Авар грамматика

**Авар грамматика** буго авар мацӀалъул структуриял нормабазулги асасазул данде бакӀарараб жо. Элъ гъорлӀе бачуна рагӀул, фразабазул, клаузабазул, сентенциябазул ва тӀобарал текстазул гӀуцӀи.

## Куц-мухъ
Авар буго агглутинативияб мацӀ, жинда гъорлӀ фузиялъул цо-цо элементалги ругеб, жинца рагӀи лӀугьунебги хисулебги категрияби ратӀа рахъулеб гӀеме-гӀемерал суффиксаздалъун. РагӀаби цойиде рачуна лексика-семантикиял групабада жанир каламалъул бутӀаби гӀадин, элги рикьула аслияздеги (цӀар, цӀарубакӀ, рикӀкӀен, адйектив, верб, адверб) квекулаздеги (хадурегӀел, бутӀа), жиде-жидер ратӀа рахъул хасаб семантикиябгун грамматикияб хаслъи бугел.

### ЦӀарис

ЦӀарис жаваблъун бачӀуна щав, щий, щиб, щал гьикъазе, ва семантикияб рахъалъ рахъалъ рикьула хасаздеги гӀаммаздеги. Элъул категорияби авар мацӀалда руго хадусел: класс (чиясул, чӀужуялъул, гьоркьохъеб), рикӀкӀадулаб форма (цолъул, дагьлъул, гӀемерлъул) ва хӀалат: (абсолутив, эргатив, генитив, датив, инструменталис ва локативазул серияби).

#### Класс
Авар цӀарсал рикьула лъабго классалде. ТӀоцебеселде гъорлӀе ккола бихьинчиясда хурхарал цӀарсал: *бихьинчи*, *эмен*, *вас*, *вац*. КӀиабилелъ гъорлӀе рачуна чӀужуялда хурхарал цӀарсал: *чӀужу*, *эбел*, *яс*, *яц* ва ц. ХутӀарал цӀарсал, чӀагоялги, чӀагоял-гурелги жал рихьизарулел, уна лъабабилеб классалде гъорлӀе.

#### РикӀкӀадул форма
ЦӀарсазул буго цолъул, дагьлъул ва гӀемерлъул формаби. Руго цо форма гурони гьечӀе, мисалалъе, цолъул форма гурони букӀунаро рокьи, сахлъи гӀадинал абстрактивиял цӀарсазул.

Руго цо-цо pluralia tantum рагӀаби: *кагътал* (хӀай, цолъул формаялда *кагъат* — жинда тӀад хъвадаризе хӀалтӀизабулеб жо), *цӀороберал*, *цӀадираби*. Гьабго тӀелалде гъорлъе рачине бегьула *рос-лъади*, *эбел-эмен* гӀадал рагӀабиги. Гьенирго руго батӀи-батӀиял росабазул гӀадамазде абулел цӀаралги, щай гурелъул гьезул корреляталлъун цолъул формаялда рукӀуна адъективал, жал топонимаздаса лъугьарал (балагье Авар росабазул гӀадамазда абулел цӀарал).

Цо-цо цӀаразул цолъул формаялъул рукӀине бегьула цадахълъиялъул магӀнаги: *гамачӀ* — цо яги гӀемерал цадахъ, материал хӀисабалда.

Авар мацӀалда гӀемерлъул форма лъугьунел суффиксал рикьизе бегьула кӀиго тӀелалде:

* Продуктивиял:
** **-''аби*** (ахиралда рагьарал ва суффиксалиял *-н*, *-л* ругел, ахирисеб рагьараб [+н] тӀагӀуна): *дару — дар-аби*, *рагӀи — рагӀ-аби*, *хӀалтӀухъан — хӀалтӀухъ-аби*;
** ***-заби*** — гӀадамазда хурхарал цӀаразулъ: *чапар — чапар-заби*, *гӀалим — гӀалим-заби*, *гьудул — гьудл-заби*;
** ***-ал*** — рагьукъаб ахиралда ругел рагӀабазулъ: *бис — бис-ал*, *бер — бер-ал*, *кӀул — кӀулал*; авар мацӀалъул жиндирго журарал аслу бугел рагӀабазулъ (тӀадецуй бугеб суффиксалъулъ) аслуялъул кӀиабилеб рагьаралъул лъугьуна редукция: *гудур — гудр-ал*, *лъимер — лъим-ал*, *лъим — лъин-ал*; къанагӀат суффикс *-ал* дандчӀвала ахиралда рагьараб бугеб битӀараб аслуялъулъ, жиндие гӀемерлъул формаялда редукция лъугьунеб: гьобо — гьабал; гӀурус мацӀалдаса рачӀарал рагӀабазулъ суффикс ккола тӀадецуй гьечӀеб ва редукция лъугьунаро: *трактор — трактор-ал*;
** ***-ял*** — цожубараб *CV* аслу бугел рагӀабазулъ: *къо — къо-ял*, *цӀа — цӀа-ял*, *чу — чу-ял*, амма *ца — ца-би*, *цӀва — цӀва-би*, *чӀва — чӀва-би*;

* Продуктивиял гурел:
** ***-зал*** (цожубарал рагӀабазулъ): *лагъ — лагъ-зал*, *нугӀ — нугӀ-зал*, *хур — хур-зал*;
** ***-дул***, ***-ул*** (аслуялъул вокализм хисула V > у): *гъадаро — гъудр-ул*, *кету — кут-ул*, *тӀегь — тӀугь-дул*;
** ***-и*** (аслу хисиялъул низам гьечӀел): *тӀинчӀ — тӀанчӀ-и*, *хӀинчӀ — хӀанчӀ-и*, *гӀака — гӀач-и*; гьабго цоцаца хиси хутӀула цо-цо жубараб аслу бугел рагӀабазулъ, жидер кӀиабилеб бутӀалъун *-чи* компонент бугел: *захӀмат-чи — захӀмат-чагӀи*, г*Ӏолохъан-чи — гӀолохъ-аби*;
** ***-би*** (аслуялъул вокализм хисула V > у): к*ӀветӀ — кӀутӀ-би*, *гӀанса — гӀунсби*, *квартӀа — куртӀ-би*.

ГӀемерлъул форма лъугьунеб супплетивияб къагӀида бихьизабун буго *чӀужу — руччаби* параялда. Гьединго дандчӀвала цо-цо рагӀабазул гӀемерлъул форма лъугьунеб кӀи-кӀи къагӀидабиги: *хабар — хар-бал*/*хабарал*, *кету — кут-ул*/*кат-ал*, *хоб — хобал*/*хабал*/*хабзал* ва ц. Гьениб параллелияб формабазул цояблъун ккола ударение гьечӀеб суффикс *-ал*, жинца цо ккураб къадар бихьизабулеб, гьебго заманалда гьелъул корелляталъ бихьизабула къадар гьечӀеб букӀин: *дагьалго рукъал* — *гӀемарал рукъзал*. Цо-цо нухалда плюралисалъул батӀи-батӀияб формация гьабиялдалъун лексикияб магӀна хисула. Жибго гӀемерлъул формаялъул категория гуребги, авар мацӀалда буго дистрибутивияб гӀемерлъи бихьизабиялъул къагӀидаги (цӀарул аслу такрарлъиялдалъун): *рокъо-рокъоре*, *рахъ-рахъалде*.

==== ХӀалаталъул категория ====
=====ГӀадатал=====
Авар мацӀалда кинабниги буго 24 хӀалат, гьезул ункъго ккола гӀадатаблъун, хутӀараб 20 — бакӀалъул. ГӀадатал хӀалатазде гъорлӀе уна [[Аслияб хӀалат|аслияб]], жиб цӀаралъул битӀараб аслулъун кколеб, [[ХӀалат|актив]], [[ХӀалат|хаслъул]] ва [[ХӀалат|кьовул]] хӀалатал, жал хъвалсараб аслуялдаса лӀугьунел.


=====БакӀалъулал=====
БакӀалъул хӀалатаз рихьизарула меслъиялъул, иналъул, багъариялъул ва цогидал магӀнаби. Рикьула хадусел тӀелазде:
* локатив яги чӀовул хӀалатал (суффикс ***-д***) жидеца бугеб бакӀ бихьизабулел, цо хӀалалда сасиналъул, чӀеялъул магӀна бичӀизабулел;
* аллатив яги рачӀул хӀалатал (суффикс ***-е***), жидеца кибехун букӀаниги рачӀин/ин бихьизабулел (букӀине бегьула *-хун* бутӀагун);
* аблатив яги ратӀалъул (суффикс ***-са***), жидеца сундаса букӀаниги киса букӀаниги батӀалъун ин бихьизабулел;
* транслатив (суффикс ***-н***), жинца сунда жанисаниги ин бичӀчӀизабулеб.

Локализациялъул суффиксазде балагьун, хӀалатазул щибаб тӀелги бикьула щу-щу сериязде:


БакӀалъул хӀалтал сериязде балагьун, хӀалтӀизарула:

* I серия — щиб букӀаниги лъиде/сунде букӀнии данде ккун тӀадехун букӀин (локатив), тадехун ин/бачӀин (аллатив), тасӀа ин/бачӀин (аблатив), тӀасан ин/бачӀин (транслатив) бичӀчӀизабизе;
* III серия — щиб букӀаниги лъида/сунда букӀаниги гӀагарлъухъ букӀин (локатив), гӀагарлъухъе ин/бачӀин (аллатив), гӀагарлъухъа ин/бачӀин (аблатив), гӀагарлъухъан ин/бачӀин (транслатив) бичӀчӀизабизе;
* III серия — щиб букӀаниги лъида/сунда букӀаниги гъорлъ букӀин (локатив), гъорлъе ин/бачӀин (аллатив), гъорлъа ин/бачӀин (аблатив), гъорлъан ин/бачӀин (транслатив) бичӀчӀизбизе;
* IV серия — щиб букӀаниги лъида/сунда букӀаниги гъоркь букӀин (локатив), гъоркье ин/бачӀин (аллатив), гъоркьа ин/бачӀин (аблатив), гьоркьан ин/бачӀин (транслатив) бичӀчӀизабизе;
* V серия — щиб букӀаниги сунда букӀаниги жаниб букӀин (локатив), жинибе ин/бачӀин (аллатив), жаниса ин/бачӀин (аблатив), жанисан ин/бачӀин (транслатив) бичӀчӀизабизе;

Гьел хӀалатазул гьединго хӀалтӀизарула бакӀазул магӀнаялда гуребги, цогидаб магӀнаялдаги. Бищун гӀемер хӀалтӀизабулеб I сериялъул локатив:

* рекӀее асар лӀугьиналъул фигӀлабигун субъект бихьизабизе: *васасда гьеб бичӀчӀана*, *дида кинабго жо кӀочон тана*;
* адресатияб ва цогидал тӀадежубаял рихьизаризе: *АбутӀалибица авар мацӀалда дие жиндирго цӀияб кечӀ цӀалана*;
* физикияб асар гьабиялъул фигӀлабазул объект гьабизе: д*ос таманча речӀана долда*;
* дандекквеялъул объект лӀугьинабизе: *гьев вукӀана вацасдаса къуватав вуго*.

==== ЦӀаралъул свери ====
Авар мацӀалъул цӀарал, жидер актив игӀрабалда букӀунеб ахиралде балагьун, рикьула лъабго свериялде; I свериялъул ахиралда букӀуна *-**с***, II свериялъул — *-**лъ***, III свериялъул — *-**ца***.

*'тӀоцебесеб свериялда** рекъон рачӀуна гӀемерисел чиясул жинсалъул гӀаммал цӀарал, чиясул жинсалъул жидер ахиралда жинсияб гӀаламат бугел хасал цӀарал (-ав ахиралда ругел авар хъизан-цӀаралги), гьединго ''-ов'', ''-ев'' ахирал ругел фамилиялги, .

**кӀиабиле свериялда** рекъон рачӀуна чӀужуялъул жинсалъул гӀаммал цӀарал ва цо-цо, жидер ахиралда жинсияб гӀаламат бугел, хасал цӀарал, гьоркъохъеб жинсалъул лъикӀаланго гӀаммал ва хасал цӀарал. Аслияб игӀрабалда ''-ия'', ''-ие'' абурал ахираздалъун лъугӀулел батӀиял мацӀаздаса рачӀарал цӀарал игӀрабазде сверулаго, ахирияб ''-я''/''-е'' гьаракь гьоркьоса тӀагӀуна, амма руго гьоркьосарахъиялги, мисалалъе, ''школа'', ''аптека'' гӀадал рагӀаби

**Лъабабилеб свериялда** рекъон сверула чиясул ва чӀужуялъул жинсалъулги хасал цӀарал, гьоркьохъеб жинсалъул гӀезагӀанго цӀарал. Лъабабилеб свериялда рекъон рачӀунел гьоркьохъеб жинсалъул рагӀабазул кьибилалъулъ лъугьуна флексия: ''ракӀ — рекӀе-ца'', ''ц''о-цо рагӀабазул актив игӀрабалда ''-д'' бачӀине бегьула, гӀурус мацӀалдаса рачӀарал рагӀабазул ахиралдаса тамахаб ишара тӀагӀуна.


ГӀемерлъул формаялда ругел цӀарал игӀрабазде свери.


=== Адйектив ===

Адйектив ккола жиндица куц-мухъ, рижа, букӀаниги сипат-сурат жинца бихьизабулеб ва ''кинаб?'', ''кинай?'', ''кинаб?'', ''кинал?'' абураб гьикъ лъезе бегьулеб [[КӀалъал бутӀа|кӀалъал бутӀа]]. Жинца роцӀцӀинабулеб рагӀухъ балагьун, адъективазул рукӀине бегьула классиялги гӀаламаталги гӀемерлъул формаги: ''хирияв'' эмен, ''хирияй'' эбел, ''хирияб'' тӀалъи, ''хириял'' тӀахьал. Цо-цо адйективазулӀ классияб гӀаламат букӀуна кьолболӀги: ''ворхатав'', ''йорхатай'', ''борхатаб'', ''рорхатал''.

Авар адйективал рикьула лъабго тӀелалде:
* **Кинлъи бихьизабулел** — жалго жедедаго ругел адйективал: ''берцинаб'', ''цӀакъаб'', ''халатаб'' цги.
* **ГӀахьалал** — номиназул генитивал форма кьучӀда бугел: ''маххулаб'', ''ганчӀилаб'' цги.
* **Хаслъул** — тӀасияб групалъул тайпа: ''вацасулаб'', ''дираб'', ''чиясулаб'' цги.

Суперлативлъи бихьизабизе хӀалтӀизабула аналитикияб конструкция ''бищун'' + адйектив: ''бищун берцинаб'', ''бищун гъваридаб''. Буго хасаб, батӀа гьабун бихьизабул форма, жиб лӀугьунеб адйективалъул гӀадатаб формалде тӀаде ''-аб'', ''-ав'', ''-ай'' журан: ''багӀарабаб'', ''кӀудиявав''. Дандекквеялъулаб хасаб форма адйективазул гьечӀо, гьеб бихьазабизе хӀалтӀизабула конструкция: - + адйектив: ''гьелдаса кӀудияб''.

ЦӀарсида цадахъ бугел адйектив рекъонккола гьебгун цохӀого-цо классияб яги гӀемелъул формалда, хӀалатазде хисуларо: ''лебалав'' чи (), ''лебалав'' чияс (), ''лебалав'' чиясул . Адйективазул субстантиватал, цӀар лӀугьарал, хисула чияс классалъулал — I сверуда, чӀужуялъулги гьоркьохъебги — II сверуда рекъон.

=== РикӀкӀен ===

Авар рикӀкӀеназул руго хадусел тайпаби: кардиналал, ординалал, дистрибутивиял, групиял, мултипликативиял ва коллективиял. Авар мацӀалъул буго вегестималаб (къоцӀалияб) нумералаб система 40 (=2×20), 60 (=3×20) and 80 (=4×20). ''Цо-''ялде хутӀизегӀан киналго кардиналал рикӀкӀеназде жубала энклитика ''-го''. Журарал рикӀкӀенал лӀугьуна суффиксазул ''-ила'' (анцӀила), ''-ло'' (къоло), ''-алда'' (лъебералда, кӀикъоялда) квекудалъун. 

Формалда рекъон рикӀкӀенал рикьула лъабиде:
* **ГӀадатал**: цо, анцӀго, къого, лъеберго, нусго цги;
* **Журарал**: кӀикъого, лъабнусго цги;
* **ГӀуцӀарал**: ''анцӀила цо'', ''къоло лъабго'', ''лъебералда ункъго'' цги. 



РикӀкӀенал хӀалтӀизарула номиналияб модификатор гӀадин цӀарсазда цебе, гьедин бугелъул цӀарисги букӀуна цолъул формалда. ЦӀиккӀанисел рикӀкӀеназул буго адйективазулаб морфосинтактикияб рижа, гьезул субстантиватал хисула II-б сверуда рекъон.

=== ЦӀарубакӀ ===

Авар мацӀалда руго хадусел типазул цӀарубакӀал: персоналиял (гьумералъул), демонстративиял (бихьизабул), рефлексивиял, реципрокалиял, интеррогативиял (гьикъул) ва индефинитал.

Перосоналиял цӀарубакӀазул буго кӀиго гьумер: 1-себ — ''дун'', эксклюзивияб ''ниж'', инклюзивияб ''нилӀ''; 2-леб — ''мун'', ''нуж''.


Лъабабилеб гьумералъе хӀалтӀизарула демонстративиял цӀарубакӀал, жал ратӀа гьарулел классалдалъун, рикӀкӀадалъун, кӀалъалезде бугеб гӀагарлъуд ва гъоркьа-тӀаса ккеялдалъун (вертикаллъи). Жалго жидедаго хӀалтӀизарулел ругони, демонстративиял цӀарубакал хӀалатазде хисула I ва II сверуда рекъон. 


Рефлексивиял цӀарубакӀазул, щибалъулӀ классги, рикӀкӀенги, хӀалатӀги бугеб лъабго батӀияб тип буго:
* гӀадатал: ''жи-в'', ''жи-й'', ''жи-б'', ''жа-л'';
* журарал:  ''жи-в-го'', ''жи-й-го'', ''жи-б-го'', ''жа-л-го'';
* кӀилъарал: ''живго жинцаго'', ''жийго жинцаго'', ''жибго жинцаго'', ''жалго жедецаго''.

Рефлексивиял конструкциябазда рефлексивал ккола цохӀо лъабабилеб гьумералъе. ТӀоцебеселъеги кӀиабилелъеги хӀалтӀизарула персоналиял цӀарубакӀал эмфатикияб энклитик ''-го'': ''дун-го'', ''ди-ца-го'', ''ниж-го'', ''ниже-цаго''.

Интеррогативиял (гьикъул) цӀарубакӀал ккола:

* щи-в, щи-й, ща-л
* щи-б
* ща-й
* чан
* кин
* кигӀан
* кида
* кина-в, -й, -б, -л
* кисса
* ки-в, -й, -б, -р


Индефинитал яги баян-гьечӀе цӀарубакӀал лӀугьуна интеррогативиязул кьучӀде яги цо рикӀкӀеналде суффиксалги энклитикалги журан.




=== Верб ===


Авар мацӀалда вербазул руго хадусел категорияби: поларлъи (гьечӀолъи), мехх, модус, модаллъи, аспект, эвиденциаллъи. Рекъонккей буго классияб ва рикӀкӀадулаб, гьечӀо персонияб (гьумерияб). Буго цӀакъ гӀатӀидаб хисулаб система, батӀи-батӀиял финитиял-гурел формаби.

====ГьечӀолъул форма====

==== Фреквентатив ва каузатив ====
Авар мацӀалъу фигӀлабазул аспектияб категориялде гъорлъе ккола фреквентативияб (такрарлъул) форма. Гьелъ жидеца цо-цо ишазул цадахълъи ялъуни цоцада хадуб ккей бихьизабула; лӀугьуна фреквентатив такрарлъунгутӀиял фигӀлабаздаса хадусел къагӀидабаз:


Каузатив, яги жо гьабизе тӀами биччӀизабулеб вербалаб форма лӏугьуна  [[инфинитив]] ва ''гьа-б-изе'' форма цоцалъӀиналдалъун: ''гьабизе — гьабизабизе'', ''хӀалтӀизе — хӀалтӀизабизе'', ''хъвазе — хъваз-а-б-изе''.

==== Мехх ====
Авар мацӀалъул фигӀлуялъул системаялда руго синтетикиял ва аналитикиял заманалъул формаби. Синтетикиязде гъорлъе ккола:

* ***гьанжесеб гӀаммаб заман***, жинца кидаго лъугьунеб ялъуни жиндир заманаялъул гӀурхъи гьечӀеб иш бихьизабулеб (суффиксал ''-(у)ла/-уна'');
* ***бачӀунеб заман***, жинца лъугьине бугеб иш бихьизабулеб (суффиксал: ''-(и)ла/-ина'');
* ***араб заман (аорист)***, жиндица цебе лъугьараб иш бихьизабулеб (суффиксал: ''-(у)на, -(а)на'');

Аналитикиял формаби лъугьуна гьанже заманалъул сипат-фигӀлу (бутӀагьаби, яги причастие), араб заманалъул трансгрессив ва инфинитив «''букӀине»'' фигӀлуялъул финитияб формагун цадахъ лъун. Аналитикиял формабазде гъорлъе уна:

* **Гьанжесеб баянаб заман** (гьанже заманалъул сипат-фигӀлу + гьанже заманалъул кумекалъул фигӀлу) — бихьизабула иш, жиб гьабулеб бугеб каламалъул заманалда лъугьунеб бугеб: ''дун вухӀулев вуго!''; гьанжесеб гӀаммаб заманалъул формаялде бугеб кумекалъул фигӀлуялъ аналитикияб формаялъе кьола итеративияб магӀна: К''инабго жо хисулеб-сверулеб букӀуна.''
* **Перфект** (араб заманалъул трансгрессив + гьанже заманалъул кумекалъул фигӀлу) — бихьизабула цебеккун гьабун бахъараб иш, жиндир хӀасил гьанжесеб заманалде бугеб: ''дун гьанже сахлъун йиго''; ''кӀиявго хутӀун вуго''.
* **Имперфект** (гьанже заманалъул сипат-фигӀлу + араб заманалъул кумекалъул фигӀлу) — бихьизабула иш, жиб араб заманалъул цо къотӀелалда лъугьунеб букӀараб: ''Балеб букӀана цӀад''.
* **Плюсквамперфект** (араб заманалъул трансгрессив + араб заманалъул кумекалъул фигӀлу) — бихьизабула араб заманалъул цо параялде гьабун лъугӀараб иш яги гьелъул хӀасил (араб заманалдаго): ''Ахирал соназ эмен захӀматго унтун вукӀана''.
* **БачӀунеб баянаб заман** (инфинитив + гьанже заманалъул кумекалъул фигӀлу) — бихьизабул иш, жиб бачӀунеб заманалда лъугьине кватӀичӀого лъугьине бугеб (гӀемерисеб букӀуна гьабизе ялъуни лъугьине ккеялъул сипат): ''Ясалъ ретӀел хисизе буго''.

Араб заманалъул формаби гьединго лъугьине бегьула гьанжеселдаса ***-ан*** суффиксалъул кумекалдалъун: ''Дун хонжрокьа хӀинкъулаан''.

==== Модус ====
* **Индикатив** — бичӀчӀизабула процесс реалияб букӀин; хӀалтӀизабула киналниги меххалъулал формабигун: ''гьабуна'', ''гьабула'', ''гьабила'', ''гьабулеб букӀана'', ''гьабулеб буго'', ''гьабулеб букӀина'', ''гьабун букӀана'', ''гьабуна буго'', ''гьабун букӀина'', ''гьабулаан'', ''гьабизе буго''.
* **Субюнктив** (''-ни'') — субйективияб бербалагьудалъун бихьизабула лӀугьине рес бугеб, шартӀияб гьабел: ''гьабу-ни'', ''вачӀани'', ''хъвани''.
* **Ирреалаб субюнктив** ( + ''-ани'') — субюнктивалъул тайпа: ''гьабурабани'', ''вачӀарабани'', ''хъварабани''.
* **Концессив** ( + ''-ги'') — бихьизабула кӀалъалесул рекӀел мурадалда, къасдалда, гьабелалда, лӀугьа-бахъиналъул гӀаксалда кколеб жо: ''гьабуниги'', ''хӀалтӀаниги'', ''хъваниги''.
* **Интеррогатив** (''-ищ'') — фигӀлияб ишалъул цӀехей, гьикъи бичӀчӀизабула: ''гьабунищ'', ''вачӀунищ'', ''хъвалищ''.
* **Парафразив** (''-ин'') — хъвалсараб гаруда хӀалтӀизабула: ''гьабилин'', ''вачӀанин'', ''хъвалин''.
* **Императив** (''-а'' / ''-е'' / ''-й'' / -0) — бичӀчӀизабула тӀалаб гьаби, малъи, гьелъул суффиксал ккола -е, -а: ''гьаб-е'', ''вачӀ-а'', ''хъвай''.
* **Прогьибитив** (''-ге'' / ''-уге'' / ''-унге'') — гьукъулеб букӀин биччӀизабулеб: ''гьабуге'', ''вачӀунге'', ''хъваге''.
* **Оптатитв** ( + ''-ги'') — гьара-рахьи гьабулеб букӀин, хьами: ''гьабеги'', ''вачӀаги'', ''хъваги''.
* **Гьортатив** ( + ''-ин'') — оптативияб форма: ''гьабизин'', ''вачӀинин'', ''хъвазин''.
* **Ирреалаб оптатив** ( + ''-ан'') — оптативияб форма, шартӀияб цебелъалида хӀалтӀизабулеб: ''гьабилаан'', ''вачӀинаан'', ''хъвалаан''.

==== Транзитивлъи ====
Транзитивияб вербалъе букӀине ккола пациенс, жинде тӀаде агенсалъул гьабел кколеб: ''васас'' (агенс, акт. и.) ''кагъат'' (пациенс) ''хъвана'' (гьабел). Вербазда бан букӀуна агенсалъул хӀалатги. Жиб кидаго транзитивияблъун букӀунеб ккола каузативияб форма: ''гьабизабуна'', ''букӀинабуна'', ''хъвазабуна''.

Интранзитивияб вербалъе къваригӀунаро битӀараб тӀадежубай, жибго агенс букӀуна абсолутивалда, гьелдего буссараб букӀуна предикатги: ''ихх тӀаде щвана''. Кидаго интранзитивияллъун букӀуна вербазул фреквентативияб форма: ''хъвадарана'', ''цӀехолдула'' цги.

ЦӀиккӀанисел вербазул транзитивлъи букӀин лъазе бегьула императивалда эзул букӀунеб формалда рекъон: ''-е'' суффикс бугел ккола транзитивиял (''гьаб-е'' — ''гьабизе'', ''те'' — ''тезе'', ''къотӀе'' — ''къотӀизе''), ''-а'' суффикс бугел ккола транзитив-гурел (''а'' — ''ине'', ''бачӀа'' — ''бачӀине'', ''бега'' — ''бегизе''), хӀо руго гьоркьосарахъабиги: ''чӀвазе'', ''базе'' цги.

==== Финит-гурел формаби ====

===== Инфинитив =====

===== Масдар =====

===== Партицип =====

===== Конверб =====

=== ТӀадрагӀи (адверб) ===
[[ТӀадрагӀи|ТӀадрагӀиялъ]] авар мацӀалда баян гьабула [[фигӀлу|фигӀлуялъ]] бихьизабулеб иш лъугьараб куц, заман, бакӀ ва гьеб лъугьиналъе гӀилла-мурад. Жумлаялда жаниб тӀадрагӀи букӀуна [[хӀал (грамматика)|хӀаллъун]], ва гьеб хурхараблъун букӀуна : ''жакъа дун цудунго вахъана'' — гьаниб ***цудунго*** абураб тӀадрагӀиялъ бихьизабун буго иш лъугьараб заман, ва гьеб ***вахъана*** абураб предикаталда бухьараб буго. ТӀадрагӀиялъе жаваблъун рачӀуна ''кин?'', ''кибе?'', ''киб?'', ''кисан?'', ''щай?'', ''щиб гӀиллаялъе гӀоло?'', ''щиб мурадалда?'', гӀадал суалал.

ТӀадрагӀиялъул рукӀунаро рагӀи хисиялъул формаби, амма авар мацӀалда руго цо-цо тӀадрагӀаби, жидер данде ккезариялъул суффиксал ругел: ''аскӀо**-б***, ''аскӀо'''-в***, *жани*'-б***, ''це'''-б-'''е'', ''хаду'''-б***, *гьани*'-б*** ва ц. Чанго бакӀалъул тӀадрагӀи хӀалтӀизабула заманалъул магӀна кьезеги. ГӀемерисел бакӀалъул тӀадрагӀабазул дифференциация гьабула локативалъул, аллативалъул ва аблативалъул формабазде: ''жани-б'', ''жани-б-е'', ''жани-са''.

ГӀуцӀиялъул рахъалъ авар мацӀалда тӀадрагӀаби рикьула кӀиго тӀелалде: асляздеги лъугьараздеги. Аслиял ккола жал цоги каламалъул бутӀаяздаса жал лъугьинчӀел: ''сон'', ''метер'', ''жакъа'', ''сах'', ''лъикӀ'', ''хъахӀ'', ''берцин'' ва гь. ц. Гьездехун рекӀинабизе бегьула кутаклъизабулеб бутӀа — ''-го'' (''сон-го'', ''метер-го''). Аслиял тӀадрагӀабаздаса лъугьуна цогидал каламалъул бутӀаби:

* сифатал: ''сахаб'', ''лъикӀаб'', ''хъахӀаб'', ''берцинаб'';
* цӀарал: ''сахлъи'', ''лъикӀлъи'', ''хъахӀлъи'', ''берцинлъи'';
* фигӀлаби: ''сахълъизе'', ''лъикӀлъизе'', ''хъахӀлъизе'', ''берцинлъизе'';
* сифат-фигӀлаби: ''сахлъараб — сахлъун''; ''лъикӀлъараб — лъикӀлъун'', ''хъахӀлъараб — хъахӀлъун'', ''берцинлъараб — берцинлъун'';

Лъугьарал наречиял ккола жал цоги каламалъул бутӀазабаздасан лъугьарал:


МагӀнаялъул рахъалъ авар тӀадрагӀаби рикьула хадусезде:

* Кинлъи бичӀчӀизабулел тӀадрагӀаби (кин? щиб куцалда?): ''циндаго'', ''гьартӀан'', ''гьединго'', ''лъикӀ'', ''квеш'';
* Заманалъул тӀадрагӀаби (кида? кидалъагӀан?): ''сон'', ''жакъа'', ''нолъ'', ''риидал, метер'', ''сезе'', ''лезе'', ''гьанже'', ''кидаго'', ''рогьинегӀан'';
* БакӀалъул тӀадрагӀаби (киб? кибе? кисан?): ''квараниса'', ''квегӀиса'', ''рикӀкӀад'', ''тӀасан'', ''добасан'';
* Къадаралъул тӀадрагӀаби (кигӀан? кигӀаналъ?): ''гӀемер'', ''дагь'', ''миркалъ'';
* ГӀилла-мурадалъул тӀадрагӀаби (щай? щибизе?): ''щайго'', ''чӀалгӀаде'', ''махсараде'';

Цо-цо тӀадрагӀаби, сифатал гӀадин, жинсалде балагьун, цолъул яги гӀемерлъул формалде балагьун, хисула, амма тӀадрагӀабазулъ бачӀуна ''-р'' суффикс, сифатазда гӀадин ''-л'' бачӀунаро: ''хадув'', ''хадуй'', ''хадуб'', ''хадур''.


=== Дандраял ===
Авар мацӀалда дандраял хӀалтӀизарула рагӀаби яги жумлаял дандразе; гьел рикьула чанго тайпаялде:
<br />

=== БутӀаби ===
БутӀабаз жумлаялда жаниб цо-цо рагӀабазде тӀаде жураялдалъун гьел рагӀабазе батӀи-батӀияб магӀна кьола. Жибго батӀаго босун цониги бутӀа каламалда жаниб хӀалтӀизабуларо, гьелъул жиндирго магӀнаги букӀунаро. гӀемерисел бутӀабаз рагӀабазул магӀна батӀи-батӀияб рахъалдаса кутаклъизе, мухӀканлъизе гьабула. Цо-цо мехалда гьел хӀалтӀизарун рукӀине бегьула суффиксазул бакӀалдаги. Авар мацӀалда гӀемер руго бутӀабазул кумакалдалъун лъугьарал тӀадрагӀаби, рикӀкӀенал, ва гь. ц.: ''щай — щай-'''го***, *кида — кида-*'го***, ''щуго — щу-'''цӀул***, *нусго — нус-*'цӀул.*** БутӀабазул кумакалдалъун лъугьуна цӀиял рагӀабиги: масала, фигӀлуялъул суалияб хисизаби форма: ''босула — босул-'''ищ***, *кьола — кьол-*'ищ***. Цо-цо бутӀабаз кӀалъалесул рекӀел асар загьир гьабула; гьелда рекъон рагӀул интонация хисизабизе ккола, логикияб ударение гьеб рагӀуде тӀаде кколедухъ. БутӀабазул тӀелал:

# тӀадрагӀабазул магӀна кьолел: -''гӀан'', ''-го'', ''-са'', -''хун'', ''-лъул'', -''духъ'', ''-лъун'', ''-ги''
# дандекквеялъул магӀна кьолел: ''-гӀан'', ''-гӀанаб'', ''-гӀадинаб'' ''(гӀадаб)'', ''гӀадин'', ''кинигин''
# къадар бихьизабулел: ''-гӀан'', ''-го''
# батӀагьабиялъул: -''цин'', ''-ни'', -''ин'', ''-йин''
# баян гьечӀолъи бичӀчӀизабулел: ''-алиго'', ''-ялиго''
# цадахълъи бихьизабулел: ''-гун'' ''(-гин)''
# суалиял: ''-ищ'', ''-йищ'', ''-дай''
# цитатиял: -''ан'', ''-ян'', ''-илан'', ''-йилан''
# рагӀул магӀна гучлъизабулел: ''-ин'', ''-йин'', ''-али'', ''-яли'', ''-гӀаги'', ''-го'', ''-цин'', ''-ха'', ''-я'', ''-щинаб.''

Гьел тӀадехун рехсаразде гьорле унарел бутӀаби:

* ''-гутӀи'' (гьечӀолъиялъул магӀна кьола)
* ''-лъун'' (''щивлъун? щийлъун? щиблъун? щаллъун?'' суалазе жаваблъун рачӀунел рагӀабигун хӀалтӀизабула)
* ''гӀоло'' (мурад бихьизабула)
* ''хӀакъалъулъ'' (лъил яги сундул бицунеб бугебали баян гьабула)
* -''хӀа'' (гьедиялъул форма лъугьине хӀалтӀизабула)
* ''-ани'' (анищалъул магӀна кьола).

ГӀемерисел бутӀаби авар мацӀалда хъвала жал хурхарал рагӀабазда рекӀун, гьеб асасалдаса гьоркьосарахъиял руго хадусел:
# ГӀоло, гӀадаб (гӀадинаб). хӀакъалъулӀ, гӀадин, кинигин хъвала ратӀа тӀун. 
# БитӀараб калам баян гьарулел цитатиял бутӀаби -ан, -ян хъвала тиреялдаса хадур.
# илан, йилан ругел бутӀаби хъвала гьел хурхарал рагӀабаздаса дефисаллъги ратӀа гьарун.

=== ХадурегӀел ===
Авар мацӀалда буго гӀурабго къадар [[ХадурегӀел|хадурегӀелазул]], гьезул функция — бакӀалъулал гьоркьолъаби рихьизари. ХӀадурегӀелал рукӀуна цӀаразда хадур, ва гьез цӀаразда цадахъ гӀуцӀула цоккураб [[РагӀабазул дандрай|рагӀабазул дандбай]] — хадурегӀелалъулаб конструкция, жинда жаниб синтаксиял хурхенал загьир гьарулеб. ИгӀрабиял формабазда цадахъ хадурегӀелаз дагьалъги цӀикӀкӀун загьир гьарула рагӀабазул дандраязул компонентазда гьоркьор ругел манзилалъул, бакӀалъул хурхенал. Мисалале: ***шагьаралда** бугеб музей'' — гьаниб ''шагьар'' рагӀул жинда падежалул кумекалдалъун бичӀчӀизабулеб буго ''музей'' шагьаралда жаниб букӀин; цоги мисал: ***шагьаралда <u>аскӀоб</u>*' бугеб парк* — гьаниб жинда игӀрабалда цадахъ хӀалтӀизабун буго *аскӀоб* хадурегӀел, гьелъ бичӀчӀизабулеб буго парк шагьаралда жаниб гуреб, аскӀаб букӀин. ХадурегӀелал хӀалтӀизаруларо аллативаздаги аблативаздаги цадахъ, хӀалтӀизарула локативгун ва рихьизарула бакӀалъул игӀрабаз жидецаго рихьизарулел сверухъбакӀалъул гьоркьолъаби.

ХӀадурегӀелал ккола кумекалъул рагӀабилъун, гьединлъидал гьел рагӀабазул дандраязул жалго жидедаго чӀарал бутӀабилун кколаро; гьел рагӀабузул дандраязде гъорлъе ккола гӀицӀго цӀаразда цадахъ цо компонент хӀисабалда.

ХадурегӀелал лъугьун руго батӀи-батӀиял каламалъул бутӀабаздаса:

* тӀадкаламаздаса: *цебе*, *нахъа*, *хадуб*, *тӀад*, *гъоркь*, *тӀарада*, *аскӀоб*, *рикӀкӀад*, *гъорлъ*, *гьоркьоб* ва ц.

* цӀараздаса: *хьолбохъ*, *рагӀалда*, *бакьулъ*, *сверухъ*, *тӀагьиб* ва. ц.

* игӀрабалдаса лъугьун буго *сверун* хадурегӀел.

ЦохӀо *гӀоло* ккола гӀицӀго хадурегӀеллъун, хутӀарал хадурегӀелал формабаздалъун тӀадрагӀабазда релълъерал рукӀуна. Гьезда гьоркьоб букӀуна магӀнаялъулаб батӀалъи, хадурегӀелал хурхарал рукӀуна цӀаралъул I сериялъул локативгун: *тӀад — ганчӀида тӀад*, *гъоркь — ганчӀида гъоркь*, *аскӀоб — ганчӀида аскӀоб*, *хадуб — гьелдаса хадуб*. ТӀадрагӀабилъун ругеб мехалъ гьел рагӀабаз бичӀчӀизабула бакӀалъулаб магӀна, *киб? кибе? кисан?* абурал суалазе жаваблъунги рачӀуна, цогидал тӀадрагӀаби гӀадин гьел рагӀаби жумлаялда жаниб предикаталда рухьарал рукӀуна.

Жидер семантикаялда рекъон хадурегӀелал рикьула лъабго тайпаялде:

# жидеца сундул букӀаниги ориентиралдда хурхараб чӀей бугеб бакӀ бихьизабулел: *тӀад*, *гъоркь*, *гъорлъ*, *жаниб* ва ц.
# жидеца сунда букӀаниги гьоркьоб бугеб манзил бихьизарулел: *гӀагарда*, *рикӀкӀада*, *аскӀоб* ва ц.
# жидеца цогидаб жоялде дандеккун сундул букӀаниги багъа-бачари бихьизабулел: *эхебе*, *эхеде*, *гӀебеде*, *данде*, *квегӀиса*, *квараниса* ва ц.

СверухъбакӀалъул магӀна кьолел хадурегӀелазул рукӀуна киналниги бакӀазул игӀрабазул формаби (гьоркьосарахъияллъун ккола буссинабиялъул хадурегӀелал: *эхебе*, *эхеде*, *гӀебеде*, *квегӀиса*, *квараниса*). Цо-цо хадурегӀелал игӀрабаздеги сверула, гьезул букӀуна локативазул чӀванкъотӀараб сериязул форамаби; хадурегӀелазул игӀраб бараб букӀуна фигӀлияб семантикаялда, гьего заманалда цӀаралъул форма хисуларо. Жинсияб гӀаламат гъорлъ ругел хадурегӀелал лъабабго жинсалдеги ва гӀемерлъул формаялдеги хисула: *аскӀо**в***, *аскӀо**й***, *аскӀо**б***, *аскӀо**р***.

=== Гьоркьоберех ===
Авар мацӀалда  бихьизабула кӀалъалев чиясул батӀи-батӀиял хӀалал ва рекел асарал загьир гьаризе. Цого гьоркьоберехалъ, каламалъул бакӀалде ва гьелъул мурадалде балагьун, батӀи-батӀиял асарал ричӀчӀизаризе бегьула. Масала: *огь* абураб рагӀи рохел, пашманлъи, тамашалъи, хӀинкъи, рекӀекълъи бичӀчӀизабизе хӀалтӀизабун букӀине бегьула. Гьоркьобрехиязда гъорлъе уна *ле*, *огь*, *я*, *ия*, *ияхӀ*, *вай*, *гьа*, *огьо-гьой*, *вала-лай*, *ваба-бай*, *гьай залин*, *унго*, *вахӀ*, *гьуя*, *гьая*. Горкьорехал рикьула хадусел тайпабазде:

* батӀи-батӀиял рекӀел асарал: *вабабай* — гӀузру букӀин, гӀажаиблъи, *ия* — щаклъи, *огь* — ургъел, роххи, *вай* — хӀинкъи, къварилъи, ракӀбуссин, *ияхӀ*, *вахӀ* — гӀажаиблъи;
* цо жоялде гьуси: *воре* — цӀодорлъи гьаби;
* хитӀаб: *ле* — бихьинчиясле, *йо* — чӀужугӀаданалде;
* аскӀоре ахӀи (хӀайванал ахӀизе/хъамизе).

Гьоркьоберехазде гьоркьоре уна гьединго *алхӀамдули-лагь, шукру Аллагьасе!* гӀадал цочӀарал калимабиги. Гьоркьоберахездехун хурхинарула гьединго гаркьазул къагӀидабиги.

Гьоркьорехал рукӀуна гӀадаталги журалралги. Журарал хъвала гьоркьоб хӀучч цӀан (*гьа-гьа*, *ваба-бай*). Цоцада хадуб чанго гьоркьоберех хъван бугони, гьезда гьоркьоб рачӀ-тӀанкӀ (лъалхъул ишара) лъола. Горкьоберехазда хадур хӀалтӀизарун ругони бутӀаби, гьел гьоркьоберехгун рекӀун хъвала (*унхале*, *огьха*).

== Референсал==


== Библиография ==
***ГӀурусалда:***
* 

***Инглисалда:**''
*