Туркиял мацӀал

**Туркиял мацӀал** ккола мацӀазулаб хъизан, жинда жаниб 35-ялдаса цӀикӀкӀун документарурал мацӀалги ругеб, жинда туркиял халкъалги кӀалъалеб Евразиялъул Бакъбаккул Европалдасаги Бакъдасеб Европалдасаги Централаб Азиялдеги, Бакъбаккул Азиялдеги, Хьондасеб Азиялдеги (Сибир) БакътӀерхьул Азиялдеги гӀунтӀун ругел. Туркиял мацӀал лӀугьана Бакъбаккул Азиялъул регионалда Монголиялдаса бахъараб БакътӀерхьул Чиналде щвезегӀан бугеб, рикӀкӀунеб буго, гьениб кӀалъалеб мацӀ прото-турк букӀанилан, гьениса цинги эб тӀибитӀана Гьоркьохъеб Азиялде ва хадубккун бакътӀерхьудеги тӀоцебесеб азарсоналда жаниб. Эзие характеристика кьола диалоектияб континуум гӀадин.

Туркиял мацӀазда кӀалъала гӀ-ш 200 миллион чи. КӀалъалезул бищун гӀемераб рикӀкӀенб бугеб туркияб мацӀ ккола аслияб куцалъ Анатолиялдаги Балканаздаги бугеб турк мацӀ; элда кӀалъалез ккола киналниги туркиязда кӀалъалездаса account гӀ-ш 38%, хадусеблъун буго узбек мацӀ.

Характериял куц-мухъал, рагьаразул гьармония, агглутинация, субйект-обйект-верб тартиб, грамматикияб жинс гьечӀолъи гӀадал, ккола унвирселаллъун туркияб хъизамуда. Буго цӀикӀкӀараб цоцада гьоркьоб бичӀчӀи батӀи-батӀиял угъуз мацӀазул, жинде гъорлӀе турк, къажар, туркмен, хъашхъай, чагьармагьали турк, гагауз ва Балканазул гагауз турк, гьединго угъуз-асарукь ккараб хъиримтатар мацӀал унеб. Цогидал туркиял мацӀаз бихьизабула цоцазда бичӀчӀул батӀи-батӀияб даражал жидерго субгрупазда жаниб.  Классификациялъул методал чанго батӀиял рукӀаниги, туркиял мацӀал рикӀкӀуна кӀиго гӀаркьалиде рикьарал ругилан: огъур, жинда гъорлӀ чӀагояб цохӀо чуваш мацӀ бугеб, ва жалго туркиял (гӀаммал), хутӀарал мацӀал гъорлӀе рачунеб.

Туркиял мацӀаз бихьизабула гӀемерабго релълъен монголиял, тунгусиял, кореял ва япониял мацӀалгун. Гьел релълъабаз цо-цо лингвистал (гьезулӀго Талат Текинги) рачана алтаяб мацӀазулб хъизан цебелъезе, гьеб ургъ гӀатӀидго нахъчӀвалеб букӀаниги историк-лингвистаз. Уралиял мацӀазулгун релълъенлъуца тӀамун рукӀана гӀемераб мехалъ гьел хъизаби урал-алтаяб гьипотезалда гъоркь цо гӀадин рикӀкӀине . Амма, рукӀинчӀо жеги гӀурал тӀоритӀалаби цониги гьеб макрохъизан бугилан чӀезабизе. МацӀазда гьоркьор ругел гӀаммал характеристикаби гьанжесеб мехалда хъвала гӀатӀидаб преисторикияб мацӀазулаб контакталъе.

## МацӀал
Хадусеб табло бараб буго Ларс Йогьансонил классификационияб схемалда рекъон.





## Нотаби

## Референсал

## ТӀадеги цӀалуе

* Akhatov G. Kh. 1960. "About the stress in the language of the Siberian Tatars in connection with the stress of modern Tatar literary language" .- Sat *"Problems of Turkic and the history of Russian Oriental Studies." Kazan. 
* Akhatov G.Kh. 1963. "Dialect West Siberian Tatars" (monograph). Ufa. 
* Baskakov, N. A. (1962, 1969). *Introduction to the study of the Turkic languages*. Moscow. 
* Boeschoten, Hendrik & Lars Johanson. 2006. *Turkic languages in contact*. Turcologica, Bd. 61. Wiesbaden: Harrassowitz. 
* Clausen, Gerard. 1972. *An etymological dictionary of pre-thirteenth-century Turkish*. Oxford: Oxford University Press.
* Deny, Jean et al. 1959–1964. *Philologiae Turcicae Fundamenta*. Wiesbaden: Harrassowitz.
* Dolatkhah, Sohrab. 2016. *Parlons qashqay.* In: collection "*parlons*". Paris: L'Harmattan.
* Dolatkhah, Sohrab. 2016. Le qashqay: langue turcique d'Iran. CreateSpace Independent Publishing Platform (online).
* Dolatkhah, Sohrab. 2015. Qashqay Folktales. CreateSpace Independent Publishing Platform (online).
* Johanson, Lars & Éva Agnes Csató (ed.). 2022. *The Turkic Languages*. Second edition. London: Routledge. .
* Johanson, Lars. 2022. "The history of Turkic." In: Johanson & Csató, pp.&nbsp;83–120.http://www.turkiclanguages.com/www/classification.html 
* Johanson, Lars. 1998. "Turkic languages." In: *Encyclopædia Britannica*. CD 98. Encyclopædia Britannica Online, 5 sept. 2007.http://www.britannica.com/eb/article-80003/Turkic-languages 
* Menges, K. H. 1968. *The Turkic languages and peoples: An introduction to Turkic studies*. Wiesbaden: Harrassowitz.
* Öztopçu, Kurtuluş. 1996. Dictionary of the Turkic languages: English, Azerbaijani, Kazakh, Kyrgyz, Tatar, Turkish, Turkmen, Uighur, Uzbek. London: Routledge. 
* Samoilovich, A. N. 1922. *Some additions to the classification of the Turkish languages*. Petrograd.
* Savelyev, Alexander and Martine Robbeets. (2019). lexibank/savelyevturkic: Turkic Basic Vocabulary Database (Version v1.0) [Data set]. Zenodo. 
* Schönig, Claus. 1997–1998. "A new attempt to classify the Turkic languages I-III." *Turkic Languages* 1:1.117–133, 1:2.262–277, 2:1.130–151.
* Schönig, Claus. "The Internal Division of Modern Turkic and Its Historical Implications". In: *Acta Orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae*, vol. 52, no. 1, 1999, pp.&nbsp;63–95. JSTOR, http://www.jstor.org/stable/43391369 . Accessed 3 Jan. 2023.
* Starostin, Sergei A., Anna V. Dybo, and Oleg A. Mudrak. 2003. *Etymological Dictionary of the Altaic Languages.* Leiden: Brill. 
* Voegelin, C.F. & F.M. Voegelin. 1977. *Classification and index of the World's languages*. New York: Elsevier.