open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ТӀасияб рагьараб

**ТӀасияб борхиялъул рагьарал** ккола кӀалъалел мацӀазда хӀалтӀизарулел рагьарал гьаркьал. Гьеб класс баян гьабулеб тӀабгӀ ккола мацӀ кӀванагӀан хвенехалде гӀагарлъи, амма каламалъул нух чӀчӀедерлъизабичӀого.

Бокьараб конкретияб мацӀалъул фонологиялъул контексталда, *тӀасияб борхиялъул рагьараллъун* ккола бокьарал, гьоркьохъеб борхиялъулаздаса тӀадегӀан ругел, ай, тӀасияб-гьоркьохъеб борхиялъулги, тӀасияб борхиялъул хӀалуцинчӀелги рагьарал рикӀкӀун рукӀине бегьула тӀасияб борхиялъул рагьаралъун. 

## ТӀубачӀеб сияхӀ
Халкъаздагьоркьосеб фонетикияб алипбаялда жидее хасал ишараби ругел тӀасияб борхиялъул рагьарал руго хадусел анлӀгоял:

* тӀасияб борхиялъул цебесеб кьералъул лабиаллъичӀеб рагьараб 
* тӀасияб борхиялъул цебесеб кьералъул лабиаллъараб рагьараб 
* тӀасияб борхиялъул гьоркьохъеб кьералъул лабиаллъичӀеб рагьараб 
* тӀасияб борхиялъул гьоркьохъеб кьералъул лабиаллъараб рагьараб 
* тӀасияб борхиялъул нахъисеб кьералъул лабиаллъичӀеб рагьараб 
* тӀасияб борхиялъул нахъисеб кьералъул лабиаллъараб рагьараб 

Лабиаллъарал рагьаразе, лабиаллъи цутӀи яги данде къай кеялда бан, ХФА-ялъул гӀечӀо цоккурал ишараби. Ва амма дунялалъул мацӀазул транскрипциялда бугеб тенденция ккола тӀадегӀан бугеб халип хӀалтӀизаби.

Руго гьединго ХФА-ялда жидее хасал ишараби гьечӀел тӀасияб борхиялъул рагьарал.
* тӀасияб борхиялъул цебесеб кьералъул цутӀараб рагьараб 
* тӀасияб борхиялъул гьоркьохъеб кьералъул экзолабиалияб рагьараб 
* тӀасияб борхиялъул нахъисеб кьералъул экзолабиалияб рагьараб 

Цогидал тӀасияб борхиялъул рагьаразе бегьула транскрипция гьабизе релятивияб артикуляциялъул жал аскӀор ругел рагьаразеги хӀалтӀизарулел диакритиказул кумекалдалъун, мисалалъе  яги  гӀадал цере гӀагаразде гӀагарал гургинлъарал рагьаразе.

## Ралагье гьединго
* Гъоркьияб борхиялъул рагьарал

## МугъчӀваял
Египеталъул президент

**Египеталъул Президент** () ккола Египеталъул хъулухъ тІубалев пачалихъалъул бетІер. 1952 соналъул инкъилабалдаса хадусел Египеталъул конституциялъул батІи-батІиял вариантазда рекъон, президент ккола ЯргъидгІуцІарал къуватазул тІадегІанав нухмалъулевлъунги, Египеталъул хІукуматалъул хъулухъ тІубаялъул гІаркьелалъул бетІерлъунги. ГьабсагІаталда президентлъун вуго ГІабдульфаттахІ ас-Сиси, жив хъулухъалда 2014 соналъул 8 июналдаса вугев.

## Тарих

### Рищиялъул басрияб система

## Президентасул ихтиярал

## Рищиял

### Кондидатура

## Президентасулаб компания

### Президентасулаб рищиялъулаб комиссия

### Инаугурация ва гьа бай

### Ихтияразул заман

### Ирсилаб тартиб

### ГІодов чІчІезави

### Официалиял резиденциял

## Балагье гьединго
* Египеталъул пачалихъалъул бутІрузул сияхІ, 1805 соналдаса нахъе Египеталъул пачалихъалъул рукІарал бутІрузул тІубараб сияхІ.
* Египеталъул президентазул сияхІ
* Египеталъул президентазул сияхІ хъулухъалъул заманалда рекъон
* Египеталъул нухмалъулезул сияхІал

## ХІужжаби

## КъватІисел регІелал

* The Egyptian President
* Egypt’s Second Republic
Гъоркьияб рагьараб

**Гъоркьияб борхиялъул рагьарал** ккола кІалъалел мацІазда хІалтІизарулел рагьарал гьаркьал. Гьеб класс баян гьабулеб тӀабгӀ ккола мацІ кІванагІан хвенехалдаса рикІкІад букІин, амма каламалъул нух чІчІедерлъизабичІого.

Бокьараб конкретияб мацІалъул фонологиялъул контексталда, *гъоркьияб борхиялъул рагьараллъун* ккола бокьарал, гьоркьохъеб борхиялъулаздаса гъоркьегІан ругел, ай, гъоркьияб-гьоркьохъеб борхиялъулги, гъоркьияб борхиялъул хІалуцинчІелги рагьарал рикІкІун рукІине бегьула гъоркьияб борхиялъул рагьаралъун. 

## ТІубачІеб сияхІ
Халкъаздагьоркьосеб фонетикияб алипбаялда жидее хасал ишараби ругел гъоркьиял борхиялъул рагьарал руго хадусел:

* гъоркьияб борхиялъул цебесеб кьералъул лабиаллъичІеб рагьараб 
* гъоркьияб борхиялъул цебесеб кьералъул лабиаллъараб рагьараб 
* гъоркьияб борхиялъул нахъисеб кьералъул лабиаллъичІеб рагьараб 
* гъоркьияб борхиялъул цебесеб кьералъул лабиаллъараб рагьараб 

Руго гьединго ХФА-ялда жидее хасал ишараби гьечІел гъоркьияб борхиялъул рагьаралги:
* гъоркьияб борхиялъул гьоркьохъеб кьералъул лабиаллъичІеб рагьараб  яги  (гІесерисеб хъван букІуна , цебесеб кьералъул букІараб гІадин)
* гъоркьияб борхиялъул гьоркьохъеб кьералъул лабиаллъараб рагьараб 

ГьечІо цоккураб къагІида гъоркьияб борхиялъул гьоркьохъеб кьералъул рагьарал транскриплъизариялъул (амма ᴀ басралъараб/стандартияб-гуреб ХФА-ялда). Диарезисалъ бихьизабула "централизация", гьединлъида  хІарпалдалъун бихьизабун букІине бегьула цебе гІагараб ва  хІарпалдалъун нахъе гІагараб рагьарал. Амма практикаялда гІемериселъ диарезисалдалъун бихьизабула гьоркьохъеб рагьараб,  ва  хІарпаз абуни рекъон лъун  цебесеб ва нахъисеб кьералъул артикулция.

ЦІакъго къанагІатаб контраст цебесеб, гьоркьохъеб ва нахъисеб кьералъул лабиаллъичІел рагьаразда гьоркьоб, ругел баяназда рекъон, дандчІвалеб буго лимбург мацІалъул Гьамонт-Ахел сверелалда, жиндица цебесел ва нахъисел рагьаразул къокъал ва халатал версиял гъорлъе рачунеб. Къокъал рагьарал жалго контрастлъуларо гъоркьияб борхиялъул гьоркьохъеб кьералъул рагьарабгун, жиб кидаго халатаблъун букІунеб.

## Балагье гьединго
*ТІасияб борхиялъул рагьарал

## ХІужжаби

## Библиография

*
ТӀогьолаб гъветӀ-хер

**ТӀогьо́лаб гъве́тӀ-хер**, яги **Хьонбацарал**, (, яги *Angiospermae*,  — рихь, мащу,  — хьон) — тӀадегӀанаб гъветӀ-хералъул бутӀа, жиб батӀа-гьабулеб хаслъилъун бугеб жинсияб гӀемерлъиялъул орган хӀисабалда тӀегьги  хӀонбекӀалъул (хадуб гьелдаса лӀугьунеб хьоналъулги) бацараб сурахӀиги букӀин. ТӀогьолаб гъветӀ-хералъул цоги хаслъи буго кӀицӀулаб эндосперм букӀинги.

Хьонбацараз,  цадахъ, гӀуцӀула  кӀиго къокъаялъул цояб.

## Таксоналъул кӀодолъи

## Морфологиял хаслъиял

## Лъугьин

## Систематикияб хӀал

## Классификация
### Класс КӀимугьал
### Класс Цомугьал

## Филогения

## Баянкьелал

## МугъчӀваял

## Библиография
### Макъалаби, тӀахьал

* 
* 
* 
* 
* 
** 1st edition published by Oxford University Press in 1991 
* 
* 
* Cromie, William J. (December 16, 1999). "Oldest Known Flowering Plants Identified By Genes". Harvard University Gazette.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### Вебсайтал

* 
* 
* 

## РегӀелал
* 
* 
*
ГӀинтӀи

**ГӀинтӀи** () —   тартибалъул,  хъизаналъул гъветӀ-хералъул навгӀ. Гьелъул руго гӀемерал культуралиял формаби, роза абураб цӀаралда гъоркь гӀезарулел. Роза–йилан ботаникияб адабияталда гьединго абула гӀинтӀиялдеги.

Буго, цо-цо баяналда рекъон, 400-ялде, цогидазда — 300-даса 500-де щун навгӀ; рикӀкӀараб буго 366 гӀинтӀидул навгӀ. 

## Ботаникияб сипат-сурат

## ХӀалтӀизаби

## ХӀужжаби
## Адабият
## МугъчӀваял
Рокьи

**Рокьи́** — ихІсас, жиб инсанасел хасиятаб, цогидав инсанасдехун яги объекталдехун бугеб хиралъи, гъваридаб симпатиялъул ихІсас.

Рокьиялъ гъорлъе бачуна къуватал ва позитивиял эмоционалиял ва психикиял хІалазул кьер, бищун борхараб лъикІлъи загьир гьабиялдаса бищунго гІадатияб лазаталде щун. Жиндир тІабигІаталъул рахъалъ рокьи букІуна батІи-батІияб. МагІнадулал кьерлъеназулги гІемер батІа-батІалъиял жибго ихІсасалъул захІмалъигун цадахъ рукІиналъ, рокьи, цогидал эмоционалиял хІалазде данде ккун, жиндие баян кьезе цІакъ захІматаблъун гьабула. ГІемерисеб рокьиялъе сипат-сурат гьабула эмоционалияб ругьунлъиялъулги къуватаб гІищкъуялъулги ихІсас хІисабалда. Рокьиялъе данде лъолеб ихІсасалда абула рокьукълъи–йилан.

## Баян

## Имперосналияб

## Интерперсоналияб

### Биологиял аслуял

### Психологиял аслуял

### Эволюциониял аслуял

### ГІелмиял моделал данде кквей

## Маданиял бербалагьиял

## Диниял бербалагьиял

## Сиясиял бербалагьиял

## Философиял бербалагьиял

## Балагье гьединго

## ХІужаби

## Адабият

## КъватІисел регІелал

* History of Love, *Internet Encyclopedia of Philosophy*
* 
* 
*
ХӀукумат

**ХІукумат** — тІадегІанаб пачалихъалъулаб нухмалъиялъул коллегиалияб тІураялъулаб идара, жибги гІуцІулеб улкаялъул пачалихъалъулаб нухмалъиялъул идараялъул нухмалъулездалъун ва цогидал пачалихъиял хъулухъчагІаздалъун, ялъуни (гІатІидаб магІнаялда) пачалъихъалъулаб нухмалъиялъул гІаммаб система.

ХІукуматалъе нухмалъи гьабула хІукуматалъул бетІерас, жив гьелдаго цадахъ пачалихъалъу бетІерлъунги вукІине бегьулев; батІи-батІиял пачалихъазда хІалтІизарула батІи-батІиял цІарал, мисалалъе: «премьер-министр», «хІукуматалъул вакил», «министерзабазул шураялъул вакил».

ХІукуматалъул аслияб масъала ккола пачалихъалъул тІадегІанаб къанункьеялъул идараялъ (парламенталъ) тасдикъ гьарурал къанунал гІумруялде рахъинари. Гьеб мурадалдалъун хІукуматалъ ва цогидал пачалихъалъул нухмалъиялъулал идарабаз риччала къануназдагъоркьал актал, жидер къануназулаб къуват бугел. Чанго пачалихъалда хІукуматалъул буго къанункьеялъулаб инициативаялъул ихтияр: хІукуматалъул бетІер хІитІабине бегьула улкаялъул къанункьеялъулаб идараялде кинаб букІаниги къанун тасдикъ гьабиялъул, хисизабиялъул яги хвезабиялъул инициативагун.

## Политология

## ХІукуматалъул гІуцІи

## ХІукумат гІуцІиялъул принципал

## ХІукІуматалъул функциял

## ХІакимлъи

## ХІукуматалъул навгІал

## Балагье гьединго

## Картаби

## Балагье гьединго

* БетІерлъи гьабиялъул формабазул сияхІ
* Централияб хІукумат
* ВатІанчилъиялъулаб ихтияр
* Дандекквеялъулаб хІукумат
* Конституционалияб экономика
* Гъварилъулаб пачалихъ
* Электронияб демократия
* Электронияб хІукумат
* ХІукуматалъул эффективлъиялъул индекс
* Сиясаталъул тарих
* Юридикиял ихтиряла
* БетІерлъи гьабиялъул системаялда рекъон пачалихъазул сияхІ
* Ministry
* Сиясияб экономия
* Сиясат
* Премьер-министралияб хІукумат
* Пачалихъ
* Гьаракь кьеялъул система
* Дунялалъул хІукумат

## ХІужжаби

## Адабият

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## КъватІисел регІелал
*
*
* The Phrontistery Word List: Types of Government and Leadership
* Types of Governments from Historical Atlas of the 20th Century
* Other classifications examples from Historical Atlas of the 20th Century
* World Affairs: Types of Government
* CBBC Newsround: types of government
* Bill Moyers: Plutocracy Rising
* Phobiocracy by Chris Claypoole
Акант (гъветӀ-хер)

**Ака́нт**, яги Акантус (,  — «заз» абураб рагІудаса) —  хъизаналъул гъветІ-хералъул навгІ; рижула Басрияб Дунялалъул тропикиял ва субтропикиял икълимазда Старого Света, бищун цІикІкІараб дандчІвай буго Ракьдагьоркьобралъадлъиялъулги Азиялъулги икълималда.

## Ботаникияб сипат-сурат
ГІемерсонил харилаб гъветІ-хер, къанагІат бащдахъархъал, 40 см-ялдаса 2 м-ялде щолеб борхалъиги, зазахарал тІанхалги ругел.

ТІегьал рукІуна хъахІал яги пурпуркьерал, хьопазде ракІарарал.

## Культивация

Цо-цо навгІал, мисалалъе,  ва , гІезарула декоративиял хІисабалда.

Цил квачІида релълъараб акканталъул тІамах лІугьана формалъун архитектурияб орнаменталъул сураталъе, жиндир гьебго цІар бугеб: «Акант».

## Символикаялда в гьеральдикаялда
;Антиклъи
Триумфалъул ва гІумрудал хІалбихьиял — зазал — нахъа теялъул гІаламат.

;Ракьдагьоркьобралъадлъи
ГІумру, хваликълъи, гьайбатлъиялъул гьунарлъи кІодо гьаби.

## НавгІал

*[[The Plant List]]*-баяназул базаялда рекъон (2013), тухумалъ гъорлъе бачунеб буго 29 навгІ:
 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
 
Ещё некоторое число видовых названий этого рода имеют в *[[The Plant List]]*-ялда (2013) руго гьеб тухумалъул цо чанго навгІалъулаб цІар, *unresolved name* статусалда, ай гьел цІаразда хурхун абизе бегьуларо цоккураб хІалалъ гьел цогидал навгІазул синонимикаялде рачине бегьлищали, яги гьел жалго жалго жидедаго чІчІарал навгІазул цІарал хІисабалдайищ ругебали.

## ХІужжаби

## Адабият

* 

## РегІелал
* Flora Europaea: ''Acanthus''
* Images of Acanthus
Цивилизация

**Цивилизация** ( — ватІанчилъиялъулаб, пачалихъияб абураб рагІудаса) — комплексияб жамгІият, жиндие сипат-сурат гьабулеб шагьарияб цебетІеялдалъун, жамгІияб стратификациялдалъун, бетІерлъи гьабиялъул формаялдалъун ва коммуникациялул симболикияб системаялдалъун (хъвай-хъвагІи гІадал).

Цивилизациял ратІа тІечІого рухьарал рукІуна ва тІадеги мухІкан гьарула цогидал жамгІиялги сиясиялгин экономикаял сипат-суратаз: централизация, гІадамал рукІа, цогидал рухІчІаголъаби рукІа рукъалде руссинари, захІматалъул специализация, маданиябгин интеграллъараб прогрессалъулаб ва тІадегІанлъиялъулаб идеалогия, монументалияб архитектура, магъалалъи, росдал магІишаталда ва экспансионизмалда рай гІадал.

Тарихияб рахъалъ "цивилизация" гІемерисеб бичІчІулеб букІана дагьабги кІудияб ва "цебетІураб" маданият хІисабалда, дагьалги гІисинал, примитивиял маданиятазде данде жал лъолел. Гьеб гІатІидаб магІнаялда цивилизация данде лъола централлъичІел къавмазулал жамгІиятазде, жидеде гъорлъе гочарулел гІухьбузулги, неолитикиял жамгІиятазулги ялъуни чанахъаби-бакІарунчагІазулги маданиятал рачунел; амма цо-цо гьел данде лъола гьединго маданиятазда, жал жибго цивилизациялда жанир ратараздеги. Цивилизациял ккола гІуцІарал, гІемер чи вугел чІчІей бугел бакІал, иерархиял жамгІиял классазде рикьарал, бетІерлъуда элитаги бугел, гьезие мутІигІлъулеб росдалаб халкъги бугел, жинца интенсивияб росдал магІишатги, даран-базарги гьабулеб, гІиси-бикъинаб мануфактураги бугеб, магІдан-къоноги бахъулеб. Цивилизациялъ концентратлъизабула къуват, хутІараб тІабигІаталда, гьенибго гъорлъ инсанияталдаги тІад кверщел тІибитІизабулаго.

Цивилизация, гьелъул этимологиялда рекъон (ралагье гъорлкьегІан), буго байбихьудасанго шагьаразда хурхараб бичІчІи. Бищун цебесеб цивилизация бакки хурхараб буго неолитикияб революциялъул ахирисел этапазда, жиндир кульминациялъун гІахьалго хехаб шагьаралъулаб революциялъулги ва жиндирсиясияб цебетІей бетІерлъул элита баккиялда хурхараб пачалихъал лъугьиналъулги процесслъун бугел.

## Концепциялъул тарих

## Сипат-суратал

## Маданияб идентитлъи

## Комплексиял системаби

## Тарих

### Шагьаралъулаб революция

### Агъаб ригь

### Гьанжелъи

## Цивилизациял щапи

## БукІинисеб

## Инсанияталъул гурел цивилизациял

## Ралагье гьединго

## Библиография

## КъватІисел регІелал

* 
* 
* BBC on civilization
* Top 10 oldest civilizations
Грек мацӀ

**'



**Грек мацІ*' (гьанжесеб ,  *elliniká*, [[НекІсияб грек мацІ|некІсияб]] , *hellēnikḗ'') — гьиндгин еверопаялъулал мацІазул хъизаналъул жибго жиндаго чІчІараб гІаркьелалъул мацІ, Грециялъулги, Къубрусалъулги, Албаниялъулги, Бакъбаккул Ракьдагьоркьоралъадлъиялъул ЧІегІерралъадлъиялъул мухъазулги жиб миллияб. Гьелъул буго киналниги гьиндгин европалъулал мацІазул нахъе ругезда гьоркьоб бищун халатаб документлъизабураб тарих, жиндие бищун дагьаб 3400 сонил хъвай бугеб.. Гьелъул хъвай-хъвагІилъун буго грек алипба, жиб 2600 гІанасеб соналъ хІалтІизабулеб бугеб ва жинца цогидал алипбаязе кьучІ лъураб.

## КъватІисел линкал

; General background
* Greek Language, Columbia Electronic Encyclopedia.
* The Greek Language and Linguistics Gateway, useful information on the history of the Greek language, application of modern Linguistics to the study of Greek, and tools for learning Greek.
* Aristotle University of Thessaloniki, The Greek Language Portal, a portal for Greek language and linguistic education.
* The Perseus Project has many useful pages for the study of classical languages and literatures, including dictionaries.
* Ancient Greek Tutorials, Berkeley Language Center of the University of California, Berkeley

; Language learning

* Hellenistic Greek Lessons Greek-Language.com provides a free online grammar of Hellenistic Greek.
* komvos.edu.gr, a website for the support of people who are being taught the Greek language.
* New Testament Greek Three graduated courses designed to help students learn to read the Greek New Testament
* Books on Greek language that are taught at schools in Greece (page in Greek) 
* Greek Swadesh list of basic vocabulary words (from Wiktionary's Swadesh list appendix)
* USA Foreign Service Institute Modern Greek basic course
*  Identifies the grammatical functions of all the words in sentences entered, using Perseus.

; Dictionaries
* Greek Lexical Aids, descriptions of both online lexicons (with appropriate links) and Greek Lexicons in Print.
* The Greek Language Portal, dictionaries of all forms of Greek (Ancient, Hellenistic, Medieval, Modern)
* scanned images from S. C. Woodhouse's English–Greek dictionary, 1910

; Literature
* Center for Neo-Hellenic Studies , a non-profit organization that promotes modern Greek literature and culture
* Research lab of modern Greek philosophy, a large e-library of modern Greek texts/books
Хъвавул система

**Хъвай-хъвагІиялъул система** — каламалъулаб коммуникация визуалго бихбизабиялъул къагІида, жибги хасаб хъвай-хъвагІиялда ва гьеб хІалтІизаби нухда рачунел асасазда бараб. Хъвайги каламги рисалатал кьеялъе кІвар бугеллъун рукІуна, гьединго хъвай-хъвагІиялъул буго цоги хаслъиги: гьеб ккола информация кьеялъулги, цІуниялъулги щулияб формалъун.  Хъвай-хъвагІиялъул системаязул тІалаб буго хъвалесдаги цІалулесдаги гьоркьоб хъвай-хъвагІи гІуцІун ругел ишарабаи ричІчІи букІин. Хъвай-хъвагІаял гІесерисел гьарула щулияб аслуялда, кагІат яги электронияб цІунІунбакІ гІадаб, хІалтІизаризе бегьула гьединго гІемер хутІуларел къагІидабиги. Текст цІали гІумруялде бахъинабула гІицІго гІакълуялда жанисеб процесс хІисабалда яги кІалзул калам хІисабалда.

## ГІаммал хасиятал

## Аслияб терминология

### Текст, хъвай, цІали ва орфография

### Графема ва фонема

### Глиф, ишара ва символ

### ТІубараб ва бутІаяб хъваялъул системаби

### Хъвай-хъвагІиялъул системаби, мацІал ва концептуалиял системаби
## Тарих

## Функционалияб классификация

### Логографикиял системаби

### Силлабикиял системаби: силлабарий

### Сегменталиял системаби: алипбаял

### Функционалиял системаби

### ЦомагІнаял гурел системаби

## Графикияб классификация

## Хъвалеб къагІида

## Компьютеразда

## Ралагье гьединго

## ХІужжаби

### Иццал

* Cisse, Mamadou. 2006. "Ecrits et écritures en Afrique de l'Ouest". Sudlangues n°6, https://web.archive.org/web/20110720093748/http://www.sudlangues.sn/spip.php?article101
* Coulmas, Florian. 1996. *The Blackwell encyclopedia of writing systems*. Oxford: Blackwell.
* Coulmas, Florian. 2003. *Writing systems. An introduction*. Cambridge: Cambridge University Press.
* Daniels, Peter T, and William Bright, eds. 1996. *The World's Writing Systems*. Oxford University Press. .
* DeFrancis, John. 1990. *The Chinese Language: Fact and Fantasy*. Honolulu: University of Hawaii Press. 
* 
* Hannas, William. C. 1997. *Asia's Orthographic Dilemma*. University of Hawaii Press.  (paperback);  (hardcover)
* 
* Nishiyama, Yutaka. 2010. *The Mathematics of Direction in Writing*. International Journal of Pure and Applied Mathematics, Vol.61, No.3, 347-356.
* Rogers, Henry. 2005. *Writing Systems: A Linguistic Approach*. Oxford: Blackwell.  (hardcover);  (paperback)
* Sampson, Geoffrey. 1985. *Writing Systems*. Stanford, California: Stanford University Press.  (paper),  (cloth).
* Smalley, W. A. (ed.) 1964. *Orthography studies: articles on new writing systems*. London: United Bible Society.

## КъватІисел регІелал

* Arch Chinese (Traditional & Simplified) Chinese character writing animations and native speaker pronunciations
* Sensible Chinese  A practical guide to approaching the Chinese writing system
* decodeunicode Unicode Wiki with all 98,884 Unicode 5.0 characters as gifs in three sizes
* African writing systems
* Omniglot: The Online Encyclopedia of Writing Systems and Languages
* Ancient Scripts Introduction to different writing systems
* Alphabets of Europe
* Elian script a writing system that combines the linearity of spelling with the free-form aspects of drawing.
Россиялъул гимн

**[[Россиялъул Федерация]]лъул Пачалихъияб [[Гимн]]** — ккола Россиялъул Федерациялъул пачалихъиял символаздаса цояб.

## РагӀаби

## Россиялъул цере рукӀарал гимнал

## Интернационал

## Советияб Союзалъул 1944 соналъул гимн

## Россиялъул гимн (1990—2000)
## Гьанжесеб гимн къабул гьаби

## ХІужаби

## Адабият

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## РегӀелал

* Федеральный конституционный закон «О Государственном гимне Российской Федерации»
* Государственные символы на сайте органов госвласти РФ
* Государственные символы на сайте Администрации Президента России
* Музей русских гимнов — все российские государственные гимны с царских времён и до наших дней
* Haunting Europe — обзор истории российских и советских гимнов на протяжении XX века (аудио)
* С. В. Михалков. История создания гимна РФ 
* Соавтор. «В лице тов. Сталина мы встретили чуткого и внимательного редактора…» // Независимая газета, 9 декабря 2000, с. 7 — Воспоминания С.Михалкова и Г.Эль-Регистана о редактировании текста гимна СССР И.Сталиным
Шуми Марица

**Шуми Марица** букӀана болгар националаб гимн 1886 соналдаса 1947-абилелде щвезегӀан. Музика букӀана лӀугьараб * Wenn die Soldaten durch die Stadt marschieren * абураб герман халкъияб кочӀодаса, жиб XIX гӀасруялъул рещалъуда Болгарияда машгьураб. Оригиналаб текст хъвана Никола Живковас. РагӀаби гӀемерцӀул хисизарун рукӀана, бищун лъавлеб букӀана 1912 соналъ Иван Вазов поэтас гьабураб. ЦӀаруца ритӀула Марицалде, Балканазда бугеб гӀоруде.

## РагӀаби
### Оригиналаб версия 1876 соналдаса

## Нотаби

## Референсал

## КъватӀисел линкал
* Гимналъул гьаркьилаб файл (WMV формат)
Авустуралъул гимн

**Land der Berge, Land am Strome** () — Авустуралъул федералияб гимн.

## РагӀиби

### Словен мацӀалъул рагӀиби
**Hrabro v novi čas stopimo,**

**prosto, verno, glej, hodimo;**

**upa polni, delavni.**

**Bratski zbor prisega hkrati,**

**domovini zvestobo dati.**

**Ljubljena nam Avstrija,**

**ljubljena nam Avstrija.**

## Ссылкаби

* Музыка гимна (без слов)
* Гимн Австрии (Аудиопоток Real Player)
* Ноты мелодии гимна Австрии
* Гимн в исполнении австрийских болельщиков на чемпионате Европы по футболу 2008
* Гимн в исполнении сборной Австрии по футболу
Гуржиялъул гимн

**«Тависуплеба»** (, «Эркенлъи») — пач. Гуржиялъул гимн.

## РагӀиби

## Ссылкаби

* Музыка гимна (без слов)
Чачаналъул гимн

**Чачанистан жумгьурияталъул гимн** () — Чачан жумгьурияталъул расмияб символ.

## Расмияб текст

## ХӀужаби
РагӀи

Лингвистикаялда, **рагІи** абураб терминалъе баян гьабизе бегьула фонемабазул бищун гьитІинаб тартиблъи гІадин, жиб абизе бегьулеб батІатІун объективияб яги практикияб магІнагун. ГІемерисел мацІазда рагІаби гьединго данде ккола жидерго стандартияб хъвай-хъвагІиялъул системаялда ратІа гьарун ругел щибаб хІарпалда гьоркьоб бугелдаса цІикІкІараб манзилалъ ялъуни цогидал графикиял конвенцияз графемабазул ("хІарпазул") тартиблъиялъе. "РагІи" абураб бичІчІел гІемерисеб батІа гьабула морфемаялдаса, жиб рагІиялъул бищун гьитІинаб ва магІна бугеб цобутІалъун кколеб, жибго жиндаго чІчІун гьечІониги.

## Баянкьей/магІна

### Резюме

### Семантикияб баянкьей

### Хаслъиял

### РагІабазул гІурхъаби

#### Орфография

## Морфология

## Философия

## Классал

## Ралагье гьединго

## ХІужжаби

## МугъчІваял
* 
* 
* 
* Brown, Keith R. (Ed.) (2005) *Encyclopedia of Language and Linguistics* (2nd ed.). Elsevier. 14 vols.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## КъватІисел регІела

*
Балъхъадерил мацӀ

**Балъхъадерил мацӀ** () — хьондакавказияб хъизамул авар–гӀандияб групалъул мацІ, жибги Дагъистаналъул Болъихъ мухъалъул Болъихъ ва МигІарсо росабалӀ тІибитІараб. 2010 соналъул тІолго россиялъулаб халкъалъул къадар рикІкІинулъел, балъхъадерил мацІалда кІалъалезул къадар ккана 206 чи.

Балъхъадерил мацІалъул буго кІиго гаргар, жидеда гьоркьоб фонетикияб ва морфологияб батІалъи гІемер гьечІел. МацІалъул гьечІо хъвай-хъвагІи.

## МугъчӀваял

## Библиография
* Гудава Т. Е. Балъхъадерил мацІ. Тп., 1962 (гуржиялда);
* Гудава Т. Е.  Балъхъадерил мацІ // СССР-алъул халкъазул мацІ. Т.IV. Ибериялги кавказалъулал мацІал. М., 1967;
* Азаев Х. Г. Балъхъадерил мацІалъул лексика ва рагІи лӀугьин: Автореф. дис… филол. гІелмабазул. канд.  Туплис, 1975;
* МухІаммадбекилазул З. М. Балъхъадерил мацІ // ЯМ:КЯ.
ГӀакаро (мегӀер)

**ГӀакаро** — мугӀрул тӀогь, жибги КӀудияб Кавказалъул бакъбаккул рахъалде кколеб, буго Дагъистаналъул Хунзахъ мухъалъул территориялда, Хунзахъа жанубиябгин бакътӀерхьудехун. Ралъдал гьумералдаса борхалъи буго 2194 м.

## Археологиял гӀарасал

1976 соналъ гуржигин дагъистанияб археологияб экспедициялъул хӀалтӀи гьабулаго ГӀакаро магӀарда батана ракьулъаб археологияб гӀарас — X–XIV гӀасрабазул насранияб килисаялъул хутӀелал. Рухъа-хъваязул бакӀалда ратарал хъвай-хъвагӀаязда рекъон, килисаялъе кьуна цӀар "Мукъадасав анцӀила кӀиго апостоласул" абун.

## Ралагье гьединго
* Хунзахъ тӀалъи

## Референсал
Миллатчилъи

**Национализм** — идеология ва сиясаталъул цо мазгьаб, жиндир кьучІаб принциплъун бугеб миллат жамгІияб цолъиялъул бищун тІадегІанаб форма хІисабалда бугин абураб тезис ва миллаталъул тІоцебелъи пачалихъ лъугьиналъул процессалда. Сиясияб багъа-бачарихІисабалда, миллатчилъиялъул мурад букІуна цо миллаталъул интересал цІуни ва гьелъ гІумру гьабун бугеб ракь жинца жанибе бачараб пачалихъ гьаби.

МиллатчагІаз рикІкІуна щибаб пачалихъалъ жиндиего нухмалъи гьабизе кколин, къватІиса гъорлъе къачІого (нухбищи), миллат бугин унгояб ва идеалияб аслулъун пачалихъияб гІуцІиялъе, ва халкъ бугин сиясияб хІакимлъиялъул цохІо бугеб къанунияб иццлъун абун. 

## Термин

## Доктрина

## Миллат

## Миллияб пачалихъ

## Политология

## Социология

## Тарих

## Тайпаби

## Миллатчилъи дунялалда

## Миллатчилъи ва маданият

## Критика

## Ралагье гьединго

## ХІужжаби
Гвадалахара (Мексика)

**Гвадалаха́ра** ( ) — Мексикаялда бугеб шагьар. Халиско штататлъул марказ. КьучІ лъуна 1542 соналъ. Шагьар буго БактІурхьул Годоцарабокеаналъулаб икълималда, машгьур буго *БакътІерхьул жавгьар* () ва *Розабазул шагьар* () хІисабалда. Гвадалахараялъул агломерация халкъалъул къадаралъул рахъалъ буго Мексикаялда кІиабилеб.

## Тарих

## География

## Халкъалъул къадар
По данным Мексикаялъул статистикаялъул ва географиялъул миллияб институталъул баяназда рекъон 2015 соналъ Гвадалахараялъул халкъалъул къадар букІана 1 460 148 чи, тІубараб агломаерациялда — 5 миллионалдаса цІикІкІун. Шагьаралда ва гьелда сверухъ гІумру гьабун буго штаталъул халкъалъул 70 %.

## Галерея

Country1.JPG|'
GWTC1.JPG|'
Multiva1.jpg|
Tapatio tour bus.jpg|
15mpalace.JPG|
Plaza de Armas, Guadalajara, Jalisco, México.jpg|
Palacio de gobierno1.jpg|
Plazadeliberacion1.jpg|
Pedromoreno1.jpg|
FotoCH 32.JPG|
Morelos1.jpg|
Centro Histórico 20 (6-Agosto-2004).JPG|
CH2Uni.jpg|
FotoCH 17.JPG|
Escudo1.jpg|


## Спорт

## ХІужжаби

## РегІелал
* H. City Council of Guadalajara
* 
* Official Travel Resource for English Speakers
Монтеррей (Мексика)

**Монтерре́й** () — Мексикаялъул Нуэво-Леон штаталъул тахшагьар ва бищун кІудияб шагьар. Монтерреялъ аггломерация кІодолъиялъул рахъалъ ккола лъабабилеблъун Мехикоялдасаги Гвадалахараялдасаги хадуб.

Монтеррей ккола шималияб Мексикаялъул бетІераб экономикияб, транспортияб ва маданияб марказлъун. *GaWC-алъул* глобалиял шагьаразул рейтингалда гьеб рикІкІун буго бета-шагьарлъун.

## Тарих

### Колониалияб тарих
### XIX век

### Гьанжесеб тарих

## Физикиялгин географиял сипат-суратал

### Климат
## Халкъ

## ХІакимлъиялъул идараби
## Экономика
## Транспорт
## Адабият

## ХІужжаби
ЛъагӀел

**ЛъагІел,** яги **сон** ккола планетарияб лагаялъул, мисалалъе Ракьалъул, орбиталияб период, жинда жаниб гьеб жиндирго Бакъалда сверун бугеб орбитаялда хьвадулеб. Гьединго лъагІел ккола заман борциналъул системаялъулаб гуреб цобутІалъун.

Календаралъул лъагІел буго Ракьалъул орбиталияб периодалъул къоязул гІага-шагараб къадар, жиб гьеб календаралда рикІкІараб. Грегорианияб, яги гьанжесеб календаралъ цо календарияб лъагІел бихьизабула гІаммаб сон хІисабалда, 365 яги 366, халатаб сон бугони, къоги жаниб бачараб, гьединго Юлианияб календаралдаги; *ралагье* гъоркьегІан. Грегорианияб календаралъе календарияб лъагІелалъул (гьоркьохъеб лъагІел) гьоркьохъеб халалъи, 400 сонил цо халатаб цикл сверидал, кколеб буго 365 2425 къо. .

Астрономиялда Юлианияб лъагІел ккола заманалъул цобутІалъун; гьеб баян гьабула 86 400 секундалъул 365 25 къо хІисабалда (СИ-ялъул кьучІаб цобутІа) — кинабниги дурусго 31,557,600 секунд цо Юлианияб астрономияб соналда.

## Этимология

### ЛъагІел ва сон

## Интеркаляция

### Юлианияб календар

### Грегорианияб календар

### Исламияб календар

### Цоидал календарал

## ЛъагІелалъул нумерация

## Прагматикиял къотІелал

### Финансазул лъагІел

### ЦІалул сон

## Астрономияб лъагІел

### Юлианияб лъагІел

### ЦІвабзазул, тропикиял ва аномалиял лъагІелал

### Аздагьоялъул лъагІел

### МоцІ бащалъиялъул цикл

### МоцІрол лъагІел

### МухІканлъичІеб лъагІел

### Гьелиакалиял лъагІел

### Сотикияб лъагІел

### Гауссил лъагІел

### Бесселил лъагІел

### ЛъагІелалъул ва къоялъул халалъи хиси

### Къокъаб баян

## "КІудиял" астрономиял лъагІелал

### Эквиноктиалияб цикл

### Галактикияб лъагІел

## Сезоназул лъагІел

## Ишараби

### Ишара

## Ралагье гьединго

## ХІужжаби

## ТІадеги цІалиялъе

* 
* 

## КъватІисел регІелал

* Images of years
Къо

Ракьалда **къо** ккола сордо-къоялъул период, жиндир заманалъ кьураб бакІалда ритІарал бакъул чІораздалъун тІабигІияб канлъизаби букІунеб. Къо байбихьула бакІалъулаб упукъалдаса, ай Ракьалъул бакъалде буссараб бащдабсфераялъул бокьараб бакІалда тІаде бакъ борхидал ва халат бахъуна гьеб тІерхьинегІан. РитІарал бакъул чІорал ругелъул бегьула бакъалъул хьвадиялда хадуб хал кквезе жинкца къоялда жаниб бигьа гьабун унеб рагІад рехулеб бакъул сагІаталъул кумекалдалъун. 

Къоялъул халалъи бараб букІуна хал гьабиялъул бакІалъул географияб гІеблъелалда ва лъагІалил гІужалда. ЛъагІалида жаниб къоялъул халалъи хиси букІуна Ракьалъул экваторалъул ритІел эклиптикаялъул ритІелалдаса гІага-шагарго 23,4 градусалъ гьетІараб букІин сабаблъун. Бакъуда сверун Ракьалъул лъагІалилаб свериялда Бакъалъул бихьулеб позицияб хъурщун уна зобалазул сфераялъул жанубияб бащдабсфераялдаса шималиялде ва гьелдалъун хисула упукъалда тІад бакъул къалъулаб борхалъи.

## Сипат-суратал

## Къоялъул вариациял гІеблъелалгун ва лъагІалил гІужалгун

### Экваторалда

### Тропиказда

### Полюсазда сверун

### Гьоркьохъел гІеблъелазда

### Къалъул гІужалъул вариациял

## Ралагье гьединго

## ХІужжаби
Испаналъул гимн

**[[Испан|Испаналъул]] гимн** () — пач. гимн Испаналъул Ханлъи.

## РагӀиби

## Ссылкаби

*  **[https://web.archive.org/web/20090304124215/http://www.navyband.navy.mil/anthems/ANTHEMS/Spain%20(Complete).mp3 Himno Nacional de España]** (instrumental en mp3)
*  **[https://web.archive.org/web/20071211202407/http://david.national-anthems.net/dl.php?file=es.mid Himno Nacional de España]** (instrumental en mid)
* Audición en-línea desde la Web de La Moncloa.es
* Historia del himno oficial en La Moncloa.es
* [Himno Nacional. Marcha con o sin letra](http://www.arbil.org/(79)himn.htm) 
* Nueva letra para el Himno de España
* Partitura Himno de España
Мексика

**Мексика** (расмияб цІар: *Мексикаялъул Цолъарал Штатал*, ) — Шималияб Америкаялда бугеб пачалихъ. ГІатІилъи — 9,5 млн км² (дунялалда 13-б бакІ). Халкъалъул къадар — 128,6 млн чи (2020 соналъул къимат). Тахшагьар — Мехико.

## География
### Административияб бикьи

## ХІужжаби
## РегІелал
* Misión Permanente de México ante la Organización de las Naciones Unidas
Наджиб МахӀфуз

**Наджиб МахІфуз** (, ; 11 декабрь, 1911 – 30 август, 2006) — Египеталъул хъвадарухъан, 1988 соналъ Адабияталъухъ Нобелил премия щварав. Гьев, ТІагьа ХІусейнгун цадахъ, рикІкІуна гІараб адабияталъул гьанжесел прозаиказул тІоцевесевлъун, жинца экзистенциализмалъул темаялъул цІех-рех гьабурав. 70 соналъул карьераялда жаниб, гьес басмаялде бахъана 34 роман, 350-ялдаса цІикІкІун къиса, анцІ-анцІ сценариял, Египеталъул казиятазе нус-нус авторасулаб колонка ва 5 спектакль. ГІемерисел гьесул хІалтІиби рахъана Египеталъул ва къватІисел пачалихъазул киноялда.

## Цебесеб гІумру ва лъайщвей
## Пачалихъияб хъулухъ

## Хъвадарухъанлъи

### Хъвадарухъанлъиялъул стиль ва тематика

### Сиясияб асар

## ЧІвазе хІалбихьи

## Хъизан-рухъ

## ХІалтІаби

## Шапакъатал

## Ралагье гьединго

* Египеталъул хъвадарухъабазул сияхІ
* Африкаялъул хъвадарухъабазул сияхІ
* ''Авал ва ахир ''

## ХІужжаби

## КъватІисел регІелал

*Naguib Mahfouz on his English publisher's website
*Naguib Mahfouz – The Son of Two Civilizations at Nobel Prize website
* 
* 
*BBC Obituary
*The 100th Anniversary of the Birth of Naguib Mahfouz at Qantara.de
*Mahfouz Centennial Celebrations 2011 at The American University in Cairo Press
Абу Нувас

**Абу Нувас** (), ялъуни  **Абу Нувас аль-ХӀасан ибн Гьаниъ аль-ХӀаками** (, вариант: **Аль-ХӀасан ибн Гьаниъ ГӀабд аль-Аваль ас-СабахӀ**; **Абу ГӀали** (), **Абу Нувас ас-Салами** хӀисабалдаги лъалев (); 756, Агьваз, ГӀаббасияб халифат —  814, Багъдад, ГӀаббасияб халифат) — классикияв гӀараб шагӀир. Гьавуна Агьваз шагьаралда (жакъасеб Ираналъул, гьесул эмен вукӀана гӀарабав, эбел — парсай. Абу Нувас вахъана гӀараб поэзиялъул гьанжесел киналниги жанразул устарлъун. Гьединго гьев лъугьана фольклорияб гӀадаталдеги, чанго нухалъ рехсон вуго *[[Цо ва азарго сордо]]ялда*. Хвана гьев ункъабилеб фитнаялъул заманалда, гьижрияб 199 яги 200 соналъ (814–816 нилъер заманалъул).

## Биография

### Цересел санал ва гьунар байбихьи

### Туснахъалъув тӀами ва хвел

## Гьунар

## Ирс ва ракӀалде щвей

## Цензура

## Таржамаби ва адабиятлъай

## Баянал

## ХӀужжаби

## Иццал
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*Esat Ayyıldız. "Ebû Nuvâs’ın Şarap (Hamriyyât) Şiirleri". Bozok Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 18 / 18 (2020): 147-173.

## ТӀадеги цӀалиялъе
*Ингилисалда:*
* 
* 
* 
* 
*Esat Ayyıldız. "Ebû Nuvâs’ın Şarap (Hamriyyât) Şiirleri". Bozok Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 18 / 18 (2020): 147-173.
* 
* 

## КъватӀисел регӀелал

* The Knitting Circle – Abu Nuwas
* Al-Funu.Org: Abu Nuwas
* Horse, Hawk, and Cheetah: Three Arabic Hunting Poems of Abū Nuwās *Cordite Poetry Review*
Гьомер

**Гьоме́р** (, , VIII век до н. э.) — НекІсияб Грециялъул шагІир-кочІохъан. Гьев рикІкІуна некІсияб грек адабияталъул кьучІаллъун кколел *[[Илиада]]* ва ''Одисея'' абурал эпикиял поэмабазул авторлъун.

## Биография

## Гьомерилилан рикІкІунел асарал

## Гьомерил мацІ

## Гьомериль стиль

## Ралагье гьединго

## Баянал

## Библиография

### Басмаби
;Гьомерил грек мацІалда текстал
* Demetrius Chalcondyles *editio princeps*, Florence, 1488
* the Aldine editions (1504 and 1517)
* 1st ed. with comments, Micyllus and Camerarius, Basel, 1535, 1541 (improved text), 1551 (incl. the Batrachomyomachia)
* Th. Ridel, Strasbourg, c. 1572, 1588 and 1592.
* Wolf (Halle, 1794–1795; Leipzig, 1804 1807)
* Spitzner (Gotha, 1832–1836)
* Bekker (Berlin, 1843; Bonn, 1858)
* La Roche (*Odyssey*, 1867–1868; *Iliad*, 1873–1876, both at Leipzig)
* Ludwich (*Odyssey*, Leipzig, 1889–1891; *Iliad*, 2 vols., 1901 and 1907)
* W. Leaf (*Iliad*, London, 1886–1888; 2nd ed. 1900–1902)
* William Walter Merry and James Riddell (*Odyssey* i–xii., 2nd ed., Oxford, 1886)
* Monro (*Odyssey* xiii–xxiv. with appendices, Oxford, 1901)
* Monro and Allen (*Iliad*), and Allen (*Odyssey*, 1908, Oxford).
* D.B. Monro and T.W. Allen 1917–1920, *Homeri Opera* (5 volumes: *Iliad*=3rd edition, *Odyssey*=2nd edition), Oxford. , , , , 
* H. van Thiel 1991, *Homeri Odyssea*, Hildesheim. , 1996, *Homeri Ilias*, Hildesheim. 
* M. L. West 1998–2000, *Homeri Ilias* (2 volumes), Munich/Leipzig. , 
* P. von der Mühll 1993, *Homeri Odyssea*, Munich/Leipzig. 
* M. L. West 2017, *Homerus Odyssea*, Berlin/Boston. 

## ТІадеги цІалиялъе

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## КъватІисел регІелал

* Works by Homer at Perseus Digital Library
* 
* 
* 
* 
* 
* The Chicago Homer 
* 
*
МагӀарул гимн

**[[Аварал|МагӀарул]] [[гимн]]** «*МагӀарулал ругел лъикӀал гӀадамал*» — авар халкъалъул расмияб гуреб миллияб гимн.

## Текст

## Гь. балагье
* Дагъистан Республикаялъул гимн
* Дагъистан Республикаялъул байрахъ
* Дагъистан Республикаялъул герб

## ХІужаби

## РегӀелал
* Видео "Avar Anthem - МагӀарулал ругел лъикӀал гӀадамал"
* Видео "Все звезды - Гимн аварцев"
* ЗАКОН «О ГОСУДАРСТВЕННОМ ГИМНЕ РЕСПУБЛИКИ ДАГЕСТАН»
* Дагестан объявил конкурс на новый гимн — старый главе республики кажется «похоронкой»
Сапопан

## Халкъалъул къадар
По данным Мексикаялъул статистикаялъул ва географиялъул миллияб институталъул баяназда рекъон 2015 соналъ Гвадалахараялъул халкъалъул къадар букІана 1 460 148 чи, тІубараб агломаерациялда — 5 миллионалдаса цІикІкІун. Шагьаралда ва гьелда сверухъ гІумру гьабун буго штаталъул халкъалъул 70 %.

## Галерея

## Спорт

## ХІужжаби
Сигънагъи муниципалитет

**Сигънагъи муниципалитет** ( *siḡnaḡis municipʼalitʼetʼi*) — Гуржистаналда бугеб муниципалитет, жибги КӀахети вилаяталде гъорлӀе кколеб. Буго Гуржистаналъул бакъбаккуда, КӀахети абулеб тарихияб вилаяталъул теориториялда. Административияб марказ буго Сигънагъи.
Туш

**Тушети** () — тарихияб ва географияб мугӀрузулаб вилаят, жибги Гуржистаналъул шималиябги бакъбаккуда.

Вилаят, цадахъго Тушетиялъул миллияб парк, бихьизабун буго  на включение в список ЮНЕСКО-ялъул тӀолгодунялалъулаб ирсалде гъорлӀе хъваялъе.

## Географияб чӀел
Административияб рахъалъ Тушетиялъ ккола КӀахет иклъималъул ХӀамитӀа муниципалитеталъул шималияб рахъ. составляет северную часть.

Вилаят буго ГӀанди-гӀоралъул ва гьелде гъорлӀе кколеб Пирикит ва Гомецар Алазаналъул тӀасалъиялда бугеб мугӀрулаб котловина.

Тушети жанубалда батӀагьабула КӀахетиялдаса БетӀераб Кавказалъул балалъул бутӀаялъ бакътӀерхьуда КӀудияб Барбало тӀогьалдаса (3294 м) бакъбаккуда Шавиклде тӀогьалде (3578 м) щун. Жиндасан 1980-л соназ гьабураб Пшавели — Омало шагьранух унеб Абано гьабурлъиялъ (2850 м) бухьинабула гьанжесеб Тушетиялъул бищун кӀудияб росу Омало мухъалъул марказ ХӀамитӀагун.

Шималалдаса вилаят батӀа-гьабула Россиялъул Чачаналдаса Сулахъгин Терекалъул балалъ (Хьолбохъ балалъул бакъбаккул бутӀа) бакътӀерхьуда Тебулосмта тӀогьалдаса (4492 м) бакъбаккуда Диклосмта тӀогьалде (4285 м) щун. БакътӀерхьуда цӀороца рацарал мугӀрузда нахъа буго Арчило гӀоралъул расалъи, жиб тарихияб Хевсурети вилаяталде гъорлӀе кколеб. Бакъбаккуда, ГӀанди-гӀурумухъккун эххебе руго гьанжесеб Дагъистаналъул ракьал (ЦӀумада ва ЦӀунтӀа мухъ).

## Халкъ
Тарихияб рахъалъ вилаяталъул теориториялда гӀумру гьабун буго гуржиязул этнографияб къокъа — тушиял ва гьитӀинаб нахазул халкъ мосокӀал (цова-тушиял), жиб гуржиязул къуватаб асаралде гъоркье кколел. Халкъалъул кӀиябго къокъаялъул буго ортодоксалияб дин, насраниялдаса цебе букӀараб диналъул элементалги дандчӀвала. Тушиязул ва мосокӀазул буго релълъараб материалияб ва рухӀанияб маданият, — гӀемериселъ бакъбаккул Гуржистаналъул халкъал пшавазулгун ва хевсуразулгун гӀаммлъи бугеб. Характериял руго щула гьарурал росаби сиязулаб архитектура бугел.

1840-л соназде вилаяталъул халкъ цолъараб букӀана ункъго жамагӀаталде: Гометцари, Чакма, Пирикити ва Цова (мосокӀазул).

Заман бахъанагӀан халкъалъул цо бутӀа бахъана жанубалде, КӀахетиялда. В 1950-л соназ халкъалъул гӀемерисел рахъинаруна Алазаналъул расалъиялдк: тушиял-гуржиял Квемо Алвани росулӀе, мосокӀал —  Земо Алванире.

Жакъа къоялъ гӀадамаз гӀумру гьабун буго Тушетиялъул анцӀ-анцӀ росулӀ, амма хасалил заманалъ гьел росаби чӀороголъула гӀадамалги КӀахетиялде рахъун.

## Маданият

ГӀадатазухъе, тушисел руго гӀухьби. Тушетиялъул гуда хӀан ва цӀакъаб квас букӀана машгьураб ва экспортинабулаан Европаялде ва Россиялде. Жакъа къоялъги гӀи-боцӀи хьихьи буго Тушетиялъул экономикаялъул цебесеб гӀаркьеллъун. БакӀалъул гӀухьби рии тӀрбитӀула Тушетиялъул мугӀрузул районазда, амма хасало гӀумру гьабун рукӀуна гъооркьегӀан ругел Земо Алвани ва Квемо Алвани росабалӀ.

## Галерея

Image:Farsma.jpg|Фарсма си, Тушети
Image:Tusheti (7).jpg|Дартло росу, Тушети
Image:Watch towers.jpg|Дартло росулӀ бугеб тайпадулаб си, Тушети
Image:Tower, Tusheti, Geo.jpg|Рагъулаб си, Тушети


## ХӀужжаби
Монакоялъул гимн

**Монакоялъул гимн** (монег. *Hymne Monégasque*) — Монакоялъул пачалихъияб гимн.  

## РагIаби

## ХІужаби
Рустави

**Рустави** ( ) — Гуржистаналъул жанубиябгин бакъбаккуда, Квемо-Картли вилаяталда, тахшагьар Туплисалда 25 км-ялъ рикІкІад бугеб шагьар. Гуржистаналъул бищун некІсиял шагьаразул цояб. Гьелъул халкъалъул къадар буго 125 103 чи (2014 сон).

## Халкъ
2020 соналъул 1 январалде бугеб хІалалда, шагьаралда ва муниципалитеталда гІумру гьабун бугезул къадар ккана 128 680 чи, 2014 соналъул 1 январалда — 122 900 чи, 2005 соналъул 1 янаваралда — 115 500 чи.

СССР-алъул 1989 соналъ халкъалъул рикІкІиналда  рекъон Руставиялда вукІун вуго 158 661 чи. 2002 соналъул халкъалъул къадар рикІкІиналда рекъон шагьаралда вукІун вуго  чи, 2008 соналъул байбихьуда — 117 300 чи, ва 2011 соналъул байбихьуда — 120 800 чи.

## Тарих
Рустави ккола Гуржистаналъул бищун некІсиял шагьаразул цояблъун. Руставиялъул тарих гІуцІун буго кІиго этапалдаса: цебесеб тарих некІсияб заманалдаса XIII гІасруялда шагьар биххизабизегІан ва гьанжесеб тарих совет хІукуматалъул заманалдаса бахъун жакъа къоялде щвезегІан.

### Цебесеб тарих
Руставиялъе кьучІ лъун буго ракІалда гьечІеб заманалъго. XI гІасруялда вукІарав гуржиязул тарихчи Леонти Мровелица жиндирго Гуржи хроникаби абураб хІалтІиялда шагьаралъе кьучІ лъей хурхинабулеб буго Картлосида, гуржиязул кІудияв эмен, жиндир лълъудбуз Коралъул гІурумухъалда Бостан-Калаки (рагІиккун таржама: "*ахазул шагьар*") абураб шагьар барав. Гьевго тарихчияс, жив "ПарччахІзабазул гІумру" абураб асаралда тІад хІалтІулев вукІарав, рехсолеб буго Рустави Александ Мекедониясде дандечІарал хъулбузда гьоркьоб, амма чІезабун буго Александ киданиги Ибериялде тІаде кІанцІун вукІинчІолъи. Рустави рехсон буго Уплисцихъ (Уплисцихе), Урбиниси, Мцхета ва Саркинети гІадал некІсиял шагьаразда цадахъ. Абизе бегьула,Рустави шагьар хІисабалда нилІеде щвелалде IV–V гІасрабаздаго букІанилан. Кверзулхъваяз гуребги, Рустави хъалаялъул археологиял рухъа-хъваязги нугІлъи гьабула Рустави Ибериялъул кІвар бугеб сиясияб ва административияб марказ букІараблъиялъе. VI гІасруялъул ахиралда Ибериялдаса Трдатица Руставиялда бана килиса ва канал.

## Сиясат

**Руставиялъул шагьаралъул мажлис** (гуржи: რუსთავის საკრებულო) ккола Руставиялда бугеб вакилаб идара. Мажлис гьоркьоса къотІичІого ахІула сессиялде кодексалде тІадежубаял гьариялъул, коммуналиял ишазул, магъало бакІариялъул, шагьаралъул бюджетлъул, шагьаралъул хІукуматалда хадуб ххал кквеялъул гІадал суалазул ххал-шал гьабизе. Руставиялъул мажлисалде рищщиял гьарула щибаб ункъго соналдаса. Ахирисел рищиял рукІана 2021 соналъул октобералда. 

### Шагьаралъул мажлис 2017–2021

## Ралагье гьединго

* Квемо-Картли

## ХІужжаби

* Professional Motorsport World, April-June 2011

## КъватІисел регІелал

* A blogpost about Rustavi
Вабаъ

**Вабаъ** — загьаб инфекционияб унти, жиб карантиниял инфекциязде гъорлӀе кколеб, кутакалда захӀматаб гӀаммаб хӀалалда унеб, леталлъиги борхатаб бахиналъул даражаги цӀикӀкӀараб. Гьеб *[[Yersinia pestis]]* бактериялъ баккизабула. Симптомазде гъорлІ уна сири, загІиплъи ва бетІер унти. ГІемерисеб гьаб байбихьула инфекхиналдса цо–анкьго къойидаса. Вабаъалъул буго лъабго батІияб тайпа, гьезул щибалъ зарал гьабула къаркъалаялъул батІи-батІиял бутІабазе ва загьирлъизарула гьезда рекъарал симптомал. Пневмоникияб вабаъалъ зарал гьабула гьуърузе, лІугьинабула хІухьел цІай захІмалъи, хъегІи ва куаранда унти; бубонияб вабаъалъ заралгъинарула лимфатикиял гарцІцІал, гьел гьорозарун; септицемикияб вабаъалъ заралгъинабула би ва рачине бегьула ххамал чІегІерлъиялде ва хвеялде.

Бубонияб ва септицемикияб вабаъ гІемерисеб тІибитІула чІутІуз хІанчІигун яги инфекхарал хІайваназулгун контакт бугони. Пневмоникияб вабаъ гІемерисеб кьола гІадамазда гьоркьоб гьаваялдасан инфекхарал къатІрабигун. Диагноз лъола лимфатикиял гарцІцІазда, бидулІ яги ахтуялъулІ бактерия балагьиялдалъун.

Жидее цІикІкІараб риск бугел гІадамал вакцинхинаризе бегьула. Пневноминикияб вабаъалъ унтарал сахлъизаризе бегьула профилактикиял дарабаздалъун. Инфекхинаби бугони сахлъизариялъе хІалтІизарула антибиотикал ва кумекалъулаб терапия. ГІемериселъ антибиотиказде гъорлІе уна гентамициналъулги фторхинолоналъулги комбинация. Дару-саба гьабигун хвеялъул риск буго гІага-шагарго 10%, гьеб гьечІони — гІага-шагарго 70%.

ТІолго дунялалда щибаб лъагІалида жаниб регистратула вабаъ унтиялъул 600 вакъигІат. Тарихалда жаниб лъала чанго кІудияб эпидемия багъари, гьезда гьоркьоб бищун машгьураб букІана XIV гІасруялда ЧІегІераб хвел, жиндир хІасилалда 50 миллионалдаса цІикІкІун чи хвараб.

## РагӀул этимология
Этимологияб рахъалъ, вабаъ абураб рагӀи буго бачӀараб гӀараб мацӀалъул وَبَاء рагӀудаса. ГӀараб мацӀалда гьеб унтиялъе хӀалтӀизабула вабаъ рагӀул синоним —  (); гӀарабалда жибго вабаъ рагӀул магӀна буго унти гуребги, эпидемия абунги.

## ГІаламатал ва симптомал

### Бубонияб вабаъ

### Септицемияб вабаъ

### Пневмонияб вабаъ

## ГІилла

## Диагностика

## Профилактика

### Вакцинация

### Хехаб диагностика

## Сахлъизаби

## Эпидемиология

## Биолгияб ярагъ

## Ралагье гьединго

## ХІужжаби

## ТІадеги цІалиялъе
* 

## КъватІисел регІела

* WHO Health topic
* CDC Plague map world distribution, publications, information on bioterrorism preparedness and response regarding plague
* Symptoms, causes, pictures of bubonic plague
Молиер

**Жан-Баптист Поклен** (, ; 15 январ 1622 (хъанч) &ndash; 17 фебруар 1673), **Молиер** (, ) он сценияб тӏокӏцӏаруд лъалев, — паранс драматургист, актор, поэт, жив лъалев паранс мацӏалъул ва дунялалъул литературалъул бищун кӏудиял хъвадарухъабазул цоявадин гӏадин. Гьесул нахъехутӏарал хӏалтӏабалӏ руго комедияби, фарсал, трагикомедияби, комедия-балетал, цогидабги. Гьесул пиесаби руссинарун руго чӏагоял мацӏазул цӏиккӏанисезде ва жакъа къоялъ гьел рихьизарула Комеди-Франсез цогидаздасац цӏикӏкӏун. Гьесул цӏар букӏиналъ паранс мацӏ гӏемер рехсолеб буго "Молиерил мацӏ" он.

## Мугъчӏваял

### Библиография
*Alberge, Claude (1988). *Voyage de Molière en Languedoc (1647–1657)*. Montpellier: Presses du Languedoc. .
*Dormandy, Thomas (2000). *The White Death: A History of Tuberculosis*. New York University Press, p.&nbsp;10. .
*Gaines, James F., editor (2002). *The Molière Encyclopedia*. Westport, Connecticut: Greenwood Press. .
* Hartnoll, Phyllis, editor (1983). *The Oxford Companion to the Theatre* (fourth edition). Oxford: Oxford University Press. .
*Ranum, Patricia M. (2004). *Portraits around Marc-Antoine Charpentier*. Baltimore: Patricia M. Ranum. "Molière", pp.&nbsp;141–49. .
*Riggs, Larry (2005). *Molière and Modernity*, Charlottesville: Rookwood Press. .
*Roy, Donald (1995). "Molière", , in *The Cambridge Guide to Theatre*, edited by Martin Banham. Cambridge University Press. .
*Scott, Virginia (2000). *Molière, A Theatrical Life*. Cambridge University Press. .

## КъватІисел регІелал

* 
* 
* 
* 
*Molière's works online  at toutmoliere.net (in French)
*Molière's works online at site-Molière.com
*Molière's works online at InLibroVeritas.net
*
*Moliere's Verses Plays Publication, Statistics, Words Research (in French)
*The Comédie Française Registers a database of over 34,000 performances from 1680 to 1791
*Free Online 2010 American Translation of ''Dom Juan ou le Festin de pierre''
*Free Online 2011 American Translation of ''Le Médecin malgré lui''
*Free Online 2012 American Translation of ''Les Fourberies de Scapin''
Итал мацӀ

**Итал мацІ** ( ,  ) — индо-европиял мацӀазул хъизаналъул романияб мацІ. Итал мацІ лІугьана Румалъул империлъул вулгарияб латиналдаса. это романский язык из индоевропейской языковой семьи. Миллиялги регионалиялги мацІазул хал-шал гьабулаго бихьула итал ва сардин мацІал кІиябго цадахъ латин мацІалдаса бищун батІиял рукІин.  Итал мацІ буго расмияблъун Италиялда, Швейцариялда  (Тичино ва Граубюнден), Сан-Мариноялда ва Ватиканалда. Гьелъул буго дагьбутІаялъул расмияб мацІалъул статутс БакътІерхьул Истриялда (Хорватия ва Словения).

Цебе гьелъул букІана расмияб статус Албаниялда, Малтаялда, Монакоялда, Черногориялда (Котор), Грециялда (Иониял чІинкІиллъаби ва Додеканес), гьединго цере рукІарал Италиялъул Бакъбаккул Африкаялъу ва Италиялъул Шималияб Африкаялъул колониалиял районаздаги, жеги-жеги гьениб итал мацІалъ хІалеб буго кІвар бугеб рол батІи-батІиял секторазда.

Итал мацІалда кІалъала иммигрантазул ва экспатриантазул чІахІиял жамагІатал Америкаялда ва Австралиялда.  Итал мацІ гъорлІе бачун буго Европаялъул регионалиял ва дагьбутІабазул мацІазул хартиялъ кколел мацІазул сияхІалде Босния ва Гьерцеговинаялда ва Румыниялда, итал мацІ гьел пачалихъазда я расмияб, я цІунараб мацІлъун кколеб гьечІониги. ГІемерисел итал мацІалда кІалъалел гІадамал ккола билингвал, жидеца итал (яги стандартияб, яги регионалияб форма) ва гьединго Италиялъул цогидаб регионалияб мацІ бицунел. ГІаммаб къагІидаялъ итал мацІ бичІчІула Корсикаялда корсик мацІалда кІалъалезда (гІемерисел лингвистаз корсик мацІ классификатула итал мацІалъул диалект гІадин).

## Референсал

## Библиография

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* M. Vitale, *Studi di Storia della Lingua Italiana*, LED Edizioni Universitarie, Milano, 1992, 
* S. Morgana, *Capitoli di Storia Linguistica Italiana*, LED Edizioni Universitarie, Milano, 2003, 
* J. Kinder, *CLIC: Cultura e Lingua d'Italia in CD-ROM / Culture and Language of Italy on CD-ROM*, Interlinea, Novara, 2008, 
*  (with a similar list of other Italian-modern languages dictionaries)

## КъватІисел регІелал

* Il Nuovo De Mauro 
* 
* Swadesh list in English and Italian
* Italian proverbs
* "Learn Italian," *[[BBC]]*