Азов ралъад

**Азо́в ралъад** — Атлантикияб океаналъул бащрахаб ралъад, жиб бакъбаккул Европаялда Россиялъул ва Украиналъул рагӀаллъабазда цулеб. Дунялалда бищун гӀисинаб ралъад: гъварилъи 13,5 метралдаса цӀикӀкӀунаро, гьоркьохъеб гъварилъи 7,4 метралде гlагарун буго (батӀи-батӀиял иццазда рекъон — 6,8-ялдаса 8 м-алде щвезегӀан бахунаро).

Атлантикияб океангун цолъула къварилъабаздасан гин ралъадабаздасан: Керчалъул къварилъи — ЧӀегӀераб ралъад — Босфоралъул къварилъи — Мармараялъул ралъад — Дарданелазул къварилъи — Эгей ралъад — Ракьдагьоркьосеб ралъад — Гибралтаралъул къварилъи.  Азов ралъад ккола   океаналдаса бищун рикlкӀадаб гин планетаялда бищунго континенталъулаб ралъадлъун. Гьелъул лълъел обйем 290 км³  буго.

НекӀо Азов ралъад букӀинчӀо. Гьанжесеб Керчалъул проливалъул бакӀалдасан Дон ЧӀегӀераб ралъдаде чвахулаан. БукӀине бегьула, Азов ралъдал акваторалъул цӀей кканин гӀага-шагарго 5600 н. э. щ. (бал. ЧӀегӀер ралъдал лъим бачӀиналъул теория).

Таман бащчӀинкӀиллъиялъул хьундасеб рахъалда буго некӀсияб Кермекил цудунаб палеолиталъул бакӀ. Богатири/Синая Балка абураб бакӀалда 1,5–1,2 млн. с. ц. кавказалъул эласмотериялъул (*[[Elasmotherium caucasicum]]*) гвангваралъуб батана жаникъараб кварцалъул доломиталъ гьабураб тӀогьгӀадаб тӀагӀел.

## Этимология
Антикияб мехалъ Азов ралъдада абулаан Меотиялъул хӀор илан, батIайиса **Меотида** () илан, жиб 1 азар соналъ н. э. щ. ралъдал бакъбаккул ва хьондол бакъбаккул рагӀалда гӀумру гьабулел рукӀарал меотазул цӀаралдасан лӀугьунеб, скифаз — Каргалук, меотаз — Темеринда (гьелъул магӀна ккола «ралъдал эбел»), гӀарабаз — Бахр ал-Азуф (Бар эл-Азов, бецӀхъахӀилаб гӀор), турказ — Бахр-эл-Ассак яги Бахр-й Ассак (БецӀхъахӀилаб ралъад; гьанж. тур. Азак Денизи).

«Азов» абураб рагӀул этимологиялде гьединал гипотезаби абула: 1067 соналъ гьанжесеб шагьар бугеб бакӀалда хъала босарав кипчакалъул пача Азупил (Азуфил) цӀаралдасан лӀугьанин; осазул (ассазул) къавмалъул цӀаралдаса лӀугьанин, жиб бицанихъе авест мацӀалда «хехаб» кколеб; гьеб цӀар турк мацӀалъул азан – «гъоркьияб» абураб рагӀуда релълъараб бугин гин черкес узэв — «чӀедераб кӀалтӀу» кколин. Азов шагьаралъул туркалъул цӀар буго Аузак. Амма н. э. I гӀасруялдаги Плинияс жиндирго хъвай-хъвагӀаязда скифазул къавмал рикӀкӀулаго, рехсолеб буго Азов абураб рагӀуда релълъараб асокал къавм.  

## Лъазабиялъул тарих

Азов ралъдал лъазабиялъул тарихалда жаниб лъабго этап буго:

# НекӀсияб (географиялъулаб) — Геродотил мехалъ XIX гӀасруялъул байбихьуде щвезегӀан.
# Геологиябгун-географияб — XIX гӀ. — XX гӀасруялъул 40-абилел сонал.
# Комплексияб — XX гӀ. бакьулӀ  — жакъа.

## География

### ГӀаммаб баян

Гьелъул бищун кӀудияб халалъи — 380 км, бищун кӀудияб гӀеблъи — 200 км; ралъдал рагӀаллъиялъул халалъи 1472 км; тӀадкӀалалъул площадь ккола 37 800 км² (гьеб гӀатӀилъиялде гъорлъе унаро 107,9 км² кколеб чӀинкӀиллъаби ва целал).

Морфологиял гӀаламатазда рекъон, гьеб ккола тIасабитIарал ралъдазде гъорлъе унеб ги ккола ралъдал рагӀаллъабазул гӀодорегӀанал накӀкӀал ругеб гӀисинаб лъел бутӀа.

Кьиндала рес букӀуна цо бутӀа яги тӀубанго цӀорозе, гьелда тӀадеги Керчалъул проливалдасан ЧӀегӀер ралъдалъе цӀер бачуна. ГӀадатияб къагӀидаялъ январ моцӀалъе хасиятаб жо ккола цӀер лъугьин, амма цӀорорал соназда гьеб ккезе бегьула цо моцӀалъ цебе.
 

### ЦӀа-каналъул режим

Ралъдал цӀа-каналъул режималъе хасиятаблъун ккола гьитӀинал лъадазул бутӀабазе хасиятаб мехалъулаб кӀудияб хиса-баси. Бищун дагьаб цӀа-кан бихьула хасало (январь - февраль), гьелъул къиматазда гӀагарлъула цӀорораб температураялде. ГӀицӀго Керчалъул проливалда аскӀоб бугеб ралъдал жанубияб рахъалда тӀад бугеб лъел температура рекъараб букӀуна. ЛъагӀалида жаниб лъел температураялъул диапазон ккола 27,5...28,5°С.

Риидал тӀолго ралъдалъ чӀезабула гӀемерго цо тайпаялъул тӀадкӀалалъул цӀа-кан +24...+26°C. Гьелъул бищунго кӀудиял къиматазул хъвай-хъвагӀай гьабула лъел тӀадкӀалалъул гъаталда июлалда +28,0...+28,5°С. Бищун цӀикӀкӀараб температура бихьулеб буго Приморско-Ахтарск мухъалда +32,5°С. Ралъдал тӀадкӀалалда лъагӀалида жаниб гьоркьохъеб лъел цӀа-кан ккола 11°C, лъагӀелазда гьоркьосел гьелъул хиса-басиял ккола 1°C гӀанасеб.

### Флора ги фауна
Фитопланктон ги бентосал цебетӀун буго. Фитопланктон гӀуцӀун букӀуна (%): диатомаздаса — 55, перидинияздаса - 41,2 ва хъахӀгӀурччинал лъелхераздаса —2,2. 2017 соналда ралъдал рагӀаллъабазул цо-цо бакӀазда бихьулеб букӀана Кладофора тайпаялъул жалазул кӀудияб гIемер гьаби.

КӀудиял яги хасаб интерес бугел географиял бакӀал рехсон руго сагӀталъул рахъалъ ралъдал рагӀалдасан, Геническалъул проливалдаса байбихьун.

* Украиналъул территориялда (2014 ва 2022 соназда Россиялъ квердебосараб ги аннексия гьабураб):
** жанубиябгун-бакътӀерхьуда: Казантипский залив, Арабатский залив;
** бакътӀерхьуда: залив Сиваш;
** шималиябгун-бакътӀерхьуда: Утлюкский лиман, Молочный лиман, Обиточный залив, Бердянский залив.
* Россиялъул территориялда:
** шималиябгун-бакъбаккуда: Таганрогский залив, Миусский лиман, Ейский лиман;
** бакъбаккуда: Ясенский залив, Бейсугский лиман, Ахтарский лиман;
** жанубиябгун-бакъбаккуда: Темрюкский залив.

**[[Целал]], квачIал, бищун кӀудиял чӀикӀиллъаби**

* Украиналъул территориялда (2014 ва 2022 соназда Россиялъ квердебосараб ги аннексия гьабураб):
** Керч проливалда: Тузлинская цел,Тузла чӀинкӀиллъи;
** жанубиябгун-бакътӀерхьуда: квачӀ Хрони, квачӀ Зюк, квачӀ Чаганы ги квачӀ Казантип;
** бакътӀерхьуда: цел Арабатская Стрелка;
** шималиябгун-бакътӀерхьуда: Федотова цел и цел Бирючий чинкӀиллъи (Утлюкский лиман), Обиточная цел (Обиточный залив), Бердянская цел (Бердянский залив);
** шималиябгун-бакъбаккуда: Белосарайская цел, Кривая цел.
* Россиялъул территориялда:
** шималиябгун-бакъбаккуда: Павло-Очаковская цел, Беглицкая цел, Петрушина цел, Таганрогский квачӀ;
** бакъбаккуда: Чумбур квачӀ, Глафиров цел, Долгая цел, Камышевская цел, Ясенская цел (Бейсугский лиман), Ачуевская цел (Ахтарский цел), Ейская цел, Сазальникская цел;
** жанубиябгун-бакъбаккуда: Ачуевский квачӀ ги Каменний квачӀ (Темрюкский залив);
** Керч проливалда: Чушка цел, Тузлинская цел

**РалъдалӀе чвахулел гӀорал**

* Украиналъул территориялда (2014 ва 2022 соназда Россиялъ квердебосараб ги аннексия гьабураб):
** шималиябгун-бакътӀерхьуда: Малий Утлюк, Молочная, Корсак, Лозоватка, Обиточная, Берда, Кальмиус, Грузский Еланчик;
* Россияъул территориялда:
** шималиябгун-бакъбаккуда: Мокрий Еланчик, Миус, Самбек, Дон, Кагальник, Мокрая Чубурка, Ея;
** жанубиябгун-бакъбаккуда: Протока, Кубань.

## Гь. балагье

* Доналъул ччугӀил заповедник

## МугъчӀваял

## Адабият