open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Кьаву

**Кьаву́** ккола маххул оксид, гӀемериселъ багӀар-канагӀаб кьер бугеб, гьеб лӀугьуна маххулги оксигеналъулги реакциялдалъун, жибги лъим яги гьавадул реччел катализатор бугелъуб букӀунеб. КьавдалӀ букӀуна гьидросияб маххул(III) оксидалги (Fe2O3·nH2O) маххул(III) оксид-гьидроксидги (FeO(OH), Fe(OH)3), жалги гӀемериселъ дандекколел маххул корросионгун.

## Химикиял реакцияби
Кьаву буго бакӀарул цӀар маххул оксидазулги гьидроксидазулги комплексалъе, жиб лӀугьунеб маххуе яги эб гъорлӀ бугелъе оксигенгун ва реччелгун гӀемер мехалъ контакт букӀиналъ. Мех индал оксиген цолъула маххгун, гьедин лӀугьуна цӀияб субстанцион, эб процессалда *кьавсин* абула. Кьавсин ккола оксидационияб реакция, жиб хас гьабун маххуе лӀугьунеб.

Кьавсадул процессалъул катализаторлъун букӀуна лъим. Маххул яги чармил конструкцияби щулатал рукӀуна, лълъел молекулаби рорчӀула гьезда ругел микроскопиял кьватӀалабалӀе. Лълъел молекулабазулӀ бугеб гьидрогеналъул атомазда кӀола цолъизе цогидал элементалгун ва цӀекӀлъел лӀугьинабизе, гьелъ толола маххул дагьабги цӀикӀкӀараб бутӀа. Гьенирго ругони хлоралъул ионал, лъим цӀамгӀалаб букӀиналъ, коррозия дагьабги хехго ине бегьула. Гьебго мехалда оксигеналъул атомал цолъула маххул атомалгун, махх биххизабул кьаву лӀугьинабун. Хъурун бачӀунеб кьавдалъун маххги хисун, конструкциялъул щулалъи хохола.

### Махх оксидатин

Оксигенгун ва лъимгун контакт лӀугьиндал, маххуда кьаву рекӀуна. Цадахъ цӀам бугони, ралъдал лъим яги цӀамгӀалаб къатӀралъи гӀадал бакӀазла, махх кьавсиналъул тенденция букӀуна дагьабги ццӀиккӀараб химикиял реакциял хехлъиялдалъун. Махх баццӀадаб лъимги бакъваяб оксигенги бугони дандеккун кьаву босичӀого чӀола. Алюминалда релълъарал цогидал металал гӀадин, гъункун тӀарекӀараб оксидалъул пассивационияб хъал лӀугьуна, жинца махх хадуккун оксидациялдаса цӀунулеб. Пассивационияб хъал кьавуде буссунабула кӀиго агенталъул, гӀемериселъ оксигенгун лъим, цадахъ хӀалтӀуца.

Цогидал хохозарулел рилъал ккола лълъелэ сулфурияб диоксидги лълъелӀ карбонияб диоксидги. Гьел корросивиял кондициябазда лӀугьуна маххул гьидроксидалъул тайпаби. Маххул оксидазде данде ккун, гьидроксидал рекӀун чӀоларо металалъул тӀасрахъалда. Гьел лӀугьунагоги тӀаса ричӀулагоги къватӀибе реххулеб букӀуна цӀихӀалалӀ бугеб махх, корросиялъул процессги унеб букӀуна яги кинабго махх лӀугӀизегӀан яги оксиген, лъим, карбонияб диоксид, сулфурияб диоксид системалдаса тӀагӀинегӀан яги лӀугӀизегӀан.

Махх кьавсунелъул, оксидаз ккола букӀараб металалъулалдаса цӀикӀкӀараб роккел; гьеб гӀатӀилъуца бижизабула цӀикӀкӀараб кӀвейи, жинца маххул гьарурал конструкцияби риххизабулеб.

## Културияб симболизм
Кьаву буго гӀинтӀамичӀого теялъул гьабугьинаб турун лӀугӀиялъул жиб гӀатӀид хӀалтӀизабулеб метаформа, щай гурелъул гьелъ алгинго, мехх бахъанагӀан, къвакӀараб маххги чаранги тамахаб хъуруде буссинабиялъ.

Музикалда, литературалда, махщалида кьаву цадахълъола араб цӀарщелгун, чӀунтелгун, биххигун.

## МугъчӀваял
Саву

**Саву́** (*саву́дул*) – цIорорал (гъорорал) жалаздаса бачIунеб газидалъун лIугьунел гIисинал цIорол кристаллал. КъвакIарал атмосферул гIодораязул регI. Бихьизе рукIуна, ракь цIорорабго, ракьутIалада ги ракьутIа ругел жалазда рекIараб лъадал кристалликияб цIорол кьал кинаб жо. Къуватукъаб квач бачIани, мартIил кристаллал рукIуна анлIбокIонал призмаби гIадал, гьоркьохъеб къуватул квача́лI – тIепел (яги ламина) гIадал, цIакъго цIорони – балакъал тIогьазул рукIкIаби гIадал.

## Савудул кьерал

Гьаб ккола савудул хасаб бегI.
Августус

**Гаюс Юлиус Кайсар Августус** ( , гьавидал — **Гаюс Окта́виус Тури́нус**, ; 23 септембер 63 НЦ, Рома — 19 август 14 сон НЦ, Нола) — Ромаб империялъе кьучӀ лъурав чи, гьелъул тӀоцевесев император, жив бетӀерлъуда вукӀарав НЦ 27 сонидаса 14 сониде щун.
Рахь

**Рахь** - ккола цӀуял хахулез рахьдал цӀецӀалъ гьабулеб хъахӀаб лъамияб квен. Гьеб тӀанчӀазе кьола, гьезда къвакӀараб квен кваназе жеги кӀолареб мехалъ.

Рахь гьединго хӀайваназдаса бакӀарулеб росдал магӀишатагӀул нигӀмат ккола. 2011 соналъ рахьдал фермабаз 260 миллион бечӀчӀулеб гӀакаялдаса гӀага-шагарго 730 миллион тонна рахь гьабуна

## Рахьдал нигӀматал
Рахьдаса гӀемер нигӀматал щола, масала:
* ХӀан
* Бетарахь
* ТӀорахь
* Нису
* Нах
* Кефир
* Йогурт
* Щар
* Кумис
* Мацони
* ЦӀо

## МугъчӀваял
Зоб

**Зоб** () — квалквал ккечӀого Ракьул гьурматӀаса тӀадехун рахъалда бихьулеб жо. Элъ гъорлӀе бачуна атмосфераги космосияб меслъиги. Эб гьединго рикӀкӀине бегьула ракьтӀаги космосалдаги гьоркьоб бугеб меслъун, эдинан космосалдаса батӀаяб.

Астрономиялда зоб гьединго цӀарула келестиалаб сфера (зодилаб горен) абунги. Гьеб абстрактияб сфера буго Ракьуе концентрикияб, гьелдасан хьвадулел ругилан ккола Ракьалдаса ралагьаразда Бакъги, МоцӀги, цӀвабиги, планетабиги. Зодилаб сфера бикьула бихьизарурал мухъазде, жидеда цӀвараби (констеллатияби) абулеб.

## Этимология
*Зоб* (хъв. *зоди́-,* пл. *зо́бал*) абураб рагӀи ккола авараб; бачӀараб буго прото-авар **zibu* рагӀудаса. Гьеб жибго лӀугьун буго прото-хьондакавказияб гьебго магӀнадул **ʒǝ̆wɨ̆* рагӀудаса. ЛӀугьараб кьолбодалъун гӀагарал рагӀаби руго гӀахьвалазул *зо*, тӀиндисезулги кӀкӀаралазулги *зебу*, балъхъадерил *зиву*, багвалазул *зеб*. Авар рагӀуе цогидал дагъистаниял мацӀаздаса гӀагараллъун ккола тум *сав*, гӀахъущ *заб*, курал *цав*, хиналугъ *цва*, табасаран ва агъул *зав* рагӀаби.

## МугъчӀваял
ГӀахьвалазул мацӀ

**ГӀахьвалазул мацӀ** — бакъбаккул кавказияб хъизамул авар–гӀандияб гӀаркьалил мацӀ, уна гӀандиял мацӀазул къокъадулӀе.

## Сверелал
ГӀахьвалазул мацӀ тӀибитӀул буго кӀиго ареал: хьундасеб — ГӀахьвахъ мухъалда (ЦӀунта-ГӀахьвахъ), бакъдасеб — Шамилил мухъалда (Ракьу-ГӀахьвахъ: Кьаниб, ЦӀекӀоб, Ракьуб). Гьеб географияб рикьуда рекъон руго гӀахьвалазул мацӀалъул сверелалги, жал кӀиго тӀагаруде цолхизарурал: хьундасеб (*цӀунтӀа-гӀахьвалазул* ва *ракьусезул* сверелал) ва бакъдасел (*кьанисезул* ва *цӀекӀосезул* сверелал); цӀуна-гӀахьвалазул диалект буго ЦӀоралдаги. Гьел свералабазда гьоркьоб буго цӀикӀкӀараб батӀалъи, цоялда кӀалъалезда цогидазул бичӀчӀулареб, гьелда хурхун цоцада кӀалъазе хӀалтӀизабула авар мацӀ. ГӀахьвалазул мацӀ, цогидал гӀандиял мацӀалго гӀадин, буго авар мацӀалъул цӀикӀкӀараб асаралъукь, тӀоцебесеб иргида лексикадул рахъалъ.

## Фонология
### Рагьукъал

Аваралдаго гӀадин, буго батӀалъул кӀиго анализ таблода бихьизабураб  гӀужрал. Халалъи ккола батӀалъул бутӀа, элдаго цадахъ артикулациялъулаб кӀвел, гьединлъидал гьеб анализе бегьула фортисги ленисги гӀадин. Фортисиял аффрикатал халаталлъун ккола контуралъул фрикативияб бутӀалда,  (tss), итал яги япон гӀадинал мацӀазул геминатал аффрикативазул стоп бутӀалда гуреб,  (tts). Ливерица (1994) анилиз гьабулеб буго гьаркьил кӀи-сегментаб аффрикат&ndash;фрикативияб ирга  ( = ) гӀадин.

### Рагьарал
ГӀахьвалазул мацӀалъул буго стандартаб щуго рагьаралъулаб система /i e a o u/ халалъул рахъалъ батӀалъигун.

## МугъчӀваял

## Иццал
*
*

## КъватӀисел регӀелал
Багвалазул мацӀ

Багвалазул мацӀ — Хьондакавказияб хъизамул авар–гӀандияб мацӀ, Дагъистаналъул бакъдехун-тӀерхьуда, ГӀанди гӀорккун тӀибитӀараб ва жинда багвалал кӀалъалеб. Эб цӀакъ релълъараб буго тӀиндисезул мацӀалда. Россиялъул 2010 сонил цензалда рекъон, кӀалъалезул рикӀкӀен букӀун буго 1,450 чи.

МацӀ буго хъвай-хъвагӀи гьечӀеб, литературияб мацӀлъун ва лингва франкалъун буго авар мацӀ, жинца кӀудияб асар гьабураб багвалазул мацӀалде, хасго лексикияб рахъалъ. 

## МугъчӀвай

## КъватӀисел регӀелал
*The peoples of the Red Book: Bagulals
Авар рагӀул этимология

**Ава́р** (, ) — кавказияб лӀугьин бугеб рагӀи, нациялдаги мацӀалдаги абулеб цӀар.

Ккола жинда сверухъ гӀемераб этно-политикияб спекулация бугеб терминлъун.

## РагӀул семантика
*Авар* рагӀи бухьараб буго нациялда ва мацӀалда, батӀияб магӀна гьечӀого; гӀатӀидго хӀалтӀизабула этно-културиял аспектал роцӀцӀинаризе, щиб букӀаниги авар нациялъул букӀин, гьелда хурхараб букӀин бичӀчӀизабиялъе. Мисалалъе *авар мацӀ*, *авар литература*, *авар фолклор*.

РагӀи буго цо кьолбодаса гӀуцӀараб, гьанжесеб авар мацӀалда эб форма хӀалтӀизабула жибгоги, цогидал куцаздаги. Элдаса гьижараб рагӀи ккола этноним *[[аварал]]*.

## История
РагӀи историкиял документазда гӀатӀидго дандчӀвала, цӀикӀкӀаниселъ гьеб хӀалтӀизабун батула цӀаргун цадахъ.

## Этимология
Авар рагӀул этимологиялъул руго чанго гьипотезисал.

### Хьондакавказияб теория

### Цогидал мацӀаздаса бачӀиналъул гьипотезисал

## Фолкэтимология ва спекулация

## МугъчӀваял
Сордо

**Сордо́** (, гьединго **къас̄и́мех̄**) — сверухъ бецӀго бугеб гӀуж, щибаб 24-гӀужаб мехалида къаси бакъ тӀерхьиналдаса радал баккизегӀан гьоркьоб букӀунеб; бакъ гьоризонталдаса гъоркьехун бугеб мех.

## Этимология
*Сордó* (эрг. *сарди́ца*, ген. *сарди́л*, пл. *сарда́л*) буго *сор-* кьолбодаса ва *-до* суффиксалдаса гӀуцӀараб авараб рагӀи, инс-авараб **šVr-dV* рагӀудаса лӀугьараб. Жибго гьеб бачӀараб буго инс-хьундакавказияб **śwĔrV* ("маркӀачӀумех") рагӀудаса. ГӀагарал рагӀабилъун ккола чачан *сьуйре*, гъалгъай *сайра*, "маркӀачӀумехх" абун магӀна бугел.

## МугъчӀваял
ЦӀер

**ЦӀер** — лъим, жиб цӀорон къвакӀараб хӀалуде буссараб, лӀугьуна гӀодегӀанаб температуралда: 0 °C, 32 °F, яги 273.15 K. Рижалида данчӀвалеб кристаллинаб органикияб-гуреб ва рекъоннкураб структура бугеб къвакӀараб лага гӀадинан, цӀер рикӀкӀуна минераллъун.

## Этимология
*ЦӀер* (хъвалс. *цӀоро́-*) рагӀи лӀугьараб буго инс-авар **c̣:VrV* кьолбодаса, жиб инс-хьундакавказияб **=ǝc̣_ŏr* ('цӀорозе') рагӀудаса бачӀараб.

## Рижалида лӀугьин

Ракьалъул тӀасалъул лъим цӀорохъе букӀунеб киналниги бутӀабазде дандакӀарун абулеб термин ккола *[[криосфера]]*, *цӀорол горен* абун магӀна бугеб. ЦӀер ккола глобалаб климаталъул кӀвар бугеб компонентлъун, хасго лълъел горсверуда хурхун. ЦӀоролги гӀаздалги тӀунсби руго гьекъолеб лъим цӀуниялъул кӀвар бугел механизмаллъун; ригь-ригьалдасан гьел бегьула сублимазе яги риине. ГӀазу биин буго иццлъун сезонияб гьекъолеб лълъее. Дунялалъул Метеорологияб Организациялъ лӀугьада, роцада, куц-мухъалда, асаралда рекъон баян гьабула цӀорол чанго тайпа. Клатратал гьидратал лӀугьуна жиндир кристалияб цӀеркънилӀ къарал газалъул молекулаби ругеб цӀородаса.

## МугъчӀваял
### Нотаби

### Иццал
РагъухъанмахӀаб раса

**РагъухъанмахIаб раса** () — Британ Индиялда колонизатораз официалияб кӀагӀидалъ хӀалтӀизабулеб букӏараб терминология. Гьеб терминологиялда рекъон, цоцазда релълъинчIел Индиялъул этносал рукӀана бикьун кӀиго категориялда: «рагъухъанмахӀаб» ва «рагъухъанмахIечIеб». XIX гӀасруялда «раса» абураб термин дандекколеб букӏана гьанжесеб «этнос» абураб терминалда.

## Критериял
Индия бахъулебгIанасеб мехалъ британиялъул офицеразда бичIчIана цо-цо регионал рахъизе бигьа бугеб куц, цогидал – захIматго. Колонизаторазе гъира бачIана гьеб батIалъи бичIчIизабизе Индиялъул халкъазул гIермерлъияб бикьиялъ  «рагъухъанмахIал» ругел ва «рагухъанмахIал» гьечIел, росдал магӀишаталде яги чан гьабиялде цӀай букӀиналда, мугӀрузда яги лъаргӀазда бетӀерахъуда ва цогидал факторазул асаралда бан.  «РагъухъанмахIал расазул» теорияца пикру гьабулеб букIана лъикIаб рагъухъанасул качестваби рателалда кьолеб, цинги   Индиялъул чагIи, цо-цо гьоркьосабахъи тун, лъикIал рагъухъабал рукIизе кIаларо.

## Индиялъул этносазул сияхI, британаз чIван къотIун чIезабураб «рагъухъанмахIал расаби»

*  ( заминдаразул исламияб каста, букIине бегьула, гIараб рижиялъул)
* Бхумихарал 
* Гакхарал (квешго рагъухъамахIаб феодалияб клан, гьанжесеб Пакистан территоялда)
* Гархвалал
* Гуджарал
* Гуркхи
* Гхуманал (раджпутазул ва джатазул клан)
* Джатал
*  (рагъухъанмахIаб раджпутазул клан)
* Догра
* Каймкхани (раджпутазул исламияб каста)
* Камбоджи
* Кодава (гурги)
* Кокхар
* Махарал (Махараштра штаталда къадру бугеб каста)
* 
* Наирал (каста, Керала штаталда бугеб) — восстания ккараб мехалъ, сияхIдасан гьоркъоса рахъун руго)
* Пуштунал
* Раджпутал
* 
* Сикхи
* Тхевар 
* Ядав 

## Гьанжесеб хIалтIизаби
Ах

**Ах** – ин абула чияс пихъилал гъутIбиги хьуялги гIезабураб территориялда. Гьединго, ахикь гIезаризе кIола декоративиял рижунжал, бахчалъул элементалги букӀине.

## Этимология

## Типал
Ахил батӀи-батӏиял типал руго:
* Ботаникияб ах.
* Пихъил ах
* Декоративиял ахал
** Хасалил ах
** Японазул ах
** Китаязул ах
* МечӀаб ах

## Балагье гьединго

## ХӀужаби

## Адабият

* 
* Сад // Сельскохозяйственная энциклопедия / П. П. Лобанов (Гл. ред.). — 3. — М.: Государственное издательство сельскохозяйственной литературы, 1955. — Т. 4. — 670 с.
* 
* 
* 
* *Новикова Е. В.* Китайский сад — модель взаимоотношений Человека и Природы // Человек и Природа в духовной культуре Востока. — М.: ИВ РАН: Крафт+, 2004. — С. 397—417.
* *Малявин В. В.* Волшебство сада // Малявин В. В. Сумерки Дао. Культура Китая на пороге Нового времени. — М., 2003. — С. 302—351.
Аваризмал

**Аваризм** ккола авар рагӀи яги грамматикияб конструкция, жиб цогидал мацӀазул лексиконалде бачӀараб авар мацӀалъул асаралдалъун.
Церехъабазул кечӀ

**Церехъабазул кечӀ** ккола авар поэзиялъул жанр, жиндир бакьулӀбакӀалда бугеб рагъул церехъабазул ва рагъул сапаразулги чабхъеназулги бицин.

## МугъчӀваял

## Иццал
*Церехъабазул кучIдул / данде гьаби, цеберагIи, баянал АхIмад МуртазагIалиевасул. – МахIачхъала: ИД «МавраевЪ», 2014. – 120 гь.
Баху-бика

**Баху́-бика** (хвей: август 1836, Хунзахъ, Авар нуцаллъи) — КӀудияв ГӀумаханил яс, Авар АхӀмадханил лъади, 1823 соналдаса байбихьун, 1836 соналъ жий чӀвазегӀан, авар пачалихъалъе бетӀерлъи гьабулей йикӀарай.

## Референсал
Гот мацӀ

**Гот мацӀ**  — хвараб бакъаккул германияб мацӀ, жинда готал кӀалъалел рукӀараб. Герман мацӀ гӀадин, гот мацӀги уна индо-европияб мацӀазул хъазаналде. Гьеб ккола киналниги кӀвар бугел текстазулӀ бищун це рехсон бугеб германияб мацӀ, жиндир гьанжесел раталилал гьечӀеб. Гот мацӀалда хъварал бищун некӀсиял документазе къо-моцӀ чӀезабун буго ункъабиле гӀасруялдалъун.
Хъухъ

**Хъухъ** (*хъохъо́л*, гьелде цогиги абула **чихъ**, **щене́ро**) ккола гIисинал тIинкIалккун балеб атмосферияб гIаламатазул цояб, жиб гӀуцӀараб лълъел къатӀрабазадса. Гьелъул тIинкIал рукIуна цӀадалалдасаги гьитӀинал, эзул диаметр букӀуна 0.5 мм-алдаса дагьабги гьитӀинаб., гьелги хьачIурго тIалаккараб накIкIулIан яги хьухьилIан рортанхъула. Гьезул рортул хехлъи букIуна цIакъ хьачIураб, гьединлъидал кколеб букIуна тIинкIал гьаваялдаго хутIун ругин. Хъухъ лӀугьуна тӀуцал стратиформиял накӀкӀазулӀ.

## МугъчӀваял
Пол мацӀ

**Пол мацӀ** (, ,   яги жибго , ) — Гьиндгин европияб хъизамул БакътӀерхьул славияб мацӀ, жиб лехитияб къокъадул кколеб, жиб хъвазе латинги хӀалтӀизабулеб. Гьелда кӀалъала цин Полшалда, гьеб ккола рахьдал мацӀлъун Полазе. Полшалъул официалияб бугеб гьеб мацӀ гьединго хӀалтӀизабула пол диаспоралъги. 50-идаса цӀиккӀун миллион чи кӀалъала пол мацӀалда тӀолго Ракьда. Гьеб ккола Европалъул Цолъул мацӀазда гъорлӀ анлӀабилеб бакӀалда бугеб хӀалтӀизабул рахъалъ. Полаб бикьула регионалал диалектазде.

## Баянал

## МугъчӀваял
Гъуниб (тӀалъи)

**Гъуни́б** — Дагъистаналда бугеб КӀудияб Кавказалъул тӀалъи, Авар гӀорухъ ва ЧегӀер гӀорухъ гьоркьоб, Гъуниб росдадаса бакътIерхьул рахъалда.

## ХӀужаби
* .
* .
Халалъи (фонетика)

Фонетикалда **халалъи** буго цогидазде данде ккун жидер лъалеб цӀиккӀараб халатккел бугел гьаркьазул хаслъи. РукӀуна халатал рагьаралги халатал рагьукъалги (гьезде гьединго абулеб цӀар буго *геминатал*). 

ГӀемерисел мацӀазул гьечӀо батӀагьул халалъи, гьеб бугел мацӀазда гъорлӀги дагьазул гурони гьечӀени рагьаразул батӀагьул халалъиги рагьукъазул батӀагьул халалъиги. ЦӀиккӀаниселъ данчӀвала цояб яги гьел рукӀуна цоцадрарал.

Авар стандартмацӀалда гьечӀо рагьукъазул халалъи, элъул бакӀалда буго ленисги фортисги (хӀалуцин), хӀо хундерил свералида данчӀвала халатал рагьарал.

Интернационалаб фонетикияб алфабеталъул транскрипциялда халатал рагьарал яги рагьукъал рихьизариялъе хӀалтӀизабула халалъул гӀужур (ː Unicode U+02D0 MODIFIER LETTER TRIANGULAR COLON) хӀарпалда хадуцун.

## Ралагье гьединго
* Хронема
* КӀитӀанкӀ

## МугъчӀваял
Авар адйективал

Авар мацӀалъул сундул букӀаниги сипат-сурат жинца бихьизабулеб ва *кинаб?*, *кинай?*, *кинаб?*, *кинал?* абураб суалазе жаваблъун бачӀунеб каламалъул бутӀа ккола сифат: *тирияв* вас, *берцинай* яс, *хехаб* чу, *лъикӀал* гӀадамал, *дираб*, *меседилаб*.

Жумлаялда жаниб сифат гӀемерисеб баянлъун ккола, ва жинца баян кьолеб рагӀиялде балагьун, сифат жинсалда ва гӀемерлъул формаялда рекъон хисула: *хирияв* эмен, *хирияй* эбел, *хирияб* тӀалъи, *хириял* тӀахьал.

Авар мацӀалъул сифатал рукӀуна гӀадаталги (*берцинаб*, *кӀудияб*, *лъикӀаб*), жураралги (*кантӀогьилаб*, *чӀегӀерккараб*), тӀубаралги (*багӀараб*) къокъалги (*багӀар*). Сифаталъул къокъаб формаялъул буго стиллистикияб релъен ва гӀемерисеб хӀалтӀизабула поэзиялда. А. А. Бокаревас жиндирго монографиялда рехсон буго къокъал сифатал хӀалтӀизарулел бакӀал:

# поэзиялда хасаб стилалъулаб къагӀида хӀисабалда;
# хасал ва географиял цӀаразда;
# сорт бихьизабулел ва сундул букӀаниги батӀалъаби бихьизабулел бакӀазда;
# къокъаб формаялдалъун бегьула жиндалъун цогияб классалдаса предмет батӀа гьабулеб кинаб букӀаниги хаслъи бихьизабизе гуребги, жибго предметги баян гьабизе.

ТӀубараб фарма лъугьуна къокъаб сифаталде тӀаде *-а-* суффикс ва классалъулаб ахир жубан: *лъикӀ-*'а**-**в***, ''лъикӀ-'''а'''-'''й***, *лъикӀ-*'а**-**б***, ''лъикӀ-'''а'''-'''л***. Сифат каламалда жаниб магӀнаялъул рахъалъги формаялъул рахъалъанги цӀаралда бухьараб буго; гьеб жинсалъулъги цолъул ва гӀемерлъул формаялъулъги предметияб цӀаргун рекъола. Жинсалде балагьун: *тамаша*'яв** вас'', ''тамаша**яй** яс'', ''тамаша**яб** тӀехь''; гӀемерлъул формаялде балагьун: ''тамаша**ял** васал'', ''тамаша**ял** тӀахьал''.

Сифатазул цо-цо тайпаби руго жинсияб ва цолъулгун гӀемерлъул формалъул гӀаламат ахиралъулъги кьибилалъулъги такрарлъулел: ***в*'орхата**в** вас*, ***й**орхата**й** яс*, ***б**орхата**б** гъветӀ*, ***р**орхата**л** мугӀрул*. Сифаталъул данде кквеялъул даражаби рихьизарула авар мацӀалда цогидал рагӀабазул кумекалдалъун: *лъикӀаб — дагьабги лъикӀаб — бищун лъикӀаб*.

Жиндир гӀаламат бихьизабулеб предметияб цӀаргун цадахъ бугеб мехалда прилагательное падежазде хисуларо, аслияб падежалда хутӀула: *лебалав* чи, *лебалав* чияс, *лебалав* чиясул, *лебалав* чиясе. Жиндир гӀаламат бихьизабулеб предметияб цӀаргун цадахъ гуреб, жибго батӀаго бугони, сифатал игӀрабазда рекъон хисула. Субстантивациялда суффиксазул кумекалдалъун сифаталъул лъугьуна хъвалсараб аслу ва тӀагӀуна класс бихьизабулеб ахир: *лъикӀа-с* (Ӏ класс), *лъикӀа-лъ'' (II—III класс).
Авар интерйекцияби

Авар мацӀалда интерйекциябаз бихьизабула кӀалъалев чиясул батӀи-батӀиял хӀалал ва рекел асарал загьир гьаризе. Цого гьоркьоберехалъ, каламалъул бакӀалде ва гьелъул мурадалде балагьун, батӀи-батӀиял асарал ричӀчӀизаризе бегьула. Масала: *огь* абураб рагӀи рохел, пашманлъи, тамашалъи, хӀинкъи, рекӀекълъи бичӀчӀизабизе хӀалтӀизабун букӀине бегьула. Гьоркьобрехиязда гъорлъе уна *ле*, *огь*, *я*, *ия*, *ияхӀ*, *вай*, *гьа*, *огьо-гьой*, *вала-лай*, *ваба-бай*, *гьай залин*, *унго*, *вахӀ*, *гьуя*, *гьая*. Горкьорехал рикьула хадусел тайпабазде:

* батӀи-батӀиял рекӀел асарал: *вабабай* — гӀузру букӀин, гӀажаиблъи, *ия* — щаклъи, *огь* — ургъел, роххи, *вай* — хӀинкъи, къварилъи, ракӀбуссин, *ияхӀ*, *вахӀ* — гӀажаиблъи;
* цо жоялде гьуси: *воре* — цӀодорлъи гьаби;
* хитӀаб: *ле* — бихьинчиясле, *йо* — чӀужугӀаданалде;
* аскӀоре ахӀи (хӀайванал ахӀизе/хъамизе).

Гьоркьоберехазде гьоркьоре уна гьединго *алхӀамдули-лагь, шукру Аллагьасе!* гӀадал цочӀарал калимабиги. Гьоркьоберахездехун хурхинарула гьединго гаркьазул къагӀидабиги.

Гьоркьорехал рукӀуна гӀадаталги журалралги. Журарал хъвала гьоркьоб хӀучч цӀан (*гьа-гьа*, *ваба-бай*). Цоцада хадуб чанго гьоркьоберех хъван бугони, гьезда гьоркьоб рачӀ-тӀанкӀ (лъалхъул ишара) лъола. Горкьоберехазда хадур хӀалтӀизарун ругони бутӀаби, гьел гьоркьоберехгун рекӀун хъвала (*унхале*, *огьха*).
Авар адвербал

ТӀадрагӀиялъ авар мацӀалда баян гьабула фигӀлуялъ бихьизабулеб иш лъугьараб куц, заман, бакӀ ва гьеб лъугьиналъе гӀилла-мурад. Жумлаялда жаниб тӀадрагӀи букӀуна хӀаллъун, ва гьеб хурхараблъун букӀуна : *жакъа дун цудунго вахъана* — гьаниб ***цудунго*** абураб тӀадрагӀиялъ бихьизабун буго иш лъугьараб заман, ва гьеб ***вахъана*** абураб предикаталда бухьараб буго. ТӀадрагӀиялъе жаваблъун рачӀуна *кин?*, *кибе?*, *киб?*, *кисан?*, *щай?*, *щиб гӀиллаялъе гӀоло?*, *щиб мурадалда?*, гӀадал суалал.

Авар мацӀалъул, ва гьединго моариязул мацӀалъул тӀадрагӀабазул буго, жиб тӀокӀаб цониги мацӀалда гьечӀеб, данде ккезабиялъул суффиксал. Мисалалъе: *аскӀо*'-б***, ''аскӀо'''-в***, *жани*'-б***, ''це'''-б-'''е'', ''хаду'''-б***, *гьани*'-б**' ва ц. Чанго бакӀалъул тӀадрагӀи хӀалтӀизабула заманалъул магӀна кьезеги. ГӀемерисел бакӀалъул тӀадрагӀабазул дифференциация гьабула локативалъул, аллативалъул ва аблативалъул формабазде: *жани-б*, *жани-б-е*, *жани-са*.

ГӀуцӀиялъул рахъалъ авар мацӀалда тӀадрагӀаби рикьула кӀиго тӀелалде: асляздеги лъугьараздеги. Аслиял ккола жал цоги каламалъул бутӀаяздаса жал лъугьинчӀел: *сон*, *метер*, *жакъа*, *сах*, *лъикӀ*, *хъахӀ*, *берцин* ва гь. ц. Гьездехун рекӀинабизе бегьула кутаклъизабулеб бутӀа — *-го* (*сон-го*, *метер-го*). Аслиял тӀадрагӀабаздаса лъугьуна цогидал каламалъул бутӀаби:

* сифатал: *сахаб*, *лъикӀаб*, *хъахӀаб*, *берцинаб*;
* цӀарал: *сахлъи*, *лъикӀлъи*, *хъахӀлъи*, *берцинлъи*;
* фигӀлаби: *сахълъизе*, *лъикӀлъизе*, *хъахӀлъизе*, *берцинлъизе*;
* сифат-фигӀлаби: *сахлъараб — сахлъун*; *лъикӀлъараб — лъикӀлъун*, *хъахӀлъараб — хъахӀлъун*, *берцинлъараб — берцинлъун*;

Лъугьарал наречиял ккола жал цоги каламалъул бутӀазабаздасан лъугьарал:

МагӀнаялъул рахъалъ авар тӀадрагӀаби рикьула хадусезде:

* Кинлъи бичӀчӀизабулел тӀадрагӀаби (кин? щиб куцалда?): *циндаго*, *гьартӀан*, *гьединго*, *лъикӀ*, *квеш*;
* Заманалъул тӀадрагӀаби (кида? кидалъагӀан?): *сон*, *жакъа*, *нолъ*, *риидал, метер*, *сезе*, *лезе*, *гьанже*, *кидаго*, *рогьинегӀан*;
* БакӀалъул тӀадрагӀаби (киб? кибе? кисан?): *квараниса*, *квегӀиса*, *рикӀкӀад*, *тӀасан*, *добасан*;
* Къадаралъул тӀадрагӀаби (кигӀан? кигӀаналъ?): *гӀемер*, *дагь*, *миркалъ*;
* ГӀилла-мурадалъул тӀадрагӀаби (щай? щибизе?): *щайго*, *чӀалгӀаде*, *махсараде*;

Цо-цо тӀадрагӀаби, сифатал гӀадин, жинсалде балагьун, цолъул яги гӀемерлъул формалде балагьун, хисула, амма тӀадрагӀабазулъ бачӀуна *-р* суффикс, сифатазда гӀадин *-л* бачӀунаро: *хадув*, *хадуй*, *хадуб*, *хадур*.
Авар энклитикал

БутӀабаз жумлаялда жаниб цо-цо рагӀабазде тӀаде жураялдалъун гьел рагӀабазе батӀи-батӀияб магӀна кьола. Жибго батӀаго босун цониги бутӀа каламалда жаниб хӀалтӀизабуларо, гьелъул жиндирго магӀнаги букӀунаро. гӀемерисел бутӀабаз рагӀабазул магӀна батӀи-батӀияб рахъалдаса кутаклъизе, мухӀканлъизе гьабула. Цо-цо мехалда гьел хӀалтӀизарун рукӀине бегьула суффиксазул бакӀалдаги. Авар мацӀалда гӀемер руго бутӀабазул кумакалдалъун лъугьарал тӀадрагӀаби, рикӀкӀенал, ва гь. ц.: *щай — щай-*'го***, ''кида — кида-'''го***, *щуго — щу-*'цӀул***, ''нусго — нус-'''цӀул.*** БутӀабазул кумакалдалъун лъугьуна цӀиял рагӀабиги: масала, фигӀлуялъул суалияб хисизаби форма: *босула — босул-*'ищ***, ''кьола — кьол-'''ищ***. Цо-цо бутӀабаз кӀалъалесул рекӀел асар загьир гьабула; гьелда рекъон рагӀул интонация хисизабизе ккола, логикияб ударение гьеб рагӀуде тӀаде кколедухъ. БутӀабазул тӀелал:

# тӀадрагӀабазул магӀна кьолел: -*гӀан*, *-го*, *-са*, -*хун*, *-лъул*, -*духъ*, *-лъун*, *-ги*
# дандекквеялъул магӀна кьолел: *-гӀан*, *-гӀанаб*, *-гӀадинаб* *(гӀадаб)*, *гӀадин*, *кинигин*
# къадар бихьизабулел: *-гӀан*, *-го*
# батӀагьабиялъул: -*цин*, *-ни*, -*ин*, *-йин*
# баян гьечӀолъи бичӀчӀизабулел: *-алиго*, *-ялиго*
# цадахълъи бихьизабулел: *-гун* *(-гин)*
# суалиял: *-ищ*, *-йищ*, *-дай*
# цитатиял: -*ан*, *-ян*, *-илан*, *-йилан*
# рагӀул магӀна гучлъизабулел: *-ин*, *-йин*, *-али*, *-яли*, *-гӀаги*, *-го*, *-цин*, *-ха*, *-я*, *-щинаб.*

Гьел тӀадехун рехсаразде гьорле унарел бутӀаби:

* *-гутӀи* (гьечӀолъиялъул магӀна кьола)
* *-лъун* (*щивлъун? щийлъун? щиблъун? щаллъун?* суалазе жаваблъун рачӀунел рагӀабигун хӀалтӀизабула)
* *гӀоло* (мурад бихьизабула)
* *хӀакъалъулъ* (лъил яги сундул бицунеб бугебали баян гьабула)
* -*хӀа* (гьедиялъул форма лъугьине хӀалтӀизабула)
* *-ани* (анищалъул магӀна кьола).

ГӀемерисел бутӀаби авар мацӀалда хъвала жал хурхарал рагӀабазда рекӀун, гьеб асасалдаса гьоркьосарахъиял руго хадусел:
# ГӀоло, гӀадаб (гӀадинаб). хӀакъалъулӀ, гӀадин, кинигин хъвала ратӀа тӀун.
# БитӀараб калам баян гьарулел цитатиял бутӀаби -ан, -ян хъвала тиреялдаса хадур.
# илан, йилан ругел бутӀаби хъвала гьел хурхарал рагӀабаздаса дефисаллъги ратӀа гьарун.
Философия

**Философия** — гӀаммал ва фундаменталал гьикъазул систематикияб цӀех-рех, жал рукӀин, гӀакълу, лъай, мацӀ гӀадал темабазда хъвалел. Эб ккола рационалабги критикиябги хадурчӀей, жиндирго методазда эргъолеб.

Философиялъул бищун кӀвар бугел бутӀабилъун руго эпистемология, этика, логика, метафизика. Эпистемологиялъ цӀех-рех гьабула щиб жо кколеб лъай ва кин гьеб щвезе бегьулебали. Этикалъ лъазарула моралиял принципалги ва битӀараб рагъари щиб кколебали. Логика буго ритӀарал ургъазул цӀех-рех гьабулеб рахъ, жинца рес кьолеб лъикӀал аргументал квешаздаса ратӀахъизе. Метафизикалъ цӀех-рех гьабула бищун гӀаммал куц-мухъал унголъул, рукӀиналъул, обйектазул, рижадул. Цогидал рахъаллъун ккола эстетика, мацӀалъул философия, историялъул философия, политикалъул философия цги. Щибалда жанирги руго философиялъул батӀи-батӀиял конкурентиял школаби. жидеца батӀи-батӀиял принципал, теорияби яги методал рилӀинарулел.

## Этимология
Философия абураб рагӀи бачӀараб буго некӀсияб грек  ()  ва  ()  рагӀабаздаса. Цо-цо иццазда абулеб буго гьеб термин ургъанилан пре-Сократияв философчи Питагорасица, хӀо гьеб жо битӀараб гьабун гьечӀо.

## МугъчӀваял
### Баянал

### Цитация

### Библиография
:***Инглисалда:***

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  (for an earlier version, see: )
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
Экономика

**Экономика** ккола къайи-къоноги сервисалги гьари, рикьа-къотӀи ва хӀалтӀизари лъазабулеб социалаб гӀелму.

Экономикалъул фокус буссараб буго экономикиял агентазул рагъарудеги гьоркьолъудеги ва экономиял хӀалтӀулеб куцалде. Микроэкономикалъ анализ гьабула экономиялда жидеда базикиял элементал абулел жалазул, элъулӀе ккола индивидуалал агенталги маркеталги, эзул гьоркьолъи ва гьоркьолъул хӀассил. Индивидуалал агентаз гъорлӀе рачун рукӀине бегьула цӀаракаби, фирмаби, росарухъаби, ричарухъаби. Макроэкономикалъ анализалъукье ккола экономия система гӀадин, жиндилӀ гьоркьолъи букӀунеб продукциялъул, консумпциялъул, нахъраталил, инвестициязул ва гьезде аффект бугел факторазул: захӀматалъул, капиталалъул, ракьул,  ресурсал хӀалтӀизари, валуталъул инфлация, экономикияб гӀей, публикиял политиязул, эл элементазде лъаркӀ бугел.

## МугъчӀваял

### Иццал
* 
* 

## ТӀадеги цӀалиялъе
* 
* 
* 
* 
*
Галаксия

**Галаксия** — цӀвабзазулги, эзул хутӀалабазулги, интерстеллараб газалъулги, хӀурулги, бецӀаб материялъулги система, жиб гравитациялдалъун цадахъ ккураб. Галаксияби, жидеца гьоркьохъе 100 биллион цӀва бачунел, роцаде балагьун рукӀуна  жиделӀ нусго миллионидаса дагь цӀваби ругел гьитӀиназдаса бахъараб бищун чӀахӀиял жал лъалезде — супергигантазде щун, жидеда гъорлӀ нусго триллионги цӀва бугел, киналниги цӀвабиги массадул централда тӀасверулел. Типикияб галаксиялъул цӀиккӀанисеб масса букӀуна бецӀаб материялъул формалда, гьеб массалъул дагьабго гурони процент бихьуларо цӀвабилъунги небулабилъунги.  Супермассивияб чӀегӀераб ролӀи буго галаксиялъул бакьулӀ букӀунеб феноменон.

Галаксияби, жидер бихьулаб морфологиялда рекъон, рикьула эллиптикиязде, спиралиязде яги иррегулариязде. РикӀкӀуна эзул бакьулӀ супермассивиял чӀегӀерал ролӀаби ругилан. Рахьдал Нухлул центрадулаб чӀегӀераб ролӀидул, жиб Sagittarius A* гӀадин лъалеб, буго масса бакъулалдаса 4 миллион нухалъ кӀудияб.

## Галерея

File:Hubble-Space-Telescope-Galaxy-Collection.jpg|Galaxies (left/top, right/bottom): 


## Библиография

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
Гьидерил сверел

**Гьидерил сверел** — авар мацӀалъул диалектазул цояб, жиб бакъдасеб тӀадгаруде гъорлӀе унеб. ЦӀар бачӀараб буго сверел жаниб лӀугьараб ГьидалӀ абураб исторкияб регионалдаса.

## ТӀибитӀиги гаргаралги

Гьидерил свералил тӀибитӀул ареал ккола гьанжесеб Шамилил мухъ. Гьенире гъорлӀе ккола ГьентӀа, ГӀурада, Лъахъ, МачӀада, НакӀкӀикь, ТӀидиб, ХӀотода росаби, жал це гьидерил бодул рукӀарал, Зивуриб. Гьединго гьидериллъун рикӀкӀуна ЧӀарада мухъалъул ГӀурухъ-cотӀа росдал кӀалъги. Мадугьалихъ руго хьондехун къахӀисезул жубараб гарагар, бакъаккудехун — къаралазул сверел, бакъдехун — къелесезул жубараб гаргар, бакътӀерхьудехун — бакълъухъезул сверел.

Гьидерил свералил гаргарал ккола: гӀурадиссезул, лъахъассезул, гӀурухъсотӀассезул, мачӀадисезул, хучадиссезул, зивурисезул. Гьезул дифференциация буго гӀемер халлъулареб, дагьабго батӀалъи буго гьаркьилаб куц-мухъалъул. Бищунго гьеб ххалъула Лъахъ росдал гаргаралъулӀ, гьенир данчӀвала хутӀаразулӀ гьечӀел  (Хъ),  (Цц) фонемаби.

## Фонетика
### Рагьукъал
Гьидерил свералил рагьукъазул системалда гьечӀо стандарталъул гъугъаб алвеоларияб аффриката  (*ц*) ва элъул хӀалуцараб форма  (*цц*), гъугъаб палато-алвеоларияб аффрикаталъул хӀалуцараб форма  (*чч*), гъугъаб хӀалуцараб алвеоларияб латералияб аффриката  (*лӀ*), гъугъаб хӀалуцараб увуларияб аффриката  (*хъ*), гъугъаб веларияб плозивалъул хӀалуцараб форма  (*кк*). Руго стандарталда гьечӀел рагьукъал гьаркьалги: билабиалаб абруптив  (*пӀ*), зирараб палато-алвеоларияб аффриката  (*дж*), гъугъаб алвеоларияб латералияб абруптивияб аффриката  (*кьӀ*).

Рагьукъазул хӀалуцен гьидерил диалекталда буго загӀипат, магӀна батӀахъулеб рол гьезул буго цо чанго рагӀулӀ, гьединлъидал цогидазде дандеккун свералил буго хассаб тамахлъи. Гьеб рахъалдалъун гьидерил сверел гӀагараб буго гӀандалазулалде.

### Рагьарал
Гьидерил свералида буго стандарталдаго гӀадин щуго рагьараб гьаракь: тӀасияб борхул –, тӀаса-гьоркьохъеб борхул –, гъоркьияб , гьединго руго назаллъаралги: , , , фонематикияб кӀвар эзул гьечӀо. Сверел буго одулеб, стандарталда  бугелъуб гьидерил гаргаралда хӀалтӀизабулеб :
# КӀижубараб рагӀулӀ, тӀоцебесеб кьабизабулеб гьаракьгун: гӀазо — гӀазу, сино — сину, росо — росу.
# Цо-цо вербазул кьабизабулеб тӀоценбесаб жубда: богьле — бугьине, бохӀле — бухӀизе, букъле — юукъизе.
# ЦӀарсазда: чо — чу, ччӀужо — чӀужу, гӀорщенаб — гӀурччинаб.

Стандарталъул  бугелъул гьидерил свералида цо-цо бакӀалда батула : хӀуб — хоб, къуну — къоно, бурухб — борохь. ВербазулӀ  букӀуна гьединго  хисунги: гьубуле — гьабизе, нучуле — нечезе.

## МугъчӀваял

## Библиография
*
Авар хадурегӀел

ХадурегӀел, яги постпозиция Авар мацӀалда ккола бакӀалъулал гьоркьолъаби рихьизарулеб бутӀалъун. ХӀадурегӀелал рукӀуна цӀаразда хадур, ва гьез цӀаразда цадахъ гӀуцӀула цоккураб рагӀабазул дандбай — хадурегӀелалъулаб конструкция, жинда жаниб синтаксиял хурхенал загьир гьарулеб. ИгӀрабиял формабазда цадахъ хадурегӀелаз дагьалъги цӀикӀкӀун загьир гьарула рагӀабазул дандраязул компонентазда гьоркьор ругел манзилалъул, бакӀалъул хурхенал. Мисалале: ***шагьаралда''' бугеб музей'' — гьаниб ''шагьар'' рагӀул жинда падежалул кумекалдалъун бичӀчӀизабулеб буго ''музей'' шагьаралда жаниб букӀин; цоги мисал: ***шагьаралда аскӀоб** бугеб парк'' — гьаниб жинда игӀрабалда цадахъ хӀалтӀизабун буго ''<u>аскӀоб</u>'' хадурегӀел, гьелъ бичӀчӀизабулеб буго парк шагьаралда жаниб гуреб, аскӀаб букӀин. ХадурегӀелал хӀалтӀизаруларо аллативаздаги аблативаздаги цадахъ, хӀалтӀизарула локативгун ва рихьизарула бакӀалъул игӀрабаз жидецаго рихьизарулел сверухъбакӀалъул гьоркьолъаби.

ХӀадурегӀелал ккола кумекалъул рагӀабилъун, гьединлъидал гьел рагӀабазул дандраязул жалго жидедаго чӀарал бутӀабилун кколаро; гьел рагӀабузул дандраязде гъорлъе ккола гӀицӀго цӀаразда цадахъ цо компонент хӀисабалда.

ХадурегӀелал лъугьун руго батӀи-батӀиял каламалъул бутӀабаздаса:

* тӀадкаламаздаса: ''цебе'', ''нахъа'', ''хадуб'', ''тӀад'', ''гъоркь'', ''тӀарада'', ''аскӀоб'', ''рикӀкӀад'', ''гъорлъ'', ''гьоркьоб'' ва ц.

* цӀараздаса: ''хьолбохъ'', ''рагӀалда'', ''бакьулъ'', ''сверухъ'', ''тӀагьиб'' ва. ц.

* игӀрабалдаса лъугьун буго ''сверун'' хадурегӀел.

ЦохӀо ''гӀоло'' ккола гӀицӀго хадурегӀеллъун, хутӀарал хадурегӀелал формабаздалъун тӀадрагӀабазда релълъерал рукӀуна. Гьезда гьоркьоб букӀуна магӀнаялъулаб батӀалъи, хадурегӀелал хурхарал рукӀуна цӀаралъул I сериялъул локативгун: ''тӀад — ганчӀида тӀад'', ''гъоркь — ганчӀида гъоркь'', ''аскӀоб — ганчӀида аскӀоб'', ''хадуб — гьелдаса хадуб''. ТӀадрагӀабилъун ругеб мехалъ гьел рагӀабаз бичӀчӀизабула бакӀалъулаб магӀна, ''киб? кибе? кисан?'' абурал суалазе жаваблъунги рачӀуна, цогидал тӀадрагӀаби гӀадин гьел рагӀаби жумлаялда жаниб предикаталда рухьарал рукӀуна.

Жидер семантикаялда рекъон хадурегӀелал рикьула лъабго тайпаялде:

# жидеца сундул букӀаниги ориентиралдда хурхараб чӀей бугеб бакӀ бихьизабулел: ''тӀад'', ''гъоркь'', ''гъорлъ'', ''жаниб'' ва ц.
# жидеца сунда букӀаниги гьоркьоб бугеб манзил бихьизарулел: ''гӀагарда'', ''рикӀкӀада'', ''аскӀоб'' ва ц.
# жидеца цогидаб жоялде дандеккун сундул букӀаниги багъа-бачари бихьизабулел: ''эхебе'', ''эхеде'', ''гӀебеде'', ''данде'', ''квегӀиса'', ''квараниса'' ва ц.

СверухъбакӀалъул магӀна кьолел хадурегӀелазул рукӀуна киналниги бакӀазул игӀрабазул формаби (гьоркьосарахъияллъун ккола буссинабиялъул хадурегӀелал: ''эхебе'', ''эхеде'', ''гӀебеде'', ''квегӀиса'', ''квараниса''). Цо-цо хадурегӀелал игӀрабаздеги сверула, гьезул букӀуна локативазул чӀванкъотӀараб сериязул форамаби; хадурегӀелазул игӀраб бараб букӀуна фигӀлияб семантикаялда, гьего заманалда цӀаралъул форма хисуларо. Жинсияб гӀаламат гъорлъ ругел хадурегӀелал лъабабго жинсалдеги ва гӀемерлъул формаялдеги хисула: ''аскӀо**в***, ''аскӀо'''й***, *аскӀо*'б***, ''аскӀо'''р***.
БакътӀерхьул сверел

**БакътӀерхьул сверел** — авар мацӀалъул диалектазул цояб, жиб хьондасеб тӀадгаруде гъорлӀе унеб. ТӀибитӀун буго бакътӀерхьулги хьондасебги Авариялда.

## ТӀибитӀи
БакътӀерхьул гаргар тӀибитӀул ареал буго Бакълъул мухъ, Игьалиги Гьарадерихъги хутӀун, кинабниги НахъбакӀ, Гелбахъ мухъ, Шурагьиб мухъалде кколел ЧӀикӀаги Ахъайталаги. Гьединго эб свералилӀе рачуна Ункъракьалъул росабазулги, Болъихъ мухъалъул АнсалтӀа, Кьохъ, Хелекьури, Шодрода, ГӀахьвахъ мухъалъул Ингердахъ, МестӀерухъ, ЦӀолода росабазул гаргаралги.

## Куц-мухъ
Сверел ккола одулеб, стандарталда  хӀалтӀизабулелъуб бакътӀерхьул свералида букӀуна . Цо-цо рагӀабазул кьалбалӀ стандарталъул  бугелъуб батула .

Цо-цо рагӀабазулӀ данчӀвала делабиализация: *щезе* (щвезе), *ссеризе* (сверизе). Гьеб процесс кибго данчӀвала ансалтӀисезул гаргаралда.

Морфологиялда бакътӀерхьул сверел цогидал хьондасел свералабаздаса батӀа гьабулеб бищун канаб хаслъи буго вербалаб меххалъул аналитикияб конструкциялда партиципалъул бакӀалда вербалъул гьанжесеб гӀахьалаб меххалъул форма хӀалтӀизаби: *гьабула буго* (гьабулеб буго), *хӀалтӀула вихьана* (хӀалтӀулев вихьана) цги. Гьединабго феноменон данчӀвала  бакъдасел свералабаздаги. Гьединго батула хундерил свералил хьиндадерил гаргаралдаги.

## МугъчӀваял

## Библиография
*
ТӀад-гьоркьохъеб нахъисеб гургинлъараб рагьараб

**ТӀад-гьоркьохъеб нахъисеб гургинлъараб рагьараб** буго цо-цо кӀалъалел мацӀазда хӀалтӀизабулеб рагьараб гьаркьил тип. Интернационалаб фонетикияб алфабеталда гьеб гьаракь бихьизабулеб симбол буго .

## ТӀад-гьоркьохъеб нахъисеб цутӀараб рагьараб
**ТӀад-гьоркьохъеб нахъисеб цутӀараб рагьараб** буго бищун гӀаммаб вариант тӀад-гьоркьохъеб нахъисеб гургинлъараб рагьаралъул. ИФАлда гьелъул транскрипция гьабула жибго  гӀадин, гьеб конвенция хӀалтӀизабулеб буго гьаб макъалалъулӀги. ИФАлда гьечӀо хассаб диакритик цутӀел бихьизабиялъе, тӀад-гьоркьохъеб нахъисеб гургинлъараб рагьаралъе симболгун цадахъ лабиализация бихьизабиялъе букӀараб басрияб диакритикги, , хӀалтӀизабун букӀине бегьула *ad hoc*  симбол гӀадин тӀад-гьоркьохъеб нахъисеб цутӀараб рагьараб бихьизабизе. Цогидаб бегьулеб транскрипция буго  яги  (ТӀад-гьоркьохъеб нахъисеб рагьараб эндолабиализациялдалъун модификатараб), хӀо гьеб мекъи цӀализе бегьула дифтонг гӀадинан..

**ТӀад-гьоркьохъеб гӀагар-нахъисеб цутӀараб рагьараб** транскриптуна гӀемериселъ  симболгун, ралагье ТӀад-гьоркьохъеб нахъисеб цутӀараб рагьараб.

## КъватӀисел регӀелал
*
Бакъаккул сверел

**Бакъаккул сверел** — авар мацӀалъул диалектазул цояб, жиб хьондасеб тӀадгаруде гъорлӀе унеб. Эб ккола бакътӀерхьул свералида цадахъ фонетикияб ва морфологияб рахъалъ литературияб мацӀалде бищун гӀагараб.

## ТӀибитӀиги гаргаралги
Бакъаккул сверел тӀибитӀул бищун бакъдехун бугеб пункт ккола ТӀелекь, гьениса бахъараб ТӀаса Хъаранибе щвезегӀан буго диалекталъул ареал. Элда сверун руго бактӀархьуда хундерилги, бакътӀерхьулги, бакъдеххун гьидерилги гӀандалазулги свералаби. Бакъаккул свералида кӀалъалел росаби руго:
***[[Гъуниб мухъ]]**: Гьонода;
***[[Лаваша мухъ]]**: КъолецӀма, ТӀарада ЧӀугӀли, Урма, УхӀли, ХахитӀа, ХъахӀаросо, Чуни;
***[[Онсоколо мухъ]]**: ГьаракӀуни, Рихьуни;
***[[Хунзахъ мухъ]]**: КӀудиябги ГьитӀинабги ГьоцӀалӀ, ТӀагьада, Уздалросо, ХъахӀикӀкӀал.
***[[Хьаргаби мухъ]]**: ГӀаймаки, Къудукь, КӀикӀуни, Хьаргаби;
***[[Шамилил мухъ]]**: ТӀелекь, ГъогъолӀ;
***[[Шурагьиб мухъ]]**: Дурангъи, Кутиша, ТӀаса Жунгуталиб, ТӀасаги Гъоркьаги Гъарани, ХӀапши. 

Свериде гъорлӀе рачуна хадусел гаргарал, жидеда гьоркьор цӀакъ дагьаб гурони фонетикияб батӀалъи гьечӀел: тӀелкьадерил, хьергебдерил, кутишасезул.

## Куц-мухъ
Вокализмалда тӀасиял (–) тӀаса-гьоркьохъелги (–) хӀалтӀизаби буго рекъараб; хундерил свералида гӀадин бихьулеб уди яги бакътӀерхьул свералида гӀадин бихьулеб оди гьечӀо.

Бакъаккул свералида данчӀваларо интенсивияб гъугъаб алвеоларияб латералаб аффрикат  (*лӀ*).

## МугъчӀваял

## Библиография
*
ТӀасияб нахъисеб гургинлъараб рагьараб

**ТӀасияб нахъисеб гургинлъараб рагьараб** ккола рагьараб гьаркьил тип, жиб гӀемерал кӀалъалел мацӀазда хӀалтӀизабулеб. Интернационалаб фонетикияб алфабеталда гьеб гьаракь бихьизабулеб симбол буго , элдаго бащадаб X-SAMPA симбол ккола &nbsp;`u`.

ЦӀиккӀанисел мацӀазда гьеб гургинлъараб рагьараб абула кӀутӀби цутӀун ('эндолабиалаб'). Цо-цо бакӀалда кӀутӀби рукӀине бегьула дандекъанги ('эксолабиалаб').

## КъватӀисел регӀелал
*
ТӀасияб цебесеб гургинлъичӀеб рагьараб

**ТӀасияб цебесеб гургинлъичӀеб рагьараб** буго рагьараб гьаркьил тайпа, жиб цӀиккӀанисел кӀалъалел мацӀазда данчӀвалеб. Интернационалаб фонетикияб алфабеталда гьеб гьаракь бихьизабулеб симбол буго .

## КъватӀисел регӀелал
*
Анкьракь

**Анкьракь** — Авариялъул бакъдарахъалда бугеб регион, элъ ккола гӀатӀидаб территория, жиб авар ЦӀорсаги гуржи КӀахетиялдасаги ГӀурахъ мугӀруз батӀа гьабураб. Гьеб регионалда цин букӀана анкьго бо, XIX гӀасруялъул ахиралде эзул рикӀкӀен бахана анцӀила анлӀиде.

Анкьракь ккола анцухъдерил сверел тӀибитӀул ареаллъун.

## ГӀуцӀи
Цин анкьго боялъ гӀуцӀун букӀараб Анкьракьалъ нахъа гъорлӀе рачунаан цӀикӀкӀун боял. Эзда гъорлӀ:
#Анцухъгун Таш;
#АнцӀросо; 
#УнхӀада;
#Богьнада;
#Лъебел;
#Кьанада;
#ТӀомур.

XIX гӀасруялде, Анкьракь цолъуца гъорлӀе бачунаан ичӀго бо: Анцухъ (1000 цӀараки, 27 росу), АнцӀросу (770 цӀараки, 7 росу), Богьнода (630 цӀараки, 8 росу), Кьанада (200 цӀараки, 5 росу), Лъебел (300 цӀараки, 9 росу), Таш (1120 цӀараки, 27 росу), ТӀомур (290 цӀараки, 8 росу), Хьванал (720 цӀараки, 9 росу), УнхӀада (185 цӀараки, 5 росу).

Гьебго гӀасруялъул ахиралде, Анкьаркь регионалда рукӀарал боял рикьана анцӀила анлӀиде: Хъапуча, Гьунзиб, Шабахъ, ТӀохъ, МачӀар-Колода, КӀособ, ТӀонсода, ТӀасияб Таш, Гьоркьохъеб Таш, Гъоркьияб Таш, УнхӀада, АнцӀросу, Богьнода, Лъебел, Кьанада, ЧӀурмут. Гьез жанибе бачунаан 103 росу.

## МугъчӀваял

## Библиография
*
Анцухъдерил сверел

**Анцухъдерил сверел** — авар мацӀалъул диалектазул цояб, жиб бакъдасеб тӀадгаруде гъорлӀе унеб. Сверел буго тӀибитӀун ЛъаратӀа мухъалда; бикьула щуго гаргаралде.

## ТӀибитӀиги гаргаралги
Анцухъдерил свералил тӀибитӀул ареал ккола гьанжесеб ЛъаратӀа мухъ. Мадугьалихъ руго хьондехун къелесезул жубараб гаргар, бакъаккудехун — къаралазулги гьочотӀисезулги, бакъдехун — закаталисезул сверел.

СвералилӀ руго хадусел гаргарал: тIомуразул, бухIнадерил, кьаналазул, ташазул, анцIросазул, чIадаколосезул).

## Фонетика
### Рагьукъал

### Рагьарал

## МугъчӀваял

## Библиография
*
Алвеоларияб латералаб эйективияб аффрикат

**Алвеоларияб латералаб эйективияб аффрикат** — рагьукъаб гьаракь, жиб цо-цо кӀалъалеб мацӀалда хӀалтӀизабулеб. Интернационалаб фонетикияб алфабеталда гьеб гьаракь бихьизабизе хъвалеб симбол буго  (яги ), Американистияб фонетикияб нотациялда хӀалтӀизабула .

## Ружби
Алвеоларияб латералаб эйективияб аффрикаталъул ружби:

## ХӀалтӀизаби

Прото-семитияб *ṣ́ рикӀкӀуна алвеоларияб латералаб эйективияб аффрикат букӀун бугилан.

### Интенсивияб
Авар стандарталда гьоркьосахъи гьечӀого данчӀвала алвеоларияб латералаб эйективияб аффрикаталъул интенсивияб форма.

## МугъчӀваял

## КъватӀисел регӀелал
*
ГамачӀ

**ГамачӀ**, **табигӀияб гамачӀ** — къвакIараб металлгьечӀеб мугӀрулгьецӀо, яги алъул кесек.

## ГанчӀал баялда
Глоттис

**Глоттис** (: **глоттисал**; , : *glottides*) ккола гьаркьил сукӀбазда гьоркьоб бугеб рагьу (rima glottidis). Глоттисалъ кӀулияб рол хӀала гьаркьил сукӀбаздасан гьаракь лӀугьиналда.

## Этимология
НекӀсияб грек *γλωττίς* (glōttís) рагӀудаса, жибго грек рагӀи буго лӀугьараб *γλῶττα* (glôtta), *γλῶσσα* (glôssa, "мацӀ") рагӀул варианталдаса.

## Функция
### Фонация

Гьаркьил сукӀби сородулелъул, элъул вибрациялъ кӀалъ гьабула "зузуди" кинлъи бугеблъун, гьелде абула **[[Гьаракь (фонетика)|гьаракь]]** яги **пронунциация**.

Гьаракьазда, жал рахъулалго сукӀби цоцаде къалел, абула *глотталал* абун. Мисалалъе, аваралда буго гъугъаб глотталияб транзиция, жиб бихьизабизе "h"/"гь" хъвалеб. Гьеб гьаракь бахьула гьаркьил сукӀби дагьалъго рахъ-рахъалде ун, гьэлдалъун глоттисалдасан уна турбулент-гуреб хӀухьалил чвахи

Австралаб диджеридуялда хӀалел махщалилаз гьаркьил рагьу дандекъала гьеб тӀагӀалида щолел тембразул диапазон бахъизе.

ЛӀугьунеб сороди буго *[[рагьукъаб|рагьукъал]]* гьаркьазул, гьединго *[[рагьараб|рагьаразул]]* кӀвар цӀикӀкӀараб компонент. Гьаркьил сукӀби рахъ-рахъалде ун ругони, хӀухьалил чвахи уна гьоркьосан эл сородизаричӀого, гъугъал рагьукъал рахъулаго гӀадинан.

Глоттисалъул гьединго кӀвар буго Валсалвал манёвралда.
* Зирарал рагьукъаз гъорлӀе рачуна 
* Зирарал рагьукъаз гъорлӀе рачуна 

## ТӀадеги суратал

## МугъчӀваял

## КъватӀисел регӀелал

* States of the Glottis (Esling & Harris, University of Victoria)
* Universität Stuttgart Speech production
*
Гъугъаб алвеоларияб латералаб аффрикат

**Гъугъаб алвеоларияб латералаб аффрикат** — рагьукъаб гьаракь, жиб цо-цо кӀалъалеб мацӀалда хӀалтӀизабулеб. Интернационалаб фонетикияб алфабеталда гьеб гьаракь бихьизабизе хъвалеб симбол буго  (яги ), Американистияб фонетикияб нотациялда хӀалтӀизабула .

Авар стандарталда гьоркьосахъи гьечӀого данчӀвала алвеоларияб латералаб аффрикаталъул интенсивияб форма .

## Ружби
Гъугъаб алвеоларияб латералаб аффрикат:

## ХӀалтӀизаби

### Интенсивияб вариант

## МугъчӀваял

### Иццал
*
*
*Chen, Qiguang [陈其光]. 2001. "A Brief Introduction of Bana Language [巴那语概况]". Minzu Yuwen.

## КъватӀисел регӀелал
* 
*
Гъугъаб увуларияб аффрикат

**Гъугъаб увуларияб аффрикат** — рагьукъаб гьаракь, жиб цо-цо кӀалъалеб мацӀалда хӀалтӀизабулеб. Интернационалаб фонетикияб алфабеталда гьеб гьаракь бихьизабизе хъвалеб симбол буго  ва , бащадабго X-SAMPA симбол буго `q_X`. ХӀучч гьечӀого букӀинеги бегьула,  ИФА-лда ва`qX` X-SAMPA-лда.

Стандартаб аваралда кибго данчӀвала цохӀо **интенсивияб гъугъаб увуларияб аффрикат**, ИФАлда эб бихьизабула  гӀадин.

Буго гьединго **гъугъаб пре-увуларияб аффрикат**  цо-цо мацӀазда, эб гьаракь бахъула дагьабго цебегӀан прототипаб гъугъаб увулариябаффрикат бахъулелъуса, прорототипаб гъугъаб веларияб аффрикат бахъулеб гӀадин цебегӀан гуреб. Интернационалаб фонетикияб алфабеталда гьечӀо батӀаяб симбол гьеб гьаркьие, бихьизабизени бегьула  яги  (кӀиябго симболалъ бихьизабула цебесеб ) яги  (гьунтӀараб ). Эквивалентиял X-SAMPA симболал руго `q_+_X_+` and `k_-_x_-`.

## Ружби
Гъугъаб увуларияб аффрикаталъул ружби:

## Вариацияби

## ХӀалтӀизаби

### Увуларияб

### Пре-увуларияб

## Баянал

## МугъчӀваял

* 
* 

## КъватӀисел регӀелал
* 
*
Палато-алвеоларияб эйективияб аффрикат

**Палато-алвеоларияб эйективияб аффрикат** — рагьукъаб гьаракь, жиб цо-цо кӀалъалеб мацӀалда хӀалтӀизабулеб. Интернационалаб фонетикияб алфабеталда гьеб гьаракь бихьизабизе хъвалеб симбол буго . Цо-цо мацӀазда эб бащадаб буго палаталаб эйективалъе.

Авар мацӀалда гьединго данчӀвала палато-алвеоларияб эйективияб аффрикаталъул интенсивияб , лабиаллъараб , интенсивияб лабиаллъараб варианталги .

## Ружби
Палато-алвеоларияб эйективияб аффрикаталъул ружби:

## Вариацияби

## ХӀалтӀизаби

### Къуватаб вариант

### Лабиаллъараб вариант

### Къуватаб лабиаллъараб вариант

## Баянал

## МугъчӀваял
*

## External links
*
Увуларияб эйективияб аффрикат

**Увуларияб эйективияб аффрикат** рагьукъаб гьаракь, жиб цо-цо кӀалъалеб мацӀалда хӀалтӀизабулеб. Интернационалаб фонетикияб алфабеталда гьеб гьаракь бихьизабизе хъвалеб симбол буго . Эб данчӀвала Кавказалъул цӀиккӀанисел мацӀазда, хасго дагъистаниял мацӀазул цо-цоязда, Хьондасеб Америкалъул мацӀазда, винту ва лиллуэт гӀадинал, Бакъдасеб Африкалъул мацӀазда, Гǀуи ва ǂʼамкое гӀадинал.

Авар мацӀалъул свералабаздаги данчӀвала эб гьаракь, хӀо стандарталда гьоркьосахъи гьечӀого хӀалтӀизабула **интенсивияб увуларияб эйективияб аффрик**ат .

## Ружби
Увуларияб эйективияб аффрикаталъул ружби:

## ХӀалтӀизаби

## МугъчӀваял

## КъватӀисел регӀелал
* 
*
Бакълъухъезул сверел

**Бакълъухъезул сверел** — авар мацӀалъул диалектазул цояб, жиб бакъдасеб тӀадгаруде гъорлӀе унеб. Бакълъухъезул сверел ккола тайпадулаб гьоркьохъеб диалектлъун, бакъдасел свералабазул куц-мухъ гуребги, элъул руго хундерил сверилил гӀадал ружбиги.

## ТӀибитӀи
Бахълъухъезул свералида кӀалъала Шамилил мухъалъул хадусел росабалӀ: Гъоркьбакълъухъ, ТӀасабакълъухъ, ЗанатӀа, Могьохъ, Гьолокь. Гьединго эб свералиде ккола Гъуниб мухъалъул Къородаги.

Хьондехун элъул гӀурхъи цураб буго хундерил сверел тӀибитӀул ареалгун, бакъдехун — гьидерил сверелгунги къахӀисезул гаргаргунги. Бакъда-баккудехун элъул мадугьалихъ буго гӀандалазул сверел.

## Куц-мухъ
### Фонология
СтандартмацӀалде дандеккун, бакълъухъезул свералида гьечӀо сибилантал фрикативал  (С),  (З), сибилантаб аффрикат  (Ц), абруптивияб  (ЦӀ), интенсивиял  (Щ),  (Чч),  (Чь), гьединго латералаб  (Лъ) ва увуларияб  (Кк).

## МугъчӀваял

## Библиография
*
ГӀандиял мацӀал

**ГӀандиял мацӀал** руго хьондакавказияб хъизамул мацӀал. Авар мацӀалда цадахъ эл уна гьеб хъизамул авар–гӀандияб гӀаркьалиде гъорлӀе. Гьединго цӀунтӀиял мацӀазда цадахъ эл цойиде рачуна авар–гӀандияб–цӀунтӀияб къакъа гӀадинан. ТӀиритӀун руго гӀандиял халкъазда гьоркьоб Дагъистаналъул бакътӀерхьуда, аслияб куцалъ ГӀанди гӀурул расалъуда (Болъихъ, ЦӀумада, ГӀахьвахъ мухъазда) ва Азарбижаналъул хьондасеб бакътӀерхьул рахъалда (Закатала район); 1950-л соназдаса хада эл мацӀазда кӀалъалезул гӀемерисел чагӀи рахъана лъарагӀлъуде. ГӀандиял мацӀазда кӀалъалезул риккӀен буго гӀ-ш 15 азар чи (2010 сонил), литературияб мацӀлъун эзие ккола авар.

## Жанисеб гӀаркьи
Традиционго гӀандиял мацӀазулӀе бачуна 8 мацӀ. Шулцица (2009) кьолеб буго хадусеб хъизамул гъветӀ:

* **ГӀандиял мацӀал**
** ГӀандисезул
** *ГӀахьвахъ–ТӀинди*
*** ГӀахьвалазул
*** *КкӀаратӀа–ТӀинди*
**** КкӀаралазул
**** *Болъихъ–ТӀинди*
***** Балъхъадерил
***** Гъодоберисезул
***** ЧӀамалазул
***** *Багвал–ТӀинди*
****** Багвалазул
****** ТӀиндисезул

## МугъчӀваял