open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
География

**Геогра́фия** (некІсияб грек мацІалъул  «ракьхъвай» абураб рагІудасан) — тІабигІиял ва жамгІиял гІелмабазул комплекс, жинца лъазе гьабулеб географиялъулаб оболочкаялъул гІуцІи, хІалтІи ин ва  эволюция, тІабигІиял ва тІабигІиялгун жамгІиял геосистемабазул ва ьезу компонентазул дунялалда ругел  хурхенал ва дунялалда гьел рикьи. Географиялъ лъазе гьабула Ракьалъул (бл.Ракьалъул гІелмаби) тІасияб рахъ, гьелъул тІабигІиял шартІал, гьелда тІад тІабигІиял объектал рикьи (бл. физикалъулаб география), халкъ, экономикалъулал ресурсал (бл. экономикалъулаб география). География ккола некІсиял гІелмабазул цояб.

## Баянал
БагӀархъала

**Гъизляр** яги **БагIаршагьар** (, ) — Туркияб мацIалдаса магIарул мацIалде буссине гьабуни "Ясшагьар". Цебе заманалда гьениб букIун буго кIудияб лагъзал ричулеб базар. Гьениса ричун росулел&nbsp;(яги рикъулел) рукIун руго руччабиги, хIалтIухъабиги. 

## ХІужаби
Каспийск

**Каспийск** (гIурус мацIалда: Каспи́йск) — буго гIолохъанаб, амма МахIачхъала аскIоб букIиналъ хекко кIодолъулеб шагьар. Шагьаралда 80 азарго чи хIебтIолел руго. Гьезда гьоркоса даргиял - 25%, куралал - 18%, магIарулал - 16% ва цогидал миллатазул вакилзаби ккола.

## ХІужаби
Шималияб Гьиристан

**Жумгьурият Шималияб Осе́тия — Ала́ния** (*Шималияб Осетия*,  ) — Россиялъул Федерациялда гъорлъе унеб жумгьурият, Россиялъул Федерациялъул икълим, гъорлъе уна Шималияб Кавказалъул федералияб округалда.

Тахшагьар — Владикавказ.

ГІорхъи цо гьарула: бакътІерхьудае — Къабарда-Балкъаралъулгун, севералда — Ставропол улкаялъулгун, бакъбаккуда — Гъалгъаялъулгун ва Чачанистаналъулгун, къиблаялда — Гуржиялъулгун ва Бакъда Гьиристаналъулгун.

ГІуцІана 1924 соналъул 7 июлалъ .

## Ракьхъвай

### Географияб бугеб бакІ

### Гьава

### Гидрография

### Хер-кІеч

### СагІтил рачел

## Тарих

### Россиялъул Федерациялда жаниб

## Халкъ

### Миллияб гІуцІи

## Суратал

Файл:Fiagdon.jpg|Фиагдон гІор
Файл:Saint george statue ossetia.JPG|Святой Георгийил цо бикІун гьабураб сурат
Файл:Assumption monast baptism.JPG|Аланиялъул килисаялда крещение
Файл:Assumptin church oss constr.JPG|Балеб бугеб килиса
Файл:Assumpt monastery church.JPG|Аланиялъул килиса
Файл:Ardon sc 3.JPG|Ардон гІор
Файл:Ardon sc 2.JPG|Ардон гІор
Файл:Arxonskaja-staraja-shkola.jpg|НекІсияб школа
Файл:Karmadonskoe ushchele.jpg|Кармадон кІкІал
Файл:Tsamad2.JPG|Цамад росо
Файл:Arxonskaja-s-polej.jpg|Кавказалъул мугІрул
Файл:Tower ursdon.JPG|Си


## ХІужаби

## Ссылкаби

* Официальный сайт Правительства Республики Северная Осетия — Алания 
* Постоянное представительство Республики Северная Осетия — Алания при Президенте РФ 
* История Осетии с древнейших времен до конца XIX в.
* Достопримечательности Северной Осетии
ЦӀобокь

**ЦӀобокь** — Дагъистаналъул НахъбакӀ мухъалда бугеб росу.

Уна 2021 соналъ гӀуцӀараб ЦӀобокь росдал боялде гъорлӀе ва гьелъул административияб марказлъунги ккола.

## География
Росу буго Сулахъалъул квегӀаб рагӀалда.

## Демография

Ккола моноэтникияб авар росулъун.

## МугъчӀваял
Гъизилюрт

**Гъизилюрт** () буго цIакъ гIолохъанаб Сулахъ гIурул рагIалда бугеб шагьар. Гъизилюрт бакьулъан уна Ростов—Баку маххул нух. Гьаб шагьар ккола Жуламухъ мухъалъул тахбакI. ЛъарагIазул мацIалдаса (гьединго магIарул мацIалде) буссинабизе Гъизилюрт абула "БагIараб" росу яги.

## Халкъалъул къадар

## ХІужаби
Хасаюрт

**Хасавхъала** — Дагъистаналда бугеб шагьар. Хасавхъала мухъалъул административияб центер (гьеб мухъалда гъорлӀе унареб).

Республиканаб кӀварул шагьар. ГӀуцӀула шагьарияб сверухълъул (округ) статус бугеб муниципалияб гӀуцӀи «*Хасавхъала шагьар*», гьелда гъорлӀ цо бугеб чӀелбакӀ гӀадинан..

## Миллияб рикьи

Хасавюрт шагьаралда гIумру гьабулеб буго 161 114 чияс											

## Линкал
 
* Хасавюрт шагьаралъул офицалияб сайт 

## ХІужаби
Шура

**Шура** шагьар (, ) ккола Дагъистаналъул мугIрузда бугеб шагьар. ХIуригат ккун хадуб Дагъистаналъул басрияб, цIар лъарагIал **Темир-Хан-Шура** шагьаралда лъуна машгьурав хIуригатчиясул Уллубий Буйнахъскиясул цIар.

Шура буго Шурагьиб мухъал тахшагьар.

## ХІужаби
Салануб

**Ю́жно-Сухоку́мск** — Ставропол улкаялъул рагIалда бугеб Дагъистаналъул шагьар. Гьенир хIебтIолел руго .

## ХІужаби
МахӀачхъала

**МахӀачхъала** буго Дагъистаналъул тахшагьарги бищун кӀудияб шагьарги. Шагьар буго Каспий ралъдал рагӀалда, элъ ккола 468.13 кв. км, 623,254-даса цӀикӀкӀун чи вугеб рикӀкӀенгун, гьебго мехалда шагьрияб агломерацилъул гӀатӀилъи буго 3,712 кв. км, гӀ-ш. 1 миллион чи вугеб популациягун. МахӀачхъала буго ункъабилеб бищун кӀудияб шагьар Кавказалда, Хьондасеб Кавказалъулги Хьондакавказияб федералаб округалъулги бищун кӀудияб шагьар, гьединго Каспий ралъдахъ ругел бищун кӀудиял шагьаразул лъабабилебги.

Жакъа шагьар бугеб бакI гIуцIцIана 1844 соналъ, гIурусазул рагъул щулалъиялъул мурадалда ва гьелда цIар букIана **Петровское**.
1857 соналъ гьеб бакI кIодолъана ва гIадамал цIикIкIана, цинги гьелъие шагьаралъул статус щвана, ва цIарги кьуна **порталъул шагьар Петровск** абун, гьедин цIар кьеялъеги гIиллалъун лъугьана 1722—1723 соназда Персиялде кIанцIизе унаго, Пётр I-сул аскариял гьанир чIеялда бан.

1918 соналъул 15 ноябралъ, гьеб заманаялъ вукIарав Дагъистаналъул бетIер Тарковски НухI-Бегил амруялдалъун, шагьаралъул цIар хисун гьелъие кьуна **Шамилхъала** абураб цIар. Гьебги букIана кIудияв имам Шамил халкъазул рекIелъа инчIого вукIиналъул мурадалда гьабураб хIалтIи..

1921 соналъул 14 маялъ Дагъистаналъул савраталъул комимтеталъул амруялдалъун *МахIачхъала* лъугьана ДАССРалъул тахшагьарлъун ва цIарги хисана МахIачхъала абун, Унсоколоса савратчи МахIач ДахIадаевги кIодо гьавун..
Жакъа къоялда жани шагьар бугеб бакI, мугIрузул халкъазда гьоркьоб лъалеблъун букIана Гьоркьохъел гIасрабазул заманаялдасанго, **Анжи-Хъала** абураб цIаралда гъоркь — гьелъул магIнаги ккола *«луълуъалъул хъала»* - абураб, лъарагI мацIалдаса буссинабуни.

## Демографика

Махачкалалъул популациялъ гъорлӀе рачуна (2021 ценз):
* Аварал (25.6%)
* Кумикал (18.9%)
* Дарги халкъал (15.5%)
* Курал (13.9%)
* Лакал (11.8%)
* ГӀурусал (5.9%)
* Табасаранал (2.3%)
* Рутулал (1.2%)
* Нугъаял (1.0%)
* Агъулал (1.0%)

### Динияб гIуцIцIи
Шагьаралда руго, киналниги дуниялалда ругелщинал динал ккурал гIадамал, цого-цо буддизмалъул гьечIо. ЦIикIкIунисеб бутIа (90 %) ккола бусурбаби суннитал. Шагьаралда буго, Европаялдаго бищун кIудияблъун рикIкIунеб ЖумгIа мажгит. Гьединго шагьаралда буго христианазул — Свято-Успенил кафедралияб килиса. Гьанже бан бахъана, Ермошкина къотIноб жугьутIазе магIбадги.

## ХӀужаби
Батасуна

thumb
**Батасуна** (баск мацIалда "Цолъиялъе гIоло") ккола "Herri Batasuna" ("Халкъалъул Цолъи") партиялъул рахъ ккурал чагIазул гIуцIцIи. Батасуна Испаниялда бугеб Басказул улкаялда 1978 соналда, диктатор Франко (Franco) хун хадуб гIуцIцIун букIана. Batasuna 2001 соналъ гIуцIцIана ва 2003 соналда Испаниялда гьукъана. Амма гьеб гьукъиги хIисабалде босичIого Батасуна Басказул улкаялдаги, Наварра вилаяталдаги рикIкIуна активияб партиялъун. Гьединго Ипранджиялдаги Батасунаялъ цо легалияб партия гIадин жиндирго сиясияб хIаракатчилъи тIобитIулеб буго. Гьеб гIуцIцIи гIемерисез гъоркьан хIалтIулеб ЭТА-ялъе квербакъулеб цо гьелъулго сиясияб бутIалъунги рикIкIуна.
Избербаш

**Избербаш** () — аслияб хӀалалда даргиял жанир хIебтIолеб шагьар буго. Гьеб чIун буго Каспий ралъдал рагIалда. 

## ХІужаби
Каспий ралъад

**Каспий ралъад** ккола дунялалдаго бищун кIудияб хIор. Щай хIор букIунеб — щай гурелъул гьелъул гьечIо дунялалъул ралъадалгун щибниги бухьен. Жиндилъе лъим чвахула — жиндаса щибниги нахъе унаро.

МахIачхъалаялъул канализация чвахизе гьабураб гвенд, хIор-свери.
1982 сон

## Лъугьа-бахъинал
* 30 май — Эспания НАТОялъул бутIалъун лъугьана. 

## Гьаруна

## Хвана
1416 сон

## Лъугьа-бахъинал
* 30 май — Иероним Пражский вухIана.

## Гьаруна

## Хвана
2003 сон

**2003** (**кІиазаралда лъабабилеб**) сон — григорианияб календаралъул арбагІ къоялъ байбихьараб сон. Гьеб ккола нилъер рикIкIеналъул 2003 сон, лъабабилеб азарсоналъул 3 сон, XXI гІасруялъул 3 сон, XXI гІасруялъул кІиабилеб анцІсоналъул 3-леб сон.

## Лъугьа-бахъинал
* 
## Гьаруна
* 
## Хвана
*
1971

## Лъугьа-бахъинал
* 30 май — «Маринер-9» Марсалдехун битIана. 

## Гьаруна

## Хвана
1942

## Лъугьа-бахъинал
* 30 май — Ингилисазул авиациялъ Кёльналде бомбаби рехана.

## Гьаруна
## Хвана
1941 сон

## Лъугьа-бахъинал
* 30 май — Германиялъ Крит бахъана. 

## Гьаруна
* 

## Хвана
* 

## Гь. балагье

## МугъчӀваял
1871 сон

## Лъугьа-бахъинал
* 18 январалъ — Паранг-прус рагъда французал къун хадур Парижалда аскӀоб Версал кӀалгӀаялда Герман империя гӀуцӀиялъул хӀакъалъулъ лъазаби.
* 28 январалъ — Парижалъул капитуляция.
* Италиялъул цолъи тӀубазаби.
* 30 май — Парижалъулаб коммуна биххана.

## Гьаруна
* 10 июл — Пруст, Марсел, француз хъвадарухъан (ха. 1922).
* 16 июл — Булгаков, НикӀалайил Сергей, гӀурус философ, теолог, экономист, священник (хв. 1944).

## Хвана
* 7 сентября — Мегьмед Амин ГӀали-паша, ГӀусманияб империялъул кӀудияв вазир 

## Гь. балагье

## ХІужаби
1814

## Лъугьа-бахъинал
* 30абилеб маялъ — Наполеон Эльба чIинкIиллъиялда туснахъ гьавуна.

## Гьаруна

## Хвана
1431

## Лъугьа-бахъинал
* 30 май — Руанаялда Жанна д’Арк юхIана.

## Гьаруна

## Хвана
1 июн

**1-абилеб июн** — Грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 152-абилеб къо (високосниял сонаца 153-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 213 къо.

## Байрамал
* Лъимал цIуниялъул халкъаздагоркьосеб къо.
* Россииялъул Шималалияб флоталъул къо.

## Лъугьа-бахъинал
* 193 — Румалъул император Марк Дидий Север Юлиан чIвана жиндирго кIалгIаялда.
* 1792 — Кентукки лъугьана СШАялъул 15-абилеб штатлъун.
* 1796 — Теннесси лъугьана СШАялъул 16-абилеб штатлъун.
* 1938 — Суперменил комикс къватибе биччана.

## Гьаруна
* 1180 — Беренгария, Кастилиялъул бика.
* 1780 — Карл Клаузевиц, немцазул генерал ва рагъул теоретик.
* 1796 — Сади Карно, французазул физик.
* 1804 — Глинка, Иванил Михаил, гIурусазул композитор.
* 1812 — Срезневский, Иванил Измаил, филолог-славист.
* 1844 — Василий Поленов (хв. 1927), гIурусазул машгьурав художник.
* 1902 — Гайдай,Михаилил Зоя (хв. 1965), украиназул кочIохъан (сопрано), СССРалъул халкъияй артистка.
* 1920 — Давид Самойлов, гIурусазул шагIир.
* 1926 — Мерилин Монро, американазул актриса.
* 1928 — Добровольский, Тимофеил Георгий, космонавт.
* 1935 — Норман Фостер (хв. 2004), машгьурав архитектор.
* 1950 — Манаков, Михаилил Геннадий, космонавт.

## Хвана
* 1389 — Донской, Иванил Дмитрий, Москваялъул ва Владимиралъул князь(19-абилеб маялъ баср.къагI).
* 1434 — Владислав Ягелло (Ягайло), Польшаялъул пача, литваялъул князь.
* 1890 — Камило Кастело Бранко, португалиязул прозаик, шагIир, драматург ва критик.
* 1943 — Лесли Ховард (ингил. *Leslie Howard*) (гь. 1893), ингилисазул киноактёр.
* 1946 — генерал Ион Антонеску, 1940—1944 гг. Румыниялъул диктатор (трибуналалъул хIукмуялда рекъон чIвана).
* 1952 — Джон Дьюи, американазул философ, психолог ва педагог.
* 1954 — Мартин Андерсен-Нексе, даниязул хъвадарухъан.
* 1983 — Анна Зегерс, немцазул хъвадарухъан.
* 1984 — Люлька, Михаилил Архип, академик, авиадвигателазул конструктор.

## Ишараби
МоцIрол тIоцебесеб кIиго къоялъ цIад балеб бугони — сахго моцI ракъдалаб букIине буго.
Этник-радио

**Этник-радио** (*Ethnic Radio*) ккола 2006абилеб соналъ гIуцIцIараб интернет-проект - интернеталда передачаби транслировать гьарулел музыкалиял радиостанцияби.

Этник-радиоялда кIола сордо-къоялъ хIадинго Россиялъул цо-цо халкъазул (чувашазул, бурятазул, удмуртазул, мордваязул, мариязул, туваязул ва гь.г.ц.) бакъназухъ генеккизе.

Проекталъ цебе лъураб мисал: батIи-батIиял пачалихъаздаса интернеталъул гIахьалчагIазул Россиялъул миллатазул музыкалияб маданиятгун лъай-хъвай гьабизе, ва рукъалдаса дорегIан ругел гьел миллатазул вакилзабазе рес кьезе жидерго миллиял бакъназухъ гинтIамизе.

Проект гуцIцIана Владислав Михайловас (Москва).
2 июн

2-абилеб июнь — Григорианияб каленьдаралда лъагалил 153-абилеб къо (високосныял сонаца 154-абилеб). Лъагел сверизе хутула 212 къо.

## Байрамал
* Республикаялъул къо (Италия, 1946)
* Болгария, Ботевасул къо.

## Лъугьа-бахъинал
* 1946 — Италиялда референдумалъул хIасилалда рекъон республика гуцIцIана.
* 1953 — Великобританиялъул бика, Елизавета IIабилелъул коронация.
* 1955 — СССРалъги Югославиялъги 1948абилеб соналъ хвезарун рукIарал дипломатикиял бухьенал цIигьари.
* 1955 — Байконур гуцIцIараб къо.
* 1962 — Новочеркасскалда багьаби рорхиялде данде гьабураб демонстрациялъул гIахьалчаги чIвай.
* 1979 — Рималъул Папа Иоанн Павел IIабилесул тIоцебесеб Польшаялде вачIиналъул байбихьи.
* 1996 — Санкт-Петербургалъул губернаторлъун вищана Владимир Яковлев.

## Гьаруна
* 1740 — маркиз де Сад, французазул хъвадарухъан.
* 1755 — Иван Акимович Акимов (ум. 1814), гIурусазул живописец, классицизмалъул вакил.
* 1840 — Томас Харди, ингилисазул хъвадарухъан.
* 1913 — Алексей Фёдорович Богомолов, советиязул радиотехник.
* 1920 — Марсель Райх-Раницкий (Marcel Reich-Ranicki), немцазул публицист ва литературияв критик.
* 1930 — Чарльз Конрад (ум. 1999), американазул астронавт, моцIалда тIаде рещтIаразул лъабабилев.

## Хвана
* 1872 — Александр Фёдорович Жохов (род. 1840), гIурусазул хъвадарухъан-публицист.
* 1882 — Джузеппе Гарибальди, Италиялъул халкъияв бахIарчи.
* 1919 — Леонид Георгиевич Яковлев (род. 1858), гIурусазул кочIохъан.
* 1970 — Валерия Анатольевна Герасимова (род. 1903), хъвадарухъан.
* 1987 — Андрес Сеговиа, испаниязул гитарист.
* 2000 — Святослав Фёдоров, офтальмолог.
* 2000 — Михаил Абрамович Швейцер, кинорежиссёр («Воскресение», «Золотой телёнок»).
1498

## Лъугьа-бахъинал
* 30 май — Христофор Колумбил лъабабилеб экспедициялъул байбихьи. 

## Гьаруна

## Хвана
1902

## Лъугьа-бахъинал
* 
## Гьаруна
* 1абилеб июнь — Зоя Михайловна Гайдай (хв. 1965), украиназул кочIохъан (сопрано), СССРалъул народнияй артистка.

## Хвана
*
Дербенд

**Дербенд** () — шагьар чIун буго Каспи ралъдал рагIалда. МагIарул мацIалда некIсияб цIар буго ЧIор.

## ХІужаби
1917

## Лъугьа-бахъинал
*
* 23абилеб февраль — Россиялда Февралалъулаб хIуригат. 
* 3абилеб апрель - В.И.Ленин эмиграциялдаса Петроградалде нахъвуссин. 
* 15абилеб октябрь — ТIоцебесеб дунялалъул рагъ: Венсаналда, Парижалъул ракьанда, Германиялъул шпионин абун чIвана голландиялъул кьурдухъан Мата Хари.
* 6-7абилеб ноябрь — Россиялда КIудияб Октябралъулаб социалистикияб хIуригат. 
* 6абилеб декабрь — Финляндиялъул парламенталъ хIукму гьабуна Россиялдаса ратIалъизе.

## Гьаруна
*
См. также: Категория:Родившиеся в 1917

* 25абилеб январь — Пригожин, Илья Романович, бельгиязул учёный, химиялдасан 1977абилеб соналъул Нобелил премиялъул лауреатпо. 
* 14абилеб март — Королёв, Николай Фёдорович, спортсмен (боксёр). 
* 22абилеб апрель — Ивет Шовире, французазул балерина. 
* 29абилеб май — Кеннеди, Джон Фицджеральд, СШАялъул 35-абилев президент. 
* 16 декабрь — сэр Артур Кларк, ингилисазул хъвадарухъан.

## Хвана
* См. также: Категория:Умершие в 1917

* 14абилеб апрель — Людовик Лазарь Заменгоф, эсперанто гуцIцIарав чи.
* 25абилеб май — Максим Богданович, белорусазул шагIир (гьав. 1891). 
* 30абилеб май — Юлюс Янонис, литваязул шагIир ва хIуригатчи; Царское Селоялда живго жинцаго чIвана (гьав. 1896).
1929 сон

## ЛӀугьа-бахъинал
* 3 юн — гӀуцӀана Хунзахъ, ЧӀарада мухъал.
* юл — Авар, ГӀанди ва Хасавхъала сверухълъиязда исламиял рухӀаниязде данде операция ва массиял репрессиял.

## Гьаруна
*Ралагье гьединго: [[:Категория:1929 соналъ гьарурал]]*

## Хвана
*Ралагье гьединго: [[:Категория:1929 соналъ хварал]]*
1926 сон

## ЛӀугьа-бахъинал
* 
## Гьаруна
*Ралагье гьединго: [[:Категория1926 соналъ гьарурал|Категория:1926 соналъ гьарурал]]*
* 31 март — Джон Фаулз, британ хъвадарухъан (хв. 2005).
* 21 апрел — Элизабет II, КӀудияб Британиялъул къиралай 1952–2022 соназда (хв. 2022).

## Хвана
*
1936

## Лъугьа-бахъинал
* 
## Гьаруна
Рамазанов, МухIаммад Рамазанович (1936—2008) – дагъистаналъул  хъвадарухъан. Асаразул мацI — гIурус.

## Хвана
*
1930 сон

## ЛӀугьа-бахъинал
### Январ
* 15 январ — гьанжесеб тарихалда жаниб МоцӀ Ракьалде бищун гӀагарлъараб къо, гьелъул апсис (бищун гӀагараб тӀанкӀ) букӀана  манзилалда, хадусеб букӀине буго 2257 соналъул 1 январалда, .

## Авар тарихалда
* КьучӀ лъуна ЦӀуриб росуялъе — ЧӀарада мухъалъул административияб марказалъе.

## Нобелил премиял

* Физика — Чандрасехара Венката Раман
* Химия — Гьанс Фишер
* Физиология/Медицина — Карл Ландштейнер
* Адабият &ndash; Синклер Люис
* Рекъел &ndash; Натан Сёдерблом

## Гьаруна
*Ралагье гьединго: [[:Категория:1930 соналъ гьарурал]]*
* 5 август — Нил Армстронг, американ астронавт, тӀоцевесев МоцӀроде тӀаде лӀугьарав чи (1969), (хв. 2012).
* 12 август — Джордж Сорос, американ финансист.

## Хвана
*Ралагье гьединго: [[:Категория:1930 соналъ хварал]]*
* 5 январ — Людвиг Клайзен, герман химикчи (гь. 1851).
* 7 феврал — Микеле Бянки, итал фашист цевехъан (гь. 1883).
* 21 феврал &ndash; АхӀмад-шагь Къажар, Парсиялъул шагь (гь. 1898).
* 23 феврал — Йонас Яблонскис, литовский языковед, «отец» литовского литературного языка (р. 1860).
* 14 апрел — Владимир Маяковский, гӀурус советияв поэт (гь. 1893), живго чӀвай.
* 7 июл — Сэр Артур Конан Дойл, машгьурав ингилис британ хъвадарухъан, Шерлока Холмсил хӀакъалулӀ асарал хъварав чи (гь. 1859).
8 июл — Сэр Джозеф Ворд, ЦӀияб Зеландалъул 17-абилев премьер-министер (гб. 1856).

## МугъчӀваял
1945

**1945** - високоснияб гуреб сон, грегориан календаралда рекъон байбихьула итни къоялдаса.

## Лъугьа-бахъинал
* Гьеб соналъул 9 маялъ Советияб ва Американияб армияз бахъана фашистазул Германиялъул тахшагьар Берлин.

## Гьаруна
* 31 июлалъ - Леонид Якубович, "Поле чудес" программаялъул ведущий.
* Брюс Ли - киноактёр.
## Хвана
* 12 апрел- Фпанклин Рузвельт, Америкаялъул президент (1933-1945).
* 28 апрел - Бенито Мусоллини, фашистияб партиялъул бетIер.
* 30 апрел - Адольф Гитлер, фюрер.
1961 сон

## Гьарурал
*Ралагье гьединго: [[:Категория:1961 соналъ гьарурал]]*

## Хварал
*Ралагье гьединго: [[:Категория:1961 соналъ хварал]]*

### Январ

* 4 январ &mdash; Эрвин Шрёдингер, австер физикчи, 1933 соналъул Физикаялъухъ Нобелил премиялъул лауреат (гь. 1887)

### Март
* 26 март &mdash; МухӀаммадилазул Идрисил АхӀмаднаби, жамгӀияв жигарчи, гӀалимчи, Прагьаялъул техникияб университеталъул профессор, Шималияб Кавказалъул националияб комитеталъул президент (гь. 1897)

### Юн
* 6 июн &mdash; Карл Густав Юнг, швейцар психиатр, психолог, философ, аналитикияб психологиялъул кьучӀлъунчи (гьа. 1875)

### Юл
* 2 юл &mdash; Эрнест Гьемингвей, американ хъвадарухъан,1954 соналъул Адабияталъухъ Нобелил премиялъул лауреат (гь. 1899)
1967 сон

## Лъугьа-бахъинал
* 
## Гьаруна
* ИсмагӀил ГъазимухӀамадов — хъвадарухъан, тарихчи.

## Хвана
*
1972 сон

* Халкъаздагьоркьосеб тӀехьалъулаб сон (ЮНЕСКО).

## ЛӀугьа-бахъинал

### Авар тарихалда
*23 фебруар — официалияб къагӀидаялъ чӀел-бакӀалъул статус кьуна Хунзахъ мухъалъул Самилахъ росуялъе.

## МугъчӀваял
2005 сон

**2005** (**кІиазаралда щуабилеб**) сон — григорианияб календаралъул щамат къоялъ байбихьараб сон. Гьеб ккола нилъер рикIкIеналъул 2005 сон, лъабабилеб азарсоналъул 5 сон, XXI гІасруялъул 5 сон, XXI гІасруялъул кІиабилеб анцІсоналъул 5-леб сон.

## Лъугьа-бахъинал
* 
## Гьаруна
* 
## Хвана
*
Жулам

Жулам буго, багIараб кьералъул, халатккараб, цодагьаб цIекIаб пихъ. ГъветIалдаги гьединго абула.Гьеб пихъалъул компот ва варенье гьабула.
ГӀурус мацӀ

**ГӀурус мацӀ** () — индо-европияб хъизамул славияб гӀаркьалил мацӀ, Россиялъул федерациялъул ва жеги цо-цо хӀукуматазул пачалихъияб мацӀ. ГӀурус мацӀалда кӀалъала гӀага-шагарго , гьединлъидал гьеб буго дунялалда бищун тӀоритӀарал мацӀазда гьоркьоб ункъабилеб бакӀалда.  

## ГӀурус алфавит
ГӀурус алфавиталда буго 33 хӀарп. 





## Тарих

## Лингвогеография
Хъвай-хъвагӀаязда рекъон постсоветияб пространствоялда Россиялдаса къватӀире 2009—2012 соналъ гӀурус мацӀалда кӀалъалезул къадар бахана:

## Хъвай-хъвагӀи

## Грамматикиял баянал

### Фонетика ва фонология

### Морфология

### Синтаксис

## Лексика

## МугъчӀваял
Азарбижан

**Азарбижан** яги **Азарбижан Жумгьурият** ()

## Ракьхъвай
Азарбижан хIукуматалъул ракьул 86 азарго км² буго. ГIадамазул къадар хIукуматалъул хъулухъчагIаз бихьизабухъе буго 8 миллионгун бащдаб, амма унгояб къадар лъалел гIадамаз (гIалимзабаз) бицухъе 4-гун бащдалде гурони бахулеб гьечIин абула. Гьезда гьоркьоса аваразул бутIа 3% бахизе дагьаб хутIун буго. Къадарин абуни кидаго ЦIоралдаго чIаразул 130 азаргоялда бахула, къватIисел хIукуматазда гIумру гьабулелги рикIкIани 180-190 азарго ккола. Цинги Азарбижаналда гIумру гьабулел миллатазда гъоркь руго: къажарал, куралал, гIурусал, цIамгIалал, талишал, аварал.

## Шагьарал
* Баку
* Закатала
* Билкан
* КахIиб

## Ракьал
* МугIрузулаб Гъарабагъ (1991 с. цIамгIалазул рагъухъабаз ккуна).
* Агъдам (1993 с. цIамгIалазул рагъухъабаз ккуна).
* Лачин (18.05.1992 с. цIамгIалазул рагъухъабаз ккуна).
* Зангилан (29.10.1993 с. цIамгIалазул рагъухъабаз ккуна).
* Келбежар (2.04.1993 с. цIамгIалазул рагъухъабаз ккуна).
* Пизули (23.08.1993 с. цIамгIалазул рагъухъабаз ккуна).
* Кубадли (31.08.1993 с. цIамгIалазул рагъухъабаз ккуна).
* ЖабрагIил (23.08.1993 с. цIамгIалазул рагъухъабаз ккуна).
* Нахчиван
* Шамаха
* Къуба
* Авлахъ
* Нуха

## Линкал

## ХӀужаби
Хубар

**Хуба́р** — Дагъистаналъул НахъбакӀ мухъалда бугеб росу.

Уна Хубар росдал боялде гъорлӀе ва гьелъул административияб марказлъунги ккола.

## География
Росу буго мухъалъуд марказ Дилималдаса жанубиябгин бакъбаккудехун.

ГӀагарлъухъ ругел росаби ккола: шималиябгин бакъбаккуда — ИчӀкӀаб ва Басрияб Миякьоб, шималиябгин бакътӀерхьуда — Гъозултала, жанубиябгин бакътӀерхьуда — КӀуни, жанубиябгин бакъбаккуда — ЦӀобокь ва Хадум гьен.

## Демография

Ккола моноэтникияб авар росулъун.

## МугъчӀваял
Кутиша

Лаваша районалда буго **Кутиша** росу. Росдал бечедаб тарих буго. .
Хъизихъ

**Хъизихъ** () хIукумат буго Дагъистаналдаса бакътIерхьул рахъалда. Гьеб хIукуматалъул 70 азарго кв. км. ракьги ва 4,5 млн. гIадамазул къадарги буго. Аслияб хIалалда гьаниб гIумру гьабула хъузхъуз, цIамгIалаз, къажараз, гьирияз, падараз, буртияз ва магIарулаз. 
Хъизихъалда гъорлъе уна ГIачIаристан, Бакъда Гьиристан ва Абхаз автономиял улкаби. ТIадежоялъе Кахет улкаялда гIумру гьабула магIарулаз. МагIарулазул росаби руго Алазан гIоралъул мекъаб рахъалда. Гьел ккола Гургинросу (Тиви), Росохъ (Чантлискуре) ва Хъаладухъ (Сарусо) росаби ва Лагадухъ шагьаралъул цо авал.

## Шагьарал
* Тулпис, Кутаис, Рустави, Къурели, Лагадухъ, ХIамитIа, Сагънагъ, Гуржигьен, Сухуми, Батуми, Цхинвали, Ахисхъала, Мцхета.

## 
* Азарбижан
* Туркал-месхетинал

## ХIужаби
Славяниял мацӀал

**Славянил мацӀалин** абула, индоевропаялъул тайпацоял гӀагарал мацӀазде, славяниялъул мацӀалда кӀалъала 400млн гӀадан, гьел рикьула Бакъбаккулелъул, БакътӀерхунелъул, Хьелбаялъул рахъалъул славяназул тайпабазде. Славянин абураб рагӀи буго ингилисазул мацӀалдасан лъугьараб рагӀи (Slave - лагъ, цеветарав чи).

## Цойги сайтал
* www.ethnologue.com
Ютерзен

**Ютерзен** (ˈyːtɐzən) Ракь - 11,43 km2 ГIадамазул къадар - 17 865 Районалъул тахшагьар
Инхоб

Нижер росу буго Гумбет районалда ГIанди гIурул рагIалда, тIабигIат цIакъ берцинаб жаниблъиялда бугеб…
Закатала мухъ

**Закатала район** () — Азарбижаналъул бакъ-баккул рахъалда бугеб район. Алазан гӀурул мекъаб рахъалда буго гьеб. БакътӀерхьулеб рахъалда буго аваразул Билкан район.

Идараталъул марказ — шагьар Закатала.

## ЖамагӀатал

## Ракьхъвай
Район буго КIудияб Кавказалъул мицIиралда бакъдал рахъалда гIунтIун. БакътIерхьул рахъалда гьелъул буго КахIиб район. Бакъбаккул рахъалда Билкан район. Бакъдал рахъалда буго Алазан гIор, ва хьунал рахъалда Рутулгун ва ЛъаратIа районал. 

## Миллияб рикьи
Районалда аслияб къагIидаялда гIумру гьабула магIарулаз (56%). Жеги гьаниб гIумру гьабулел миллатазда гьоркьор руго падарал (азарбижанал - суннаял) (18%), къажарал (азарбижанал-шигIаял) (3%), хъалтагъал (13%), ва хъазахъал-бусурбал (инхилал) (10%).
Кукам

**Кукам** () росулъ гIумру гьабула . Гьел ккола магIарулал. Кукам тоцIебесеб нухалъ тарихалда рехсолеб буго ХVII&nbsp;гIасруялда. Амма хазахъазул&nbsp;(гуржиязул) тарихиял хъвай-хъвагIаязда рехсолеб буго Ганготи абураб росу. Цо-цояз гьеб рикIкIуна гьеб Кукамлъун. Кукам абураб рагIи буго бол мацIалда коком&nbsp;().
МацӀихъ жамагӀат

**МацIихъ** () росдал администрациялда гъорлъе уна жибго МицIихъ - ( гIумру гьабула, 100% - магIарулал), КъибицIдира - (, 100% - магIарулал), Жагънаб - (, 100% - магIарулал).
Куритиба

]

**Куритиба** ( - *Curitiba*) — шагьар югалъулаб Бразилия.

## Линкал

* http://www.curitiba.pr.gov.br 
* http://www.curitiba-brazil.com 
* Commons:Curitiba
Унго-унгояб ГӀисал ГьатӀан

"**Унго-унгояб ГIисал ГьатIан**" ккола жибго жиндаго чIараб кьучI лъуна 1917 соналда Чинаялъул Пекин шагьаралда. Гьанже гIага-шагарго 1,5 миллион чагIи руго кIикъоялда шуго хIукуматалда ва анлъго континенталда. ГьатIан гъорлъ уна Насраниязул ДандечIаразул гIаркьелалалдаса тIуна анцIила ичIабилеб гIасруялда. Гьеб гьатIанада гъорлъ ругел чагIи божула КIиабилеб Нухалъ ГIиса Авараг вачIиналда. Гъоркьехун руго гьаб гатIаналъул анцIго аслияб доктрина:

# Валияб РухI
# Баптизм
# Feet Washing 
# Валияб ЖамагIат
# Шамат къо
# ГIиса Авараг
# Инжил
# Salvation 
# ГьатIан
# Ахирияб Диван
ЧӀикӀаб

**ЧӀикӀаб** () росу тӀерхьана Сулахъ гӀоралда сангар байдал. Гьениб лъугьана кIудияб хIор, ЧӀикIаб водохранилище ().
ЧӀикӀаб водохранилище

Заголовок ссылкиЧlикlаб водохранилищеялда ккола окунь ччугlа
Нация

**Миллат** () ялъуни **на́ция** () ккола гӀадамазул гӀаммлъи, жиб гӀаммаб мацӀалъул, тарихалъул, этникияб хáслъиялъул яги маданияталъул, гӀаммаб территориялъул аслуялда жиб лӀугьараб. БатІайиса абуни, хасаб пачалихъалъул ватӀанчагӀазул гӀаммлъи, сиясиябгин тарихияб рахъалъ жибго жиндаго чӀчӀараб, хӀукъукъал ращадал ва тӀубарал, жидер уникалияб миллияб идентитлъи бугел индивидазул гӀаммлъи.

Миллат ккола этникиялдасаги сиясияб къокъа; гьелъие сипат гьабула «тӀубан мобиллъизабураб яги институционаллъизабураб этникияб къокъа» хӀисабалда. Цо-цо миллатал ращад гьарун руго этникиял къкокъабигун (этникияб национализм ва миллияб пачалихъ), амма цо-цоял руго ращалъизарун жамгӀияб яги сиясияб конституциялъул рукӀингун (ватӀанчилъиялъулаб национализм ва мультикультурализм). Гьединго гьелъие сипат гьабула жиндирго автономияги, цолъиги хасал интересалги ричӀчӀулеб маданиябгин сиясияб къокъа хӀисабалда. Халкъаздагьоркьосеб къануналда термин "нация" хӀалтӀизабула суверенияб пачалихъалъе.

Американазул политологчи Бенедикт Андерсоница сипат гьабун буго миллаталъе "имагинияб гӀаммлъи" гӀадин, австралиязул академик Пол Джеймсица гьеб рикӀкӀунеб буго "абстрактияб гӀаммлъи" хӀисабалда. Миллат/Нация имагинияб гӀаммлъилъун ккола гӀатӀилъарал ва гӀаммал бухьенал ццере чӀчӀезариялъе материалиял шартӀал рукӀиналъулги гьеб объективго имперсоналияб букӀиналъулги магӀнаялда, миллаталда жанив щибав индивидас субъективго живго цогидазулгун черлъизабураб цолъиялъул бутӀалъун рикӀкӀунев ватаниги. КӀудияб бутӀаялъухъего миллаталъул бутӀачагӀи хутӀула цоцазе чияраллъун ва, рес бугеб жо, киданиги дандчӀваларо. ГӀадамазул гӀемераб къадар миллат букӀине кколарин ва гьелъул букӀин лъугӀанин абураб божиялде рачӀанани гурони миллат тӀагӀунаро.

## Этимология ва терминология

## Гьоркьохъел гІасрабазул миллатал

## Цебесеб модерналъул миллатал

## ЖамгІиял гІелмаби

## Миллат бичІчІиялде нухал

### Сиясияб миллат

### Этнонация

### Миллат ва миллатлъи

## Миллат ва этнос академикияб гІелмуялда

## Миллат ва мацІ

## Миллат лъугьин

## Миллияб маданият

## Психологикияб аспект

## Балагье гьединго

* ВатІанчилъи
* Шагьаралъулаб хурхен
* Улка
* ХІукумат
* Идентитлъи (жамгІияб гІелму)
* *[[Имагинияб гІаммлъи]]*
* Гьарурал гІадатал
* Миллатлъиялда рекъон гІадамазул сияхІ
* Мета-этниклъи
* Мультинационалияб пачалихъ
* Миллияб эмблема
* Миллияв илагь
* Миллияб ракІалдабукІин
* Миллатчилъи (Национализм)
* Миллатлъи 
* ГІадамал
* Сиясат (Политика)
* Къавм (гІараб мацІалда)
* Раса (инсанияб категоризация)
* Сепаратизм
* Ирредентизм
* ЖамагІат (Социум)
* Суверенияб пачалихъ
* Пачалихъикъаб миллат
* Къавм (Триба)
* Жумгьурият (Республика)
* Жумгьуриятчилъи (Республиканизм)

## ХІужжаби

## Иццал
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## ТІадеги цІалиялъе
*[[Ингилис мацІ|Ингилисалда]]*

* Manent, Pierre (2007). "What is a Nation?", *The Intercollegiate Review*, Vol. XLII, No. 2, pp.&nbsp;23–31.
* Renan, Ernest (1896). "What is a Nation?" In: *The Poetry of the Celtic Races, and Other Essays*. London: The Walter Scott Publishing Co., pp.&nbsp;61–83.
* 
* 
* 
* 
* 
*
КахӀиб мухъ

**КахІиб мухъ** (, ) — Азарбижаналъул севералда бугеб административияб бикьи. Административиябй центр КахІиб шагьар.

## Ракьхъвай
Район буго КIудияб Кавказалъул мицIиралда бакълъул рахъалда гIунтIун. Гьелъул бакътIерхьул рахъалда буго Хъазахъ&nbsp;(Гуржистан) хIукумат ва Закатала район. Бакъбаккул рахъалда Нуха район. Бакъдал рахъалда буго Алазан гIор, ГьетIараб-гIор, ва хьунал рахъалда Рутулгун ва Ахдиб районал.

## Миллияб рикьи
Районалда аслияб къагIидаялда гIумру гьабула падараз&nbsp;(63%). Жеги гьаниб гIумру гьабулел миллатазда гьоркьор руго аварал&nbsp;(7-8%), хъалтагъал&nbsp;(цахурал)&nbsp;(11%) ва хъазахъал-насраниял (инхилал)&nbsp;(16%).

## Росаби

## ХІужаби

## МугъчІваял
* www.azstat.org
* На сайте Azerbaijan
Лаваша мухъ

**Лаваша мухъ** () - Дагъистан жумгьурияталъул муниципалияб мухъ (район).

Административияб марказ — Лаваша.

## Росаби
Районалда жаниб 9 аваразул росу буго. Гьезда гьоркьор: Урма, КъулецIма, ТIарада ЧIугIли, ХахитIа, Гъоркь ЧIугIли, ХъахIаб-росу, Кутиша, Чуни ва УхIлиб. Гьел росабалъ гIумру гьабула 16 азарго чияс, ТIадежоялъе Лаваша росулъ 500-гIан авараз гIумру гьабула.

## Ракьхъвай
Мухъалъул ракь буго - 830 км².

## Миллияб рикьи
Аслияб хIалалда мухъалда жаниб гIумру гьабула даргиназ (75%). ТIолабго мухъалда жаниб магӀарулазул къадар процентазда бихьизабуни 25% ккола, ай тIолабго мухъалъул гIадамазул къадаралдаса ункъил бутIа.

## ХІужаби
Мухъахъ

**Мухъахъ** () жамагIаталде гъорлъе уна жибго Мухъахъ росу. Гьеб росулъ гIумру гьабула .
Районалъул тахшагьар

*Закатала
*Билкан
*КахIиб
*Лагадухъ
*ЛъаратIа
*ЦIуриб
*МелъелтIа
*Шурагьиб
*Унсоколо
*Хьаргаби
*Гъуниб
*ХIебда
*Агъвали
*Кидеро
*БежтIа
*КIкIаратIа
*Хунзахъ
*Дилим
*Ахтиб
*Лаваша
*ГIахъуша
*Гъумек
*Вачи
*Рутул
*ДешлахIар
*МухIарамхур
*Хучни
*Маджалис
*Нуха
Билкан мухъ

**Билкан район** () — Азарбижаналъул бакътIерхьул рахъалда бугеб район. Алазан гIурул мекъаб рахъалда буго гьеб. БакътIерхьулеб рахъалда буго некIого аваразул букIараб Лагадухъ район.

Административияб центр — шагьар Билкан.

## ЖамагIатал

## Ракьхъвай
Район буго КIудияб Кавказалъул мицIиралда бакъдал рахъалда гIунтIун. БакътIерхьул рахъалда гьелъул буго Хъизихъ хIукумат. Бакъбаккул рахъалда Закатала мухъ. Бакъдал рахъалда буго Алазан гIор, ва хьунал рахъалда Газалгун ЛъаратIа мухъал.

## Миллияб рикьи
Районалда аслияб къагIидаялда гIумру гьабула магIарулаз (78%). Жеги гьаниб гIумру гьабулел миллатазда гьоркьор руго падарал (азарбижанал - суннаял) (18%) ва хъазахъал-бусурбал (инхилал) (3%).
КъибицӀдира

**КъибицIдира** () ккола Закатала районалда МацIихъ жамагIаталде гъорлъе унеб магIарулазул росу.
Жагънаб

**Жагънаб** () ккола Закатала районалда МацIихъ жамагIаталде гъорлъе унеб магIарулазул росу.
Кукам жамагӀат

МагIарулазул 4 росдал цолалъараб жамагIат ккола гьаб: Кукам&nbsp;( гIумру гьабула, 96% ккола аварал, 4%&nbsp;- падарал), Дартукъаз&nbsp;(, 100%&nbsp;магIарулал), ЦIумилухъ&nbsp;(, 79%&nbsp;магIарулал, 21%&nbsp;падарал), Чукак&nbsp;(, 100%&nbsp;магIарулал). Кукам тоцIебесеб нухалъ тарихалда рехсолеб буго ХVII&nbsp;гIасруялда. Амма хазахъазул&nbsp;(гуржиязул) тарихиял хъвай-хъвагIаязда рехсолеб буго Ганготи абураб росу ХII&nbsp;гIасруялда. Цо-цояз гьеб рикIкIуна гьеб Кукамлъун.
БеретӀросу (Билкан район)

**БеретIросу** () ккола Билкан районалда КIатIихъ жамагIаталде гъорлъе унеб магIарулазул росу.
Рутулал

**Газалал** ялъуни **Рутулал** , ай гьанже гIурус мацIалъ асар гьабун цо-цояз рутулалин абулеб миллат. Аваразулгун кидаго лъикIал бухьенал рукIарана газалазул. Газалаз аслияб къагIидаялъ гIумру гьабулеб буго Дагъистан жумхIурияталъул Газал&nbsp;(Рутул) районалда. Гьенир гьезул къадар бащдалдаса цIикIун&nbsp;(60%), ай  вуго. Жеги Ахтиб районалда цо Хинав абураб росуги буго. Азарбижаналъул Нуха&nbsp;(Шеки) районалда анцIгогIанасеб росулъги тIиритIун руго. Къадар Нуха районалда газалазул 12-13 азаргоялде бахунин чIван-къотIун абизе кIола. НекIо аваразул КахIиб районалда газалазул жеги цо росу&nbsp;(Хирсаб) буго.
Эхеди Тала жамагӀат

**Эхеди Тала** жамагIаталде () гъорлъе уна жибго Эхеди Тала, Лагадухъ, ЧIинчIар ва Чудулоб росаби. ТIолабго гьаб жамагIаталъул росабалъ гIумру гьабула 8 азарго гIанасев чияс. Гьаб росдал кьучI лъун буго VI&nbsp;гIасруялда. Росдал цIаралъул магIна буго Эхеди&nbsp;(тIасияб, тIарада) Тала. Тала абураб рагIиги ккола тIал&nbsp;(ялдасан) лъугьараб.
Билкан

**Билкан** (, 1991 соналде щвезегӀан **Белокан**) — Азарбижаналъул Билкан мухъалъул идараталъул марказ, КӀудияб Кавказ мугӀрузул хӀатӀакь Белакенчай гӀорул рагӀалда (Алазаналъул гӀаркьел), Евлах — Лагодехи нухда, Евлах маххул нухалдаса 178 км севергун-бакътӀерхьуда бугеб. Гьеб ккола Азарбижаналда гъоркь бугеб аваразул шагьарлъун.

## Тарих
Билкан рехсон буго XII гӀасруялдаго, гьанир рукӀарал халкъал христианлъи диналде ахӀизе къеркьолев вукӀарав гуржиязул миссионер Пимен Блаженний сабаблъун.

## Машгьурал бакӀал

Шагьаралда цӀунун буго XVII—XIX гӀасрабазул гӀажаибаб мажгит халатаб михӀмаргун. Музеялда ракӀарун руго гьаб икълималъул гӀадатиял кверзул махщалил тӀагӀелал, батӀи-батӀиял археологиялъул ракьулъ ратарал тӀагӀелалги.

Билканалда буго кӀудияб шагьаралъул парк 17,5 гектаралъул кӀодолъиялъул ва кварил нухгун.

2004 соналдаса бахъун Билканалда буго аэропорт.

## Экономика
Шагьаралда руго гӀемерал заводал.

Билкан ккола 1985 соналда бараб Евлах-Билкан маххул нухлул ахирияб станциялъун.

## ХӀужаби

## Адабият
* 

## РегӀелал
* 
* Виды города Белоканы
Армениял

**ЦIамгIалал** ялъуни **эрмениял**. Кавказ мугIрияталда гIумру гьабулеб миллат. Къадар 7&nbsp;миллионалде бахула. Гьездасан 3&nbsp;миллион ЦIамухъ&nbsp;(Эрменистан) хIукуматалда, хутIарал тIолабго дуниялалъул улкаязда тищ-тищун руго.
Лагадухъ район

**Лагадухъ район** (; ) Хъизихъ ялъуни Гуржистан хIукуматалде гъорлъе уна. 

## Ракьхъвай
Алазан гIурул мекъаб рагIалдасан Кавказ Аслияб мицIиралде швезегIан руго районалъул ракьал. Лагадухъ районалъул бакъбаккул рахъалда Азарбижаналъул Билкан район, бакътIерхьул рахъалда Хъазахъ хIукуматалъул Къварилъиб район ккола. 

## Миллияб рикьи
ТIолабго районалда гIумру гьабула . Аваразул къадар районалда де бахуна. Хъазахъазул къадар 35&nbsp;азарго, гьириязул&nbsp;– 1&nbsp;азарго ва падаразулгун къажаразул 8&nbsp;азаргоялде бахулеб буго.
ЦӀор (сверухълъи)

**ЦIор** ккола аваразул Кавказ Аслияб мицIиртун бакъдал рахъалда Алазан гIурул рагIалда бугеб тарихияб ракь. ЦIоралде гъорлъе уна Закатала, Билкан ва КахIиб районал. Авар мацIалда тIад хIалтIулей гIалимчIужу СагIидил ПатIиматица хъвалеб буго ЦIор рагIи цIер абураб рагIудасан кканин, ай цIорол мугIрузда нахъ бугеб ракь хIисабалда. 

## Этимология

## Тарих

## География

## ХIалтIизабураб адабият

1. СагIидил ПатIимат. Авар мацIалъул закатала диалект. МахIачхъала, 2007 сон (гIурус мацIалда)
Къурели муниципалитет

**Къварилъиб район** (; ).

## Ракьхъвай

Къварилъиб мухъ буго Лагадухъ мухъалъул (Лагадухъ район) бакътIерхьул рахъалда. Гьениб гIумру гьабула хъузхъуз, магIарулаз ва гьирияз.

## Миллияб рикьи
Лагадухъ

**Лагадухъ**:

* Лагадухъ шагьар 
* Лагадухъ район
* Лагадухъ (Закатала район)
Шеки мухъ

**Шеки мухъ** яги **Нуха мухъ** () — Азарбижаналъул севералда бугеб административияб цолъи. Административияб центр Шеки шагьар.

## Ракьхъвай

## Миллияб рикьи
Аслияб къагIидаялъ падарал ва газалал&nbsp;(4%).

## Росаби

## Ссылкаби
* На сайте Azerbaijan
* Официальный сайт Исполнительной власти Шекинского района (на азерб. языке)
Рутул мухъ

**Рутул мухъ** яги **Газал мухъ** — Дагъистаналда бугеб  муниципалияб мухъ.

Административияб центр — Рутул.

## Ракьхъвай

## Халкъалъул къадар

; Миллияб гІуцІи
2010 соеалъ тІобитІараб тІолгороссиялъул халкъазул хъвай-хъвагІаялда рекъон:

## Росаби

## ХӀужаби

## МугъчІваял
* Мухъалъул администрациялъул официалияб сайт 
* Самурский округ в Энциклопедическом словаре Брокгауза и Ефрона
Чукак

**Чукак** () ккола Закатала районалда Кукам жамагIаталде гъорлъе унеб магIарулазул росу. Гьеб росулъ гIумру гьабула .
ЦӀумилухъ, Закатала

**ЦIумилухъ** () ккола Закатала районалда Кукам жамагIаталде гъорлъе унеб росу. Гьеб росулъ гIумру гьабула .
БитӀди Тала жамагӀат

**БитIди Тала** жамагIаталде () гъорлъе уна жибго БитIди Тала, Мамкъаб, Мучакиб, Масхараб, ХIасанбина ва ХанмухIаммадбина росаби.
МацӀихъ

**МацIихъ** () ккола Закатала районалда МацIихъ жамагIаталде гъорлъе унеб магIарулазул росу.
ЦӀияб Сувалгъвел

**ЦIияб Сувалгъвел** () жамагIаталде гъорлъе уна жибго ЦIияб Сувалгъвел росу. Гьеб росулъ гIумру гьабула .
Ахти мухъ

**Ахти мухъ** () буго административиябгун территориалаб цвелги муниципалаб гӀуцӀиги (муниципалаб район), жиб Россиялъул Дагъистаналда гъорлӀ бугеб. Элъул территориялъул гӀатӀилъи буго 1119.96 кв. км.

Мухъалъул административияб центер ккола Ахти.

## История
Дагъистаналъул Централаб ТӀобазабулаб Комитеталъул 4-абилеб сессиялъул 22.11.1928 соналдаса лъазабиялдалъун, букӀараб Самур сверухълъул Ахтипара бутӀаялдаса гӀуцӀана Ахти кантон. ТӀРТӀКалъул Президиумалъул лъазабиялдалъун кантон хисана районалде. 1929 соналъ жиб гӀуцӀулеб мехалде, Ахти мухъалда гъорлӀ букӀана 25 росдал совет, чӀагӀазул рикӀкӀеналъул рахъалъ эб букӀана республикалда 6-абилеб бакӀалда (40,959 чи — 5.56&nbsp;%), популациялъул гъункел букӀана 30.1 чи кв.км-де (7-б бакӀ).

## География
Ахти мухъ буго Дагъистаналъул жанубияб рахъалда, элъул гӀорхъи цураб буго республикалъул Рутул, Курагь, МухӀарамхур, Дохъузпара мухъазулгун. Жанубияб бакътӀерхьул рахъалда Ахти мухъалъул буго Азарбижаналъулгун 62 километралъул гӀорхъи.

Мухъалъул территориялъул гӀатӀилъи буго 1120 км². Бищун борхатаб тӀанкӀ буго Шалбуздагъалъул тӀогь (4142 м), бищун гӀодобегӀанаб бакӀ ккола Гуркамги Самурги гӀорал жубалеб (945 м). Климат буго рекъараб континенталаб, мухъалъул административияб централда (Ахти росу) гьаваялъул минималаб температуралъул фиксация гьабун буго −24&nbsp;°C, максималаб +40&nbsp;°C.

Мухъалъул кӀиго росу — Гъугъвез гин ЦӀияб Усур — буго муниципалаб мухъалъул административияб гӀурхъи тун къватӀир.

1993 сонил 24 юналда Ахти мухъалда гъорлӀа цӀидасанги батӀа гьабуна Дохъузпара мухъ.

## Демография

### Националаб гӀуцӀи
Ахти мухъ буго моноэтникияб. Хин росу хутӀизегӀан, цогидал росабалӀ руго куралал. Хин росулӀ гӀумру гьабун руго газалал, жал куралал гӀадин хъварал.

2010 сонил тӀолго Россиялъул цензалда рекъон:

ТӀолго россиялъулаб 2020—2021 сонил ценнзалда рекъон:

## Административиябги муниципалабги статус
Административияб рикьуда жаниб, Ахти район буго республикалъул 41 районалъул цояб. Эб бикьула 4 росдал советалдеги, 9 росдадеги.  

Муниципалаб гӀуцӀи́ гӀадинан, район гъорлӀе бачун буго Ахти муниципалаб район кинигин. Элъул ункъго росдал советги ичӀго росуги гъорлӀе бачун буго муниципалаб районалде анцӀила лъабго муницпалаб гӀуцӀилъун, жиндир росдал поселение абун статус бугеб. Ахти *[[росу#Россия|росу]]* буго административиябги муниципалабги районалъул центер.

## Росаби
Ахти мухъалда буго 19 росдалаб чӀел-бакӀ.

## Референсал
ЧӀинчӀар

**ЧIинчIар** () ккола Закатала районалда Эхеди Тала жамагIаталде гъорлъе унеб цахуразул росу.
Лагьиж жамагӀат

**Лагьиж** жамагIаталде () гъорлъе уна жибго Лагьиж ва Sabunçu росаби.
Маъарухъ жамагӀат

**Маъарухъ** () жамагIаталде гъорлъе уна жибго Маъарухъ, Ələsgər ва Cimcimax росаби.
Щобдакули жамагӀат

**Щобдакули** () жамагIаталде гъорлъе уна жибго Щобдакули, Bazar ва КIумур росаби.
Лагьиж

**Лагьиж** () ккола Закатала районалда Лагьиж жамагIаталде гъорлъе унеб росу.
МакӀав жамагӀат

**МакIав** () жамагIаталде гъорлъе уна жибго МакIав, АбагIалиб, Пашан, Нухбикь, ГьогIтала ва ВохIрабтала росаби.
Мугъал-росу

**Мугъал-росу** () жамагIаталде гъорлъе уна жибго Мугъал-росу росу. Гьеб росулъ гIумру гьабула .
ЧӀар жамагӀат

**ЧIар** () жамагIаталде гъорлъе уна жибго ЧIар, Лъебел-уба, ГIахьвахъ ва ЦIилбан росаби.
ЧӀар

**ЧIар** () -Азарбижаналъул Закатала мухъалъул росо.

## Тарих

### Цебесеб тарих

## ХІужаби

## Ссылкаби
Алазан

**Алазан** гIор (, ) чвахизе байбихьула Хъизихъ хIукумуталъул ХIамитIа районалдасан. Нахъехун гьеб уна Азарбижан хIукуматалде, ва гьениб жубала Кор гIоргун. Алазан гIурул бассейналде авараз некIо заманалдаса нахъе ЧIар абула, гIурусаз "Закавказье" абулеб ракьал ЦIор гIадин лъала.
Колоб жамагӀат

**Колоб** () жамагIаталде гъорлъе уна жибго Колоб ва КьогIаб-бина росаби.
Толиб жамагӀат

**Толиб** () жамагIаталде гъорлъе уна жибго Толиб, МазумжонаббакI ва Мазумтала росаби.
ХӀанапилросу жамагӀат

**ХIанапилросу** () жамагIаталде гъорлъе уна жибго ХIанапилросу, КIудабтала, Маликилросу, ЧIинчIартала, КIулизан ва Горгиб росаби.
Тулуязулросу жамагӀат

**Тулуязулросу** () жамагIаталде гъорлъе уна жибго Тулуязулросу, Bayrambinə ва ХIетав-росу росаби.
МахӀамалросу жамагӀат

**МахIамалросу** () жамагIаталде гъорлъе уна жибго МахIамалросу ва ЦIалбан росаби.
КъехӀросу жамагӀат

**КъехIросу** () жамагIаталде гъорлъе уна жибго КъехIросу ва ГIажбитI росаби.
Дагъистаналъул халкъал

**Дагъистаналъул халкъал** абураб экзоэтноним ккола гьанжесеб Дагъистаналъул Республикаялда, гьединго Шималияб Азербайджаналдаги бакъбаккул Гуржиялдаги, ЧачаналӀги гӀумру гьабун ругел халкъазда абулеб цӀар. Гьел халкъал кӀалъала бакъбаккул кавказияб хъизамул мацӀазда. Дагъистаналъул халкъазда гъорлӀ бищун кӀудияб этникияб група буго авараб.

## Референсал
КӀатӀихъ жамагӀат

**КIатIихъ** () жамагIаталде гъорлъе уна жибго КIатIихъ ва БеретIросу росаби.
Рохьоб жамагӀат

**Рохьоб** () жамагIаталде гъорлъе уна жибго Рохьоб ва КIацIбикь росаби.
Кортала жамагӀат

**Кортала** () — жамагIаталде гъорлъе уна жибго Кортала, Пучкъара ва ГъорахIажиял росаби.
Шумбул жамагӀат

**Шумбул** () жамагIаталде гъорлъе уна жибго Шумбул ва Исакъилгирма росаби. КIиябго росулъ аваралтун цогидаб миллаталъул гIадамал къанагIат гурони гьечIо.
Халатала жамагӀат (Билкан район)

**Халатала** жамагIаталде () гъорлъе уна жибго Халатала ва Göyrücük росаби.
ПуштӀатала жамагӀат

**ПуштIатала** жамагIаталде () гъорлъе уна жибго ПуштIатала, КIодочиб, НуцIиб, Пириязухъ, Къарабалиб ва Малачилросу росаби.
КацӀиб жамагӀат

**КацIиб** () жамагIаталде гъорлъе уна жибго КацIиб ва ЧIегIерчиязухъ росаби.
РочахӀмад жамагӀат

**РочахIмад** () жамагIаталде гъорлъе уна жибго РочахIмад, Муърузухъ ва ГьетIарабтала росаби.
Къабахчолиб

**Къабахчолиб** () жамагIаталде гъорлъе уна жибго Къабахчолиб росу. Гьеб росулъ гIумру гьабула .
МачӀаб-иццухъ жамагӀат

**МачIаб-иццухъ** (, ) жамагIаталде гъорлъе уна жибго МачIаб-иццухъ, КахIабкилса ва КилсабукIов росаби.
Почбина жамагӀат

**Почбина** () жамагIаталде гъорлъе уна жибго Почбина ва ЧIоролиб росаби.
Гарагал жамагӀат

**Гарагал** () жамагIаталде гъорлъе уна жибго Гарагал ва Мазумкъарануб росаби.
ПуштӀатала

**ПуштIатала** () ккола Билкан районалда ПуштIатала жамагIаталде гъорлъе унеб магIарулазул росу.
Халатала

**Халатала**:

* Халатала жамагIат (Билкан район) 
** Халатала (Билкан район)
* Халатала жамагIат (КахIиб район) 
** Халатала (КахIиб район)
Халатала жамагӀат (КахӀиб район)

**Халатала** жамагIаталде () гъорлъе уна жибго Халатала ва АхIтала росаби.
АхӀтала

**АхIтала** () ккола КахIиб районалда Халатала жамагIаталде гъорлъе унеб росу.
КехӀаб-авахӀ жамагӀат

**КехIаб-авахI** () жамагIаталде гъорлъе уна жибго КехIаб-авахI ва ЦIолбокь росаби.
ЦӀолбокь

**ЦIолбокь** () ккола КахIиб районалда КехIаб-авахI жамагIаталде гъорлъе унеб росу.
Къашкъа-гӀор жамагӀат

**Къашкъа-гIор** жамагIаталде () гъорлъе уна жибго Къашкъа-гIор ва Генуб росаби.
ЦӀахурал

**Хъалтагъал** ялъуни  **ЦIахурал** (, ) — Кавказалда бугеб миллат. Къадар — . Азарбижаналда — 18&nbsp;азарго ва Дагъистаналде — . Лъугьа-бахъин хъалтагъазул буго Азарбижаналъул Кор гIурул Мингечаур шагьарлъул бакъдал рахъалдаса. 

## Линкал
* azerb.com 
* narodru.ru
Эхеди КахӀиб жамагӀат

**Эхеди КахIиб** жамагIаталде () гъорлъе уна жибго Эхеди КахIиб ва ТIинаб ХалакIумур росаби.
ТӀинаб ХалакӀумур

**ТIинаб ХалакIумур** () ккола КахIиб районалда Эхеди КахIиб жамагIаталде гъорлъе унеб росу.
ХӀетав-росу

**ХIетав-росу** () ккола Билкан районалда Тулуязулросу жамагIаталде гъорлъе унеб росу.
ЦӀараки (росу)

**ЦIараки** () жамагIаталде гъорлъе уна жибго ЦIараки росу. Гьеб росулъ гIумру гьабула .
Илишуб

**Илишуб** (, ) — Азарбижаналъул КахІиб мухъалъул росо. Цебе Илишуб султІанаталда гъорлъе унаан. Росо гІуцІана цІахураца. ГIадамазул къадар де бахуна. 49&nbsp;тухум ва 7&nbsp;авал бугеб росу ккола гьеб. Тухумазда гьоркьор руго кидаго гьннирго чIаралги, Дагъистаналдаса (Хунзахъ - Мухтарилал, ЧIухъ - Мамалал, Кьенсерухъ - Хужаял ва гь.ц.) рачIаралги. МагIарул тухум-кьибил бугел чагIазул росулъ 70% буго.

## ХІужаби

## МугъчIваял

* 
* Территория и население Илисуйского Султаната 
* Кратко о Джаро-Белоканских обществах 
* Цахурское султанство
Халабтала жамагӀат

**Халабтала** () жамагIаталде гъорлъе уна жибго Халабтала, Квешхъутан ва Qımırlı росаби.
ГьогӀтала

**ГьогIтала** () ккола Закатала районалда МакIав жамагIаталде гъорлъе унеб росу.
Нухбикь

**Нухбикь** () ккола Закатала районалда МакIав жамагIаталде гъорлъе унеб росу.
Пириязухъ

**Пириязухъ** () ккола Билкан районалда ПуштIатала жамагIаталде гъорлъе унеб магIарулазул росу.
ГӀахьвахъ

**ГIахьвахъ** () ккола Закатала районалда ЧIар жамагIаталде гъорлъе унеб магIарулазул росу.
Мазумкъарануб

**Мазумкъарануб** () ккола Билкан районалда Гарагал жамагIаталде гъорлъе унеб росу.
ЧӀегӀерчиязухъ

**ЧIегIерчиязухъ** () ккола Билкан районалда КацIиб жамагIаталде гъорлъе унеб росу.
ГӀажбитӀ

**ГӀажбитӀ** () — ккола Билкан районалда КъехIросу жамагIаталде гъорлъе унеб магIарулазул росу.

2014 соналдаса нахъе гьаб росулъ цохІо чияс гӀумру гьабуларо.

## ХІужаби

## РегІелал
* Тарих
* http://www.xalqqazeti
КахӀабкилса

**КахIабкилса** () ккола Билкан районалда МачIаб-иццухъ жамагIаталде гъорлъе унеб росу.
КӀацӀбикь

**КIацIбикь** () ккола Билкан районалда Рохьоб жамагIаталде гъорлъе унеб магIарулазул росу.
ГьетӀарабтала

**ГьетIарабтала** () ккола Билкан районалда РочахIмад жамагIаталде гъорлъе унеб магIарулазул росу.
Bazar

**** () ккола Закатала районалда Щобдакули жамагIаталде гъорлъе унеб  росу.
Гьаласкъара

Гьаласкъара () ккола Закатала мухъалъул Маъарухъ жамагIаталде гъорлъе унеб  аваразул росу.
МахӀамалросу

**МахIамалросу** () ккола Билкан районалда МахIамалросу жамагIаталде гъорлъе унеб магIарулазул росу.
Амирхан

**Амирхан** () жамагIаталде гъорлъе уна жибго Амирхан росу. Гьеб росулъ гIумру гьабула .
АвахӀиб

**АвахIиб** () жамагIаталде гъорлъе уна жибго АвахIиб росу. Гьеб росулъ гIумру гьабула .
Къум (Азарбижан)

**Къум** () — Азарбижаналъул КахIиб районалъул росу. ЖамагIаталде гъорлъе уна жибго Къум росу. Гьеб росулъ гIумру гьабула . 

## Тарих

## Климат

## Экономика

## Рихьизе бакІал
* Албан гІатІан (V—VI гІ.)
* Сырт хъала (VIII гІ.)

## ХІужаби

## РегІелал
* Этническая культура Азербайджана
* Saxur-INFO
* [www.bookshunt.ru/b421914_cahuri._istoriko_etnograficheskoe_issledovanie_xviii__xix_vv._chast_i Цахуры. Историко-этнографическое исследование XVIII – XIX вв. Часть I.]
* К истории цахуров. Гусейнов Ф.М. Махачкала, 1998 г.
* John M. Clifton, Calvin Tiessen, Gabriela Deckinga, and Laura Lucht. The Sociolinguistic Situation of the Tsakhur in Azerbaijan. SIL International, 2005
Халатала (КахӀиб район)

**Халатала** () ккола КахIиб районалда Халатала жамагIаталде гъорлъе унеб росу.
Эхеди КахӀиб

**Эхеди КахIиб** () ккола КахIиб районалда Эхеди КахIиб жамагIаталде гъорлъе унеб росу.
Qımırlı

**** () ккола КахIиб районалда Халабтала жамагIаталде гъорлъе унеб росу.
Закам

**Закам**:

* Закам жамагIат (Закатала район) 
** Закам (Закатала район)
* Закам жамагIат (КахIиб район) 
** Закам (КахIиб район)
Хъузхъул

**Гуржиял**, яги **карвелиял** (, ) — нация ва кьолболаб кавказияб этникияб къокъа, жал кколел Гуржиялдаса ва гьелда сверухъ ругел Гуржи къиралатгун хурхеналда рукӀарал ракьаздаса. Гуржи диаспоралъул гӀезегӀанго чагӀи руго Россиялда, Туркиялда, Грекиялда, Ираналда, Украиналда, Америкалда, Европалъул Цолъуда.

## Баянал

## МугъчӀваял
Мингечаур

**Мингечаур** () Азарбижаналъул бакътIерхьул рахъалда бугеб шагьар. ГIуцIана 1960-л соназда Мингечаур ГЭС балаго, гьелъул хетарухъаби хIебтIолеб бакI хIисабалда. 

## Миллияб рикьи
* падарал 98% (89,278)
* цогидал 2% (1,820)

## Дин
* Бусурбаби 99% 
* Цогидал 1% 
 
## Линкал
ГьетӀараб-гӀор

ГьетIараб-гIор, ай падар мацIалда Агри-чай. Нуха районалдасан байбихьун КахIиб районгун гIорхъода Алазан гIоралда жаниб чвахула.
ХӀамитӀа

**ХIамитIа** район (гIурус мацIалда - Ахметский район Грузии) уна Хъизихъ хIукумуталде гъорлъе. 

ХIамитIа районалда гIумру гьабула хадусел миллтаз: хъазахъал, буртиял миллаталда релъараб мацI бугел мосокIал, гьездаго релъарал кистал, ихал. Нахъехун гьеб уна Азарбижан хIукуматалде, ва гьениб жубала Кор гIурухъе. Алазан гIурул бассейналда авараз некIо заманалдаса нахъе ЦIор абула.
МосокӀал

**МосокIал** () ккола буртиял миллаталда релъараб мацI бугеб миллат. ГIумру гьабула ХIамитIа районалъул Земо Алвани росулъ.

## Этимология
## Тӏибитӏи
## Тарих
## Мацӏ
## Маданият
## Хӏужаби
## Адабият