open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Рафаэл

**Раффаэ́лло Са́нцио да Урби́но** (, ; 28 март яги 6 април, 1483, Урбино — 6 април, 1520, Рум), гьединго **Рафаэл** абун лъалев — Борхатаб Ренессансалъул итал суратчи ва архитектор. Леонардо да Винчида ва Микеланджелода цадахъ, гьев ккола доб периодалъул бищун кӀудиял махщалилазул цоявлъун.

## Баянкьелал
**Гъоркьеросал**

**Цитацион**

## МугъчӀваял
:***Инглисалда:***
* Blunt, Anthony, *Artistic Theory in Italy, 1450–1660*, 1940 (refs to 1985 edn), OUP, 
* Gould, Cecil, *The Sixteenth Century Italian Schools*, National Gallery Catalogues, London 1975, 
* Ettlinger, Leopold D., and Helen S. Ettlinger, *Raphael*, Oxford: Phaidon, 1987, 
* Roger Jones and Nicholas Penny, *Raphael*, Yale, 1983, 
* Landau, David in:David Landau & Peter Parshall, *The Renaissance Print*, Yale, 1996, 
* Pon, Lisa, *Raphael, Dürer, and Marcantonio Raimondi, Copying and the Italian Renaissance Print*, 2004, Yale UP, 
* 
* Shearman, John; *Raphael in Early Modern Sources 1483–1602*, 2003, Yale University Press, 
* Vasari, *Life of Raphael* from the *[[Lives of the Artists]]*, edition used: *Artists of the Renaissance* selected & ed Malcolm Bull, Penguin 1965 (page nos from BCA edn, 1979)
* Wölfflin, Heinrich; *Classic Art; An Introduction to the Renaissance*, 1952 in English (1968 edition), Phaidon, New York.
* 

## ТӀадеги цалиялъе
:***Инглисалда:***
* The standard source of biographical information is now: V. Golzio, *Raffaello nei documenti nelle testimonianze dei contemporanei e nella letturatura del suo secolo*, Vatican City and Westmead, 1971
* *The Cambridge Companion to Raphael*, Marcia B. Hall, Cambridge University Press, 2005, ,
* New catalogue raisonné in several volumes, still being published, Jürg Meyer zur Capellen, Stefan B. Polter, Arcos, 2001–2008
* *Raphael*. James H. Beck, Harry N. Abrams, 1976. , 
* *Raphael*, Pier Luigi De Vecchi, Abbeville Press, 2003. 
* *Raphael*, Bette Talvacchia, Phaidon Press, 2007. 
* *Raphael*, John Pope-Hennessy, New York University Press, 1970, 
* *Raphael: From Urbino to Rome*; Hugo Chapman, Tom Henry, Carol Plazzotta, Arnold Nesselrath, Nicholas Penny, National Gallery Publications Limited, 2004,  (exhibition catalogue)
* *The Raphael Trail: The Secret History of One of the World's Most Precious Works of Art*; Joanna Pitman, 2006. 
* *Raphael: A Critical Catalogue of his Pictures, Wall-Paintings and Tapestries*, catalogue raisonné by Luitpold Dussler published in the United States by Phaidon Publishers, Inc., 1971,  (out of print, but an online version is here http://posl.eu/dussler )
* *[http://libmma.contentdm.oclc.org/cdm/compoundobject/collection/p15324coll10/id/101232 Raphael at the Metropolitan: The Colonna Altarpiece]*, Wolk-Simon, Linda. (2006). New York: The Metropolitan Museum of Art. .
* *Raphael and the Antique*, Claudia La Malfa, Reaktion Books, 2020.
Вергилий

**Пу́блий Верги́лий Маро́н** (, ; 15 октобер 70 НЩ, Андал, Мантуялда гӀагарлъухъ, Цизалпияб Галлия — 21 септембер 19 НЩ, Брундизий, Италия), — некӀсияв румав поэт, жив Августил периодалъ вукӀарав. Гьес хъвана латин литератураялда бищун машгьураб лъабго поэма: *[[Эклогал]]* (яги *Буколикал*), *[[Георгикал]]*, ва эпос *[[Аенеидал]]*. 

Гьавуна рес бугеб хъизаналда, гӀолохъанлъуда вахъана Медиоланалде. ЛӀугьа-бахъиназдалъун бечедаб гьечӀеб жиндирго гӀумрудал цӀикӀкӀанисеб Вергилица тӀамуна Неаполалда ва гьелъул сверухъ, мех-мехалъ Румалдеги щун. КучӀдул хъвазе байбихьана НЩ 50-абилел соназдаго. НЩ 39 соналъ басма гьабуна гьесул гӀухьбузузлал кучӀдузул мажмугӀ, *[[Буколикал]]*, жиндир кӀудияб битӀ букӀараб ва жинца автора жиндирго эпохадул цӀакъ машгьурав  поэтлъун лӀугьинавураб.

## МугъчӀваял

### Баянкьелал

### Цитация
Лудвиг ван Бетгьовен

**Лудвиг ван Бетгьовен** (, ; 17 декембер 177026 март 1827) — герман композитор ва пианист. Бетгьовен ккола БакътӀерхьул музикаялъул тарихалда бищун рикӀкӀунел композиторзабазул цоявлъун; гьесул хӀалтӀаби руго классикияб музикадул репертваралда бищун гӀемер перформация гьабулезда гъорлӀ.

## РегӀелал
### Иццал

* 
* 
*
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
Парс (магӀнаби)

**Парс** — магӀнаби гӀемераб рагӀи:

* Фарс — комедия.
** Гьоркьохъел гӀасрабазул драмаялъул жанр.
* Парс — Ираналда остан (административияб бикьи) ва тарихияб область.
Эвклид

**Эвклид** (; 300 НЩ) — некӀсияв грек математикчи, геометр ва логикчи. "Геометриялъул эменлъун" рикӀкӀунев гьев аслияб къагӀидаялъ машгьур вуго *[[Эвклидил Элементал|Элементал]]* трактаталдалъун, жинца геометриялъе кьучӀ лъураб ва жиб гьеб рахъалда аслияб хӀалтӀилъун букӀараб XIX гӀасруялде щвезегӀан. Эвклидилаб геометрия хӀисабалда гьанже лъалеб гьесул системаялъ гъорлӀе инновациялги, гьесдаса цере рукӀарал грек математиказул теориялги. Эвклид рикӀкӀуна некӀсияб мехалъул бищун лъикӀал математикчагӀазул ва математикадул тарихалда жанив бищун авторитет бугездаса цоявлъун.

## МугъчӀваял
### Баянкьелал

### Цитацион

### Иццал
;ТӀахьал

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

;Журналиял ва энциклопедиял макъалаби

* 
* 
* 
* 
* 
*
Буртина

**Буртина** - ккола буртинаялъул яги бухариялъул гьабулеб палту.
НакӀкӀ

**НакӀкӀ** буго гӀисинал лӀамаял къатӀрабаз, цӀорол кристаллаз ва цогидал бутӀабаз гӀуцӀараб бихьулеб масса, жиб планетабазул амосфералда гъорлӀ бессараб. КъатӀрабазул ва кристаллазул гӀуцӀидулӀ букӀине бегьула лъим яги цогидал химикиял субстанциял. Ракьалда накӀкӀал лӀугьуна, щубил тӀанкӀиде цӀорон, гьава гӀуриялдалъун яги гьелъ гӀураб къадар раччлил (гӀемериселъ лъел хӀухьел) гъорлӀе босиялдалъун, цинги щубил тӀанкӀ сверухъ бугеб температураялде бахиндал.

НакӀкӀал рихьула Ракьалъул гьомосфераялда, гьелъ гъорлӀе рачуна гьединго тропосфера, стратосфера ва мезосфера. НакӀкӀазул гӀелму ккола нефология, гьебго буго метеорологиялъул накӀкӀазулаб физикалъул цо рахъ. Гомосфералъул жиде-жидер гъаталда ругел накӀкӀазе цӀар кьеялъул буго кӀиго къагӀида: латиналда ва гӀаммаб цӀаралда.

## МугъчӀваял

## Библиография
:***Ингилисалда***
* 
* 
*
Гьури

**Гьури́** — гьавадул яги цогидал газазул планетадул тӀасалъиялда букӀунеб тӀабигӀияб багъа-бачари. Атмосферадул циркулациялъул кӀиго аслияб гӀилла ккола экваторалда ва полусазда гьоркьоб температура хисарди ва планета тири (Корлиосил эффект). 

## ГӀиллаби
Гьури лӀугинабула атмосферияб тӀадецуй хисардиялъ, жибги температура хисардиялда бан букӀунеб. Атмосферадул тӀадецуй батӀияблъун ккедал, гьава багъарула цӀикӀкӀараб тӀадецуй бугелъуса гьеб дагьаб бугелъубе, гьелъ лӀугьинарула батӀи-батӀияб хехлъи бугел гьурал. Ракьалъул тӀасалъиялде гӀагарлъухъ, лӀурелалъ гьорол хехлъи дагьлъизабула.Гьединго тӀасалъиялъул лӀурел сабаблъула гьури дагьаб тӀадецуй бугелъубе пуялъе.

## Борцин
Гьорол буссиналъе гӀемериселъ хӀалтӀизарула гьури пулеб рахъ бихьизабулеб терминал. Мисалалъе, *шималияб* гьури яги "тӀасагьури" ккола шималалдаса жанубалде пулеб.

## Цивилизациялда
### Мифология
Авар мифологиялда гьорол персонификация гьабун буго Гьорол Эбелалъул сипаталда, амма гьединго дандчӀвала гьорол зооморфияб сипать гьабиги, мисалалъе, гьорол чу яги аздагьо. ГӀандаллъуда гьорое сипат гьабулеб букӀун буго ясазул хӀисабалда (гьорол ясал). РикӀкӀунеб букӀун буго гьураз балагьал росун униланги.

## МугъчӀваял
Къажаралъул гимн

**Къажар Жумгьурияталъул пачалихъияб гимн** — ккола Азарбижаналъул пачалихъиял символаздаса цояб.

## РагӀаби

## ХІужаби
Квен

**Квен** — кваналеб жо, чияс яги хӀайваналъ кваназе кколеб жо — бокьараб квание хӀалтӀизабизе бегьулеб жо, жиндасан чорхое энергия щвезалъе гӀоло. Квараб жо уна чӀагояб организмалъубе, гьениб гьеб клеткабаз регьинабула, гьездасан кварасе энергияги къаригӀунел щиналжалги щвезе букӀине. 

Кванил аслияб гьесел ккола энергиялъул кьучӀлъун букӀин, чиясул логол «равул материал»-лъун лӀугьине, цинги кванидасан чиясе щвезе ккола рахӀат (ракъукълъудаса рахӀат боси).

ГӀадатго квен лӀугьадудалъун бикьула чӀахӀилалде ги хӀайваналъулалде.

ХӀайваназ кваналеб кваниде чагӀаз батӀиял цӀарал кьола, масала, чу́ри яги рагӀи́.

Кванида хадур чӀун, гьелъул ишал гьаруде абула кулинария-йин (богол махщел).

Тарихалда лъавухъе, чагӀаз жидеего квен чӀезабулаан батӀи-батӀиял куцаз: чанидалъун, бакӀарудалъун, росабалӀ хӀайван яги гъветӀ-хер гӀезабун гьездасанги. Гьанжесеб мехалда гӀемерисеб бутӀа кванил щола кванилаб индустриялдалъун.

## Кванил бищун кӀвар бугел элементал
### Макроэлементал

### Биологикияб рахъалъ кӀвар бугел элементал

* Углерод
* Водород
* Кислород
* Азот
* Фосфор
* Сера
* Калий
* Кальций
* Магний
* Натрий
* Хлор

### Микроэлементал
Жакъа-къоялъ биологикияб рахъалъ гӀурччинлъул ги чӀаголъул гӀумрудуе кӀвар бугел элементаллъун 30 микроэлемент рикӀкӀуна (алипбаялъул тартибалда):

* Бром
* Железо
* Йод
* Кобальт
* Марганец
* Медь
* Молибден
* Селен
* Фтор
* Хром
* Цинк

### Витаминал

## МугъчӀваял

## Адабият
*  
* 
* 
* 

## РегӀелал
* USDA. Dietary Reference Intakes
* «Мода на еду: появление, проявления, изменения и будущее» Лекция Владимира Гридина в библиотеке им. Н. А. Некрасова
Монография

**Моногра́фия** ( — «цо, цолъараб» ва  — «хъвазе») — тӀехь хӀисабалда гьабураб гӀелмияб хӀалтӀи жиндилъ цо тема гӀатӀидго балагьараб.

## ГӀаммаб информация
Монография гӀелмияб прозаялъул жанраздасан ккола.

## МугъчӀваял

## Гь. балагье
* Трактат

## Адабият
* 
* 
*
СагӀид Ордашов

**Ордашов СагӀид МухӀамадович** (*гьав.* 1963 аб. соналъул 20 аб. маялда, Гумбет район, ИчичӀали) — авар шагӀир.

## Биография
Ордашов СагӀид МухӀамадович — (гьав. 1963 аб. соналъул 20 аб. маялда Гумбет районалъул ИчичӀали росулъ) учителасул хъизаналда. Щуго вас ва цо яс рукӀараб хъизаналда, гьев вукӀана бищун кӀудияв. 

1972 аб. соналъ росдал байбихьул школаги лъугӀизабун   хадув, ункъабилеб ва щуабилеб классазда цӀалана мадугьалихъ бугеб Болъихъ районалъул КӀижани росдал 8 сонилаб школалда. 

1974 аб. соналъул ноябрьалда мугӀрузул росабалъ ккараб ракьбагъариялъулаб хӀасилалда анлъабилеб классалде цӀализе витӀана Хасавюрт районалъул Аксай росдал гьоркьохъеб школа-интернаталде. 

1977 аб. соналъ Аксаялда 8 го классги лъугӀизабун 9 аб. классалда цӀалана Гумбет районалъул МелъелтӀа росдал гьоркьохъеб школалда ва 10 аб. классалда цӀализе тӀадвуссана Аксаялде. 1979 аб. соналъ Аксаялъул гьоркьохъеб школаги лъугӀизабун цӀализе лъугьана ва багӀараб дипломалда.

1981 аб. соналъ МахӀачхъалаялда лъугӀизабуна  техническое училищеги. Гьелдаса хадуб хӀалтӀизе лъугьана МахӀачхъалаялъул ХӀажиевасул цӀаралда бугеб заводалде слесарь-ремонтниклъун. 

1982 - 84 аб. Соназ Советияб Армиялда рагъулаб хъулухъги тӀобан тӀадвуссана ва хӀалтӀизе лъугьана ИчичӀали росдал библиотекаялъул заведующийлъун. Гьебго заманалда цадахъго вукӀана росдал советалъул депутатлъун ва советалъул председателасул зам.лъунги. Гьеб гуребги СагӀидил буго пахьул устӀарлъиялъул махщелги. Гьес гьарулаан батӀи-батӀиял формабазул гӀертӀал ва гулгунал.

1988-аб. соналъ СагӀидица хъизан гьабуна ва гӀумру гьабизе вахъана Хасавюрт районалъул цӀияб ИчичӀали росулъе. СагӀидица кучӀдул хъвазе байбихьана армиялда вугеб мехалъго, гьев вукӀана СКВО ялъул "Красное знамя" газеталъул внештатный корреспондентлъунги, газеталде рахъулаан гӀурус мацӀалда хъварал кучӀ дул ва макъалаби. 

Рахъана СагӀидил батӀи-батӀиял соназ хъварал кучӀдул батӀи-батӀиял газетазде ва "Гьудуллъи" журналалде. ГьабсагӀаталда СагӀидица гӀумру гьабулеб буго Хасавюрт районалъул цӀияб ИчичӀали росулъ. Гьесул вуго кӀиго васги, кӀиго васасул васги. 

СагӀидил хӀакъалъулъ абуни, гьев гуро адабияталде гьанже вачӀарав чи. Гьев вуго школалда цӀалулеб заманалдаго кучӀдулги макъалабиги газет-журналазда рахъарав, адабияталъулгун гьудуллъи ккурав, гӀакъилаб каламалъул, камилаб пикруялъул, цӀаралдаги яхӀалдаги хӀур хъвазе течӀев, гӀадамазде бугеб рокьуца керен цӀурав чи. 

## МугъчӀваял
Щугъи

**Щугъи́** – гьанжесеб Унсоколо мухъалда жиб кколеб Хьиндаллъуда бугеб мегӀер. Генуб росдадаса хьундабгун-бакъбаккудехун ккола.

## Этимология
ЧӀезабураб этимология жеги гьечӀо. БачӀун букӀине рес буго цебес-авараб **š:ob-ʁí* абураб формалдасан, киб *š:ob* «щоб» абураб рагӀи, *-ʁi* «аскӀоб» абураб цебесеб локатив. Генал, тӀолго централиял аваралго гӀадин, централияб яги хунзахъеб диалекталда гарула. Гьеб диалекталда интервокалияб *-b-* гарулӀ тӀагӀуна, гьединлъидал ккезе бегьула централиязул *-b-*го гьечIин. Гьанжесеб формалде, гьеб тун батӀияб, ассимиляцияги гьесула, гьединлъидал кьола хадусеб форма: авар. *Щугъи́* < ц.-авар. **щоб-гъи́*. Гьеб уйин чӀезабула жибго гьеб бакӀалда кӀиябго рахъалӀан (цо белехьдерил кьурудагун херечӀдерилалда дандебитӀун бугеб, цогидаб – гендерил Парсахъ-бакӀалда дандебитӀун бугеб) ругел щобаз.

## Тарих

## Хурхарал фактал
* Щугъи абураб рагӀуца цолъизарула Щугъи-мегӀер, Щугъи-расалъи, Кавудубакъда гун НакӀкӀимегӀер абурал топонимал.
* Генал божула Щугъи-магӀарда Будалаал руглъуда.
* Цебе Щугъи гьебго цIаргун гьитӀинаб росу букӀун буго. Гьелъул бетӀерлъун гендерида цӀар кӀочарав кавутар вукӀун вуго. Бицанихъе, гьев нуцаласул рагъухъанги кколев вукӀун вуго. Гьесул вац, гьединавго кавутар – кошматар, КошматӀа абураб бакӀалда бетӀербахъи гьабулев вукӀун вуго. Гендерил рицабазда рекъон, кавутаразул мехаз Щугъиса бахъулеб букӀун буго чӀахӀияб пихъ, гьединго чӀахӀиял КошматӀасаги. Вацаз цоцазе ритӀулел рукӀун гьел.
* Щугъисан гендерил ахазе лъинги щола (масала, ГъеникӀкӀалае).

## МугъчӀваял
Хъерукь

**Хъе́рукь** ккола Щугъи-магIарда гъоркь бугеб бакI.

## Этимология
ЛIугьана *хъе́ру* «кIудияб кьурулIа яги магIарда бугеб гамачI; щобил къед» абураб рагIудасан, нахъа кь-локативги («гIодоб, гъоркьа») рекIинабун. МагIна ккола *«хъеруганчIикьа кколеб бакI»*.

## Сипат-сурат
Хъерукь ккола гендерил Цимади-расалъуда бугеб мес. Гьенире рахуна Иргьанс-Нухаздасанги, Цимадире унеб нухдасанги. Цебегоялдаса нахъе гендерица гьенисан бачун буго иццулъим. Гьанже гьелъ лъалъала ГъеникӀкӀалахъ ругел ахал (гIемерисел цIолбоахал). ХутIаралщинал ахал лъалъазе гьеб лъим гIоларо, гьединлъидал гендерица хIалтIизабула цо Цимадисан чвахулеб бугеб лъарал лъеца цIезабураб хIор, цинги Авар-гIорухъан насосалъ кьабараб лъим.

Цере гьанир ратулаанила цил лъалкIал, гьединлъидал чанахъаби хехго къватIире рахъунаанила гьеб гIодолъезе.
Цимади

**Цима́ди** (*Starling:* c:imá-di, гIур. *Цемада*) – Генуб росу бугеб бакIалдаса бакъбаккухъе кколеб гIезагIанго кIудияб расалъи.
ГъеникӀкӀал

**Гъени́кӀкӀал** (гIур. *Гиндука́л*) – Генуб бугеб ахазул кӀкӀал.
ЛъарагӀ

**Лъара́гӀ** (*Starling:* ʎaráʕ) – гIатIидаб, тIибитIараб, жинда мугIрул гьечIеб, цодагьал гьетIа-борхи (гохIал) букIине бегьулеб ракьул тIала.

Авар мацIалда лъагIруда цоги абула: **гIатIи́ракь**, **би́тIи** (яги **битIе́л**), **ри́тIи** (яги **ритIе́л**), **тIиби́тIи**, **цIа́нбитIи**, **би́тIаракь**, **торгIо́н** (диал.), **торгIо́гьил** (диал.) ва гь.ц. Гьал рагIабац бихьизабула ракьул цIанбитIараб форма букIин, гьенир рорхатал мугIрулги, парсал ва кьураби гьечIеблъи.

## Этимология
Гьаб рагIул этимология жеги кьун гьечIо. Старлингхъвайида рекъон, гьаб хъвала ʎaráʕ-ан абун. РагIул хвалисаб кьучI ккола **лъагIру́-** (лок. *лъагIру́-да*, *лъагIру́-хъ*, хаслъ. *лъагIру́-л*, кьов. *лъагIру́-е* ва гь.ц.).
ГъазимухӀамадов, АмирхӀамзал ИсмагӀил

**ГъазимухӀамадов Ами́рхӀамзал ИсмагӀил** (; гьав. 30 сентябралъ 1967 соналъ, Къеди) — авар ва дагъистанияв тарихчи, журналист, хъвадарухъан. Чанго монографиялъул ва нусго макъалаялъул автор.

## Биография
ИсмагӀил ГъазимухӀамадов гьавуна авар хъизаналда 30 сентябралъ 1967 соналъ ДАССРалъул ЦӀумада мухъалъул Къеди росулъ.

1985 соналъ лугӀинабуна Къеди росдал школа.

Жеги гӀолохъанго байбихьана казиятазда макъалаби хъвазе.

2000-абилел соназдаса нахъе хӀалтӀана ва хӀалтӀулев вуго росдал ва районалъул депутат хӀисабалда.

2011 соналда лъугӀинабуна Россиялъул правоялъул академия (МахӀачхъала).

2014 соналдаса нахъе байбихьана авар тарихалда сверухъ ва хасго Ункъракьалъул хӀакъалъул макъалаби ва тӀахьал къватӀир реччазе.

## Библиография
* 
* 
* 
* 

## ХІужаби

## РегӀелал
* 
* Живой Журнал. ИсмагӀил ГъазимухӀамадов
* Проза.ру сайталда гьумер
Байбур

**Ба́йбур** (*Starling:* bájbur) – гендерил (Генуб росулI) росулIасеб мифологияб рижи.

Байбур гендерида лъала чагIазул куц-мохъги, гьезул гьаракьги босун гIадамал гуккизе ва гьезул лугби мортизаризе къватӀибе бахъунеб хъублъи букӀин.

Генал божула, Байбурица босизе бегьулин щив вукӀаниги чиясул эбел-инсул гьаракь ва гьезул гьаркьица ахӀизе бегьулин гьесул цӀарин. Гьелъие жаваб кьезе бегьуларо, кьунани – яги лага мортлъула, мачӀхала, яги – рокъосачи ракьукье ккола. Эбел-инсудаса гьев рикӀкӀада вугони (масала, эбел-эмен Генур, вас – Маскавалда) гьеб цӀакъ хехго лъала. Рокъор киналгоги рукӀун, эбел-эменги цоги рокъорхунги тун, гьезул гьаркьица жо ахӀун хадуб, гьайгьай, бокьарав чияс жаваб кьола. Щиб-ан абун аскӀове вас щун хадуб, эбел-инсуца, жидеца мун ахӀулев вукӀинчӀин абун хадуб, лъалацинги Байбурица гьесде бер рехун букӀин. Гьеб мехаца абизе кколила: *«Байбур, гӀор тун эхебе а, гӀор тун эхеде а»*-йин абун.

Байбурил букӀине бегьулила халатккараб лахӀчӀегӀераб, тӀад канлъул къинцӀ чӀолареб, лага. Гьурмал бецӀлъуца гьелъул сипат-суратго бихьуларо. Аммайин абуни, бихьизего, гендерил харбида рекъон, гьеб чӀолеб рагӀуларо.

## Этимология
Гьанжесеб авар мацӀалда гьадинаб кьибил лъаларо. Тюрказул мацIазда *bajbür* «бацIил когIо» абураб магIнаялда дандчӀвазе бегьула, амма гьеб букӀинадай авараб формадул иццин абураб жо щакаб жо буго.
НакӀкӀимегӀер

**На́кӀкӀимегӀер** (*Starling:* náḳ:i-meʕér, хаслъ. **На́кӀкӀимогӀрол**) – Унсоколо мухъалда, гендерил Щугъи-расалъудаса гӀемер рикӀкӀада гьечӀого бугеб тӀогь.

## Этимология
Авар мацӀалда, **накӀкӀ** «зодоб боржанхъулеб букӀунеб гьахь», **накӀкӀ** «рукӀкӀназул гъветӀ» омонимал рукӀиндал унгояб этимология батизе захӀмалъула. ТӀоцебиселда рекъон, гьеб кколеб буго *«накӀкӀаца буччун букӀунеб мегӀер»*, хадуселда рекъон – *«накӀкӀигъутӀбузул мегӀер»*. КӀиябго данде кколеб буго.
Лаплап

**Лапла́п** (Starling: lapláp, хаслъ. **лапла́пил**, гI.ф. **лапла́пал**) – цо тIубанго лъулел (сверулел) рухIчIаголъиялъул рехъ. Гьезул милъразда (цересездаги, нахъисездаги) хитинияб кIичч букIуна. Цоцоязда рукIуна цIуцIулел кIалзул аппаратал расгIадаб тIеренаб мащугун. Милъразул щватги рагьиги батIи-батIиял рукIуна: 2 мм-даса бахъараб 28 см-де щвезегIан.
Гьорол Эбел

**Гьоро́л Эбе́л** (яги **Гьоро́л-Эбе́л**) – аваразул мифологияб рижи, руччабазул мифологияй цIунухъан, гьезие квербакъи гьабулей, рекӀелӀас ургъел ги унти босулей. ГIемерисеб бутIа божи хутIун буго Гъоркьиял аваразул.

Гьорол-Олбол руго ясал, гьезде абула Гьорол Ясал-ин (гьоролIан гьурмал раккулила гьезулан бицен букӀуна).

## Этимология
ЛIугьана авараб **гьури́** абураб рагIи хаслъул падежалде буссинеги гьабун, **эбе́л** абураб рагIи гъунизеги гьабун. ГIурус мацIалде гьеб буссинабун буго *Мать ветра* абун.

## Культуралда
2019-леб соналъ Oyme абураб музикалияб группалъ гьелъул хӀакъалъулӀ цере авараца ахӀулеанаб «Гьорол эбел» абураб кечӀ цӀигьабун ахӀана ги клип бахъана Гъуниб мухъил Гъамсукь чӀвадналӀ.

## Паралелал
Мариязул мифологиялдаги йиго гьалда релълъарай рижияй – **Мардеж-ава**, яги **Мардеж-нё** абун. Авар мацIалдагогIадин, гьенибги рагIилIугьин цо буго: *мардеж* – гьури, *ава*, яги *нё* – эбел, щиб кколеб гьорол эбел-ин абураб рагIи. Мариял божулаан, гьелъул иш-пиша зодихъан бачIунеб лъедаги, гьородаги хурхун бугин.

## ХIужжаби

## Линкал
OYME - Horol Ebel (official  video)
Гьорол Ясал

**Гьоро́л** **Я́сал** (яги **Гьоро́л-Я́сал**) – аваразул мифологиял рижаби, гьезул эбел ккола Гьорол Эбел.

Щуланиб росулӀ гӀинаккуларел лъимал хӀинкъизаризе абулила: «*Гьорол ясал рачӀина*»-йин. Гьуразул къуватай Гьорол-Олбол ясал кколел руго гьел. Гьури бахъунеб мехаца гьезул гьурмал гьоролӀан раккулин бицен букӀуна, гьезде божулел аваразул.

## Линкал
РогӀритӀа

**РогӀри́тӀа** (Starling: roʕrí-ṭa, гӀур. Рогрита) – гендерил Парсахъ бакӀикь кколеб рехун тараб кули. Гендерил Парсахъ-бакIил бакътIерхьун рахъалдехун ккола.
РецарулӀ

**Реца́рулӀ**, яги **Ре́цулI** (Starling: r-ec-áru-ƛ:) – роол моцIазул цояб. БукӀине ккола гьанжесезул яги *август*, яги *сентабир*.

## Этимология
Гьаб рагIи лIугьана **реца́ризе** абураб глаголияб кьолбодасан. Гьаб моцIалъ байбихьулаан реци.

## Суртал
ХъвехъарулӀ

**Хъвехъа́рулI**, яги **Хъухъа́рулI** (Starling: q:ʷeq:á-ru-ƛ: / q:uq:á-ru-ƛ:) – хасалил моцӀазул цояб (григорианияб календаралда рекъон, гьеб ккола гьанжесеб *декабирмоцӀ*).

## Этимология
Гьаб рагIи лIугьана **хъвехъа́ри** «боцIи-панз гIодоблъей (хъвей)», **хъве́хъизе** абураб глаголалдасан лIугьараб. Гьебги **хъве́зе** абураб кьолбода хурхун буго: *хъве-хъ-а́р-* абураб форма ккола хIаллъараб формадул глагол.
Ксантиум

**Кса́нтиум** (лат. *Xanthium*) – лъагIалилал хертайпаяб рижунжалазул сибтI.

Латинияб цIар лIугьана инсгрек. ξανθός «тIогьилаб» рагIудасан, гьалъул хIалтIизабураб мехалъ лIугьунеб тIогьилаб кьеридасан.

## ТӀибитӀиги экологияги
Гьаб чIахIил инсуракь ккола Кьоросеб яги Шималияб Америка. Гьениса гочинабуна Европалде, ТIинаб ги Бакъбаккул Азиялдеги. Гьалде абула рудера́лияб чIахIин.

## Биологикияб сипат-сурат
ТIанхал рукIуна гожохарал, милърахарал. 

ЧIеплал цожинсиял, гIодокIарал, тIорбегIал яги хьопбегIал цадахътIегьазда жанир ракIарарал, тIанхазул къва́лакь жалги рукIунел, цинги кIкIоралккун махIабазул мажда ракIарарал.
1886 сон

## Лъугьа-бахъинал

## Гьарурал
*Ралагье гьединго: [[:Категория:1886 соналъ гьарурал]]*
* 15 апрель — Николай Степанович Гумилёв, гӀурус шагӀир (чӀвана 1921 соналъ).
* 6 июль — Марк Блок, француз тарихчи (хв. 1944).

## Хварал
*Ралагье гьединго: [[:Категория:1886 соналъ хварал]]*
* 14 июнь — Александр Николаевич Островский, гӀурус драматург (гь. 1823).
* 8 февраль — Иван Сергеевич Аксаков, гӀурус публицист, шагӀир (гь. 1823).

## Гь. балагье

## МугъчӀваял
1896 сон

## Лъугьа-бахъинал

## Гьарурал
*Ралагье гьединго: [[:Категория:1896 соналъ гьарурал]]*
* 8 январь — Стяпонас Дарюс, литовияв лётчик
* 15 июнь — Иван Алексеевич Лихачёв, советияв пачалихъияв жигарчи (хв. 1956).

## Хварал
*Ралагье гьединго: [[:Категория:1886 соналъ хварал]]*
* 3 январь — Адольф фон Глюмер, прусс генерал (гь. 1814).
* 10 декабрь — Альфред Бернхард Нобель, швед химик (гь. 1833).

## Гь. балагье

## МугъчӀваял
ЛъилъарулӀ

**Лъилъа́рулӀ**, яги **Лъилъа́рулӀ-моцӀ** (Starling: ʎiʎá-ru-ƛ:) – роол моцӀазул цояб (бищунго багIарараб).

Гьеб моцIалъ лъилъулаан бачIин. Лъилъул моцIалде абула бищунго багIарарабин – гьеб кколеб буго гьанжесеб нилIеца хIалтIизарулел июл яги август моцIазул цояб.

## Этимология
Гьаб рагӀи **лъилъа́ризе** абураб глаголияб кьолбодасан лӀугьана. Гьелъул магӀнаги ккола *«ролI (яги богIол хIубал) кьолболIан къотIун, дандракIаризе»*-йин абун.

## Суртал
Аштиан (шагьрестан)

**Аштиа́н** () — ккола Ираналъул Марказияб останалъул 10 шагьрестаназдаса цояб. Администратияб марказ — Аштиан шагьар.
Шагьрестаналда гъорлъе цохӀо цо район (бахш) гурого унаро:
* Маркази (марказияб) (بخش مرکزی)
Шагьрестаналда гӀумру гьабулел гӀадамазул къадар 2006 соналда 19 011 чиясда гӀураб букӀана.

## Росаби

## МугъчӀваял

## РегӀелал
* World Gazetteer
Бахш

**Бахш** (, произн. [baxš]) — район, Ираналъул администратиябгун-территорияб гІуцІи, шагьрестаналъул (область) цо бутІа. Цо-цо мехалъ ингилис мацІаллда бугеб адабияталда таржама гьабун хъвала графство (*county*) гІадин.

Цогидал пачалихъазда ругел, масала АЦШялъул тауншипазда яги КІудияб Британиялъул районазда (*district*) релъун ккола. Бахшазул бутІрузда абула *бахшдарин*, ва гьел гьенир бетІерлъи гьабизе Ираналъул жанисел амрабазул министерствоялъ тІадкъала.

Бахшалда жанир уна шагьарал () ва дегьестанал (муниципалитетал ва шагьриял округал). Бахшалъул цо шагьар тахшагьар хІисабалда бищула.

Жиб-жиб шагьрестаналда (область) букІула марказияб бахщ (, *бахш-е Меркези*), ва гьенибго тахшагьарги букІула. Масала, Горган шагьар гьебго цІар бугеб шагьрестаналда жаниб уна ва хадуб гьениб бугеб марказияб бахшалда жанибги.

Ираналъул жанисел амрабазул министерствоялъул расмиял данныязда рекъон 2012 соналъ Ираналда 999 бахш букІун буго.

## Гь. балагье
* Ираналъул администратияб бикьи
* 

## Примечания
Авараб редупликация

**Ава́раб редуплика́ция** (цI. *[awára-b reduplikác:ija]*) – авар мацIалда бугеб редупликация. Гьел руго чанго ратIалъабазул. Авар мацI ккола кидагогIадин редупликация хIалтIизабулел мацIазул цояб.

## Редупликация
Редупликацияйин абула рагIул бутIа, стем яги тIолго рагIи кIилъуда (такрарлъуда). Гьел кIилъидул магIна чанго буго: экспрессия (рагIи берцинаби), гьелъул магIна яги къваригIин гьударизаби, рагIаби дандарун гьезул аслияб магIнаби цолъизаби ги гь. б.

ТIолго Ракьуда ругелщинал мацIаздаги буго гьеб (рц. гIур. *е́ле-еле*, *кис-кис*).

Гьел рикьула кIиго аслияб бегIуде: тIубангуреб ги тIубанаб. **ТIубангуребалъул** магIна ккола рагIул бутIа (рагIи тIубанго хIалтIизабичIого) яги стем кIилъи, гъобго мехаца **тIубанаб** ккола тIолго рагIи (кинаб къагIидалда гьеб бугониги) кIилъизаби. Авар мацIалда хIалтIизабула кIиябго.

Редупликация бихьизабула редупликативиял элементаз. Гьезде абула **редупликативал**, – ин. Гьезда гьоркьоре уна *къед, къоно, тIех, кIач, ш-элемент, м-элемент* ги гь. б.

## Аваралъулал
Авар мацIалда рихьизарун руго чанго батIиял редупликативиял формаби. Аварал редупликативазул руго чанго батIиял функциябиги: экспрессия (*гIага-шагарал*), глаголазул яги хIал бихьизабулел рагIабазул хIаллъи бихьизаби (*кIус-кIусизе*), гIемерлъи, гIатIилъи бихьизаби (*мадугьал-къед*) ги гь. ц.

### Ш-редупликация
Гьаб ккола ш-редупликативияб элемент хIалтIизабун редупликация лIугьинаби. Жинда хурхен базабураб рагIул форма яги куцги босула гьелъ кидагогIадин: *гIага́-шага́рал, гIага́-шага́рго;* *гIатIи́-шатIи́даб, гIатIи́-шатIи́дго* ги гь. ц.

Цо пикруги буго, гьалъ, жибго тIоцебисеб элементалда релълъинабун, гъолъул семантикаги нахърекIинабулин. Гьедин лIугьараб букIине ккола гендерица (Унсоколо мухъ, хунз сверел) хIалтIизабулеб *реша́зе* абураб рагIиги, «рекъезабизе, дандеккезабизе, адаптизе». ТIокIал батIиял сверелаздаги, тюркиял мацIаздаги гьаб рагIи гьечIолъуца бицунеб бугеб цIикIкIинабула: гьаб букIине ккола *рекъе́зе* абураб рагIудаса лIугьараб.

### М-редупликация
Гьаб унгоавараб букIин щакаб жо буго, щай гурони тIолго Кавказалъги, нилIедехун ругел гIурусазгицин хIалтIизабула (гIур. *шашлы́к-машлы́к*). Аваралда: *кафе́-мафе́, чака́р-мака́р, дару́-мару́* ги гь. ц.

## Лингвистикияб момент
КидагогIан редупликация хIалтIизаби ккола хадурккарал мацIазул хасият,-ин абулел чагIиги руго, щай гурони ругел рагIаби аффиксация яги суффиксация гьабун хисизабичIого, кIиго кьалбалккун цоцада хурхинчIел рагIаби хIалтIизаби бигьаяб иш ккола. Гьелъул магIна ккола, гьединаб мацI бицунел чагIи гIелму-лъаялда нахъ рукIунгутIи (аварал, гIараб лъаял МагIарухъ рачIаниги, къайи-къонода нахъ ран хутIи, гьелъие географикияб гIиллаги букIин).
Авар мифология

**Ава́р мифо́логия**  — аваро-гӏандо-цезазул, яги аваро-гIандазул, яги цохIо аваразул цойиде руссинарурал мифологикиял элементал.

## Мифологиялъулаб дуниялъул сурат

## Пантеон
* **Цӏоб** — пири речӀчӀулев
* **Бече́д**
* **[[Будалаал|Буду́лаал]]**
* **Хъвед** (гьин. *Хъвед*) — батизе бегьула,  рагъул бечед. Гьес, мунагьал сабаблъун, лъиданиги бихьулареб киса-кибего бугеб кутакаб къуваталъ бакъкквей гьабулаан, жиб рагъ байбихьизе бугин лъазабулеб. 
* **Гъугъай**
* **У́нтул Эбел**
* **[[Гьорол Эбел|Гьоро́л Эбел]]**
* **Сосо́л Эбел**
* **Лъада́л Эбел**
* **Ракьу́л Эбел**
* **Бакъул эбел**

## ГIодогIанасеб мифология

### Демонал

* **[[Ба́къараб рухI]]** — секьи щвечӏеб хвараб чиясул рухӀ.
* **Хъарт**, яги **Гъа́ртай**. Рохьой бетӀербахъи гьабулей квешаб гӀамалалъул махъа.
* **Гуду́чI**, яги **Гегу́чӀ**. Гендерица *Хьурду́чӀ*, ансадерицаги хундерицаги *Худу́чӀ*. Ургьисаго лъимал рикъулел демоназул цӀар. 
* **[[КьочIо́борохь]]** — кьочӀолӀа букӀинеб мифологияб борохь.
* **Карж**, яги **Ка́ржин**
* **Рохьи́л хъарт**. Къаралазул локалияб мифологикияб рижи. Рохьой бетӀербахъи гьабулей хъарт.
* **[[КӀарбуцӀ|КӀа́рбуцӀ]]**. Гьумер-кӀал гьечӀеб, къасимехалъ бачӀунеб, халатккараб цо рижи. КӀарбуцӀ гӀемерисеб лъималазул интересалда, гьел рикъизалъе бачӀуна.
* **ТӀадрегал**: ХъегӀело, Сардихъан, Бисиси (балъхъ.) Сесаро, Чучукъуъудиро, Писусур.

### Зоолатрия

* **Ци**
* **Бацӏ**
* **Цер**
* **Цӏум**
* **Бисал**
* **Цӏе**

### Тотемал

## Мифологиялъулал мугӀрул

* **Кьили́-мегӀе́р** — гьоркьохъеб Авариялда бугеб мегӀер. Гьелъул тӀогьода будалаал ругин кколаан. 
* **[[ГӀадамал-щолареб-мегӀер]]**
* **ЦӀобол гохӀ**
* **Кидилишавни** (авар. *ясикIабазул мегӀер*)
* **БахӀарган**
* **Моду**
## КӀодокъоял

* **[[О́цбай]]** — авар кIодокъо
* **[[Игби]] —** цӏунтӏасезул кӏодокъо

## Линкал
*М.Р. Сефербеков. Культ гор у народов Дагестана: виды и формы проявления

## МугъчӀваял
Лъимер

**Лъи́мер** — гьавиялъул ва балугълъул этапазда гьоркьов вугев инсан, яги  лъимерлъул гӏолаб периодалда вугев, гӏужде вахинеган. Гьеб букӏине бегьула жеги гьавичӏого вугев инсанасдаги хурхараб. *Лъимер* рагӏуца гьединго бихьизабизе бегьула эбел-инсудехун бугеб гьоркьолъи (бокьараб ригьалъул вас яги яс гӏадинан).

## Мугъчӏваял
Алфард

**Алфард** яги **Гьидралъул Алфа** () — Гьидралъул цӏваруда бугеб бищун гвангъараб цӏва. Гьеб буго цогояб кӏудаб цӏва, Бакъудаса цӏорораб, хӏо кӏудияб ва дагьабги канчӏаб, 177 кан-лъагӏелалъ рикӏкӏад бугеб.

## Куцмухъ

Алфардалъул масса буго лъабго нухалъ цӏикӏкӏараб бакъулалдаса. Гьелъул батизе бегьулеб ригь рикӏкӏуна 420 миллион сон ва гьеб цебетӏуна бетӏераб иргадудаса кӏудаб цӏвайиде, жиндир спектралаб классификацион K3 бугеб ва канчӏлъул класс II ва III гьоркьоб бугеб. Бокӏнилаб диаметр борцана халат-кьучӏмухъаб интерферометриялдалъун, гьелъ кьуна  миллиарсекунд, гьелдаса цӏикӏкӏун буго Бетелгейзалъулги Р Дорадусалъулги. Гьелъул радиус буго бакъулалдаса 50 нухалъ кӏудияб.
Алфардалъул спектралъ бихьизабула бариялъул рекъараб тӏокӏлъи, гьеб элемент цӏикӏкӏанисеб лӏугьуна нуклеосинтезалъул s-процессалдалъун. 

## Мугъчӏваял
Гьенри Киссинджер

**Гьенри Алфред Киссинджер** (**Henry Alfred Kissinger** ; гьавидела **Heinz Alfred Kissinger**, ; май27, 1923  —Новембер 29, 2023) — американ политикчи, дипломат, политикияв гӏалимчи, ва геополитикияв консултан, жив хӏалтӏулев вукӏарав Цолъарал Штатазул пачалихъияв секретарлъун ва националаб секурлъул малъухъанлъул Ричард Никсонил ва Джералд Фордил президентияб администрациялда.

## Хӏалтӏаби
### Публикияб политика
* 1994. *[[Дипломатия (Киссинджерил тӏехь)|Дипломатия]]*. .

## Мугъчӏваял
Релъак

**Релъа́к** – цIвакмагIарзулал дергелабазул жинс, бищунго тIиритIарал милъкверзулазул жинсазул цояб, женделI 110-гIсб. артIал ругел. Гьазул бакIлъи гIемерисеб бащалъула 2,5–45 г, чорхол халалъи – 35–100 мм, магъил халалъи – 28–65 мм, цебескIигъеж – 28–70 мм, молърол хьвагI – 23–45 см; цIуял гIадатго чIахIа рукIуна бихьинал жалаздаса.

## Сипат-сурат
ГIадагIо букIуна эхедецIараб, гIундул рукIине бегьула батIи-батIиял халалъул, къокъаздаса байбихьун гIезагIанго чIахIиязде щвезегIан (масала, гIинхалатаб релъакил). ЦIоко букIуна халатаб ги керчаб. ЦIакил релъ букIуна лахIчIегIераб, салукьераб яги канчIбагIараб, расал яги кIи-, яги лъакьерал. ЧохьотIа рас гIадатго канчI букIуна мугъзада бугелдаса. 44 хромосомги.

## ТIиритIел
ТIолракьулаб, поларухъал ракьал хутIизегIан.

## АртIал
Россиядул фауналда ги гьелъул гIорхъохъел ракьаздаги – 19 артI:

Myotis myotis – КIудияб релъак

Myotis blythii – ГIинбегIераб релъак

Myotis bechsteini – ГIинхалатаб релъак

Myotis nattereri – Наттерерил релъак

Myotis tschuliensis – Копет-дагисеб релъак

Myotis schaubi – Аракисеб релъак

Myotis bombinus – Амурисеб релъак

Myotis buchariensis – Бухарисеб релъак

Myotis frater – РачIчIхалатаб релъак

Myotis brandtii – Брандтил релъак

Myotis sibiricus – Сибиралдаса релъак

Myotis ikonnikovi – Иконниковасул релъак

Myotis mystacinus – Михъитаб релъак

Myotis davidii – Степазулаб релъак (гъорлIе M. nipalensis, M. aurascens ги, букIинги бегьула, Myotis hajastanicus – ЦIамухъалдаса релъак)

Myotis petax – Бакъбаккул релъак

Myotis daubentonii – Лъадал релъак

Myotis macrodactylus – ЧахIаквачIазулаб релъак

Myotis capaccini – Килищхалатаб релъак

Myotis dasycneme – ХIорилаб релъак

### СубартI ''Myotis'' – чIахIиял релъакал
Myotis blythii – ГIинбегIераб релъак

Myotis chinensis – Гъоркькитаялдаса релъак

Myotis myotis – КIудияб релъак

Myotis pinicus

Myotis zenatius – Мароккалдаса релъак

Myotis escalerai – Иберияб релъак

Myotis pequinius – Пекиналдаса релъак
Редупликация

**Редуплика́ция** (лат. *reduplicatio* «кIилъизе») — рагIул бутIа, чIукь яги тIолго рагIи кIилъизаби.

## БатIиял
**ТIубаргуреб редупликация** бугеб хIалида цохIо рагIул бутIа гурого такрарлъуларо: [ɸuɾab] «бакъанимех» → [ɸuɸuɾab] «маркIачIумех; богомех» (филиппинияб мацI агта). Аваралда: же́мизе → жем-же́мизе; га́мизе → ган-га́мизе. Аваралда гьединал рагIаби гIемерисел рекIахъе хъвала.

**ТIубараб**, яги **гIорхъитараб** редупликацияйин абула тIубараб рагIи такрарлъиялда (кIилъиялда): масала, гIур. *еле-еле*.

## Авар мацIалда
Авар мацIалда чанго батIияб форма буго редупликациядул.

## КъватӀисел регӀелал
***Инглисалда***:
* Reduplication (Lexicon of Linguistics)
* What is reduplication? (SIL)
* Echo-Word Reduplication Lexicon 
* Exhaustive list of reduplications in English
* List of contrastive focus reduplications in English
Хунзахъа Жалалудинил ГӀалибег

**Хунзахъа Жалалудинил ГӀалибег** (2 май 1935 — 28 новембер 2023, Хунзахъ, Дагъистан) — авар тарихчи, Дагъистаналъул мустахӀикъав мугӀалим, филолог, коллеционер. Хунзахъ историкиябгун мухълъавул музеялъе кьучӀ лъурав ва гӀемераб экспонат гьениб бакӀарарав чи, Хунзахъ 2400 сон тӀубаялъул хурхун тӀобитӀараб тадбиралъе сценариялъул автор.

## Биография
ГӀалибег гьавуна 1935 соналъул 2 маялда Хунзахъ. ЦӀалана Хунзахъ анкьсонил школалда, 6 ва 7 классалда цӀалулев вукӀана Агъвали. 10 класс лӀугӀизабуна ГӀарани гьоркьохъеб школалда. 1951 соналъ цӀализе лӀугьана Дагъистаналъул педагогикияб университеталъул филологиялъулаб факултеталде. Щуго сонидаса вачӀана хӀалтӀизе ГӀарани школалде, гьенибго байбихьана гьисториялъул мугӀалимасул нух. 1963 соналъ гьев хӀалтӀизе лӀугьана ГӀарани руччабазулаб школалда завуч хӀисабалда.

1960-л соназ эс байбихьана, экспонатал ракӀарун, школда этнографияб музей гӀуцӀизе, гьелъул кьучӀда хаду гьабуна Хунзахъ историкиябгун мухълъавул музей. 1972 соналъ ГӀалибегида батана Ахъбердил МухӀамад вукъараб бакӀ Чачан Республикалъул Гушкурталда. Гьес гӀахьаллъи гьабуна ГӀакаро магӀарде гуржи-дагъистанияб археологияб экспедициялда, жинда АнцӀила кӀиго апостоласул килиса батараб.

НахъалъагӀан хӀалтӀулев вукӀана Хунзахъ школа-интернаталда историялъул мугӀалимлъун. Хвана ГӀалибег 2023 сонил 28 новембралда.

## Макъалаби
* *Кавказалъул кӀалден*
* *КӀудияв ГӀумахан*
* *Сивулал росаби*
* *Хунз гӀурус-япон рагъулӀ*
* *Чаландар устар*

## КъватӀисел регӀелал
*Алибег Казанбиев из Хунзаха
Ургъ

**Ургъ**, гьединго **эргъел** ккола когнитивиял процессаздаса жо, жиб лӀугьине бегьулеб сенсорияб стимулациялда бачӀого. Цогидаб рахъалъ "ургъ" термин гӀахьалаб букӀине бегьула жалго психикалал процессазе гуреб, психикалаб хӀалазде яги идеязул системалде, жал гьел процессаз ахӀун лӀугьунел.

## Ургъиялъул теорияби
Церелъун руго ургъиялъул чанго теория. Гьезул хӀалбихьун буго эргъол куцмухъ ва характеристикаби кквезе. 

### Платонизм
Платонизмалда рекъон, эргъел буго рухӀдал багъа-бачари, жиндилӀ Платоникал формаби ва эзул гьоркьолъаби ратӀарахъулел ва цӀехь-рех гьабун лъазарулел. Гьеб хӀалтӀи бичӀчӀула рухӀдал жиндиагояб сасараб жанисеб кӀалъайлъул. Платоникал формабазул хал гьабула жал хисардулареб мухъалда ругел ва хӀалазул мухъалдадаса батӀиял универсалазул гӀадин. Гьенире рачӀуна лъикӀлъул, берцинлъул, цолъул ва цохӀоголъул ва ц. формаби.

## Эргъол типал
Академикаб литературалда эргӀол гӀеме-гӀемерал формабазул дискуссион букӀуна. Цадахъго гьабун гьел формаби рикьула жидеца теоритикалаб лъай гьабулезде ва хӀалтӀиги битӀараб бищги гьабулезде, хӀо гьечӀо гьел киналго цокӀалде бачунеб киназго рикӀкӀараб таксономия.

## МугъчӀваял
Йогьанн Себастиан Бах

**Йогьанн Себастиан Бах** (, ; 31 март 1685, Эйзенах, Саксен-Эйзенах — 28 юл 1750, Лейпциг, Саксония — хадуяб бароккодул периодалъул герман композитор, органист, капелмейстер. Гьесие цӏарщел щвана *[[Бранденбургалъул концертал]]* гӏадал оркестралияб музикалдалъунги; инструметалал композицияздалъунги ва ц. XIX гӏасруялдаса нахъего гьев гӏемериселъ рикӏкӏунев вуго Бакътӏерхьул музикадул гьисториялда бищун кӏудиял композитораздаса цоявлъун.

## Мугъчӏваял
Волфганг Амадеус Моцарт

**Волфганг Амадеус Моцарт** (, , 27 январ 1756, Залцбург — 5 декембер 1791, Вин) — классикияб периодалъул цӏар арав ва кӏвар бугев композиторав. Къокъабго гӏумруялда жаниб гьес хъвана жиндир мехалъул рукӏаралщинал жанразул 800-идаса циккӏун хӏалтӏи. Гьесул гӏемерисел композициял рикӏкӏуна симфонияб, концертантияб, камерияб, оператияб, ва хоралаб репертуаразул тӏогьарлъун. Моцарт рикӏкӏуна Бакътӏерхьул музикадул гьисториялда бищун кӏудиял ва цӏарщел бугеб композиторазул цоявалъун, гьесул музикалъулӏ буго "мелодикаб берцинлъи, элъул формалаб элеганлъи ва гьармониялъулги текстуралъулги бечелъи".

Гьавуна Залцбургалда, гьанжесеб Австриялъул, Моцартица лъимерлъудасаго бихьизабуна цӏакъаб махщел. Кӏолол тӏагӏалаби ва чагъана лъикӏ хӏалтӏизабулев гьес щуго сон баралдаса хъвазе байбихьана музика, гьесухъ гӏенеккулаан Европалъул къиралиял чагӏиги. Инсуца гьев цадахъ вачана Европалда кӏудияб турнеялде, хад Италиялде бухьараб лъабго сапаралда. 17 сонил ригьда гьев вукӏана Залцбургалъул гьиндив музикантлъун, хад гьев тира-сверана дагьабги лъикӏаб хӏалтӏи балагьизе.

1781 соналъ гьев рещтӏана Виналда, гьениб щвана Моцартие цӏарщелги. Гьенир тӏамурал тӏарамагъадисел соназ хъвана гьес щиндир бищун цӏар арал симфониязул, концертазул ва операбазул цӏиккӏанисел. Гьесул Реквием хутӏана хъван бахъинчӏого, гьев, 35 сон барав чи, хведал.

## Мугъчӏваял

### Цитацион

### Иццал

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
Хен

**Хен** (лат. *Lémna*) – тIугьдузулаб гIурччинлъул риж, Ароидиял (Araceae) хъизамулI кколел (APG II ги APG III классификациялда рекъон).

## Биологикияб хъвай-хъвагIай
Гьаб рижул загьириял жал ккола гIисинал (ричIчIиналцин) лъадалал гIурччинлъаби.

## ТIиритIи

## Таксономия

### Синонимы

### РегIал
Рижниб буго 14 регI:

* Lemna aequinoctialis – Тропикияб хен
* Lemna disperma – КIихьонтIияб хен
* Lemna gibba L. – Мугъало-хен
* Lemna japonica – Япониясеб хен
* Lemna minor L. – Хен мигьаб
* Lemna minuta – Хен гIисинкIаб
* Lemna obscura 
* Lemna perpusilla – Хен кикаб
* Lemna tenere – 
*
* Lemna trisulca L. – Лъабахараб хен, яги ЛъабутIаяб хен
* Lemna turionifera – ТуринлIугьинабулеб хен
* Lemna valdesiana 
* Lemna valdiviana 
* Lemna yungensis
Парс

**Парс** (*па́рсил*, *па́рсал*), яги **мухъкке́л** (*мухъкка́лил, мухъкке́лал*)– ин абула тIабагьараб кьурда, цIанбитIараб, цокIалаб борхалъуда. МугIру́да гъулдул рукIунел ратани, гьалда рукIине рес гьечIо.

Парсица цоги кьола гьадинаб гьесел: «мухъккел; мухъ гьабун гIебеде битIараб борхалъи (гохIдул рукIа, мегIер букIа)», гьединлъидал щун батула гендерил парсазеги гьеб цIар. Гьадингояб гьесел кьолеб рагIи ккола **щоб**, хIо гьалъул цо ккураб, шурулареб гьесел буго.

Диалектазда парс гьедин гурони бичIуларо. Масала, гIандалазул чIохъияб **парс** «гIодорай бугеб мухъккел», сугъулдерилаб **пас** «тIабагьараб кьуру яги мухъккел», цинги деталиял гьеслал щвечIел диалектиял **пара́с**, **парси́** рагIабиги руго.
ТIалъи

**ТIалъи** — борхалъуда гlатlиракь, битlараб яги карачалахараб тlасияб рахъ бугеб, чlванкъотlарал гlорхъабаздалъун цогидал гlатlиракьаздаса батlа гьабураб.

## Лъугьинаби

### Лаваялъулаб тIалъи

### Денудационияб тIалъиял

## ТIалъиялъул сипатал

## Жеги балагье
МугIрул ритIел

## Адабият
ХӀор

**ХӀор**, ***ħor*** — рижалилаб, дандеккун кӀудияб ва цоккураб лълъелмес, ракьтӀа бугеб. Гьелъул чӀчӀей букӀуна цо  бассеналда яги цоцад рухьарал бассеназда, жалги ракъдаллъуца сверун ккун ругел.

## Этимология
*ХӀор* (ген. *хӀо́рил*, пл. *хӀо́рал*) рагӀи буго бачӀараб прото-авар **ħʷVrV*, жиндир иргида эбги прото-хьундакавказияб **ħwirɨ* рагӀудаса, гьебго магӀна бугеб.

## Тайпаби
ХӀоразул 11 аслияб тайпа ккола:

*тектоникал хӀорал
*вулканикал хӀорал
*гласиалал (цӀоролал) хӀорал
*флувиалал (гӀурулал) хӀорал
*солутионал (билъадул) хӀорал
*гьунулал хӀорал
*айолиял хӀорал
*рагӀаллъуо хӀорал
*органикал хӀорал
*антропогениял хӀорал
*метеоритиял хӀорал

## МугъчӀваял
Щуланиса Абубакарил ИсмагӀил

**Щуланиса Абубакарил ИсмагӀил**, гьединго лъалев **ИсмагӀил-дибир** абунги (1863 — 1912, Щулани, Гъуниб сверухълъи, Дагъистаналъул вилаят) — авар поэт, гӀалимчи, жинца XIX нусил Дагъистаналъул интеллектуалаб гӀумруялда лъалкӀ тарав.

## Биография
ИсмагӀилдибир гьавуна 1863 соналъ Щулани росулӀ (гьанжесеб Гъуниб мухъ), ЧӀохъа Абубакар гӀалимчиясул хъизамалда. ТӀоцееяб лъай щвана эсие инсуда цебе, хада, биценащзда рекъон, гьев цӀалун вуго Кудаливги, ЧӀохъги.

ИмагӀилдибирил лъади йикӀана ЦӀурмил ГӀабдулмажидил Аминат, эзул букӀана щуго лъимерги: вас ГӀабдулатӀип ва ясал — ПатӀимат, Марям, ХӀалимат, Хадижат.

## Поэтикиял хӀалтӀаби
Щуланиса ИсмагӀилица хъварал руго гӀелмиял хӀалтӀаби гурелги, поэтикал асаралги авар мацӀалда. Гьесул хӀалтӀабалӀ руго *ХIилла цIикIкIун буго, хIал бакIлъун буго* абураб кечӀ, жиб Сибиралде витӀарав СалтӀаса Узун-ХӀажиде хъвараб, *ЛъикIлъи гьабун хьвадарав хиралъиялде ккола* абураб дидактикаб поэма, *Муршид ГӀабдурахIманхIажи Сугъурияв ватIалъиялде* абураб элегия; *Кудалиса гьоболасул яс хванилан рагIидал* хъвараб кечӀ, *ТIинабго гьадият гьал жагьилазе* абун мавлидал. Гьел асаразулӀ ахӀи буго лъикӀаб гьабиялде, ритӀухълъуда хьвадиялде ва канщалиде руссиналде.

## МугъчӀваял
СалтӀаса Узун-ХӀажи

СалтӀаса Узун-ХӀажи — Хьундасеб Кавказалъул динияв, рагъулав ва политикияв хӀаракатчи. Хьундасеб Кавказалъул амир. Накъшубандияб тӀарикъаталъул шайх. МугӀрул Республикалъул парламенталъул чи.
Сивухъ (Хасавхъала мухъ)

**Сивухъ** (лъар. *Салах-отар)*  ***—*** росу Хасав мухъалда.

## Тарих
1921 соналъ большевиказ росуги тӀагӀинабун, халкъ гочинабун букӀана ГӀандал мухъалде. 1953 соналъ сахъал рахъинаруна гьанжесеб Хасавхъала мухъалде, гьениб гӀуцӀана Сивухъ росу.


## Демография

; Росулъ гӀумру тӀобалел руго аваразул субэтнос кӀкӀаралал

## МугъчӀваял
Бакъдакули

**Бакъдакули** — Россиялда бугеб гӀор, жиб Дагъистан Республикалда чвахулеб. Гlурул халалъи 24 км буго, лъимбакӀарул бассеналъул гӀатӀилъи — 87 км².

Чвахула Сулдерил къварилъухъан, Сулдерил чвахероги лӀугьинабун.

## Лълъел реестралъул хIужаби

## Линкал
Лъар

**Лъар** — гьитӀинаб гIор.

## Лъарал
### ЛъаратӀа мухъ

*Зизда лъар
*Бакъкули лъар

### Гъуниб мухъ

*Макари лъар

### ЧӀарада мухъ

*Мугурухъ лъар

### Шамилил мухъ

*ЦӀекӀоб лъар
*Лъандерил лъар
*ТӀадмегӀер лъар
*БечӀариб лъар
*Харадахъ лъар

### ЦӀумада мухъ
*Булачил лъар
*Чичиат лъар
*Бихала лъар
*КологӀада лъар
*Курсамиги лъар
*Беланги лъар

### Бакълъул мухъ

*Лъар(атӀа)
*Гъадари лъар
*ХӀариб лъар

### Унсоколо мухъ

*Росо лъар
*Хаил лъар
*ГӀинтӀилъар
*Баранилъар

### Хунзахъ мухъ

*Оцол лъар
*ГӀалал лъар
*ЦӀцӀечӀе лъар
*Гъизилъар

### Хьаргаби мухъ

*ЧехьутӀа лъар
*Эхеда лъар

### ГӀахьвахъ мухъ

*КартӀилъ лъар
*Артлисеч лъар

### БежтӀа участок (ЦӀунтӀа мухъ)

*Якилъ лъар
*Хочилъ лъар
*Ашкваатлъар
*Ацукуалъар
*Нахколъ лъар
*Халдилякат лъар
*Руджулт лъар
*Жаммотари лъар
*Цабелъ лъар
*Ювро лъар

### НахъбакӀ мухъ

*Чумил лъар
*Цебелъар
*Лъар
*Теренгул лъар
*Карлинкотлъар
The Tower of Babel

***The Tower of Babel***, къокъго **ToB**, аваралде буссинабун **Бабилалъул си** — этимологиялъул интернационалаб баяназул база гӀуцӀиялъул лингвистикаб веб-проект, жиб С. А. Старостиница гьижараб.

## Гьистория
*Бабилалъул си* проект байбихьана 1998 соналъ, диахроникалаб цӀехрехалил Россиялъул нухмалъулав специалист ва дандекквеялъулаб лингвистикалъул Московалулаб школалъул официалияв-гурев бетӀер Сергей Старостинил (1953–2005) жиндиргояб гьумер гӀадинан.

Жакъа къоялде ToB лӀугьана кӀудияб ресурслъун, жинца жанибе бачараб Евразиялъул мацӀазул хъизамазул киналнигияздеги гӀунтӀун гӀемераб информация.

## Проекталда гъорлӀ
Жакъа къоялде проекталда гъорлӀ гӀахьаллъулел руго:
* Россиялъул пачалихъияб гьуманитарияб университет (Дандекквеялъулаб лингвистикалъул центер)
* Московалъул жугьутӀ университет
* Россиялъул гӀелмабазул академия (гьисторикабгин филологикалаб факультет)
* Санта-Фе институт (Ню-Мексико, Цолъарал Штатал)
* Гьонконгалъул шагьаралъулаб университет
* Лейденалъул университет.

## МугъчӀваял
Бетарахь

**Бетарахь** ккола цӀекӀлъараб рахьдаса щолеб батӀи-батӀияб кванил нигӀмат. Рахьалъе цӀекӀаб тӀагӀам кьолеб цӀекӀлъи щола бактериялъулаб ферментациялъ яги кислота тӀадежубаялъ, масала лимоналъул гӀиналъул яги къанцӀадул. Кислота сабаблъун бети ккола, зарарал бактерияби чӀванги нигӀмат хвечӀого цӀунизе кӀолеб заман халалъизабунги. ХӀан гьабизе гьеб лъикӀаб жо гуро.
Гьобо

**Гьобо** ккола квакӀарал материалал хъурун гӀисинал кесказде рикьулеб девайс. Гьабилги гьеб тӀад хӀалтӀулеб материалазулги гӀемер батӀи-батӀиял тайпаби рукӀуна. НекӀо гьабал хӀалтӀизабулаан квераз яги хӀайваназ (масала гӀоркьил кумекалдалъун), гьороца (гьорол гьобо), лъеца (лъел гьобо). Гьанжесеб заманалда гьел гӀемерисеб мехалъ токалъ хӀалтӀула.

## МугъчӀваял
МартӀ

**МартI** – атмосферул гIодораязул регI, рагьа́раб квачараб гьава-бакъулI тIеренал гун халатал жалазда (гъотIол гIаркьалабазда, токалъул кваразда) букIунеб кристалликиял яги мугьатал цIорол тIалIаби. Жалазул тIасанлъабазда, ригьзазул тIохазда яги автомобилазда мартI тIалIуна цIакъ дагьго, савуда дандеккун. МартI, саву гун чаранцIер цоцадаса ратIа гьарула.
## Этимология
**МартI** абураб рагIи лIугьана инсавараб **маркьI* формалдасан, инскавказияб **mħēlƛ̣e* «цIорой, квач» абураб кьолбодасан, гьенисанго рачIана инснахаб **m(ɦ)il- (~*-ī-,-Ł-)*, кисан рачIарал чачан. *мил-ла* «квачан, квачалдаса», бацб. *мил-дар* «квачазе, цIорозе», даргиназулаб чир. *букIуме* (< **мукIу-бе*) «гьури», инслезгияб **мекьIä- *«квач», кисан рачIана лезг. *мекъIи*, таб. *мерчI-ули*, агул. бурш. *микI-лер*, рут. *мыкъIды*, цах. *мыкIана*, удиназулаб *ми*, цинги «гьури» абураб гьесел кьола *микI*, агул. *мекI* вариантаз. Авараб кьолбол хвалисаб кьучI ккола *ма́ртIи*-.https://starlingdb.org/cgi-bin/response.cgi?single=1&basename=%2fdata%2fcauc%2faandet&text_number=519&root=config

Авар диалектазда дандчIвала гьадинал формабиги: *матI* (Генуб), *маркьI* (Анцухъ).

## РегIал
* **Кристалликияб мартI** – лъел (лъадал) хIухьла́л десублимациялъун лIугьунеб кристалликияб ахакь, жиб квасинаб гирляндалда релълъараб. ЛIугьуна квачараб накIкIукъаб гьава-бакъукь, -10 °C бугеб, кIкIуйдулI яги цIоролаб хьухьилI гьури бахъунегIанасеб мехалъ. МартIил тIалIен гIемерисеб лIугьуна сардил цочангояб гIужилI (сагIтазулI); радалиса мартI бакъул чIораз дагьдагьккун борто́забула, хIого накIкIхIалаб гьава-бакъ бугони яги рагIдукь мартI бугеб хIалихъ хутIула тIубараб къойица.

* **Мугьатаб мартI** – цIакъго цIорораб хьухьил гIисинал тIинкIал гIодочIчIун хадуб къойил бокьараб мехалъ лIугьунеб гIазумахIаб ахакь. Гьеб лIугьине ккани, температура букIине ккола -10 °C ги пулеб букIине ккола хIалщолареб яги хIалаб гьури. МартIил бацен бараб букIуна кидагIансеб мехалъ лъун хутIун бугеб хьухь яги пулеб бугеб гьури (гIемерисеб цочанго гIужица (сагIтица), цо-цо нухалъ цочанго мехалица). Мугьатаб мартI чIунхутIизе бегьула чанго къойица. Хьухьил тIинкIал чIахIалъани, гьеб чаранцIороде буссине бегьула, гьогьол (гьавадул) температура гIодобегIан ккани гьуриги дагьлъани ги къасимехалъ накIкIлъиги дагьлъани – кристалликияб мартIиде.

## ХIужаби

## Адабият

## Ссылкаби