Шумер

**Шуме́р** (аккад. *Šumerû*) яги *Киэнги* (шум. Ki-en-gi(-r)) — Бакъдасеб Месопотамиялъул гьанжесеб ГӀиракъалъул территориялда букӀараб некӀсияб сверухълъи. XIX гӀасруялъ гьеб сверухълъул цӀаралда рекъон гIелмиял цIех-рехал гьабулел чагӀаз шумер мацӀалда гин гьелда кӀалъалел шумер халкъалда лъуна цӀар. Цо-цо мехалъ жибго шумеразул цивилизациялда гин гьелда дандекколеб шумеразул мацӀалъул тӀибитӀиялъул территориялда (Аккад сверухълъиги рикIкIун) Шумер ан абула. НекӀсияб Месопотамиялда цудунаб резил гӀасруялъул мехалъ Шумер букӀана бетӀераб сверухълъун: гьелӀа рукӀана нексӀиял шагьарал-хӀукуматал: Ур, Урук, Лагаш, Ниппур, Ларса гин гьединго цогидал.
## Этноним

«Шумер» абураб цӀар аккад мацӀалдаса лӀугьараб буго (аккад. Šumerû); шумеразул сверухълъул цӀар ккола «Киэнги(р)». 

Аккадалъул «Шумер» абураб цӀар тӀоцебе лъалеб рехсей Аккад пачахъе Римушил бетӀерлъи гьабиялде хурхунеб буго (XXIII н. э. щ.). «Шумер» абураб цӀаралъул этимология къецаб буго. А. Фалькенштейнаялда рекъон шум. Šumerû релълъинабулеб буго аккад. Ki-en-gi(-r)-алде (Киэнги(р)), мухӀканго абуни диалектияб цӀаралъул форма. И. М. Дьяконовица гьесда дандечӀун бихьизабуна *k > š* буссинабиялъул ракӀчӀарал нугӀлъиял гьечӀолъуда ги цӀех-рех гьабизе кьуна Ki-en-gi абураб хъвай *KI.EN.GI* гӀуцӀараб идеограмма гӀадин рикӀкӀине, *Šumer* цӀалигун.

## Территория
Бакъдасеб Месопотамиялъул бакъдасеб гин бакьулӀеб бутӀа Шумер сверухълъиялъ ккун букӀана. Шумералда гьоркьобе  унаан Ниппур шагьаралдаса бакъдасеб рахъалда ругел Бакъдасеб Месопотамиялъул шагьарал (гьезда гьоркьоб жибго Ниппурги). Шагьарал рукӀана Тигралъул ги Ефраталъул гIурумухъккун гӀебеде, гьезул гӀаркьелабазда яги батӀатӀураб каналазда. 
## БетӀербахъи гьабулел чагӀи
3леб н. э. щ. азарсонида сверухълъиялда цӀикӀкӀарал бетӀербахъи гьабулел чагӀи рукӀана шумерал (жидедаго абулеб цӀар: чӀегӀер бутӀрулал (шум. sag-gig, *саг-ги́г*, аслияб магӀана «чагӀи» ккола). ТӀоцебе династияб мехалъул ги III-леб Ура династиялъул эпохаялъул цӀикӀкӀарасеб хъвавул иццал хъван рукӀана шумер мацӀалда. Шумеразулгун мадугьалихъ бетӀербахъи гьабулел рукӀана семит мацӀалда кӀалъалел аккадалги, гьединаб жидедаго абулеб цӀарги букӀараб (аккад ṣalmat-qaqqadim, *ца́льмат-ка́ккадим).* Гьезул букӀараб батӀалъи лъикӀго бихьулеб букӀинчӀо; гьаб бакӀалда бодулаб бикьи тӀокӀлъаан: «Ур шагьаралъул чагӀийилан», «Кишалъул чагӀийилан» ги гь. ц. 3леб н. э. щ. азарсонида бакьулӀ Аккад пачалъи гӀуцӀараб мехалъ рукӀа-рахъиналда шумер мацӀ цӀакъ хехго аккадалъ хисизе байбихьана. 2леб н. э. щ. азарсонидаса Бакъдасеб Месопотамиялъул цогояб аккад мацӀалда кӀалъалеб халкъалъе — шумеразул ги аккадазул наслуязе — бабилонал абураб цӀарги чӀезабун буго, титул *«Шумералъул ги Аккадалъул пача»* бабилоназул пачабазги босун буго.

## Шумеразул цивилизация

Шумер ккола бищун некӀсияб цивилизациялъул цояб. Америкалъулаб цӀех-рех гьабулев нухмалъухъан С.Н. Крамерица абулеб буго шумерал тӀоцебесеб цивилизация бугилан гин гьесда кколаан Шумералдаса история байбихьулаан. Шумераз гӀемерал жал ургъунбахъун бугин абула, масала гьакибер, хъвай-хъвагӀай, лъалъаяб система, росдал тӀагӀел, щагIил гор гин пиво гьабицин, хӀо мухӀканго лъалеб гьечӀо букӀарабали гьел гьекъезежал структуралда рекъон цӀикӀкӀун кӀватӀараб мехтилал гьекъелалда. Шумер мацӀалда Месопотамиялдаса бищун некӀсиял мухӀканго цӀализе кӀолеб хъвай-хъвагӀаял гьарун рукӀана; гьезда хъван букӀана тӀоцебесеб династиялъул гIага-шагарго гин, батила, протохъвавул мехалъулги киналго иццал.

## Политикияб история

## Шумералъул пачаян жидедаго абулел рукӀарал хIакимал

## Гьединго ралагье

* Шумерал
* Аккад (сверухълъи)
* НекӀсияб Месопотамиялъул история
* Месопотомиялда тӀоцебе династиялъул мех
* III Ура абураб династия

## Комментал

## МугъчӀваял

## Линкал

* Ancient Sumer History — The History of the Ancient Near East Electronic Compendium
* Iraq’s Ancient Past — Penn Museum
* Дьяконов И. М.: О площади и составе населения шумерского «города-государства». «Вестник древней истории». 1950. 2. С. 77—93. (недоступная ссылка)

; География

* Map of The Fertile Crescent
* The History Files Ancient Mesopotamia

; МацӀ

* Sumerian Language Page, perhaps the oldest Sumerian website on the web (it dates back to 1996), features compiled lexicon, detailed FAQ, extensive links, and so on.
* ETCSL: The Electronic Text Corpus of Sumerian Literature has complete translations of more than 400 Sumerian literary texts.
* PSD: The Pennsylvania Sumerian Dictionary, while still in its initial stages, can be searched on-line, from August 2004.
* CDLI: Cuneiform Digital Library Initiative a large corpus of Sumerian texts in transliteration, largely from the Early Dynastic and Ur III periods, accessible with images.