакимлъи къваригӀун рукӀарал кӀиабилеб триумвираталъул гӀахьалчагӀаз.
Гъарабагъ

**Гъарабагъ** (, ) — Бакъбаккул Нахъакавказалда бугеб тарихиябгин географияб икълим, жиб МугӀрузулаб ва ГӀодоб бутӀабаз гӀуцӀулеб.

XVI гӀасруялдаса XVIII гӀасруялъул бащалъуде — Сефевидазул пачалихъалъул бегларбеклъи (вилаят), гӀодоблъи бусурбабазул ханлъиязде, мугӀрузул рахъ эрмениязул меликлъиязде унеб букӀараб; XVIII гӀасруялъул бащалъудаса XIX гӀасруялъул байбихьуде щвезегӀан гьениб букӀана Гъарабагъалъул ханлъи; 1805 соналдаса — Россиялъул империялда гъорлъ; совет заманалда — Азербайджаналъул ССР-алда гъорлъ. Жакъа къоялъ де-юре уна Азарбижаналъул  Жумгьурияталде гъорлъе. Аслияб бутӀаялда 1990-л соназул байбихьудаса де факто контроль гьабулеб буго рикӀкӀинчӀеб пачалихъ МугӀрузулаб Гъарабагъалъул Жумгьурияталъ.

## Этимология
Гъарабагъ абураб цӀар бачӀун буго тюрк «къара» — чӀегӀераб, ва парс «бах» — ах абурал рагӀабаздаса. XIV гӀасруялдаса, магъулазул заманалдаса, гьеб цӀаралдалъун гӀемерисеб бихьизабулеб буго Арраналъул жанубияб бутӀа.

## Маданияталъул гӀарасал

Файл:Dadivank Monastery.jpg|Дадиванк килиса, IX–XIII гӀасраби 
File:Gandzasar Monastery1.jpg|Гандзасар килиса, 1216–1238 сонал
Файл:Yeritzmankantz-Monastery.jpg|Ерек Манкунк килиса, 1691 сон
File:Gtichavank.jpg|Гтчаванк килиса, XIII гӀасру
Файл:Lekh fortress2.jpg|Андаберд щула, IX гӀасру
Файл:Askeran fortress2.jpg|Аскеран хъала, XVIII гӀасру
Файл:Մուտք «Ելիզավետապոլյան դարպասներ», ArmAg.jpg|Шушаялъул хъала, XVIII гӀасру
Файл:Shushi039.jpg|Гевгьар-агъиялъул ТӀасияб мажгит (XVIII гӀасруялъ бараб) 2010 соналъ
Файл:Ruins of the Govheraga Mosque, XVIII c..jpg|Гевгьар-агъиялъул гьоркьияб мажгит (XIX гӀасру) 2006 соналъ


## Гьединго бл.
* МугӀрузулаб Гъарабагъ
* ГӀодоб Гъарабагъ
* МугӀрузулаб Гъарабагъалъул Жумгьурият
* Гъарабагъалъул рагъ
* Арцах
* Утик
* Хачен гиназлъи
* Гъарабагъалъул ханлъи

## ХІужаби
Авар ортография

**Авар ортография** буго авар мацӀалда хъвадарулаго хӀалтӀизарулел асасал гъорлӀе рачараб система, жинца цӀалдолезеги хъвадарулезеги авар мацӀалъул гьаркьал хъвавул графемабигун хурхинаризе рес кьолеб. Авар ортографиялъулӀ руго битӀунхъваялъул, рагӀи бикьиялъул, мухъдаса мухъде босиялъул, бетӀерал хӀарпал хӀалтӀизарул, пунктуациялъул нормаби.

## Каламалъул бутӀабазул битӀунхъвай

### РикӀкӀенал

# Къадаралъулаб рикӀкӀеналъул ахиралда хъвала *О*: *цо*, *кӀиго*, *лъабго*, *ункъго*, *щуго* цги.
# Жубараб рикӀкӀен хъвал рекӀун: *лъабнусго*, *микьнусго*, *кӀиазарго* цги.
# -ла, -ло, -да суффиксазул цоябниги ахиралда бугеб рикӀкӀен хадуб бачӀунеб рагӀудаса батӀаго хъвала: *кӀикъоялда анцӀила щуго*, *кӀиазаралда анцӀила микьго* цги.
# Иргадул рикӀкӀеналъулӀ *абулеб* формарагӀи рикӀкӀеналда рекӀун хъвала: *цоабилеб*, *кӀиабилеб*, *лъабабилеб*, *ункъабилеб*, *щуабилеб* цги.
# Цифрабазда хадуб абулеб формарагӀи дефис лъун хъвала: *12-абилеб*, 5*0-абилеб*, *100-абилеб* цги.

### ЦӀарубакӀал

# **Ниж**, **нилӀ**, **нуж** цӀарубакӀазулӀ битӀараб аслуялда букӀунеб **-и-** ва **-у-** киналго формабазда цӀунула, рагӀи хисул суффиксалъулӀ хъвала **-е-**: *нижер*, *нилӀер*, *нужер*, *нижее*, *нилӀее*, *нужее*
# *Жив*, *жий*, *жиб* абурал цойил рикӀкӀеналъул цӀарубакӀазул кьибилалъулӀ бугеб -и- цӀунула, кӀиабилеб гьижаялъулӀги **-и-** хъвала: *жиндир*, *жиндие*, *жиндихъ* ва ц. ГӀемерлъул формаялъул аслияб хӀалат (жал) тун цогидазул кьибилалъулӀги **-и-** цӀунула, сигъаялъул суффиксалъулӀ хъвала **-е**: *жидер*, *жидее*, *жидеца* ва ц.
# ЦӀарубакӀазул кьовул ва рачӀул формабазул ахиралда хъхвала **-е**: *лъие*, *сундуе*, *лъихъе*, *сундухъе*, *дие*, *дуе* цги. Поэзиялъулаб мацӀалда гьижабазул цоккураб къадар цӀуниялъе гӀоло ахиралда бугеб  гьаракьги гьорькоб биччан, цо **-й** ( ) хъван тола: *дуй*, *сундуй*, *лъий* ва ц.
# Адйектив гӀадин хӀалатазде сверулел цӀарубакӀазул хаслъул хӀалаталъул ахиралда хъвала -ул: *досул*, *гьесул*, *гьелъул*, *щивасул*, *киназул(го)* цги.
# Баяналъул цӀарубакӀазул ахиралда хъвал -о: *кинавго*, *кинабго*, *киналго*, *тӀолго*, *тӀолабго*
# Кьибил такрарлъун лӀугьарал цӀарубакӀал хъвала гьоркьоб дефис лъун: *жив-жив*, *жиде-жидер*.

## Референсал
Арагва

**Ара́гви** () — бакъбаккул Хъизихъалда бугеб гІор, Кор гӀоралъул квегІаб гІаркьел.

## ЦІар
*Ара́гви* абураб гуржи рагІул магІга буго «*хехаб*», «*кватІулареб*» абураб. Цогидаб версиялда, гІоралъул цІар бачІун буго абхаз *аракуа* — «гІаркьел» абураб рагІудаса.

## Сипат-сурат
ГІор байбихьулеб буго Кавказалъул бетІераб балалъул жанубияб рахъалдаса. Байбихьуда гІоралда абула ХъахІаб (Мтиулалъул) Арагви абуг. Гьеб чвахулеб буго миччилалдаса ва гачиганчІидаса, жинца лъималъе хъахІккараб кьер кьолеб. Пасанаури гьеналъухъ ХъахІаб Арагва жубалеб буго ЧІегІераб Арагвагун, жиб чІегІераб миччиладаса чвахулеб ва гьелъ жиндир чІегІераб лъим бугеб. Жубан хадуб гІоралъул цо манзилалъ букІуна кІиго параллелияб мухъ — канчІаб ва бецІаб. Гьедин кІиго гІаркьел жубан лъугьараб гІоралде абула Арагвайилан. Жинвали росдада аскІоб Арагваялде гъорлъе жубала Пшавалъул Арагва, КІудияб Борбало мегІералъул бакътІерхьул щобаздаса чвахун бачІунеб ва жиндир шималияб гІаркьеллъуг Хевсур Арагва бугеб. Ункъабго Арагва жубаялда гьабун буго Жинвал лъелнахърател ва ГЭС, жидеца Хъизихъалъул тахшагьар лъедалъун ва каналдалъун хьихун бугел. Мцхета шагьаралда аскІоб Арагва жубалеб буго Коралде гъорлъе. Арагваялъул лъим аслияб къагІидаялъ буго цІорол. Арагваялъул расалъиялдасан унеб буго Рагъулабгин Гуржи нух.

## Арагва гІор лъугьиналъул хІакъалъулъ бицен
Рорхатал мугІрузда гІумру гьабун йикІун йиго яц — цояй хъахІаб рас бугей, цояй чІегІераб рас бугей. Гьел цоцазе рокьулел рукІуна, ва кІиязулго рокьи ккола цого васасухъ. Васас ячуна хъахІаб рас бугей. Пашманлъи хІехьезе кІвечІей яц кІанцІула кІкІалахъе, ва гьедин юижула гьениб гІор, ясалъул гъалал гІадинаб чІегІераб лъим жиндир бугеб — ЧІегІераб Арагва. Хирияй яц хвараблъи лъайдал, хъахІаб рас бугей яцги кІанцІула кІкІалалъе — гьедин юижула ясалъул рас гІадаб хъахІаб лъим жиндир бугеб ХъахІаб Арагва. Жиндир гІолохъаная лъади хвараблъи лъала васасда, ва гьевги кІанцІула кІкІалахъе — гьедин бижула кІкІалахъ гІор — Пшавалъул Арагва.

## Галерея

File:Zhinvali reservoir.jpg|Жинвали лъилнахърател
File:Ananuridc.jpg|Ананури хъала
File:Zhinvali Dam.jpg|Арагваялда бугеб сангар
File:Aragvi_Source_July2009.jpg|Арагвиялъул ицц


## Бл. гьединго
* Кор
* Алазан

## ХІужжаби
Армен алфабет

**Армя́н алипба** — армян мацӀалъул гьаркьазулаб хъвай-хъвагӀи, жиб 405–406 саназда гӀалимчи ва рухӀанияв Месроп Маштоцица гӀуцӀараб; XI гӀасруялда алипалде тӀаде жубана кӀиго хӀарп Օ и Ֆ.

1600-ялдаса цӀикӀкӀун соналда жаниб армян алипба буго хӀалтӀизабулеб кӀудияб хис-бас гьабичӀого.

## Алипба

Абулеб къагӀида  ва .

### Таблицаялъе баянал
ТӀахъваялъулаб «h» () гьаракьалъ гьаниб бихьизабулеб буго аспирация; апострофалъ () — эйективиял рагьукъал.

# РагӀул байбихьуда — *ye* , хутӀарал бакӀазда — *e* . Гьелъие гӀиллалъун ккола *y*  рагӀижубаялда тагӀин, мисалалъе, եղբայր (*ełbayr*,  «брат», но մորեղբայր (*morełbayr*,  «эбелалъул вац»).
# Орфографиялъе реформа гьабун хадуб, լ  хӀарпалъул цӀар абулеб къагӀида буго .
# ГӀицӀго гӀадатаб орфографиялда рагӀул яги морфемаялъул байбихьуда.
# Байбихьул позициялда — *vo* , хутӀарал бакӀазда — *o* .  гьаракь тӀагӀуна рагӀи жубалаго, мисалалъе, որդի (*ordi*,  «вас», амма քեռորդի (*k‘eṙordi*,  «эбелалъул рахъалдаса имгӀаласул вас»).
# Реформа гьабураб алипбаялда տ хӀарпалъул цӀар абулеб  .
# Практикаялда гӀицӀго Ираналъул эрменияз абула ; Эрменистаналда бакъбаккул эрмениязул мацӀалда  (ր) сверун буго  гьаракьалде.
# Реформа гьабураб орфографиялда гьеб хӀарп хисана  дандбаялъ, жиб  гӀадин абулеб.
# Гӏемерисеб цӀалула  гӀадин, амма руго цо-цо гьоркьоса рахъиял. Грабаралда աւ , жинда хадуб рагьукъаб бугони, цӀалула  гӀадин, мисалалъе, աւր (*awr*, , «къо»). Гьоркьохъел гӀасрабазда гьеб рагӀи абулеб къагӏида лъугьана   ва XIII гӀасруялдаса хъвалеб буго օր (*ōr*) Ու цадахълъел (байбихьуда   яги  гӀадин цӀалулеб букӀараб) сверана  гьаракьалде;  իւ цадахълъел (*iw*) цӀалул  гӀадин (реформа правописания в Армян ССР-алда орфографиялъул реформаялъ իւ хисина յու цадахълъеналде).
# Реформа гьабураб алипбаялда փ хӀарпалъул цӀар цӀалулеб къагӀида буго .

### Рагьукъал
Жидер рагьукъал данделъей зирарал — гъугъал бугел  гьанжесел индоевропаялъулал мацӀазул гӀемерисезде данде ккун, армян системаялда бугеб щуго гьединаб жуталде тӀаде бачӀуна жеги лъабабилеб 

Гьедин 15 рагьукъалъ гӀуцӀула лъабутӀаяб парадигма:

### Ишарабазул регистр
Армян алипба ккола жинда жаниб хӀарпал бетӀераздеги мухъалъулаздеги бикьулеб ункъго алипбаялъул цояб (хутӀараб лъабго алипба буго латиница, кириллица ва грек алипба).

## Алипба цебетӀеялъул тарих

Армян алипба гӀуцӀана Месроп Маштоцица 405 соналъ. Байбихьудасан алипбаялда букӀана 36 хӀарп, гьезул анкьгоялъ рихьизарулаан рагьарал гьаркьал, 29-ялъ — рагьукъал. Алипба гӀуцӀун буго мацӀалъул фонетика мухӀканго бичӀчӀиялда. XI гӀасруялда алипбаялде тӀаде жубана кӀиго хӀарп: рагьараб «Օ» ва рагьукъаб «Ֆ». Гьелде щвезегӀан «Օ»-ялъул бакӀалда хӀалтӀизабулаан Ӏ «աւ», «Ֆ»-ялъул бакӀалда — «փ».

К. В. Треверил пикруялда рекъон, армян хъвай-хъвагӀи гӀемерисеб рахъалъ гӀуцӀун буго арамеязулаб хъвай-хъвагӀиялъул аслуялда
Х. Сигнес  Кодоньер, гуржи ва армян алипбаялъул тартибалъул типологияги данде ккун, вачӀана армян алипбаялъул модельлъун гуржи алипба букӀине бегьулин абураб пикруялде.

## Гьединго бл.

## Комментариял

## ХІужаби
Батуми

**Бату́ми** (, , 1936 соналде щвезегІан — **Бату́м**) — ЧІегІераб ралъдал рагІалда бугеб Хъизихъалъул шагьар ва порт, Аджариялъул тахшагьар. ГІуцІула Батуми муниципалитет ва ккола гьанжесеб Гуржиялъул аслияб туристияб центр. Шагьар машгьураб буго жиндирго тарихияб централдалъунги, туризмалъул районалдалъунги.

## География
Шагьар буго ЧІегІераб ралъдал бакъбаккул рагІалда, Кахабер гІодоблъиялда, ралъдал гьумералдаса 2–3 метраялъ борхалъуда. ГІоблъиялъул форма буго бащдабмоцІалда релълъараб, жиб шималияб рахъалдаса бакътІерхьуде 7 км-ялъ цІан бегараб. Батумиялъул аслияб бутІа буго Батумиялъул бухтаялъулхъ, жиб Кахабер гІоболъиялъул шималияб рахъалда, Барцхан ваКоролисцкали лъаразул рагІалда бугеб.

Шагьаралъул гІаммаб гІатІилъи буго 64,94 км². (2012 соналде щвезегӀан — 19 км²).

### Климат
Батумиялда щибаб лъагІалил гІазу-цІадалъул къадар буго 2 435 мм. Ноябрь буго бищун регьел цІикІкІараб моцІ (312 мм), май — бищун ракъдалаб (108 мм). Батуми, кинабниги рагІаллъиялъулаб Аджария гІадин батІабахъула Ракъадагьоркьосебралъадлъиялъул климаталъул тайпабаздалъун (Алисовасул классификация) ва цІикІкІараб термалияб низамалдалъун. Кёппенил классификациялда рекъон, Батумиялъул климат буго рагьлилаб субтропикияб (Cfa). Хурхадулаб рагьлил гьоркьохъеб къадар буго 70–80 %.

## Халкъ
Муниципалитет хІисабалда, шагьаралъул къадар 2020 соналъул 1 январалде буго 169 095 чи 2014 соналъул халкъалъул къадаралъул хъвай-хъвагІиялда гьабиялда рекъон шагьаралда вукІун вуго 152 839 чи, 2014 соналъул 1 январалде — 161,2 аз. чи.

## Архитектура ва гІарасал

## Балагье гьединго
* Батумиялда гьарурал
* Баку — Батуми нартилнух

## ХІужжаби

## РегІелал

* Батумиялъул мэр
* Официальный гид для гостей Батуми 
* Батумская жемчужина
*  Спешнев Н. Н. Батум. (Путевой очерк) // Исторический вестник, 1889. — Т. 38. — № 11. — С. 375—393.
Эрменистаналъул административиябгин территориалияб рикьи

**Эрменистаналъул административиябгин территориалияб рикьиялде** гъорлъе рачІуна: икълимал (марзал, ), жамагІатал, жамагІаталъул статус бугеб Ереван шагьар ва гьелъул административиял районал. ЖамагІаталъ гъорлъе бачине бегьула цо яги чанго гІумру гьабулеб бакІ. Эрменистан Жумгьурият ккола унитарияб пачалихълъун.

## Сипат-сурат

Эрменистан Жумгьурият бикьула анцІго икълималде ва Ереван шагьаралде.

Икълимазул территориял гІуцІун руго гьезде гъорлъе кколел жамагІатазул территориязги пачалихъалъул буголъилъуг кколел цогидал ракьазги, лъел сверухълъеназги. 

Икълимазда гьабула пачалихъияб хІакимлъи, Ереваналда ва цогидал жамагІатазда буго бакІалъул хІакимлъ. Губернаторал (марзпетал) хъулухъалде тІамула ва хъулухъалдаса рахъула Эрменистан Жумгьурияталъул хІукуматалъ. ХІукуматалъул гьел амруязе ратификация гьабула пачалихъалъул президентас. БакІалъул хІакимлъиялъул органлъун ккола жамагІатулъ харабазул шура ва жамагІаталъул нухмалъулев (шагьаралъул мэр, росдал бегавул), вищулоа гьев ункъго соналън мажоритарияб системаялда рекъон. Ереваналъул мэр вищула шагьаралъул Харабазул Шураялъ, гьел жалго рищула Ереваналда гІумру гьабулез ункъго соналъе.

Икълимазул ва Ереван шагьаралъул гІурхъаби, Ереваналъул территориялда ругел гІумру гьабулел бакІазулги административиял районазул гІурхъаби чІезарун руго Эрменистаналъул къануназда — «Эрменистан Жумгьурияталъул административиябги территориалияб рикьиялъул хІакъалъулъ» ва «Ереван шагьаралда бакІалъул хІакимлъиялъул хІакъалъул» — баян гьарун рихьизарун руго топографикиял картабаздаэ

2011 соналде бугеб хІалалда рекъон, жумгьурияталда буго 953 росу, 48 шагьар, 932 жамагІат, гьезул 871 росдал ва 61 шагьаралъул.

Эрменистан Жумгьурияталъул гІумру гьабулел бакІазул ва жамагІатазул сияхІги цІарал хисизариялъул тартибги баян гьарун руго цебеккун рехсараб Къануналда.

## Эрменистаналъул административияб рикьиялъул тарих
### XX гІасруялда
1920-лел соназ Эрменистаналъул ССР бикьулаан уездазде (1928 соналъ букІана 10). 1929 соналъ жумгьурияталъул территория бикьана 5 сверухълъиялде (Зангезур, Ленинакан, Лори, Севан ва Эриван), гьел жалгоги рикьулаан мухъазде. ЛъагІел ингун сверухълъиял риххизаруна ва мухъал рачІана жумгьурияб нухмалъиялде гъоркье. 1952 соналъул январалда Эрменистаналъул ССР цІидасан бикьана сверухълъиязде: Ереван, Кировакан ва Ленинакан. Амма 1953 соналъул маялда сверухълъиязде бикьи хвезабуна. Дагьа-макъаб хис-басгун мухъазде бикьи букІана Эрменистаналда 1995 соналъул июлалде щвезегІан, хадуб гьабуна жакъаги бугеб икълимазде бикьи.

### XXI гІасруялда
Эрменистаналда бакІалъул нухмалъи гьабула жамагІатазда; гьезда гъорлъ букІине бешьула цо ягт чанго гІумру гьабулеб бакІ. Эрменистаналъул жумгьурияб партиялъ хІакимлъи гьабулеб заманалда байбихьараб жамагІатал кІодо гьариялъул процесс унеб буго жакъа къоялъги. 2020 соналъул маялде букІана 53 кІодолъизабураб жамагІат.  

## Бл. гьединго
* ISO 3166-2:AM
* Эрменистаналъул шагьаразул сияхІ
*Эрменистаналъул халкъ

## ХІужжаби

## РегІелал
* Административно-территориальное деление Армении по ISO.
* Адм.-терр. деление Армении, географическое положение — Google map.
Сванетия

**Сване́тия** (**Свáнети**, ) — Гуржистаналъул шималиябгин бакътІерхьуда бугуб мугІрузулаб вилаят, сваназул ватІан.
Территориалияб ва тарихияб рахъалъ Сванетия бикьула ТІасиялдеги Гъоркьиялдеги, гьезда гьоркьоб гІурхъилъунги буго Сванетиялъул бал.

## ТІасияб Сванетия

 
**ТІасияб Сванетия** ( **Земо-Сванети**) буго Ингури гІурул эххедегІанлъиялда  бугеб мугІрузулаб расалъи, гьелъул гІатІилъи буго 3154 км². Шималияб рахъалдасаги бакъбаккудасаги ТІасияб Сванетияб къан буго Шхара, Ушба, Тетнульди ва ц. тІогьалгун Кавказалъул бетІераб балалъ, жиндасан Хъизихъалъулги Россиялъулги гІурхъи унеб. Жанублъиялда буго Сванетиялъул бал, жиб Кавказалъул бетІераб балада цулеб ва жинца ТІасияб Сванетия бакъбаккудаса къалеб. 

БакътІерхьудаса гьеб мухъ батІалъизабула Кодор къварилъиялдаса Хурум балалъ.

Верхняя Сванетия известна своими архитектурными сокровищами и живописными пейзажами. Выделяются жилые башни, сооружённые главным образом в IX—XII столетиях. Также сохранились древние каменные православные церкви.

ТІасияб Сванетия гъорлъе бачун буго ТІолгодунялалъул ирсалъул объектазул сияхІалде.

Административияб планалда ТІасияб Сванетия гІуцІун буго Семегрелгин ТІасияб Сванетия икълималъул Местии мухъалъ, гьелъул административияб марказги буго Местиа.

### Тарих
Гуржи пачалъи биххун хадуб, XVI гІасруялъул бащалъуда ТІасияб Сванетия номиналго букІана Имеретиялъул пачаясул кверщаликь. Расалъиялъул бакътІерхьул рахъалда лъугьана Дадешкелиани гиназазул чияда бачІеб вилаят, гьелъие цІар щвана *[[Сванетиялъул гиназлъи|Гиназазул Сванетия]]* абун. Расалъиялъул хутІараб, кІудияб бутІаялда, рукІана эркенал жамагІатал, гьеб рахъалда абулаан *Эркннаб Сванетия*-йилан.

Расалъиялъул кІиябго бутІа номиналго ана Россиялъул империялде гъорлъе (гиназлъи 1833 соналъ, «эркенаб» бутІа 1840 соналъ), амма 1840-лел соназул ахиралде щвезегІан букІинчІо гьеб мухъалда гІурус администрация.

1859 соналъ гиназлъи тІагІинабуна, мухъ буссинабуна Сванетиялъул хасаб приставлъиялде, Кутаис генерал-губернаторлъиялда гъорлъ.

## Гъоркьияб Сванетия

**Гъоркьияб Сванетия** ( **Квемо-Сванети**) — Цхенисцкали (Риони гІоралъул кваранаб гІаркьел) ва гьелъул гІаркьел Хеледул лъаралъул ъххедегІанлъиялда бугеб расалъи.

Шималлъиялда Гъоркьияб Сванетия ТІасиялдаса батІа гьабула Сванетиялъул балалъ. Жанубиябги бакътІерхьудаса Эгрис балалъ гІурхъи лъола гьеб мухъалдаги Мегрелиялдаги гьоркьоб, Лечхум балалъ жанублъиялда батІа гьабула гьеб Лечхумиялдаса ва Рачаялдаса бакъбаккуда.

Административияб планалда Гъоркьияб Сванетия гІуцІула Рача-Лехчуми ва Гъоркьияб Сванетия икълималъул Лентехский мухъалъ, административияб марказ — Лентехи.

## Балагье гьединго
* Сванал

## ХІужжаби

## Адабият
* 
* 
* 

## РегІелал
* О Сванетии и Местии
* ИВАНЮКОВ И., КОВАЛЕВСКИЙ М. - В СВАНЕТИИ. Из путешествия И. Иванюкова и М. Ковалевского// Вестник Европы, № 8. 1886
Гуржи мацӀ

**Гуржи мацІ** (ქართული ენა ) — Гуржистаналъул официалаб мацІ, гуржиязул адабияталъулаб ва миллияб мацІ, гъорлӀе уна Картвел мацІазде.

Гуржи мацІалъ хІалтІизабула гуржи алфабеталъул кьучӀда бугеб хъвай-хъвагІи, жиб фонетикияб принципалда рекъон бараб.

КІалъалезул къадар (1993 соналъ) — гІага-шагарго 4 млн чи жибго Гуржиялда ва чанго нус азар чи цогидал пачалихъазда — аслияб куцалъ, Россиялда, АЦШазда ва Туркиялда.

## Тарих
Хъвавул гуржи мацӀ цебетӀеялъул хронологиялда руго хадусел периодал:

* некӀсияб( V–XI гӀасраби);
* гьоркьохъеб (XII–XVIII гӀасраби);
* цӀияб (XIX гӀасруялдаса).

Цо-цо гӀалимчӀагӀаз ахирисеб кӀиго период бикьуларо, щай абуни цӀияб периодалъул гуржи мацӀалъул батӀалъи буго, аслияб куцалъ, лексикаялда. 

Гьанжесеб адабияталъулаб гуржи мацӀ цебетӀеялда кӀудияб роль хӀана Илия Чавчавадзеца, Акакий Церетелица, Яков Гогебашвилица, Важа Пшавелаца ва Галактион Табидзеца.

СССРалъул заманалъ Гуржи ССРалъул Конституциялда мухӀканго бихьизабун букӀана гуржи мацӀалъул пачалихъияб статус.

ЦӀунун хутӀун руго гуржи мацӀалда хъварал 10–12 азар гьоркьохъел гӀасрабазул манускриптал.

## Хъвай-хъвагІи

Гуржи хъвай-хъвагІи баккана V гІасруялъул байбихьуда. Цересел гІасрабаздасаго хІалтІизарулел рукІана некІсияб гуржи хъвай-хъвагІи *мргловани* (*асомтаврули*); IX гІасруялдаса — *нусхури* (*нусха-хуцури*, *[[хуцури]]*; XI гІасруялдаса — *мхедрули* (*мхедрули-хели*, *саэро*) хатІ.

Гьанжесеб гуржи алфабеталда буго 33 хІарп, гьезул щибалъ кьола цо гьаракь: 5 рагьараб ва 28 рагьукъаб.

## Лингвистикияб куц-мухъ
Гуржи мацІалда буго цебетІураб буссинаби. Буго анкьго игІраб, гьезда гьоркьоб гьечІо аккузатив, амма буго эргатив ва трансформатив. Буго кІиго форма: цолъул ва гІемерлъул. ЦІаралъул гьечІо жинсалъул грамматикияб категория. Цогьумерал гурелги, руго жеги кІи- ва лъабгьумерал фигІлаби.

## ХІужжаби

## РегІелал

* Грузинско-русский словарь Нико Чубинашвили 
* Толковый словарь грузинского языка Нико Чубинашвили с русским переводом 
* Англо-русский, грузинско-английский, русско-грузинский, грузинско-русский и немецко-русский словарь
* Поддержка грузинской клавиатуры на iOS / iPhone/ iPad
* Русско-грузинский, немецко-грузинский и англо-грузинский словарь
* Краткий русско-грузинский словарь с элементами грамматики 
* Грузинско-русский, русско-грузинский словарь
Кутаиси

**Кутаиси** (, некІсияб цІар: აია, ქუთაია, ქოითაია, ქოთიაიონი, ქვათათისი — *Айа*, *Кутайа*, *Койтайа*, *Котиаиони*, *Квататиси*, Россиялъул империялда — *Кутаис*) — гуржиязул бищун некІсиял шагьаразул ва гуржи маданияталъул центразул цояб. БакътІерхьул Гуржистаналъул бищун кІвар бугеб тарихияб ва экономикияб центр, Имеретия икълималъул административияб марказ.

Кутаисиялде абула маялъул ва розабазул шагьарилан (). Ахираб нусго соналъул щибаб 2 маялъ тІобитІулеб буго шагьаралъул къо — кутаисоба.

## География
Шагьар буго Риони гІурул кІиябго рахъалда, ралъдадаса 125—300 метраялъ борхалъуда. Шагьаралдаса 22 км-ялъ жанубиябгин бакътІерхьудехун буго халкъаздагьоркьосеб аэропорт Копитнари. Тулписалде щвезе буго 220 км, Потиялде — 100 км, Батумиялде — 150 км, Зугдидиялде — 100 км.

## Этимология
Шагьаралъул цІар бачІун буго гуржиязул ქვა — «*гамачІ*» абураб рагІудаса, гьелъие гІиллаги буго некІсияб заманалда шагьар жиб Риони гІурул гамачІхІалаб шималияб рагІалда букІин. Цогидаб версиялда рекъон, цІар бачІун буго абха *қыҭа* — «росу» абураб рагІудасан.

## Халкъ
2020 соналъул 1 январалде шагьаралъул ва муниципалитеталъул халкъалъул къадар буго 135 201 чи, 2014 соналъул 1 январалде вукӀун вуго 147 000 чи, 2005 соналъул 1 январалде — 184 500 чи, 2002 соналъ — 186 000 чи, 1989 январалъ— 234 870 чи.

## БутӀрул

* Нугзар Палиани (2002—2004)
* Георгий Георгадзе (2004—2005, хъ. тӀ.)
* Бесо Гулодрава (2005)
* Георгий Чоговадзе (2005—2006, хъ. тӀ.)
* Бакур Баланчивадзе (2006—2007)
* Нико Качкачишвили (2007, хъ. тӀ.)
* Нугзар Шамугия (2007—2009)
* Гия Тевдорадзе (2009—2012)
* Бесик Брегадзе (2012—2013)
* Дмитрий Копалиани (2013)
* Нико Качкачишвили (2013, хъ. тӀ.)
* Шота Мургулия (2013—2017)
* Георгий Чигвария (2017 соналдаса)

## Галерея

Kutaisi Rioni da citeli xidi (4).JPG|Укимериони хъала
Kutaisi W W vert 3 0 View from South.jpg|
Кутаиси.jpg
Kutaisi. A renovated downtown street (Photo A. Muhranoff, 2010).jpg|Кутаисиялъул цо къватІ


## ХІужжаби

## РегІелал
COVID-19

**Коронавирусалъул унти 2019** (**COVID-19**) — загьаб  унти инфекционияб, жиб SARS-CoV-2-лъ лІугьинабулеб. 

## Этимология

## ГІаламатал ва симптомал

## ГІиллаби

### Бахунеб къагІида

### Вирусология

### SARS-CoV-2-лъул вариантал

## Патофизиология

## Диагностика

## Профилактика

## Сахлъизаби

## Прогноз

## Леталлъи

## Тарих

## Дезинформация

## Цогидал навгІал

## ГІелмияб цІех-рех

## Ралагье гьединго

## ХІужжаби

## ТІадеги цІалиялъе

* 
* 
* 

## КъватІисел регІелал

### Сахлъиялъул агентлъиял
* Coronavirus disease (COVID-19) FACTS by the World Health Organization (WHO)
* Coronavirus 2019 (COVID-19) by the US Centers for Disease Control and Prevention (CDC)
* Coronavirus (COVID-19) by the UK National Health Service (NHS)

### Каталогал
* Coronavirus Resource Center at the Center for Inquiry
* 
* COVID-19 Resource Directory on OpenMD
* COVID-19 Information on FireMountain.net

### Медикалиял журналал
* Coronavirus Disease 2019 (COVID-19) by *[[JAMA (journal)|JAMA]]*
* BMJ's Coronavirus (covid-19) Hub by the BMJ
* Novel Coronavirus Information Center by Elsevier
* COVID-19 Resource Centre by *[[The Lancet]]*
* Coronavirus (COVID-19) Research Highlights by Springer Nature
* Coronavirus (Covid-19) by *[[The New England Journal of Medicine]]*
* Covid-19: Novel Coronavirus by Wiley Publishing

### Сахлъизабиялъул нухмалъелал
* 
* 
* 
* 
* 
*
Гьарри Поттер

***Гьарри Поттер*** — анкьго фантазияб романалъул серия, жибги Британиялъул хъвадарухъан Дж. К. Роулингица хъвараб. Романаз бицуна Загьалъул ва сихӀруялъул Гьогвартс школаялъул цӀалдохъабилъун кколел гӀолохъанав сахӀир Гьарри Поттерил ва гесул гьудулзаби Гьермиона Грейнджерилги Рон Уизлилги гӀумруялъул хӀакъалъулъ. Аслияб сюжеталъулаб мухъ буго Гьаррилги жив хваликъавлъун лъугьинеги, СихӀруялъул вазират хӀисабалда лъалеб сахӀиразул хӀукумат тӀаса рехизеги, сахӀиразда ва маглазда (сахӀирал гурел гӀадамал) тӀад кверщелги къваригӀарав Лорд Волдемортилги къеркьеялда сверун.

1997 соналъул 26 июналда тӀоцебесеб роман, Гьарри Поттер ва Философиячиясул гамачӀ, къватӀибе бачӀаралдаса, тӀахьазе щвана кӀудиябд машгьурлъи, лъикӀаб къиматкьей ва комеррцияб битӀккей тӀолабго дунялалда. Гьез ракӀ тӀаде цӀана гӀадидаб чӀахӀиязул аудиториялъул, ва гьединго гӀолохъанал тӀахьал цӀалулезул. 2018 соналъул февралалде бугеб ахӀвал-хӀалалда, тӀахьазул бичун букӀун буго 500 миллион экземпляр, гьелъ гьел тӀахьазул серия лъугьана тарихалда жаниб бищун бичун унеблъун, ва гьелъул таржама гьабун буго 80 мацӀалде (авар мацӀалде таржама жеги гьечӀо). Ахирисеб ункъго тӀехьалъ цоцада хадур цун ккуна рекордал бищун ххекко ричун арал тӀахьал хӀисабалда, хасго ахириселъ, жиндир 11 миллион экземпляр Цолъарал Штатазда 24 сагӀаталда жаниб бичун араб.

## Сюжет

### Цересел санал

### Волдеморт тӀадвуссин

## ТӀадеги хӀалтӀаби

### ГӀаламалда тӀахьал

## ГӀуцӀи ва жанр

## Темаби

## Насаб

### Басмаби

### Таржамаби

### Сериялъул ахир

### Жилд

## Щвеял

### Маданияб асар

### Коммерцияб битӀккей

### Шапакъатал

## Ресепция

### Адабияб критика

### ЖамгӀияб асар

## Адаптация

### Фильмал

### ХӀаял

### Аудио-тӀахьал

### Спин-офф асарал

## Атракционал

### Гьарри Поттерил сахӀираб дунял

### Гьарри Поттер гьави

## ХӀужжаби

## РегӀелал
Рукьал (цӀва)

**Ру́кьал** яги **Си́риус** (), гьединго КІудияб Гьойдул α () буго КІудияб Гьойдул цӀваруде кколеб цІва, жибги аслияб сериядул, A1 спектралияб классалъул кколеб. Сардил зодид бищун гвангъарал цІвабзазул цояб; цІвабзазул дунялалда рекордлъун гьечІониги, гьелъул гвангъи цІикІкІараб буго Бакъулалдаса 25 нухалъ — Рукьазул борхатаб бихьулеб кунчІи буго гьеб Ракьалде гІагардегІан букІин сабаблъун.  Гьеб цІва бихьула Ракьалъул бокьараб регионалдаса, цІакъго шималалада ругездаса хутІун. Буго Бакъулаб системалдаса 8,6 канлъулаб лъагӀалил манзилалда ва ккола Ракьалде бищун гІагарал цІвабзазул цояблъун.

1844 соналъ Фридрих Бесселица Рукьал кІирекъараб цІва бугилан абураб пикру загьир гьабуна. 1862 соналъ Алван Кларкица гьеб ритІухълъизабуна, жиндие **Сириус B** абун цІар кьураб цадахъ-цІваги рагьун; гьелдаса нахъе бихьулеб цІваялде цо-цо **Сириус A**-йилан абула. КІиябго цІва сверула гІахьалаб массаялъул централда тІад  гІага-шагарго 20 а. цвалил манзилалда 50 лъагӀалиде гІагараб тӀадсверул периодгун. 

Рукьазул системадул ригь, ,гьанжесел гІелмиял цІех-рехазда рекъон, буго гІага-шагарго 230 млн сон (къимат кьей буго 200-идаса 300 млн сониде щвезегІан). Байбихьуда Рукьазул система гІуцІун букІун буго  В спекртралияб классалъул кІиго хъахІабгин-зодикьераб цӀвайидаса: Сириус A-ялъул масса букІана 2 M☉ , Сириус B — 5 M☉. ГІага-шагарго  120 млн соналъ цебе цІикІкІун масса бугеб B Сириус бухІун лӀугІун буго ва багІараб кІудацІвайиде сверун буго, хадуб гьеб, къватІисеб гъатги реххун, лӀугьун буго хъахІаб гьитІинцІвайил хІалалӀе, жинда жакъа къоялъги бугеб. Жакъа къоялъ Сириус B-ялъул  масса буго 1,02 M☉, ва гьеб ккола лъалел хъахІал гьитІинцІвабзазул бищун ракІаздаса цояблъун (тайпаял хъахІал гьитІинцІвабзазул масса букІуна 0,5-0,6 M☉).

## История

### Сириуса B рагьи

## Бугеб бакІ ва хадуб халкквеялъул шартІал

## ЦІваялъул аслияб сипат-суратал

## Рукьазул система

## Рукьазул гІагардасеб горсвери

## Рукьазул тІадесверунгури

## Рукьал дунялалъул халкъазул биценазулъ ва мукъадасал хъвай-хъвагІаязулъ

## Балагье гьединго
* Бищун гІагардегІанал цІвабзазул сияхІ
* Бищун гъвангъарал цІвабзазул сияхІ

## ХІужжаби

## Адабият
* 
* 

## РегІелал

*
Герман мацӀ

**Герман мацІ** (, ) — БакътІерхьул германияб мацІ, жибги аслияб къагІидаялъ Централияб Европаялда бугеб. Гьеб ккола бищун тІибитІараблъун ва расмияблъун Германиялда, Австриялда, Швейцариялда, Лихтенштейналда, ва Италиялъул Жанубияб Тиролалда. Гьединго герман мацІ буго цадахъ-расмияблъун  Люксембургалдаги Бельгиялдаги (хасго герман мацІалда кІалъалел жамагІатазда), ва  миллияблъун буго Намибиялда. 

## Классификация

## Тарих

### НекІсияб герман мацІ

### Гьоркьохъеб тІасагерман мацІ

### Цебесеб цІияб тІасагерман мацІ

### Австриялъул империя

### Стандартизация

## Географияб ареал

### Европа

### Африка

#### Намибия

#### Жанубияб Африка

### Шималияб Америка

### Жанубияб Америка

### Океания

### КъватІисеб мацІ хІисабалда

## Стандартияб герман мацІ

### Тайпаби

## Сверелал

## Фонология

### Рагьукъал

#### Рагьукъазул битІунхъван

### Рагьарал

## Грамматика

### ЦІарул флексия

### ФигІлуялъул флексия

#### ФигІлабазул цеберегІелал

### РагІабазул тартиб

#### Кумекалъул фигІлаби

#### Модалиял фигІлаби

#### ГІемерлъул инфинитивал

## РагІабазул къадар

## Орфография

### Гьанжесеб заманалда

### Цебесеб

### Орфографиялъул реформа

## Балагье гьединго

## ХІужжаби

## РегІелал
Къаракъалпакъ мацӀ

**Къаракъалпа́къ мацI** (къаракъ. *қарақалпақ тили, Qaraqalpaq tili*) — тюрказул цояб мацI, къаракъалпакъ халкъалъул мацI.

## Алипба
Военный городок (Болъихъ мухъ)

**Военный городок** () — 33-абилеб хасаб мотокьвагьдеялъул бригада (2005—2011), Болъихъ росулъ аскIоб бугеб чIел-бакI.

## Миллатал

## География

## Дин
Адабият

**Адабият** ялъуни **литература** гӀатӀидаб магӀнаялда — хъварал хӀалтӀабазул мажмугӀ, гьединго гьеб хӀалтӀизабула дагьабги хасаб магӀнаялда гьунарлъиялъул форма хӀисабалда ругел асаразе, хасго прозаикияб гьунарияб адабияталъе, драмаялъе ва поэзиялъе. Ахирисел гӀасрабазда гьеб термин гӀатӀид гьабуна гъорлъе жиндир гӀемерисеб хъван бугеб кӀалзул адабиятги бачун. Адабият ккола лъай ва рекӀелгъей хъваялъул, цӀуниялъул ва цоцахъе кьеялъул къагӀида.

Гьунарлъиялъул форма хӀисабалда, адабияталъ гъорлъе рачине бегьула гьединго гьунарияб-гуреб (гӀалмияб) адабияталъул батӀи-батӀиял жанрал — автобиография, къохъваял, мемуарал, рисалатал, эссеял. ГӀатӀидат баянкьеялда рекъон, адабияталъ гъорлъе рачуна гьунариял-гурел тӀахьал, макъалаби ва цогидаб хасаб темаялдаги хурхараб басмаялде бахъараб информация.

*Адабият* абураб термин буго гӀараб мацӀалъул адаб () абураб рагӀудаса бачӀараб. *Литература* абураб термин буго латин мацӀалъул *iteratura/litteratura* "малъи", "хъвай", "грамматика" абураб ва бачӀиналъулъ магӀна "хӀарпаздалъул хъварал формаби"  бугеб рагӀудаса (лат. *litera/littera* "хӀарп"). Гьеб гуребги, термин хӀалтӀизабун букӀуна кӀалзул ва кочӀол текстазеги. Басмаялъул технологиял церетӀеялъ рес кьун буго адабият ва хъварал хӀалтиӀаби, гьединго электроникияб адабиятги, кӀванагӀан цӀикӀкӀун тӀиритӀиялъе

Адабияталъе классифкация гьабула гьеб поэзия, проза ва драма ккеялда бан, гьединго асаразе категоризация гьабула гьел хасал тарихиял периодазда рекъон лъеяздалъун, эстетикиял хаслъиязда яги жанразда рекъонги.

## Баянкьей

## Тарих

### КІалзул адабият

#### ПасихІлъиялъул гьунар

### Хъвай

### Цебесеб хъвавул адабият

### Басмалъиялъул пиша

### Университеталъулаб дисциплина

### Руччаби ва адабият

### Лъималазул адабият

## Эстетика

### Адабияталъул теория

### Гьунарияб адабият

### Гьунарияб адабияталъул кІвар

## Диниял текстаз асарин

## Адабияталъул формаби

### Гьунарияб адабият

#### Поэзия

#### Проза

##### Роман

##### Хабар

##### Къиса

### Драма

### Эпос

### Эссе

### Документалияб проза

### Мемуарияб адабият

### ГІелмияб ва гІелмиябгин популярияб адабият

### Баян-адабият

### Лъайкьеяб адабият

### Графикияб роман

### Электроникияб адабият

## Къанун

### Къанун ва адабият

### Авторасул хІукъукъал

### Цензура

## Шапакъатал

## Балагье гьединго

## ХІужжаби

## РегІелал

### Библиография

## КъватІисел регІелал
Проект:Тематикияб анкь/Египеталъул анкь

**Египеталъул анкь**


**«[[Египет]]алъул анкь»** — «Тематикияб анкь» ва «Африка» проектазул бутІа, жибги Египеталъул, гьелъул халкъалъул, маданияталъул, тарихалъул, экономикаялъул ва гь. ц. хІакъалъулъ ругел макъалаби хъваялъе гьабураб.

Авар Википедиялда цо чанго оцрони макъала гьечІо Египеталда хурхараб, гьединлъидал Египеталъул анкь буго гьелда хурхарал макъалаби гьариялъе бугеб.

**Заман&nbsp;— 5—15 февраль, 2021 сон.**

**Ориентир:** Ингилис, Египеталъул гІараб ва гІараб Википедиязда буго гІемераб информация Египеталъул хІакъалъулъ. Гьединлъидал  *кІвар буго гьариялъул сияхІалде макъалаби росулаго, макъалаялъул цогидаб мацІалда гІуцІун бугеб макъалаялде регІел бихьизабиялъул.*

**Хал-шал гьабе:** ГІарабгин авар практикияб транскрипция

## ХӀасил
?? гьабурал ва ?? лъикӀлъизарулал макъалаби, ?? халипал, ?? суратал. 
### Статистика

## «Анкьалъул» заманалда гьарурал цІиял макъалаби
Осетин мацӀ

**Осетин мацI** (осет. *Ирон æвзæг*) —  мацI осетинал, мацI аскIове шимал-востокал  подгруппал ираналъул группаялъул индоираналъул индоевропеял мацIал.
Болъихъ

**Болъихъ** — Дагъистаналъул жанубиябгин бакътӀерхьудехун бугеб росу. Болъихъ мухъалъул административияб марказ ва бищун кӀудияб росу. 

Болъихъ росдал боялъул административияб марказ.

## Цӏар

## География

## Тарих

## Демография

## МугъчӀваял

## РегӀелал
МугӀалим

**МугIалим, учитель** — цо тIибитIараб жамгIияб профессия. 

Конфуцийица хъвана: 

## Профессиялъул тарих

## ХIужаби
ЧӀегӀермегӀер мацӀ

**ЧIегIермегIер мацI** (чIегIер. *црногорски језик/crnogorski jezik*) — южнославян мацI
МухӀамад Рамазанов

**МухIамад** **Мусаласул** **Рамазанов** (27 март 1936  — 7 май 2008) —  дагъистаналъул хъвадарухъан, прозачи, журналист ва байбихьул классазул мугIалим.

## ГIумрухъвай
МухIамад Рамазанов гьавуна 27 марталъ 1936 соналъ Дагъистаналъул Автономияб Советияб Социализмаялъул Республикаялда Болъихъ районалда Гъоркьияб Инхело росулъ мискинав векьарухъан Мусалавил хъизаналда. Гьасул эбел Гъоркьияб Инхело росулъа кIкIаралай йикIана, ва гьасул эмен гъодоберисев вукIана.

Гъоркьияб Инхело росулъ анкьго соналъул школалъул лъугIизабиялдаса хадув, гьав Болъихъ росулъ гьоркьохъеб школалде лъугьана ва 1953 соналъ гьас лъугIизабуна гьаб. 

1954 соналдаса 1959 соналде щвезегIан Максим Горькиясул цIаралда бугеб колхозалда звеньевойлъун Донбассалъул шахтазда ва Гуржистаналда стройказда хIалтIулаан. ГIуру къарал ва рехун тарал ракьазул хIалтIизариялъе гIоло гьав Узбекистаналде рекIун ана.

Ташкент областалда Гулистан шагьаралда байбихьул классазул учителазул хIадурлъи гьабиялъул педкласс лъугIизабуна, Ленинасул цIаралда бугеб Ташкент шагьаралъул пачалихъияб университеталъул филологиялъулаб факультеталде лъугьана, амма гьас тIолго ункъго курсал лъугIизабичIо хъизаналъул шартIал сабаблъун. Хасавюрт шагьаралда гьас цIали халат гьабуна, ва Имам Шамилил цIаралда бугеб Кавказалъул халкъазул университеталде лъугьана ва лъугIизабуна гьаб, филологасулги журналистасулги квалификациялъул кьейгун.

2008 соналъ хвана, гIемераб мехалъ бугеб унти сабаблъун.

## Гьунар
1980 соналъ хъвазе байбихьана, гIурус мацIалда ункъго тIехь бахъана: «Длинный день (Халатаб къо)», «Сказка постучались в дверь (Маргьа нуцIида кIутIана)», «Богач, бедняк и серые разбойники» (Бечедав, мискинав ва цIахIилал  хъачагъал)», «Звери и птицы хотели учиться (Жанаваразе ва хIанчIазе цIализе бокьана)».

Гьас хъвана хабарал, маргьаби, къисаби, легендаби, биценал. Жиндирго асаразда гьас захIмат, гIагараб ракьалъул берцинлъи, тIолабго инсул ВатIан ва халкъазул гIадатал кочIолъ беццулаан.

РухIияб, эстетикаялъулаб ва ватIан хIиралъиялъул тарбиялъул хIакъалъулъ хъвалаан.

## МугъчIваял
Розаялъул цӀар

***Розаялъул цІар*** (, ) буго итал хъвадарухъан Умберто Экол 1980 соналъул дебютияб  роман. Гьеб буго историкияб детектив, жиндир лӀугьа-бахъин итал монастералда 1327 соналъ ккараб, ва интеллектуалияб детектив, гъорлӀе гьунарияб литературалдаса семиотикаги, инжилияб анализги, гьоркьогӀасрабазулаб гӀелмулъайги литературияб теорияги бачараб. Роман авар мацӀалде жеги буссинабун гьечӀо.

Романалъул тӀолго дунялалда 50 миллионалдаса цӀикӀкӀун экземпляр бичун ана, гьеб лӀугьана кида букӀаниги басмаялда рахъарал бестселлеразул цояблъун. Гьелъие щвана гӀемерал халкъаздагьоркьосел шапакъатал ва къиматал, 1982 соналъ Стержил премия, 1982 соналъ Медичил премия гӀадал, ва элъ ккуна 14леб бакӀ Le Monde'алъул гӀасруялъулаб 100 тӀехь.

## Сюжет

## Символал

## Аслиял темаби

## Айдификиумалъул лабиринт

## ЦӀар

## Аллюзиял

### Цогидал хӀалтӀабазде

### Унго-унгояб тарихалде ва географиялде

## Адаптациял

### Драматикиял хӀалтӀаби

### Фильмал

### ХӀаял

### Музыка

### ТВ

## Балагье гьединго

## ХӀужжаби

## Сурсатал

* 
* 
*  
* 
* 

## КъватІисел регІелал
*[[Ингилис мацІ|Ингилисалда]]*

* Umberto Eco discusses ''The Name of the Rose '' on the BBC *[[World Book Club]]*
* IMDb.com Listing: ''The Name of the Rose''
* Filming location Kloster Eberbach, Germany
* ''The Name of the Rose'' by Umberto Eco, reviewed by Ted Gioia (Postmodern Mystery) 
* ''New York Times'' Review
Гьижа

**Гьижа&#769;**, **силлаба** — каламалъул гьаркьазул тартибалъул гІуцІиялъул цобутІа, ай жиндир компонентазул (гьелде гъорлъе кколел гьаркьазул) бищун цІцІикІкІараб цолъиялъ жиндие хасият кьолеб минималияб фонетикиябгин фонологияб цобутІа. Гьижаялъул гьечІо бухьен  магІнадулал хурхенал гІуцІиязда ва загьирлъизариялда, гьеб буго гІицІго абиялъул цобутІа ва гьеб рикІкІуна рагІаби "ралел блокаллъун". Гьижабазда кІола мацІалъул изохрониялде, просодиялде, поэтикияб метралде, кьабизабиялде асар гьабизе. Гьижаялда жанир группалъула гьаракьхиналъул даража батІи-батІиял гьаркьал, бищун гьаракьхарал — гьижа гІуцІулел, хутІарал — гьижаялъулал гурел; гІемерисеб гьижа гІуцІун букІуна гІищалдаса (гІемерисеб рагьарал) рукІаниги рукІинчІониги рукІине бегьулел бутІабаздаса (рагьукъал).

МацІазул гІелмуялъул рахъалъан гьижаялъул бичІчІиялъе баян кьолелъуб буго кІиго батІияб нух. Лъугьиналъул рахъалъан, яги физиологияб хурхеналда, гьижаялъе интерпретация гьабула гьаракь яги гьаркьазул дандбай хІисабалда, жал абулаго инсанасул каламалъул аппараталъ тІе-тІечІеб угьулеб хІухьелалъулаб тунки гьабулеб. Акустикаялъул, ялъуни гьаракьхиналъул рахъалъ гьижа бичІчІизе бегьула каламалъул цо бутІа хІисабалда, жинда жаниб цо гьаракь гьелда аскІор цун ругезде данде ккун бищун цІикІкІараб даражаялъ загьирлъулеб.

## Транскрипция

## Компонентал

## Гьижалъизаби

## Супрасегменталиял хасиятал

## Тарих

## Балагье гьединго

## ХІужжаби

## Адабият

## МугъчІваял
Ингилис мацІалда
* Syllable Dictionary: Look up the number of syllables in a word. <small>Learn to divide into syllables. Hear it pronounced.</small>
* Do syllables have internal structure? What is their status in phonology? <small>CUNY Phonology Forum</small> 
* Syllable Word Counter <small>A comprehensive database of words and their syllables</small>
* Syllable drill. <small>Listen to syllables and select its representation in Latin letters</small>
* Syllable counter: <small>Count the number of syllables for any word or sentence.</small>
МухӀамад Гунашев

**Гунашев МухIамад Гунашил вас** (гьавуна 1936 соналъ - хвана 8 март 2013 соналъ) — дагъистаналъул хъвадарухъан ва мугIалим.  

## Биография
МухIамад гьавуна 1935 соналда Дагъистаналъул Автономияб Советияб Социализмаялъул Республикаялда Унсоколо районалда ЦIатIанихъ росулъ.

Гьесул тIоцересел асарал бакIалъул газеталда хъван руго. Гьезул цояб «Дагестанская правда»-ялда басмаялда бахъун буго. ДГУялъул филиал дос занятиязде инчIого лъугIизабуна. ХалтIиялъул пиша байбихьизабуна МухIамадица байбихьул классазул учителлъун, цинги хIалтIана Рилъаб районалъул «Заря коммунизма» газетаялъул жавабияв редакторлъун. 1962-ялдаса 1976-ялде Унсоколо районалъул «Садовод» газетаялъул редакциялда хIалтIана, цин литератураялъул хIалтIухъанлъул, цинги редакторлъун. МухIамад Гунашев Хасавюрталда «НасихIат» авар газетаялъул редакторалъул заместителлъун хIалтIана.

2000-ялдаса Россиялъул хъвадарухъаназул союзалъул член вуго дов. СССР-алъул журналистазул союзалъул членлъун вукIана. 1954 соналда МухIамад Гунашевасул асарал «Дружба» альманахалда басмаялда рахъуна. 1961 соналда гIолохъанав шагIирасул асарал «Голоса молодых» сборникаялде лъугьана. 1974 соналда тIоцIебесеб «Мелодия гор» сборник бахъана. 1989 соналда Дагучпедгизалда «Вечный очаг» асаразул тIехь бахъана. 2000 соналда МахIачхъалаялда шагIирасул «Избранное» тIехь бахъана. Гьесул гIемерал асарал кучIдуллъун лъугьана. МухIамадие «В. И. Ленинасул 100 сон гьавураб къоялъул хIурматалда» медаль кьуна. ХъахIабросулъа МахIмудил цIаралда бугеб жамгIияб литератураялъул премиялъул лауреат вуго дов.
Аймакъал

**Айма́къал** (дари چار‌ایماق «ункъго къавмал») — цолъарал иранамацIал къавмалаялъул къокъал (жамшидал, фирузкухал, таймани).
Руслан ХӀамзатов

**ХIамзатов Руслан Супянил** (; *21/05/1985)* — Болъихъалъул мухъ бетIер.

## Биография
Гьавуна 1985 соналъул 21 маялъ.

## ХIалтIи

## Ссылкаби

ботлихра.рфbotlih.ru
## Хъизан
Чачан-Гъалгъай Автономияб Советияб Социализмаялъул Республика

**Чачан-Гъалгъай Автоно́мияб Сове́тияб Социализмаялъул Респу́блика** (, ) яги **Чачан-Гъалгъай АССР** (; ) — РСФСР-алъул республика.

Тахшагьар - Сунж-хъала.

## Тарих

## ГIадамазул къадар

## ХIужаби
Гъодоберисезул мацӀ

**Гъодобери мацI** (гъодоб. *ГъибдилIи мицци*) — гъодоберисезул мацI, нахгин дагъистанияб хъизаналъул авариял мацІазул, гІандиял къокъаялъул цо мацІ, жибги Дагъистаналъул Жумгьурияталъул Болъихъ мухъалъул Гъодобери ва Зибирхьали росабалъ тІибитІараб. 2010 соналъул тІолго россиялъулаб халкъалъул къадар рикІкІинулъел, гъодоберисезул мацІалда кІалъалезул къадар ккана 4000 чи.

## Алипба
ХӀатшепсут

**ХІатшепсут** — Египеталъул анцІила микьабилеб наслуялъул щуабилей пиргІавн.
## Маликлъи
## Аслиял пишаби
### Дармил маршрутал
### Раязул проектал
### Расмияб пропаганда
## Хвел, йукъи ва мумия
Нахъисеб рагьараб

**Нахъисел рагьарал**  — кІалъалел цо-цо мацІазда ругел рагьарал гьаракьазул класс. Гьеб баян гьабулеб хасият ккола мацІалзул бищун борхатаб бакІ, цогидалде данде ккун, кІалзул нахъисеб рахъалда букІин, рагьукъал лӀугьунаго гІадин кӀалъал нух чІедерлъизабичІого. Нахъисел рагьаразде гьединго цо-цо абула **бецІал рагьарал**-иланги, щай гурелъул цересел рагьаразде данде ккун, гьел дагьабги бецІго абулел рукІиналъ.

**ГӀагар-нахъисел рагьарал**, ялъул **нахъисел хӀалуцинчӀел**, унгоги, ккола нахъисел рагьаразул тайпалъун; цониги мацІалда, лъалеб жо, данде лъоларо нахъиселги гӀагар-нахъиселги рагьарал гІицІго кьерлъуде балагьун.

## Артикулация
Нахъисел рагьаразул артикулациялъул цоккураб категория гьечІо, амма гьел рукІине бегьула рорхарал рагьараллъун, мисалалъе  гІадал, яги нахъе цІцІараллъун, мисалалъе,  гІадал.

## БутӀаккун лист
Интернационалаб фонетикияб алфабеталда жидее хасал ишараби ругел цебесеб кьералъул рагьарал ккола:

* тӀасияб нахъисеб гургинлъичӀеб рагьараб 
* тӀасияб нахъисеб гургинлъараб рагьараб 
* гӀагар-тӀасияб гӀагар-нахъисеб гургинлъараб рагьараб 
* тӀад-гьоркьохъеб нахъисеб гургинлъичӀеб рагьараб 
* тӀад-гьоркьохъеб нахъисеб гургинлъараб рагьараб 
* гъоркь-гьоркьохъеб нахъисеб гургинлъичӀеб рагьараб 
* гъоркь-гьоркьохъеб нахъисеб гургинлъараб рагьараб 
* гъоркьияб нахъисеб гургинлъичӀеб рагьараб 
* гъоркьияб нахъисеб гургинлъараб рагьараб 

ИФАлда гьединго руго жидее хасал ишараби гьечІел цересел рагьарал:

* тӀасияб нахъисеб экзолабиалаб рагьараб  яги 
* тӀасияб нахъисеб гургинлъичӀеб рагьараб  яги 
* тӀасияб нахъисеб хӀалуцинчӀеб экзолабиалаб рагьараб  яги 
* тӀад-гьоркьохъеб нахъисеб экзолабиалаб рагьараб  яги 
* гьоркьохъеб нахъисеб гургинлъичӀеб рагьараб  яги 
* гьоркьохъеб нахъисеб гургинлъараб рагьараб  яги 

Гьанибго гІадин, нахъисеб кьералъул цогидал рагьаразеги бегьула транскрипция гьабизе релятивияб артикуляциялъул жал аскІор ругел рагьаразеги хІалтІизарулел диакритиказул квекудалъун, мисалалъе ,  яги  гІадал гӀагар-тӀасиял нахъисезде гІагарал гургинлъарал рагьаразе.

## Ралагье гьединго

* Цебесеб рагьараб
* БакьулӀеб рагьараб
* Фонетикиял топиказул лист
* Релятивияб артикулация

## МугъчӀваял
Нахъе цӀцӀарал рагьарал

**Нахъе цІцІарал рагьарал** — жал абулаго мацІалъул лага яги кьибил нахъе иги гъоркье мукъулукъалде цІцІан унел рагьарал гьаркьал. Бищун нахъе цІарал рагьарал руго , жал абулаго мацІалъул хьибил нахъе ун, эпиглоттис мукъулукъалъул нахъисеб рахъалда цузе бегьулел, ва . Рорхарал яги цересел рагьарал рукІине бегьула бутІаккун нахъе цІараллъун, мисалалъе, аскІор ругел увуляриял рагьукъазул яги нахъе цІцІараб мацІалъул кьибилалдалъул лъугьунеб рагьаразул гьармониялъул асаралдалъун. КІиябго нухалда, , мисалалъе, нахъе цІан рукІине бегьула хадусел рагьаразде: .

Нахъе цІцІарал ва рорхарал рагьараз гІуцІцІула традициониял, амма артикуляцияб къагІидаялъ мухІканаб-гуреб нахъисел рагьаразул категория. 

## МугъчІваял

*