open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
2015 сон

**2015** (**кІиазаралда анцІила щуабилеб**) сон — григорианияб календаралъул хамиз къоялъ байбихьараб сон. Гьеб ккола нилъер рикIкIеналъул 2015 сон, лъабабилеб азарсоналъул 15 сон, XXI гІасруялъул 15 сон, XXI гІасруялъул кІиабилеб анцІсоналъул 5-леб сон.

Россиялда ва Аргентинаялда гьеб сон лъазабун буго маданияталъул сонлъун. .

## ХІужаби
АрбагӀ

**Арба́гІ** — талаталда ва хамизалда гьоркьоб кколеб анкьил къо.

## ХІужаби
Хамиз

**Хами́з**, яги **хами́зкъо**, яги **ччугIа́къо** — арбагІалдаги рузманалдаги гьоркьоб букІунеб анкьил къо. Авар куцалъ *ччугIа́къо*-йин абула.

## ХІужаби
Рузман

**Рузман** — хамизалда ва щаматалда гьоркьоб букІунеб анкьил къо. Бусурбабазул анкьида жаниб рикIкIунеб къо, гIемерисел исламиял улкабазда гьеб къо рикIкIуна гIодоб къолъун.

## ХІужаби
Щамат

**Щамат** — рузманалда ва гьатІаналда гьоркьоб букІунеб анкьил къо. Бусурбабазул календаралда рекъон, анкьил тІоцебесеб къо.

## ХІужаби
ГьатӀан (анкьил къо)

**ГьатІа́н** (*гьатIни́л*)— щаматалда ва итниялда гьоркьоб букІунеб анкьил къо.
## Этимология
*ГьатIан* абураб рагIул буго кIиго батIияб гьесел (магIна): 1. «насраниязулаб хирарукъ» 2. «хирарукъ (бичасе къулизе хьвадулеб специалияб рукъ)» 3. «анкьил анкьабилеб къо». Лъабабилеб гьесел цIунун хутIизе рес буго аваразул насранмехалдаса нахъе.

Жибго **гьатIа́н** абураб рагIулги кIиго батIияб этимология буго. ТIоцебеселда рекъон, парсияб *apadana* «берцинаб рукъ» абураб рагIудасан, кIиабизелда рекъон авараб *гьа* «гьеди» абураб рагIудасан *тIа́мизе* абураб рагIул квекудалъун, «гьа тIамулеб рукъ». РагIул хвалисаб кьучI ккола *гьатIни́-*, гIемерлъул формадул – *гьа́тIна*-.
## ХІужаби
Анкь

**Анкь** — анкьго сордо-къоялда ращадаб заманалъул роцен.

Нилъер заманалда анкьго къойидасан халат бахъараб анкь рикIкIуна халкъалдагьоркьосеб стандартлъун ISO 8601:
***анкь*** — анкьго къоялдалъун халат бахъараб заманалъул роцен (ISO 8601, пункт 2.2.9)

## Ссылкаби
* Календарь онлайн
Талат

**Талат** — итниялда ва арбагІалда гьоркьоб букIунеб анкьил къо. Халкъалдагьоркьосеб стандарталда рекъон ISO 8601, гьеб ккола — анкьил кIиабилеб къолъун, амма исламиял пачалихъазда гьеб ккола анкьида жаниб ункъабилеб къолъун.

## ХІужаби
Итни

**Итни** — гьатІаналда ва талат къоязда гьоркьоб букІунеб анкьил къо.

## ХІужаби
Май

**Май** () — юлианияб ап григорианияб календаразда лъагІалил щуабилеб моцІ. Жодор 31 къо бугел анкьабго моцІазул цояб. 

## ХIужаби
Июнь

**Июнь** () — юлианияб ва григорианияб календаразда лъагІалил анлъабилеб моцІ. Жодор 30 къо бугел ункъабго моцІазул цояб. 

## МугъчӀваял
Октябрь

**Октябрь** — юлианияб ва григорианияб календаразда лъагІалил анцІабилеб моцІ. 

## ХIужаби
Апрель

**Апрель** () — юлианияб ап григорианияб календаразда лъагІалил ункъабилеб моцІ. Жодор 30 къо бугел ункъалго моцІазул цояб. 

## ХIужаби

## МугъчӀваял
Феврал

**Февра́л** () — юлианияб ва григорианияб календаразда лъагІалил кIиабилеб моцІ. Гьеб буго лъагIалил бищунго къокъаб моцI, гIадатияб лъагIелалда жаниб гьелъул букIуна 28 къо ва цІикІкІараб лъагIелалда жаниб 29 къо.

## ХIужаби
МоцӀ (гӀужалат)

**МоцІ** (, ) — заманалъул роценалъул рикIкIен, ракь сверун моцІалъул свери бахъиялдалъун жиб борцунеб. Цо лъагІалида жаниб букIуна анцила кIиго моцI.

## МоцIал, [[МоцІрол календарь|моцIрол]] ва [[МоцІролгун-бакъул календарь|моцІролгун-бакъул календаразда]]
Бусурбабазги, жугьутІазги, китаязги хIалтIизарулел моцІрол ва моцІролгун-бакъул календаразул цо моцIалъул халалъи букIуна 29 яги 30 къо.

## МоцIал, [[Бакъул календарь|бакъул календаразда]]
Григорианияб ва юлианияб календаразда хIалтIизабуларо дунял сверун моцIалъ бахъараб свериялде балагьун халалъи.

* ЦIикIкIараб сон — ккола юлианияб ва григорианияб календаразда, жиндир халалъи 366 къоялда ращадаб - гIадатияб соналдаса цо къоялъ цIикIкIараб.
* ЦIикIкIарал сонал: … 1988, 1992, 1996, 2000, 2004, 2008, 2012, 2016, 2020, 2024, 2028, 2032, 2036, 2040, 2044…

## ХІужаби
РабигӀул-Аввал

**РабигІул-Авваль** () — бусурбабазул календаралъул лъабабилеб моцI. Гьаб моцIалъ гьавуна халкъазул бищун хирияв МухІаммад авараг .

__NOTOC__

### 1 къо

### 2 къо

### 3 къо

### 4 къо

### 5 къо

### 6 къо

### 7 къо
*  — гьавуна кIудияв гIалимчи Ибн Къаййим ал-Жаузия
### 14 къо
*  — хвана маликил мазгьаб гIуцIцIарав, Малик ибн Анас
РабигӀу Ссани

**РабигІу Ссани** () — бусурбабазул календаралъул ункъабилеб моцI.

__NOTOC__

### 1 къо
* 11 гь.с. (27 июналъ 632 соналъул) — Усама ибн Зайдил бетIерлъиялда гъоркь бусурбабазул аскар къватIибе бахъана ГІарабазул бащадаб чІинкІиллъиялъул шималияб рахъалде, рималъулазул тIадкIанцIиялдаса Халифаталъул гIорхъаби цIунизе.
* 1046 гь.с. (2 сентябралъ 1636 соналъул) персаца бергьенлъи босана гІусманиязда тIад «Мегьран» абулеб бакIалда ккараб рагъулъ.

### 19 къо
* 583 гь.с. (4 июлалъ 1187 соналъул) — ХІитІтІиналда гъазават гьабуна.
### 20 къо

### 21 къо
* 702 соналъ — хвана Ибну Дакъикъ ал-ГІид.

## Ссылкаби
* Перевод дат goodbasis.com

## ХIужаби
Жумада Уля

**Жумада Уля** () — бусурбабазул календаралъул щуабилеб моцI.

__NOTOC__

### 5 къо
* ГIалил яс Зайнаб гьаюна.
### 19 къо
*  — хвана кIудияв исламалъул гIалимчи Жжалалуддин ас-СуютІи

## Ссылкаби

## ХIужаби
Жумада Ссани

**Жумада Ссани** () — бусурбабазул календаралъул анлъабилеб моцI.

__NOTOC__

### 10 къо
*  — варанидул къеркьей лъугIана.

### 21 къо
*  — хвана шафигІил мазгьабалъул гIалимчи Бадруддин ибн ЖамагІа

### 22 къо
*  — хвана тIоцевесев халиф Абу Бакр р.гI.

## Ссылкаби

## ХIужаби
Борциналъул рикӀкӀкен

**Борциналъул рикІкІкен** - абула щиб бугониги тIагIел яги манзил яги халалъи борцине хIалтIизабураб рикIкIеналъул баян кьолеб мехалда. Щибаб жоялъул букIуна жиндиего хасаб, роценалъул рикIкIен, масала: лъагIел, моцІ, анкь борцуна къояздалъун, къо борцуна сагІтаздалъун, сагІтал рорцуна минутаздалъун ва гь.ц.
Сафар

**Сафар** () — бусурбабазул календаралъул кIиабилеб мрцI. 2008 соналъ гьеб байбихьана 8 февралалъ, лъугIана 8 марталъ.

__NOTOC__

### 1 къо

### 2 къо

### 3 къо

### 4 къо

### 5 къо

### 6 къо

### 7 къо
 — гьавуна кIудияв гIалимчи Ибн Къаййим ал-Жаузия
### 8 къо
### 9 къо

### 10 къо

### 11 къо

### 12 къо

### 13 къо
### 14 къо

### 15 къо

### 16 къо

### 17 къо

### 18 къо

### 19 къо

### 20 къо

### 21 къо
* 702 соналъ — хвана Ибну Дакъикъ ал-ГІид.
### 22 къо

### 23 къо
### 24 къо

### 25 къо

### 26 къо

### 27 къо

### 28 къо

### 29 къо
### 30 къо

## Ссылкаби
* Суеверия и месяц Сафар 

## ХIужаби
Ражаб

**Ражаб** () — бусурбабазул календаралъул анкьабилеб моцI.

__NOTOC__

### 11 къо
*  —  хвана исламалъул тарихчи Ибну ГІасакира.

### 13 къо
*  —  хвана кIудтяв гIалимчи Ибн Къаййим ал-Жаузия

### 22 къо

## Ссылкаби

## ХIужаби
ШагӀбан

**ШагІба́н** () — бусурбабазул календаралъул микьабилеб моцI.

__NOTOC__

### 11 къо

### 13 къо

### 22 къо

## ХIужаби
Рамазан

**Рамазан** () — бусурбабазул календаралъул ичІабилеб моцI.

__NOTOC__

### 11 къо

### 13 къо

### 22 къо

## ХIужаби
Зул-ХӀижжа

**Зул-ХІижжа** () — бусурбабазул календаралъул анцIилакIиабилеб моцI. Гьебги ккола  ункъабго гьукъарал моцIаздаса (ражаб, зул-хІижжа, зул-къагIда, мухІаррам) цояблъун. Бищун хириял къояллъун ккола гьаб моцIалъул тIоцебесеб анцIабго къо.

__NOTOC__

* 11, 12 ва 13 къоял — Ташрикъалъул къоял
### 9 къо
* ГIарафат — хIажизаби ГIрафат мегIералде рахунеб къо.

### 10 къо
* Къурбан къо — къурбан хъвеялъул байрам.
*  — Абу ГІиса ат-Тирмизиясул хІадисал данде ракIараб тIехь ал-ЖамигІ хъван бахъана.

### 26 къо
*  — бусурбабазул кIиабилев халиф ГӀумар ибн ал-ХатӀтӀаб чIван хвана
Гьукъарал моцӀал

**Гьу́къарал мо́цІал** () — исламияб календаралъул моцIал, ислам бачIинегIан цебе гьел моцIазда жаниб бегьулеб букIинчIо чIвазе, рагъ гьабизе ва чан гьабизе КагІба сверун. Гьединал моцIал ункъго руго: зул-къагIда, зул хІижжа, мухІаррам ва ражаб. Гьукъарал моцIал исламалда гьардалаллъун рикIкIуна.

## Тарих

## ХIужаби

## Адабият
*
Зул-КъагӀда

**Зул-КъагІда** () — бусурбабазул календаралъул анцIилацобилеб моцI.

__NOTOC__

### 3 къо
*  — шафигІил мазгьабалъул гIалимчи Закария ал-Ансари хвана

## ХIужаби
Закатул фитӀри

**Закатул фитІри** яги **КІал биччаялъул закагІат**() — ккола бусурманчиясда кьезе тIадаб закагІаталдаса цо тайпалъун. Гьеб кьезе тIалъула кIалбиччан къоялъул гIидалъул как балелда цебе.

Закатул фитІри - ккола щибав бусурманчиясда жиб кьезе тIадаб садкъалъун, байрамалъул къоялъги сордоялъги жиндиего ва жиндица напакъат кьезе кколел чагIазе кваназе гIолеб жо бугони. Рукъалъул хважаинас кьола жиндир напакъаялда гъоркь ругел щиназдаса закагIат. Нагагьлъун лъимер гьабуни, Рамазан моцIалъул ахирисеб къоялъ бакъ тIерхьун хадуб, гьеб лъимадудаса закагIат бахъизе тIалъуларо. Гьединго закатул фитІри кьезе тIалъула бусурманав гурев чиясдаги (капур) жинца напакъа кьезе кколел бусурбаби ругони (эмен, лъимал, лагъзал ва гь.ц.).

Закатул фитІри кьола хIажатав, мискинав чиясе. Гьелъул цо чиясдаса кьезе тIадаб къадар буго цо сахІ, гьеб кьолеб ракьалда жиндалъун бетIербахъи гьабулеб тIагIамалдалъун. Масала, Европаялда ругел гIадамаз кьола ролъул яги пурчІинадул цо сахІ, Жанубиябгун-Бакъбаккул Азиялда ругел бусурбабаз кьола - гьула, ГIарабазул пачалихъазда ругеца кьола - чамасдак. СахІ () — ккола цIайидул роцен, 4-го огъохъаталда жаниб унеб жоялда жиб ращадаб, цIайиялдалъун борцани 3,300 граммалда бащадаб (хІанафил мазгьабалда рекъон), ялъуни 2,176 грамм (хутIарал сунниязул мазгьабазда рекъон). Закатул фитІри кьезе лъикIаб буго кванидалъун, аварагасул  заманаялъ букIараб куцалда. Амма гьелъул къадар гIарцудеги сверизабун, гIарцудалъун закагIат бахизе бегьизабун гьечIо гIицIго Іханафил мазгьабалда гурого. ГIемерисел бусурбабазул кIвар гьечIолъиялда бан, закагIат кьезе кколел гIадамазухъе ккезабичIого хутIула гIидалъул какдаса рахъинегIан, гьединаб хIалалда гьеб закагIатлъун рикIкIунаро, гIадатияб садакъалъун гурони. Закатул фитІри кьезе мустахIикълъула гIадамазул микьго тайпа, Аллагьас Къуръаналда закагІат кьезе рихьизарурал.

КІал биччан моцI лъугIидал закагIат кьеялъул хIикматлъун ккола, гьеб моцIалъ кIалал кколаго ккарал гъалатIал рацIцIунеб (капаратлъун) букIине, гьединго байрамалъул къоялъ роххел загьир гьабизе мискинал, пакъиразеги рес щвезе.

## ХІужаби

## Босараб бакIал
* 
* 
* 
*
Ракь (планета)

**Ракь** (символ: ) — Бакъудаса лъабабилеб иргаялда бугеб планета. Бакъул системаялъул планетабаздал гьоркьоб щуабилеб кІудияб планета. Гьединго гьеб ккола ракьул къокъаялъул планетабазда гьоркьоб бищун кІудияб диаметр, масса ва гъунки бугеб планеталъун.

Гьелде цо-цо бакІалда *[[Дунял]]*, *ХъахІилаб планета* - абураб цІарги хІалтІизабула. Гьеб ккола жакъа заманалде щвезегІан инсанасда лъалеб цого-цояб Бакъул системаялъул планеталъун, жинда тІад гІумру бугеб.

## Ссылкаби

* На древней метановой Земле было то ясно, то туманно 
* Всемирная статистика в реальном времени
* Профиль Земли — Исследование Солнечной системы — NASA.
* Измерения температуры и осадков  — National Climatic Data Center.
* Изменения климата  — NASA.
* Геомагнетизм Земли — Геологическая служба США.
* Фотографии Земли на сайте NASA .
* Земная обсерватория — NASA.
;Видео — Международная космическая станция:
** Полёт над Землей
** Полярное сияние. Вид из космоса

## ХІужаби
МоцӀ (астрономия)

**МоцІ** (символ: ) — ккола цого-цояб Ракьул спутник. Планетаялъул бищунго Бакъде гІагараб спутник, амма Бакъде гІагарал планетабазул Меркуриялъул ва Венераялъул, спутникал гьечІо. Гьединго гьеб ккола гвангъиялъул рахъалъ кІиабилеб объектлъун ракьул Зобалда Бакъудаса хадуб ва кІодолъиялъул рахъалъ щуабилеб бакъул системаялъул спутник. Ракьул ва МоцІрол центразда гьоркьоб бугеб гьоркьохъеб манзил —  (, ~ 30 Ракьул диаметр).

МоцІ ккола жинда тІад инсан вукІараб тІад инсан вукІараб цого-цояб астрономиялъулаб объектлъун Ракь тун къватІибхун жиб бугеб.
КӀалбиччанкъо

**КІалбиччанкъо** ()  ккола кІалккун моцІ лъугІидал жиб бачІунеб исламияб байрамлъун. Гьеб кІодо гьабула Шаввал моцІалъул тІоцебесеб лъабго къоялъ.

## Байрамалъул тарих
КІалбиччанкъо ккола исламияб календаралъул бищун кІвар бугеб кІиго къоялдаса цояблъун. Гьеб къо кІодо гьаби байбихьана МухІаммад аварагасул  заманаялъго, ай 624 соналдасан байбихьун.

## ХІужаби

## Адабият
* 
* 
* *А. Мец.* Мусульманский ренессанс. 2-е изд., М., 1977. — С.186.
* *Э. У. Лэйн.* Нравы и обычаи египтян в первой половине XIX в. М., 1982. — С.373—379.
* *G. E. Griinebaum.* Muhammadan Festivals. N.Y., 195. — pp. 62-65.
* *Е. М. Mittwoch.* 'Id al-Fitr // The Encyclopaedia of Islam. New ed. Leiden-London. —3, 1008.

## Ссылкаби

* Ураза-байрам в вопросах и ответах интересующих вас
Масжиду ан-Набави

**Масжиду ан-Набави** () — Мадинаялда бугеб мажгит, Маккаялда бугеб Масжидул хІарамалдаса хадуб исламалда жаниб кIиабилеб баракатаб бакI, МухІаммад авараг  вукъун вугеб бакI.

## Мажгиталъул хиралъаби

## Тарих
ТIоцебе мажгит бана, жинда Аллагьасул ссалат салам лъеяв МухІаммад аварагас, хадуб ккун гьеб къачIана, цIи гьабуна батIи-батIиял бусурбабазул церехъабаз. правители расширили и украсили святыню. ГІурччинраб хъубаялда гъоркь (Аварагасул хъуба) буго  МухІаммад аварагасул  хоб. ЧIван къотIун хъуба бараб заман лъалеб гьечIо. Бусурбабазул тIоцевесев кIиявго халиф Абу Бакр ва ГӀумар - гьелги рукъун руго мажгиталда жанир.

## МихIрабал

## НуцIи

## МихIмарал

## Аварагасул хIужраби

## ХІужаби
Чапел-Хиллалда кьвагьдей

**Чапел-Хиллалда кьвагьдей** — АЦШазул Шималияб Каролина штаталъул Чапел-Хилл шагьаралда гІагарда бугеб университеталъул цІалдохъабаз гІумру гьабулеб бакІалда аскІоб, 2015 соналъул 10 февралалъ ккараб тунка-гІуси. ГІайиб гьечІел бусурбаби чІваялда щаклъи ккарав Крейг Стивен Хикс ккуна штаталъул полициялъ.

Теракталъул къурбаналлъун ккана лъабго бусурманчи (гьездаса кIигоял рукIана цIалдохъабилъун), кIиго яцги ва цоялъул росги:
* Зияъ Шади Баракат, 23 сон
* Юср МухІаммад, 21 сон
* Разан МухІаммад Абу-СалхІа, 19 сон

2015 соналъул 12 февралалъ америкаялъул штат Шималияб Каролинаялъул тахшагьар Ролиялда, тIобитIана чIварал рукъи. Жаназадул как бана къалъул какдаса хадуб Роли шагьаралъул кIудияб мажгиталда. Гьел рукъизе рачIаразул къадар цIикIкIараб букIиналъ, как базе ккана футболалъул авлахъалда.

## ХІужаби
Гьинд океан

**Гьиндустаналъул океан** — ккола Ракьалъул кIодолъи-гьитIинлъиялъул рахъалъ лъабабилеб кIудияб океан, жинца ракьул лъел гъаталъул 20 % кколеб. 
Гьелъул площадь буго 76,17 миллион км², къадар (объем)— 282,65 миллион км³. Океаналъул бищуг гъваридаб бакІ буго Яваналъул гвендалда жаниб.

Шималияб рахъалда гьеб тункун буго Азиялда, бакътІерхьул рахъалда — Африкаялда, бакъбаккул рахъалда — Австралиялда; жанубияб рахъалаъан гьелъулгун гІорхъаби цо гьарула Антарктидаялъ Атлантикияб океаналъулгун гІорхъаби руго бакъбаккул рахъалъул меридианалъул 20° бугеб бакІалда; ГІодоцаралъулгун — бакъбаккул рахъалъул меридианалъул 146°55’ бугеб бакІалда. Гьиндустаналъул океаналъул бищунго шималияб бакІ буго гIага-шагарго 30° бугеб бакIалда шималияб гІатІилъиялъул, Пурсазул ралъдал квачІалда жаниб.

## Ссылкаби
Шималияб ЦӀорол океан

**Шималияб ЦІорол океа́н** — Ракьул бищун гьитІинаб океан, тІубанго шималияб бащдаб шаралда, Евразиялдаги  Шималияб Америкаялдаги гьоркьоб бугеб.

Океаналъул площадь буго 14,75 млн км², лъел къадар — 18,07 млн км³. Гьоркьохъеб гъваридлъи — 1225 м, бищун кІудияб гъваридлъи бахуна — 5527 метралде ва гьебги буго Гренландиялъул ралъдалъ. 

ималияб ЦІорол океа́налда тункун руго Даниялъул (Гренландия), Исландиялъул, Канадаялъул, Норвегиялъул, Россиялъул ва Америкаялъул Цолъарал Штатазул ракьал. Халкъалдагьоркьосеб уровеналда океаналъул ихтияралъулаб статусалъул устав чIезабун гьечIо. БуIа-бутIа ккун гьеб чIезабун буго арктикиял пачалихъазул миллиял законаздалъун ва халкъалдагьоркьосеб ихтияралъулаб къотIи-къаяздалъунги. ЛъагIалил цIикIкIунисеб бутIаялъ Шималияб ЦІорол океан хIалтIизабула ралъдалъан къайи баччиялъе, Россиялъ Шималияб ралъдал нухдасан, ва АЦШялъги Канадялъги Шималиябгун-БакътІерхьул нухдасан.

## Ссылкаби
Жанубияб океан

**Жанубияб океа́н** (басралъ. *Жанубияб цІорол океан*) — гьеб буго Антарктида сверун ругел лъабго океаналъул  (ГІодоцаралъул, Атлантикиялъул ва Гьиндустаналъул) лъималде абулеб цIар. Ва гьеб ккола расмияб гуреб куцалда «щуабилеб океан»-абун хІалтІизабулеб цІар. Гьелъул гьечIо шималияб рахъалъан, мухIканго рихьизарурал гIорхъалабиги. Гьелъие чIезабураб площадь буго 20,327 млн км².

## Ссылкаби
Арктика

**А́рктика** ( — «эбелаб ци»,  — «КІудияб Эбелаб Ци - абураб созвездиеялда гъоркь бугеб», «шималияб») — Ракьалъул цого-цояб физикиябгун-географияб мухъ, жиб Шималияб полюсалда цураб ва Евразиялъулги Шималияб Америкаялъулги рагIаллъаби жинца жаниб бачунеб, гьединго цIикIкIунисеб бутIа Шималияб ЦІорол океаналъул ва гьелъул чIинкIиллъабиги (Норвегиялъул ралъдал рагIалда ругелниги хутIун) жаниб бачунеб, гьелда тIадеги Атлантикияб ва ГІодоцараб океаназулги рагIаллъиялда ругел ракьал жинца жаниб бачунеб мухъ. Площадь — гIага-шагарго 27 млн км²; цо-цо мехалъ Арктика гIицIцI гьабун тола жанубияб рахъалда бугеб Шималияб полярияб горги рехсон (66° 33′ ш. гІ.), гьеб кIагIидаялда борцани гьелъул площадь букIунаро гIицIцIго 21 млн км² гурони.

## ТIабигIат
Дунялалъул океан

**Дунялалъул океа́н** — гидросфераялъул аслияб бутIа, гьелъул площадалдаса 94,2 % жинца кколеб, Ракьалъул гьоркьоса къотIа гьечIеб, кинго ччобораб гуреб Ракьалъул лъел гъат, жинца материкалги чІинкІиллъабиги сверун кколеб, ва жиб батIа бахъулеб цIамул гIуцIцIиялъул гIаммлъиялдаса.

Континентаз ва чІахІиял архипелагаз бикьизабула дунялалъул океан ункъго кIудияб бутIаялде (океаназде):
* Атлантикияб океан
* Гьиндустаналъул океан
* ГІодоцараб океан
* Шималияб ЦІорол океан
Цо-цо мехалъ гьездаго цадахъ, щуабизе рикІкІуна:
* Жанубияб океан
Океаназул чIахIиял икълимазде абула ралъадал, ралъдал квачIал, ралъдал къварилъаби ва гь.ц. Океанал лъазабулеб гIелмуялде абула *[[Океанология|океанология]] абун.*

### Дунялалъул океаналъул лъим

## Ссылкаби

* Впервые оценено влияние таяния ледников на уровень Мирового океана 
* Список интернет-адресов на сайте Тихоокеанского океанологического института им. В. И. Ильичева 
* Генеральная батиметрическая карта океанов (GEBCO)
* файл с происхождением названий деталей рельефа океанического дна
* Приборы, оборудование и плавсредства наблюдений в морях и океанах. Термины и определения (ГОСТ 18458-84)
Африка

**А́фрика** ()— Евразиялдаса хадуб дунялалъул кІодолъиялъул рахъалъ кІиабилеб континент; хьундасеб рахъалъ Африка ккураб буго Ракьдагьоркьосеб ралъадалъ, БагІараб ралъадалъ — хьундасебгун бакъбаккул рахъалда, Атлантикияб ралъадалъа бакътІерхьудаса ва Гьиндустаналъул океаналъ бакъбаккудаса ва бакъда рахъалдасан. Африкаян гьединго абула дунялалъул бутІаялъул цоялде, жинде гъорлъе Африка метерикги ва гьелда аскІор ругел чІинкІиллъабиги унеб. ЧІинкІиллъаби рикІкІинчІого, Африкаялъул гІатІилъи буго 29,2 млн км², чІинкІиллъабигун цадахъ — 30,3 млн км²-ялде гІагарун; гьелдалъун, Африкаялъ ккола дунялалъул гІаммаб тІадрахъалъул 6 %-ги ва ракъдаллъиялъул тІадрахъалъул 20,4 %-ги. Африкаялда буго 55 пачалихъ.

Африкаялъул халкъалъул къадар буго миллиард чиясде гІагарун. Африка рикІкІуна тІоцеве гІадан вижарав бакІлъун.

Африкалъул континент къотІула экваторалъ ва гІемерал гьава-бакъалъул зонабаз; гьеб ккола цІохІо бугеб континент, жибги шималияб субтропикияб зонаялдаса бахъараб жанубияб субтропикияб зонаялде щвезегІан бугеб. Гьоркьоса къотІулареб гІазу-цІадалги лъалъалъулги  — гьединго цІоромугІрулги ва мугІрузул системаялъул лъел горизонталъулги — гІунгутІи букІиналъ, гьава-бакъалъул тІабигІияб рекъезаби ралъадазул ва океаналъул рагІаллъиязда хутІизегІан гьечІо кибиниги.

Маданияталъулал, экономикаялъулал, сиясаталъулал ва жамгІиял суалал лъазаби тІубазабула африканистика гІелму.

## Бищун рагІалда ругел бакІал

* Шималияб — Бланко квачІ (Бен-Секка, Рас-Энгела, Эль-Абъяд) [37°20′28″ с. ш. 9°44′48″ в. д.](https://tools.wmflabs.org/geohack/geohack.php?language=ru&pagename=Бен-Секка_(мыс)&params=37_20_28_N_9_44_48_E_scale:1000000_region:TN_type:isle)
* Жанубияб — РукІкІадулаб квачІ (Агульяс) [34°49′43″ ю. ш. 20°00′09″ в. д.](https://tools.wmflabs.org/geohack/geohack.php?language=ru&pagename=Игольный_(мыс)&params=34_49_43.39_S_20_00_09.15_E_scale:1000000_region:ZA_type:isle)
* БакътІерхьул — Альмади квачІ 14°44′27″ с. ш. 17°31′48″ з. д.
* Бакъбаккул — Рас-Хафун квачІ 10°27′00″ с. ш. 51°24′00″ в. д.

## ЦІар бачІараб бакІ

## Тарих

## ХІужаби
Атлантикияб океан

**Атлантикияб океан** — ккола Ракьалда тІад ГІодоцараб океаналдаса хадуб кІиабилеб кІудияб океанлъун. Гьеб буго шималияб рахъалдасан Гренландиялда ва Исландиялда гьоркьоб, Европаялда ва Африкаялда гьоркьоб бакъбаккул рахъалдасан,  Шималияб ва Жанубияб Америкабазда гьоркьоб бакътІерхьул рахъалдасан, ва Антарктидаялдаги жанубияб рахъалъан.

Гьелъул площадь буго 91,6 млн км², гьелдаса 16 % буго ралъадал, ралъдал квачІал ва ралъдал къварилъаби. Оъел къадар бахуна 329,7 млн км³, Дунялалъул океаналъул къадаралъул 25 % проценталда ращадаб. 

## Ссылкаби
ГӀодоцараб океан

**ГІодоцараб океан** — ккола Ракьалда порщадалъул ва гъварилъиялъул рахъалъ бищун кIудияб океан. Гьеб буго бакътІерхьул рахъалда Евразия ва Австралия материказда гьоркьоб, бакъбаккул рахъалда Шималияб ва Жанубияб Америкабазда гьоркьоб, ва жанубияб рахъалъан Антарктидаялда гьоркьоб.

## Ссылкаби

* Исследования Тихого океана и дальневосточных морей России
Орхан I

**Орха́н I Гъази́**, **Урхан** (, ; 1281—1362) — ГІусманиязул тухумалдаса ТІадегІанаб ГІусманияб пачалихъалъул Улубей, гІусманиязул империялъул кIиабизев цевехъан, 1326 соналдаса 1362 соналде щвезегIан хIукмуялда вукIарав. Орханица хIукму гьабулеб заманаялъ гIуцIцIана гIемерал шартаIал, гьитиIинаб букIараб гІусманияз кверщел гьабулеб ракь гучаб пачалихъалде сверизабиялъе. 1327 соналъ кьабана тIоцебесеб гІусманиязул гIисинаб гIарац (акче), власть османов в Анатолиялда гІусманиязул кверщел гьаби лъалебго гучлъана, пачалихъияб гIуцIцIи ритIухълъана, гьединго армия букIаралдаса гIемерго гучлъана. Гьединго Орханица тIоразаруна осуществил первые турецкие завоевания в Европаялда тIоцересел ракьазда кверщел гьаби.

## Биография

## ХІужаби

## Ссылкаби
* Осман I — Монархи. Мусульманский Восток VII — XV века
Мурад I

**Мура́д I** (, ; 1319 яги 1326—1389) — гІусманиязул султІан, жинца бетIерлъи гьабурав 1359 соналдаса бахъун 1389 соналде щвезегIан. Мурадил заманаялъ гІусманиязул пачалихъалъул ракьал гIатIилъана Анатолиялде ва Балканалъул бащадаб чІинкІтллъиялде щвезегIан, гьединго пачалихъ цебе бачиналъул системаялда жанир лъугьана хиса-басиял. Мурад — ккола гІусманиязул тIоцевесев хIакимлъун, жинца султIанасул титул къабул гьабурав.

## Биография

## ХІужаби

## Ссылкаби
Туркал-гӀусманиял

**ГІусманиял** — ГІусманиязул империялъул аслияб халкъалде абулеб букIараб цIар (1299—1923 сс.). ЦIар бачIана ГІусманиязул империялъул тIоцевесев султIанасул цIаралдасан.

## Лъугьин

XI гІасруялда Азиялъул гIатIидал ракьал, гьансежеб Турциялъул ва Туркменистаналъул ракьалгун цадахъ, сельджуказул пачалихъалъул кверщаликье ккун рукIана. Малик султІанасул заманаялъ (1072—1092) туркал-сельджуказул ханлъиялъул гуч завалалде щун букIана достигло своего апогея; Маликида хадур рачIарал гьесул наслуялъул заманаялъ гьеб гучаб пачалихъ биххана ва цо букIаралъул лъугьана цо чанго гIиссинал пачалихъал, хадуб ккун бейликал абураб цIаралдалъун лъазе лъугьарал.

XIII гІасруялда Эртогърул-беясул бетIерлъиялда гъоркь букIараб, туркменазул алахъаздаса къватIибе ккезабураб тюрказул цо къавм — кайы — бачIана БакътIерхьул рахъалде ва чIей гьабуна ГьитІинаб Азиялда, ва гьениб гьез кумек гьабуна турказул бищун кIудияб пачалихъ - Кониялъул султІанаталъул султIан — ГIалауддин Кей-Кубадие Византиялъулгун гьес гьабулеб букIараб рагъулъ. Гьабураб кумекалъухъ баркалаялъул хIисабалда ГIалауддиница Эртогърулие кьуна Вифиния абулеб Анкараялда ва Бурсаялда гьоркьоб бугеб бакалда ракь (гьел шагьаралги гьечIого)...

## Балагье гьединго
* Туркал
* ГІусманиязул империя

## ХIужаби

## Ссылкаби
* Глоссарий. Турки — османы 
* Турки-османы. История
Ахъай-Отар

**Ахъай-отар** яги **Ахъай** () — ккола Дагъистан жумгьурияталъул Болъихъ мухъалъул росу, Бабаюрт мухъалъул ракьалда бугеб.

## Ракьхъвай
Ахъай-отар буго Бабаюрт мухъалъул марказ Бабаюрталдасан шималгун-машрикъалъул рахъалда 6 км манзилалда, Бабаюрталъул каналалда аскӀоб.

## ГІадамал
ЦӀунтӀал гуроги Болъихъ мухъалъул, гӀахьвалазул, бештӀасезул гӀадамалги руго гьенир гӀумру гьабулел. Киналго бусурабаби-суннитал.

## Тарих
ЦӀунтӀа мухъалъул чагӀаз боцӀи хьихьиялъе гӀуцӀараб хъутан.

## ХIужаби
Уцимилросу

**Уцимюрт** () — ккола Дагъистан жумгьурияталъул Бабаюрт мухъалъул росу.

## Ракьхъвай
Росу буго Терекалъул кваранаб рахъалде, Бабаюрталдасан къилабгун магърибалда. Буртиялъулги Дагъистаналъул гӀорхъода аскӀоб.

Сверухъ ругел росаби: шималгун-магърибалда — Воскресеновское росу (Буртиялъ), шималгун-машрикъалда — ГӀадил-Янгъиюрт, къилабгун-машрикъалда — Дзержинское ва ХӀариб росаби, къилабгун-магърибалда — Шелковская ва Гребенская (Буртиялъ) станицал (росаби).

## ГІадамал
**ГӀадамазул къадар:**

## Тарих
ЛъарагӀазул букӀараб росу. «Додрас»-абураб бакӀалда Арсланхан Уцмиевасул дачаялдасан лъугьараб буго гьеб. Цогидаб версиялда рекъон росу гӀуцӀана чачанав къоцой тайпаца. Чачаназул депортация гьабилалде росулъ гIумру гьабулел рукIана лъарагIал ва чачанал.

## ХIужаби


## Линкал
* Уцумилросулъ гьава-бакъ
Germanwings гьавамухъазул 9525 рейс

**Germanwings гьавамухъазул 9525 рейс** — ккола талат къоялъ, 2015 соналъул 24 марталъ Франциялъул Динь-ле-Беналда A320 самолеталъул ккараб катастрофа . Germanwings гьавамухъазул самолет Airbus A320-211 бортана Франциялъул Динь-ле-Бен ва Барселоннет шагьаразда гьоркьоб. Самолёталъ гьабулеб букІана 9525 рейс Барселонаялдаса Дюссельдорфалде тІад 144 рекІаравгун ва 6 экипажалъулавгун.

## Катастрофа
Барселона — Эль-Прат аэропорталдаса самолет къватІибе бахъине кколеб букІана радал 9:35 CET.

10:01 араб мехалъ самолёт къватІибе бахъана Эль Прат аэропорталдаса Дюссельдорфалдехун балагьун, гьенибе щвезе кколеб букІана 11:55 араб мехалда. 10:45 араб мехалъ гьеб гьаваялде борхана 12 000 метраялъ. Цо чанго минуталдасан гьеб рещтІине лъугьана. 10:53 араб мехалъ, 2000 метраялъ борхалъуда букІаго, самолёт тІагІана радаразул экраназдаса .

Самолеталъул хутІарал кесекал ратана ралъдал уровеналдаса 1500 метраялъ борхалъуда бугеб мугІрузда гьоркьоб. ТІад рукІарал киналниги рекІаралги экипажалъулалги хун руго. 

Гьаб катастрофа лъугьана Germanwings авиакомпаниялъул тарихалда жаниб тІоцебе ккараблъун.

## РекІарал ва экипаж

## ХІужаби

## Ссылкаби

* СМИ: самолет Airbus A320 разбился на юге Франции
ЦӀияб-Сасикь

**ЦӀи́яб-Саси́кь** () — ккола Дагъистан жумгьурияталъул Хасавюрт мухъалъул росу. 

## Ракьхъвай
ЦӀияб-Сасикь буго Хасавюрт мухъалда.

## ГІадамал
ГӀемерисел руго магӀарулал, Сасикь росулъан гочарал.

## Машгьурал росуцоял
* СайгидахӀмадил Исраил АхӀмаднабиев (Абу-ГӀумар Саситлинский) - исламалъул дагӀватчи ва жамгӀияв цевехъан.
* СайгидахӀмад АхӀмаднабиев - магӀарул шагӀир.

## ХӀужаби


## Линкал
* Гьава-бакъ
Авустур

**А́вустур** (, МФА: ), тIубараб расмияб куцалда — **Австриялъул Жумгьурият** () — Гьоркьохъеб Европаялда бугеб пачалихъ. Халкъалъул къадар 8,93&nbsp;миллион чи. Тахшагьар — Вена. Пачалихъалъулаб мацI — алманазул.

Федеративияб пачалихъ, парламенталъулаб жумгьурият. Бикьула 9&nbsp;федералиял ракьазде.

 Wien - Staatsoper (1).JPG|Тахшагьар Вена
 Historic City Center of Graz.jpg|Грац шагьар
 Poestlingberg 20050429.jpg|Линц шагьаралъул килиса
 SalzburgerAltstadt01.JPG|Зальцбург шагьар
 Innsbrucklarge.jpg|Инсбрук шагьар


## ХIужаби
Норвегия

**Норве́гиялъул Ханлъи**, **Норве́гия** (, ) — Шималияб Европаялъул пачалихъ, Скандинавияб бащадаб чІинкІиллъиялъул бакътIерхьул рахъалдехун ва Скандинавияб бащадаб чІинкІиллъиялда аскIор ругел рикIкIен гIемерал гIисинал чIинкIиллъабазда ва гьединго Шпицберген архипелагалда, Шималияб ЦІорол океаналда ругел Ян-Майен ва Цидул чIинкIиллъабазде щун жиндир ракь гIатIидаб пачалихъ.

Норвегиялъ гIорхъалаби гIахьал гьарула лъабго пачалихъалъулгун: Швециялъулгун — бакъбаккудасан, Финляндиялъулгун ва Россиялъулгун — шималиябгун-бакъбаккул рахъаздасан. Пачалихъалада сверун руго Баренцево ралъад — шималиябгун-бакъбаккул рахъалда, Норвегиялъул ралъад — бакътIерхьуда ва Шималияб ралъад — жанубиябгун-бакътIерхьул рахъалда.

Пачалихъалъул цIар бачIараб буго цебескандинавияб *Norðrvegr* — абураб рагIиялдасан, жиндир магIна кколеб «шималияб рахъалдехун нух» - абураб.

ХӀукмуялъул низам — конституциялъулаб монархия, пачалихъияб гIуцIцIиялъул низам — цолъараб. Хан — Харальд V, премьер-министр — Эрна Солберг. Норвегия бикьула  11 фюлькеялде (губерниязде), официалиял гурел 5 аслиял икълимазда жал данделъулел. 

Столица Норвегиялъул тахшагьар ва хIукуматалъул резиденция — Осло.


Файл:Vippetangen2.jpg|Осло
Файл:Glacier svartisen engabreen.JPG|ЦІоролмегІер Свартисен
Файл:Sognefjord, Norway.jpg|Хасало Согнефьорд
Файл:Hurrungane, 1990.jpg|Хуринган мугІрул
Файл:Mixed_Picea_(Spruce)_forest_from_Vestfold_county_in_Norway.jpg|Forest
Файл:Norway National House.JPG|Норвегиялъул миллияб рукъ
Файл:Statfjord A.JPG|Норвегиялъул нарт бахъулеб платформа Statfjord


## ХIужаби
Швеция

**Шве́циялъул Ханлъи** (швед. ), **Шве́ция** (швед. *Sverige*) — Шималияб Европаялда Скандинавияб бащадаб чІинкІиллъиялда бугеб пачалихъ. ХӀукмуялъул низам — Конституциялъулаб монархия. Тахшагьар — Стокгольм.

ЦМГІялъул гIахьалчи-хIукумат, Евроцолъияъул шIахьалчи-хIукумат 1995 соналъул 1 январалдаса бахъун, ва гьединго гьеб ккола Шенгеналъулаб къотІи-къай хъваялъуб гIахьаллъараб пачалихълъунги.

Ракьалъул площадь (449 964 км²). Швециялъ ккола щуабилеб бакI Европаялъул пачалихъазда гьоркьоб.


Файл:Stockholm mala me.jpg|Стокгольм
Файл:Ängsholmen vid Sollenkroka.jpg|Стокгольмалъул архипелаг
Файл:Riksdagen June 2011.jpg|Швециялъул парламенталъул мина


## ХIужаби
Казбекова, Викторил Людмила

**Викторил Казбекова Людмила** (; гь. 1983 соналъул 6 декабралъ) – йиго жиндие "Дагъистаналъул мустахӀикъай учител" абураб цӀар шварай Бабаюрталъул гьоркьосеб школа-интернаталъул мугIалим ва ЦӀадаса ХӀамзатил цӀаралда бугеб мацӀалъул, адабияталъул ва искусствоялъул институталъул аспирант. Гьелъ кьола гIурус мацIалъул ва адабияталъул дарцал.

## ГIумрухъвай
Гьаюна 1983 соналъул 6 декабралъ Бабаюрт росулъ.

ЛъугIинабуна Бабаюрталъул гьоркьохъеб школа №1.

Гьелдасан хадуб 1999 соналъ гьей цIализе лъугьана МахIачхъалаялда бугеб Дагъистаналъул ХIукуматалъул университеталда филологиялъул факультеталда.

2006 соналда гьебги лъугIун, гьелъ цIалана аспирантураги, амма жеги гьеб лъугIун гьечIо, гьанже диссертация хъвалей йиго.
Гьебго мехалъ жиндирго росулъ бугеб №11 школа-интеранаталда хIалтIизе байбихьана.

2009 соналъ гьей гIахьаллъана гIурус гьанжесев хъвадарухъан А. Костюниница гьабураб «Бищун лъикIаб къиса хъваялъул» конкурсалда ва гьений бергьана «НакIкI»-илан абураб къисаги хъван.

## Бергьенал

Людмила Викторовналъул мугӀалимлъиялъул гьунаралъе хIужабилъун чIола гьелъул лъималазул бергьеналъаби:
*2015 соналъ тIоцебесеб бакI ккуна гьелъул цIалдохъанас тIолго Дагъистаналъул лъималазда гьоркьо тIобитIараб гIурус адабияталъул олимпиадаялда.
*2014 соналъ лъабабилеб бакI ккуна гьелъул цIалдохъанас тIолго Дагъистаналъул лъималазда гьоркьо тIобитIараб гIурус адабияталъул олимпиадаялда.
*2014 соналъ лъабабилеб бакI ккуна гьелъул цIалдохъаналъ тIолго Дагъистаналъул лъималазда гьоркьо тIобитIараб гIурус мацIалъул олимпиадаялда.
*2009 соналъ гьей гIахьаллъана гIурус гьанжесев хъвадарухъан А. Костюниница гьабураб «Бищун лъикIаб къиса хъваялъул» конкурсалда ва гьений бергьана «НакIкI»-илан абураб къисаги хъван.
*Гьел гурони жеги гIемер бергьенлъаби руго гьелъулги гьелъул цIалдлхъабазулги батIи-батIиял конкурсазда.

## ХӀужаби


## Линкал
*  Людмила Викторовналъул мугӀалималъул сайт
Авар мацӀалда бахъулеб газетазулги журналазулги сияхӀ

## Газетал
# Ас-Салам
# Ахихъан (газета)
# БагIараб цIва (газета)
# Бакълъалалуз нур (газета)
# ГодекIан (газета)
# Гъуниб (газета)
# Гьудуллъи (газета)
# Заман (магIарулазул газета)
# ЗахIматалъе рецц (газета)
# ЗахIматалъул байрахъ (газета)
# Миллат (газета)
# НасихIат (газета)
# Росдал захIматчи (газета)
# Сугъралъ (газета)
# ХIакъикъат (газета)
# ЦIияб заман (газета)
# ЦIияб нухдасан (газета)
# ЦIоралъул магIарулал (газета)
# ЦIумадисезул гьаракь
# Церехун (газета)
# Цолъи (газета)
# Чапар (газета)

## Журналал
## Гь. балагье
:ru:Средства_массовой_информации_России#Печатные СМИ по языкам
Миллат (газета)

**Миллат** - магIарулазул республикаялъулаб газета.

 

## Цойги сайтал
www.millat.ru
Чили

**Чили** (испанозу "República de Chile")-Америкаялда бугеб хIукумат(ЖумхIурият Чили). 

## ХІужаби
Дардак

**Дардак** — ккола Узбекистан жумгьурияталъул Дардак мухъалъул росу, ва административияб марказ.
 
ГIадамазул къадар — 26 055 чи. (2015 сон).

https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BA
Рулдаб

**Рулдаб** — Дагъистаналъул ЧӀарада мухъалда бугеб росу. Уна ГӀириб росдал боялде гъорлӀе.

## География
Росу буго мухъалъул марказ ЦӀуриса 14 км-алъ жанубалдехун.

Росда тIаде балагьараб бакIалда буго цо борхалъи. Гьеб мегIералъул тIогьиб чIван буго зани. Рулдаб росдал гIадамазда къилба бихьизабулеб зани бугин гьебилан бицула. Гьединго гьеб магIарда бакIарулеб букIун буго жамагIат, цIакъго ракъдаллъун, нигIматаздаса махIрумлъизе, хурзабахъ бижараб жо бакъван хвезе ва боцIуе кваназе хер камизе байбихьидал, цIад гьаризе.

Гьеб борхалъиялдасан бихьула кIкIалал тIинда бугеб Нукъущ росу. Гьединго къилбаялдехун, югалдехун ругел мугIрузул гIодоблъиялда буго Гьилиб росу..

## Тарих
Рулдаб буго некIсияб тарихалъул росу ккола. Гьеб унаан Кьенсерухъ боялде гъорлӀе. Советияб заманалда ГIириб, Хьинуб ва Нукъущ росабазда цадахъаб Серго Орджоникидзел цIар кьураб колхозги букIана рулдасезул.

Араб гIасруялъул 90-абилел соназда магIарухъа гIатIиракьалде гочана гIемерисел рулдасел. Гьез гIумру гьабулеб буго Шамхал гьеналда, БагӀархъалаялда, Гелбахъ, МахIачхъала ва цогидалги шагьаразда. Дунялалда тIад рулдасезул вуго лъабнусидаса цIикIкIун чи, гьезул буго нусидаса тIаде араб цIараки.

## Демография

Ккола моноэтникияб авар росулъун.

Рулдаб росу цIигьабиялъе квербакъана БагӀархъала мухъалдаса ЧIараде подполковник Шамсудин МухIамадилазулав тIадвуссиналъги. Россиялъул МВДялъул ЧIарада мухъалда бугеб идараялъул нухмалъулев Шамсудин МухІамадовас чIваданалде сверун букIараб умумузул мина цIигьабун эхетана. Гьев ккола магIарулазда лъикI лъалев гIалимчи, филологиял гIелмабазул доктор, профессор, гIемерал соназ Россиялъул гІелмабазул академиялъул Дагъистаналъул гІелмияб централъул МацІазул, адабияталъул ва гьунарлъиялъул институталъе нухмалъи гьабурав Ибрагьимил МухIамадил вац.

ГьабсагIат Рулдаб росулъ гIумру гьабун ругел гIадамаз хьихьула гIиялги, чIегIербоцIиги, чуялги. Амма бищунго берда цере рехулел рукъалъул рухIчIаголъаби руго гургурал ва хъазал.

### Тухумал
* Идрисчилал
* Арипилал, 
* Усбанкалал, 
* ХъахӀарукъ,
* МухIунзалал.

## МугъчӀваял

## РегӀелал
* Рулдаб, ЧӀарада мухъ
Урма

**Урма** ккола Дагъистан жумгьурияталъул Лаваша мухъалъул ункъабилеб кІудияб росу. 

Гьеб гъорлъе уна «Урма» росдал боялда.

## Ракьхъвай
Росу буго МахІачхъалаялдаса 79,7 км жанубгун-бакътІерхьул рахъалдехун, 1196 метр борхалъиялда.

## Халкъалъул къадар
2010 соналъ гьабураб халкъазул хъвай-хъвагІаялда рекъон, росулъ гІумру гьабулев вукІана 3863 чи. 

Цоккураб миллаталъул авар росу буго гьеб.

## Машгьурал росуцоял
* **[[Гъимбатов, МухӀамад|МухӀамад Гъимбатов]]** — дагъистаналъул революционер.
* **[[Хизроева, ПатIимат Хизриевна|Хизроева ПатIимат Хизриевна]]** — дагъистаналъул ва россиялъул халкъияй артистка.
* **[[ДинммухIаммадов, Раджаб|Раджаб ДинммухIаммадов]]** — аваразул шагӀир.

## ХӀужаби


## Линкал
* Урма росазул сайт
Бутри

**Бутри** () буго Дагъистаналъул ГӀахъуша мухъалъул росу.

Эб уна росдал поселениялъул статус бугеб *Бутри росу* абураб муниципалаб гӀуцӀиялде гъорлӀе цохӀо бугеб росу гӀадин.

## География
Росу буго мухъалъул центер ГӀахъушаса 16 км-лъ к жанубияб бакъбаккудехун, Дарголакъат лъара́л рагӀалда (ГӀахъуша-лъарал гӀаркьел).

## Демография

## Муниципалаб статус
Бутри росдаца гӀуцӀула гьебго цӀар бугеб муниципалитат. 

Муницпалаб гӀуцӀалил гӀатӀилъи буго 8.52 км2.

## МугъчӀваял
ЧӀегӀер гӀор

**ЧIегIер гIор** () — Дагъистаналъул мугIрузул мухъазул кIвар бугеб гIор. Халалъи — 93 км. Гьелъул авал буго ЛъаратІа районалда ва ахир АваргІоралда.

## Балагье гьединго
* Гъуниб ГЭС
* Хьаргаби ГЭС

## ХІужаби

## Линкал
* 
* Каракойсу на сайте «Скиталец» 
* В Дагестане будет перекрыта река Каракойсу
* Бассейн Каракойсу
* На Гунибской ГЭС завершён пропуск экстремального паводка
* Фото места слияния рек Аварского Койсу и Каракойсу
* Кто поедет в Гергебиль?
Нукъуш

**Нукъуш** — Дагъистаналъул ЧӀарада мухъалда бугеб росу. Уна ГӀириб росдал боялде гъорлӀе.

## География
Росу буго мухъалъул марказ ЦӀуриса 13 км-алъ жанубалдехун, КъарахъгӀоралъул рагӀалда.

## Демография

Ккола моноэтникияб авар росулъун.

### Тухумал
* Кумачилазул;
* Ярагьан ГӀалил;
* Парг Китбилазул;
* ГӀалил ГӀайшалазул.

## МугъчӀваял

## РегӀелал
* Нукъуш, ЧӀарада мухъ
Къарахъа МухӀамадтӀагьир

**Къа́рахъа МухІа́ммадтІагьир** () — дагъистаналъул машгьурав гIалимчи, факъигь, Кавказалъул рагъул тарихчи ва имам Шамилил хъвадарухъан. Гьев ккола авторлъун, фикъгьиялъул хъвараб «ШархІуль мафруз» абураб тIохьолги ва имам Шамилил бетIерлъукь Кавказалъул халкъаз эркенлъуе гIоло ва дин цIунун гьабураб рагъул лӀугьа-бахъиназул бицунеб «Барикъату ссуйуфиль джабалийа фи багIдиль гъазавати шшамилийа» — абураб тIохьолги. Миллат – аварав.

## Биография
МухІаммад ТІагьир гьавуна 1809 соналъ ЦІулда росулӀ (гьанже ЧӀарада мухъ). ЧIван къотIун гьев гьавураб къо-моцI лъалеб гьечIо. Гьавураб мехалда гьесие кьун буго МухІаммадилав абун цIар. Хадуб ккун гьев жиндалъун халкъалда гьоркьов лъараб цIар, гьесие кьун буго Имам Шамилица. Гьесие жидерго мехалда щвана лъикӏаб лъай. Цӏалана Къородаса Къурбан-Мухӏамадида, Ангъидаса Мустапӏада, Гьунухъа Хӏажи-Дибирида ва ГьидалӀа Мухӏамад-Аминида цеве. Цӏали лӀугӏун хадуб хӏалтӏизе лӀугьун вукӏана Къарахъ мухъалъул Кьорош росулӀ къадилъун. 1850 соналдаса нахъе хӏалтӏун вукӏана имамасул кумекчилъун ва мирзалъун. Къокъаб мехалда вукӏана Имаматалъул муфтийлъунги. Рагъ лъугӏун хадуб гочана Темирхан-Шураялде (жакъасеб Буйнакск) ва къадилъун хӏалтӏулев вукӏана. Хадув лӀугьана Дагъистаналъул халкъияб судалда кӏудияв къадилъун. Гьеб гӏумруялъул мехалда жаниб гьес хъвана жиндирго тӏахьазул аслияб бутӏа. Мухӏаммадтӏагьир хвана жиндирго гӏагараб Цӏулда росулӀ (жакъасеб Чӏарада мухъ) 1880 соналда. Жакъа къоялда гьесул хоб лӀугьун буго зияратлъун.

## Хъварал тӏахьал

Мухӏаммадтӏагьир вуго гьал хадур рехсарал тӏахьал хъварав чи:

* «Барика ас-суйуф аль-джабалийа фи бад аль-газават аш-шамилийа» (بارقة السيوف الجبلية في بعض الغزوات الشاملية) — хронология Кавказской войны;
* Комментарии на грамматическое сочинение аз-Занджани «Тасриф аль Иззи» (تصريف العزي);
* «Шарх аль тасриф аль максуд» (شرح التصريف المقصود);
* «Ахсан далиль таъвиль ли ма вакаа фи заман имам Шамиль» (أحسن دليل التأويل لما وقع في زمن الإمام شامل) («Трактат о правдивости действий Шамиля»), 1848 год;
* Сочинение о штрафах и наказания в государстве Шамиля;
* «Шарх аль Мафруд» (شرح المفروض) — сочинение по исламскому праву;
* «Василат аль-ахкам» (وسيلة الأحكام);
* «Тарджаматуал Карахийя» (نرجمة القراخية) — перевод различных текстов;
* «Китаб аль суллам» (كتاب السلم) — комментарии к учебнику по логике.

* Бищун машгьураб гьес хъвараб тӏехь ккола «Цо-цо Шамилил рагъазулӀ Дагъистаналъул хвалчабазул паркъи» абураб тӏехь.
Гьелда тӏад гьев хӏалтӏана 1830 соналдасан байбихьун 1872 соналде щвезегӏан, гӏамм гьабуни 42 сон. Доб замалда букӏараб тӏалъуца тӏехь басмаялде бахъизе биччачӏо, гьеб къокъ гьабуниги, цензураялъ гьеб къабул гьабичӏо, 1941 соналъ гӏараб мацӏалдасан гӏурусалде гьелъул таржама гьабуна, машгьурал гӏурусазул гӏарабистаз – А.М Барановас ва И.Ю Крачковскияс, басмаялда гьеб бахъана гӏицӏго 90 соназул авалалда.

## МугъчӀваял

## Адабият

* 

## РегӀелал
* Къарахъа МухӀамадтӀагьир (1809–1880)
* Къарахъа МухӀамадтӀагьирил биография
* 
*
Кампора-Сан-Джованни

**Ка́мпора-Сан-Джова́нни** (, ,) — ккола къилабияб Италиялда Калабрия регионалда бугеб шагьар. 2012 соналъ гьабураб халкъалъул рикІкІеналда рекъон, гӀадамазул къадар бахуна 7 340 чиясде. Ракь — 6.2 км².

## Ракьхъвай
Кампора-Сан-Джованни буго Тиррен ралъадалъул рагӀалда, гьениб бугеб цо тӀалъиялда тӀад. АскӀор ругел борхалъабазда чагъир гьабизе хьала цӀибил ва  батӀи-батӀиял нахулал культураби. Гьанисан панарома байбихьула Ламеция-Терме заливалдасан роцӀцӀарал къояца жиндир кӀкӀуй гьенисан бихьулеб Стромболи вулканалде швезегӀан.
Кампораялъул порталдасан ралъдал бухьен буго Эолий чӀинкӀилъиялда швезегӀан.

### Гьава-бакъ




## Экономика
Экономикаялъ туризмалда ва рекьариялда мугъ чІвай гьабула.

Округалда гьединго буго ралъдал курорт. Туризм цебетӀеялъе кӀудияб роль хӀала 2003 соналъ бараб порталъ, Липар чӀинкӀилъабазухъ унеб нух жинца бигьа гьабулеб.

Дарам-базаралъе кӀудияб кумек гьабула шоссе SS18, маххулнухлул гӀаркьел, халкъаздагьоркьосеб Ламеция-Терме аэропортгун тӀубараб округалъулго бухьен гьабулеб АЗ автострада гӀадинал транспортиял коммуникацияби рукӀиялъ.

## Росаби
Кампора-Сан-Джованни шагьаралъул сверухълъиялда руго гьал хадур рехсарал росаби:

## Тарих
Античнияб заманалъ Кампораялъул ракьалда букӀун буго ТӀадегӀанаб Грециялъул кӀиго шагьар:
* Темеза (яги Темпса) — Къилабияб Италиялда авсониязул бищунго некӀсияб шагьар, хадуб жиб румалъул калониялъун лъугӀараб.
* Клете.

Гьеб кӀиябго цоцалалгун тушманлъи гьабулеб шагьар пиратаца биххизабуна.ГӀадамал магӀарде лъутана. Хаду гьеб шагьар лъагьана тӀаде рачӀарал финикийцазул, греказул, румазул, варваразул, гӀарабазул, византийцазул ва норманназул коллониялъун.

Гьанжесалаб заманалда экономикаялда тӀоцебесеб бакӀ ккола ах-хуралъ ва туризмалъ.

## Маданият

## БакӀал
XIV гӀасруялъул борхатаб си буго цохӀого-цо бугеб некӀсияб бакӀ. Гьелъие цӀарги швана бакӀалъулаб мацӀалда *U Turriune*-абун («кӀудияб си»). Цо дагьаб цебе бана порт (2002) ва мукъадасав Паолоса Францискасул цӀаралда бугеб площад. ГӀемерисал бертаби,гӀидал гьенир гьарула, аскӀор ругел росабаздасан гӀадамалги рачӀуна гьенир.

## Калабриязул богогьанлъи

БакӀалъулаб богогьанлъиялда жаниб уна пер-хералъул ва ччугӀаялъул квен, гьединго гӀатӀалъул кондитерлъиялъулаб тӀагӀам, болъоналъул гьанил сосискабиги.

### Чагъир
Шагьаралда гьарулел чагъираздасан ккола *Savuto* ва *Gallo* тайпаби.

## Кампораялда гьарурал
* Анджело Вадаччино, (1890—1976), партизан, крестьянин ва сиясатияв активист, кампорессаца гьесда «Мастер Анджело»-абун цӀар лъуна.
* Фабриццио Филиппо, канадагун-американияв актёр ва сценарист.
* Фабиан Маззай, аргентинагун-испанияв актёр ва сценарист.
* Джером Руджеро, итальянияв модельер, машгьурав бихьиназул ретӀелалъул устар.

## ХӀужаби

## Линкал

* Proloco Campora San Giovanni
Цемер

**Цемер**, яги **Цимериб** — Дагъистаналъул ЧӀарада мухъалда бугеб росу. Уна Гьилиб росдал боялде гъорлӀе.

## География
Росу буго мухъалъул марказ ЦӀуриса 22 км-алъ жанубиябгин бакътӀерхьудехун, ЦимергӀоралъул рагӀалда.

## Демография

Ккола моноэтникияб авар росулъун.

### Тухумал
* Мусалал, 
* Шарипилал, 
* ГӀисалал, 
* ШахӀбанилал.

## Машгьурал гӀадамал
* ГӀумарасхӀабилазул Насрула — Дагъистаналъул мустахӀикъав тохтур.
* ХIабибулагьилазул Расул — Дагъистаналъул мустахӀикъав юрист.

## МугъчӀваял

## РегӀелал
* Цимериб росу
Доронуб

**Доронуб** — Дагъистаналъул ЧӀарада мухъалда бугеб росу. Уна Гьилиб росдал боялде гъорлӀе.

## География
Росу буго мухъалъул марказ ЦӀуриса 18 км-алъ жанубиябгин бакътӀерхьудехун.

## Демография

Ккола моноэтникияб авар росулъун.

## Машгьурал гӀадамал
* Зиявудинилазул Ибрагьимил КъураммухӀаммад — Дагъистаналъул мустахӀикъав мугӀалим.
* Шарипилазул Исрапилил Рамазан — Дагъистаналъул мустахӀикъав зоотехникчи.
* ХIантилазул МухӀаммадил СултӀангӀали — Дагъистаналъул мустахӀикъав юрист.

## МугъчӀваял

## РегӀелал
* Доронуб росу
Гьилиб

**Гьилиб** — Дагъистаналъул ЧӀарада мухъалда бугеб росу. Уна Гьилиб росдал боялде гъорлӀе ва ккола гьелъул административияб марказлъун.

## География
Росу буго мухъалъул марказ ЦӀуриса 14,5 км-алъ жанубиябгин бакътӀерхьудехун.

## Демография

Ккола моноэтникияб авар росулъун.

## Машгьурал гӀадамал
* '''Садулаев Булачил ГІабдулрашид''' — россиялъул эркенаб стилалъул гугарухъан, Россиялъул халкъаздагьоркьосеб классалъул спорталъул мастер, дунялалъул ва Европаялъул чемпион, гIемерал халкъаздагьоркьосел турниразда бергьенлъаби босарав, гIолохъабазда гьоркьоб дунялалъул чемпион (2013), кадетазда гьоркьоб дунялалъул чемпион (2012).

## МугъчӀваял
Гьочоб

**Гьочоб** — Дагъистаналъул ЧӀарада мухъалда бугеб росу. Уна Гьочоб росдал боялде гъорлӀе ва ккола гьелъул административияб марказлъун.

## География
Росу буго мухъалъул марказ ЦӀуриса 14 км-алъ бакътӀерхьудехун, КъаралуазулгӀоралъул рагӀалда.

## Демография

Ккола моноэтникияб авар росулъун.

## Машгьурал гӀадамал
* Даганилазул ГъазимухӀамадил ГӀабдуллагь (1940–2012) — авар ва дагъистанияв шагӀир, таржамачи, публицист, Гьудуллъиялъул орденалъул кавалер, Дагъистаналъул халкъияв шагӀир..
* Дибирилазул ДибирхӀажил МухӀамадкъади (1875–1929) — авар ва дагъистанияв динияв, жамгӀия ва сиясияв санатчи.
## МугъчӀваял
Магъар

**Магъар** — Дагъистаналъул ЧӀарада мухъалда бугеб росу. Уна Магъар росдал боялде гъорлӀе ва ккола гьелъул административияб марказлъун.

## География
Росу буго мухъалъул марказ ЦӀуриса 7 км-алъ жанубалдехун, ЧӀегӀергӀор ва РисгӀор журанбакӀалда.

## Демография

Ккола моноэтникияб авар росулъун.

### Тухумал
РосулӀ ругел тухумал ккола:
* БакIатIилал
* Мугерилал
* Сапарчилал
* МахIилгIумарилал
* ГалъгIалилал
* ЧIиркилал
* ХIухьучилал

## МугъчӀваял
ЦӀуриб

**ЦӀуриб** — Дагъистаналда бугеб росу, ЧӀарада мухъалъул ва гьебго цӀар бугеб муниципалияб гӀуцӀиялъул административияб марказ. 

## География
Росу буго МахӀачхъалаялдаса 182км-алъ жанубиябгин бакътӀерхьудехун, ЧӀегӀергӀоралъул рагӀалда.

## Тарих
Росу лӀугьана 1930-абилел соназ. СанагӀатаб бакӀалда букӀиналъ, ЦӀурибе бахъана мухъалъул административияб марказ.

## Демография

Ккола моноэтникияб авар росулъун.

## МугъчӀваял
Мугурухъ

**Мугурухъ** — Дагъистаналъул ЧӀарада мухъалда бугеб росу.

Уна росдал поселениялъул статус бугеб *Мугурухъ росу* абураб муниципалияб гӀуцӀиялде гъорлӀе, цо бугеб чӀел-бакӀ хӀисабалда.

## География
Росу буго мухъалъул марказ ЦӀуриса 9 км-алъ шималиябгин бакъбаккудехун.

## Демография

Ккола моноэтникияб авар росулъун.

## Административияб гӀуцӀи
Мугурухъ росу ккола гьебго цӀар бугеб муниципалияб гӀуцӀиялде гъорлӀе. 

Муницпалияб гӀуцӀиялъул гӀатӀилъи буго 24,12 км².

## МугъчӀваял
СалахӀуддин

**Аль-Ма́лик ан-На́сир Сала́хӀ ад-Дунийа ва-д-Дин Абу́ль-Муза́ффар Ю́суф ибн Айю́б** (), гӀурус ва магърибалъул гӀадаталда рекъон - **Салади́н** (; 1138, Тикриталда — 1193, Димишкъалда) —  Египталъул, Сириялъул ва цогидал улкабазул султӀан, XII гӀасруялъул махщел бугев рагъул цевехъан ва бусурбабазул лидер. Миллаталда балагьун курдавлъун ккола. Гьединго гьев рикӀкӀуна Айюбиязул тухумалъе кьучӀ лъуравлъунги.

Европаялда, гьеб гьесул цӀар гьечӀонаниги, гьев лъала гӀицӀго Саладин абун. *СалахӀудин* — ккола лакъаб — «диналъул ритӀухъли»-абун магӀна кьолеб цӀар. Кин бугонаниги, гьесул унго-унгояб цӀар буго — Юсуф ибн Айюб (Айюбил вас Юсуф).

## Биография
СалахӀуддин гьавуна 1137 соналъ Тикриталда, Месопотамия.

## Гьесул хIакъалъулъ хъварал тӀахьал
* 
* Усама ибн Мункъыз. НасихӀатазул тӀехь. Пг., 1922 (переизд.: Москва, 1958).
* 
* 

## Кинабазда
* Ричард ГъалбацIил РакI (Richard the Lion-Hearted) — реж. Честер Уитей (АЦШ, 1923). СалахIудинил ролалда — Чарльз Джеррард.
* Хъанчилазул аскариял сапарал (The Crusades) — реж. Сесиль Блаунт де Милль (АЦШ, 1935). СалахIудинил ролалда — Йан Кейт.
* Ричард хан ва хъанчилал (King Richard and the Crusaders) — реж. Дэвид Батлер (АЦШ, 1954). СалахIудинил ролалда — Рекс Харрисон.
* СалахIуддин — Иерусалим хвасар гьабурав — реж. Юсуф Шахин (Египет (ГІарабазул Цолъараб Жумгьурият), 1963). СалахIудинил ролалда — Ахмед Мазхар.
* Доктор Кто — сценарист Дэвид Уитакер, реж. Дуглас Кэмфилд. СалахIудинил ролалда — Бернард Кей.
* Ричард ГъалбацIил РакI — реж. Евгений Герасимов (Россия-Сирия, 1992). СалахIудинил ролалда — Армен Джигарханян.
* Зобалазул Ханлъи (Kingdom of Heaven) — реж. Ридли Скотт (АЦШ-Испания-Магъриб, 2005). СалахIудинил ролалда — ХIассан МасгIуд.
* Ад Данте(мультфильм) - реж. Виктор Кук (Япония-АЦШ, 2010)

## ХӀужаби

## РегӀелал

* *[[Скотт, Вальтер|Вальтер Скотт]].* Талисман или Ричард Львиное Сердце в Палестине.
* Рыцарь Востока — Султан Саллах-Ад-Дин. Программа «Эха Москвы» из цикла «Всё так».
* *Rosebault, Charles J.* Saladin. Prince of Chivalry .
* Меч Аллаха middleages.at.ua, 23.01.2012.
*