Хьиндаллъи

**Хьи́ндаллъи** ккола авар историкиялгун географиял регионазул цояб, жиб Аваргун ГӀанди гӀоразул аххада расалъудаги Сулахъ лъарагӀлъуде лӀугьунеб бакӀалде щвезегӀанги бугеб. Историкияб рахъалъ Хьиндаллъи абулеб терминалда гъоркь бищун цебе бичӀчӀула хьиндалазул бол территория, жиндир цӀикӀкӀанисеб жакъасеб Онсоколо мухълъун кколеб. Географияб рахъалъ Хьиндаллъи буго дагьабги гӀатӀидаб термин, жинца ахал гӀезариги цебетӀураб, Авар, ГӀанди, Гъумеки гӀоразул расалъул бутӀаялда бугеб кӀудияб территория данде бачунеб. Кавказалъул цогидал бакӀазда гьечӀеб гӀадинаб, чиясул кверца хисизе гьабураб мугӀрул расалъулаб ландшафтги бугеб Хьиндаллъи ккола жинда жаниб хасаб магӀишатиябгун маданияб типги лӀугьараб, жиндирго материалаб култураги, рукӀа-рахъинги, рукъ-цӀа бачинги бугеб этнокултурияб мес.

Историкияб рахъалъ Хьиндаллъи буго некӀсияб мехалдасаго нахъе чи рещтӀараб ва ахал гӀезариялъе, гӀоруца бачӀараб ракь кквезе ганчӀил буцрал къан, гъутӀби чӀун, къачӀараб бакӀ. Археологиял баяназда рекъон, 800-ниги гектар бугеб Иргьан расалъуда нилӀеде щвелалде 2000 соналдасаго рукӀун руго ахал.

Жакъа къоялъ Хьиндаллъул регион бакътӀерхьудаса бакъаккуде ккола Болъихъ, Онсоколо, Хунзахъ, Хьаргаби мухъазда гъорлӀе; эб ккола популациялъул гъунки цӀикӀкӀараб ва чахӀиял росаби ругеб зоналъул. БакӀалъул чагӀи — *хьиндалал* — кӀалъала авар мацӀалъул хьондасеб тӀадгарул свералабазда. 

## Этимология
ЦӀар бачӀиналъул буго чанго версия, жал хинлъиялда яги лълъеда хурхинарурал. Бищун цебесеб версиялда рекъон, рагӀи лӀугьун буго жибго авар *хин(аб)* абураб рагӀул кьучӀдаса. Цогидаб версиялда рекъон цӀар хурхараб буго *лъим* рагӀуда. Буго цогидаб бербалагьиги, жинда рекъон Хьиндаллъи термин буго *[[МагӀаруллъи]]* абулелъе антитеза гӀадинан баккараб; кӀиябго регионги буго цоцадаса батӀи-батӀиял географиялги, магӀишаталъулалги шартӀал ругеб, тӀадежоялъе гьеб данделъеялъе буго историкияб кьучӀги.

## История
Хьиндаллъул зона ахихъанлъуе билӀинабизе лӀугьана резил гӀасруялъул кьороб, гӀоразул лъалъ хӀалтӀизабун. Элъ рес кьуна рекьи гьабизеги, ахал гӀезаризеги, гьединго лъалъ букӀана ракьул гӀатӀилъи лӀугьиналъе аслияб факторлъун Хьиндал расалъул гъваридабги гӀебабги тӀинлъуда.

Хьиндаллъул цӀикӀкӀанисеб территориялда букӀана хьиндалазул бо. Гьеб букӀана аваразул бищун чи гӀемерал боязул цояблъун, жинда гъорлӀе, XVIII гӀасрудул 70-абилел саназул баяназда рекъон, 15 росу унеб букӀараб, 1500 рагъухъан вугев.

## География
### Мес
Хьиндаллъул территориялъ ккола аслияб куцалъ Аварги, ГӀандиги, ЧӀегӀерги гӀоразул аххада расалъиги, Сулахъ ЛъаралгӀлъуде щвезегӀан бугеб месги. Авар гӀорккун Хьиндаллъи буго ГӀанди гӀоргун жубалеб бакӀалӀа Хунзахъ мухъалъул ЗагӀи росдаде гӀунтӀун, ГӀанди-гӀорккун элъул территория буго ГӀортӀаколобе щун, гьебго рахъалда буго ХӀебдареч ва ЭмитӀа лъаразулги эзулӀе чвахулел гӀаркьалабазулги расалъи, жиб гьедино Хьиндаллъуде кколеб. КӀиябго гӀор жабаралъуса ЧӀикӀа хӀорихъе щвезегӀанги бугеб ракь ккола Хьиндаллъул; цебе Сулахъ лъарагӀлъуде лӀугьунеб бакӀалде щвезегӀан букӀараб территория гъанкъана ЧӀикӀаб гьидроэлектростанция байдал. МугӀрузулаб расалъул, жиб лъалъавулаб рекьаруеги, ахихъанлъуеги хӀалтӀизабулеб зона гӀадин, Хьиндаллъи буго ГӀалахъ бала́де щвезегӀанги, Болъихъги Мунибги жанилъи гъорлӀе бачун.

### Релиеф
Хьиндал расалъаби руго мугӀрул гӀоразе хасиятаб лӀутӀ гӀадаб кьватӀеллъи гуреб, гъваридго гъорлӀе арал тӀину битӀарал бакӀал, жидеца мугӀрузул зоналлъи биххун гӀатӀилъабигун батӀияб мес гӀуцӀулел. Релиефалъе характериял руго гъваридал расалъиги жанилъиги, жал эрозиялдалъунги тектоникиял процессаздалъунги лӀугьарал. Гьезул руго ритӀарал тӀинабиги танкалабиги, бакӀ-бакӀалда цӀакъго къварилъулел. Бищун чӀахӀияб расалъи буго Генуб, Рихьуни, Хьаргаби, Хьиндахъ, жидер гӀеблъи лъабго-ункъго километралде рахунел ва дандеккун битӀараб тӀинуги бугел.

## Демография
Популациялъул рахъалъ Хьиндаллъи буго цӀакъ гъункел цӀикӀкӀараб мес, гьенир руго чӀахӀи-чӀахӀиял росабиги. 

## Референсал

### Библиография
*
*
*