Дагъистаналъул административияб рикьи

**Дагъистаналъул административиябгин территориалияб рикьи** — пачалихъияб (РФ-ялъул субъекталъул административиябгин территориалияб гӀуцӀиялъул) ва бакӀалъул хӀакимлъиялъул (бакӀалъул жиндиего нухмалъи гьабиялъул) территориалияб гӀуцӀи Дагъистаналъул Жумгьурияталда жаниб.

## Административиябгин территориалияб гӀуцӀи

Дагъистаналъул Жумгьурияталъул конституциялда ва «Дагъистаналъул административиябгин территориалияб гӀуцӀиялъул хӀакъалъулъ» Къануналда рекъон, РФ-ялъул субъекталъ гъорлъе бачуна хадусел жумгьурияталъулаб даражаялъул административиялгин территориалиял гуцӀалаби:
* 41 мухъ (гьезул цоялда гъорлъ 1 участокги)
* 10 жумгьурияталъулаб даража бугеб шагьар.

Мухъл рикьула гьеназде, росдал боязде, росабазде; жумгьурияталъулаб даража бугел шагьараз гъорлъе рачуна шагьарал, гьенал ва росаби.

КӀудияб шагьар МахӀачхъала бикьула лъабго районалде.

Мухъалъулаб ва шагьаралъулаб даража бугел административиялгин территориалиял бутӀабазул сияхӀ буго Дагъистаналъул Жумгьурияталъул административиялгин территориял гӀуцӀалабазул цӀохӀалаб реестралда.

## Муниципалияб гӀуцӀи
БакӀалъул жиндиего нухмалъи гьабиялда (муниципалияб гӀуцӀиялъул) жаниб жумгьурияталда, Дагъистаналъул жумгьурияталъулаб даража бугел аднминистративиялгин территориалиял бутӀабазда 2019 сонлъул 1 январалде бугеб хӀалада рекъон гӀуцӀун буго 761 муниципалияб гӀуцӀи:
*10 шагьаралъулаб сверухълъи, гьезул цоялъул гӀуцӀиялде гъорлъе гьединго уна:
** 3 шагьаралда жанисеб район;
*41 муниципалияб мухъ(Россия) (гьезул цоялда гъорлъ 1 муниципалияб участок), жидеца гъорлъе рачунел:
**700 росдал бо
** 7 шагьаралъул бо.

## Территориалиял сверухълъаби
2013 сонлъул 25 ноябралда Дагъистанала гӀуцӀана Централияб, МугӀрузулаб, Шималияб ва Жанубияб территориалиял сверухълъаби, жал административиялгин территориалиял бутӀабилъун кколарел.

## Жумгьурияталъулаб даража бугел шагьарал (шагьаралъулал сверухълъаби) ва мухъал
Дагъистаналъул мухъазул (муниципалиял) ва жумгьурияталъул даража бугел шагьаразул (шагьаралъулал сверухълъаби) халкъалъул къадар кьун буго 2020 соналъул 1 январалде бегеб хӀалалхъ, ва дагьабги мухӀканго 2010 соналъул халкъалъул къадаралъул хъвай-хъвагӀи гьабиялда рекъон:

## Росдал боял (поселения) ва гӀумру гьабулел бакӀал
ГъокьегӀан кьун буго муниципалиял мухъазда рекъон росабазул ва шагьаразул поселениязул (гьез гъорлъе рачунел гӀумру гьабулел бакӀалгун) сияхӀ. 

Росдал бояз гъорлъе бачине бегьула цо росу (гьедин батани гьезда абула «росу»-йилан ва данде ккола росу абураб административиябгин территориалияб бутӀаялде) яги чанго (гьедин батани гьезда абула «росдал бо»-йилан ва данде ккола росдал бо абураб административиябгин территориалияб бутӀаялде).

Шагьаразул поселениял (гъорлъе бачуна цо-цо шагьаралъул тайпаялъул гьен ва данде ккола гьен абураб дминистративиябгин территориалияб бутӀаялде) рихьизарун руго бицатаб хатӀалдалъун.

### [[Агъул мухъ]]
Типигъ

### [[Ахтиб мухъ]]
Ахтиб

### [[БагӀархъала мухъ]]
БагӀархъала (Кизляр)

### [[Бакълъул мухъ]]
МелъелтӀа

### [[Болъихъ мухъ]]
Болъихъ

### [[Газал мухъ]]
Рутул 

### [[Гелбахъ мухъ]]
Гелбахъ (Кизилюрт)

### [[ГӀахъуша мухъ]]
ГӀахъуша

### [[ГӀахьвахъ мухъ]]
КӀкӀаратӀа

### [[ГӀаяша мухъ]]
ЦӀияб ГӀаяша (Каякент)

### [[Гъуниб мухъ]]
Гъуниб

### [[ДахӀадал мухъ]]
Уркарахъ

### [[ДешлахӀар мухъ]]
ДешлахӀар 

### [[Дибирилросу мухъ]]
Дибирилросу (Бабаюрт)

### [[Кули мухъ]]
Вачи

### [[Курагь мухъ]]
Курагь

### [[Къарабдахъ мухъ]]
Къарабдахъ (Карабудахкент)

### [[Лаваша мухъ]]
Лаваша

### [[ЛъаратӀа мухъ]]
ЛъаратӀа

### [[МухӀарамхур мухъ]]
МухӀарамхур

### [[НахъбакӀ мухъ]]
Дилим

### [[Нугъай мухъ]]
Рохьомактаб 

### [[СтӀал-Сулайманил мухъ]]
Къасумхур

### [[Табасаран мухъ]]
Хучни

### [[Тарамухъ мухъ]]
Тарамухъ 

### [[Тум мухъ]]
Гъумекиб 

### [[Турхъалиб мухъ]]
Турхъалиб (Коркмаскала)

### [[Унсоколо мухъ]]
Унсоколо

### [[Ушугъ мухъ]]
Ушугъ

### [[Хайдакъ мухъ]]
Мажалис

### [[Хасавхъала мухъ]]
Хасавхъала

### [[Хив мухъ]]
Хив

### [[Хунзахъ мухъ]]
Хунзахъ 

### [[Хьаргаби мухъ]]
Хьаргаби

### [[ЦӀиябтум мухъ]]
ЦӀиябтум

### [[ЦӀумада мухъ]]
Агъвали

### [[ЦӀунтӀа мухъ]]
Кидеро

### [[ЧӀарада мухъ]]
ЦӀуриб 

### [[Чор мухъ]]
Чор (Дербент)

### [[Шамилил мухъ]]
ХӀебда

### [[Шурагьиб мухъ]]
Шурагьиб

## Тарих
1928 соналъ Дагестаналъул АССР бикьана 26 кантоналде ва кӀиго субкантоналде: Ахти Ачикулак, Баба-Юртов, Болъихъ, Шура, Гъуниб, Чор, Хайдахъ, Хъаранугъай, Къасум-Кент, КъахӀиб, Гъизляр, Къоркъмас-Хъала, Курахъ, Лак, Леваши, МахӀач-Хъала, Рутул, Табасаран, ЛъаратӀа, Урариб (ДахӀададал), Хасав-Юрт, Хунзахъ, ЦӀумада, ЧӀарада ва Шелковский кантонал; Бакълъул ва Нахъбак субкантонал.

1929 соналъ кантоназул ва субкантоназул цӀарал хисана ва гьаруна мухъал ва гъоркьмухъал.

1930 соналъ гӀуцӀана ЦӀунтӀа мухъ, Бакълъул ва НахъбакӀ гъоркьмухъазе щван мухъазул статус.

1933 соналъ гӀуцӀана ГӀахьвахъ мухъ.

1934 соналъ гӀуцӀана Агъул, ГӀахъуща ва Дохъузпара мухъал.

1935 соналъ тӀагӀинабуна МахӀач-Хъала мухъ. Цого заманалда гӀуцӀана Карабудахкен, Каякен, Каясула, Кули, Хъумтор-Хъала, Унсоколо ва Хив мухъал.

1938 соналъ Къоркхъмас-Хъала мухъалъул цӀар хисана Сергъо-Хъалаялде. Гьебго соналъ Ачикулак, Хъара-Нугъай, Каясула, Гъизляр ва Шелковский мухъал рачана Орджоникидзевский краялде гъорлъе.

1943 соналъ гӀуцӀана ГӀавхъ ва МухӀрамур мухъал.

1944 соналъул марталда тӀагӀинабураб ЧАчангун Ингуш АССР-алдаса Дагъистаналъул АССР-алъе кьуна Ведено, Курчалой, Ножай-Юрт, Саясан, Чеберло ва Хьаруб мухъал. Гьебго соналъул июналда Курчалой мухъалъул цӀар хисана Шурагат мухъалде, Ножай-Юрт мухъ — ГӀанди, Саясан мухъ — Рилъаб, ГӀавхъ мухъ — ЦӀияб Тум. ТӀагӀинаруна Чеберлой ва Хьаруб мухъал.

1940-лел соназул бащалъиялда гӀуцӀана Хьаргаби, Кизил-Юрт ва Цудахар мухъал, тӀагӀинаруна Хъумтор-Хъала ва ЦӀунтӀа мухъал.

1952 соналъул 25 июналъ Дагъ. АССР бикьана 4 сверухълъиялде: Шура, Чон, Избербаш ва МахӀачхъала. 1953 соналъул 24 апрелалда сверухълъабазде бикьи хвезабуна.

1950-лел соназул бащалъиялда гӀуцӀана Ленинил (марказ — ш. МахӀачхъала) ва ЦӀунтӀа (марказ — р. БежтӀа) мухъал.

1956 соналъ тӀагӀинбуна Цудахар мухъ.

1957 соналъ Дагъистаналъул АССР-алъе Грозненской областалдаса кьуна Хъаранугъай (марказ — Терекли-Мектеб), Гъизляр, Крайновский ва Тарумовский мухъал. Чачангун Ингушской АССР-алъе кьуна ГӀанди, Ведено, Рилъаб ва Шурагат мухъал.

1960 соналъ КъахӀиб мухъалъул бакӀалда гьабуна Совет мухъ. ТӀагӀинаруна Докузпара, Хъарабудахкен, Крайновский ва Унсоколо мухъал.

1963 соналъ тӀагӀинаруна ГӀахъуша, ГӀахьвахъ, Бабаюрт, Хьаргаби, Бакълъул, ДахӀададал, Каякент, Кизил-Юрт, Кули, Курах, Ленинил (МахӀачхъалаялда марказгун), МухӀарамур, Тарумовский ва ЧӀарада мухъал. ГӀуцӀана Унсоколо мухъ (марказ — Хьаргаби). Шура мухъалъул цӀар хисана Ленинил мухъалде (мурказ — Шура).

1964 соналъ гӀуцӀана ГӀахъуша, Бакълъул (марказ — МелъелтӀа), Кули (марказ —  Вачи), Курах ва ЧӀарад (марказ — ЦӀуриб) мухъал.

1965 соналъ гӀуцӀана ГӀахьвахъ (марказ — КӀкӀаратӀ), Бабаюрт, Шура, Хьаргаби, ДахӀададал (марказ — Уркарахъ), Каякент (марказ — ЦӀияб Каякент), МухӀарамур ва Тарумовский мухъал. Ленинил мухъаъул марказ бачана Карабудахкенталде, Унсоколо мухъалъул — Унсоколобе.

1966 соналъ гӀуцӀана Кизилюрт мухъ Кизилюрталда марказгун.

1960-лел саназул кӀиабилеб бащалъиялда Хъаранугъай мухъалъу цӀар хисана Нугъай мухъалде.

1969 соналъ Къасумкент мухъалъул цӀар хисана  Сулейман-СтӀал мухъалде.

1992 соналъ Ленинил мухъалъул цӀар хисана Карабудахкен мухъалде.

1993 соналъ гӀуцӀана  ЦӀунтӀа мухъалъул БежтӀа мухъ (марказ — БежтӀа). Гьебго соналъ гӀуцӀана Докузпара мухъ Усухчаялда марказгун ва Хъумторхъала мухъ Къоркъмасхъалаялда марказгун.

1994 соналъ Совет мухъалъул цӀар хисана Шамилил мухъалде.

## Ралагье гьединго
* Дагъистаналъул шагьаралъулал гӀумру гьабиялъул бакӀал
* Дагъистаналъул гӀумру гьабиялъул бакӀал

## МугъчӀваял