open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ар-Ракъибу

**Ар-Ракъибу** (гIараб мацIалда **الرقيب**). Ай, Жинца хъаравуллъи гьабулев.

Гьелдаса мурад ккола Жинда кинабго жо лъалев ва гьеб цIунулев абураб. Щив чи вугониги жинца цониги жо цо лахIзаталъцин гьелдаса гъафуллъичIого, гьелъул даимго халги ккун ва гьелда хадув лъугьарав чиясухъе гьеб щолареб куцалда цIунун, гьесда абула «ракъиб» абун. 

Лагъасулъ «ракъибилан» абураб сипат беццараблъун букIуна, гьесул хъаравуллъи жиндирго бетIергьанасдехунги ва жиндирго ракIалдехунги бугеб мехалъ. 

Гьеб кинин абуни, ТIадегIанав Аллагь жиндихъ кидаго балагьун ва хъаравуллъи ккун вукIин лъаялдалъун ва жиндирго нафсги шайтIанги – тушбаби рукIин лъаялдалъун букlуна. 

## → →
*Аллагьасул берцинал цIарал 

## Примечания
Аш-Шакуру

**Аш-Шакуру** (гIараб мацIалда **الشكور**). Жинца дагьа-макъал тIагIатазухъ гIемерал даражаби кьолев, дунялалда рикIкIарал къояз гьабураб дагьа-макъаб гIамалалъухъ ахираталда гIорхъи гьечIел нигIматал кьолев. 

Цо лъикIлъиялда данде гьелдасаги цIикIкIаралдалъун жазаъ гьабурав чиясда абула гьес гьеб лъикIлъиялъе щукру гьабунин абун. Гьединго жинца лъикIлъи гьабурав чиясе жиндие гьабурас рецц-бакъ гьабуни, гьесдеги абула щукру гьабунин абунин. ЛъикIлъиялде данде гьелдасаги цIикIаралдалъун жаза гьаби халгьабуни, мутIлакъав «шакур» Аллагь гурони ватуларо. Щайин абуни, Гьес гьабулеб жазаялъе, ай жиндие ахир гьечIел алжаналъул нигIматазе гIорхъи-рикIкIен гьечIелъул. ЛъикIлъиялъухъ рецц-бакъ гьаби, баркала кьей хал гьабуни, нилъеда лъала, гьеб рецц букIуна цоги чияс гьабураб пишаялъухъ. Амма ТIадегIанав Аллагьас Жиндирго лагъзадерил пишабазухъ рецц-бакъ гьабураб мехалъ, гьеб ккола Жиндирго пишаялъе гьабураб рецц, гьезул пишабиги Гьес рижарал ругелъул. Цонигияс жиндие щиб букIаниги жоги кьун, гьелъухъ рецц-бакъ, баркала загьир гьабурав чи шакурлъун вукIунев ватани, жинцаго кьезеги кьун, жинцаго рецц-бакъ гьабулев чи дагьавги рекъарав вуго шакурлъун вукIине. Къуръаналда гIемерал аятал руго, ТIадегIанав Аллагьас Жиндирго лъикIал лагъзадерие, аварагзабазе рецц-бакъ гьабулел, гьезул лъикIаб гIамал Жинцаго кьураб букIингун цадахъ.

Лагъги вукIине рес буго щукру гьабулевлъун цогидав лагъасе, цо мехалъ гьабураб лъикIлъиялъухъ рецц-бакъ гьесие гьабиялдалъунги, цоги мехалъ гьес гьабуралдасаги цIикIкIун данде гьесие лъикIлъи гьабиялдалъунги. Гьеб ккола лъикIал, реццарал пишабаздасан цо пиша. Свалат-салам лъеяв Аварагас абулеб буго: «ГIадамазе щукру гьабичIев чияс Аллагьасеги щукру гьабуларо», – абун. Лагъас Аллагьасе гьабулеб щукруйин абуни, гьеб мажазалда гурони, хIакъикъаталда букIунаро. Щайин абуни, гьес Аллагьасе кигIан рецц гьабуниги, гьеб гьабун бахъунаро, мукъсанаб букIуна. Жив гьесие мутIиглъиялдалъун щукру гьабулеб бугони, мутIигIлъиги Аллагьас гьесие кьураб цойги нигIмат ккола. НигIматалъухъ жибго щукруги – Аллагьас гьесие тIаде кьураб цойги нигIмат ккола. Лагъасе ТIадегIанав Аллагьас кьурал нигIматазухъ щукру гьабиялъул бищунго лъикIаб нух ккола, гьел нигIматал Аллагьасе гIасилъиялъе хIалтIизаричIого, тIагIаталъе хIалтIизе гьари. Гьебги Аллагьасул тавфикъалдалъун букIуна. 

## → →
*Аллагьасул берцинал цIарал 

## Примечания
Ал-Мужибу

**Ал-Мужибу** (гIараб мацIалда **المجيب**). Жинца жаваб гьабулев. 

Гьев ккола гьарулел чагIазул гьари жинца къабул гьабулев, дугIа гьабулезул дугIаялъе жинца жаваб гьабулев, чара-рес къотIаразул хIажат жинца тIубалев, хIатта гьаризегIанго жинца нигIматал кьолев чи. Гьеб кинабго жо ТIадегIанав Аллагьасул гурони букIунаро, щайгурелъул Гьесда лъала гьел гьаризегIанго хIажатал чагIазул хIажат. Гьесда гьеб авалалдаго лъазеги лъан, гьелъие сабабал рекъезарула квен-тIех бижун, гьелъие къваригIунел алатал ва цогидабщинаб къваригIунел жал рижун. Лагъги вукIине рекъола мужиблъун. ТIоцебесеб иргаялда жиндирго БетIергьанасе, Гьес гьабураб амрунагью тIубазабун, Гьесул ахIиялъе жаваб гьабун. Хадуб Гьесул лагъзадерие, Алагьас гьесие кьурал нигIматаздаса гьезиеги кьеялдалъун, кумек гьараравщинав чиясе, бажарулеб бугони, кумек гьабиялдалъун, бажарулеб батичIони, берцинаб жаваб гьесие кьеялдалъун. Свалат-салам лъеяв Аварагас абулеб буго: «Цониги чияс гIиялъа жоялъул бох кваназе ахIаницин, жинца гьесие жаваб гьабилаан. Цониги чияс гIиялъажоялъул ратIа жиндие сайгъат гьабуни, гьебги жинца къабул гьабилаан», – абун (Бухари). Авараг ахIараб бакIалде вачIинги, лъица ахIун ватаниги, гьес кьураб сайгъат къабул гьабиги ккола, цогидал кIодо гьариги гьезие жаваб гьабиги. Чан вугев чIухIарав чи жиндир къадараб гIамал бугев, бокьабокьараб сайгъатги жинца къабул гьабизеги, ахIаравщинав бакIалде инеги жив чIухIулев ва ахIарав чиясда квеш букIиналъул жинца ургъелги гьабуларев. Гьединав чиясе гьаб цIаралдаса щибго бутIа гьечIо. 

## → →
* Аллагьасул берцинал цIарал 

## Примечания
Ал-ВасигӀу

**Ал-ВасигIу** (гIараб мацIалда **الواسع**). Жив гIатIидав. 

Гьеб ккола «гIатIилъи» абураб рагIиялдаса бачIараб жо. «гIатIилъи» абураб жо гIелмуялъулъ букIуна, гьеб гIелму гIатIидабги ва гIемерабги бугони. Гьединго гIатIилъи букIуна цогиязе лъикIлъи гьабиялъулъ ва гьезие нигIматал кьеялъулъ. Киниса хал гьабуниги мутIлакъав «Ал-ВасигI» ккола ТIадегIанав Аллагь. Щайин абуни, Гьесул гIелму босани, жиндир рагIал гьечIеб ралъадлъун ккола гьеб. Киналго ралъадал Гьесул гIелму хъвалеб шакъилъун рукIаралани, гьеб хъвалаго гьел тIагIинаан. Гьес нигIматал кьей ва лъикIлъи гьаби босани, гьелъиеги лъугIунккей гьечIо. КинабгIаги гIатIилъи, кигIан кIудияб батаниги, гьелъул рагIал букIуна. Амма гьеб цIаралъе рекъараб магIна букIуна «жиндие лъугIунккей гьечIеб гIатIилъи», – абураб. МутIлакъав «Ал-ВасигI» ккола ТIадегIанав Аллагь. Лагъасул гIатIилъи гьесул лъаялъулъги тIабигIаталъулъги букIуна. Гьесул гIемерал гIулумал ратани, гьев ккола гьесул гIелмуялъул гIатIилъиялъул къадаралда «васигI». Гьединго гьесул тIабигIат-гIамал гIатIилъани ва мискинлъиялда хIинкъи, хIасад гьаби, ццим бахъин, хъантIи гIадал сифатаз гьеб къваридги гьабичIони, гьев ккола «васигI». Амма гьесулъ гьелъул лъугIунккей, ахир букIуна. ХIакъикъияв «Ал-ВасигI» ккола ТIадегIанав Аллагь. 

## → →
* Аллагьасул берцинал цIарал 

## Примечания
Ал-ХӀакиму

**Ал-ХIакиму** (гIараб мацIалда **الحكيم**). ХIикматалъул бетIергьан. ХIикматилан абураб жо ккола бищун хирияб гIелмуялдалъун бищун хирияб жо лъай. Бищун хирияб ва тIадегIанаб гIелму ккола жиб тIаса унареб абадияб, жиндий щибго жо балъго хутIулареб гIелму. Гьеб ккола Аллагьасул гIелму. Бищунго хириявги тIадегIанавги ккола Живго Аллагь.

Гьесул хIакъикъатги Гьесда жиндаго гурони цонигиясда лъаларо. Цо-цо мехалъ, жинда батIи-батIиял махщелал лъалев ва гьел мухIканго гьарулев чиясдаги абула «хIакимилан». Амма камилав «Ал-ХIаким» ТIадегIанав Аллагь гурони гьечIо. Щив чи вугониги жинда кинабго жо лъан, амма ТIадегIанав Аллагь лъачIого, гьесда хIакимилан абуларо. Щайгурелъул гьесда бищун тIадегIанаб ва бищун хирияб жо лъан гьечIо. «ХIикмат» ккола бищун тIадегIанаб гIелму. ГIелмуялъул тIадегIанлъиги букIуна жиб лъараб жоялъул тIадегIанлъиялъул къадаралда. Аллагьасдаса кIудияб ва тIадегIанаб щибго жоги гьечIо.

ТIадегIанав Аллагь лъалев чи, гьев ккола «хIаким», цогидал гIулумазулъ загIипав, берцин кIалъазе лъаларев вугониги. Амма лагъасул хIикматалдаги Аллагьасул «хIикматалдаги» гьоркьоб бугеб батIалъи, лагъасда Аллагь лъаялдаги ва Аллагьасда жиндирго зат лъаялдаги гьоркьоб бугеб гIадаб батIалъи буго. Гьеб кIиябго лъаялда гьоркьоб кигIан кIудияб батIалъи батаниги, кIиясулго хIикматалда гьоркьобги буго гьебго батIалъи. БатIалъи кIигIан кIудияб батаниги, гьеб ккола бищун хирияб гIелму, жиндие хIикмат кьурав чиги ккола гIемераб лъикIлъи жиндие кьурав чи. Аллагь лъарав чиясул калам цогидазул каламалдаса батIияб букIуна – гьесул калам букIуна гъваридаб, ахираталда пайда бугеб жоялда хурхараб.

Гьединаб каламалда гIадамаз абула хIикмат абун. Гьелъие мисал ккола салат-салам лъеяв Аварагасул гьал рагIаби: «ЦIодорав чи ккола жинца жиндирго нафс гIодобегIанги гьабурав ва хун хадуб букIунеб жоялъе гIамалги жинца гьабурав. ГIажизав чи ккола жинца жиндирго нафс бокьа-бокьараб жоялда нахъбилълъинабурав ва Аллагь гурхIилин, Гьев тIаса лъугьинин абун анищалги жинца гьарурав» (Тирмизи, Ибну Мажагь, ХIаким). Гьединго гьал рагIаби: «Дагьаб ва жинца гIей гьабулеб дунял лъикIаб буго ГIемераб жинца Аллагьасдаса машгъул гьабулеб дунялалдаса» (Гьайсами, Абу ЯгIла). Гьединго гьал рагIаби: «Чиясул исламалъул берцинлъиялдаса ккола, гьес жиндийго пайда щолареб иш жибго тей» (Тирмизи, Ибну Мажагь). Гьединго гьал рагIаби: «ТалихI бугев чи ккола, цогидазул гъалатIаздалъун жив кантIарав чи» (Муслим). Гьединго гьал рагIаби: «Бугеб жоялда гIей гьабун чIей, гьеб ккола жиб лъугIунареб боцIи» (КъузагIи). Гьалги ва гьазда релълъарал рагIабазда абула «хIикматилан», гьел рагIаби абурав чиясдаги абула «хIакимилан» абун. 

## → →
*Аллагьасул берцинал цIарал 

## Примечания
Ал-Вадуду

**Ал-Вадуду** (гIараб мацIалда **الودود**). «Ал-Вадуд» ккола кинабниги халкъалъе лъикIлъи букIине Жиндие бокьулев ва гьезие лъикIлъиги ва рец-бакъги гьабулев. 

Гьаб цIаралъулги «Ар-РахIим» абураб цIаралъулги магIна релълъараб буго. Амма «рахIим» ккола, жив хIажатав, чара-рес къотIарав ва загIипав чиясда гурхIун гьесие лъикIлъи ва кумек гьабулев. «Вадуд» абуни, хIажалъи гьечIониги ва гьаричIониги лъикIлъи гьабулев чиясда абула. Лагъзадерида гьоркьоса «Ал-Вадуд» ккола, жиндиего бокьулебщинаб жо Аллагьасул махлукъаталъеги бокьулев чи. Гьесдасаги тIадегIанав «вадуд» ккола, жиндасагоцин гьеб махлукъат тIаса бищулев ва цере гьарулев. Цо пуланав чияс абураб гIадин: «Дие бокьилаан жужахIалда тIад бугеб кьолъун вукIине ва гIадамал жинда тIасан жиндие заралги ккечIого дорехун ине», – абун. 

Лагъасул «Ал-Вадуд» абураб цIаралъул камиллъи букIуна цоги чагIаца жиндиего гьабураб заралалъ ва гьезде ццим бахъиялъ гьезие лъикIлъи гьабиялдасаги гьел жиндасаго тIаса рищиялдасаги жив нахъчIвангутIиялдалъун. Кафурзабаца жиндирго цаги бекун гьумералдаса биги чвахизабун бугеб хIалалъ свалат-салам лъеяв Аварагас абураб гIадин: «Я дир БетIергьан Аллагь! Гьаб дир къавм битIараб нухдеги тIобитIун гьезул мунагьал чуре, гьезда хIакъикъат лъалеб гьечIо». (Бухари, Муслим) Тушбабаца жиндийго гьабураб зарал-къварилъиялъ гьев гьезие лъикIлъи бокьиялдаса нахъчIвачIо. Гьединго свалат-салам лъеяв Аварагас жиндаса Аллагь разилъаяв ГIалиасхIабасда бицана абуна: «Аллагьасде гIагарлъараздаса цеве ккезе бокьани, дудехун гьоркьоблъи къотIизабулев чигун хурхен гьабе, дуе кьечев чиясе дуца кье, дуда зулму гьабурав чиясдаса мун тIасаги лъугьа», – ян. (АхIмад) 

## → →
* Аллагьасул берцинал цIарал 

## Примечания
Ал-БагӀису

**Ал-БагIису** (гIараб мацIалда **الباعث**). Жинца къиямасеб къоялъ халкъ чIаго гьабулев, хабалъ ругел чагIи рахъинарулев, ракIазда жаниб бугеб жоги баян гьабулев. 

Гьаб цIаралъул магIна бичIчIи бараб буго, къиямасеб къоялъ тIаде рахъинари абураб жо бичIчIиялда. Гьебги ккола бищунго балъгоял ва гъваридал жалаздаса. ГIемерисел чагIазда гьелъул хIакъикъат лъаларо, жидерго цо хиялал рукIун гурого. Гьезда гьелъул хIакъалъулъ бищун лъалеб буго, хвел бугин гьечIолъи ва хун хадуб тIаде рахъине гьари, гьеб тIоцебего гIадин гьечIелъуса цIидасан ратизе гьари кколин абураб жо. Хвел – гьечIолъи кколин абураб пикруги, хун хадур тIаде рахъине гьари – тIоцебесебго гIадаб ратизари кколин абураб пикруги мекъаб пикру буго.

Хвел – гьечIолъи кколин абураб пикру батIулаб пикру ккола, хоб яги жужахIалъул гвендлъун букIуна яги Алжаналъул ахлъун букIуна. Хварав чиги яги талихI бугев вукIуна (гьел ккола жал чIагоял, Аллагьасул ризкъиги кванан рохун рукIунел гIадамал), яги талихI къарав вукIуна, гьелги чIаго рукIуна. Гьединлъидал свалат-салам лъеяв Аварагас Бадруялда чIварал кафурзабазул бутIруздехун хитIабги гьабун абуна: «Дир БетIергьанас дие къотIи гьабун букIараб жо дида хIакъаб батана. Нужеда батарабищ нужер бетIергьанас къотIи гьабураб жо хIакъаблъун?» абун. Цинги гъосда цIехараб мехалъ: «Хварал чагIаздехун кин мун кIалъалев?» абун, гьес абуна: «Гьезда нужедасаги лъикI рагIула, кинниги гьезда жаваб гьабизе кIолеб гьечIо», – абун. Амма цо-цо мехалъ гьесул (инсанасул) жиндирго черхалдаса тасаруф къотIун ккола, цинги нилъеца абула: «гьев хвана» абун. Цо-цо мехалъ гьеб тасаруф нахъ буссуна ва нилъеца абула: «гьев чIаголъана» абун. Бищун кIудияб хвел ккола – инсанасул жагьиллъи. Бищун хирияб чIаголъиги ккола – инсанасул гIелму. ТIадегIанав Аллагьасги Къуръаналда гIелмуялда чIаголъи абунги, жагьлуялда хвел абуниги цIар лъун буго. Щив чи вугониги жинца цогидал жагьлуялдаса гIелмуялде рачун, гьев ккола гъол гIадамал чIаго гьарурав ва гьел рижарав чи. Халкъалда гIелму малъиги гьел Аллагьасде ахIиги ккола, чIаго гьариялъул цо тайпа. Гьеб ккола аварагзабазулги, гьезул ирс жидее щчIварал гIалимзабазулги даража. 

## → →
* Аллагьасул берцинал цIарал 

## Примечания
Ал-Барру

**Ал-Барру** (гIараб мацIалда **البَرّ**). Жинца лъикIлъи гьабулев. 

ТIадегIанав Аллагь ккола кинабниги махлукъаталъе жинца лъикIлъи ва пайда гьабулевлъун. Лагъги вукIуна жинца лъикIлъи гьабулевлъун, гьес халкъалъе гьабулеб лъикIлъиялъул къадаралда, хасго жиндирго эбел-инсуе, мугIалимасе, шайихасе. ХIадисалда бицунеб буго: Муса авараг (гI.с.) БетIергьан Аллагьгун кIалъарав мехалъ, гьесда цо чи вихьанила гIаршалъул хIобода аскIов вахъунги чIун. Гьес Аллагьасда цIеханила: «Я Дир БетIергьан ! Сундалъун гьав чи гьаб даражалде вахарав?» – абун. Аллагьас абунила: «Гьев вукIана Дица Дирго лагъзадире кьурал нигIматал сабаблъун цонигиясдехун жинца хIасад гьабуларевлъун. Гьединго гьев вукIана жиндирго эбелинсуе лъикIавлъун»? – абун. Гьаб ккола лагъас лъикIлъи гьаби. Амма Аллагьас Жиндирго халкъалъе гьабулеб лъикIлъийин абуни, гьелъул бицун рагIалде бахъунаро. 

## → →
* Аллагьасул берцинал цIарал 

## Примечания
Ат-Таввабу

**Ат-Таввабу** (гIараб мацIалда **التواب**). Жинца тавбу къабул гьабулев.
Гьелъул магIна ккола, Жинца лагъзадерие жиндирго гIаламатал загьир гьариялдалъунги, гьел кантIизариялдалъунги, гьезие хIинкъаби кьеялдалъунги, мунагьазул зарал гьезда лъазеги гьабун, гьезул рекIелъе хIинкъиги лъугьине гьабун, киналго сабабалги рекъезарун гьел тавбуялде руссинарулев. Цинги гьеб тавбу жиндирго цIобалдалъун къабулги гьабулев. Жиндаго гъоркь ругел чагIаз, гьудулзабаз, лъалел чагIаз цониги квешлъи жиндие гьабураб мехалъ гьезул гIузраби къабул гьарулев чи ккола, гьаб Аллагьасул цIаралъул бутIа жиндие щварав чи. 

## → →
* Аллагьасул берцинал цIарал 

## Примечания
Ал-Мунтакъиму

**Ал-Мунтакъиму** (гӀараб мацӀалда **المنتقم**). Жинца рецӀел босулев. 

Ай, квешал, къосарал, гӀасиял чагӀазе жинца кутакаб гӀазаб-гӀакъуба кьолев, гьезул мугъал рекулев. Гьеб кинабго жо букӀуна гьезие хӀинкъи кьун, гьезул гӀузраби къабул гьарун, квешлъиялдаса руссине гьезие заманги кьун хадуб. Лагъасе беццараб рецӀел боси ккола, гьес ТӀадегӀанав Аллагьасул тушбабаздаса рецӀел боси. Бишунго кӀудияб тушманги ккола гьесул жиндирго нафс. Гьелъ гӀасилъи гьабунщинахъе, гӀибадаталъе тохлъунщинахъе гьелдаса рецӀел босизе ккола. Жинда Аллагь гурхӀаяв Абу Язид Ал-БастӀамияс абунилан бицунеб буго: «Цо сордоялъ кӀвахӀаллъун дир нафсалъухъа вирд гьоркьоб хутӀана. Гьеб сабаблъун дица гьелъие гӀакъубаги гьабун лъагӀалица гьекъезе лъин кьечӀого тана», – абун. Гьадинаб къагӀидаялда букӀине ккола лагъзадерил рецӀел боси. 

## → →
* Аллагьасул берцинал цӀарал 

## Примечания
Ал-ГӀафувву

**Ал-ГIафувву** (гIараб мацIалда **العفو**). Жинца гIадамазул квешлъаби рацIцIунев, гIасилъаби тIаса лъугьун толев. 

«Ал-Гъафур» абураб цIаралъул магIнаялдаго бугеб цIар ккола гьаб, жеги гьелдасаги рагIа-ракьанде швараб. Щай абуни, «гъуфранилан» абула мунагьал рахчиялда, «гIафвуйилан» абула гьел хъвараб бакIалдаса рацIцIиналда. Рахчиялдаса рацIцIин магIнаялъул рахъалъ рагIа-ракьанде щвараб буго. Лагъасе гьаб цIаралдаса бугеб бутIа балъгояб жо гуро. Гьес жинда зулму гьабуравщинав чиясдаса гIафву гьабун тезе ккола ва гьезул квешлъиялде данде лъикIлъиги гьабизе ккола, ТIадегIанав Аллагьас кафурзабазе ва гIасичагIазе дунялалда гьабулеб гIадин. ХIатта гьез тавбу гьабун хадуса гьезул квешлъаби лъикIлъабилъунцин сверизе гьарула ТIадегIанав Аллагьас. 

## → →
* Аллагьасул берцинал цIарал 

## Примечания
Ар-Раъуфу

**Ар-Раъуфу** (гIараб мацIалда **الرؤوف**). «Раъфаталъул» бетIергьан. 

«Раъфатилан» абураб рагIул магIна ккола кутакаб рахIматилан абураб жо. «Раъуфалъулги» «рахIималъулго» гIадаб магIна буго, амма гьелдасаги рагIа-ракьанде щвараб. 

## → →
* Аллагьасул берцинал цIарал 

## Примечания
ЦӀоросаролӀ

**ЦIоросаролъ** (лат. *Zea mays*)

Чехьалъе гьоркьохъеб буго, тIадагьаб буго, жинца лугби тамах гьарула, тIабигIат тамах гьабула, биин хехаб буго. Гьелъул карщ чакаргун цадахъ кванани унтабазе дару буго, ургьиб бугеб цIа-багIари свине гьабула. Лагьиб, вагьиж абун цIар бугел бухIиял черхалдаса, гьодорлъиялдаса инарула. Гьелъул беччичIеб жо кванани гIакдал рахьгун ва чакаргун цадахъ - черхалъул лугби къуват, гьарула, лъикIаб квенги бижула.
Гьохъ

**Гьохъ** (латиназул мацIалда *Hordeum*)

Жинца риххел къотIизабула, жинца чохьониб гьури бижизабула (газал), чохьониб бакIаб гьелъул карщалъ чехь биччай (дали) чIезабула. Жаниб бугеб бухIи свинабула, чIер гьабун чакаргун цадахъ квине лъикIаб буго, лъим гьабун гьекъани ракI бакъвай, квешаб хIал инабула. Гьелъул чедги чехьалъе бакIаб буго. Гьединги гьури бижизабулебги буго. Гьелъул гьел заралал нахъе чIвала гьоцIогун, чакаргун ва роржунел жалазул гьагIогун цадахъ кванани.
Огоб

**Огоб** (латиназул мацIалда *Panicum*)

Черхалъе бакIаб буго. Биин хIинцаб буго. ЧIегIераб цциналъулал (меланхолическиял) унтаби рижизарула. Гьаб рекъола бакIаб хIалтIул гIадамазе, гьезие гурого бегьуларо. Гьеб кванала бечIчIараб рахьгун, чакаргун, гIанкIудал гьагIогун, нахкьаралъигун бакъвазабураб гьелъул чед кванани ва мугьалги режун чIер гьабун кванани – чехь биччай инабула.
ТӀипало

**ТIипало** (латиназул мацIалда *Lens culinaris*)

Кванирукъалъе бакIаб буго. Карщ гьабун кванани, чехь биччай инабула, гьелъул гьагIо тIадагьаб, лъикIаб буго дандежоялъе мугьал кванаялдаса.
Лубия

**Лубия** (латиназул мацIалда *Phaseolus vulgaris*)

Качество квешаб, гIодобегIанаб, чехьалъе бакIаб, чIегIераб цциналъул (меланхолическиял) хасиятал чорхолъ рагъаризарулеб буго. Гьалъул гьагIо тамахаб, тIадагьаб буго, гьеб гьекъараб мехалъ биараб нахгун ва чакаргун керен бакъвай (хъачIлъи) инабула. Бидурихьазда бугебги, суставазда бугебги бакъвай (ябусат – холестериналъ гьарурал жал) инабула.


File:Phaseolus_vulgaris_MHNT.BOT.2016.24.73.jpg|
File:Tuinboon_zaden_in_peul.jpg|
File:Phaseolus vulgaris white beans, witte boon.jpg|
File:Black Turtle Bean.jpg|
File:Kidney beans.jpg|
Ас-Самаду

**Ас-Самаду** (гIараб мацIалда **االصمد**). ХIажалъи ккараб мехалъ жиндихъе рачIунев ва къваригIел ккараб мехалъ жинде къасдги гьабулев, кинабго жоялъул кверщел жиндихъ букIиналъе гIоло.

ТIадегIанав Аллагьас Жиндир лагъзадерил диниял ва дунявиял мурадазулъ жинде руссуневлъун гьавурав ва жиндир квералдалъунги мацIалдалъунги гьезул хIажаталги тIуралев чи, гьев ккола гьаб «ас-самад» абураб сифаталдаса бутIа жиндие щварав чи. Амма мутIлакъав «Ас-самад» гьев ккола киналниги хIажатазулъ жинде къасд гьабулев чи.  

## → →
*Аллагьасул берцинал цIарал 

## Примечания
Ал-Мажиду (المجيد)

**Ал-Мажиду ** (гIараб мацIалда **المجيد**). Гьелъул магIна ккола, Жиндир зат хирияв, пишаби лъикIал ва берцинал, нигIматал ва жинца кьолел жал чIахIияв. 

Гьаб цIаралъ «Ал-Жалил», «Ал-Вагьгьаб» ва «Ал-Карим» абурал цIаразул магIнаби жанир рачун руго. Гьезул биценги цебе ана. 

## → →
*Аллагьасул берцинал цIарал 

## Примечания
Озаску

] 

** Озаску** ( - *Osasco*) — шагьар, Бразилия.

## Линкал

* http://www.osasco.sp.gov.br 
* http://www.osascobrazil.com  
* Commons:Osasco
Бакъ

**Бакъ** (символ: ) ккола Бакъулабин абулеб  системаялъул бакьулъ бугеб цIва. 

Гьелда сверун сверулел руго планетаби жидер спутникалгун, астероидал, кометаби, метеорал (жидеде "рортулел цIваби"-ян абулел) ва гь. ц. 

Бакъалда сверун буго 8 кIудияб планета. Амма гьел киназдасаго, цадахъ росун цIаниги, Бакъ бакIаб буго 750 нухалъ.

Бакъалдаги ракьалдаги гьоркьоб бугеб манзил бащадаб буго 149,6 миллион километралда (гьеб буго гьоркьохъеб къадар). Бакъул канлъиялъ гьеб манзил тола 8 минутги 20 секундагIан заманалда.

Ракьалдаса Бакъ бакIаб буго 333 азаргогIан нухалъ. Бакъалъул радиус 696 азарго километралда бащадаб буго, ай ракьалъулалдаса 109 нухалъ
цIикIкIун. Щибаб секундалъ канлъадеги сверун Бакъалъул бакIлъи дагьлъула 4 миллион тоннаялъ, амма гьелъул жиндирго бакIлъиялда данде
гьеб гIемераб жо кколаро.

Бакъалъул спектралияб класс буго G2V (*V* ккола рималъулаб "5") ва гьеб рикIкIуна тIугьилаб карликӀлъун. Бакъалда тIаса рахъалъул хинлъи гIагараб буго 6 азарго градусалде, гьелъул бакьулъ бугеб хинлъи рикIкIуна 10—15 миллион градусалда бащадаблъун, щайгурелъул гьединаб температура (хинлъи) къваригIуна цIвабзазда жаниб водородалъул гелий лъугьунел Термоядерниял реакцияби лъугьине ккани.

Астрономазул баяназда рекъон, Бакъалъ гьанжелъагIан бан буго 5 миллиардгIан сон ва гьедигIанго жеги базеги буго.

Гьеб заманалде (5 млрд соналдаса) гьеб понцIон бачIун кIодолъизе буго, ай Бакъалъул лъугьуна багIараб гигант абураб цIва. 

Гьелдаса хадуб гьелъ тIаса хъал (слой) рехизе буго ва хутIизе буго жибго бакьулъ букӀараб *ядро*. Гьединаб цIваялде абула хъахIаб карликӀилан. ХъахIал карликӀал ккола цIакъ гьитIинал, амма цIакъ ракIал цIвабзазул тайпа.

## ХІужаби
Астрономия

**Астрономия** буго рижалилаб гӀелму, жинца зодил обйекталги, космосалда лӀугьунел рукӀунел феноменалги лъазарулеб. Элъ хӀалтӀизабула математика, физика, химия эзул лӀугьенги, гӀаммаб церетӀейги бицине. Астрономиялъул интересалъул обйектаз гъорлӀе рачуна планетаби, цӀваби, моцӀал, хьухьлъаби, галаксияби, метеороидал, астероидал, кометаби. ФеноменазулӀ рукӀуна суперноваби кьвагьи, квазарал, пулсарал, космикияб микрокарачелаб сверухъаб радиация. Дагьабги гӀаммаб магӀнаялда, астрономиялъ цӀех-рех гьабула Ракьалъул астмосфералдаса къватӀибехун бугеб кинабго жоялъул.

## Этимология
*Астрономия* (грек  <  *astron*, "цӀва" гин -νομία ** <  *nomos*, "балъ" яги "култура") абураб рагӀул магӀна бук "цӀвабзазул балъ" (яги "цӀвабзазул култура", буссинабиялда бан). Астрономия къосине бегьуларо жиб чагӀазул хӀалтӀи-квара зодилал лугбузда рекъон букӀунилан абуралда божулеб астрологиягун. Гьеб кӀиялъулго лӀугьен цого букӀаниги, гьанже эл руго цоцадаса тӀобан батӀиял.

### Термин "астрономия" гин "астрофизика" хӀалтӀизаби
"Астрономия" гин "астрофизика" руго синонимал. ЧӀван-къотӀараб баяналда рекъон, "астрономия" буго "Ракьалъул астмосфералдаса къватӀирехун ругел обйектал, эзул физикиябги химикиябги куц-мухъги лъазаби", "астрофизика" абуни хурхараб буго "зодилал обйектазулги феноменазулги рагъари, физикалаб куц-мухъ, динамикиял процессал" лъазарулеб астрономиялул гӀаркьалида. 

## Референсал
Морис Бюкай

**Морис Бюкай** (1920 – 1998) франциялъул гIалимчи, хъвадарухъан.
ГӀиракъ

**ГӀира́къ** (), расмияб къӀагӀидаялъ — **Республика ГІира́къ** (, , ) — Азиялъул бакътІерхуьда бугеб пачалихъ.

Ракьалъул гӀеблъи — 435,052 кв. км. Гъиракъалъул ракь бикьун буго 19 мухIафазалде (губерниязде). Ракьалъул рахъалъ гьелъ ккола дунялалда 57-леб бакI.

ГӀадамазул къадар (2005 соналъул баянал) 28,1 миллион чи. ГIадамазул 96 процент ккола бусурбаби, 4 процент гӀечӀеб къадар буго насраниязул (ай христианазул), хутӀарал (ягьудиял ва гь.ц.) цо проценталъул къадаралдаса дагьал руго. Тахшагьар ккола Багъдад.

МацӀал: гІараб ва курд мацІал.

## Этимология
ГӀараб мацӀалда бугеб  ** абураб рагӀиялъул магӀна ккола «ралъудал рагІал». 

## Тарих

ГӀиракъалъул хӀукуматияб тарих рикӀкӀуна дунялалда бищунго некӀсияздасан, хъвай-хъвагӀаяздалъун гьелъул заман бахула 5 азарсонида. Гьелъул ракьалда, Хузестаналда, тӀоцебесеб Элам хӀукумат гӀуцӀана нелъер эраялдаса цебе III азарсонида.

### НекӀсияб ГӀиракъ
ГӀиракъалъул территориялда гӀадамал рагъарана гочизе цӀакъ некӀсияб заманаялъ.

### Ахаманишал

### ГӀараб гьужум

### Турк ва мангъулазул гьужумал

### Ирангун-ГІиракъалъул рагъ

## ХӀукуматалъул гӀуцӀи

### Инсанасул хІукъукъал

### КъватІисаб сиясат

#### Ракьазул бахӀсал

## География

### Гьава-бакъ

## Аслиял шагьарал

ГӀиракъаллда буго 7 шагьар жедер халкъалъул къадар 1 миллионалдаса цӀцикӀун бугеб (Багъдад, Мосул, Наджаф, Киркук, Басра, Эрбиль, Сулеймания).

## ГӀиракъалъул администрияб бикьи

ГӀиракъ 19 провинциялде (мухӀафаза) бикьун буго.

## Халкъ

## Дин

ГӀемерисел гӀиракъиял руго бесурманал. Халкъалъул 65 % — ккола шигӀиял (хӀукуматияб дин). Иран, Азарбижан ва БахӀрейн пачалихъалгун, Иран ккола шӀигӀияб халкъалъул процент бащадасан цӀцӀикӀкӀараб бугеб пачалихъаздаса.

## Экономика

### Энергетика

### Туризм

### Транспорт

## Маданият

## Рагъулал къуватал

## Гь. балагье
* ГӀиракъияб Курдистан
* ГӀиракъияб диаспора
* Россиялъулгун-гӀиракъиял гьоркьолъаби

## МугъчӀваял

## Адабият
* 
* 
* 
* 

## РегӀелал

* ГӀиракъалъул профиль BBC News сайталда
* 
* ГӀиракъ: цивилизациялъул кини 
* ГӀиракъалда ругел рагъулал объектазул карта
Турк мацӀ

**Турк мацӀ** (турк мацӀалда *Türkçe* ялъуни *Türk dili* яги *Türkiye Türkçesi* ) 

## Турк мацӀалъул алфавит
Турк алфавиталда буго 29 хӀарп.
2011 сон

**2011** (**кІиазаралда анцІила цоабилеб**) сон — григорианияб календаралъул щамат къоялъ байбихьараб сон. Гьеб ккола нилъер рикIкIеналъул 2011 сон, лъабабилеб азарсоналъул 11 сон, XXI гІасруялъул 11 сон, XXI гІасруялъул кІиабилеб анцІсоналъул 1-еб сон.

## Лъугьа-бахъинал
* 
## Гьаруна
* 
## Хвана
*
Бе

**Бе** (Б&nbsp;б яги Ƃ, δ; италика: *Б&nbsp;б* яги *Ƃ, δ*) — кириллияб хъвай-хъвагӀул хӀарп. ГӀемериселъ элъ бихьизабула зирараб балабиалаб плозив . Кириллияб Б (бе) романлъизабула латин B хӀарпалдалъун. Авар ва цогидал алфабетазда Бе ккола кӀиабилеб хӀарплъун.

## Кодификация
Г

**Г**, **г** (цӀар: **гэ**) — ункъабилеб хӀарп киналниги славян ва цогидал гӀемерисел кириллиял алифбаязул. басрияб славян азбукаялда гьелъул цӀар буго «», килисадулаб славян мацӀалда — «глаголь», ай «абизе». Кириллицаялда гьел\ъул сипат буго  ва тархазулаб магӀна буо 3, глаголицаялда —  ва тархазулаб магӀана буго 4. Кириллияю форма лӀугьараб буго бетӀераб грек гамма (Γ) хӀарпалдаса, глаголияб лӀугьанилан рикӀкӀуна яги грек мухъил гаммаялъул хеххъваяб къагӀидаялдаса яги дандекколеб семияб хъвай-хъвагӀиялъул хӀарпалдаса.

Авар алипбаялда Г буго ункъабилеб хӀарплъун.
## 
## Хурхарал хӀарпал ва цогидал релълъарал ишараби
*Γ γ: Грек гамма хӀарп
*G g: Латин G хӀарп
*ґ: Cyrillic letter Ghe with upturn, now just named ***ghe*** (or ***ge***) in Ukrainian
*Ѓ ѓ: Cyrillic letter Gje
*Ғ ғ: Cyrillic letter Ghayn
*₴: Ukrainian hryvҐ nia (Currency sign)

## РегӀелал

## КъатӀисел регӀелал

*
*
Гъ

**Гъ**, **гъ** — кирилликияб диграф, Авар мацIалъул алипбалъул 5-б хIарп. ХӀалтӀизабула гьединго абазин, агъул, адигъ, гъабардгин чергес, къарачайгин балкъар, лъарагӀ, тум, лезги, рутул, табасаран, тат ва хъалтагъ мацӀазда.

## ХӀалтӀизаби
### Авар мацӀалда

Авар мацӀалда Гъ диграфалъ щибаб позициялда бихьизабула зирараб увулярияб фрикативияб гьаракь :

### Цогидал мацӀазда
Абазин ва табасаран алипбаязда хӀалтӀизабула  гьаракь бихьизабизе.

Адигъ, гъабардгин чергес, къарачайгин балкъар, лъарагӀ, тум, лезги, рутул, тат, цахур алипбаязда диграфалдалъун бихьизабула  гьаракь.

## Ралагье гьединго
* Ҕ

## МугъчӀваял

## РегӀелал
А (кириллица)

**А**, **а** — кириллицаялда гӀуцӀарал киналниги алипбаязул тӀоцӀебесеб хӀарп. БачӀин буго  (альфа) хӀарпалдаса, жибги финикияб «алеф» хӀарпалдаса лӀугьараб. ГӀемерисеб бихьизабула гъоркьияб борхиялъул гьоркьохъеб кьералъул лабиаллъичӀеб рагьараб  гьаракь.  

## Тарих
Кириллияб А хӀарп лӀугьараб буго грек альфа () хӀарпалдаса. Басрияб славян алипбаялда гьелде абула азъ–илан,  (azǔ), "Дун" абураб магӀнаги бугеб. Кириллияб рикӀкӀеназул системаялда А хӀарпалъул магӀна буго 1.

## Форма
Тарихалда жаниб, кириллияб А хӀарпалъул букӀана батӀи-батӀияб форма. Россиялда I Пётрица граждан шрифт билӀинабуралдаса нахъе, кириллияб А хъвала латин варианталда релълъун; курсивги, мухъил формаги гьединго.

## ХӀалтӀизаби
ГӀемерисел мацӀазда, жидеца кириллица хӀалтӀизабулел, — авар, булгар, украин, белорусс, гIурус, русин, серб, македон ва черногор мацӀал гӀадал, — кириллияб А хӀарпалъ бихьизабула рагьараб гьаракь . Ингуш ва чачан мацӀазда бихьизабула гъоркьияб борхиялъул нахъисеб кьералъул лабиаллъичӀеб рагьараб  ва гьоркьохъеб борхиялъул гьоркьохъеб кьералул рагьараб . Тувин мацӀалда гьеб хӀарп хъван букӀине бегьула диграф гӀадинги. 

### Авар мацӀалда
Авар мацӀалда киса-кибего хӀалтӀизабула гъоркьияб борхиялъул гьоркьохъеб кьералъул лабиаллъичӀеб рагьараб  гьаракь бихьизабизе, мисалалъе: *анцӀго*, *гӀадан*, *вац*. РагӀул байбихьуда гьеб гьаракь дандчӀваларо, гьелда цебе букӀуна гьамза, амма гьеб бихьизабуларо, гьединлъидал киса-кибего рагӀабазул байбихьуда хъвала *А* хӀарп. Гьелдаса байбихьулеб бищун къокъаб рагӀи буго авар мацӀалда *ине* фигӀлуялъул тӀалабияб буссинаби: *а*.

### ГӀурус мацӀалда
ГӀурус адабияталъулаб мацӀалда А хӀарп, рагӀулӀ бугеб позициялда рекъон, цӀалула батӀи-батӀиял къагӀидабазда:

* кьабизабиялъукь (рук**а́** ‘*квер*’) — [а] гьаракь гӀадин;
* кьабизабиялда цебесеб гьижаялъулӀ (п**а**ро́м) — [] гӀадин; гьединго -ао-, -оа- ва ц. хӀарпазул дандраязда: б**ао**ба́б, к**оа**гуля́нт;
* цогидал кьабизабиялъукь гьечӀел позициязда (кьабизабиялда хадуб ва кьабизабиялде щвелалде цоялдаса цӀикӀкӀун гьизаялъе цебе) — [] гӀадин
* цоц-о кьабиязабул гуреб позициялда — [] гӀадин: ч**а**сы́ **сагӀат''<nowiki/>', к сож**а*'ле́нию ‘*талихӀъиналъе’''.
* Кьабизабиялъукь гьечӀел гьижабазда А цӀалула О хӀарпго гӀадин: «пора́» [пра́] 'ригь', «росла́» [рсла́] 'гӀолеб букӀана'.

ГӀурус рагӀаби А хӀарпалдаса байбихьулел, аслияб къагӀидаялъ руго цогида мацӀаздаса рачӀарал, цо-цо гьоркьоберехал яги гьаркьахъе абулел рагӀаби ва "а" рагӀи хутӀизегӀан.

## Хурхарал хӀарпал ва цогидал релълъарал ишараби
*A a : латин A хӀарп
*Α α : грек Α хӀарп
*Ă ă : латин A хӀарп бревисгун
*Â â : латин A хӀарп циркумфлексгун
*Ā ā : латин A хӀарп макронгун
* Æ æ  исланд Æ хӀарп

## Кодал

## Ралагье гьединго
*Юникодалда кириллиял ишараби

## Баянкьелал

## Адабият
* 
* 
* 

## КъватӀисел регӀелал
* А хӀарпалъул хӀакъалъулӀ
Къ

**Къ**, **къ** — кирилликияб диграф, Авар мацIалъул алипбалъул 15-б хIарп. ХӀалтӀизабула гьединго Шималияб Кавказалъул ва цо-цо тюрк мацӀаздаги.

## ХӀалтӀизаби
### Авар мацӀалда

Авар мацӀалда Къ диграфалъ щибаб позициялда бихьизабула увулярияб абруптивияб аффриката  (фортис):

### Цогидал мацӀазда

Диграф хӀалтӀизабула абазин., агъул, адигъ, даргин, ингуш, гъабардгин черкес, къарачайгин балкъар, хъиримтатар, лъарагӀ, тум, лезги, , рутул, табасаран, хъалтагъ ва чачан мацӀазда. Бихьизабула  яги  гьаракь. АсатӀин мацӀалда гьеб диграфалдалъун бихьизабула  гьаракь.

Хъазах мацӀалда диграф хӀалтӀизабулаан практикияб транскрипциялъул «казновица» системаялда Қ хӀарп бихьизабизе.

## Ралагье гьединго
* Ҡ

## МугъчӀваял

## РегӀелал
Кь

**Кь, кь** — кириллияб диграф, жиб авар, абаз, абхаз, агъул, дарги, лак, курал, рутул, табасаран, хъалтагъ мацӀазул хъвавуда бугеб..

## ХӀалтӀизаби
Авар мацӀалда диаграфалдалъун бихьизабула хӀалуцараб алвеоларияб латералаб эйективияб аффрикат . ХутӀарал бакъбаккул кавказиял мацӀазда диграф хӀалтӀизабула  гьаркьие. Абхаз мацӀалда *кь* диграфалъ кьола  гьаракь.

## Референсал
КӀ

**КӀ**, **кӀ** — МагӀарул мацӀалъул алфавиталъул хӀарп (, гӀака мацӀалда: ПӀеж).
Лъ

**Лъ**, **лъ** — МагIарул мацIалъул алфавиталъул хIарп.

Старлингхъваялда рекъон – **ʎ**. Гьаб хIарпица бихьизабула кIалзул хьолболIан бахъулеб гъугъаб гьаракь. Авар мацIалъул рагIабалI буго цоккун бахъулеб **ʎ**-ги, цинги кIиккун бахъулеб **ʎ:**-ги. Авар мацIалъул алфавит рекъезабунгутIиялъул балагьалъ киб кидин гьеб хъвалебали жеги-жегицин гIемерисел аваразда лъаларо.

Масала: *лъар* [Starling: ʎar] абураб рагIулIа гьеб тамахабун цIалула, хIо *лълъим* абураб рагIулIа гьеб къвакIизабун цIалула.

Гьебго балагь сабалъун, гьаб хIарпица бихьизабула гьаздаго релъараб, хIо батIияб рижи бугеб гьаракь – **ƛ:** (цебе гьалъие **лI**-хIарп гIуцIун букIана, хадуб нахъеги босана). Масаладуе бачина гъобго *ʎar* абураб рагIиги, цинги *ƛ:ar* абураб рагIиги. ТIоцебисеб – гьитIинаб гIор, кIиабилеб – хIайваналда букIунеб бегIераб хIункеро. Хъвавуда гьезул батIалъи бихьизабизейин абун гьел хъвала гьадин: лъар – лълъар, хIо гьеб мекъаб жо буго.

Диалектазда, цохIо Гьанцухъ диалектги, цо-цо Бакълъухъ сверелаздаги гурони, **лI-**гьаракь гьечIо. Гьеза гьелъул бакIалда **лълъ** абула. Хунз диалекталда, болмацIалдаго гIадин, лI-гьаракь хIалтIизабула.
ЛӀ

**ЛӀ**, **лӀ** — кириллияб диграф, авар мацӀалъул хъвай-хъвагӀиялда хӀалтӀизабулеб. Гьединго хӀалтӀизабула рочисезул, адигъ, кабардин, кӀкӀаралазул ва цӀунтӀисезул мацӀазул хъваялдаги, балъхъадерил мацӀалъул транскрипциялдаги.

## ХӀалтӀизаби
### Аваралда

Авар литературияб мацӀалда, щибаб позициялъулӀ ЛӀ диграфалъ бихьизабула хӀалуцараб гъугъаб алвеоларияб латералияб аффрикат . 

Гьеб гьаракь хадусел бакӀазда дандчӀвалелъул, ЛӀ диграф хӀалтӀизабула:
* РагӀабазул бакӀалъул хӀалатазул ункъабилеб сериялъул формалда: *балалӀ*, *салулӀ*, *васазулӀ* цги;
** Гьанирего ккола бакӀазда цӀаралги: *ГьоцӀалӀ*, *ГьилалӀ* цги.
* *ГъорлӀ* хадурегӀелалда ва элъул формабазда (*гъорлӀе*, *гъорлӀа*, *гъорлӀан* цги).
* *НилӀ* цӀарубакӀалда ва элъул формабазда (*нилӀеца*, *нилӀер* цги).

БатӀаго рагӀул кьибилазулӀ:
* *ЛӀар*, *лӀини*, *лӀутӀ*, *лӀама* гӀадал рагӀабазулӀ, эзул киналниги формабазулӀги.
* *ЛӀугьине*, *билӀине*, *лӀутӀизе*, *борлӀизе*, *лӀвартӀизе* рагӀабазулӀ, эзул  формабазулӀ ва эздаса лӀугьаразулӀ, гьединго гьелго рагӀул кьалбал ругезулӀ.

## МугъчӀваял
ЧӀчӀ

**Чӏчӏ, чӏчӏ** буго кириллияб тетраграф, жиб авар, гӀандисезул, гӀахьвалазул, балъхъадерил кӀкӀаралазул мацӀазда хӀалтӀизабулеб.

## ХӀалтӀизаби
### Авар мацӀ
ТӀоцебе гьеб тетраграф баккана 1930-л соназда, авар мацӀалъул хъвай кириллиялде бачунеб мехалъ. Гьеб тетраграфалъ авар мацӀалда бихьизабула хӀалуцараб палато-алвеоларияб эйективияб аффрикат .

### ГӀандисезул мацӀ
ГӀандисезул мацӀалда Чӏчӏ тӀоцебе хӀалтӀизабуна 2015 соналъ, Лукал Инжилалъул таржамаялда.

### ГӀахьвалазул мацӀ
Тетраграф хӀалтӀизабулеб буго гӀаьвалазул мацӀалда 2000-л соназда хъвай-хъвагӀи гӀуцӀаралдаса.

### Балхъадерил мацӀ
МацӀалъул хъвай-хъвагӀи гьечӀониги, Чӏчӏ буго *Ботлихско-русского словаря* абураб хӀалтӀулӀ кьураб пртотипияб алфабеталда.

### КӀкӀаралазул мацӀ
КӀаралазул мацӀалъул гаргароялда, 2022 соналъ къватӀибе биччараб, Чӏчӏ буго алфабеталъул 62-абилеб хӀарп.

## Референсал
Ы

**Ы** яги **еры** (Ы&nbsp;ы; курсив: *Ы*&nbsp;*ы*), гӀемериселъ **ы**  гьанжесеб гӀурус мацӀалда яги **еры** историкиябги гьанжесебги Килисияб слав мацӀалда абулеб, буго кириллияб хъвай-хъвагӀул хӀарп. Элъ бихьизабула тасияб бакьулӀеб гургинлъичӀеб рагьараб  палаталлъичӀел (къвакӀарал) рагьукъаздаса хаду беларусги гӀурусги алфабетазда. Гьел алфабетазда эб буго беларусалда 28-абилеб, гӀурусалда 29-абилеб хӀарп. Ы хӀарп хӀалтӀизабула русин мацӀалда, гьениб эб буго алфабеталъул 15-абилеб хӀарп, хутӀарал славиял мацӀазул хъвавулӀ данчӀваларо.

Русиналда,  хӀарпалъ бихьизабула тӀад-гьоркьохъеб нахъисеб гургинлъичӀеб рагьараб . ЦӀикӀкӀанисел туркиял мацӀазда, жидеца кириллияб хъвай хӀалтӀизабулел, хъазах яги хъиргъиз гӀадиназда,  хӀалтӀизабула тӀасияб нахъисеб гургинлъичӀеб рагьараб  гьаркьие.

## ХӀалтӀизаби
### Аваралда
Ы хӀарп гьанжесеб кириллияб авар алфабеталда данчӀвала, амма хъвавулӀ эб хӀалтӀизабула лъедерго, цохӀо гӀурус яги цогидал къватӀиса мацӀаздаса рачӀарал цӀаразулӀ.

## ГӀахьалал хӀарпалги цогидал релълъарал ишарабиги
*И и : Кириллияб И хӀарп
*Й й : Кириллияб къокъаб И хӀарп
*Ъ ъ : Кирилияб ер хӀарп
*Ꙑ ꙑ : Кириллияб еры хӀарп нахъисеб ергун
*Ь ь : Кириллияб тамахаб ишара
*Ҍ ҍ : Кириллияб бащда-тамахаб ишара
*Ѣ ѣ : Кириллияб ''ят'' хӀарп
*I ı : Латин тӀанкӀикъаб I
*Ь ь : Латин I хӀарп щурунгун
*Ư ư : Латин U хӀарп лӀаргун, виетнам алфабеталъул 26леб хӀарп.
*Y y : Латин Y хӀарп
*Ý ý : Латин Ý хӀарп
*B b : Латин B хӀарп (мухъилаб)
*L l : Латин L хӀарп (мухъилаб)

## Компютингалъул кодал

## Референсал

*Russian: An interactive online reference grammar, by Dr Robert Beard
Абана

**Абана** () ккола Турциялъул шагьар.

## Цойгидал сайтал
* http://www.abana.gov.tr/ 
* http://www.abana-bld.gov.tr/
Югалъулаб Судан

**Югалъулаб Судан** (ингилис мацIалда South Sudan, гIараб мацIалда جنوب السودان‎‎ ‎‎‎‎ ) - Африкалда бугеб хIукумат. Ракь - 619 745 км².
Джуба

**Джуба** (ингилис мацIалда Juba, гIараб мацIалда جوبا ) ккола Югалъулаб Суданалъул тахшагьар.
Денкташ, Раъуф

**Раъуф Денкташ ** (1924 - 2012); ), Северияб Кипралъул президент (1985—2005).
Даргинал

**Даргинал** (дарг. *Дарганти*) — Кавказалда бугеб миллат. Дагъистаналъул кIиабилеб кIудияб миллат ккола.

Даргиял ихты 600 000 адам
Лакал

**Лакал** яги **Тумал**  — Кавказалда бугеб миллат. Гьел тум мацӀалда кӀалъала. Дуниялалда гӀага-шагарго 200 000 тумав вуго.
Табасаранал

**Табасаранал** (табас. *Табасаран*) — Кавказалда бугеб миллат.
Агъулал

**Агъулал** яги **Агулал** (агъул. *агулар*) — Кавказалда бугеб миллат.
ЛъарагӀал

**ЛъарагIал** (лъар. *Къумукълар* ) — Кавказалда бугеб миллат. 
## Этимология
## Тӏибитӏи
## Тарих
## Маданият
## Хӏужаби
Нугъаял

**Нугъаял** (нугъ.. *Ногъайлар, Nogaylar* ) — Кавказалда бугеб миллат.
Къажарал

**Къажарал (Падарал)** яги **Азарбижанал** () — Дагъистаналда ва Азарбижаналда бугеб миллат.
Туркал

**Туркал** () — Турцияалда ва  Кавказалда бугеб миллат. Къадар 70 миллионалде бахула.
Брейвик, Андерс Беринг

**Андерс Беринг Брейвик** (норв. Anders Behring Breivik ; 1979, Осло- ) — Норвегиялъул террорист ва организатор.
Хъазахъистан

**Хъазахъиста́н** ( , официалияб куцалда **Хъазахъиста́н Жумгьурият**, ) — Евразиялъул ракIбакьулъ бугеб пачалихъ, жиндир цIикIкIунисеб бутIа Азиялда ва дагьаб Европаялда бугеб. Гьеб ккола Каспиялда, Гъоркьа Волгаялъул рагІалалда, Уралалда, Сибиралда, Синаялда ва Гьоркьохъеб Азиялда гьоркьоб.


Файл:35Aktau główna ulica.JPG|alt=Актау шагьар|Ахътау шагьар
Файл:Air astana plane taking off.jpg|Хъазахъистаналъул гьавамухъазул самолет
Файл:Astana-kazakhstan.JPG|alt=Астана шагьар|Астана шагьар


## ХIужаби
ЧачаналӀ

**БуртиялI яги ЧачаналI** (яги *Буртиязул Республика, Чачан Жумгьурият*; ; , *Чечня*) — Россиялъул Федерацияда гъорлI унеб жумгьурият.

Тахшагьар — Сунж-хъала.

## Миллатал
* Буртиял (96,5 %)
* ГIурусал (1,5 %)
* Аварал (1,0 %)
* ЛъарагIал (0,8 %)
* Нугъаял (0,4 %)

## Районал

## Шагьарал
* Сунж-хъала
* Гудермес
* Аргун
* Шали
* ГIурус-Мартан

## Росаби

Аваразул росаби:
*Кванхи
* Бороздиновская

## Иццал

* Президент и Правительство Чеченской Республики 
* Республика Чечня в справочнике-каталоге «Вся Россия» 
* Министерство финансов Чеченской Республики
* Чеченская республика на Открытом портале Юга России
* ИСТОРИЯ ЧЕЧЕНО-ИНГУШЕТИИ 
* Сайт о Главе Чеченской Республике — Р. Кадырове и о самой республике
ГӀарабистан

**ГӀарабистан** яги **ГІарабазул бащдабчІинкІиллъи** () — Азиялда бугеб бащадабчІинкІиллъи, жиб гьеб материкалъул къиблаябгун-бакътІерхьудехун кколеб. Гьеб ккола дуниялалдаго бищун кІудияб бащадабчІинкІиллъилъун — гьелъул ракьул къадар гІага-шагарго 3,25 млн км². 

Жакъа ГІарабазул бащадабчІинкІиллъиялда ругел пачалихъаздаса ккола: БахІрайн, ГІиракъалъул ва Урдуналъул къиблаял рахъал, Йемен, КъатІар, Кувайт, ГІЦИ, ГІуман ва СагІудиязул ГІарабия. ГІарабазул бащдабчІинкІиллъиялде гІагарлъухъ руго: Миср, ПилистІин, Урдун ва Шам.

## ХІужаби

## Адабият
*
Ункъракь

**Ункъракь** — гьанжесел Дагъистаналъул (ЦӀумада мухъ), Чачаналъул (Шарой, Итум-Хъала) ва Гуржиялъул (Туш) ракьазда букӀараб тарихиябгун-географияб регион, Сариралъул ва Авар нуцаллъиялъул тарихияб бутӀа, росабазул жамагӀат.

**Тахшагьар** - Къеди.

## География
Ункъракьалда гьоркьоре уна ЦӀумада мухъалъул Къеди, Силди, Гьакъоб, Гъоркьхъваршини, ТӀаса Хъваршини, Сасикь, Метрада, Цихалахъ ва Хушати росаби. Районалъул  цогидал росабазда данде ккун гьезул хаслъи буго - гьел киналго росаби болмацӀалда кӀалъалел, ай жидерго цоги мацӀ гьечӀел рукӀин. Макъалаялъул авторас бихьизабухъе, гьел росабазул хӀакъалъулъ цӀакъго дагьаб гурони материал газет-журналазда хъваларо (гьениса хъвадарулел чагӀи гьечӀолъиги  батила гьелъие гӀилла). Кинниги гьел росабазул тарих цӀалдолезда, хасго гьел росабазул гӀадамазда лъай мурадалда, СайгидахӀмад АхӀмаднабиевас батӀи-батӀиял тӀахьаздаса,  архивазда ругел хӀужабаздаса, гӀурусалдаса буссинабун хъван буго гьаб макъала. Гьенирги  цо-цо цоцазде дандекколарел бакӀалги руго, рукӀаниги х1акъикъат лъаялъе мунпагӀат  букӀинин гьел рахъулел руго. 

«Ункъракь - цӀакъ борхалъуда буго, гьелдасан тӀадегӀан Аллагь вуго» - ян хъван буго «Кавказ» журналалда 1849 сонадда. ЦӀакъго рикӀкӀад, цӀакъго борхалъуда букӀиналъ Ункъракьалъул жамагӀат чияда бачӀеблъун ва жибго жинда чӀараблъун букӀана. Борхалъуда Аллагьасда гӀагарда рукӀиналъ батилин гьез Ислам жидерго г1умруялъул къанунлъун бищарабилан хъван буго добго журналалда. ХӀакъикъаталдаги гьел росабазул гӀадамал церего рукӀана шаригӀатги тӀарикъатги лъикӀ лъалел, гьелъул тӀалабалги кколеб куцалъ тӀуралеллъун, гьанжеги руго. Гьедин рикӀкӀад рукӀиналъ гьел росабазул гӀадамал 1844 соналде щвезегӀан имамзабигун гъазаваталда гӀахьаллъиялъулги цӀакъго мукъсанал гурони хӀужаби гьечӀо. Гьеб соналъ, Къедиги  Гьакъоги рукӀарал нуцалзаби тӀагӀинаридал, танила гьенив Шамилица наиблъун  Сасикьа Хатил МухӀамад. Гьесул 150 рекӀаравги 320 лъелавги мурид вукӀанин хъван буго церегосел тӀахьазда. 

Ункъракьалъул росабиги цоги бакӀалдаса рачӀун чӀарал магӀарулаздасан лъугьарал руго. Гьезул гӀорхъаби: бакъбаккудасан хъвар щалгун ва тӀиндалгун, югалъул бакъбакку дасан гуржиялгун ва цӀунтӀалгун, югалдасан ва югалъул бакътӀерхьудасан гуржиялгун, севералдасан чачаналгун ва севералъул бакъ баккудасан ч1амалазулгун руго. Гьездаго гъорлъ руго батӀияб миллаталъул лъугьарал тухумалги. Масала: Цихалахъ росу Чачаналдаса бид виххун Цихалди росулъа вачӀарав чияс ккураб бугин абула. Буго  Сасикь  Табасараналдаса вачӀарав чиясдасан лъугьараб тухумги, - Гуржиялъа вачӀарав чиясдасан лъугьарабги, гьединго руго цогидал росабалъги.

## РегӀелал
* "Союз сельских обществ Ункратль" Гусейнов Магомед, 23 сентября 2011 г. 
* "Ункъракь" СайгидахIмад АхIмаднабиев
Украинал

**Украинал** (укр. *українці*) — Украиналда ва Россиялда бугеб миллат. Къадар 39,8–57,5 миллионалде бахула.

## 
*  Украина 37 541 693
*  Россия 2 942 961
*  Канада 1 209 090
*  Бразилия 1 010 000
*  США 976 314
*  Казахстан 333 031
*  Молдавия 282 406
*  Белоруссия 158 723
*  Германия 128 100
*  Узбекистан 104 720
*  Португалия 66 041
*  Румыния 61 353
*  Латвия 55 199
*  Аргентина 50 000
*  Польша 30 957
*  Азарбижан 28 984
*  Эстония 27 722
* Киргизия 21 900
*  Литва 19 700
Башкирал

**Башкирал** (башк. *Башҡорттар*) — Россияалда бугеб миллат. 

*  Башкирия 1 221 302
*  Челябинск улос 166 372
*  Оренбург улос 52 685
*  Тюмень улос 46 575
*  Ханты-Мансийской автономной округ - Югра 35 807
*  Ямало-Ненецкой автономной округ 7 932
*  Пермь шаер 40 740
*  Свердлов улос 37 296
*  Курган улос 15 343
*  Татария 14 911
*  Узбекистан 49 000
*  Казахстан 23 224
*  Таджикистан 9 200
*  Туркмения 7 400
*  Украина 4 253
* Киргизия 2 044
*  Белоруссия 1 091

## Культура
* Башкирал фильм "Всадник на золотом коне" (1980)
Чавашал

**Чавашал** (чув. *Чăвашсем*) — Россияалда бугеб миллат. 

*  ГIурус пачалихъ 1 637 094
*  Казахстан 22 305
*  Узбекистан 14 000
*  Украина 10 593
*  Туркмения 3 600
*  Белорусс 3 400
*  Таджикистан 3 400
* Киргизия 1 100
*  Молдавия 1 000
*  Латвия 756
*  Литва 700
*  Хъизихъ 542
*  Эстония 500
*  Азарбижан 489
ХӀусенил МухӀаммад Апанди

**ГIуриса ХIусенил МухIаммад Апанди**, — (), (1862 - 1967), ГIуриб, Дагъистан —  шафигӀил мазгьабалъул гӀалимчи, тӀарикъаталъул устар, муршид. 

## ГІумрухъвай

Гьавуна 1862 соналъ ГӀуриб росулъ, Шамилил районалда, Дагъистан жумгьурияталда. Исламалъул гӀалимчи, Дагъистаналъул бусурбабазул рухІияв цевехъан, Накъшубандияб ва Шазалияб тӀарикъатазул муршид. 

ХIусенил МухIаммад Апандиясул тIоцевесев тIарикъаталъул устар ккола ГIасаса ГIабдурахIман ХIажияв [хв. 1909г]. Жеги ХIусенил МухIаммад Апандиясе тарбия кьуна Сайфуллагь Къадияс [хв. 1919г], КъахIиса ХIасан Апандияс [хв. 1937г], Гьандихъа ХIумайд Апандияс [хв. 1952г].

ГIуриса ХІусенил хъизан - ПатIимат, машгьурав гIалимчи Дибир хIажиясул яс. Гьезие гьаруна ясал: Мариям, Загьидат, ГьитIинапатIимат, ХIаписат, Умакусум, ва цо вас: МухIаммад.

ГIуриса ХІусеница лъеберго соналъ бахчун буго ХIасан апандияс жиндихъе 1920 соналъго кьураб ижаза, *кидалъизегIан гьеб бахчун толеб*, - абун 1950 соналъ ХIумайд апандиясул рахъалдасанги ижазаялъул амру тIаде бачIинегIан. 

ГIуриса ХІусеница ижаза кьуна КъахIиса МухIаммад ГIарип апандиясе, Лъахъа ХIамзат апандиясе, Инхоса ГIабдулхIамид апандиясе.

1944 - 1957 соназ ГIуриб росу Чачаналде гочараб мехалъ, ХIусенил МухIаммад Апандица гIумру гьабуна Гъогъолъ росулъ. Къого гIанаб соналъ Гъарданущив масжидалъул будунлъун вукIун вуго. Жиндилъ бугеб гIелмуги бахчун гьенив вукIарав дибирасухъ гIелму цIалулев вукIунаанила гьев, гьоркьо-гьоркьоб дарс бицунаго гъалатI ккезеги биччалаанила живго тIатинаредухъ. Гьединан Гъарданущив вукIарав Сайпуллагь Къадиясдасан балъго пайда босулев вукIарав гьесда Сайпуллагь Къадияс хирияв ГIали асхIабасул букIараб халгIатги ретIанила.

ХIусенил МухIаммад Апанди хвана 1967 соналъ ва гьесул хоб буго ГIуриб росулъ. 

2011 соналъул май моцIалда МахІачхъала шагьаралда рагьана ХIусенил МухIаммад Апандил цIаралда бугеб мажгит. 
2011 соналъул июл моцIалда букIараб Дагъистаналъул гIалимзабазул данделъиялда хIукму гьабуна Гъогъолъ росулъ гьесул цIаралда мадраса базе.

## ТІахьал
ХIусенил МухIаммад Апандил тIахьалги назмабиги руссинарун руго гIемерал мацIцIазде.

### [[ГIурус мацI]]алда тIахьал
*

### МагӀарул тӀахьал
* Назмаби
*

## ХIалтIизабураб адабият
 

## Цойгидал сайтал
* Золотая цепь преемственности (силсила) Накшбандийского тариката
* Ислам в Дагестане
* Islam in Dagestan
ЧӀикӀаса СагӀид апанди

**ЧӀикӀаса СагӀид афанди** (гӀурус мацӀалда *Шейх Саид Афанди аль-Чиркави*), (1937 сон - 2012 сон), ЧIикIаб, Дагъистан — тIарикъаталъул устар. 

## ГІумрухъвай
Гьавуна 1937 соналъ ЧIикIаб росулъ, Шурагьиб районалда, Дагъистан республикаялда. Дагъистаналъул тІарикъат мазгьабалъул бусурбабазул динияв цевехъан, Накъшубандияб ва Шазалияб тIарикъатазул устар.

## Гьесул асарал
ЧӀикӀаса СагӀид Афандил тӀахьалги назмабиги руссинарун руго гӀемерал мацӀазде.

### МагӀарул мацӀалда тIахьал
* Назмаби
* Къураналъул ахӀуде гӀавамал кантӀизари
* Къисасул анбияъ
* МажмугӀатуль фаваид

### ГӀурус мацӀалда тIахьал
* Сокровищница благодатных знаний (МахӀачхъала, 2010);
* История пророков, том 1 (МахӀачхъала, 2009);
* Сборник выступлений шейха Саида Афанди аль-Чиркави (МахӀачхъала, 2009)
* Современность глазами шейха Саида-Афанди (МахӀачхъала, 2010);
* История пророков, том 2 (МахӀачхъала, 2011);
* Побуждение внять призыву Корана, в 4 томах (МахӀачхъала, 2007) 

### Татар мацӀалда тIахьал
* Сокровищница благодатных знаний, перевод М. Ахматжанова (Казань, 2006)

## Хвел
Хвана 2012 соналъул 28 августалда жиндирго рокъоб ккараб кьвагьиялъул хIасилалда. 

## Примечания
Эскимосал

**Эскимосал**  –  Сибиралда, Аляскаялда, Канадаялда ва Гренландиялда бугеб миллат.

## Классификация
* Юпикал
** Сиреникалъул юпикал яги Сиреникалъул эскимосал (Сиӷыныгмыӷий )
** юпик 
*** Сибиралъул юпикал (Yupiget = Юпигыт )
*** Науканалъул юпикал (Нывуӄаӷмит )
*** Аляскаялъул юпикал (Yupʼik  ва Cupʼik ) 
**** Чупик‎ал (Cupʼik ) 
**** Нунивакалъул чупикал (Cupʼig ) 
*** Супикал ягу Алютикал (Sugpiaq , Alutiiq)
* Инуитал
** Инюпикал (Iñupiaq)
** Канадаялъул инуитал
*** БакътӀерхьул Канадаялъул инуитал (Inuvialuit & Inuinnait / ᐃᓄᐃᓐᓇᐃᑦ & Natsilingmiut)
*** Бакъбаккул Канадаялъул инуитал (Inuit )
** Гренландиялъул инуитал (Kalaaleq)
*Чукчал(ԓыгъоравэтԓьат,оравэтԓьат)
**Чаучуал
**Анкалитал
Татарал

**Татарал** (тат. *tatarlar / татарлар*) — Россияалда бугеб миллат. 

*  Россия 5 554 601
*  Узбекистан 700 000
*  Казахстан 204 229
*  Таджикистан 96 000
*  Украина 73 304
*  Туркменистан 61 000
* Киргизия 51 000
*  Азарбижан 31 000
*  Турция 26 000
*  Румыния 23 000
*  Белоруссия 13 000
*  АЦШ 11 000
*  Китай 7 500
*  Польша 5 000
*  Гуржи 3 700
*  Литва 3 100
*  Латвия 3 000
*  Молдавия 2 900
*  Эстония 2 500
Инюпикал

**Инюпикал** яги **Инюпиакал** (инюп. sg: **Iñupiaq**;  dual: **Iñupiak**; pl: **Iñupiat**)  –  Аляскалда бугеб инуит эскимос миллат.
Супикал

**Супикал** яги **Алютикал** (суп. sg: **Sugpiaq** яги **Alutiiq**;  dul: **Sugpiak** яги **Alutiik**; pl: **Sugpiat** яги **Alutiit**)  –  Америкаялъул Цолъарал Штаталялъул Аляскалда бугеб юпик эскимос миллат.
Удмуртал

**Удмуртал** (удм. *Удмуртъёс*)  –  Россияалда бугеб миллат. 

*  Удмуртия 460 584
*  Пермь 26 272
*  Татарстан 24 207
*  Башкирия 22 265
*  Киров улос 17 952
*  Свердлов улос 17 903
*  Ханты-Мансийской автономной округ - Югра 3 670
*  Хъазахъистан 8 000
*  Украина 4 712
Инуитал

**Инуитал** – Америкаялъул Цолъарал Штаталялъул Аляскалда, Канадалда ва Гренландияалда бугеб эскимос миллат. 

## Миллатал
* Инюпикал яги Инюпиакал (Iñupiaq)
* Канадаялъул инуитал
** БакътӀерхьул Канадаялъул инуитал (Inuvialuit & Inuinnait / ᐃᓄᐃᓐᓇᐃᑦ & Natsilingmiut)
** Бакъбаккул Канадаялъул инуитал (Inuit )
* Гренландиялъул инуитал (Kalaaleq)
Канадаялъул инуитал

**Канадаялъул инуитал**  (инуит. sg: **ᐃᓄᒃ** *Inuk*;  dual: **ᐃᓅᒃ** *Inuuk*; pl: **ᐃᓄᐃᑦ** *Inuit*)  –  Канадаялда бугеб инуит эскимос миллат. 

## Миллатал
* БакътӀерхьул Канадаялъул инуитал (Inuvialuit & Inuinnait / ᐃᓄᐃᓐᓇᐃᑦ & Natsilingmiut)
* Бакъбаккул Канадаялъул инуитал (Inuit )