Сириялда Россиялъул Су-24 бортизаби

**[[Россиялъул Федерациялъул гьаваялъулгун-космосалъул къуватал|Россиялъул гьаваялъулгун-космосалъул къуватазул]] [[Су-24]]-ялъул катастрофа** — ккола 2015 соналъул 24 ноябралъ турциялъулгун-сириялъул гІорхъода Россиялъул рагъулгун-гьаваялъул къуватазул Сириялда бугеб къокъаялъул гӀарадаби ралеб Су-24М самолёт кьвагьизаби.

Россиялъул гӀарадаби ралеб самолёт кьвагьизабуна Турциялъул РГЬКЪ-азул гӀарадаби ралеб F-16 самолёталъ 6000 метраялъул борхалъуда ва гьеб бортана сириялъул ракьалда.

## Цебеккун букӀа-бахъин

17 октябралъ турциялъул премьер-министр АхІмад Давудогълуца лъазабун букӀана, пачалихъалъул гьаваялъул гӀорхъалаби рахун жанибехун бачӀараб самолёт Турциялъул яргъидагІуцІарал къуватаз бортзабизе бугоян:
Сон нижеца бортизабуна [изну гьечӀого гьаваялъул гӀорхъи бахун жанибе бачӀараб] пилот гьечӀого хьвадулеб боржарулеб аппарат. Гьеб самолёт букӀарабаниги, нижеца гьелъиеги гьебго жо гьабулаан. Нижер сиясат киназдаго лъала. Нагагь нижер гӀорхъалаби рахун жанибе [изну гьечӀого самолёт] бачӀани нижеца гьелъие жаваб гьабизе буго.

19 ноябралъ, катастрофа ккелалде щуго къоялъ цебе, россиялъул вакил ахӀун вукӀана Турциялъул къватӀисел ишазул министерлъиялде. Гьениб гьесда лъазабун букӀана, Сириялда тӀобитӀулеб россиялъул рагъулаб операция цӀакъго турциялъул гӀорхъабазда аскӀоб тӀобитӀулеб бугин, ва гьеб жоялъ турциялъул хӀинкъибукӀунгутӀиялъе рахӀат толеб гьечӀин. Турциялъул вакилзабаз россиялъул вакиласда лъазабун букӀана, нагагьлъун Турциялъул гьаваялъул гӀорхъаби рахун жанибехун россиялъул самолёт бачӀани жодоца гьеб кьвагьизабулин.

«Нижеда лъана, россиялъул самолётаз, нижер Яйладаг абураб гӀорхъи бахунеб пункталда аскӀоб кколеб, Сириялъул севериябгун-бакътӀерхьуда Байирбужак мухъалда ругел туркоманазул росабазде гьужум гьаби» — ян абуна Турциялъул къватӀисеб сиясаталъул идараялъул вакил Танжу Билгичица.

## АхІвал-хІал

Инцидент лъугьана ьакӀалъулаб заманаялъул 09:20 минут араб мехалда. Сириялъулгун-турциялъул гӀорхъабазул мухъалда рагъулаб тӀадкъай тӀобалеб букӀараб Россиялъул гӀарадаби ралеб Су-24, бортизабуна Турциялъул РГЬКЪ-азул гӀарадаби ралеб F-16 самолёталъ «гьава-гьава» ракетаги речӀчӀун.

Самолёт бортана мугӀрул гӀемераб Жабал ат-Туркман абураб мухъалде. Гьебги ккола сириялъул хӀукуматалъул армиялъ ва россиялъул рагъулаз гурхӀел гьечӀеб куцалда туркменазул гьениб гӀумру гьабун ругел гӀадамазда данде рагъ балеб мухъ. 

### Лъугьа-бахъиналъул Турциялъул сверел

Турциялъ чӀезабулеб буго, Турциялъул гьаваялде кӀиго самолёт бачӀанин. Цо чанго нухалъ лъазаби гьабуралдаса хадуб гьезул цояб нахъе анин. КӀиабилеб самолёт нахъе инчӀо, ва гьеб мехъалда хал ккун рукӀарал турциялъул F-16 самолётаз гьелда речӀчӀун буго. Кьвагьизабилалда цебе, самолёталъе чанго нухалъ цебеккун лъазаби гьабун букӀанин абураб жо тасдикъ гьабуна Америкаялъул рагъул нухмалъиялъ. Турциялъ лъазабуралда рекъон, россиялъул самолёталъ хвезабун буго Турциялъул гьаваялъул бакӀ Гьатай икълималъул Яйладаги мухъалда.

ЦМГІ-ялда Турциялъ гьабураб лъазабиялда рекъон, 24 ноябралъ лъил щибан лъалареб кӀиго Су-24 самолёт гӀагарун буго Турциялъул Гьатай икълималъул Яйладаги мухъалда аскӀобе. 5 минуталда жаниб самолётазе 10 нухалъ лъазаби кьун буго хехаб каналалдасан, нахъе ралагьичӀого къиблаяб рахъалдехун аян. Лъазабиялъухъ гӀенеккичӀого, 19000 футалъул борхалъиялда кӀиябго самолёталъ хвезабун буго Турциялъул гьаваялъул бакӀ 1,15 милалъул рорженгун 17 секундалда жаниб. Цояб самолёталъ Турциялъул гьаваялъул бакӀ тун буго, кӀиабилеб турциялъул F-16s самолётаз бортизабуна.

НАТО-ялъ у гьабуна россиялъул гӀарадаби ралел самолётаз Турциялъул гьаваялъул бакӀ хвезабунин абураб лъазаби.

### Лъугьа-бахъиналъул Россиялъул сверел

РФ-ялъул тущманасдаса цӀуниялъул министерлъиялъ лъазабуна, самолёт бортизабун бугин Сириялъул ракьалда тӀад, «ХІмеймим» авиабазаялде тӀад буссунеб мехалъан ва роржен гьабураб кинабниги заманаялъ гьеб гӀицӀго Сириялъул ракьалда тӀад гурони букӀинчӀоян. Владимир Путинил баяназда рекъон, самолёт бортизабун буго турциялъул гӀорхъодаса 1 км рикӀкӀад, ва бортун буго гӀорхъодаса 4 км рикӀкӀад. РФ-ялъул тущманасдаса цӀуниялъул министерлъиялъ гьединго лъазабуна, турциялъул рахъалъан Су-24-ялъул экипажалъулгун бухьен гьабизе хӀалбихьи гьабиялъул жодор алатаз хъвай-хъвагӀай гьабун гьечӀоян.

## Хъирщигун-хвасар гьариялъул хӀалтӀаби
КӀиявго лётчик гъоркье кӀанцӀана, цӀояв парашюталда вукӀаго гӀодове щвезецин течӀого мужагьидзабаз гьаваялдаго речӀчӀун чӀван, кӀиабилесул къисмат лъалеб гьечӀо. 

Су-24 самолёталъул экипаж хвасар гьариялъул хӀалтӀабазда гӀахьаллъизе бачӀана кӀиго Ми-8 вертолёт. Ракьдадасан речӀчӀараб жоялъул хӀасилалда гьелъул цоялъ тӀадаб рещтӀин гьабуна, ва рещтӀарабго мужагьидзабаз гьеб кьвагьизабуна. Гьелда вукӀарав россиялъул цо контрактгун вагъизе вачӀарав чӀвана. ХутӀарал вертолёталъул экипаж ва хвасар гьариялъул къокъа гьениса нахъе рачун ана. Гьедин бугониги РФ-ялъул тущманасдаса цӀуниялъул министерлъиялъ лъазабуна, хвасар гьариялъул хӀалтӀаби жуги унел ругин..

## Реакция
 Россиялъул Президент Владимир Путиница цо чанго сагӀаьалдасан лъугьа-бахъаралде «террористазе кумек гьабулез гьодида нахъасан щвезабураб кьаби»-ян абуна. Путинил рагӀабазда рекъон, россиялъул Су-24 бортизабизе Турциялъул кинабгӀаги хӀужа букӀинчӀо. Россиялъул тущманасдаса цІуниялъул министерлъиялъ турциялъул РГЬКЪ-аз гьабуралъе къимат кьуна, гьудуллъиялъул гуреб пиша бугин абун. КватӀичӀого Россиялъул тущманасдаса цІуниялъул министерлъиялъ лъазабуна, жиб зениталъулал ракетабазул комплексалдалъун хӀадурараб ракетаби раччулеб крейсер «Москва», букӀине бугин Лазикъиялъул ралъдал рагӀалдаян. Киналниги, Россиялъул рагъул авиациялъе хӀинкъи бугел ишанал гьелъ кьвагьизаризе ругоян. Турциялъулгун киналниги рагъул бухьенал къотӀизаруна. Хадубккун гӀарадаби ралел самолётаз гьаризе ругел рагъул рорженал, россиялъул истребителалги цадахъ чӀезарун гьаризе руго.

 Турциялъул Президент Ражаб Эрдогъаница Су-24 кьвагьиялда хурхун лъазабуна, киналниги пачалихъаз хӀурмат гьабизе кколин Турциялъ жиндирго гӀорхъаби цӀунизе хӀалтӀизабураб ихтияразулан. Турциялъул премьер-министр АхІмад Давудогълуца лъазабуна,Турциялъул ихтияр бугин жиндирго гӀорхъаби цӀунизе киналниги чара гьечӀел тадбирал гьаризеян. Гьелдаго цадахъ гьес абуна, гьеб самолёт бортизаби рикӀкӀине кколарин тущманлъиялъул акт хӀисабалдаян.

 НАТОялъул Советалъул хъата-масан гьабураб данделъиялъул хӀасилалда гьеб рагъулабгун-сиясияб блокалъул гӀахьал-пачалихъазул вакилзабаз лъазабуна Турциялъул ракьазул жибго жиндаго чӀей цӀунизе киналго хӀадурал рукӀин, ва кинго гьез Россиялдеги Турциялдеги ахӀи бана гьеб гьоркьоб ккараб жо лъугӀизабеян.

 Франсиялъул Президент Франсуа Олландица россиялъулгун-турциялъул рахъазде ахӀи бана, россиялъул Су-24 бортизаби сабаблъун кӀиябго пачалихълда гьоркьор ругел бухьенал хвезе тунгутӀиялде.

 АЦШ-ялъул тущманасдаса цІуниялъул министерлъиялъул вакилас лъазабуна, гьеб катастрофа ккеялъе сабаблъун АЦШ гьечӀоян. Самолёт бортизабунин гӀицӀго турциялъул РГЬКЪ-азу F-16 самолёталъ-абун

## ХӀужаби

## Ссылкаби
* Катастрофа российского Су-24 в Сирии — сюжет на Lenta.ru
* Выступление начальника Главного оперативного управления Генштаба ВС РФ генерал-лейтенанта Сергея Рудского по факту провокационных действий ВВС Турции // Министерство обороны Российской Федерации, 24 ноября
* Генштаб Турции: ВВС страны сбили нарушивший воздушное пространство республики самолёт // ТАСС, 24 ноября 2015.
* Путин: атака Турции на Су-24 — это «удар в спину» РФ, он будет иметь серьёзные последствия // ТАСС, 24 ноября 2015.