Авар цӀар

ЦӀарис жаваблъун бачӀуна щав, щий, щиб, щал гьикъазе, ва семантикияб рахъалъ рахъалъ рикьула хасаздеги гӀаммаздеги. Элъул категорияби авар мацӀалда руго хадусел: класс (чиясул, чӀужуялъул, гьоркьохъеб), рикӀкӀадулаб форма (цолъул, дагьлъул, гӀемерлъул) ва хӀалат: (абсолутив, эргатив, генитив, датив, инструменталис ва локативазул серияби).
## ЦІарсил гІаламатал
ЦIаралъул руго хадусел грамматикиял гIаламатал:
# Хассалги гIаммалги рукIин. Хасал цIаразде гъорлъе ккола гIадамазда (хасго), хIайваназда, бакIазда лъурал цIарал: *МухIамад*, *ГIали*, *Москва.* ГIаммал цIаразде гъорлъе уна хутIаралщинал: *лъар*, *бетIер*, *зоб*, *ракь*, *мегIер*;
# Цолъул ва гIемерлъул форма букIин: *бетIер — бутIрул*, *ракь — ракьал*, *мегIер — мугIрул*;
# Чиясул, чIужуялъул ва гьоркьохъеб жинс букIин. Авар мацIалда рагIаби жинсазде рикьула гьел щив? щий? щиб? абурал суалазда рекъон: чиясул жинс (щив?) — *вас, эмен, вац*; чIужуялъул жинс (щий?) — *яс*, *эбел*, *яц*; гьоркьохъеб жинс (щиб?) — *хIалтIи*, *ракь*, *гIор.*
# ИгІрабазда рекъон свери: *вац — вацас — вацас* ва гь. ц.

### Класс
Авар цӀарсал рикьула лъабго классалде. ТӀоцебеселде гъорлӀе ккола бихьинчиясда хурхарал цӀарсал: *бихьинчи*, *эмен*, *вас*, *вац*. КӀиабилелъ гъорлӀе рачуна чӀужуялда хурхарал цӀарсал: *чӀужу*, *эбел*, *яс*, *яц* ва ц. ХутӀарал цӀарсал, чӀагоялги, чӀагоял-гурелги жал рихьизарулел, уна лъабабилеб классалде гъорлӀе.

#### РикӀкӀадул форма
ЦӀарсазул буго цолъул, дагьлъул ва гӀемерлъул формаби. Руго цо форма гурони гьечӀе, мисалалъе, цолъул форма гурони букӀунаро рокьи, сахлъи гӀадинал абстрактивиял цӀарсазул.

Руго цо-цо pluralia tantum рагӀаби: *кагътал* (хӀай, цолъул формаялда *кагъат* — жинда тӀад хъвадаризе хӀалтӀизабулеб жо), *цӀороберал*, *цӀадираби*. Гьабго тӀелалде гъорлъе рачине бегьула *рос-лъади*, *эбел-эмен* гӀадал рагӀабиги. Гьенирго руго батӀи-батӀиял росабазул гӀадамазде абулел цӀаралги, щай гурелъул гьезул корреляталлъун цолъул формаялда рукӀуна адъективал, жал топонимаздаса лъугьарал (балагье Авар росабазул гӀадамазда абулел цӀарал).

Цо-цо цӀаразул цолъул формаялъул рукӀине бегьула цадахълъиялъул магӀнаги: *гамачӀ* — цо яги гӀемерал цадахъ, материал хӀисабалда.

Авар мацӀалда гӀемерлъул форма лъугьунел суффиксал рикьизе бегьула кӀиго тӀелалде:

* Продуктивиял:
** **-''аби*** (ахиралда рагьарал ва суффиксалиял *-н*, *-л* ругел, ахирисеб рагьараб [+н] тӀагӀуна): *дару — дар-аби*, *рагӀи — рагӀ-аби*, *хӀалтӀухъан — хӀалтӀухъ-аби*;
** ***-заби*** — гӀадамазда хурхарал цӀаразулъ: *чапар — чапар-заби*, *гӀалим — гӀалим-заби*, *гьудул — гьудл-заби*;
** ***-ал*** — рагьукъаб ахиралда ругел рагӀабазулъ: *бис — бис-ал*, *бер — бер-ал*, *кӀул — кӀулал*; авар мацӀалъул жиндирго журарал аслу бугел рагӀабазулъ (тӀадецуй бугеб суффиксалъулъ) аслуялъул кӀиабилеб рагьаралъул лъугьуна редукция: *гудур — гудр-ал*, *лъимер — лъим-ал*, *лъим — лъин-ал*; къанагӀат суффикс *-ал* дандчӀвала ахиралда рагьараб бугеб битӀараб аслуялъулъ, жиндие гӀемерлъул формаялда редукция лъугьунеб: гьобо — гьабал; гӀурус мацӀалдаса рачӀарал рагӀабазулъ суффикс ккола тӀадецуй гьечӀеб ва редукция лъугьунаро: *трактор — трактор-ал*;
** ***-ял*** — цожубараб *CV* аслу бугел рагӀабазулъ: *къо — къо-ял*, *цӀа — цӀа-ял*, *чу — чу-ял*, амма *ца — ца-би*, *цӀва — цӀва-би*, *чӀва — чӀва-би*;

* Продуктивиял гурел:
** ***-зал*** (цожубарал рагӀабазулъ): *лагъ — лагъ-зал*, *нугӀ — нугӀ-зал*, *хур — хур-зал*;
** ***-дул***, ***-ул*** (аслуялъул вокализм хисула V > у): *гъадаро — гъудр-ул*, *кету — кут-ул*, *тӀегь — тӀугь-дул*;
** ***-и*** (аслу хисиялъул низам гьечӀел): *тӀинчӀ — тӀанчӀ-и*, *хӀинчӀ — хӀанчӀ-и*, *гӀака — гӀач-и*; гьабго цоцаца хиси хутӀула цо-цо жубараб аслу бугел рагӀабазулъ, жидер кӀиабилеб бутӀалъун *-чи* компонент бугел: *захӀмат-чи — захӀмат-чагӀи*, г*Ӏолохъан-чи — гӀолохъ-аби*;
** ***-би*** (аслуялъул вокализм хисула V > у): к*ӀветӀ — кӀутӀ-би*, *гӀанса — гӀунсби*, *квартӀа — куртӀ-би*.

ГӀемерлъул форма лъугьунеб супплетивияб къагӀида бихьизабун буго *чӀужу — руччаби* параялда. Гьединго дандчӀвала цо-цо рагӀабазул гӀемерлъул форма лъугьунеб кӀи-кӀи къагӀидабиги: *хабар — хар-бал*/*хабарал*, *кету — кут-ул*/*кат-ал*, *хоб — хобал*/*хабал*/*хабзал* ва ц. Гьениб параллелияб формабазул цояблъун ккола ударение гьечӀеб суффикс *-ал*, жинца цо ккураб къадар бихьизабулеб, гьебго заманалда гьелъул корелляталъ бихьизабула къадар гьечӀеб букӀин: *дагьалго рукъал* — *гӀемарал рукъзал*. Цо-цо нухалда плюралисалъул батӀи-батӀияб формация гьабиялдалъун лексикияб магӀна хисула. Жибго гӀемерлъул формаялъул категория гуребги, авар мацӀалда буго дистрибутивияб гӀемерлъи бихьизабиялъул къагӀидаги (цӀарул аслу такрарлъиялдалъун): *рокъо-рокъоре*, *рахъ-рахъалде*.

==== ХӀалаталъул категория ====
=====ГӀадатал=====
Авар мацӀалда кинабниги буго 24 хӀалат, гьезул ункъго ккола гӀадатаблъун, хутӀараб 20 — бакӀалъул. ГӀадатал хӀалатазде гъорлӀе уна [[Аслияб хӀалат|аслияб]], жиб цӀаралъул битӀараб аслулъун кколеб, [[ХӀалат|актив]], [[ХӀалат|хаслъул]] ва [[ХӀалат|кьовул]] хӀалатал, жал хъвалсараб аслуялдаса лӀугьунел.


=====БакӀалъулал=====
БакӀалъул хӀалатаз рихьизарула меслъиялъул, иналъул, багъариялъул ва цогидал магӀнаби. Рикьула хадусел тӀелазде:
* локатив яги чӀовул хӀалатал (суффикс ***-д***) жидеца бугеб бакӀ бихьизабулел, цо хӀалалда сасиналъул, чӀеялъул магӀна бичӀизабулел;
* аллатив яги рачӀул хӀалатал (суффикс ***-е***), жидеца кибехун букӀаниги рачӀин/ин бихьизабулел (букӀине бегьула *-хун* бутӀагун);
* аблатив яги ратӀалъул (суффикс ***-са***), жидеца сундаса букӀаниги киса букӀаниги батӀалъун ин бихьизабулел;
* транслатив (суффикс ***-н***), жинца сунда жанисаниги ин бичӀчӀизабулеб.

Локализациялъул суффиксазде балагьун, хӀалатазул щибаб тӀелги бикьула щу-щу сериязде:


БакӀалъул хӀалтал сериязде балагьун, хӀалтӀизарула:

* I серия — щиб букӀаниги лъиде/сунде букӀнии данде ккун тӀадехун букӀин (локатив), тадехун ин/бачӀин (аллатив), тасӀа ин/бачӀин (аблатив), тӀасан ин/бачӀин (транслатив) бичӀчӀизабизе;
* III серия — щиб букӀаниги лъида/сунда букӀаниги гӀагарлъухъ букӀин (локатив), гӀагарлъухъе ин/бачӀин (аллатив), гӀагарлъухъа ин/бачӀин (аблатив), гӀагарлъухъан ин/бачӀин (транслатив) бичӀчӀизабизе;
* III серия — щиб букӀаниги лъида/сунда букӀаниги гъорлъ букӀин (локатив), гъорлъе ин/бачӀин (аллатив), гъорлъа ин/бачӀин (аблатив), гъорлъан ин/бачӀин (транслатив) бичӀчӀизбизе;
* IV серия — щиб букӀаниги лъида/сунда букӀаниги гъоркь букӀин (локатив), гъоркье ин/бачӀин (аллатив), гъоркьа ин/бачӀин (аблатив), гьоркьан ин/бачӀин (транслатив) бичӀчӀизабизе;
* V серия — щиб букӀаниги сунда букӀаниги жаниб букӀин (локатив), жинибе ин/бачӀин (аллатив), жаниса ин/бачӀин (аблатив), жанисан ин/бачӀин (транслатив) бичӀчӀизабизе;

Гьел хӀалатазул гьединго хӀалтӀизарула бакӀазул магӀнаялда гуребги, цогидаб магӀнаялдаги. Бищун гӀемер хӀалтӀизабулеб I сериялъул локатив:

* рекӀее асар лӀугьиналъул фигӀлабигун субъект бихьизабизе: *васасда гьеб бичӀчӀана*, *дида кинабго жо кӀочон тана*;
* адресатияб ва цогидал тӀадежубаял рихьизаризе: *АбутӀалибица авар мацӀалда дие жиндирго цӀияб кечӀ цӀалана*;
* физикияб асар гьабиялъул фигӀлабазул объект гьабизе: д*ос таманча речӀана долда*;
* дандекквеялъул объект лӀугьинабизе: *гьев вукӀана вацасдаса къуватав вуго*.

==== ЦӀаралъул свери ====
Авар мацӀалъул цӀарал, жидер актив игӀрабалда букӀунеб ахиралде балагьун, рикьула лъабго свериялде; I свериялъул ахиралда букӀуна *-**с***, II свериялъул — *-**лъ***, III свериялъул — *-**ца***.

*'тӀоцебесеб свериялда** рекъон рачӀуна гӀемерисел чиясул жинсалъул гӀаммал цӀарал, чиясул жинсалъул жидер ахиралда жинсияб гӀаламат бугел хасал цӀарал (-ав ахиралда ругел авар хъизан-цӀаралги), гьединго ''-ов'', ''-ев'' ахирал ругел фамилиялги, .

**кӀиабиле свериялда** рекъон рачӀуна чӀужуялъул жинсалъул гӀаммал цӀарал ва цо-цо, жидер ахиралда жинсияб гӀаламат бугел, хасал цӀарал, гьоркъохъеб жинсалъул лъикӀаланго гӀаммал ва хасал цӀарал. Аслияб игӀрабалда ''-ия'', ''-ие'' абурал ахираздалъун лъугӀулел батӀиял мацӀаздаса рачӀарал цӀарал игӀрабазде сверулаго, ахирияб ''-я''/''-е'' гьаракь гьоркьоса тӀагӀуна, амма руго гьоркьосарахъиялги, мисалалъе, ''школа'', ''аптека'' гӀадал рагӀаби

**Лъабабилеб свериялда*' рекъон сверула чиясул ва чӀужуялъул жинсалъулги хасал цӀарал, гьоркьохъеб жинсалъул гӀезагӀанго цӀарал. Лъабабилеб свериялда рекъон рачӀунел гьоркьохъеб жинсалъул рагӀабазул кьибилалъулъ лъугьуна флексия: *ракӀ — рекӀе-ца*, *ц*о-цо рагӀабазул актив игӀрабалда *-д'' бачӀине бегьула, гӀурус мацӀалдаса рачӀарал рагӀабазул ахиралдаса тамахаб ишара тӀагӀуна.

ГӀемерлъул формаялда ругел цӀарал игӀрабазде свери.