open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Чачанал

**Чачанал** яги **буртиял** ккола Чачаналӏ жумгьурияталда гӀумру гьабулеб миллат. Гьезул къадар миллионалдаса цӀцӀикӀун буго ва гьел.

## Этимология
## Тӏибитӏи
## Тарих
## Маданият

## Турциялъул буртиял
* Турциялъул буртиял

## ХӀужаби
Ихал

**Ихал** () ккола хъазахъал миллаталъул цо тIел. ГIумру гьабула ХIамитIа районалъул Квемо Алвани росулъ, ва Талавур  раяоналъул Омало, Шанагу ва ДикIлу росабалъ.

Чачаназул г1агарал руго.
PT Sans

**PT Sans** — свободно распространяемый компьютерный шрифт без засечек производства ПараТайп. Поддерживает авар мацI.

## Примечания
Курал

**Курал** (лезг. лезгияр; лекьер ) — Дагъистаналъул лъабабилеб кIудияб миллат ккола. Азарбижаналда кIиабилеб бакIалда руго гьел гIадамазул къадаралда балагьани. 

Дунялалда куралал къадар буго 1 миллион чи. Россиялда — 490 аз., Азарбижаналда — 180 аз., Туркменистанаялда — 20 аз.   
Лезгилаз гIумру гьабулеб буго Дагъистаналъул бакъдал рахъалда. МугIрузда, ва лъарагIлъиялда (Дербент шагьаралда, МухIарамхур ва гь. г. ц. районаздаги).

Лезги мацI ккола шималкавказияб хъизаналъул нахъгин дагъистанияб къокъаялде. ЮНЕСКО абуна, гьеб мацIалъ статус буго *vulnerable* («тӀагӀунеб мацӀ»).
Армения

**ЦIамухъ** ялъуни **Эрменистан** (; ) — Кавказ мугIрияталда бугеб хIукумат. ГIадамазул къадар 3&nbsp;миллионалде бахула. Гьезда гьоркьоса 99% ккола цIамгIалал. ХутIарал гьеб миллаталъул чагIи тIолабго дуниялалъул ракьазда тищ-тищун руго.

Эркенлъи швараб заман — 28 май 1918 сон — ТІоцебесеб Республика Армения (НДФРялдаса), 23 август 1990 сон.

## Халкъ

## Суртал

Файл:Khor Virap Monastery and Mount Ararat, Armenia.jpg|Вид на монастырь Хор Вирап с Араратом на заднем плане
Файл:Yerevan Night012.JPG|Ночной вид центра Еревана
Файл:Harichavank-Harich2 - Copy.JPG|Аричаванк, XIII век
Файл:Geghard1.jpg|Монастырь Гегард
Файл:Canyon Lori.jpg|Каньон в Лорийской области
Файл:Tatev monastery 03.JPG|Окрестности Татева в Сюникской области
Файл:429 Djermouk canyon à l'entrée de la ville vu du pont.JPG|Джермук осенью
Файл:Shaki Waterfall2.jpg|Шакинский водопад
Файл:Old Goris.jpeg|Острые скалы в г. Горис
Файл:Traditional Sevanian sailing boats.png|Озеро Севан
Файл:Sevkatar (Sevsar).jpg|Вулкан Севкатар
Файл:Garni Gorge Armenia (28).JPG|Ущелье Гарни


## ХІужаби

## Адабият
* 
* 
* 

## РегІелал

* Официальный сайт Президента Армении
* 
* Armenia profile from the BBC News
* ВИДЕО #LV99плюс: 108 секунд о независимости Кавказа (Rus.lsm.lv)
*
МелъелтӀа

**Мелъе́лтӀа** буго бакълъулазул бол росу, жиб Дагъистаналъул Бакълъул мухъалда бугеб ва элъул административияб центер кколеб.

## География
Росу буго РоцолӀ-бала́л аххада, ралъдал гьурматӀаса 1456 метралъ борхалъуда, МахӀачхъалалдаса 85 км-лъ жанубияб бакътӀерхьудехун. Бищун гӀагардегӀан ругел росаби ккола Басрияб Сивухъ бакътӀерхьудехун, ЛъаратӀа бакъбаккудехун.

## Демография

Эб буго моноэтникияб авар росу.

## ЦӀар рагӀарал чагӀи
*МелъелтӀаса Батир (хв. 1851), имаматалъул рагъулав пишачи, гӀалим.

## МугъчӀваял
МагӀлиб

**МагӀли(б)** буго гӀандалазул бол росу, жиб Дагъистаналъул Хьаргаби мухъалде кколеб.

Эб уна росдал поселениялъул статус бугеб *МагӀлиб росу* абураб муниципалаб гӀуцӀалида гъорлӀе цохӀо бугеб росу гӀадин.

## История
1895 соналде, МагӀлиб росу унаан Дагъистаналъул областалъул Гъуниб сверухълъул КӀкӀуяда наиблъуда гъорлӀе; гьениб букӀана 214 цӀараки.

1921 сонил 20 январалда, ТӀолроссиялъулаб Централаб ТӀобазабул Комитеталъул дектреталдалъун гӀуцӀана МагӀлиб росдал совет.

1944 сонил 30 августалда, Гъуниб мухъалда гъорлӀ букӀараб МагӀлиб бачана цӀигӀуцӀараб Хьаргаби мухъалде.

## География
Росу буго  мухъалъул центер Хьаргабиса 12 км-лъ жанубияб бакътӀерхьудехун. Ралъдал гьурматӀаса борхалъи буго 1000 м.

Бищун гӀагардегӀан ругел росаби ккола шималияб бакъбаккуда ГӀахъушалибги ИпутӀаги, жанубияб бакъбаккуда Дарада, гьединго Гъуниб мухъалъул Бириб жанубияб бакътӀерхьудехун, Хунзахъ мухъалъул ХъахӀикӀкӀалахъги, ГьитӀинаб ГьоцӀалӀги бакътӀерхьудехун.

## Демография

Ккола моноэтникияб авар росу.

## Административияб гӀуцӀи

МагӀлиб росдаца гӀуцӀула росдалаб поселениялъул статус бугеб *«МагӀлиб росу»* абураб муниципалитат. 

Элъул территориялъул гӀатӀилъи буго 19.64 км2. ГӀатӀилъул рахъалъ эб буго 8-абилеб бакӀалда (мухъалъул тӀолаб гӀатӀилъудаса 5.67&nbsp;%).

## МугъчӀваял
Чараналъул гъветӀ

**Чараналъул гъветI** (латиназул мацIалда *Populus nigra* var. *piramidalis *)
ХахӀцӀул

**ХъахӀцӀул** () — тӀанхил гъутӀбузул  тухумалъул  хъизаналъул вид.

## ТӀибитӀи ва экология
Алхулаб хӀалалда бижула Шималияб Африкаялда (Алжир, Марокко, Тунис, Канар чӀинкӀилъазда), ва тӀолго Европаялъул территориялда (Скандинавия хутӀизегӀан), ГьитӀинаб, Гьоркьохъаб ва Бакъбаккул Азия.

### Синонимал
* 
* 
* 
* 
* 

## ХІужаби

## Адабият
* 
* 
* 
* 
*
1908 сон

## Лъугьа-бахъинал

## Гьарурал
*Ралагье гьединго: [[:Категория:1908 соналъ гьарурал]]*
* 22 январь — Лев Давидович Ландау, советияв физик, СССРалъул ГӀАялъул академик, физикаялъул Нобелил премиялъул лауреат (1962) (хв. 1968).
* 17 февраль — Эмилия Фрид, музыковед ва педагог (хв. 1984).

## Хварал
*Ралагье гьединго: [[:Категория:1908 соналъ хварал]]*
* 22 январь — Жюль Луи Леваль, француз генерал, рагъул теоретик ва хъвадарухъан (гь. 1823).
* 1 февраль — Карлуш I, ахирисев Португалиялъул хан (гь. 1863).
* 10 февраль — Мустафа Камиль, Египеталъул сиясатчи, Ватан абураб партия гӀуцӀарав чи (гь.1874)

## Гь. балагье

## МугъчӀваял
Лъабго (рикӀкӀен)

**Лъа́бго** (яги **лъа**, яги **лъа́билаб**, яги **гьабго**)  – кIибидаги ункъидаги гьоркьоб бугеб рикIкIен.

## Этимология
Гени

**Ге́ни** (лат. *Pyrus*) – гургинккараб ва ахадасан гIатIилъун бачIунел пихъазул гъветI гун гьелъул пихъ.

Гьезде латиналъ абула *Rosaceae*, тIегь икьукьидул тайпа букIиндал. ГъотIол рижидул бицунеб бугони, *ге́нугъветI* абула, пихъил бицунеб бугони – жибго *ге́ни*.

## Этимология
ЛIугьана рагIи инс-авар-гIандимацIалъул кьолбодасан. Рорце гIандиял формаби: гIанд., кIкIаратI. *hĩhĩ*, гьахьв. *hĩhʷ*, тIинд., багул. *hĩha*, гъодоб. *hĩhu* «гени»  бежтI., гьунз. *hĩ*; инс-нахаб **ʁam-maʁa* > чачан. *ʁammaʁa* «микьир», гIалгI. *ʁamaʁa* «курак»).

## Ботаникияб сипат-сурат
ГъутIби рукIуна батIи-батIиял щватазул, гIемерисеб бутIаялъ чIахIиял хъархъал, цо-цо зазгунал. Кьибил гъваридго ракьулIе араб букIуна, амма гIаркьахин гIемер бицин бегьулеб къагIидаялъ тIибитIуларо.

Щватщун гIун бачIинеб гъотIол кар яги пирамидагIадинаб, яги гургинго араб букIуна, гьелъие ризлъизе бокьула. ЛъагIалида 30-40 см бахуна. КокIаби гьечIого гIезе щванани, генугъветI гIезагIанго эхеде уна – 5-25 м-лъ халалъуде ва 5 метралъ карал диаметралдаги.

ТIанхал рортанхъула. ТIанхичIчIей букIуна спиралияб 5 иргаяб. ТIамах гIатIидаб, ханибегIаб формадулаб (2,5–10 см халалъул), тIаса къокъгобалаб; бецIгIурччинаб кьерадул, кенчIолеб, гъоркьисрахъ хъахIилккун-гIурччинаб, хасалихъмехалде – меседилгун-канчIтIогьилаб.

Генул букIдул, цоги гIагарал гъутIбузулгогIадин, рукIуна кIиго тайпадул: вегетативиял ва генеративиял. Вегетативиял букIдул гIисинал ва бегIерккарал, генеративиял – чIахIиял ва ба́лхварал. КъватIисел батIалъаби гьеб кIиябго букIдузул тайпабазул цIикIкIуна гьел лIугьарал мехалдаса байбихьун, гьезулIан къватIире кIвагьщал кIанцIулеб мехалде щвезегIан.

ТIегьайдул мехги формаги: апрел-май, тIугьдул хъахIал, 3 см диаметралде, 5-тIогьотIанчилал, лъаб-лъаб яги ичI-ичI чодрохьопазда ругел. Цо гинецейиниб 2-даса 5-де бахараб пестикалги рукIуна.

Пихъ букIуна эхедецIазабураб формадул, гъоркьан тIибитIун араб. Руго гургин генул сорталги. Генул пихъилI букIуна цIакъго лъалеб мугьахараб ччобори. Гьеб буго ганчIахIалал клеткабац (склереид) гьабулеб жо.

## ТIибитIи ва экология
ГIалхулго бижараб гени Европалда тIибитIун буго шималияб ширатадул 60°-де щвезегIан. Шималияб гIорхъода цIакъ лъедерго бижула.

2006-б соналъ цIалунчагIаз рахъана квачадукь хIинкъуларел генул сортал. Гени эффективго гIезабула Уралалда ва Магъриб Сибиралда ругел ахазда (55° гIунтIизегIан ш. ш.).

Расиядул Дальни-Востокалдаги, Китаядул шималгун-бакъбаккудги, цинги Кореялдаги баккула цIакъго чIара-хьараб, цIоройдукь хIинкъулареб генул бегI – уссурияб гени.

Гьанже генул тайпаби ана азаридаса рахун гIемерлъун.

## Топонимал
— Ге́нуб абураб росдал цIар лIугьана ге́ни абураб кьолбодасан, тIаде -б локативги жубан. Гьелда рекъон, Ге́нуб ккола «жаниб гени бугеб [бакI]», дагьги цIезабун абуни, «гени баккулеб яги гIезабулеб бак». Генуб росдал чагIазде *гена́л* (хас. *генде́рил*, кьов. *генде́рие*, акт. *генде́рица*) абула. Гендерил къварилъухъа буго гьабсагIалъги генурохь (гени бижулеб рохь), амма гьелъул цебе букIараб бегI хвезабуна дагьанахъе гьабураб болнухлуца.
Щуго

**Щу́го** – ункъидаги анлIидаги гьоркьоб бугеб натуралияб рикIкIен. БатIияб куцалъ – *щу́билаб* (≈ гIур. *пятёрка*).

## Этимология
Авараб **щу́го** абураб рагIи бачIана протокавказияб ***f_ɦä̆** абураб кьолбодасан. Гьелдасанго лIугьана протогIандияб ***ʔin-š:-tu-** «щуго», гьелъа кьуна гIанд. **иншду-го**, гIахьв. **инщту-да-**, чIам. **инссуда**, тIинд. **инщту-я-**, кIкIаратI. **инщту-да**, болъихъ. **ишту-да**, багул. **иншту-ра**, гъодоб. **инщту-да**. ПротогIандияб **ʔinš:tu*- «щуго» ккола **ʔinƛ:i-* «анлIго» кьолбохъегогIадин гьабураб **š:i-du-* (*-du- суффиксгун) абураб кьибил, бичIчIизабулеб буго С. Старостиница. Аваргун-гIанди кьалбазе гIагар ккола добго протокавказияб кьолболIан рачIарал цIунтI., гьинух., хварш. **лъено**, инхоквар. **лъыно**, бежтI. **лъина**, гьунз. **лъино**, цинги чачан., гIалгI. **pχiʔ**, бацб. **pχi** «щуго», цинги лаказул **ххул-** «щуго», дарг. гIахъуш. **шел**, чирахъ. **хьу-ял**, цинги протолезг. ***лълъве**- > лезг. **вад**, табас. **хьуб**, агъул. **гIафуд**, рутул. **хьуд**, цIахур. **хьоллаь**, крызазул **фыд**, будух. **фыд**, рочисезул **лълъо**, **лълъвейтIу**, удиязул **хъIо**, цинги хинал. **пхьу**, цингиги протомагърибкавказияб ***s-xʷǝ**.
Анкьго

**7** (**анкьго**) натуралаб рикӀкӀен 6-да хадуб ва 8-да ццебе бугеб. Эб ккола цохӀого-цо бугеб примаб рикӀкӀен кубалда цебехун бугеб.

### Басияб калкулация
РикӀкӀвани

**РикIкIвани** — Дагъистаналда Болъихъ мухъалда бугеб росу. Уна РикIкIвани росдал боялде гъорлӀе ва ккола административияб марказлъун.

## Демография

## МугъчӀваял
Гьудуллъи (газета)

**Гьудуллъи** (), Болъихъ районалъул администрация ва редакциялъул захlматалъулаб коллектив газета (1931).
Ас-Салам

**Ас-Салам**, Дагъистаналъул бусурбабазул динияб идараялъул газета.

 

## Цойги сайтал
*http://assalam.ru/arhiv/index_avar.shtml (*official site*)
Цолъи (газета)

**Цолъи** () , Шамил районалъул газета. Газета бахьизе байбихьана 1931 сональул маялда. Аваразул халкъияб хIараталъул исполкомалъул ва Шамил Имамасул цIаралда бугеб халкъияб фронталъул басма.
Чечевица

**Чечевица**

XX гӀасруялъул пиргӀавназул цояв ИстӀалинил буюрухъалдалъун, 1944 соналъул 23 февралалда чачаналги ингушалги Гьоркьохъеб Азиялде гочинариялъул «*Чечевица*» абураб операция байбихьана. СССРалъул жанисел ишазул нарком Лаврентий Берияца жинцаго нухмалъи гьабуна гьеб вахӀшияб тадбиралъе. ЧИАССРалъул 650-азарго чи хӀалгьабун гъуна Казах ССРалъул ва Киргиз ССРалъул гӀицӀал авлахъазде. «*Спецконтингент*» абун цӀарги лъун, къайи баччулеб 180 поездалда, квана-гьекъезе жоги кьечӀого, тӀубанго лъугӀизаризелъун ватӀаналдаса хъамуна нилъер мадугьалзаби. ГӀемераб заманаялъ чӀагоязда гьоркьор хутӀулаанила поездалъур хваразул жаназаби. Поезд лъалхъараб къокъал, къанагӀатал лахӀзатазда жанир гъоркье рахъизе толел рукӀун руго гьел. Амма рукъизе риччалел рукӀинчӀо. Маххул нухда аскӀоре рехун тезарулаанила.

П. Цороевас ва Т.Уцаевас «Кавказалъул харбал» басмаялда хъвалеб буго: «КӀудияб ВатӀанияб рагъул фронталъе заралги ккезабун, «Чечевица» операция гьабизе Кавказалде рехана НКВДялъул, НКГБялъул ва СМЕРШалъул 120 азарго рагъухъан. 65 вагон щибалда бугеб 180 поезд хӀадурана. Чанги росабалъ киналго гӀадамал гъурана, чӀагого рухӀаралги ккана. Ракъиялъги, рахунел унтабазги, гӀазабазги чачаназулги ингушазулги бащдаб халкъ тӀагӀана», - ян.

## Геноцид
Цо-цояз абула Гитлерил рахъалде инчӀого рукӀине гочинарунин халкъалилан. ЛахӀчӀегӀераб гьереси. 1944 соналда фюрерил рухӀ щокъробе щун букӀана. Чачаналги ингушалги КӀудияб ВатӀанияб рагъдаги бахӀарчиго рагъана. Чачаназул багьадурасул хӀакъалъулъ гьадинал рагӀаби руго ЦӀадаса ХӀамзатил: «Азариде гӀунтӀун гӀалхул бандазе Бидулаб хвел кьурав Ханпаша киса?» - абун. Улкаялъул цойги миллатазулги рукӀана асиралги хияналъаралги. Би гьекъон гӀорцӀуларев, бетӀер сверарав ИстӀалинил хӀай букӀана 1944 соналда чачанал, ингушал, балкарал, калмыкал, карачаевал, Крымалъул татарал, туркал-месхетинал ватӀан тун къватӀире къотӀи. 

## Примечания
Унсоколо

**Унсо́коло** () ккола Дагъистан жумгьурияталъул Унсоколо мухъалъул росу, ва администратияб центр.

## Этимология
**Унсо́коло** (яги Онсо́коло, Унсо́кули, Онсо́кули) абураб рагIи бачуна гIандимацIиязул **унсо** (unso) «оц» абураб рагIуде, нахъисеб рагIи, **-коло**, букIине бегьула яги авар, яги гIандимацIцIиязул мацIалдаса бачIараб. КIиабилеб рагIул этимология бакI гьабулеб буго гIандимацIцIиязул мацIазда цо авар мацIалдаса, цинги цо жиндерго гьезул гьеб букIин. Авараб **кули́** (*диал.* **коло́**)-ги щвана гьезухъе, цинги протокавказияб ***ŁwĕɫV** «рахараб бакI, горен» абураб кьолбадасан бачIараб **кoлo** «лол, рахараб бакI гIи-боцIуе» рагIиги, гьенисан бачIараб буго авар. **лол** рагIиги. ГIандимацIцIиязул мацIазда рехсон, рагIул магIна ккола «оцол кули», яги «оцол лол».

## Ракьхъвай

## Халкъалъул къадар
Жакъасел баяназда рекъон, росулI бетIербахъи гьарулел руго 6-азаргогӏанасев чи, миллаталъул рахъалъ киналго аварал (магӏарулал) руго.

## Тарих
Рассиялъ Авария бахъизегIан, цинги Хьиндалазул бо биххизегIан, Унсоколо росу букIана Хьиндалазул бетIераб росу. Цере чIахIиял росаби шагьаралин рикIкIунаан, гьезда гьоркьоб Унсокологи букIана.

## МагІишат

## Машгьурал росулIасел
Махӏач Дахӏадаев 1882-1918 (хӏакъикъияб цӏар Дахӏадаев Мухӏамад-Гӏали) – Дагъистаналъул революционер. Дагъистаналъул тахшагьар Махӏачхъалаялъе кьун буго гьесул цӏар.

## Росдал тарихиял бакІал

## ХIужаби


## Линкал
Хъарчигъа

**Хъарчигъа** (латиназул мацIалда *Accipiter gentilis*), хIинчI. 

## 
* Хъергъу (*Accipiter nisus*)
Дмитрий Медведев

**Медве́дев Анато́лил Дми́трий** яги **Дми́трий Медве́дев** () (гьав. 14.9.1965, Ленингърад) — Россиялъул пачалихъияв ва сиясатияв хІалтІухъан. Россия Федерациялъул ХІукуматалъул анцІабилев председатель (2012 соналъул 8 майалдасан байбихьун) ва Россия Федерациялъул лъабабилев президент (7 май 2008—7 май 2012).
Исламияб календарь

**Исламияб календарь**, байбихьана Маккаялдаса Мадинаялде МухIаммад аварагас (с.т.гI.в.) гьижра гьабураб къоялдаса (бакъулаб календаралъул 622 соналъул 21 сентябрь). 

Исламияб календарь хIалтIизабизе байбихьун буго ритIухъав халиф ХатIтIабил ГIумарил (р. гI.) амруялдалъун ГIиса (гI.с.) гьавуралдаса 639 соналда. МухIаммад аварагас (с.т.гI.в.) Маккаялдаса Мадинаялде гьижра гьабураб соналдаса (622) рикIкIуна исламияб календарь. Цо-цо бусурбабазул пачалихъазда гьижрияб календарь официалияблъун ккола, гьелдаса пайдаги босула. 

# МухІаррам*
# Сафар
# РабигІул-Аввал
# РабигІу Ссани
# Жумада ал-уля<br />
# Жумада ас-сани<br />
# Ражаб*
# ШагІбан
# Рамазан
# Шаввал
# Зул-КъагІда*
# Зул-ХІижжа*

гьукъараб моцІ

## ХIужаби
Рамзан Къадиров

**Къадирилазул АхІмадил Рамзан** (; гьави: 5 октобер 1976, Центарой, Курчалоев мухъ) — россиялъулав чачан пачалихъияв, сиясияв ва рагъулав хъулухъчи. 2011 соналъул 5 априлалдаса Чачан Жумгьурияталъул бетІер (2016 соналъул 25 марталдаса 5 октобералде щвезегІан Чачан Жумгьурияталъул бетІерасул заманалъ хъулхъал тІуралев) обязанности главы Чеченской Республики с 25 марта по 5 октября 2016). КІиабилеб чачан рагъул гІахьалчи (1999–2009) гІурусазул рахъалда. «Единая Россия» партиялъул ТІадегІанаб шураялъул гъорлІчи. Россиялъул Федерациялъул бахІарчи (2004). Россиялда гъорлІ бугеб Чачан Жумгьурияталъул тІецевесев президент, Къадирилазул АхІмадил вас.

## Биография

## Критика

## Хъизан-рукъ

## Шапакъатал

## ХІужжаби
МухӀамадов, МухӀамадгӀалил МухӀамадсалам

**МухІамадов МухІамадгІалил МухІамадсалам** (гь. 1 июналъ 1964 сонлъул, Лаваша, Дагъистаналъул АССР, РСФСР, СССР) — россиялъул сиясатчи ва пачалихъалъул жигарчи, Дагъистан Жумгьурияталда батӀи-батӀиял нухмалъиялъул хӀалтӀаби гьаруна, 2010 - 2013 соназда — жумгьурияталъе бетӀерлъи гьабуна, 2013 соналдаса бахъун хӀалтӀулев вуго Россиялъул Президентасул администрациялда. экономикиял гӀелмабазул доктор, профессор, бетӀерлъи гьабуна Дагъистаналъул пачалихъияб университеталъул экономикаялъул ва захӀматалъул социологиялъул кафедраялъе. Г. В. Плехановасул цӀаралда бугеб Россиялъул экономикияб университеталъул хӀурматияв гӀелмабазул доктор (2012). Дагъистаналъул нухмалъиялда вукӀарав МухІамадгІали МухІамадовасул вас.

## Биография

МухІамадсалам МухІамадов гьавуна 1964 соналъул 1 июналъ Лаваша росулъ. Миллат — даргияв.

1981—1986 соназда — Дагъистаналъул пачалихъияб университеталъул экономикияб факультеталъул студент.

1986—1990 соназда — Москваялъул Плехановасул цӀаралда бугеб халкъияб магӀишаталъул институталъул стажгун-гӀелмиял цӀех-рехал гьабулев, аспирант. Гьенибго захӀматалъул экономикаялъул кафедраялда цӀунана кандидатасулаб диссертация.

1991—2001 соназда — Дагъистаналъул пачалихъияб университеталъул экономикаялъул кафедраялъул ва захӀматалъул социологиялъул нухмалъулев, мугӀалим, доцент, профессор.

1998 соналъул  январалдаса 2001 соналъул октябралде щвезегӀан нухмалъи гьабуна Дагъистаналъул ХӀукуматалъул Председателасухъ букӀараб комиссиялъул эксперталъулаб хӀалтӀул къокъаялъе. 

2001—2006 соназда бетӀерлъи гьабуна Дагъистаналъул ХӀукуматалъул нухмалъиялда гъоркь Каспий ралъдал дагъистаналъул бутӀаялъул шельф лъазабулеб хӀалтӀул къокъаялъе. 

Дагъистан Жумгьурияталъул Халкъияб Шураялъул лъабабго ракӀариялъул депутатлъун вищана.

2006 соналъул 20 февралалдаса 2007 соналъул 4 апрелалде щвезегӀан — Дагъистан Жумгьурияталъул Халкъияб Шураялъул Председатель.

2010 соналъул февралалда  Россиялъул Федерациялъул президент Дмитрий Медведевас МухӀамадсаламил кандидатура лъуна Дагъистан Жумгьурияталъул Халкъияб Шураялда цебе, гьесие Дагъистан Жумгьурияталъул Президентасул ихтиярал кьезе. 2010 соналъул 10 февралалъ Дагъистан Жумгьурияталъул Халкъияб Шураялъ гьев къавул гьавуна Дагъистаналъул Президентасул хъулухъал тӀуразе.

2013 соналъул 28 январалъ гьев эркен гьавуна Дагъистаналъул Президентасул хъулухъалдаса ва вихьизавуна Россиялъул президентасул администрациялъул нухмалъи гьабулесул наиблъун.

## Футболалда машгьурлъи
2001—2002 соназ гьев вукӀана «Анжиялъул» вице-президентлъун.

## ХӀажалде ин
2010 соналъ Президент МухӀамадовас борхана Исламалъул щубабилеб рукно — хІаж, ва СагӀудиязул хан ГIабдуллагь ибн ГIабдул ГIазиз Ал СагIудил резиденциялда гьев дандечӀвана СагIудиязул ГIарабиязул Ханлъиялъул хӀукуматалъул председателасул наиб, жанисел ишазул министр, принц Наиф бин ГIабдул ГIазиз Ал СагIудгун.

## Хасаб гӀумру
Гьесда лъикӀ лъала даргин, гӀурус ва ингилис мацӀал.

## ХӀужаби

## МугъчӀваял
* 
* Медведев внес кандидатуру Магомедова на пост президента Дагестана
* Биография на сайте «Кавказский узел»
* Официальная страница  в социальной сети Dudu
МухӀаррам

**МухІа́ррам** () — бусурбабазул календаралъул тIоцебесеб моцI, Къуръаналда жаниб жодор хIакъалъулъ бицун бугел ункъалго гьукъарал моцІазул цояб:

__NOTOC__

### 1 къо
* Гьижрияб цІияб сон
*  — гьавуна СултІан ГІусманил вас Орхан Гъази
*  — ГІусманияб империялъ Россиялъулгун рагъ лъазабуна, тарихалда Крымалъул рагъ - абун жиб машгьурлъараб
*  — ГІусманиязул султІан ГІабдул-ХІамид II буюрухъ кьуна ХІижазалде маххул нух баян
*  — хвана гІиракъалъул тарихчи, шагІир ва хатІчи Валид ал-ГІазами

### 10 къо (ГІашураъ)
Гьеб къоялъ гьавуна Адам ва Ибрагьим аварагзаби.
* Аллагьас Муса аварагги ГІизраилил лъималги хвасар гьаруна Мисриялъул ПиргІавнидаса
*  — чІвана МухІаммад аварагасул  ясалъул вас ГІалил вас ХIусен.

### 15 къо
*  — гьавуна Багьауддин Накъшбанд

### 16 къо
* Байтул Макъдис лъазабуна бусурбабазул тIоцебесеб Къиблалъун.

### 17 къо
* ХІабашаялъул хан Абрагьатил аскарал рачIана КагІба биххизабизе Маккаялде 

### 18 къо
*  — гьавун шафигІил мазгьабалъул, ашгІариясул ракIчIеялъул гIалимчи ГІабул-МагІали ал-Жувайни

### 25 къо

## Ссылкаби
* 
* 
* 
* Достоинства мухаррама

## ХIужаби
1

**1** (**цо**, гьединго **цойилаб**, **цвел**) — рикӀкӀен ва гьеб йифрабазда бихьизабизе хӀалтӀизабулеб рикӀкӀадул тарих. Гьеб буго цогояб букӀен, рикӀкӀиналъул ва борциналъул цвел. Нул я позитивияб, я негативияб рикӀкӀунареб шартӀиял рихьизариязда, 1 ккола тӀоцебесеб ва бищун гьитӀинаб позитивияб тӀубараб рикӀкӀенлъун. 

## МугъчӀваял

## КъватӀисел регӀелал

*The Number 1
*The Positive Integer 1
*Prime curiosities: 1
Анкьил къоял

**Анкьил къоял**

:1. **Итни** (гIурус мацIалда *понедельник*)
:2. **Талат** (гIурус мацIалда *вторник*)
:3. **АрбагI** (гIурус мацIалда *среда*)
:4. **Хамиз** (гIурус мацIалда *четверг*)
:5. **Рузман** (гIурус мацIалда *пятница*)
:6. **Щамат** (гIурус мацIалда *суббота*)
:7. **ГьатIан** (гIурус мацIалда *воскресенье*)
Исламалъул аварагзаби

**Исламалъул аварагзаби** ()

Аллагьасул *русулазда* (*илчизабазда*) кин ракI чIезабилеб. Дуца ракI чIезабизе ккола Аллагьас гIадамазда гьоркьоса тIасаги рищун, жидехъе вахIюги рещтIун, халкъ Аллагьасул диналде ахIизе ритIарал Аллагьасул бищунго хириял лагъзал гьел ругилан абун.
Гьезул тIоцевесев Адам ккола, ахирисев МухIаммад ккола. Цересел русулал хассал бакIазде, хассал гIадамазде, хассаб заманалда ритIарал рукIана, МухIаммад Авараг тIолабго халкъалъухъе, киналго бакIазде къиямасеб къо чIезегIан витIарав ахирисев Аварагги расулги ккола.

ЦIарцIар ккун ракI чIезабизе кколел аварагзаби руго гьал Къуръаналда цIарал рехсарал аварагзаби:

:1. Адам
:2. Идрис
:3. НухІ
:4. Гьуд
:5. СалихІ
:6. Ибрагьим
:7. ЛутІ
:8. ИсмагІил
:9. ИсхІакъ
:10. ЯгІкъуб (Якъуб)
:11. Йусуф (Юсуф)
:12. Аюб 
:13. ШугІайб
:14. Зулькифли
:15. Муса
:16. Гьарун
:17. Давуд
:18. Сулайман
:19. Иляс (Ильяс)
:20. ЯсагІ (АльясагІ)
:21. Юнус 
:22. Закария
:23. ЯхІя
:24. ГІиса
:25. МухIаммад 

Аллагьас халкъалдаса тIасаги рищарал, жидехъе вахIюги рещтIарал, халкъалъухъе гьеб щвезабизе тIадги къарал Гьесул хассал лагъзадерида *илчизабиян* (*русулал*) абула. Гьединго тIаса рищарал ва вахIюги рещтIарал, гьеб халкъалъухъе щвезабизе тIад къачIел Гьесул лагъзал аварагзаби (анбияъал) ккола. Илчизаби гьединго аварагзабилъунги ккола. Гьезул мухIканаб рикIкIен Аллагьасда лъала. Цоцояз 124 азарго авараг вукIанинги абула, ва гьезул 313 илчизаби рукIанинги абула.

Гьел русулалги аварагзабиги хIакъал рукIин сундалъун чIезабулеб? Гьеб чIезабула Аллагьас гьезие кьурал мугIжизатаздалъун.

Гьезие рукIине тIадал сифатал: божарал, аманат бугел рукIин; кидаго битIараб бицунеллъун рукIин; тIубанго мунагьаздаса цIунараллъун рукIин; тIад къараб кинабго жо халкъалъухъе щвезабулел рукIин; гIакълу камилал, пикру цIодорал рукIин; бихьинал ва
узденал рукIин.

Гьезие рукIине ресго гьечIел сифатал: хиянат гьаби; гьереси бицин; тIад къараб щибниги жо халкъалдаса бахчи; кинабгIаги мунагь жидехъа лъугьин; гьагал, пикру хIинцал рукIин; руччабаздаса яги лагъзадеридаса рукIин. Гьал сифатаздаса киналго аварагзаби рацIцIадал руго.

Аллагьасул халкъалъул бищун хириял аврагзаби ккола, гьезда гьоркьосаги бищун хириял илчизаби ккола, гьезда гьоркьосаги бищун хириял «улулг-Iазми» ккола ай, НухI, Ибрагьим, Муса, ГIиса, МухIаммад. Гьезулги бищун хирияв тIолго халкъалдаса тIаса вищарав тIолго гIаламалъе рахIматлъун витIарав МухIаммад Авараг ккола.

Гьезие дурусал, ай рукIине бегьулел сифат ал: ГIадамазе рукIунел гIадатиял сифатал гьезиеги рукIине бегьула: кванай, гьекъей, кьижи, руччаби рачин, ццин бахъин, унти, хвейи, рохи, пашманлъи, свакай, рахIат, ва гь. ц. Амма гьездаса гIадамазул ракI буссунел гьезул къадру гIодобе кколел гIузрабаздаса гьел рацIцIадал руго. 

## ХӀужаби
Роже Гароди

**Роже Гароди** (; 17 июл 1913, Марсель — 13 июн 2012, Париж) — французазул хъвадарухьан, философ, Франциялъул Коммунист партиялъул ЦКялъул член, коммунистазул «Юманите» газеталъул бетIерав редактор.

## Асарал
* Роман-дневник «Антей» (1946),
* роман «Восьмой день творения» (1947),
* Грамматика свободы = Grammaire de la liberté. — М., 1952.
* Вопросы марксистско-ленинской теории познания. М., 1955.
* Марксистский гуманизм = Humanisme marxiste. — М., 1959
* Прометей 1848 года. М., 1961
* Ответ Жан-Полю Сартру. М., 1962
* Карл Маркс = Karl Marx. — М.: Прогресс, 1965. — 209 с. — *Рассылается по специальному списку*
* О реализме без берегов = D'un réalisme sans rivages. — М., Прогресс, 1966.
* От анафемы к диалогу. Марксист обращается к Вселенскому собору = De l’anathème au dialogue. — М.: Прогресс, 1966. — 60 с. — *Рассылается по специальному списку*
* Китайская проблема = Le Problème chinois. — М.: Прогресс, 1968. — 163 с. — *Рассылается по специальному списку*
* За французскую модель социализма = Pour un modèle français du socialisme. — М.: Прогресс, 1969. — 298 с. — *Рассылается по специальному списку*
* Вся правда, май 1968—февраль 1970 = Toute la vérité. — М.: Прогресс, 1970. — 142 с. — *Рассылается по специальному списку*
* Большой поворот социализма = Le Grand tournant du socialisme. — М.: Прогресс, 1970. — 189 с. — *Рассылается по специальному списку*
** Крутой поворот социализма. — Франкфурт, Посев, 1974.
* За возрождение надежд = Reconquête de l'espoir. — М. : Прогресс, 1971. — 84 с. — *Рассылается по специальному списку*
* Альтернатива = L’Alternative. — М. : Прогресс, 1972. — 172 с. — *Рассылается по специальному списку*
* Исповедь человека = Parole d'homme. — М.: Прогресс, 1976. — 159 с. — *Рассылается по специальному списку*
* Проект надежды = Le Projet espérance. — М.: Прогресс, 1977. — 117 с. — *Рассылается по специальному списку*
* Дело об Израиле. Политический сионизм. Досье = L’Affaire Israël: le sionisme politique, Papyrus. — М.: Прогресс, 1984. — 139 с. — *Рассылается по специальному списку*
* Марксизм XX века = Marxisme du XXe siècle. — М., Прометей, 1994
* Основополагающие мифы израильской политики
* Роже Гароди: «Пусть докажут. что я не прав» (Беседа с Люком Мишелем) // Газета "Завтра" №8 (220), 23 февраля 1998 г.

## ХІужаби
Нейл Армстронг

**Нейл Армстронг** (*Neil Alden Armstrong*; 1930–2012), Америкаялъул астронавт.

Космосалда, моцIалда тIад как ахIулеб рагIун хадуб Исламалде вачIана.
ЛъагӀалил заманаби

**ЛъагIалил заманаби ** () 
 
## МоцIал
* **[[Их]]** : март, апрель, май.
* **[[Рии]]** : июнь, июль, август.
* **[[Хасалихълъи]]** : сентябрь, октябрь, ноябр.
* **[[Хасел]]** ялъуни **[[Кьин]]** : декабрь, январь, февраль.

## ЛъагIалил заманаби ва Календарь

## 

## Цойги сайтал
* Времена года в Большой Советской Энциклопедии (гIурус мацIалда)
ГӀалиев, Гьимбатил МухӀу

**ГІалиев, Гьимбатил МухІу́** (; 6 августалъ 1940 соналъул, ТІануси росулъ, Хунзахъ мухъалъул, Дагъистаналъул АССР) — россиялъул пачалихъияв цевехъан, 1995—2006 соназда — Дагъистан Жумгьурияталъул Халкъияб собраниялъул председатель, Дагъистан Жумгьурияталъул президент (2006—2010).

Миллат — магІарулав.

## Биография

* 1962 — лъугІизабуна Дагъистаналъул пачалихъияб университеталъул филологияб факультеталъул дагъистаналъул филологиялъул бутІа (ДГУ), хІалтІана завучлъун, школалъул директорлъун
* 1964—1966 — ДПУ комсомол комитеталъул секретарь, хадуб философиялъул кафедраялъул аспирант
* 1972 — МахІачхъалаялъул Советияб мухъалъул КПССалъул тІоцевесев секретарь
* 1990—1991 — Дагъистаналъул КПССалъул  обкомалъул тІоцевесев секретарь
* КПССалъул XXVIII съездалда 1990 соналъул июлалда вищана ЦК КПССалъул гІахьалчилъун.
* 1991—1995 — председателасул наиб, хадуб Дагъистаналъул тІадегІанаб Советалъул председатель
* 1995—2006 — Дагъистан Жумгьурияталъул Халкъияб собраниялъул председатель.
* 2006—2010 — Дагъистан Жумгьурияталъул президент.

Философиял гІелмабазул доктор.

## Шапакъатал

## ХІужаби

## МугъчІваял

* Официальный сайт Президента Республики Дагестан 
* «Муху Алиев: У нас должна быть оппозиция» — Светлана Емельянова, Российская газета, 18.04.2006
* «Один день президента» — Юлия Латынина, Новая газета, 10.08.2006
* Интервью с Муху Алиевым, «Эхо Москвы», «Разворот» 27.12.2006
*  Справка на сайте Совета Федерации
Зулпукъар

**Зулпукъар** (гIараб мацIалда **ذو الفقار**), Хайбар хъала бахъулеб рагъулъ МухIаммад аварагас жиндирго вацгIал ГIали асхIабасе кьураб машгьураб хвалчен.
Истанбул

**Истанбул** - Туркиялъул шагьар.

## [[ХIамзатил Расул]] ва Истанбул

Туркиялъул темаялда шагIирас хъвараб тIоцебесеб асарлъун ккола «Къо-мех лъикI, Истанбул» (1959) абураб элегия. Гьениб гьес загьир гьабуна Истанбулгун, гьеб некIсияб, тамашаяб, кидалиго Бакъбаккул кIудиял пачалихъазул цоялъул тахшагьарлъун букIараб шагьаргун ккараб дандчIваялъ, гьесулъ, тIоцеве Туркиялде щварав батIияб пачалихъалдаса инсанасулъ бижизабураб жуба-гъубараб асар.


:Бакъ тIерхьунеб, буго, къо унеб буго,
:Босфоралъул лъеда цIияб кьер буго.
:Бакъараб Туркия бакъаникакде
:ГIорцIарал минараз ахIулеб буго.

::Щайзе чияр улка!.. амма ургъалилъ
::Унеб буго гама, дида бихьула.
::Гьезул байрахъалъул бахъараб гIадаб
::Буго хъвархьараб моцI зодихъ лъедолеб.

:Къо-мех лъикI, Истамбул, Султанил гьундул,
:Сулейманил мажгит, мискинаб улка.
:ГIарцул ригьзабазда аскIор гIодор чIун,
:Унел-рачIунезул гьардолел кверал.

::Къо-мех лъикI, къватIазда кофеги гьекъон,
::Кагътал тIами гьарун мех тIамулеб гIел;
::Лъаларо кагътазул лъий талихI бугеб –
::Ва амма Турция къваридго буго.

:Къо-мех лъикI, гьал гIицIал, чамгIалал хIатIал,
:Нуж, чияр чакмаби рацIцIунел лъимал.
:Нуж гIадал гьабсагIат Гъуниб магIарда
:ГъутIбукь кечI ахIулел ратизе руго.

::Къо-мех лъикI, ракьалда чIварал накаби,
::Зобазде рорхарал ракъварал кверал;
::Аза-азар соназ какалги ранин, –
::Кинан нуж Аллагьас гьединан тарал?

:Дун нахъе вуссуна Дагъистаналде –
:Дида лъалагури тIадмагIаруллъи, –
:ГIазул тIохал ругел дир рорхалъаби,
:Лъарал гъулгъудулел дир гъварилъаби.

::Дол нижер мугIрузда хьухьал рештIингун,
::Дур угьараб хIухьел бихьана дида.
::Дол нижер кьураби рецIцIулеб мехалъ,
::РецIцIулел дур берал щвела ракIалде.

:Турциялъул лъим чIван бакIаб ургъалилъ
:Унеб буго гама Грециялде…
:Дица пашманаб кечI ахIулеб буго,
:Гьеб «ватIан, ватIанин» угьдулеб буго. 

Цинги гьеб шигIруялдаса хадур рукIана гьединго жиделъ турказул мотивал загьирлъарал: «Истанбулалда султIанил хIарималде щвараб мехалъ хъварал рагIаби» абураб микьмухъги, кIиго шигIруялдаса гIуцIараб «Туркиялда ругел дагъистаниязе цIаларал кучIдул» абураб гьитIинабго циклги, «Дир Дагъистанги», «Камил ватIалъи» абураб марсиятги. 

## Суратал

Файл:Hagia Irene2.jpg|
Файл:Dolmabahçe Palace 2007.jpg|
Файл:Aya sofya.jpg|
Файл:Lev Ist Tur 2.jpg|
Файл:Galata tower istanbul.jpg|
Файл:KariyeCamii-Aussenansicht.jpg|
Файл:Istamboul - Palais Dolmabahce.jpg|
Файл:İstanbul 5503.jpg|
Файл:İstanbul 4904.jpg|
Файл:Itu ydy.jpg|
Файл:Resim 101.jpg|
Файл:Hippodrome Constantinople 2007 003.jpg|


## Примечания
Яшар Кемал

**Яшар Кемал** (турк мацIалда *Yaşar Kemal*; 1923 - ), турк адабияталъул классик.
Назим ХӀикмет

**Назим ХӀикме́т Ран** (; 20 январ 1902, Салоники — 3 июн 1963, Москва) — турк поэт, прозаик, сценарист, драматург ва жамгӀияв цевехъан. Турк революциялъулаб шигӀруялъе аслу лъурав шагӀир. 1922 соналдаса хадув коммунист.

## Биография

## Шапакъатал
* ТӀолгодунялалъул рекъелалъул Советалъул Бюроялъул (1951 соналдаса нахъе) ва Президиумалъул (1959 соналдаса нахъе) член
* ТӀолгодунялалъул рекъелалъул премиялъул лауреат (1950).

## Экранизации
Назим ХӀикметил сценариязда тӀасан СССРалда рахъана фильмал:
* «Двое из одного квартала» (1957)
* «Влюблённое облако» (1959)
* «Мир дому твоему» (1963)
* Любовь моя, печаль моя («Рокьудул къиса» абураб пьесаялда тӀасан) (1978)

## ХІужаби

## Адабият
* *[[Фиш, Радий Геннадиевич|Радий Фиш]]*. Назым Хикмет. — : Молодая Гвардия, 1968. — серия ЖЗЛ (448).
* *Сверчевская А. К.* Известный и неизвестный Назым Хикмет. Материалы к биографии. / Отв. ред. С. Н. Утургаури. — : Институт востоковедения РАН, 2001. — 192 с.: ил.

## РегӀелал
* Фонд культуры и искусства имени Назыма Хикмета
* Сайт, посвящённый творчеству
* Назым Хикмет: две родины, одна вера
* Назым Хикмет о Ленине 
* Письма заключённого на зоне (Назым Хикмет). Лауренти Клаудио
* Турция вернула гражданство поэту
* Турция восстановила гражданство Назыма Хикмета
* Радий Фиш. ''Служение истине несовместимо со служением власти. Перечитывая и вспоминая Назыма Хикмета'' — «Вопросы литературы», № 2, 2000
ХӀакъикъат (газета)

**ХIакъикъат** (1917-1918: *ХӀалтӀулел чагӀи*; 1920: *БагӀараб байрахъ*; 1921: *БагӀарал мугӀрул*; 1934: *МагӀарул большевик*; 1951: *Дагъистаналъул правда*; 1957:*БагӀараб байрахъ*; 1990-...: *XӀакъикъат*), МагIарулазул республикаялъулаб газета.

 

## Цойги сайтал
*http://hakikat.etnosmi.ru/
Илчи (газета)

**Илчи**, Дагъистаналъул тумазул газета.

 

## Цойги сайтал
*http://ilchi.etnosmi.ru/one_vipusk.php
ХинкӀал

**ХинкIал**, магIарулазул гIадатияб квен.

*ЦIурахинкIал 
*МичIихинкIал
Туркиялъул аварал

**Туркиялъул аварал** () — 150-200 соналъ цере Туркиялде гочарал аварал руго жидерго мацIги цIунун, нилъеда цIунизе кIолеб гьечIеб маданияталъул цIех-рехги гьабун. 

Узухъда, Туркиялъул аварал ккола батӀияб пачалихъалъул чагӀи. Гьезул гӀемерисезда жидер тарихияб ватӀан – Дагъистан – бихьичӀо. Гьезда ватӀаналъул хIакъалъулъ лъала умумузул биценаздасан, гьезул рекӀел угьиялдалъун, берзул магӀуялдалъун. Дагъистан тун батӀияб бакӀ гьез ватӀанлъун рикӀкӀинчӀо. КъватӀисеб улкаялда гӀумру гьабун рукӀаниги магӀарулаллъун дол гьарула мацӀ цӀунун букӀиналъ, жидерго тӀабигӀаталъ, чорхолъ бугеб авар рухӀалъ. 

ХӀакъикъаталдаги гьеб кканилан абизе бегьула Туркиялде гьабураб сапаралда, - ян бицана кочӀохъанас. – Гьениб чанго батӀияб миллаталъул (аварал, даргиял, лъарагӀал ва гь.ц.) дагъистанияз бицунеб букӀана цохIо магӀарул мацӀ. БитӀахъе бицани, авар мацӀалда кечӀ ахӀулеб мехалъ гьезул бадиб магӀу хулулеб букӀана. Туркиялда ругел нилъер дагъистаниязе нижер церерахъиназ кӀудияб асар гьабуна. 

## ХӀужаби
  

## ХIалтIизабураб адабият
*А. МуртазагIалиев «Турциялъул дагъистан диаспораялъул адабият» (2006)
Урфа

**Урфа** ялъуни  **Шанлиурфа** (турк мацIалда *Şanlıurfa, Urfa*), хIежалде унелъул батулеб Туркиялъул шагьар.
Авар квенал

**Авар квенал** ккола аваразул националияб, некIсияб квен-тIех. 

## Хинкӏал

***Хинкӏал** — ккола бищун тIибитIараб аваразул квен.
***Цӏурахинкӏал**
***Мичӏихинкӏал**
***ХаназулӀ хинкал**
***НахулӀ хинкIал**

## Панкъал
## Гьуинлъаби

## Карщал
***Куракул карщ**
***Тӏидул карщ**

## Чурпаби
ГӀусман-хӀажи МухӀамадов

**ГIусман-хIажи МухIамадов**, МагIарул мацIалъул ва адабияталъул мугIалим, фольклорист.

ГIусман-хIажи МухIамадовасул гIумруялъул, хIаракатчилъиялъул, гIамал-хасияталъул цо бутIа рагьулеб буго нилъее гIалимчиясул тIадехун рехсарал ракIалдещвеяз. ГIусман-хIажиясул захIматаб, хIикматаб къисматалъул унго-унгояб, рагIа-ракьанде щвараб сипат бахъараб очерк ялъуни макъалабазул цоги жанр газет-журналазда дида бихьичIо.

ХIакимзабазе, «цIиял магIарулазе» ва цоги гьезда релълъарал «чванта бицатазеги тах борхатазеги» икрам гьабурал, гьезул букаранщинаб бакI хъасарал, авторасе хинкIги чуриги щварал хъвай-хъвагIаял гIемер рачIуна редакциялде ритIун, гьезул чангиял къватIиреги уна. ГIадатиял гIадамазул, «хъабчилъ ругел бахIарзазул» гIумруги рохел-къварилъиги рагьарал кагътал къанагIалъун руго.

ГIусман-хIажи МухIамадовас магIарул адабияталъе гьабураб кIудияб, ракIбацIцIадаб хъулухъ миллатцоязда бихьизабизе кIун батани, гьаб гьумералъул мурад тIубараблъун рикIкIуна дица. Жиндир хIакъалъулъ тIехь хъвазе мустахIикъав чи вукIана мунагьал чурад. МагIарул росабалъе ине бокьуларого рукIуна гьанже авар газеталъул хIалтIухъаби. ГIусман-хIажияс абуни магIаруллъи бега-гилана. КигIан гIемерал пайдаял дандчIваялдай гьес росабалъ тIоритIарал! Къалмиде росичIого кигIан интересал лъугьа-бахъиналдай хутIарал! Гьанжеялдаса 9-10 соналъ цебего дица ГIусман-хIажиясда абун букIана дур гIумрудул хIакъалъулъ хъвазе бокьун бугин, разилъиларищан. Рецц-бакъ къабуллъуларев гьес дие инкар гьабуна. Гьелъги бицуна чиясул хасияталъул, рухIияб борхалъиялъул. Чанги гIелмабазул кандидатасул хъвай-хъвагIаяздаса багьа цIикIкIараб хIалтIи гьабуна ГIусман-хIажияс. Дида лъикIаблъун бихьула хадубккун Гумбет районалда гьесул юбилей гьаби. Гьелде данде ккезабун, ГIусман-хIажиясул цIарги тIад хъван, ГIали-хIажиясулги МахIмудилги хIакъалъулъ гьес ракIарарал баяназул тIехьги къватIибе биччазе.
 

## Примечания
ГьаракӀуниса СагӀид

**ГьаракӀуниса СагӀид** (1763—1834)

СагӀид гьавун вуго ГьаракӀуниса ГӀайишатие ва ГӀаймакиса Абубакарил вас МухӀамадие. ГьитӀинго эменги хун хутӀарав СагӀид, жиндаго аскӀовеги вачун, кӀудада Абубакарица цӀализавун вуго. Хадуб гьес гӀелму босун буго цогидалги машгьурал гӀалимзабаздасан ва гьев вахъун вуго бергьарав гӀалимчи. Гьесул квералъ хъварал гӀемерал гӀелмиял асаразда гьоркьор руго гӀарабалъги ва рахьдал мацӀалдаги хъварал кучӀдул. Гьевги ккола аваразул хъвавулаб литератураялъе кьучӀ лъуразул цояв. 

## Примечания
Кудалиса ХӀасан

**Кудалиса ХIасан** (Бицанихъе 1715—1795)

Кудалиса ХIасан вукIун вуго ГIаймакиса Абубакарил гIелалъул чи, гьел цого мадрасалда цадахъ цIалулелги рукIун руго, цоцазул пикру дандекколел гьудулзабиги рукIун руго. Гьесги нахъе тун руго авар мацIалъ хъварал лъикIаланго асарал. Диналъул нухде халкъ ахIизе хъварал асаралъги гьев вихьула гъваридаб пикруялъул гIакъиллъунги, зулмуялда данде чIарав гIалимчилъунги. Гьес кIудияб жигар бахъун буго рахьдал мацIалда хъвавулаб адабият цебетIезабизе. 

## Примечания
Хьаргабиса МухӀамадбег

**Хьаргабиса МухIамадбег** (БЕГИЛАВ) (1830—1912)

МухIамадбег гьавун вуго Хьаргаб росулъ мискинаб хъизаналда. ГьитIинго гьев гIараб цIалулев вукIун вуго. Амма язихълъиялъ, цIалиги рехун тун, гьес цIцIана-вехьлъи гьабизе ккун буго. Хьаргабе рагъ щвараб мехалъ, гьев Шамилил болъе ун вуго ва рагъ лъугIизегIан эркенлъиялъе гIоло къеркьон вуго. ПасихIав, кочIое гьунар бугев чиги вукIун, гьес Шамилил рагъазул хIакъалъулъ «Хьаргаби босиялде», «СалтIа бахъи», «АхIул-гохI» гIадал къисабиял асарал хъван руго. Бегилав ккола аваразул эпикияб поэзия гIуцIаразул цоявлъун. Поэтасул асарал жеги данде гьарун гьечIо. 

## Примечания
ЧӀикӀаса МухӀамад

**ЧIикIаса МухIамад ** (1846—1926) — авар поэт.

## Биография
МухIамад гьавуна ЧӀикӀаб росулӀ гIеллъун вукIарав мискинчи НурухIмайил хъизаналда. Гьес гьабуна гIараб цIали, щвана лъикIаб лъай. ШагIирас нахъе тана рахьдал мацIалда хъварал гIезегIан кучIдул. Гьев хвана советияб заманалда, вукъун вуго, ГIалихIажиявго гIадин, Индиралъул хабзалалӀ. 

## МугъчӀваял
ГӀаихил Марин

**ГIаихил Марин ** (1840—1905)

Авар халкъалъул тIоцеесей шагIир, Аваристаналдаго цIар рагIарай магIабазул ва рокьул кучIдузул устар, ГIанхил Марин гьаюна 1840 соналъ Ругъжаб росулъ. Марин йикIун йиго гьоркьосеб черхалъул, чIегIерал беразул, чIегIеркIуяб гьурмал, берцинай гIадан.

Мариница кучIдул гьари гуреб гьел ахIулелги рукIана. Маринил букIана бихьинчиясул гIадаб гьунар, яхI. Гьединлъидалги гьелъ, гьеб диналъул законал бищунго мухIканаб заманалда, ахIана кучIдул жиндир рокьул бицун, жиндир рекIел хIалал загьир гьарун. ХIинкъичIого гьелъ лъазабуна зулмучагIазда жиндир гьезде бугеб рокьукълъи. Нахъе къачIого Мариница тIалаб гьабуна мискин халкъалъе, хасго, руччабазе эркенлъи. ТIоцебесеб иргаялда гьелъие бокьараб эркенлъи букIана рокьул рахъалъул эркенлъи, гьелда бащадго мискинхалкъ зулмучагIазул кверщаликьа бахъи. Гьеб кинабго букIана гьеб заманалда гIемер кIудияб ва бихьинав чиясецин захIмалъизе бугебгIанаб иш.

Мариница тIоцебе кечI кида гьабизе байбихьарабали абизе захIматаб буго, гьелъул рахъалъул нилъее щвараб баянлъиги гIемер дагьаб буго, амма Ругъжаб росдал харабазул биценазда рекъон абизе бегьула гьелъ тIоцебе рокьул кечI гьабунин. Амма вац цIоралдаса чIван вачун хадуса Мариница гьарунин магIабиги. Мариние цIакъ захIмалъана ва бакIлъана жинцаго нух битIарав вац ЦIоралдаса чIван вуссин. Абухъе гьелъ тIоцебе магIо гьеб заманалъ гьабунин. Гьединго нилъеда лъала Маринил СалтIа кварида ран чIварал рагъухъабазде гьабураб магIоги. Абухъе гьелъ гьеб магIо гьенир чIваразул жаназабазда сверун чIун ахIарабин.

Росдал харабаца абухъе, Марин йикIана бадиса - бадиб рагIи абулей, квешалда квешабин, лъикIалда лъикIабин абулей гIадан. Гьеб захIмалъулеб букIана росдал ихтияр кодосел, жамагIаталъул боцIи - гIарац кванан гIумру тIамулел чагIазе. Мариница жиндир рагIи кIалаца аби ругеб, гьеб ахIиги цIакъ бакIлъулеб ва хечлъун къалеб букIана гьезда. Мариние гудур гъолаго чанги соназ гьединал чагIаца бугьтанал рехана гьелде, рогьоял хIехьезе ккана гьей. Амма гьей юцIцIичIо сунцаги. Ахирги гьелъ кучIдул гьаризе тезе гьечIеблъи лъарал росдал ихтияр кодосез гьелъул кIал букъана, росдал гIодосел хабзалалъ занидаги юхьун. Амма кьварарай, къвакIарай магIарул кочIохъаналъ ахIана жеги кечI, кIал букъун хадубги. Абуна гьелъ жиндир рагIи! Жиндир яхIалдалъун гьелъ баян гьабуна жий чIужугIадан йигониги гьединал чIужугIаданалда квер борхизе нахъе цIаларел бихьиназда цее къуркьуларин, хIинкъуларин. Амма балагьлъун ккана Мариние жиндир гIамал, абулеб рагIи - замана букIана гьединаб, чIужугIаданалъул ихтияр букIинчIо сундуеги. Марин росдал кверщел кIудиял чагIаца росулъа къватIие ахIана. ГIумруялъул лъабго сон шагIиралъ тIамуна Гьидалъ. Абухъе Марин Гьидалъ кидаго урхъун йикIуна гIагарлъиялъухъ, жий гIураб росдахъ, мадугьалзабазухъ. Гьеб кинабго гьелъ бихьизе гьабун буго Гьидалъ гьарурал кучIдузулъ. Амма гьелда башадго гIадин гьелъул кучIдузулъ цIикIкIуна зулмучагIаздехун рокьукълъи.

Жиндир тухумалдаса чиясе йокьаниги Марин росасе уна МухIамад абурав мискинав чиясе. Гьесие гьелъ гьабула кIиго лъимер: вас ГIумар, яс ГIайшат. Хванила Марин унтун 1905 соналъ. Юкъун йиго гьей Ругъжадерил хабзалалъ. 

## Примечания
Ругъжаса Элдарилав

**Ругъжаса Элдарилав**, гьавидал МухӀамад (1847–1884, Ругъжа) — авар поэт, жинца авар националаб литературалъе кьучӀ лъуразул цояв.

## Биография
Поэт гьавуна Ругъжаб росулъ гIадатав векьарухъан Элдарил хъизаналда, цIарги лъуна МухIамадилан. Гьесул лъимерлъиялъул гIумру rIapaб цIалуда ана. Амма балугълъараб мехалъ гьес дибирлъи къабул гьабичIо. КечI гьабизе ва гьеб ахIизе МухIамадил букIана кIудияб гьунар. МутагIиллъун ЧIохъ вугеб мехалъ, рокьи ккарай гьайбатай ясалде ахIарал кучIдуз гьесул цӀар ана магIарул росабалъ Ругъжаса Элдарилав хIисабалда. Жиндирго ясалъ тIасавищаравлъи лъарав наибас, гьоболлъухъги ахIун, Элдариласда загьру гьекъезабула. 

## МугъчӀваял
ТӀелекьа Этил ГӀали

**ТIелекьа Этил ГIали** (1850—1930)

ГIали гьавун вуго ТIелекь росулъ мискинаб .хъизаналда. ГьитIинго дагьа-макъаб цIалиги гьабун, балугълъуда гьесул вахъун вуго лъикIав къадал устар. Минаби разе росабалъе хьвадун, бетIербахъи гьабулеб букIун буго. Гьесул букIун буго цIакь берцинаб, роцIараб гьаракь-бакъан. Жергъен кIутIун, кечI ахIизе ГIалилъе вахарав чи доб заманалъ магIарухъ вукIун гьечIо. Хадуб ГIали машгьурлъун вуго пасихIав поэт хIисабалдаги. Жеги шагIирасул асаразул хасаб тIехь бахъун гьечIо. Аваразул революциялда цебесеб адабияталда жаниб Этил ГIалицаги хасаб бакI ккола. 

## Примечания
Инхелоса Къурбан

**Инхелоса Къурбан** (1870—1934)

Къурбан гьавуна Инхело росулъ (гьанжесеб Болъихъ районалда) мискинчи ГIалиханил хъизаналда. КочIое гьунар загьирлъана гьитIинго, мутагIиллъун цIалулеб мехалъ. Йокьарай ясги рес бугесе кьун, гьелдаса рокьиги бичичIого, чIужу ячинчIого херлъула поэт. ШагIирасул гIемерал кучТдул руго гьеб каранлъ судилеб хутIараб рокьул бицарал. Поэтас хъвана сатирикиял, тIекъаб дуниял тIаса рехун бачIараб эркенлъи беццарал ва гьеб бахъарал кIодо гьарурал асаралги. 

## Примечания
Кьохъа МухӀамад

**Кьохъа МухIамад** (1868—1941)

СалтIаса гочун вачIун, Кьохь чIарав мискинчи КъурамухIамадие гьавун вуго вукIинесев поэт. Балугълъуде вахарав МухIамад ун вуго цин Бакуялде, хадуб гIурус рахъалде (Нижний Новгородалде) мухьдахъ хIалтIизе. ГIумруялъул хIалбихьи бугев, цIодорав хIалтIухъанлъун цеве чIола гьев жиндирго асаразулъ. Месед-гIарацалъ ханлъи гьабулеб тIекъаб социалияб гIумруялъул гIузраби къватIир чIвазарурал руго шагIирасул гIемерисел кучIдул. 

## Примечания
ЦӀадаса ХӀамзат

**ХӀамзат ЦӀадаса** (21 август 1877 — 11 июн 1951) — авар совет поэт ва драматургист, пачалихъияв хъулухъчи. Дагъистаналъул Автономияб Совет Социалистияб Республикалъул халкъияв поэт (1934). КӀиабилеб даражадуо Сталинилаб премиялъул лауреат (1951).

## Биография
 
Гьев гьитIинго бесдаллъана, эмен хведал гьесул 7 сон букIана, гьитIинго камуна эбелги. Гьев цIалана мадрасаялда ва лъабго соналъ хIалтIана имамлъун ЦIада росулъ. 1917—1919 соназ хIалтIана Хунзахъ мухъалъул шаргIияб махIкамаялда. 1921—1922 хIалтIана «БагIарал мугIрул» джаридаталъул бетIерав мухбирлъун, гьениб загьирлъана ХӀамзатил шагIирчиясул гьунарги.

## Адабият
 
ТIоцебесеб кечI "ГIалибегил гьве" хъвана I4 сон барав ХӀамзатица. Гьес жиндирго шигIрабазулъ махсаруялдалъун хъватIир чIвазарулаан доб заманаялъ рилъанхъун рукIарал гIадатал, бечедал бегавулазул, ричарухъабазул, муллабазул гIумру-яшав. Гьесул шигIрабазул тIоцебесеб мажмугI "ГIадатазул жул" къватIибе биччана 1934 соналъ. Гьебго соналъ гьесие щвана тIоцебе Дагъистаналъул АССРалъул Халкъияв шагӀирасул цIар - щапакъатги.

## Щапакъатал
* Дагъистаналъул АССРалъул Халкъияв шагӀир (1934)
* БагIараб захIматчагIазул байрахъалъул орден (31.01.1939)
* «Кавказ цIунаралъухъ» медаль
* «КIудияб ватIанияб рагъда гIахьаллъаралъухъ 1941—1945» медаль 
* Ленинил орден (22.02.1944) — хъвадарухъанлъиялъул 50 сон тIубаялъе
* Ленинил орден (1947) — гIумрудул 70 сон тIубаялъе
* Сталинил премия II даражаялъул (1951)
* Дагъистаналъул АССРалъул пачалихъиял грамотаби

## ХӀужаби


## Линкал
* Гамзат Цадаса на портале ПоэзоСфера
* Поэт, рожденный поэтом — Односельчане.ru
Хандакъалъул гъазават

**Хандакъалъул гъазават** (гIараб мацIалда **غزوة الخندق**), Гьижра гьабун хадуб щуабилеб соналъул шаввалалъ букIана хандакъалъул гъазават.

Гьеб гъазаваталде капурзаби рахъинариялъе сабаблъун ккана Бану Назир тухумалъул церехъаби. Бану Назир тухумалъул жугьутIазул къокъа ана Маккаялъул мушрикуназухъе ва гьел ахIана Аллагьасул Расуласулгун рагъ гьабиялде. 
 

## Примечания
Гъазигъумекиса Жамалудин

**Гъазигъумекиса Жамалудин** (; 1788 яги 1792, Гъумеки — 1866, Истанбул, ГӀусманилазул империя) — дагъистаналъулав рухӀанияв ва жамгӀияв хӀаракатчи, накъшубандияб тӀарикъаталъул шайх, 

## Биография
Гьавуна Жамалудин 1792 (1788) соналъ Гъазигъумекив. Хвана Стамбулалда 1866 соналъ. Гьев вукIана, Дагъистаналда гуребги, бусурбабазул улкабаздаги цIар рагIарав, накъшубандияб тIарикъаталъул устар, жамгIияв хIаракатчи, кIудияв гIалим. Гьесул эмен Макъабуттаца жиндаса бажарараб гьабуна доб заманалда рекъон васасе лъикIаб лъай щвеялъе. ЛъикIаб лъай-гIелму щвана Жамалудиние Гъуме-кибги, Кавказалдаги, ГIусманиязул ракьалдаги. Щвана гьесие кьучIаб лъайги. ЛъикI лъалаан турказул, персазул, гIараб ва Дагъистаналъул чанги мацIал. Лъалаан гIараб адабият, мантIикъ, фикъгьи ва гь. ц.. Гъазигъумекдерил Аслан-ханасул хъулухъалда гьесул иш тIубалев чилъун-гицин хIалтIана гьев гIолохъанаб мехалда. ГIемер заман иналдего гьеб хIалтIи рехун тана Жамалудиница ва, тIарикъаталдеги лъугьун, тIуванго диналде вуссана. 

КIудияб асар гьабуна Жамалудиние 20-50-абилел соназ кIудияв гIалим, устар МухIамад Ярагъиясулгун (1771–1839) ккараб лъай-хъваялъ. Хадубккун гьес накъшубандияб тIарикъаталъе ижазаги кьуна Жамалудинихъе. Жамалудин-шейхас тIарикъаталъул нухде тIоритIана имам ГъазимухIамад, имам Шамил. Гьез кутакалда хIурмат гьабулаан жидерго мугIалим, шейх Жамалудинил. Доб Кавказалъул рагъул соназда Имаматалъул Диваналде гъоркье унел гIалимзабазул кьерулъ вукIана Жамалудинги. Шамил имамас гьабулеб ишалъулъ кидаго гIакълу цIехолаан жиндирго шейхасда. Гьеб гуребги, гьезда гьоркьоб гIагарлъиги букIана. Имамат биххаралдаса нахъе 1861 соналда Жамалудин-шейх Стамбулалде гочана. 

## МугъчӀваял