open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Евразиялъул цӀиркъ

**Евразиялъул цӀиркъ** (латиназул мацӀалда *Lynx lynx*) — Felidae хъизан цӀиркъ. 

## 
# *Lynx lynx lynx*, Скандинавия, Бакъбаккул Европа, БакътӀерхьул Сибирь
# *Lynx lynx carpathicus*, Карпат, Central Европа
# *Lynx lynx martinoi*, Балкан
# *Lynx lynx dinniki*, Къавкъаз
# *Lynx lynx wardi*, Алтай
# *Lynx lynx wrangeli*, Бакъбаккул Сибирь
# *Lynx lynx isabellinus*, Central Азия]]
# *Lynx lynx kozlovi*, Central Сибирь
# *Lynx lynx stroganovi*, Amur region
# *Lynx lynx sardiniae*, Sardinia †
Канадалъул цӀиркъ

**Канадалъул цӀиркъ** (латиназул мацӀалда *Lynx canadensis*) — Felidae хъизан цӀиркъ. 

## 
# *Lynx canadensis canadensis*
# *Lynx canadensis mollipilosus*
# *Lynx canadensis subsolanus*
Испаниялъул цӀиркъ

**Испаниялъул цӀиркъ** (латиназул мацӀалда *Lynx pardinus*) — Felidae хъизан цӀиркъ.
Цер

**Цер** (латиназул мацӀалда *Vulpes vulpes*) — Canidae хъизан гӀалхул кӀудияб вахӀшияб хӀайван.
БагӀараб цӀиркъ

**БагӀараб цӀиркъ** (латиназул мацӀалда *Lynx rufus*) — Felidae хъизан цӀиркъ.

## 
# *Lynx rufus rufus* 
# *Lynx rufus gigas* 
# *Lynx rufus floridanus* 
# *Lynx rufus superiorensis* 
# *Lynx rufus baileyi* 
# *Lynx rufus californicus* 
# *Lynx rufus escuinipae* 
# *Lynx rufus fasciatus* 
# *Lynx rufus oaxacensis* 
# *Lynx rufus pallescens* 
# *Lynx rufus peninsularis* 
# *Lynx rufus texensis* 

## ХIужаби
Ци

**Ци** () – Ursidae хъизан гӀалхул кӀудияб вахӀшияб хӀайван. 

## 
* **Ailuropodinae** –
** *Ailuropoda melanoleuca* – **[[КӀудияб панда]]**
* **Tremarctinae** – **[[Гьумер къокъаб ци]]**
** *Tremarctos ornatus* – **[[Андиялъул ци]]**
** *Tremarctos floridanus* † – **[[Флоридаялъул нохъодул ци]]**
* **Ursinae** –
** *Ursus arctos* – **[[ТIулакьераб ци]]**
** *Ursus americanus* – **[[Америкаялъул чӀегӀераб ци]]**
** *Ursus maritimus* – **[[ХъахӀаб ци]]**
** *Ursus thibetanus* – **[[Азиялъул чӀегӀераб ци]]**
** *Ursus spelaeus* † – **[[Нохъодул ци]]**
** *Melursus ursinus* – **[[КIвахIалаб ци]]**
** *Helarctos malayanus* – **[[Малаялъул ци]]**
Панда

**Панда** :

* **[[ГьитӀинаб панда]]** яги **БагӀараб панда** (*Ailurus fulgens*)
* **[[КӀудияб панда]]** (*Ailuropoda melanoleuca*)
КӀудияб панда

**КӀудияб панда** (латиназул мацӀалда *Ailuropoda melanoleuca*) –  Ursidae хъизан гӀалхул кӀудияб вахӀшияб хӀайван.
ГьитӀинаб панда

**[[ГьитӀинаб панда]]** яги **БагӀараб панда** (латиназул мацӀалда *Ailurus fulgens*) –  Ailuridae хъизан гӀалхул гьитӀинаб вахӀшияб хӀайван.
Мазама

**Мазама** (латиназул мацӀалда *Mazama*) –  Cervidae хъизан гӀалхул кӀудияб хӀайван. 

## 
* *Mazama americana* – 
* *Mazama bricenii* – 
* *Mazama chunyi* – 
* *Mazama gouazoubira* – 
* *Mazama nana* – 
* *Mazama pandora* – 
* *Mazama rufina* –
Гъаргъадан

**Гъаргъадан** яги **Носорог** (латиназул мацӀалда *Rhinocerotidae* spp.) –  Rhinocerotidae хъизан гӀалхул кӀудияб хӀайван. 

## 
* Rhinoceros unicornis — Индиялъул гъаргъадан
* Rhinoceros sondaicus — Яваялъул гъаргъадан
* Dicerorhinus sumatrensis — Суматраялъул гъаргъадан
* Ceratotherium simum — ХъахӀаб гъаргъадан
* Diceros bicornis — ЧӀегӀераб гъаргъадан
ЧӀегӀераб гъаргъадан

**ЧӀегӀераб гъаргъадан** (латиназул мацӀалда *Diceros bicornis*) – Rhinocerotidae хъизан гӀалхул кӀудияб хӀайван.
ХъахӀаб гъаргъадан

**ХъахӀаб гъаргъадан** (латиназул мацӀалда *Ceratotherium simum*) –  Rhinocerotidae хъизан гӀалхул кӀудияб хӀайван. 

## 
**Ceratotherium simum cottoni* (Северияб)
**Ceratotherium simum simum* (Югалъулаб)
Динго

**Динго** (латиназул мацӀалда *Canis lupus dingo*) – Canidae хъизан гӀалхул кӀудияб гьой.
Манул

**Манул** (латиназул мацӀалда *Otocolobus manul* яги *Felis manul*) –  Felidae хъизан гӀалхул гьитӀинаб вахӀшияб хӀайван.
ХъахӀаб ци

**ХъахӀаб ци** (латиназул мацӀалда *Ursus maritimus*) – Ursidae хъизан гӀалхул кӀудияб вахӀшияб хӀайван.
Пуду

**Пуду** (латиназул мацӀалда *Pudu*) –  Cervidae хъизан гӀалхул гьитӀинаб хӀайван. 

## 
* *Pudu pudu*
* *Pudu mephistophiles*
Гепард

**Гепард** (латиназул мацӀалда *Acinonyx jubatus*) –  Felidae хъизан гӀалхул кӀудияб вахӀшияб хӀайван. 

##
Пума

**Пума** (латиназул мацӀалда *Puma concolor*) – Felidae хъизан гӀалхул кӀудияб вахӀшияб хӀайван. 

## 
# *Puma concolor cabrerae*
# *Puma concolor costaricensis*
# *Puma concolor capricornensis*
# *Puma concolor couguar*
# *Puma concolor concolor*
# *Puma concolor puma*
Puma yagouaroundi

**Ягуарунди** () – Felidae хъизаналъул гӀалхул кӀудияб вахӀшияб хӀайван.
Колоколо

**Колоколо** (латиназул мацӀалда *Leopardus colocolo*) –  Felidae хъизан гӀалхул гьитӀинаб вахӀшияб хӀайван. 

## 
# *Leopardus colocolo colocolo* : центр Чили 
# *Leopardus colocolo wolffsohni* : Северияб Чили
Кодкод

**Кодкод** (латиназул мацӀалда *Leopardus guigna*) –  Felidae хъизан гӀалхул гьитӀинаб вахӀшияб хӀайван. 

## 
# *Leopardus guigna guigna* - Югалъулаб Чили ва Аргентина 
# *Leopardus guigna tigrillo* - центр Чили
Маргай

**Маргай** (латиназул мацӀалда *Leopardus wiedii*) –  Felidae хъизан гӀалхул гьитӀинаб вахӀшияб хӀайван. 

## 
# *Leopardus wiedii wiedii* : бакъбаккул ва центр Бразилия, Парагвай, Уругвай, Северияб Аргентина
# *Leopardus wiedii amazonicus* : бакътӀерхьул Бразилия, Перу, Колумбия ва Венесуэла
# *Leopardus wiedii boliviae* : Боливия  
# *Leopardus wiedii cooperi* : Северияб Мексика
# *Leopardus wiedii glauculus* : центр Мексика
# *Leopardus wiedii nicaraguae* : Гондурас, Никарагуа, Коста-Рика
# *Leopardus wiedii oaxacensis* : Югалъулаб Мексика
# *Leopardus wiedii pirrensis* : Панама, Колумбия, Эквадор, Перу
# *Leopardus wiedii salvinius* : Чьяпас (Мексика), Гватемала, Сальвадор
# *Leopardus wiedii yucatanicus* : Юкатан
Ирбис

**Ирбис** (латиназул мацӀалда *Uncia uncia*) – Felidae хъизан гӀалхул гьитӀинаб вахӀшияб хӀайван.
Теледу

**Теледу** (латиназул мацӀалда *Arctonyx collaris*) –  Mustelidae хъизан гӀалхул гьитӀинаб вахӀшияб хӀайван.
Тайра

**Тайра** (латиназул мацӀалда *Eira barbara*) –  Mustelidae хъизан гӀалхул гьитӀинаб вахӀшияб хӀайван. 

## 
* *[[Eira barbara barbara]]* (Северияб Аргентина, Парагвай, БакътӀерхьул Боливия ва центр Бразилия)
* *[[Eira barbara biologiae]]* (центр Коста-Рика ва Панама)
* *[[Eira barbara inserta]]* (Югалъулаб Гватемала - центр Коста-Рика)
* *[[Eira barbara madeirensis]]* (БакътӀерхьул Эквадор ва Северияб Бразилия)
* *[[Eira barbara peruana]]* (Перу да Боливия)
* *[[Eira barbara poliocephala]]* (Гайана, Венесуэла ва Бразилия)
* *[[Eira barbara senex]]* (центр Мексика - Северияб Гондурас)
* *[[Eira barbara senilis]]* (Северияб Эквадор)
* *[[Eira barbara sinuensis]]* (Колумбия ва БакътӀерхьул Венесуэла)
Гризон

**Гризон** (латиназул мацӀалда *Galictis*) –  Mustelidae хъизан гӀалхул гьитӀинаб вахӀшияб хӀайван. 

## 
* кӀудияб гризон (*Galictis vittata*) 
* гьитӀинаб гризон (*Galictis cuja*)
КӀудияб гризон

**КӀудияб гризон** (латиназул мацӀалда *Galictis vittata*) –  Mustelidae хъизан гӀалхул гризон.
Оцелот

**Оцелот** (латиназул мацӀалда *Leopardus pardalis*) –  Felidae хъизан гӀалхул гьитӀинаб вахӀшияб хӀайван. 

## 
# *Leopardus pardalis pardalis* :  Амазонка
# *Leopardus pardalis aequatorialis* : Северияб Андал
# *Leopardus pardalis albescens* : Мексика, Техас
# *Leopardus pardalis maripensis* : Венесуэла, Гайана
# *Leopardus pardalis mearnsi* : Централь Америка
# *Leopardus pardalis mitis* : Аргентина, Парагвай
# *Leopardus pardalis nelsoni* : Мексика
# *Leopardus pardalis pseudopardalis* : Колумбия
# *Leopardus pardalis puseaus* : Эквадор
# *Leopardus pardalis sonoriensis* : Мексика
# *Leopardus pardalis steinbachi* : Боливия
Онцилла

**Онцилла** (латиназул мацӀалда *Leopardus tigrinus*) –  Felidae хъизан гӀалхул гьитӀинаб вахӀшияб хӀайван. 

## Баянал
# *Leopardus tigrinus tigrinus*, Бакъбаккул Венесуэла, Гайана, Северияб-Бакъбаккул Бразилия
# *Leopardus tigrinus guttulus*, центр ва Югалъулаб Бразилия, Уругвай, Парагвай, Северияб Аргентина
# *Leopardus tigrinus oncilla*, центр Америка
# *Leopardus tigrinus pardinoides*, Венесуэла, Колумбия, Эквадор
Мангуст

**Мангуст** (латиназул мацӀалда *Herpestidae* spp.) – Herpestidae хъизан гӀалхул гьитӀинаб вахӀшияб хӀайван. 

## 
* *Atilax*
** *Atilax paludinosus*
* *Bdeogale*
** *Bdeogale crassicauda*
** *Bdeogale jacksoni*
** *Bdeogale nigripes*
** *Bdeogale omnivora*
* *Crossarchus*
** *Crossarchus alexandri*
** *Crossarchus ansorgei*
** *Crossarchus obscurus*
** *Crossarchus platycephalus*
* *Cynictis*
** *Cynictis penicillata*
* *Dologale*
** *Dologale dybowskii*
* *Galerella*
** *Galerella flavescens*
** *Galerella ochracea*
** *Galerella pulverulenta*
** *Galerella sanguinea*
* *Helogale*
** *Helogale hirtula*
** *Helogale parvula*
* *Herpestes*
** *Herpestes auropunctatus*
** *Herpestes brachyurus*
** *Herpestes edwardsii*
** *Herpestes fuscus*
** *Herpestes ichneumon*
** *Herpestes javanicus*
** *Herpestes naso*
** *Herpestes semitorquatus*
** *Herpestes smithii*
** *Herpestes urva*
** *Herpestes vitticollis*
* *Ichneumia*
** *Ichneumia albicauda*
* *Liberiictus*
** *Liberiictis kuhni*
* *Mungos*
** *Mungos gambianus*
** *Mungos mungo*
* *Paracynictis*
** *Paracynictis selousi*
* *Rhynchogale*
** *Rhynchogale melleri*
* *Suricata*
** суриката, *Suricata suricatta*
Койот

**Койот** (латиназул мацӀалда *Canis latrans*) –  Canidae хъизан гӀалхул гьитӀинаб вахӀшияб хӀайван. 

## 
* *Canis latrans cagottis*
* *Canis latrans clepticus*
* *Canis latrans dickeyi*
* *Canis latrans frustror*
* *Canis latrans goldmani*
* *Canis latrans hondurensis*
* *Canis latrans impavidus*
* *Canis latrans incolatus*
* *Canis latrans jamesi*
* *Canis latrans lestes*
* *Canis latrans mearnsi*
* *Canis latrans microdon*
* *Canis latrans ochropus*
* *Canis latrans peninsulae*
* *Canis latrans texensis*
* *Canis latrans thamnos*
* *Canis latrans umpquensis*
* *Canis latrans vigilis*
Къадако

**Къада́ко** (лат. *Passer domesticus*) — Passeridae хъизамул гӀалхулаб хӀинчӀ. 

 

## Этимология
**Къада́ко** [къадки́л, къу́дкул] абураб рагIи лIугьана **къед** абураб рагIудасан **-ко**-диминутивияб суффиксалъул квекудалъун. Унгоаварияб рагIи, инскавказияб уровеналда гIагарлъи гIунтIичIеб. Къарахъаб диалекталда мукракьаб сверелалда абула **къада́лхIинчI**, гIандалазулаб салтIисезул сверелалда  – **къада́кьхIинчI**, анцухъазулаб тIомурияб сверелалда – **къада́ли**. ГьидалI абула **къутIу́лхIинчI**-инги, хIо гьеб рагIи загьирго къед абуралда хурхун гьечIо, букIине ккола **къватI** абуралда.
ЧӀегӀераб гъеду

**ЧӀегӀераб гъеду** (латиназул мацӀалда *Corvus corone*) — Corvidae хъизан гъеду.
Хъаз

**Хъаз** (латиназул мацӀалда *Anser*) — Anatidae хъизан гӀалхул яги рукъалъул хӀинчӀ.
ЧӀороло

**ЧӀороло** (латиназул мацӀалда *Coturnix coturnix*) — Anatidae хъизан гӀалхул гьитӀинаб хӀинчӀ.
Коала

**Коала** (латиназул мацӀалда *Phascolarctos cinereus*) – Phascolarctidae хъизан гӀалхул гьитӀинаб хӀайван.
Вомбат

**Вомбат** (латиназул мацӀалда *Vombatidae* spp.) – Vombatidae хъизан гӀалхул гьитӀинаб хӀайван. 

## 
* *[[Vombatus]]*
** *[[Vombatus ursinus]]*
* *[[Lasiorhinus]]*
** *[[Lasiorhinus latifrons]]*
** *[[Lasiorhinus krefftii]]*
* †*[[Rhizophascolomus]]*
* †*[[Phascolonus]]*
* †*[[Warendja]]*
* †*[[Ramasayia]]*
ГӀанкӀу

**ГӀанкӀу** (*цӀуяб*) ва **ХӀелеко** (*бихьинаб*) (латиназул мацӀалда *Gallus gallus domesticus*) — Phasianidae хъизан рукъалъул кӀудияб хӀинчӀ.
ГьитӀинаб хъергъу

**ГьитӀинаб хъергъу** (латиназул мацӀалда *Accipiter virgatus*) — Accipitridae хъизан гӀалхул гьитӀинаб хъергъу.
ХӀанкъва

**ХӀанкъва** (латиназул мацӀалда *Cygnus *) — Anatidae хъизан гӀалхул кӀудияб хӀинчӀ. 

## 
* *Cygnus atratus* — ЧӀегӀераб хӀанкъва 
* *Cygnus melanocoryphus* — 
* *Cygnus olor* — 
* *Cygnus buccinator* — 
* *Cygnus columbianus* — 
* *Cygnus bewickii* — ГьитӀинаб хӀанкъва 
* *Cygnus cygnus* —
ГьитӀинаб хӀанкъва

**ГьитӀинаб хӀанкъва** (латиназул мацӀалда *Cygnus bewickii*) — Anatidae хъизан гӀалхул хӀанкъва.
Агъул мухъ

**Агъул мухъ** (; ) буго административиябгун территориалаб цвелги муниципалаб гӀуцӀелги (муниципалаб район), жиб Россиялъул Дагъистаналда гъорлӀ бугеб.

Элъул административияб центер буго Типигъ.

## История
1934 сонил 1 сетембралда, 1934 года ТӀЦТӀК-алъул Президиумалъ лъазабуна «Агъул националаб район гӀуцӀи Типигъ росулӀ центергун, Кехъун, Дулдугъ, Курагъ, РичӀа, Гъваъ, Типигъ, Гъудгъул росдалал советалги Курагь районалдаса гъорлӀе рачун».

Гьелде щвезегӀан 19 агъул росу унаан Курагь районалде, Буршагъ росу букӀана Хайдакъ мухъалда гъорлӀ, ЦӀирхье росу — ДахӀадал мухъалда.

Район гӀуцӀигун гьабуна Магудере кӀкӀалахъан нух, жинца район лъарагӀгун бихьинабураб. Рагъда хадусел соназ гӀемерал росабалӀ тӀоцере рагьана медпунктал, библиотекаби, школаби, цебетӀезе лӀугьана мухъалъул социалаб инфраструктура.

## География
ГӀорхъи цураб буго бакъбаккуда Дагъистаналъул Хив мухъалъулгун, бакъдехун Курагь мухъалъулгун, жанубияб бакътӀерхьудехун Рутул мухъалъулгун, бакътӀерхьуда Кули мухъалъулгун, хьундехун Хайдакъги ДахӀадалги мухъазулгун.

Мухъалъул территориялъул тӀолаб гӀатӀилъи буго 793.54 км². Климат буго рекъараб континенталаб. Типигъ росулӀ минималаб температура буго −31&nbsp;°C, максималаб +35&nbsp;°C.

## Демография

### Националаб гӀуцӀи
2010 сонил тӀолго Россиялъул цензалда рекъон:

ТӀолго россиялъулаб 2020—2021 сонил ценнзалда рекъон:

Районалде ккола 19 росу, эзул цӀикӀкӀанисезда гӀумру гьабула агъулаз. Лъабго росу — ГӀамух, Хьургъи гин Шари — буго даргиязул, гьединго даргиязул росу ккола ГӀанкӀлух.

Агъул мухъалъул даргиязда гьоркьоб тӀибитӀун буго кӀиго дарги мацӀ — хьургъисезул (Хьургъи росулӀ) гин гӀамух-худуцӀ (ГӀамухги Шариги).

## Административиябги муниципалабги статус
Административияб рикьуда жаниб, Агъул район буго республикалъул 41 районалъул цояб. Эб бикьула 6 росдал советалдеги, 4 росдадеги. 

Муниципалаб гӀуцӀи́ гӀадинан, район гъорлӀе бачун буго Агъул муниципалаб район кинигин. Элъул анлӀго росдал советги ункъго росуги гъорлӀе бачун буго муниципалаб районалде анцӀила анлӀго муницпалаб гӀуцӀеллъун, жиндир росдал поселение абун статус бугеб. Типигъ *[[росу#Россия|росу]]* буго административиябги муниципалабги районалъул центер.

## Росаби
Агъул мухъалда буго 19 росдалаб чӀел-бакӀ.

## Референсал
Дибирилросу мухъ

**Бабаюрт мухъ** ( ; ) — Дагъистаналъул район. ГIадамазул къадар бахуна 45 073 чиясда 

Административияб марказ — Бабаюрт.

## Ракьхъвай
Магъриб рахъалдасан буго Буртиялъ, Машрикъияб рахъилан абуни Каспий ралъадалда шола. Ракьалъул площад — 3420 км².

## Миллияб рикьи
2002 cоналъул хъвай-хъвагIаязда рекъон:

## Росаби
Адиль-Янгъиюрт * Алимпашаюрт * Бабаюрт * Геметюбе * Герменчик * Татаюрт * Туршунай * Мужукъай * Люксембург * Хамаматюрт * Хасанай * Янгъилбай
 
Гьединго Бабаюрт мухъалда руго цоги мухъазул кутанал, мисалалъе, Шава (ЦӀумада мухъ), Зило (Болъихъ мухъ), ЦІатІанихъ (Унсоколо мухъ).

## ХӀужаби
Болъихъ мухъ

**Болъихъ мухъ** () — Дагъистаналъул район. ГIадамазул къадар 53 408 

Административияб центр — Болъихъ.

## Ракьхъвай

## Миллияб рикьи
Мухъалда гIумру гьабула гIицIго магIарулаз (100%), амма гIемерисел росабалъ болмацIгун гIагарал мацIазда кIалъала:.
*Бол мацI
*ГӀандадерил мацI
*Балъхъадерил мацI
*Гъодоберисезул мацI
*КӀаралазул мацI

## Территориалияб гӀуцӀи
Административиябгин территориалияб гӀуцӀиялда жаниб Бакълъул мухъалъ гъорлӀе рачуна росдал боял ва росаби..

БакӀалъулаб жинцаго нухмалъи гьабиялда жаниб гьебго цӀар бугеб муниципалияб мухъалъ гъорлӀе бачуна росдал поселениялъул статус бугеб 20 муниципалияб гӀуцӀи, жал росдал боязе ва росабазе данде кколел.

## ЧӀел-бакӀал
Бакълъул мухъалда буго 37 росдалаб чӀел-бакӀ.

## Карта

## МугъчӀваял
### Баянкьелал

### Иццал

## РегӀелал
Сервал

**Сервал** (латиназул мацӀалда *Leptailurus serval*) –  Felidae хъизан гӀалхул гьитӀинаб вахӀшияб хӀайван. 

## 
# *Leptailurus serval serval* : Танзания - Капской провинции (ЮАР)
# *Leptailurus serval beirae* : Мозамбик
# *Leptailurus serval brachyura* : БакътӀерхьул Африка, Сахель, Эфиопий
# *Leptailurus serval constantina* : БакътӀерхьул Африка 
# *Leptailurus serval hamiltoni* : Бакъбаккул Трансвааль
# *Leptailurus serval hindeio* : Танзания
# *Leptailurus serval ingridi* : Намибия, Югалъулаб Ботсвана, Зимбабве
# *Leptailurus serval kempi* : Уганда
# *Leptailurus serval kivuensis* :  Конго
# *Leptailurus serval liposticta* : Северияб Ангола
# *Leptailurus serval lonnbergi* : Югалъулаб Ангола
# *Leptailurus serval mababiensis* : Северияб Ботсвана
# *Leptailurus serval robertsi* : БакътӀерхьул Трансвааль (ЮАР)
# *Leptailurus serval togoensis* : Того, Бенин
БагӀараб бацӀ

**БагӀараб бацӀ** (латиназул мацӀалда *Cuon alpinus*) –  Felidae хъизан гӀалхул гьитӀинаб вахӀшияб хӀайван. 

## 

* *Cuon alpinus adustus* — Северияб Мьянма ва Индокитай
* *Cuon alpinus dukhunensis* — Индия Югалъулаб Ганг
* *Cuon alpinus fumosus* — БакътӀерхьул Сычуань (Китай) - Моҥголия
* *Cuon alpinus hesperius* — Дальний Восток России ва Китай
* *Cuon alpinus infuscus* — Югалъулаб Мьянма, Малайзия, Таиланд да Вьетнам
* *Cuon alpinus javanocus* — Ява
* *Cuon alpinus laniger* — Кашмир ва Югалъулаб Тибет
* *Cuon alpinus lepturus* — Китай, Югалъулаб Янцзы
* *Cuon alpinus primaevus* — гималайские районы Непал, Сикким (Индия) ва Бутан
* *Cuon alpinus sumatrensis* — Суматра
МагӀарухъ

**МагIарухъ** — Дагъистаналъул авар мацIалда кIиабелеб цIар. Аслияб къагIидаялъ цIоралъул ва цогидал ракьазул аваразда гьоркьоб тIобитIараб цIар буго гьеб, амма цо-цо Дагъистаналда ругел аваразцин хIалтIизабула гьеб жумгьурият тун къватIир рукIадго.
Ставропол край

**Ставропол улка** () — Россиялъул Федерациялда гъорлъ унеб улка.

Тахшагьар — Ставропол.

## Миллатал
* ГIурусал (87,5 %)
* Даргиял (3,5 %)
* ЦIамгIалал (3,0 %)
* Украинал (1,8 %)
* Нугъаял (0,4 %)

## Мухъал

## Шагьарал
* Ставропол

## Росаби

## Линкал
Чинар (Дагъистан)

**Чинар** — Дагъистаналъул Дербенд мухъалъул росу. Чинари гIумру  гьабула  4351 чияс.
Википедия

**Википе́дия** (, абула  яги ) — эркенаб, щивасул жинде изну бугеб, гІемерал мацІазда хъвараб интернет-энциклопедия, жиб хІалтІизе биччараб Викиялъул асасазда рекъон. Гьеб буго гьаб интернет-сайталда http://www.wikipedia.org/.

Сайталъул нухмалъулеблъун ккола — америкаялъул коммерциялъулаб гуреб организация «Викимедиа Фонд», жиндирги бугеб 39 икълимияб вакиллъи. Энциклопедиялъул цІар бачІана ингилис мацIалъул  - абураб рагІиялдасан (вики, технология, сайталъул кьучІлъун жиб кколеб) ва  - рагІиялдасан (энциклопедия).

## Ссылкаби
* Википедию правили с компьютеров ЦРУ
* Сравнительная статистика национальных Википедий 
* Официальный сайт мобильной версии Википедии  
* Официальный аварский сайт мобильной версии Википедии
*  
*
Бакълъул мухъ

**Бакълъул мухъ** буго административиябгун территориалаб цвелги муниципалаб гӀуцӀелги (муниципалаб район), жиб Россиялъул Дагъистаналда гъорлӀ бугеб. Элъул административияб центер буго МелъелтӀа.

Бакълъул мухъ буго Дагъистаналъул бакътӀерхьул рахъалда. Эб гӀуцӀула бакълъулазул бол цӀикӀкӀанисеб территориялъ (ГӀанди-гӀорул квегӀаб рахъалдехун бугеб), гьединго элде гъорлӀе рачун руго хьиндалазулги хӀебдалазулги цо-цо росабиги. 

Мухъалъул территориялъул гӀатӀилъи буго 622.8 км2, гьеб рахъалъ Дагъистаналъул цогидал мухъазда гьоркьоб эб буго 26-абилеб бакӀалда. Административияб рахъалъ, Бакълъул мухъ бикьула анцӀила щуго муниципалияб гӀуцӀалиде, жиндица 27 росу жанибе бачараб; чагӀазул рикӀкӀен буго . 

## География
Бакълъул мухъ буго централаб Дагъистаналъулги Авариялъул бакътӀерхьуда. Элъул гӀурхъи цураб буго шималияб рахъалдаНахъбакӀ, шималияб бакъбаккуда Шурагьиб, бакъбаккуда Унсоколо, жанубалда Хунзахъ, гин бакътӀерхьуда Болъихъ мухъазулгун. Шималияб бакътӀерхьул рахъалда гӀурхъи буго чачан Ножай-Юрт мухъалъулгун.

## Демография

Россиялъул Федерациялъул экономикияб цебетӀовул министерлъул прогнозалда рекъон, мухъалъул чагӀазул рикӀкӀен букӀине буго:
* 2024 — 23.65 аз. чи.
* 2035 — 25.44 аз. чи.

### Националаб гӀуцӀи
Мухъалъул росабалӀ гӀумру гьабун руго аварал.

2010 сонил тӀол-россиялъулаб цензалда рекъон:

ТӀол-россиялъулаб 2020—2021 сонил ценнзалда рекъон:

## Административиябги муниципалабги статус
Административияб рикьуда жаниб, Бакълъул мухъ буго республикалъул 41 районалъул цояб. Эб бикьула 6 росдал советалдеги, 9 росдадеги. 

Муниципалаб гӀуцӀел гӀадинан, район гъорлӀе бачун буго Бакълъул муниципалаб район кинигин. Элъул анлӀго росдал советги ичӀго росуги гъорлӀе бачун буго муниципалаб мухъалде 15 муницпалаб гӀуцӀеллъун, жиндир росдал поселение абун статус бугеб. МелъелтӀа *[[росу#Россия|росу]]* буго административиябги муниципалабги районалъул центер.

## Росаби
Бакълъул мухъалда буго 27 росдалаб чӀел-бакӀ.

## Референсал

## РегӀелал
* Бакълъул мухъалъул официалияб сайт
* Дагъистаналъул Муниципалитетал: Бакълъул мухъ
* Мухъалъул лъайкьеялъул идараби
Шурагьиб мухъ

**Шурагьиб мухъ** (, ) буго административиябгун территориалаб цвелги муниципалаб гӀуцӀелги (муниципалаб район), жиб Россиялъул Дагъистаналда гъорлӀ бугеб. Элъул территориялъул гӀатӀилъи буго 1826.58 кв. км.

Мухъалъул административияб центер ккола Шурагьиб.

## География
Мухъ буго Дагъистаналъул бакьулӀ рахъалда. Элъул гӀурхъи цураб буго шималияб рахъалда Гелбахъ, шималияб бакъбаккуде Турхъалиб, бакъбаккуда Къарабдахъ, жанубияб рахъалда Лаваши, жанубияб бакътӀерхьуда Онсоколо, бакътӀерхьуда Бакълъулги НахъбакӀги мухъазулгун.

Мухъалъул территориялъул гӀатӀилъи буго 1826.58 кв. км, элъул рахъалъ, Дагъистаналъул цогидал мухъазда гьоркьоб, Шурагьиб мухъ буго 6-абилеб бакӀалда (республикалъул тӀолаб гӀатӀилъудаса 3.63&nbsp;%).

## Демография

Россиялъул Федерациялъул экономикияб цебетӀовул министерлъул прогнозалда рекъон, мухъалъул чагӀазул рикӀкӀен букӀине буго:
* 2024 — 86.78 аз. чи.
* 2035 — 98.22 аз. чи.

### Националаб гӀуцӀи
2010 сонил тӀолго Россиялъул цензалда рекъон:

ТӀолго россиялъулаб 2020–2021 соназул цензалда рекъон:

## Административиябги муниципалабги статус
Административияб рикьуда жаниб, Шурагьиб район буго республикалъул 41 районалъул цояб. Эб бикьула 8 росдал советалдеги, 12 росдадеги.

Муниципалаб гӀуцӀел гӀадин, район гъорлӀе бачун буго Шурагьиб муниципалаб район кинигин. Элъул микьго росдал советги анцӀила кӀиго росуги гъорлӀе бачун буго муниципалаб районалде къого муницпалаб гӀуцӀеллъун, жиндир росдал поселение абун статус бугеб. Шурагьиб шагьар, районалдаса батӀаго, уна Шурагьиб шагьрияб округалде, хӀо ккола муниципалаб районалъул административияб центер.

## Росаби
ДахӀадал мухъалда буго 30 росдалаб чӀел-бакӀ.

## Референсал
Шам

**Шам** (Сирия) яги **Шамалъул ГIарабазулаб Жумгьурият** (гIараб мацIалда:الجمهورية العربية السورية; аль-Джумгьури́йя аль-ГIараби́йя ас-Сури́йя), ккола Бакъбаккуда бугеб гIараб пачалихъ. Шамалъул гIорхъода руго, Лубнан, Исраил, Урдун, ГIиракъ ва Туркия хIукуматал.
Жакъа къоялда жаниб, Шамалъул гIадамазул къадар бахуна 20,2 миллион чиясде. Гьезул бащдаялдаса цIикIкIарал чагIи бусурбаби - суннитал руго. ХутIараб бащдаб халкъ буго батIи-батIиял диназда, гьездаса руго: шигIаял, гIалавиял, ва насраниял.
Шамалъул тахшагьар - Димишкъ буго. Гьеб буго дунялалдаго, бищун некIсияб тахшагьар.

## Административияб рикьи
Шам бикьула 14-гомухIафазаялде, щибаб мухIапазаялъул бетIер вищула, жанисел ишазул министерас. Щибаб мухIапазаялъул бук1уна жодоего хассаб парламентги. МухIапаза КъунейтIира рагъул гучалдалъун Исраилалъ 1973 соналъ бахъана Шамалъухъа.



## Суратал

Файл:BankSharqAndBlueTower.jpg|Димишкъ
Файл:Franciscan Missionaries of Mary in Aleppo, Monastic complex, 2010.jpg|ХIалабалда бугеб килиса
Файл:Saidnaya seen from the Holy Patriarchal Convent of Our Lady of Saidnaya.JPG|МасихIиязул шагьар Сайдная
Файл:طرطوس.JPG|ТIартIус шагьар
Файл:Aleppo Grand Seray.jpg|ХIалаб шагьар
Файл:Syria bosra theater.jpg|Бусра шагьаралда бугеб асар
Файл:AIU CAMPUS.png|Димишкъалда бугеб университет
Файл:Umayyad Square, Damascus.jpg|Димишкъ
Файл:Damascus, Syria, Panoramic view of Damascus.jpg|Димишкъ
Файл:Umayyad Mosque, Damascus.jpg|Димишкъалъул некIсияб рахъалда бугеб Умавиязул мажгит


## ХІужаби
Димишкъ

**Димишкъ** (, *«Дима́шкъ»*) - ккола Шамалъул тахшагьар ва ХIалебалдаса хадуб бищун кIудияб Шамалъул шагьар. Димашкъ ккола бищунго некIсиял шагьараздасан — тIоцебе рехсана нелъер эраялдаса 2500 соналъ цебе. Гьединго Димашкъ буго Леванталъул ( — «бакъ бакки», гIадатияб гIурус мацIалда — *Обетова́нная земля́*) динияб ва маданияталъул марказ. Ва жеги гьеб рикIкIула Шамалъул тахшагьарлъун.

## Тарих
Димищкъалъие кьучI лъураб заман мухIканго лъалеб гьечIо. ГIараб тарихчи Ибн Асакирас (XII гIасру) чIезе гьабулеб буго НухI авараг(гIалайгьи салам)
жиндирго гамида хвасарлъараб мехалдаса ракьалдаго тIоцебе къедалъе кьучI гьанибе лъунилан. Ва гьесго чIезе гьабулеб буго шагьаралъе кьучI лъураб заман - нелъер эраялдаса IV гIасруялъ цебе..

## ГIадамал
2012 сонил рикIкIеналда рекъон Димишкъалда вуго 1 907 471 чи.

### Дин
ГIемерисел гIадамал бусурманал-суннитал ккола.  Насраниял ккола шагьаралъул 10%. 
Димишкъалда буго 2000 мажгит.

## Тарихиял бакIал

### Димишкъалъул каваби
Дишкъалда буго 7 каву Румазул Империялъул заманалдаго рукIарал:

* Баб-эль-Сагир («ГьитIинал каваби») — гьанире рукъун руго 2 МухIаммад аварагасул  чIужу, тоцебесав будун - Билал, ва гьединго машгьурав гIалимчи - Аль-Фараби.
* Баб-эль-Фарадис («Алжаналъул каваби»)
* Баб-эль-Салам («Саламалъул каваби»)
* Баб Тума («Тумал каву») — название восходит к имени апостола Фомы, ведут в христианский квартал Старого города
* Баб Шарки («Машрикъалъул каваби»)
* Баб Кисан — румаз жедерго хъанч - Сатурние барал каваби.
* Баб-эль-Джабия.

### Мажгитал

* Сайид Зейнабил мажгит (аэрапорталде унеб нухда)
* Сайид Рукъыйялл мажгит
* Омейядазул мажгит — Сириялдаго бищунго кIудияб мажгит.

### Церегосел рукъзал

## Гьава-бакъ
Рии букIуна шагьаралда багIарарабги бакъварабги. ЦIадал къанагIат гурони раларо. ЛъагIалида жаниб гьаниб бараб цIцIадалъул къадар 130 мм бахуна, гьебги гIемерисеб хасало. Гьоркьо-гьоркьо хасало гIазуги базе бегьула. Гьаниб гьуразулъ(ай январ) моцIцIалъул гъоркьохъеб температура +27,3 °C бахуна.

## Культура

## Шагьарал-вацал

### Музеял

* Дамаскалъул Миллатияб Музей
* Си Азем
* Рагъул музей
* ГIараб хъвай-хъваялъул музей

## ХIужаби
Исраил

**Исраил** яги **Исраил хlукумат** (; ), ккола бакъбаккуда, бусурманаб гӀарабазулаб пачалихъ ПилистІиналъул ракьалда гӀуцӀараб жугьутӀазул динияб пачалихъ. Исраил гIорхъода руго Ливан, Шам, Урдун, ва Мисир хIукуматал.
Жакъа къоялда жаниб, Исраилалъул гIадамазул къадар бахуна 10 миллион чиясде. Гьезул цIикIкIунисеб бутӀа жугьутІал руго.
Исраилалъул тахшагьар - Тел-Абиб буго.

## Суратал

File:TelAvivCity (1).jpg|Тел-Абиб шагьар
File:PTBeilinson.jpg|БитахӀ Тикфаялда бугем медицинаялъул центр
File:Temple Mount Western Wall on Shabbat by David Shankbone.jpg|Байтул Макъдис шагьар


## ХIужаби
Знуанг

**Знуанг**' (кит. 壯族/壮族) — Синаялда бугеб миллат. Къадар 18 540 000(2010) миллиардалде бахула.
Америкалъул Цолъарал Штатал

**Америка** яги **Америкалъул Цолъарал Штатал**, **АЦШ** () — Шималияб Америкалда бугеб кӀудияб пачалихъ. Америкалъул гӀорхъи цояблъун ккола, шималияб рахъалдасан Канада, жанубияб рахъалъан Мексика ва гьединго ралъдал рахъалъан Россия.

АЦШ-ялъул тахшагьар буго Вашингтон, Колубмия округалда. Пачалихъаб мацl ккола инглис мацӀ. АЦШ бикьула 50 штаталде. 

Америкаялде гIадамазул къадар (2020) рикIкIуна 331 миллион чиясда бащадаблъун ва гьеб къадаралъул рахъалъ киналго хIукуматазда гьоркьоб ккола 3-леб бакI. Дуниялалъул кинабго ракь ккола 9,8 млн км². 

## ХІужаби
Сунж-хъала

**Сунж-хъала** () — БуртиялI пачалихъалъул тахшагьар. Сунж-хъала ккола жакъа къоялда жаниб кутакалда цебе тIолеб бугеб кIудияб ва бищун берцинал шагьараздаса рикIкIунеб шагьарлъун Шималияб Кавказалда. Шагьаралда гIумру гьабула . Гьезул цIикIкIараб бутIа ккола буртиял, ай чачанал.

## ЦІар

## Гьава-бакъ

## Ракьхъвай

## Тарих

## ХІужаби

## Ссылкаби

* Мэром Грозного стал Ислам Кадыров
* Наш Грозный
* Город ГРОЗНЫЙ. Фотографии, виртуальный музей
* Город ГРОЗНЫЙ. Фотогалерея 
* Грозный Виртуальный. Один из первых сайтов и форумов о грозненцах 
* Фотоальбом «Один день в Грозном», комментарии на английском языке
2012 сон

**2012** (**кІиазаралда анцІила кІиабилеб**) сон — григорианияб календаралъул гьатІан къоялъ байбихьараб сон. Гьеб ккола нилъер рикIкIеналъул 2012 сон, лъабабилеб азарсоналъул 12 сон, XXI гІасруялъул 12 сон, XXI гІасруялъул кІиабилеб анцІсоналъул 2-леб сон.

## Лъугьа-бахъинал
* 
## Гьаруна
* 
## Хвана
*
Абхазия

**Абхазия** (абх. Аԥсны [Апгьсны];  [Апгьхазети]) — кавказалда бугеб хIукумат.
Венесуэла

**Венесуэла** (*República Bolivariana de Venezuela*) — Жанубияб Америкаялъул шамалияб рахъалда бугеб пачалихъ. Венесуэлаялъул раг1алаби чурула Кариб ралъадалъ ва Атлантикияб океаналъ.

Тахшагьар — Каракас.

Испаниялдаса истикълал гьабуна 1811 соналъул 5 июлалъ.

Венесуэлаялъул гIорхъалабазда руго: Гайана, Бразилия ва Колумбия жумхIурият.
ХӀабаши

**ХIабаши**, , , расмияб цӀар — **Федерати́вияб Демократи́кияб Респу́блика Эфио́пия**, цебе гьединго абула **Абисси́ния** абун — Африкаялда бугеб христианазул ва бусурманазул хӀукумат.

ГӀадамазул къадар 100 миллион чиясда бахула. Ракьалъул гӀеблъи — 1 104 300 км².

Тахшагьар — Аддис-Абеба. Пачалихъияб мацӀ — Амхар.

Федеративияб пачалихъ, парламентияб республика.

Ракь бикьула 12 административияб территориялда.

ХIабашиялъул гӀорхьода руго Сомали, Эритрея, Судан, Кения, Джибути ва Жанубияб Судан. 

## Тарих

## Административиябгун-территориаллъулаб гӀуцӀи
Эфиопия 2021 соналдаса нахъе бикьула 11 регионалда (штатов), организованных по этническому принципу, и два города федерального подчинения (выделены курсивом):

# Амхара;
# Афар;
# Бенишангуль-Гумуз;
# Гамбела;
# Регион народов юго-запада Эфиопии;
# Регион наций, национальностей и народов Юга;
# Оромия;
# Сидама;
# Сомали;
# Тыграй;
# Харари;
# *[[Аддис-Абеба]];*
# *[[Дыре-Дауа]];*

### Байрамал

## ХІужаби

## Адабият
* 
* 
* 
* 
* 

## РегӀелал

* Абиссиниялъул тарих
* Материалы по новейшей истории Эфиопии
* Ethiopia Profile BBC
* World Bank Ethiopia Summary Trade Statistics
*
Индия

**Гьиндустан** яги **Гьиндустан Жумгьурият** (, ) - Азиялда бугеб пачалихъ.

Гьиндустаналъул тахшагьар - Нью-Дели.

Гьиндустаналъул гӀорхъол мадугьалзабилъун ккола: Син, Пакистан, Непал, Бутан, Бангъладеш, Мьянма, Мальдивал ва Шри-Ланка.

МацӀал - хинди вa ингилис.

## Ракьхъвай

## Линкал

## ХӀужаби
Китай

## Тарих

; Къокъаб хронологияб таблица

## Экономика

## Адабият
* 
* 
* 
* 
* 

## РегӀелал

* 
* Профиль на BBC News
*
Будапешт

**Будапешт** - ккола Мажаралъул тахшагьар.

## Галерея

Файл:BudapestMontage.jpg
Файл:Normafa Vonat érkezik.JPG
Файл:Budapest Gőtés-tó 2.jpg
Файл:Budapest Madartavlat.jpg
Файл:Margaret IslandDSCN0322.JPG
Файл:Ördög-árok stream in Remete Valley.jpg
Файл:Hungarian Parliament at Night.jpg
Файл:Budapest 2006-11-04 114.jpg
Файл:Budapest chain bridge pillar by night.JPG
Файл:17. Múzeumok Majálisa Budapest - Nemzeti Múzeum 2012 (5).JPG
Файл:Budapest at night.jpg
Файл:D épület - nagyforgácsoló (18592. számú műemlék).jpg
Файл:Dunapartlatkep4.jpg
Донгхой

**** (инг. ва фра. Đồng Hới) — ккола Вьетнамялъул  Куангбинь тахшагьар.
Германия

**Герма́н** (), расмияб цІар — **Цолъараб Жумгьурият Герма́н** (), **ФРА** — Бакьулъ Европаялда бугеб пачалихъ. 2011 соналъ гьабураб халкъалъул рикІкІеналда рекъон, гьеб бахуна 80,2 миллион чиясде, ракь — 357 021 км², гьеб кІиябго хІисабалде босун гьеб ккола  Бакьулъ Европаялъул бищун кІудияб пачалихълъун. 

Тахшагьар — Берлин. Пачалихъияб мацІ — герман мацӏ. ГӀага-шагар 64 % халкъ ккола масихӀияб диналда нахъ рилъараллъун.

## ХIужаби
Замбезия (мултфилм)

***Замбезиялда лӀугьа-бахъин*** () яги жибго***Замбезия***, буго 2012 сонил Бакъдасеб Африкалъул анимационияб лӀугьа-бахъиназулаб комедияб филм, Вейн Торнлица бахъараб, Эндою Кукил, Рафаэлла Делле Доннал, ва Антони Силверстонил сценариялда рекъон. Элъ бицунеб буго хӀанчӀазул цӀарагӀараб шагьар Замбезиялде нух бухьарал лочнол история. *Замбезиялда лӀугьа-бахъин* буго тӀоцебесеб филм, *[[Triggerfish Animation Studios]]*-алъ къватӀибе биччараб ва  *[[Cinema Management Group]]*-алъги *[[Sony Pictures]]*-алъги инглис территориялда тӀибитӀизабураб.

be-tarask:
Вьетнам

**Вьетнам** (гӀурус мацӀ - *Вьетнамская Народная Республика*) - Азиялда бугеб хӀукумат. Вьетнам гӀорхьода руго Чин, Лаос. ГӀадамазул къадар - 90 000 000 гӀадамал. 331 221 км - Чинозу ракь.
Дагъистаналъул шагьарал

**[[Дагъистан]]алда** буго 28  **шагьрияб гӀумру гьабулеб бакӀ**, гьездаса:
*10 шагьар
*18 шагьрияб тайпаялъул гьен.

## Шагьарал

## Шагьрияб тайпаялъул гьундул
# Альбурикент
# ГӀачи-Су
# Бавтугъай
# Белиджи
# Дубки
# Комсомольский
# Кяхулай
# Ленинкент
# Мамедхъала
# Манас
# ЦӀияб Кяхулай
# ЦӀияб Сулахъ
# Семендер
# Сулахъ
# Тарки
# Тюбе
# Шамилхъала
# Шамхал

### Цересел штгь
* Дагъистаналъул цӀаял — выделен из городской черты Дербента в 1938 соналъ. Шагьарлъун лъазабуна 1990 соналда.
* Дружба — пгт с 1964 с. нахъе.
* Избербаш — штгь 1938 с. нахъе. Шагьарлъун лъазабуна 1949 соналда.
* Двигательстрой — штгь 1936 с. нахъе. Шагьарлъун лъазабуна 1947 соналда.
* Гъизилюрт — штгь 1960 с. нахъе. Шагьарлъун лъазабуна 1963 соналда.
* Кочубей — штгь 1965 с. нахъе.
* Кубачи — штгь 1965 с. нахъе.
* Лопатин — штгь 1947 с. нахъе.
* Манаскент — штгь 1965 с. нахъе.
* Петровск-Кавказский — штгь 1929 с. нахъе.
* Жану-Сухокумск — штгь 1963 с. нахъе. Шагьарлъун лъазабуна 1988 соналда.

## Гь. балагье
* Дагъистаналъул административиябгун-территориалияб бикьи

## ХІужаби
Сагьтуял

**Сагьтуял** (сагьту мацIалда ᓴᑋᕲᒼᑯᑎᑊᓀ *Sahtúgot’ine* ᑲᑊᗱᑯᑎᑊᓀ *K’áshogot’ine* ᗰᑋᑯᑎᑊᓀ *Shihgot’ine*; инг. *Sahtu*) — Северияб-БакътӀерхьул Канадаялда бугеб Атабаскал миллат. Къадар 1.235 азарго чи. 

## Агьлаби
#*K’áshogot’ine* **ᑲᑊᗱᑯᑎᑊᓀ** ; инг. *Hare, Hare Indians, Kawchodinne*). Росаби: Fort Good Hope (*Rádı̨lı̨h Kóé*), Colville Lake (*K’áhbamı̨́túé*) 
#*Sahtúgot’ine* **ᓴᑋᕲᒼᑯᑎᑊᓀ** ; инг. *Bear Lake or Bearlake, Satudene, Sahtu Dene*). Росаби: Ft. Franklin (*Délı̨ne*). 
#*Shihgot’ine* **ᗰᑋᑯᑎᑊᓀ** ; инг. *Mountain, Tulita Dene*). Росаби: Ft. Norman (*Tulít’a*), Norman Wells (*Łe Gǫ́hlı̨nı̨*). 

## ХӀужаби
 

## Цойгидал сайтал
* Official website:  Sahtú Secretariat and Sahtú Dene Council
Сайиси Денеял

**Сайиси Денеял** (дене-сулинелъул мацIалда *Sayisi Dene*; инг. *Sayisi Dene*) — Северияб-бакъбаккул Канадаялда Манитобаялда бугеб атабаскал дене-сулинеял миллат. Къадар 360 чи. 

## Агьлаби
#*Duck Lake Sayisi Dene* 
#*North River Sayisi Dene* 

## ТIахьал
* Ila Bussidor - Üstün Bilgen-Reinart (1997). Night Spirits: The Story of the Relocation of the Sayisi Dene. Manitoba: University of Manitoba Press. ISBN 978-0-88755-643-2.
* Virginia Phyllis Petch (1998), Relocation and loss of homeland, the story of the Sayisi Dene of Northern Manitoba. A Thesis presented to the University of Manitoba in partial fulfillment of the requirements of a Doctor of Philosophy in Anthropology, The University of Manitoba, Winnipeg, Manitoba, June, 1998

## ХӀужаби
 

## Цойгидал сайтал
* Official website: Sayisi Dene First Nation 
* Ts'eouli -- Floating Ashes 
* Topo map, Sayisi Dene location at Tadoule Lake - see quadrant D17
*APTN National News : A delegation of Sayisi Dene from northern Manitoba is calling for a federal apology for the forced relocation of their community
Атабаскал

**Атабаскал** (инг. *Athabascan/Athabaskan/Athapascan/Athapaskan peoples*) — Канадаялда ва Америкаялъул Цолъарал Штаталялда бугеб миллатал. 

## Агьлаби
ГӀараб мацӀ

**ГӀара́б мацӀ** (, *al-luġa al-ʿarabiyya*) ккола самияб хъизаналъул афразиял мацӀазул макрохъизаналъул мацӀлъун, жибги аслияб куцалъ Африкаялдаги Азиялдаги тӀибитӀун бугеб. ГӀараб мацӀалда кӀалъалезул рикӀкӀен бахуна 240 млн. чиясде (Рахьдал мацӀ гӀадин), жеги 50 миллион чияс хӀалтӀизабула гӀараб кӀиабилеб мацӀ гӀадин. Классикияб гӀараб — Къуръаналъул мацӀ жибги кколеб — хӀалтӀизабула диналъул мацӀлъун дунялалъулго бусурбабаз (тӀолаб рикӀкӀен — 1,57 млрд чи).

## Классификация

## Тарих

## Фонология

## Грамматика

### Референсал

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Suileman, Yasir. *Arabic, Self and Identity: A Study in Conflict and Displacement*. Oxford University Press, 2011. .
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## КъватӀисел линкал

* Arabic: a Category III language Languages which are difficult for native English speakers.
* Dr. Nizar Habash's, Columbia University, Introduction to Arabic Natural Language Processing
* Google Ta3reeb – Google Transliteration
* Transliteration Arabic language pronunciation applet
* '' Alexis Neme (2011), A lexicon of Arabic verbs constructed on the basis of Semitic taxonomy and using finite-state transducers''
* '' Alexis Neme and Eric Laporte (2013), Pattern-and-root inflectional morphology: the Arabic broken plural''
*   ''Alexis Neme and Eric Laporte (2015), Do computer scientists deeply understand Arabic morphology? – '', available also in Arabic, Indonesian, French
* 
* Arabic manuscripts, UA 5572  at L. Tom Perry Special Collections, Brigham Young University Online Arabic Keyboard
*  (Bilingual dictionary)
МугӀаз ал-ХатӀиб

**МугӀаз ал-ХатӀиб**  — сириялъул хӀукуматалъул хӀаракатчи-сиясатчи, 2012 соналъул 11 ноябралдаса байбихьун гьев ккола Сириялъул халкъияб дандечӀеялъул бетӀерлъун.

## Биография
Гьавуна 1960 соналъ Димишкъалда. Сириялда хӀуригаталъе гӀоло рагъ байбихьизегӀан Димишкъалъул Омавиязул мажгиталъул хатӀиблъун вукӀана.

Гьесул эмен вук1ана шайих МухӀаммад Абу ал-Фараж цӀаларав гӀалимчилъун ва Димишкъалдаго цӀар рагӀарав вагӀзачилъунги, гьевги ккола "ал-ХӀасаний" тухумалъул чилъун, ай аварагасул с.гӀ.в. ясалъул вас  ХӀасан бин ГӀалил тухумалъул чилъун. 

Гьесул руго кӀиго вацги цо яцги: яц йиго Массуна абурай (шаригӀаталъул къанунал гӀелмуялъул мугӀалим), вац ГӀабдул Къадир (Омавиязул мажгиталъул вагӀзачи - Тафсиралъул ва шаригӀаталъул къанунал гӀелмуялъул профессор) ва МухӀаммад Мужир (ХӀадис ва хӀадис гӀелмуялъул профессор - гӀемерал тӀахьазул муалиф).

Лъадиги ункъго лъимерги буго хъизамалда: Аман, ГӀабду РахӀман, Асмаъ ва Гьашим.

2012 соналъул ноябрь моцІалъ гьев вищана был Сириялъул инкъилабалъул ва дандечІеялъул къуватазул миллияб цолъиялъул президентлъун.

2013 соналъул 30 январалъ кІалъазе вахъана, жигараб байбихьиялдалъун Сириялъул хІукуматалъул вакилзабазулгун гьоркьоб кІалъай гьабизе кколин «би тІей лъугІиялъул ва ракълилал гІадамазул нус аза-азар напсал цІуниялъул мурадалда»-ян.

2013 соналъул 24 марталъ хъулухъалдаса гІодов чІана. Среди причин, побудивших его принять такое решение, называл возрастающее вмешательство иностранных стран вроде Саудовской Аравии и Катара в деятельность сирийской оппозиции.

## ХІужаби

## Иццал
* Сирия: коалиция оппозиции на вкус Запада в обмен на оружие 
* Syria cleric Moaz al-Khatib to lead opposition 
* Syrian opposition groups sign coalition deal
Гӏатӏилъи

**Гӏатӏилъи** буго тӏасияб рахъалъул кӏодолъул роцен. Гӏатӏилъи бичӏчӏизе бегьула жиб бегӏул модел гьабизе къваригӏунеб, кьураб биццалъиги бугеб материалалъул яги тӏасияб рахъ цо гъаталдалъун белъине гӏураб релъадул къадар гӀадин.

## Референсал
Гьава-бакъ

**Гьава-бакъ** — гьаваялда хурхун лъугьунел киналниги хиса-басиял.
ТӀолабго Россиялъул административиялгин территориалиял рикьиялъул объектазул классификатор

**ОКАТО** - тӏолго Россиялъул административиял икълимазул хассаб код. ОКАТО - абураб рагӏи ккола гӏурус мацӏалъ *Общероссийский классификатор объектов административно-территориального деления* - абураб предложение къокъ гьабураб рагӏи.

## ХІужаби

## МугъчІваял

* Oфициалияб ресурс  (набор pdf файлов).
* ОКАТО с возможностью поиска по названию или части номера в классификаторе.
* ОКАТОялдалъун ОКТМОялъул код лъазе
Тахшагьар

**Тахшагьар** ккола пачалихъалда, вилаяталда, штаталда ялъуни цогидаб административияб икълималда нухмалъиялъул бакІ хІисабалда жиндир бетІераб статутс бугеб муниципалитет. Гьеб ккола бетІереб шагьарлъун, жинда жаниб хІукуматалъул гІуцІиялги данделъаби гьарулеб бакІги бугеб; тахшагьаралъул статусалъе гІемерисеб баян кьун букІуна гьелъул къануналъ яги конституциялъ. Цо-цо юрисдикциязда, чанго пачалихъалда бугеб, хІакимлъиялъул батІи-батІиял гІаркьалаби рукІуна батІи-батІиял гІумру гьабулел бакІазда. Цо-цо нухалда батІалъи гьабула расмияб (конституциялъулаб) тахшагьаралдаги жиб батІияб бакІалда бугеб хІукумат букІунеб бакІалдаги гьоркьоб.

Жал аслиял экономикаялъулал, демографиялъулал, маданияталъулал ва интеллектуалиял централлъун рукІунел тахшагьаразде гьединго абула тІоцересел шагьаралилан (приматиял шагьар). Мисалаллъун рачине бегьула Афинал, Банкок, Пекин, Брюссел, Копенгаген, Къагьир, Лондон, Мехико, Москва, Париж, Лима, Сеул ва Токио.

## Терминология
Тахшагьар абураб рагІи Авар мацІалде бачІун буго парс мацІалдаса; гьеб рагІи лъугьун буго тах ва шагьар абураб рагІабаздаса, жинда жаниб тах бугеб шагьар абураб магІна буго гьелъул. Административияб мартабат гІодобегІанал икълимазул хІакимлъи жаниб бугеб бакІалъе цо-цо пачалихъазда хІалтІизабуларо тахшагьар абураб термин, хІалтІизабула, мисалалъе, термин "административияб марказ".

## Тарих

### Тарихиял тахшагьарал

## Гьанжесел тахшагьарал

## Гьаризе ракІалда ругел тахшагьарал

## БатІиял тахшагьарал

### ХІукуматалъу гІуцІи жаниб гьечІеб тахшагьар

### ТІасан дагІба бугел тахшагьарал

## Тахшагьар символ хІисабалда

## Тахшагьар ва рагъулаб стратегия

## Балагье гьединго

* Пачалихъазул тахшагьаразул сияхІ

## ХІужжаби
Квадратияб километр

**Квадратияб километр** (км², km², кв. км) — буго авлахъ борцунеб роцен.  
Гьебги ккола километр халалъи ва километр гIеблъиялда жанибе бачIунеб площадалъул роцен.

Цо квадратияб километр бащалъула:
* 1 000 000 м²;
* 100 гектаразда;
* 0,878 687 квадратияб версталда;
* 0,386 102 квадратияб милалда;
* 247,105 381 акралда.
Мэр

**Мэр** () — кIудияв — администрациялъул бетIер , кинаб бугониги гIумру гьабулеб бакIалъул бетIер, цIикIкIун гьеб хIалтIизабула шагьаралъул бетIерасде.

Гьеб хъулухъалъул цIар бачIана () рагIиялдасан, жиндир магIна бугеб «кIудияв» - абун.
Жумгьурият

**Жумгьурият** (, «гӀаммаб иш») — буго пачалихъ цебе бачунеб куц, жинда жанир киналниги тӀадегӀанал органал халкъалъ рищун хӀукмуялде бачӀунеб къагӀида, амма ватӀанцоязулги букӀуна жодорго хассал ва сиясатиял хӀукъукъал.

2005 соналъ дуниялалда ругел 190 пачалихъалъул 140 пачалихъ расмияб къагӀидаялъ жумхӀурияталлъун рукӀана.

## ХIужаби
Россиялда шагьаралъул округ

**Шагьаралъул округ** — шагьар яги муниципалияб гІуцІи, бакІалъул кІвар бугел мухъазда ва округазда гъорлъе жиб унареб. Шагьаралъул округалъ жанибе бачуна шагьар ва гьелда сверун ругел росаби ва гьинал.

## ХІужаби

## МугъчІваял
* 
* Стратегии регионов по наделению муниципальных образований статусом городского округа
Цолъарал ГӀараб Имаратал

**ГIарабазул Цолъарал Имаратал** къокъго **ГIЦИ** — ккола Азиялда бугеб гӀарабазул пачалихъ.
Гудермес

**Гудермес** ( ) — Россиялъул Буртиялъ жумхӀурияталда бугеб шагьар.
Сунж-хъалаялдаса 40 км рик1к1алъула Гудермес.

## ХӀужаби
Шамилхъала

**Шамилхъала** (), ккола Дагъистан пачалихъалъул Унсоколо районалъул администратияб центрлъун.

## Ракьхъвай
Гьен буго, цебе букIараб мухъалъул административияб марказ Унсоколо росдадаса 10 км (нухаздалъун) жанубгун-бакъбаккул рахъалдехун. Гьеналда аскІосан уна жумгьурияталъул кІвар бугеб нух «Мамраш—ГьаракІуни кьо».

## Тарих
Гьен гІуцІцІана 1985 соналъ Рихьуни ГЭС балезул гьен хІисабалда, Светогорск абураб цІаралда гъоркь. ЦІар хисана 1991соналъ Имам Шамилил хІурматалдалъун «Шамилхъала» абун.

## Халкъалъул къадар

; Миллияб гІуцІцІи 
2010 соналъул ТІолгороссиялъул халкъазул хъвай-хъвагІайалъул хІасилалда рекъон: 
* магIарулал — 4 497 чи (92,0 %) 
* лакал — 105 чи (2,1 %) 
* даргинал — 102 (2,1 %) 
* лъарагIал — 53 чи (1,1 %) 
* гӀурусал — 49 чи (1,0 %) 
* хутІарал — 80 чи (1,7 %)

## Инфраструктура, экономика
Гьеналда буго лъай кьеялъулгун-тарбия кьеялъул комплекс, рагъул комиссариат, мухъалдагьоркьосеб гІемерхасслъабазул хастахана, мухъалдагьоркьосеб магъалоялъул служба, РАГІ (рагьараб акционерияб гІуцІцІи) «ЧикІагэсбай»ялъул нухмалъи, РАГІ «Сулахъэнерго».

## ХІужаби
Къазан

**Къаза́н** () —  Татаристан ЖумхІурияталъул тахшагьар, Волга гӀурул квегӀаб рахъалда бугеб кӀудияб порт. Къазан ккола Россиялъул чӀахӀиял икътиссадалъул, сиясаталъул, гӀелмабазул, рукӀа-рахъиналуъл ва спорталъул шагьарлъун.

## ХӀужаби
Татаристан

**Татаристан** (*Татаристан Жумх*Ӏ*урият*) (,  ккола —  Россиялъул Федерациялда гъорлъ унеб икълимлъун.

Тахшагьар — Къазан шагьар.

ХIукуматлъун рикIкIана 1920 соналъул 27 маялъ.
## ХІужаби
Географиял координатазул система

**Географиял координатазул система** (**ГКС**) буго сфериял яги геодетикиял координатазул система битӀахъе Ракьалда тӀад ругел позицияби гӀеблъелги халалъелги гӀадин рорцинеги кьезеги хӀалтӀизабулеб. Эб буго месалъул рикӀкӀадул батӀи-батӀиял системабазул бищун бигьияб, басрияб ва гӀатӀидго хӀалтӀизабулеб тайпа, жиб цӀикӀкӀанисел цогидазул кьочӀокь бугеб. ГӀеблъалицаги халалъалицаги картезианаб координатазулаб ситема гӀадинаб координатазул кортеж гӀуцӀулеб букӀаниги, географиял координатазул система кколаро кортезианаб, щай гурелъул борцен бахъула бокӀназда, ритӀалитӀа гуреб.

## Референсал

### Иццал

* *Portions of this article are from Jason Harris' "Astroinfo" which is distributed with [[KStars]], a desktop planetarium for [[Linux]]/[[KDE]]. Ралагье [http://edu.kde.org/kstars/index.phtml The KDE Education Project – KStars] *
Байтул Макъдис

**Байтул Макъдис** ккола ФилистІиналъул тахшагьар. Дунялалдаго бищун нексияб шагьар. Гьединго гьеб ккола Гlизраил пачалихъалъул тахшагьарлъунги, кинго гьеб гьедин рикӀкӀун гьелъул рахъ кколарел гӀемерал пачалихъал руго дунялалда. 

Байтул Макъдис ккола, Ибрагьимил лъабабго диналъул (Ислам, МасихІия, Ягьудия) гӀадамазе цӀакъ хирияб ва кӀвар бугеб шагьарлъун. القدس عاصمة فلسطين للابد

## Байтул Макъдисалда бугеб "Ал-Акъсса" мажгиталъул суртал

Файл:Al-aqsa-mosque01.jpg|"Ал-Акъсса" мажгит
Файл:Al-Aqsa Mosque by David Shankbone.jpg|"Ал-Акъсса" мажгит
Файл:Jerusalem Al-Aqsa Mosque BW 2010-09-21 06-38-12.JPG|"Ал-Акъсса" мажгит
Файл:Temple mount.JPG|"Ал-Акъсса" мажгиталъул къед
Файл:Dome of the Rock1.jpg|"Ал-Акъсса" мажгиталъул рагьда бугеб "Къуббату Ссахра" мажгит

## Байтул Макъдисалъул панорама сурат

## Демография
### Халкъ
### Дин

## Тарихиял бак1ал
### Мажгитал
Самаркъанд

**Самаркъанд** (, ) — ккола Узбекистаналъул кІиабилеб кІудияб шагьарлъун ва дунялалдаго некІсиял шагьаразул цояблъунги. КІиазарго гІанасеб соналъ, гьеб букІана КӀудияб хӀариралъул нухда, Китаялдаги Европаялдаги гьоркьоб цІакъ кІвар бугеб бакІлъун, гьединго гьеб кколаан гьоркьохъел гІасрабазул Шаркъалъул гІелмуялъул иццлъунги. XIV векалъ гьеб лъугьана Тимуриязул Тухумалдаса Тамерланил ханлъиялъул тахшагьарлъун.

Шагьар буго ралъдадаса 702 метраялъ борхалъуда. Шагьаралъул тарихияб центр ккола — Регистан майдан.
Элиста

**Элиста́** ( — салулаб) — Россиялъул жанубалда бугеб, Гъалмугъ жумх1урияталъул тахшагьар. Москваялдаса 1250 км жанубиябгун-бакъбаккул рахъалда ккола. Гъалмугъ жумх1урияталъул сиясатияб ва културияб центр.

## ХIужаби
Багъдад

**Багъда́д** (, персазул мацІалда гьеб ккола - «Аллагьасул сайигъат» абураб раг1и) — ГIиракъ пачалихъалъул тахшагьар,  Багъдад мухІафазаялъул административияб центр.

Жаниб гІумру гьабулеб буго 6 млн чияс.

Багъдад ккола Бакъбаккул Улкабазул бищун к1удияб шагьарлъун.

## ХӀужаби
Гъалмугъ

**Гъалмугъ Жумгьурият** () — Россиялъул Федерациялда гъорлъ унеб жумгьурият, гьеб гъорлъе уна Жанубияб федералияб округалде.

**Тахшагьар** — Элиста шагьар.

**ГІорхъабазда руго** — Дагъистан (жанубияб рахъалда), Ставропол улка (жанубиябгун-бакът1ерхьул рахъалда), Ростов област (бакът1ерхьул рахъалда), Волгоград област (шималиябгун-бакът1ерхьул рахъалда), ва Астрахан област (бакъбаккул рахъалда).

## ХIужаби
Ереван

**Ереван** () ккола ЦIамухъ жумх1урияталъул тахшагьар.

## ХӀужаби
ХӀалаб

**ХӀалаб** яги **Алеппо** ккола Шамалъул шималияб рахъалда бугеб к1удияб шагьар. ХӀалаб рик1к1уна, Сириялъул икътисадияб тахшагьарлъун ва бича-хисиялъул рахъалъ цебе т1ураб шагьарлъун. 

Г1емерал г1асрабаз, ХӀалаб бук1ана бищун к1удияб шагьарлъун, цебе бук1араб К1удияб Сирия абулеб х1укуматалда ва гьединго ГӀусманиязул халифаталъул лъабабилеб к1удияб шагьурлъунги, КъустӀантӀинийалдаса ва Каиралдаса хадуб.


Файл:Rahman mosque.jpg|"Ар-Рах1ман" мажгит
Файл:Tawhid and Saint George Alp.jpg|"Тавх1ид" мажгит ва нахъасан баккун "Сант Джорджиосил" килиса
Файл:Saint Elijah Maronite Cathedral, Aleppo (4).jpg|"Сант Ильяс" абураб Марониязул килиса
Файл:Aleppo-Great-mosque-Alp.jpg|К1удияб "Аль-Умавий" мажгит
Файл:Aleppo Ctadel2.JPG|ХӀалабалъул къалг1а
Файл:Aleppo narrow Armenian quarter.jpg|Армяназул цо авал
Файл:Aleppo Night by Charles Hajj.jpg|"Бабул Фаражи" абулеб къват1, къаси сардилъ
Файл:AleppoViewFromCitadel.jpg|Къалг1аялда т1асан ХӀалаб шагьар бихьулеб куц
Файл:Aleppo at night11.jpg|ХӀалаб шагьар къаси сардилъ


## Тарих
Дербендалъул ЖумгӀа мажгит

**Дербендалъул ЖумгІа мажгит** — Россиялъул ва Совет Союзалда рук1арал х1укуматазда бищун нек1сияб мажгит. Мажгит буго Дербенд шагьаралъул нек1сияб рахъалда.

## ХІужаби
Пачалихъ

**Пачалихъ́** — ккола жиндир хасал миллатиял, гьава-бакъалъулал, маданияталъулал, тарихиял ва сиясиял гӀорхъалаби ругеб ракь. 

*Пачалихъ* букӀуна жибго жиндаго чӀун, жинцаго хӀетӀун букӀунебги ва гьединго цоги пачалихъалда гъоркь, гьелда барабги. 

## ХIужаби